m

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

»

y

L. inw.

s>®

SU *'5

- ■'

R#BiW

3rV *’    Ł ’

m§m

Ig

i .

m

m

%}

■*gT

•*%

W&d

mng

su

>, ■

r %

1«

■

EÂ

%

W

: ••

■

"S

lik

;.Ü

pi

B!

wWm^’c-

< ■

"■'■.;

K

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231559

'

.

. . : ■ ■ - - '

;    .V.

*

,^o

■ V'*

.

»,

V

WSJPSÏ«

■

asa

"■■SÎP

• -IBS®

I «Âïfe

fSp    -

-'.»ÿ

..

r-rrr^

- *■> " ;-

as;::

' '-• :-'

æjr£$ï

•:.:1T;

‘•s    ?'s^''!^i!: !!§Sk^

ï s4fa U&*s&a&*    *

’    v*dŚ5?

-: ’Â‘

-

■P 5-j*-i'**"* '

’

“«S

<-

•—*    T,,*;

M

S

- '-

i    r*s

v- — - ~v^,    x/i

«^w.. •    .....^ ~’-«~

sâiafJ»«î^ - -x*^***⁰*’ '*'"*‘~,fA~ *£&£*&■ ». v-

■

- '

' V _- ‘

--••--V    :-'    -

2l!^âëSïpâ

■

•> ₇

• ’

■ ' '

j/

Ł „ - |R** - JBl -    |

. „    „.    «    ^ - Sssagt. «* 3M -

: :. - • — -~ <s*#s«« -

~ ". -g    ~J* , :■ '    ***•*? *9******

-, i-ci«-- -'^*à-- " '

■■»rva*^

,

-j ~_t

?ÿ^e

«ÿ. r •*    ..^.w^vjr - ,vv    :

"-'i,, v'-•*»- --->' - ' V’-^èe lg^

..»:... •V.-Â-. -~'- •**'' ->» v*~- -• ~'£'.~C'' '»*^L

• -:*•-■ "

»•ilîgjjgi^Tiff£i‘ rr_.__________-Tj

• .

-

PODRĘCZNIK

BUDOWLANY

Tom I

V

,

rn

■*

INŻ. WŁADYSŁAW SKWARCZYŃSKI

PODRĘCZNIK

A. MIARY PRZESTRZENI.

C. ROZMAITE INNE MIARY.

2. Dawna atmosfera =

2. Główne rodzaje kamieni.

c) Wypalanie cegły.

4. Zaprawa wapienna mieszana.

d) Zaprawa z cementów puzzolanowych.

6. Łupek asbestowy.

h) Własności żelaza.

16. Spajanie.

8. Ścinanie drzewa.

4. Barwniki farb olejnych.

c) Zakładanie wywiertów.

§ 8.

§ 18. B. Przewóz : taczkami. — C. Przenoszenie okr

10«lo jak wyżej.

b) Mury z ciosów.

f) Gzymsy czyli osnowy.

c) z wymurowaniem jak pod

10% Jak wyźej;

319. Dziurę wykuć w oprawie kamiennej bram, drzwi 

ć) Krycie łupkiem eternitowym.

f) Krycie cementem drzewnym.

CA II.

0*0425^,

c) Łacenie dachów.

f) Bruki z pieńków drewnianych.

580

Q,

21*46 godz. cieśli,

VII. STROPY.

. . h

e) Stropy sklepione na trawersach.

VIII. ROBOTY STUDNIARSKIE.

10% jak wyżej.

c) Roboty kowalskie i ślusarskie.

f) Roboty malarskie i tapeciarskie.

Piec żelazny

8) Odlewy z gipsu.

k) Wyroby i roboty rozmaite.

XI. CENNIK ROBÓT I MATERIAŁÓW WE LWOWIE.

PODRĘCZNIK

BUDOWLANY

WRAZ Z

ANALIZĄ CEN

WYDANIE DRUGIE

ZNACZNIE POMNOŻONE I PRZEROBIONE. Z LICZNYMI TABLICAMI I PRZESZŁO 140 RYSUNKAMI W TEKŚCIE

TOM I

CZĘŚĆ PIERWSZA I DRUGA

liiu

1CZNE

'»KIEW! GZ

IZJjS. UrtWtóN. CYW. INŻYNIER BUDOWNICTWA

KRAKOW, Ul. SALWATORSKA 22. Cboean« SłoaeozaeJ) TeL 1644»

•N

w Jo

LWOW I WARSZAWA 1925 NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ B. POŁONIECKIEGO

j?

i

Akc. Nr.

sa*

A

4.    , ,rv

,    **^a:T2C';    • ;,rg

Jozef eyR

ÂitK.'EWfG?

UPOWAŹH. CYW. INZVWEfî BUOOWKICTVW

Część pierwsza.

SZĄ3.

Miary i materjały.

Strona

Strona

A.    Miary przestrzeni i ciężaru.

aj Miara metryczna z wiedeńską . bj Miara wiedeńska z metryczną . cj Miara ciężaru metryczna z wiedeńską ...........

dj Miara objętości sypkiej .... ej Miara angielska z metryczną . fj Miara metryczna z angielską . gj Miara ciężaru angielska i metryczna .........

h) Miara niemiecka i metryczna . ij Miara pruska z metryczną . • j) Miara metryczna z pruską . • kj Miara ciężaru metryczną i

pruska ..........

IJ Miara rosyjska z metryczną . . łj Miara metryczna z rosyjską rnj Miara ciężaru metryczna i rosyjska ............

nj Znakowanie miary metrycznej

B.    Pieniądze.

aj W Rzeczypospolitej Polskiej . bj W innych państwach.....

10

10

11

12

12

12

13

15

C. Rozmaite inne miary.

aj Miara czasu.........

bj Bezwzględny układ miar . . .

ej Miara przyspieszenia.....

dj Miara masy ciał.......

ej Miara gęstości ciał......

jj Miara sił..........

gj Miara pracy i energji.....

hj Miara dzielności źródła pracy . i) Wymiar dzielności silników żywych ............

jj Miara ciepłoty........

kj Miara ciepła.........

IJ Miara mechanicznego równoważnika ciepła ........

IJ Miara światła........

mj Miara ciśnienia ciał lotnych . .

19

20

20

22

23

25;

27

29

31

33

34

36

36

38

7iy> Miara elektryczności .....

o; Miara twardości minerałów według skali Mohsa......

D. Materjały.

I.    Kamienie naturalne i ziemie.

1.    Pogląd ogólny.......

2.    Główne rodzaje kamieni . .    56

3.    Ogólne własności kamieni . .    71

aj Wytrzymałość ......

bj Trwałość . . ......

ej Twardość........

dj Porowatość i wartość zdrowotna ..........

aj Piasek .........

bj Martwica krzemionkowa,

okrzemka........

ej Glina..........

dj Własności ogólne gliny .    79

ej Ziemia rodźajna.....

II.    Kamienie i wyroby sztuczne palone........

i. Wyroby ceglarskie.....

aj Uzyskanie i przysposobienie gliny........

IJ Urobienie i suszenie cegły

e) Wypalanie cegły.....

a) Piec połowy czyli tymczasowy ....... .

ß) Piece stałe .    .....

7) Piec stały sklepiony . .

§) Piec kręgowy.....

e) Piec kręgowy Siehmona

i Rosta........

dj Rodzaje cegły......

39

52

53

71

72

74

75

76

77

77

78

81

. .    94

95

95

95

97

97’

97

98

98:

98!

99

99,

100

101

102 j

105

108

110

110

5. Zaprawa gipsowa

1151

¹¹⁷1

118 ;

123;

124

126

137

138

. . 140

141

141

154

158

. . 158

159

160

161

163

164

166

167

168

169

170

171

173

174

178 -

180

Strona

ej Polewa czyli glazura cegły 94 fj Dachówka . . . gj Rury drenowe .

2.    Ogólne własności wyrobów

ceglarskich....... ,

aj Własności cegły .... bj Własności dachówki . .

3.    Wyroby garncarskie ...

a)    Terrakota . . . ... .

b)    Wyroby kamionkowe * .' cj Płyty mozajkowe .... dj Płytki inkrustowane . . ej Płytki brukowe . . . . . fj Wyroby majolikowe . .

III. Zaprawy.

1.    ZaprawTa gliniana ......

2.    Zapraw⁷a szamotowa .... 101

3.    Zaprawa wapienna ..... aj Wypalanie wapna . . . .

bj Gaszenie, wapna.....

cj Wykonanie zaprawy wapiennej . . . . . . . . .

dj Wiązanie zaprawy wapiennej .........

ej Wydajność zaprawy wapiennej .........

4.    Zaprawa wapienna mieszana 111

112|

aj Wypalanie i rodzaje gipsu 112' bj Zaprawa z gipsu stukowego czyli rzeźbiarskiego . 113

c)    Wyroby stukatorskie . . . 114' dj Wyroby stukowe ..... ej Odlewy gipsowe . . . . . fj Zapraw⁷a z gipsu murarskiego czyli posadzkowego 117 i

gj Szczególne rodzaje zaprawy gipsowej . . . . .. . . .

6.    Zaprawy hidrauliczne . . . . 119; aj Zaprawa z domieszkami

hidraulicznemi naturalnemi 120-bj Zapraw?a z domieszkami ;

hidraulicznemi sztucznemi 122 ! cj Zaprawa z wapna hidrau-licznego . . . .... . .

7.    Zaprawy cementowe. aj Zaprawa z cementu* romańskiego .........

Strona

bj Zaprawa z cementu port-

lanckiego........

cj Zaprawa z cementów mieszanych .........

dj ZaprawTa z cementówT puzzo-łanowycli........

8. Beton.

aj Beton wapienny i beton hidrauliczny .... b) Beton gipsowy . .. . ej Beton cementów⁷)⁷ port-

lancki..........

dj Beton cementów⁷)⁷ port-lancki z żelazem czyli żelbeton ..........

IV.    Kamienie sztuczne nie-

palone...........

1.    Cegła gliniana surówka . . 158

2.    Cegła wapienna .

3.    Piaskowiec sztuczny i cegła

piaskowa..........

4.    Kamienie żużlowo.....

5.    Cegła popiołowa i korkowa 160

6.    Łupek asbestowy

7.    Kamień cementowy .... 161

8.    Desczułki gipsowe .....

9.    Ksylolit..........

10. Kamień ze szkła wodnego

(zob. rozdz. VII, poz. 2. g). . 165

V.    Asfalt.

1.    Smoła ziemna czyli kopalna 166

2.    Kamień asfaltowy.....

3.    Stop asfaltowy czyli ciasto asfaltowe ..........

4.    Gudron czyli maź asfaltowa 167

5.    Asfalt lany

6.    Asfalt ubijany czyli ugniatany 169

7.    Własności asfaltu

8.    Asfalt sztuczny .

9.    Naprawki asfaltowe .... 171

10. Wyroby asfaltowe

VI.    Metale.

1. Żelazo ......

aj Ogólne określenia .... 173 bj Rodzaje żelaza . i cj Wyrób surowca . dj Odlewanie .... ej Wyrób żelaza kutego . . . 180

Strona

fj Wyrób stali zlewnej tyglo-

wej

185

<gj Wyrób stali cement arskiej 186 di) Własności żelaza i) Próba żelaza kutego i stali 189 JJ Wyroby żelazne ,lcj Ochrona żelaza od rdzy . 195 1J Ochrona żelaza od ognia . 197 t2. Miedź . . ...

3.    Cynk ......

4.    Ołów ......

5.    Cyna......

•6. Glin . . . ...

7.    Nikel .....

8.    Antymon ....

9.    Wismut ....

10.    Wolfram ....

11.    Złoto ......

12.    Srebro .....

13.    Platyna . .

14.    Rtęć......

15.    Stopy czyli aljażc

16.    Spajanie »... aj Spawanie . . . bj Lutowanie . . . cj Rąbkowanie . . dj Nitowanie . . .

Tli. Szkło.

1. Wyrób szkła . . . aj Szkło dęte ... bj Szkło lane . . .

3. Rodzaje szkła . . aj Szkło ołowiowe bj Szkło powłokowe cj Szkło barwne .

■dj Szkło matowTe . ej Szkło barwne nakładane . 214 fj Szkło szlifowane gj Szkło wodne . .

3. Postać i jakość szkła .    .    .    .    215

aj Szkło pospolite bj Szkło niemieckie cj Szkło sobnowe . dj Szkło zwierciadlane    .    .    .    216

ej Szkło lane . . .

JJ Szkło drutowe . gj Szkło surowcowe- . . . . 216 hj Szkło barwne

186

190

198

200

201

203

204

204

205

205

206

. . 206

206

207

207

(O 207

210

210

210

211

212

212

213

213

214

214

214

214

214

215

215

216

216

216

. . 216

216

217

vir

Strona

i) Szkło utwardnione prasowane ..........

jj Szkło katedralne.....

k)    Świetliste szkło pryzmowo 217

l)    Cegły szklane Falconiera . 218 łj Cegły szklane trwarde . . 219 mj Płyty' ceramowe . .

4. Badanie szkła ....

VJ7I. Drzewo.

1.    Pogląd ogólny ....

2.    Wady i choroby drzewa . . 221

3.    Najważniejsze drzewa budulcowe liściowe....... .

4.    Najważniejsze drzewa budulcowe szpilkowe . ... . . .

5.    Drzewa wyłącznie stolarskie 227

6.    Ogólne własności drzewa . . 231

7.    Warunki i oznaki dobrego drzewa

8.    Ścinanie drzewa......234

9.    Obróbka drzewa . .....

10.    Ochrona drzewa od pęcznienia. zsychania się i paczenia 239

11.    Ochrona drzewa od gnicia . 241

12.    Ochrona drzewa od robactwa 243

13.    Ochrona drzewa od grzyba domowego aj Znamiona i objawy grzyba 243 h) Zwalczanie grzyba .... cj Stwierdzenie obecności

i działania grzyba .... dj Tępienie grzyba.....

14.    Ochrona drzewa od ognia .

IX.    Materjały roślinne.

1.    Mech ...........

2.    Trawa...........

3.    Słoma...........

4.    Trzcina...........

X.    Różne materjały i wy-

t w ory.

1.    Maź . ...........

2.    Kauczuk ..........

3.    Gutapercha........

4.    Asbest . ........ .

5.    Linoleum.........

6.    Pilśń żelazna ........

XI.    Farby i powłoki.

1.    Pogląd ogólny.......

2.    Barwniki farb wodnych . . . 254

217

217

219

219

. . 219

222

226

232

234

243

245

247

247

248

249

249

250

250

250

251

251

252

252

253

253

VJII

Strona

3.    Farby wodne........

4.    Barwniki farb olejnych . . .

5.    Ciecze farb olejnych . . . .

6.    Farby olejne........

7.    Barwniki i ciecze farb lakowych czyli żywicznych . . .

8.    Farby lakowe .    ....

9.    Farby lazurowe......

XII. Powłoki farbne.

1.    Pogląd ogólny......

2.    Powłoka czyli malowanie

farbą wodną........

3.    Powłoka farbą olejną ....

4.    Powłoka maziowa .....

5.    Powłoka fluatami Kesslera

6.    Powłoki różne.......

258

259

260

c) Kity żywiczne dj Kity różne . .

Strona . 278 . 279

261

262

263

264

264

265

265

268

269

271

7. Utrzymanie powłoki farbą

olejną...........

XIII. Klej.

1. Klej zwierzęcy......

aj Pogląd ogólny......

bj Klej skórny.......

cj Klej kostny.......

271

271

271

272

273

dj Własności i jakość kleju . 273 275 275

2.    Klej roślinny .

3.    Sklejanie . . XIV. Kity.

aj Kity mineralne bj Kity olejne . .

276

277

XV. Ciała wybuchowe.

1.    Pogląd ogólny.......

2.    Ciała bezpośrednio wybuchające ..........

3.    Ciała pośrednio wybuchające 281

4.    Własności ciał wybuchowych ...........

5.    Podpałki.........

6.    Robota rozsadzania ....

aj Pogląd ogólny......

bj Wykonanie wywiertów . . ej Zakładanie wywiertów . . dj Nabijanie wywiertów . . . ej Wykonanie i zakładanie

min...........

fj Nabijanie min......

7.    Zapalanie czyli wysadzanie .

8.    Wyznaczenie wielkości naboju ............

aj Pogląd ogólny......

bj Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego . . . cj Wyznaczenie wielkości naboju wydłużonego . .

9.    Daty doświadczalne ....

10. Rozsadzanie w praktyce . .

289

280

28$

284-

286-

286.

286-

287

288

280

290

290

291

291

292

295

297

298.

Część druga.

Analiza cen.

Strona

I.    Ogólne zasady i określenia . . . 305

II.    Roboty ziemne i pomocnicze

(poz. 1—84)........

III.    Roboty murarskie.......

aj Mury z kamienia łamanego i mury z cegły (poz. 85—119) . 372 bj Mury z ciosów (poz. 120—122) 388 cj Mury z betonu (poz. 123—126) 390 dj Sklepienia z kamienia lub z cegieł (poz. 127—132) . . . 396 ej Sklepienia z betonu ubijanego i sklepienia z żelbetonu (poz. 133-139)

345

372

400

Strona

fj Gzymsy (poz. 140—148) . . . 407 g) Bruki i posadzki (poz. 149 do 169)

hj Wyprawa (poz. 170—211) . . . 42$ ij Bielenie (poz. 212-216)    ... 439

jj Osadzenia..........

a) Osadzenia ciosów⁷ (poz: 217 do 229) . . . .... . . . ß) Osadzenia przedmiotów drewnianych (poz. 230-243) ... 448 7) Osadzenia przedmiotów żelaznych (poz. 244—257) . . . 452

412

449

449

456

484

484

505

523

(poz. 385—386)    . . .

. . 528

534

536

547

575

576

589

591

606

629

653

665

665

666

680

693

704

714

723

742

742

743

751

754

757

760

762

774

785

787

791

795

795

797

Strona

IV.    Roboty kamieniarskie (poz. 258

do 321)............

V.    Krycie dachów........

aj Krycie dachówką (poz. 322 do

334).............

bj Krycie łupkiem (poz. 335—343) 496 cj Krycie łupkiem eternitowym (poz. 344—346) dj Krycie blachą (poz. 347—378) . 508 ej Krycie papą dachową (poz.

379-384)..........

fj Krycie cementem drzewnym

(j) Krycie gontami, dranicami i deskami (poz. 387—395) . . . 530 hj Krycie trzciną i słomą (poz. 396-399) . . .

VI.    Roboty ciesielskie aj Obróbka drzewTa(poz. 400do 404) 536 bj Więzby dachowe (poz. 405 do

429).............

ej Łacenie dachów (poz. 430 do

432).............

dj Podłogi i opierzenia (poz. 433

do 470)...........

ej Jasła, drabiny i słupy stajenne

(poz. 471—479).......

fj Bruki z pieńków drewnianych

(poz. 480—485).......

gj Ogrodzenia (poz. 486—513) . . 598 hj Stopnie i policzki schodowe

(poz. 514—530).......

ij Krążyny i gzymsy (poz. 531 do

538).............

jj Wbijanie pali (poz. 539-550) . 632 kj Belki złożone (poz. 551—556) . 648 IJ Ściany drewniane (poz. 557 do 564)

mj Roboty różne (poz. 565—597) . 658

VII.    Stropy...........

aj Stropy wogóle (poz. 598) . . . bj Stropy drewniane belkowe (poz.

599-606)..........

ej Stropy drewniane zbite (poz.

607-609) ..........

dj Stropy drewniane z trawersami

(poz. 610—615) ........

ej Stropy sklepione na trawersach (poz. 616-621)........

Strona fj Stropy płaskie ceglane (poz.

622-630)..........

gj Stropy betonowe (poz. 631—633) 719

VIII.    Roboty studniarskie (poz. 634

do 649).............

IX.    Rozbieranie..........

aj W robocie ziemnej i pomocniczej (poz. 650—656) . . .

bj Rozbiórka w robocie murarskiej (poz. 657—706).....

cj Rozbieranie krycia dachów

(poz. 707-718).......

dj Rozbieranie w robocie ciesielskiej (poz. 719—734).....

ej Rozbieranie stropów (poz. 735

do 738)...........

fj Rozbiórka według zabudowanej

■ powierzchni (poz. 739) .... 758

X.    Roboty rękodzielnicze budowlane 760 aj Roboty blacharskie (poz. 740

do 754)...........

b) Roboty stolarskie (poz. 755 do

798).............

cj Roboty kowalskie i ślusarskie

(poz. 799—869).......

d.J Roboty szklarskie (poz. 870 do

895).............

ej Roboty lakiernicze, bronzo-wnicze i pozłotnicze (poz. 896

do 917)...........

fj Roboty malarskie i tapeciar-

skie (poz. 918—945).....

gj Roboty dla ogrzewania i wentylacji . . ..........

Pozycja 946. a) Wydajność pieców ogrzewalnych, ß) Ogniska kuchenne, -y) Sposób użycia opału. 8) Skutek użyteczny

opału...........

Pozycja 947. Ogrzewanie.

1. Przepuszczanie czyli emisja ciepła. 2. Norma austr. Inżyn. i Archit. co do warunków ogrzewania mieszkań. 3. Materjały opałowe. 4. Wydajność opału. 5. Dalsze potrzebne dane. 6. Wyznaczenie ilości opału. 7. Przykład..........

Pozycja 918—966. Piece żelazne, kamyczkowe, kaflowe i

kuchnie..........

Pozy cj a 967—978. Ogrzewanie centralne czyli ześroclkowane 826 Pozycja 979. Przewietrzanie . 832

h)    Roboty rzeźbiarskie . . . . . a) Odlewy z gliny (poz. 980 do

1008)............

ß) Wyroby ceglarskie i dachów-karskie z gliny (poz. J009 do 1010)

7) Odlewy z wapna bidrauli-cznego (poz. 1011—1022)    . . 811

fc) Odlewy z gipsu (poz. 1023 do

1026) ............

s) Odlewy z cynku (poz. 1027 do 1031)............

i)    Wyroby kamionkowe ..... a) Wyroby z sztucznego bazaltu

(poz. 1035-1039)...... 811

ß) Wyroby z betonu i żelbetonu (poz. 1040—1053)

817'

834-

834

. 837

843

843

844

844

7) Wyroby z cementu (poz. 1054

do 1059)..........

5) Wyroby z masy kamionkowej (poz. 1060-1071)......

j) Roboty na cele oświetlenia (poz. 1072-1097)    . . . ...

Tc) Wyroby i roboty rozmaite (poz. 1098-1135).........

XI. Cennik robót i materjałów we

Lwowie (przedwojenny).....

aj Płaca dzienna (poz. 1136 do 1146) ............

h) Płaca tygodniowa (poz. 1147) . 879

c)    Materjał murarski (poz. 1148

do 1168)......... .

d)    Materjał kamieniarski (poz. 1169

do 1173) ...........

e)    Materjał drewniany (poz. 1174

do 1176)...........

f)    Różne materjały, narzędzia i wyroby (poz. 1177-1205) . . 882

847

847

849

860

878

879

879

880

881

Część trzecia.

Pomoc techniczna i przepisy.

Strona

A. Zarząd i akta techniczne budowy 887

I.    Zawiązek budowy .... 887

1.    Właściciel budowy.....887

2.    Kierownictwo budowy . . . 887

3.    Wykonawca czyli przedsiębiorca budowy •......

4.    Kierownik budowy z ramienia przedsiębiorcy .......

5.    Podmajstrzy........

6.    Pisarz budowlany.....

II.    Uprawnieni do przemysłu budowlanego . . . 891

1.    R. zabór austrjacki.....891

2.    B. zabór rosyjski .....891

3.    B. zabór pruski

Strona

889

889

890

890

891

III. Praca techniczna i akta b udowy.

1.    Miejsce budowy......

2.    Program budowy......

3.    Szkic . . . .

4.    Projekt . . .

5.    Szczegóły . .

6.    Opisy budowy

7.    Kosztorys szczegółowy . . . 895

8.    Kosztorys przybliżony . . . 898 a) Według zabudowanej powierzchni ........

h) Według zabudowanej objętości ..........

cj Według jednostek użytkowania ..........

892

892

. . 893

893

895

895

898

902

903

Strona

904

923

933

935

937

941

957

961

966

970

. 970

983

986

986

9%

1003

III.

1015

1022

1031

1034

1035

1036

1041

1043

1044

1049

1049

1049

1050

1055

1059

IV. Zabezpieczenie i wykonanie budowy.

1.    Licytacja.........

2.    Ogólne warunki budowy . . 906

3.    Szczegółowe warunki budowy 914

4.    Szczegółowe warunki robót betonowych

5.    Prowadzenie budowy .... 930

6.    Kolaudacja czyli odbiór budowy ...........

7.    Inwentarz budowy, względnie

budynku..........

V.    Ocena wartości budowli. 937.

1.    Pogląd ogólny .......

2.    Ocena wartości asekuracyjnej

budynku ..........

3.    Ocena wartości hipotecznej

budynku ..........

VI.    Zasady wynagradzania

prac architektów i budowniczych ..........

B. Ustawy i przepisy administracyjno techniczne.

I.    Budownićze ustawy i rozporządzenia.

1.    B. zabór austrjacki.....

2.    B. zabór rosyjski .....

a)    Przepisy obowiązujące na terenie b. Królestwa Polskiego

b)    Przepisy obowiązujące poza terenem b. Królestwa Polskiego i w Warszawie . . 979

c)    Przepisy obowiązujące na całym obszarze b. zaboru rosyjskiego .

3.    B. zabór pruski.

4.    Nowe przepisy polskie • • . 986

II.    Przepisy ochronne.

1.    Ochrona w przemyśle budowlanym ..........

2.    Ochrona w kamieniołomach

i kopaliskach........

3.    Przepisy ogólne dla ochrony

zdrowia i życia robotników fabrycznych........

Strona

Szczególne przepisy ochronne i instrukcje . . 1014

1.    O środkach rozsadzających . 1014

2.    O projektach na zakłady przemysłowe ... . . . . •

3.    O zakładach i produktach powszechnej użyteczności . . . 1018

IV. Zasady i daty co do budowli fabryczny chi gospodarczy ch.

1.    Budowle fabryczne . . . . . 1020

2.    Domy robotnicze

3.    Budynki gospodarcze .... 1022

C. Mechanika budownicza.

I.    Fundamenta.

1.    Pogląd ogólny . . .

2.    Rodzaje gruntu budowlanego 1033

3.    Badanie wytrzymałości gruntu

budowlanego........

4.    Dopuszczalne obciążenie

gruntu...........

5.    Szczegółowe sposoby fundowania ...........

6.    Fundowania zastosowane do

jakości gruntu .......

7.    Zabezpieczenie murów od

wilgoci ...........

II.    Wytrzymałość murów i sklepi eń.

1.    Praktyczne daty i wzory wytrzymałości murów .....

2.    Praktyczne daty wytrzymałości sklepień.......

a)    Grubość murów oporowych

i sklepień oraz wielkość strzałki.........

b)    Grubość różnych łęków

i sklepień na zwykłe rozpiętości .........

' c) Wykreślenie niektórych li-nij krzywych w odniesieniu do sklepień .......

d) Przekrój kanałowy .... 1053

3.    Statyczne obliczenie sklepienia kolebkowego

a)    Ogólne określenia i zasady 1055

b)    Przyczyny zniszczenia sklepienia

1069

1072

1106

1108

1110

1117

1121

1122

1123

1125

1125

1128

1160

1178

1178

1184*

1215

1320

1335

1353

1378

1395

1409

e) Parcie poziome różnych sklepień kolebkowych . . 1067

d) Stałość opór i filarów sklepienia ..........

ej Zestawienie ostatecznych

wniosków . .......

j) Wykreślenio linji ciśnienia 1072

4.    Statyczne obliczenie murów . 1086

5.    Wytrzymałość wysokich kominów murowanych .... 1094

a)    Instrukcja dla wysokich kominów fabrycznych . . 1094

b)    Wzory statyczne wysokich kominów murowanych . . 1101

c)    Wytrzymałość komina na

zgniecenie........

d)    Momenta bezwładności

i oporu w odniesieniu do postaci poprzecznego przekroju kominów.....

e)    Obliczenie statyczne ośmio-

bocznego komina.....

f)    Wzory statyczne dla krągłego komina ......

III. Wytrzymałość na zginanie.

1.    Belki żelazne wałkowane o po

przecznym przekroju I czyli trawersy według norm austr. inżyn. i architektów (Tablica I.) ............

2.    Belki żelazne wałkowane o po

przecznym przekroju Q według norm austr. inż. i architektów (Tablica II.) . ........

3.    Obliczenie statyczne belek że

laznych wałkowanych z pomocą tablic I. i II.........

4.    Belki żelazne nitowane o przekroju trawersy.......

aj Pogląd ogólny......

b)    Tablice L a, I. b, IL, HL,

IV. do obliczania wytrzymałości belek blaszanych nitowanych.......

c)    Zastosowanie poprzednich

tablic (przykład).....1138

5.    Wzory statyczne różnie podpartych i obciążonych belek .1140

6.    Wytrzymałość na wyboczenie

a)    Wzory Eulera

b)    Wzory Tetmajera .... 1168

c)    Wzór Naviera......

dj Tablice wytrzymałości słupów żelaznych......

IY.Instrukcja o zespołach betonowych........

Y. Wytrzymałość na zginanie zespołów z żelbetonu ze względu na natężenia normalne.

1.    Ogólne założenia i wnioski . 1218

2.    Belki i płyty żelbetonowe prostokątne

3.    Belki płytowe żelbetonowe . 1255

Yl. Wytrzymałość na zginanie zespołów żelbetonowych ze względu na natężenia nienormalne.

1.    Pogląd ogólny

2.    Natężenia ścierające .... 1326

3.    Natężenia główne

4.    Natężenia przyczepności . . 1338

VII. Wytrzymałość ciśnio-nych zespołów żelbetonowych.

1.    Pogląd ogólny.......

2.    Gentrycznie obciążone zespoły i człony ciśnione żelbetonowe 1355

3.    Ekscentrycznie obciążone ze

społy i człony ciśnione żelbetonowe ...........

Yin. Zespoły żelbetonowe statycznie    nie wy zna-

czalne.

1.    Płyta z krzyżującemi się wkładkami żelaznemi ze wszech stron wolno podparta ....

2.    Sklepienie żelbetonowe kolebkowe ..........

IX. Dźwigary z betonu ubijanego .......... .

*»<**£* ^ *»• **• W 05 W 05 O O CO CO 00 00

1442

1442

1449

1451

1454

1459

1459

1463

1464

1465

1466

1467

1468

1468

1469

1472

1474

1474

1475

1479

1479

1480

1483

1485

1485

1486

1487

1488

Strona

X. Zasady obciążania zespołów i natężania mate-rjałów budowlanych . . . 1427

D. Matematyka.

I. dział : Alg ebra.

I. Działanie bezpośrednio i pośrednie.

1.    Pogląd ogólny.....

2.    Dodawanie.......

3.    Odejmowanie.....

4.    Mnożenie.......

5.    Dzielenie.......

6.    Ułamki........

II.    Stosunki i proporcje.

1.    Stosunki........

2.    Proporcje.......

3.    Rozwiązanie proporcji . . . 1444

4.    Zastosowanie proporcji . . . 1445

III.    Potęgi, pierwiastki i lo-garytmy.

1.    Potęgowanie . .

2.    Pierwiastkowanie

3.    Logarytmowanie

IV. Równanie stopniapierw-

szego.

1.    Określenia ogólne.....1457

2.    Równanie stopnia pierwszego

o jednej niewiadomej . . . 1458

3.    Równoważność dwu równań

stopnia pierwszego o jednej niewiadomej........

4.    Wyznacznik dwu równań

stopnia pierwszego o jednej niewiadomej........

o. Równania stopnia pierwszego o dwu niewiadomych- . . . 1461

6.    Równoważność trzech równań

stopnia pierwszego o dwu niewiadomych.......

7.    Wyznacznik trzech równań

stopnia pierwszego o dwu niewiadomych.......

8.    Równania stopnia pierwszego

o więcej niż dwu niewiadomych ..........

9.    Nierówności........

Strona

V.    Równania stopnia drugiego o jednej niewiadomej.

1.    Ogólne określenia.....

2.    Równanie niezupełne stopnia

drugiego..........

3.    Równanie zupełne stopnia

drugiego..........

VI.    Równanie dwuwyrazowc

stopnia trzeciego.....

VII.    Szeregi arytmetyczne.

1.    Ogólne określenia.....1470

2.    Postępy arytmetyczne . . . 1471

3.    Szeregi arytmetyczne wyższych rzędów

VIII.    Postępy geometryczne.

1.    Ogólne określenia.....

2.    Suma postępu geometrycznego skończonego .....

3.    Suma postępu geometrycznego nieskończonego . . . .1474

4.    Rachunek procentu składanego i rachunek rent .... 1475

a) Kapitał na procencie składanym

0) Kapitalizacja wkładek . . . 1477

c)    Kapitał wraz z wkładkami

rocznemi z dołu.....

d)    Umarzanie długu ratami

czyli amortyzacja.....

e)    Rachunek rent......

II. dział: Geometrja.

IX.    Planimetrja.

a) Proporcjonalność odcinków 1487 1) Podobieństwo utworów

płaskich .........

4.    Powierzchnia utworów płaskich prostolinijnych .... 1489

. . . 1490

. . . 1493

1493

1494

1494

1496

1496

1497

1498

1498

1500

1502

1502

1503

. . . 1504

1504

1505

1506

1506

1511

trójkątów

prostokątnych

1517

1520

1522

1525

2.    Równanie jinji prostej ... 1526

3.    Równanie koła

. 1528

1531

1538

1541

1541

1544

1545

1545

1549

Struna

a)    Równość powierzchni . . 1489

b)    Stosunek powierzchni . .1489

c)    Obliczenie powierzchni . . 1490

5. Pomiar koła . .

X. Ster eome.tr j a.

. 1. Linje proste i płaszczyzny w przestrzeni

a) Położenie prostej do- płaszczyzny ........

. b) Wzajemne położenie pła-

szczyzn . .

c) Kąty bryłowe

2.    Bryły graniaste

a)    Ostrosłup .

b)    Graniastosłup czyli pryzmat 1496

c)    Pryzmatoida

d)    Wielościany w ogóle . . . 1497

e)    Wielościany umiarowe . . 1497

3.    Bryły krągłe

a)    Stożek .

b)    Waiec czyli wałek .... 1499

c)    Kula

4.    Przystawanie i symetrja brył 1501

5.    Podobieństwo brył...... 1502

6.    Pomiar brył , .

, a) Graniastosłup

b)    Ostrosłup i pryzmatoida . 1503

c)    Wielościan umiarowy . . . 1503

d)    Stożek . .

e)    Wałek . . .

f)    Powierzchnie i bryły obrotowe ..........

g)    Kula..........

XI. Trygonometrja.

1.    Goniometrja....... .

a)    Określenie i przedstawienie tunkcji kąta .......

b)    Wzajemna zależność funkcji tego samego kąta .... 1508

<■) Wielkość funkcji kąta . . 1509

d)    Związek między funkcjami kątów wzajemnie od siebie zależnych

e)    Funkcje kątów złożonych . 1512

2.    Trygonometrja płaska . . . 1513

a)    Twierdzenie i wzory do rozwiązania trójkątów . . 1513

b)    Rozwiązanie

c)    Rozwiązanie    trójkątów

równoramiennych .... 1520

d)    Rozwiązanie    trójkątów

równobocznych.....

e)    Rozwiązanie    trójkątów

wogóle . . . . . . . . , ...

; XII. Geometrja analityczna płaska.

1. Równanie punktu .....

1528

a)    Ogólne równanie koła . . 1528

b)    Równanie biegunowe koła . 1528

4.    Równanie elipsy

a)    Równanie środkowe elipsy 1528

b)    Równanie wierzchołkowe elipsy

c)    Równanie biegunowe elipsy 1532

d)    Sposoby wykreślenia elipsy 1532

5.    Równanie hiperboli .... 1534

a)    Równanie środkowe . . . 1534

b)    Równanie wierzchołkowe . 1537

c)    Równanie biegunowe . . . 1538

d)    Wykreślenie hiperboli . . 1538

6.    Równanie paraboli

a)    Równanie wierzchołkowe . 1538

b)    Równanie biegunowe . . . 1540

c)    Wykreślenie paraboli . . . 1541

7.    Styczne i normalne linij krzywych

a)    Określenie ogólne .... 1541

b)    Styczna i normalna elipsy

i koła..........

c)    Styczna i normalna hiperboli ...........

d)    Styczna i normalna paraboli 1544 XIII. Pomiar utworów geometrycznych płaskich i bryłowych. . . . ... . .

1.    Powierzchnia utworów geometrycznych płaskich .....

2.    Pomiar utworów geometrycznych bryłowych . . ...

E. Różne wzory, daty i wskazówki.

I. Wyznaczenie środka ciężkości.

1.    Środek ciężkości linji .... 1554

2.    Środek ciężkości płaskich utworów geometrycznych . . 1555

1558

1560

1561

YI. Rob od y budowlane a ro-urządzenia

we -

1561

1562

mury............

VIII.    Zachowanie się podczas pożaru ........

IX.    Przemiana podziałki sążniowej na metryczną . 1564

1565

1565

1569

1570

1571

1572

Strona

II.    Wyznaczenie łuku kołowego sklepienia......

III.    Obliczenie rzędnych z planu niwelacyjnego . . 1559

IV.    Usunięcie wykwitu na

murach...........

V.    Izolacja murów od zamakania ............

boty

wnętrznego........

VII. Przystęp powietrza do wnętrza mieszkań przez

1562

X. Ciężar różnych ciał i materjałów.

1. Ciężar właściwy......

a)    Ogólne określenia ....

b)    Ciężar właściwy ciał stałych

jednolitych, odniesiony do jednostki ciężaru wody 4° C.........

Strona

c) Ciężar właściwy płynów odniesiony do jednostki clężąru wody o ciepłocie 4° C..........

cl) Ciężar właściwy gazów o ciepłocie 0°C i 760 mm ciśnienia rtęci, odniesiony do jednostki ciężaru powietrza suchego.........

2.    Ciężar bezwzględny 1 m³ ciał zbiorowych w kilogramach . . 1570

3.    Objętość w metrach sześciennych jednego ładunku 10000 leg ciał zbiorowych

F. Przedwojenne ceny, zebrane z całego obszaru Rpl. Polskiej.

1.    Ceny robocizny i zwózki mater jałó w ...........

2.    Ceny materjałów budowlanych 1575

fi

■

S

.

*

Część pierwsza.

MIARY I MATERJAŁY.

A. MIARY PRZESTRZENI.

a) Miara metryczna z wiedeńską.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

cala kwadr.

1 metr¹

= 10 decymetrom = 100 centymetrom = 1000 milimetrom = 0-5272916 sążnia wied.

= 3' - 1» - 11-58'"

= 3-16375 stopom wied. = 37 965 calom wied.

= 1-286077 łokciom wied.

1 centymetr

= 0-37965 cala wied.

= 4-5558 linjom wied.

= 0 094912 piędzi (Faust)

1 milimetr

= 0 45558 linji wied.

1 kilometr = 1000 metrom = 0-131823 mili austr.

= 527 2916 sążniom wied. = 3163 75 stopom wied. 1 mirjametr = 10.000 metrom = 10 kilometrom = 1 318229 milom'austr. 1 mila geograficzna międzynarodowa

= ^ długości stopnia równika

= 7 42043854 kilometrom = 7420 metrom

1 mila morska międzynarodowa

= — długości stopnia południka

= 1-852 kilometrom

1 metr kwadratowy

= 100 decymetrom kwadr.

•= 10000 centymetrom kwadr.

= 0 278036 sążnia kwadr.

= 1000931 stopom kw*adr.

1 decymetr kwadr.

= 0-1000931 stopy kwadr.

= 14 4134 calom kwadr.

1 centymetr kwadr.

= 0 144134 cala kwadr.

= około ~ = 20-7553 linjom kwadr.

1 milimetr kwadr.

= 0 207553 linji kwadr.

= około linji kwadr.

1 ar

= 100 metrom kwadr.

= 27-80364 sążniom kwadr.

= 1000 931 stopom kwadr.

1 hektar

= 100 arom

= 10.000 metrom kwadr. = l-737727morgomn.au. 1 kilometr kwadr.

= 100 hektarom = 173-7727morgomn.au. 1 mirjametr kwadr.

= 100 kilometrom kwadr. = 10.000 hektarom kwradr. = 1-737727 austr. milom kwadr.

1 metr sześć.

= 1000 litrom = 10 Hektolitrom = 01Î6606 sążnia sześć. = 31-66695 stopom sześć.

1 litr

= 1 decymetrowi sześć. = 0 001 metra sześć.

= 10 decylitrom sześć. = 100 centylitrom = lOOOcentymetrom sześć. = 0-031667 stopy sześć.

= około ~ stopy sześć.

= 54 7206 calom sześć. = 0 7068515 masy wied. = 2-8274 zajdlom wied. = 0 01626365 mierzycy wied.

= 0-2602184 miarki wied.

1 dekalitr

= 10 litrom

= 7-068515 masom wied. = 28-274 zajdlom wied. = 0T626365 mierzycy wied.

= 2 602184 miarkom wied. 1 centymetr sześć.

= 1000 milimetrom sześć. = 0 0547206 cala sześć.

= 94-577 linjom sześć.

1 milimetr sześć.

= 0-094577 linji sześć.

1 Hektolitr = 100 litrom = 1-767129 wiadrom wied. = 1-626365 mierzyć om wied.

Dnia 29. listopada 1800. ogłoszono we Francji jako stałą miarę metr (métré).

kwadrantii południka ziemi.

którego długość wynosi

10,000.000

Uwagi.

kwadrantu po-

10,000.000

443*295936 linjom paryskim, jest przechowana

1.    Miara metra bieżącego, wynosząca ludnika ziemi

w Archiwum Państwowem Paryskiem jako wzór pierwotny miary „métré prototype“ na podstawie konwencji międzynarodowej, zawartej między Niemcami, Austrowęgrami, Belgją, Francją, Portu-galją, Hiszpanją, Włochami, Szwajcarją, Danją, Szwecją, Norwegją, Kosją, Turcją, Ameryką północną, Wenezuelą, Peru i Argentyńską konfederacją.

2.    Cechowane z urzędu bywają tylko następujące miary: 1, 2, 4, 5, 10 i 20 metrów bieżących; 2 i 5 decymetrów; 1, 2, 5, 10, 20, 50 i 100 litrów; 1, ,2 i 5 decylitrów; 1, 2 i 5 centylitrów; dalej ćwierci hektolitra ; kolejne połówki litra; i wielokrotne hektolitry.

b) Miara wiedeńska z metryczną.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 sążeń wied. = 1°

— 6 stopom = 6'

= 6 x 12 calom = 72" = 72 x 12 linjom = 864"' = 864 x 12 = 10368 punktom

= 1 896484 metrom

1 stopa wied.

= 0316081 metra = 31 6081 centymetrom

1 cal wied.

= 263401 centymetrom = 263401 milimetrom

1 linja wied.

= 12 punktom = 2 195 milimetrom 1 łokieć wied.¹ = 2-46' = 29" «= 67*'" = 0-777558 metra 1 piędź (Faust, miara koni) = 4" = 10-53602 centymetrom

1Q° = 36Q ' = 3-596652 metrom kwadr.

IQ» = 144D " = 0-099907 metra kwadr.

= około 010 metra kwadr.

1(D" = 1440"' = 6-938 centymetrom kwadr. = około 7 centymetrom kwadr.

1 □ m = 4815 milimetrom kwadr.

1 mórg niższo austr.

= 16000° = 57-54642 arom

= 0-5754642 hektara

1 mila kwadr, austr.

= 16,000.0000°

= 10.000 morgom niższo austr.

= 57-54642 kilometrom kwadr.

1 sążeń sześć.

= 216 stopom sżeśc.

= 6 820992 metrom sześć, 1 stopa sześć.

= 1728" sześć;

= 0 03157867 metra sześć.

= 31-57867 litrom 1 cal sześć.

= 1728 linjom sześć.

= 18 275 centymetrom sześć.

1 linja sześć.

= 10-57 milimetrom sześć. 1 mierzyca wied.

= 16 miarkom (Mafii)

= 1 947 stopom sześć.

= 0 6148683 hektolitra = 61-48683 litrom 1 miarka

= 3-842926 litrom

1 wiadro

= 40 masom

fj

Kwadratowa

11

1Q mila geograficzna

= 0 953Q milom austr. = 55-06291 kilometrom kwadr.

1 austr. mila pocztowa

= 4000 sążniom wied. = 7585-936 metrom = 7-585936 kilometrom

1 austr. mila morska

= stopnia ekwatora

-i- geograficznej mili

976-4° = 1-8517 kilometrom

= 1-792 stopom sześć. = 0-56589 hektolitra 1 masa (Maß)

= 4 kwaterkom (Seidel) = 1-414724 litrom 1 kwaterka = 0-353681 litra

c) Miara ciężaru metryczna z wiedeńską.

Metryczna z wiedeńską

Wiedeńska z metryczną

1 tona

= 1000 kilogramom = 1785 523 [ÏÏ] funtom wied. = 17 85523 centnarom wied.

== 20 centnarom cłowym wied. 1 centnar metryczny = 100 kilogramom = 178-552 U

= 2 centnarom cłowym wied.

1 kilogram

= 100 dekagramom = 1000 gramom = 1-785523 U wied.

= 1 funtowi wied. i 25137 łutom

= 2 funtom cłowym = 3*562928 wied. markom (ciężarek srebra)

= 2*380697 funtom aptecznym wied.

1 dekagram

= 10 gramom

1 centnar wied.

= 100 funtom wied.

= 112-012 wied. funtom cłowym

= 1-12012 centnarom cłowym wied.

= 56 006 kilogramom

1 funt wied.

= 32 łutom

= 33 6 łutom pocztowym wied. = 0-56006 kilograma = 56-006 dekagram om = 560 06 gramom

1 łut wied.

= 4 kwintlom

= 10501122 pocztowym łutom = 1-750187 dekagramom = 17-50187 graniom

1 kwintel

= 60 granom = 4 37547 gramom

Metryczna z wiedeńską

Wiedeńska z metryczną

= 0-01785523 U

—    0-2 funta cłowego wied.

= 0-571367 łuta wied.

= 0 6 łuta pocztowego = 2-28547 kwintlom 1 gram

= 0*001 kilograma

—    01 dekagrama = 10 decygramom = 100 centygramom == 1000 miligramom = 0 228547 kwintla

= 0 06 łuta pocztowego = 0-286459 ciężarka złota dukatowego

= 4 855099 karatom wied.

1 decygram = 010 grama = 0 0001 kilograma 1 centygram = 0-01 grama = 000001 kilograma 1 miligram = 0*001 grama = 0*000001 kilograma

1 gran

= 0 07292448 gramom

1 karat wied.

= 0 205969 grama 1 marka wied. (ciężarek srebra) = 0*280668 kilograma 1 ciężarek dukatowego złota = 3*490896 gramom 1 funt apteczny = 0-420045 kilograma 1 austr. tona okrętowa == 20 centnarom 1 centnar ełowy = 50 kilogramom 1

= 2o tony

= 100 funtom cło wy m = 0 89276 centnara wied.

= 89*276 funtom wied.

1 funt cłowy = 0*5 kilograma = 30 łutom pocztowym 1 łut pocztowy = 0 9523 łuta wied.

= 16*666667 gramom 2

= 1-w- dekagrarnom

Uwagi.

Kilogram jest ciężarem jednego decymetra sześciennego wody destylowanej o temperaturze 4° C w próżni powietrznej. Kilogram z kryształu górnego, przechowany przez austrjacki Rząd jako miara pierwotna, waży w próżni 999997*8 miligramów w porównaniu do prototypu, przechowanego w archiwum państwowem w Paryżu.

Cechują z urzędu następujące ciężarki: 1, 2, 5 10, 20, 50 kilogramów, 1, 2, 5, 10, 20, 50 dekagramów i 1, 2, 5 gramów.

Dla wagi decymalnej najmniejszy ciężarek wynosi 1 gram. a dla centym alnej 1 dekagram.

d) Miara objętości sypkiej.

1 korzec małopolski = 4 ćwierciom = 4 X 8 = 32garncom ;= 32 X 4 = = 128 kwartom = 128 X 4 = 512kwaterkom = 128 049812 litrom = = 0 123049812 metra sześciennego.

1 korzec krakowski dzieli się jak poprzedni j równa się 123*0020128 litrom = 0*1230020128 metra sześciennego.

1 korzec polski z podziałem jak wyżej = 128 litrom = 0 128 metra sześciennego.

e) Miara angielska z metryczną.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 cal (Inch) podzielony na 1 cal kwadr.

16 lub 12 części

= 2-539954 centymetrom 1 stopa kwadr-

= 0 0929 metra kwadr.

1 yard kwadr.

= 0-8361 metra kwadr.

1 acre

= 160 prętom kwadr, (rods)

= 4840 yardom kwadr. = 40-4671 arom 1 yard of land (włóka)

= 30 acres = 12-1401 hektarom 1 hide of land = 100 acres = 40 467 hektarom 1 mile of land 640 acres

= 2-50 kilometrom kwadr.

= 6 4514 metrom kwadr.

Il II II

1 stopa (foot)

= 12 calom = 0-30479449 metra = 30-479449 centymetrom

1 yard

= 3 stopom = 0 9143835 metra 1 fathom = 2 yardom = 6 stopom = 72 calom = 1-828767 metrom 1 Chain (łańcuch)

= 100 links

= 100 x 7-92 = 792 inches = 20-12 metrom 1 Statute mile = 8 furlongs = 8 X 40 = 320 prętom (rods)

= 320 x 2-75 = 880 fa-thoms

= 880 x 2 = 1760 yardom

= 1*6093149 kilometrom

1 cal szesc.

= 16-386 centymetrom sześć.

1 stopa sześć.

= 0 028315 metra sześć.

1 yard sześć.

= 0 7645 metra sześć.

1 register ton = 100 stopom sześć.

= 2 832 metrom sześć.

1 imperial galion z roku 1824.

= 277-2738 calom sześć. = 4-5435 litrom

1 stary (Winchester) galion

= 231 calom sześć.

= — imperial galion = 3-785203 litrom

1 last

= 10 quarters = 80 busheis = 320 peks = 640 gallons = 29-078924 hektolitrom

1 barrel

2 kilderkins 4 firkins

1635 hektolitrom

Kwadratowa

1 mila morska (nautical mile, węzeł)

= 6080 stopom ² t= 1-85315 kilometrom

12 yardów kupieckich

= 11 metrom

1 anker

= 10 imperial gallons z roku 1824.

= 0-45435 hektolitra

1 tun

= 2 pipes (butts)

= 4 hogsheads = 252 gallons = 1145 hektolitrom

f) Miara metryczna z angielską.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 centymetr

= 0 3937 cala inches

1 metr

= 3-2809 stopom = 1*0936 yardom = 0-5468 fathom = 0 0497 chain

1 kilometr

= 0 6214 Statute mile = 0 5396 mili morskiej (nautical mile)

1 centymetr kwadr.

= 0 1550 cala kwadr.

1 metr kwadr.

= 10 7643 stopom kwadr. = 1-19617 yardom kwadr.

1 ar

== 0 02471 acre 1 hektar

= 0-0824 yard of land = 0-02471 hide of land

1 kilometr kwadr.

= 0 38610 mile of land

1 centymetr sześć.

= 0-06103 cala sześć.

1 metr sześć.

= 35-3166 stopom sześć.

= 1*3080 yardom sześć.

= 0-3532 registerton

1 litr

= 0-2201 imperial galion o 277-2738calach sześć.

= 0-2642 starych (Winchester) gallons o 231 calach sześć.

1 hektolitr

= 0 0344 last = 0*6116 rreV = 2-2009 ankers = 0 0873 tu

g) Miara ciężaru angielska i metryczna.

Angielska z metryczną

Metryczna z angielską

1 funt avoirdupoids (lbs) (waga handlowa)

=16 ounees = 16 X 16 = 256 dranis = 7000 troy grains = 0*45359265 kilograma

1 troypound (waga złota, srebra, monet i aptekarska)

=12 ounees

= 12 X 20 = 240 pennyweights (dw)

= 5760 grains = 0*37324195 kilograma

1 short ton (Kanada, Stany Zjednoczone)

= 2000 funtów (lbs)

= 907*1853 kilogramom

1 long ton

= 20 hundred- (cent-) weight = 20 X 4 = 80 quarters = 80 X 28 = 2240 funtom (lbs) = 1016*0475 kilogramom

1 kilogram

= 2*20462funtomavoirdupoids

(lbs)

= 2 67923 troypounds 1*10231

1000

short ton

0984206

1000

long ton

\{

h) Miara niemiecka i metryczna.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 metr

= 1 00000301 métré des archives

= 443*29727 linjom paryskim, zresztą podział znany

1 metr. kwadr.

ze znanym podziałem i wielokrotnościami, jak ar, hektar, kilometr i mirjametr kwadr. ³

1 metr sześć, ze znanym podziałem ³ 1 szefei (półkorzec)

= 0*5 hektolitra

1 oxhoft

= 2*2 hektolitrom

Kwadratowa

1 mila geograficzna kwadr..

= 5506291 kilometrom kwadr.

1 mila niemiecka

= 7-5 kilometrom

1 mila geograficzna (których 15 idzie na 1 stopień równika)

= 7• 42043854 kilometrom

1 niemiecka i francuska mila morska, których 60 idzie na1°południka

= 1852 kilometrom

1 faden

= 1-829 metrom

1 kabel

= 0*22 kilometra

1 stopień równika

= 1113064 kilometrom

1 stopień południka

= 111*1111 kilometrom

1 beczka (Stückfaß)

= 12 hektolitrom 1 tona (miara okrętowa)

= 2-12 metrom sześć.

Miara metryczna z niemiecką: 1 kilometr = 01333 mili niem. = 0-1348 mili geograficznej = 0-54 mili morskiej niem., 1 metr = = 0 5467 faden, 1 kilometr = 4-545 kablom.

1 kilometr kwadr. = 0*01816 mili geograficznej kwadr.

1 hektolitr

2 szeflom = 0*4545 oxhoft = 0*0833 beczki (Stückfaß), 1 metr sześć. = 0-4717 tony okrętowej.

1 kilogram = 0*999999842 kilogramme prototype (podział zresztą znany) = 2 funtom cłowym, 1 last okrętowy = 2 tonom = 2000 kilogramom.

i) Miara pruska z metryczną.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 stopa

= 12 calom

= 12 x 12 = 144 linjom = 0-3138535 metra 1 łokieć = 25-5 calom = 0 666938 metra 1 lachter = 80 calom = 2-09235 metrom

1 stopa kwadr.

= 0-0985 metra kwadr.

1 pręt kwadr.

= 14185 metrom kwadr. 1 mórg kwadr.

= 180 prętom kwadr.

= 0-2553224 hektara 1 cal kwadr.

= 6-8406 centymetrom kwadr.

1 stopa sześć.

= 0 03092 metra sześć.

1 cal sześć.

= 17-891 centymetrom sześć.

1 sążeń sześć.

= 108 stopom sześć.

= 3-339 metrom sześć.

1 pręt szachtowy

1 pręt

= 12 stopom = 3-76624 metrom

1 mila

= 2000 prętom = 7-53248 kilometrom

Kwadratowa

— 144 stopom sześć.

= 4 452 metrom sześć.

1 oxhoft

= 15 ohm

= 2 X 1*5 = 3 wiadrom = 6 anker = 180 kwartom = 180 X 64 = 11520 calom sześć.

= 2 06105 hektolitrom 1 szefel (półkorzec)

= 16 mierzycom = 48 kwartom = 0 54961 hektolitra

j) Miara metryczna z pruską.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 metr

= 3-1862 stopom = 1 4994 łokciom = 0-4779 lachter = 0-2655 pręta

1 metr kwadr.

= 10-1519 stopom kwadr. = 0-0705 pręta kwadr.

1 hektar

= 3-91632 morgom

1 centymetr kwadr.

= 0-14619 cala kwadr.

1 metr sześć.

= 32 342 stopom sześć.

1 centymetr sześć.

= 0 0559 cala sześć.

1 metr sześć.

= 0*2995 sążnia sześć. = 0 2246 pręta szach-towego 1 hektolitr = 0-4852 oxhoft = 18195 szeflom

k) Miara ciężaru metryczna i pruska.

Pruska z metryczną

Metryczna z pruską

1 funt clowy

= 30 łutom

= 30 X 10 = 300 kwintlom = 300 X 100 = 30.000 ziarnom = 50 kilograma

1 stary pruski i wirtemberski funt

— 0-4677 kilograma

1 kilogram

— 2 funtom cłowym = 21381 starym funtom pruskim i wirtemberskim 0-02

= ~Y00~ ck^am okrętowego

0-03333

100

Pruska z metryczna

Metryczna z pruską

1 ciężar okrętowy (Schiffslast)

= 40 centnarom = 4000 funtom = 2000 kilogramom

1 hamburgski komercjalny ciężar

= 6000 funtom = 3000 kilogramom

ciężaru hambur-skiego komercjalnego

l) Miara rosyjska z metryczną.

Podłużna

Kwadratowa

Sześcienna

1 sążeń

= 7 stopom angielskim = 3 arszynom = 48 werszkom = 2-13357 metrom

1 stopa

= stopie angielskiej = 12 calom = 120 linjom = 0 304794 metra

1 werszok

= 2 75 calom angielskim = 4-4449 centymetrom

1 wiorsta

= 500 sążniom = 1-066781 kilometrom

1 sążeń kwadr.

= 49 stopom kwadr, angielskim

= 4-5521 metrom kwadr.

1 stopa kwadr.

= 144 calom = 0 0929 metra kwadr.

1 desiatyna

= 2400 sążniom kwadr. = 1 0925 hektarom

1 desiatyna ekonomiczna

= 3200 sążniom kwadr.

1 wiorsta kwadr.

= 1-13802 kilometrom kwadr.

stopa sześć.

= 0-028315 metra sześć.

1 sążeń sześć.

= 9-71215 metrom sześć.

1 beczka

= 40 wiadrom = 4000 czarkom = ‘4-9195 hektolitrom

1 wiadro

= 10 krużkom (stoof) = 12-2989 litrom

1 czetwiert

= 8 czetwierykom = 64 garncom = 2-099 hektolitrom

1 mila

= 7 wiorstom = 7-467465 kilometrom

Miarę metryczną zaprowadzono w kolejnictwie i używać jej wogóle w Państwie rosyjskiem wolno; obowiązuje zresztą angielska miara stopowa i calowa.

l) Miara metryczna z rosyjską.

Kwadratowa

1 metr

= 0-4687 sążnia = 3 2809 stopom 1 centymetr = 0 2249 werszka 1 kilometr = 0-9374 wiorsty = 0 1339 mili

1 metr kwadr.

== 0-21968 sążnia kwadr. = 10 7643 stopom kwadr.

1 hektar

= 0-9153 desiatyny

1 kilometr kwadr.

= 0-87872 wiorsty kwadr.

1 metr sześć.

'= O’ 10296 sążnia sześć. = 35-3166 stopom sześć.

1 hektolitr

= 0-2033 beczki

1 litr

= 008131 krużka 1 hektolitr

= 0-4764 czetwierti

m) Miara ciężaru metryczna i rosyjska.

Rosyjska z metryczną

Metryczna z rosyjską

1 kilogram

= 2-44186 funtom

1 funt

= 82 łutom = 0-409524 kilograma

1 pud

= 40 funtom = 16-380945 kilogramom 1 tona rosyjska = 12 berkowcom =120 pudom = 1965*71 kilogramom 1 łaszt rosyjski = 2025*41 kilogramom Wag metrycznych wolno używać w Państwie rosyjskiem, ale powszechne zastosowanie mają niemetryczne wyżej poszczególnione wagi: funt, pud itd.

= 0-06105 puda 0-05087

100

0-04937

100

tony rosyjskiej

łasztu rosyjskiego

n) Znakowanie miary metrycznej.

1. Miara długości.

kilometr

km

metr . . . decymetr . centymetr . milimetr

dm

cm

mm

2. Miara powierzchni, kilometr kwadratowy . . . km2 metr

decymetr centymetr milimetr hektar .

4. Miara płynów.

m²

dm2 cm2 mm²

ha

Hektolitr dekalitr .

litr

decylitr

centylitr

ar

5. Miara wagi.

3. Miara objętości, kilometr sześcienny .... km3 metr sześcienny (stère) . . m3 decymetr sześcienny . . . dm* centymetr milimetr

. cms . mm³

Tonna ........

centnar metryczny . . .

kilogram.......

dekagram.......

gram.........

decygram .......

centygram.......

miligram.......

l-ał

B. PIENIĄDZE.

a) W Rzeczypospolitej Polskiej.

1.    Dekretem z 31. grudnia 1918, Dz. Pr. Nr. 5, bilety Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, opiewające na marki polskie, zostały ustalone środkiem płatniczym.

2.    Dekretem z 31. grudnia 1918, Dz. Pr. Nr. 4, uprawniono Polską Krajową Kasę Pożyczkową do emisji biletów w markach polskich z napisem:

„Państwo Polskie przyjmuje odpowiedzialność za wymianę niniejszego biletu na przyszłą polską walutę według stosunku, który dla marek polskich uchwali Sejm UstawTodawTczy.“

3.    Ustawą z 28. lutego 1919, Dz. Pr. Nr. 20, postanowiono, że jednostka monetarna polska ma nazwę „złoty“, którego setna część nazywa się „grosz“.

4.    Ustawą z 9. maja 1919, Dz. Pr. Nr. 41, postanowiono, że natychmiast po dostarczeniu z drukarni dostatecznej ilości biletów Banku Polskiego, opiewających na złote, jako przyszłą jednostkę pieniężną polską, marki polskie i niemieckie, korony austrjacko-węgierskie i ruble rosyjskie carskie mają być zamienione na złote i na Rentę Polską 4°/₀-ową w stosunku, który zostanie określony w oddzielnej ustawie. Określenie maksymalnej sumy znaków pieniężnych, które będą wymieniane w całości, oraz oznaczenie kursów wymiennych nastąpi drogą oddzielnej ustawy.

5.    Ustawa z 20. listopada 1919, Dz. U. Nr. 91, postanawia, że marka niemiecka przestaje być prawnym środkiem płatniczym na terytorjum byłej dzielnicy pruskiej. Wszelkie zobowiązania w markach niemieckich winny być uiszczone markami polskiemi w rówrnej nominalnej sumie.

6.    Ustawa z 24. marca 1920, Dz. U. Nr. 28, postanawia, że banknoty, emitowane przez Bank Austrjacko-Węgierski, podlegają wymianie na obszarze byłego zaboru i okupacji austrjacko-wTęgier-skiej na marki polskie według kursu : 70 marek polskich za 100 koron.

7.    Ustawa z 29. kwietnia 1920, Dz. U. Nr. 38, postanawia, że znaki pieniężne w w⁷alucie rublowej rosyjskiej przestają być środkiem płatniczym na obszarach Rzeczypospolitej. Wymiana znaków pieniężnych w walucie rublowej na walutę krajową i odwrotnie jest dozwolona na tych samych zasadach, jak wymiany waluty obcej. Sumy wszelkich zobowiązań, opiewających na walutę rublową, podlegają przerachowaniu na marki polskie według kursu: 216 marek za 100 rubli.

b) W innych państwach.

WZ = waluta złota, WS = waluta srebrna, WD = waluta dwojaka (złota i srebrna).

Moneta złota

rr

wartość przedwojenna w

faïqsupiq

jtynjBAi

qoeqcre.ij

qoppann

-ein

qoeqi’era

qopp

-utipne

qouuoioq

nazwa i podział

£ piqsupiq XpqeM qoaquejj

o⁵

£ qoiqoaiui

'S ’ -*w

£ qoeqjera

-B 's

O TOP t5 -■efipne 2    ^ qoeuoioq

fl

Jednostka

nazwa i podział

Państwo i jego waluta pieniężna

Eonzeiq aqzoiq

83-96    104-20

98-50

5100

25-80

25-22

26*48

41-98

20-99

49-25

24-64

20 dolarów = 2 eagle 5-18    1 eagle = 10 dolarom,

15-046 g złota . . Va eagle = 5 dolarom

4.20

4-93

1. I Ameryka północna (Stany I 1 dolar [#], 24 057 g srebra = 100 cents [c]

zjednoczone) [WD]

20-43

24-02

21-45

25-17

1 sovereign, 7-3224 g złota 5= 20 szylingom .......

1 guine = 21 shi-lings (s).....

5-00

2-23

25-22

1-26

4-05

4-76

1-80

Cf OS

102

2-12

24-02

OST

1 peso coriente (national, dolar) = 100 çentavos (cents) wartość obiegowa . . . . . . . . wartość rzeczywista .

3. | Anglja (Wielka Brytania) | 1 funt sterling (é? — sovereign) = 20 shilings

2. Ameryka południowa

[WS]¹

(s)

[WZ]

1 shiling = 12 pence (deniers, d) = 48 far-things.......

i Bolivia [WS], Chile [WD], Colombia [WS], Costarica [WS], S. Domingo [WS], Ecuador [WS], Guatemala [WS], Haiti [WD], Honduras [WS], Nicaragua [WS], Paraguay [waluta papierowa], Peru [WS, 1 sol = 10 dinaros = 100 çentavos], S. Salvador [WS] i Venezuela [WD].

faïqsmoiq ^ X^npîAi g qonqaBJj

4-81

o*

£ qoiqoeira ^ -am u qo’BqjBin

3-88

81 00    100-00

40-50    5000

2-025    2-50

1700    21-00

8- 50    10-50

9- 60    11-90

56-60

28-30

2000

158-97

27-90

13-95

25-73

128-65

45-85

22-93

16-20

128-20

22-50

11-25

20-75

Moneta złota

g -Bfijsire ^ qOT2UOI05[

4-58

95-20

47-60

2-38

2000

1000

11-29

53-92

26-96

19-04

150-76

26-39

1319

24-48

122-42    103-75

nazwa i podział

1 peso fuerte . 20 pesos .... 10 pesos .... Va peso .... 20 koronówka . 10 koronówka . 1 dukat cesarski

jÿ faïqsupiq Ątl[BAY TpuqUBIJ

•I

£ qoiqoann

^    ' -8IU

qOBqjBUI

g £

5 'I <F>FP

a X, -efjqsne | g qo'Buoioq

Jednostka

nazwa i podział

Państwo i jego waluta pieniężna

5-00

105

2*60    20    milreis

1-24    10    milreis

1 00    20    lewów

20haikwantael (płacą według wagi srebrem i złotem) . .

20 koronówka . .

10 koronówka . .

1 sekin (funt eg.) :

100 piastrom .

1 mieszek = 5 seki-nom = 500 piastrom

800

1-40

0-26

405

0-85

210

1-00

0-81

6-48

112

0-21

4-76

100

I <31

! -H 6

7<io

132

fZO

1 peso national = 100 centavos .......

1 korona = 100 halerzy

jak we Francji poz. 12. 1 milreis = 1000 reis w rzeczywistości . . 1 lew = 100 stocinkom

1 haikwan-taël (liang) = = 10 tsien (mes)

= 100 fen = 1000 kesz 1 korona srebrna = 100

oere........

1 piaster = 10 oszr-el-gersz ........

Argentyna [WZ]

Austrowęgry [WZ]¹)

Belgja [WD] Brazylja [WZ]

Wschodnia

Bułgarja

Rumelja [WSJ Chiny [WS]

Danja [WZ]

Egipt [WZ]

nafezoïq eqzoïq

«d t> cô ai

d    ^

•T—I    tH

10000

20-00

1000

18-08

2000

2000

20-92

36-99

103-79

51-89

5.1-22

24-68

12-34

617

27-90

13-95

20-00

10-00

81-00

16-20

8-10

14-58

16-20

16-20

16-87

29-83

83-70

41-85

41-31

20-00

1000

5-00

22-50

11-25

16-20

8-10

95-20

19-04

9-52

1715

1904

1904

19-80

35-20

98-21

4910

48-75

23-52 ID 76

5-88

26-39

1319

1904

9-52

papierową, zachowały

100 trankówka .

20 trankówka .

10 lrankówka

1 by czystego złota

3444-44 frankom.

20 drachm starych .

20 <5rachm nowvch

20 pesetas

1 tientje = 10 gulden

1 mohur = 15 rupiom

20 yen

1 hidalgo = 10 pesos

20 markówka

10 markówka

5 markówka

20 korono wk a

10 koronówka

1 toman podwójny

20 kran . .

10 kran .

■Ś

■7

II £

1 toman

•S,

•1

-fi

cS

100

160

100

210

5-42

ff-9

1-24

1-40

l-oo

Cfi

03

-CD»

0-81

0-73

0-81

0-81

1-70

1 ::r,

437

4-40

100

112

od

05

0-95

0-86

0-95

0-95

200

09-T

5-1G

517

1-18

se-T

0-95

•8

"fi

o¹

sn.os ()ó

1 frank

100 centimes . .

1 kg czystego srebra

— 222-22 frankom.

1 stara drachma

100 lepta . .

1 nowa drachma

100 lepta . .

100 centesi-

100 centom

1 peseta

1 gulden

1 rupia srebrna = 16 an-

192 pie . .

fi

1 yen srebrny (rio)

1000 rin

100 sen

1 peso duro (piaster)

100 cen-

8 reale

. tavos

100 fe-

100 oere .

=31

1 marka (M)

nigom (J>)

10 senar

1 korona

1 kran

1000 dinar . . .

.1

• 'i

“w

a>

Oh

cj

Francja [WD]²)

Grecja [WZ]

Hiszpanja [WD]

Holandja [WZ]

Indje wschodnie [WS]

r-M

CD

iaponja [WZ]

Meksyk [WS]

Niemcy [WZ]

Norwegja [WZ]

Persja [WZ]

~7.

03

fi

fi

²) Francja tworzy t. zw. łaciński związek monetarny z Włochami, Belgją, Grecją i Szwajcarją.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

o"

--

(■©iqSUIDBJ

iqnpjAi

qoequeij

qoxqootui

-ara

qoeqjera

56*26

11*25

45*37 .

9*07

40*18

32*40

20*09

20*00

16 20 16*20

20*00

20*00

16*20

16*20

27*90

13*95

22*50

11*25

68

18*46

4*22

3*40

114*45

2000

00-Q

Moneta złota

_o

ri

qopp

-urijsne

qoeuoioq

53*35

10*67

38*23

19*11

19*04

19*04

19*04

26*39

13*19

21*78

4*01

108*91    92*30

16*20

1904

405

4-76

nazwa i podział

10 milreis (coroa) . . */₅ coroa = 2 milreis 1 imperjał = 10 rublom ......

pół imperjał = 5 rublom ......

1 caroldor = 20 lei .

20 dinarówka . . 20 frankówka . .

20 koronówka . .

10 koronówka . .

1 nnÄljidie złote 100 piastrom 1 medjidib srebrne 19 piastrom ..

1 mieszek = 5 medji-die = 500 piastrom

5 lirom .

20 lir . 1 scudo

monetarna

wartość przedwojenna w

fopjsuprą

iqnp?Ai

qOCqUCIJ

qDi^oerai

-0IU

qoeqiem

*PPP

-Bfj]sne

qo’euoio^

5*33    4*54    5*60

2*16 2*68

1*00

1*00

100

1*40

5*39

2*55

0*95    0*81

0*95    0*81

0*95    0*81

112

1*32

0*22

4*35

5*13

0-95 I 0-81 I 1-00

Jednostka

nazwa i podział

1 milreis = 1000 reis .

1 rubel = 100 kopiejkom

1 lei (piaster, romana) = = 100 bani (para) . . 1 dinar = 100 para . . 1 frank = 100 centimes

(Rappen)......

1 Korona == 100 oere .

1 piaster (gersz) =

= 40 para = 120 asper

1 pezo złoty = 100 cen-

timos.......

1 lira = 100 centesimi = = 20 soldo .....

Państwo i jego waluta pieniężna

Portugalja [WZ]

Rosja [WZ]

Rumunja [WZ]

Serbja [WD] Szwajcarja [WD]

Szwecja [WZ]

Turcja [WZ]

Uruguay [WZ]

Włochy [WD]

Bofezoïq eqzoïq gi cô

ai ssi si a

01    ©

co

¹

1 łokieć galicyjski = 0-76378 łokcia wied.

1 łokieć krakowski = 0 76651 łokcia wied.

²

Ilość 6080 stóp angielskich jest zaokrągloną średnią, długością z ^ stopnia (minuty) południka i z ^ stopnia równika ziemi, licz • długość południka = = 40.000 kilometrom, a równika 5400 milom geograficznym. A tmiralicja angielska liczy milę morską (admiralty mile) = 6086-5 stóp = i 8^51 kilometrów = ^ stopnia

równika = mili geograficznej.

³

Zob. tablicę „aj Miara metryczna itd.“ na str. 2. — Métré des archive³* oznacza prototyp metra, przechowanego w archiwum państwowem w Paryżu.

C. ROZMAITE INNE MIARY.

a) Miara czasu.

Podstawą miary czasu jest jednostajny obrót ziemi około własnej osi i niejednostajny jej obieg około słońca.

Pierwszy ruch objawia się pozornym obrotem dziennym o d wschodu ku zachodowi wszystkich gwiazd kuli niebieskiej wraz ze słońcem i księżycem, a trwanie każdego obrotu którejkolwiek z gwiazd stałych jest dokładnie takie same, jak trwanie rzeczywistego obrotu ziemi około własnej osi, i zowie się dniem gwiazdowym.

Drugi ruch ziemi przedstawia się, jakoby słońce zwolna a nieustannie cofało się na pozornej kuli niebieskiej w stronę przeciwną obrotowi dziennemu gwiazd. Pozorny ten obieg wsteczny słońca zakreśla na kuli niebieskiej drogę zwaną ekliptyką, i zanim słońce począwszy od wiosennego przecięcia się tej drogi z równikiem (porównanie dnia z nocą 21. marca) przebieży ją całą i wróci w to samo miejsce, upływa 366*242201 dni gwiazdowych, który to okres czasu zowie się rokiem zwrotnikowym.

Wskutek ciągłego cofania się każdy pozorny obrót słońca około ziemi, czyli prawdziwy dzień słoneczny jest właśnie o jedno cofnięcie dzienne dłuższy od dnia gwiazdowego, a suma wszystkich cofnięć w ciągu roku zwrotnikowego czyni dokładnie jeden pełny obwód kuli niebieskiej. Stąd jasny wniosek, że ilość wszystkich obrotów dziennych słońca około ziemi, przypadających na rok zwrotnikowy, musi być o jeden obrót mniejsza od ilości obrotów gwiazd stałych i wynosi istotnie 365*242201. ¹

Prawdziwy dzień słoneczny (doba słoneczna), będąc wiernem odbiciem także i odnośnego obiegowego, niejednostajnego ruchu ziemi, jest zmiennym okresem czasu, wobec czego rok zwrotnikowy, jako złożony z jednakich co do trwania dni gwiazdowych przedstawia się w kwestji rachuby czasu o wiele dogodniejszym. Za to jednakże dnie słoneczne tworzą łatwo i wybitnie dostrzegalną część składową i miarę roku. Podzieliwszy zatem rok zwrotnikowy, obejmujący 366*242201 dni gwiazdowych na tyle równych części, ile przypada w tym samym roku dni prawdziwych słonecznych,

¹ Cyfra ta w rzeczywistości jest nieco większa i wynosi 365*25637 dni średnich, a to z tego powodu, że punkt wiosennego przejścia słońca przez równik przesuwa się powoli wskutek nieznacznej, ale ciągłej zmiany kierunku osi ziemskiej.

otrzymamy podział roku na 365-242201 części równych co do trwania i mało różnych od prawdziwych dni słonecznych.

Części z tego podziału uzyskane zowiemy dniami średnimi albo dobami średniemi i dzielimy je na 24 godzin średnich, po 60 minut średnich, a te znowu na 60 sekund średnich.

Doba średnia zatem liczy 86400 sekund średnich.

366-242201

Jeden dzień średni =

dniom gwiazdowym, a jeden

365*242201

dzień gwiazdowy =

dnia średniego, co czyni 23 go-

365-242201

366-242201 dżin, 56 minut i 4*091 sekund średnich.

Na tej zasadniczej jednostce dnia średniego i jego podziale opie-Tają się zegary i wszelki dalszy podział czasu astronomiczny i społeczny, względnie kalendarzowy.

b) Bezwzględny układ miar.

W fizyce przyjęto powszechnie centymetr c za jednostkę

za je-

długości, gram g za jednostkę masy, sekundę dnostkę czasu, które to jednostki stanowią podstawę do mierzenia różnorodnych własności materji. Układ miar fizycznych, opartych na tych trzech jednostkach zasadniczych nazwano: „układ centymetrgramsekundowy“, a także „układ bezwzględny miar“, czyli krótko „układ cgsu (Zentimetergram m s e k u n d e n - S y s t e m, CG SS y s t e m).

Ze względu na przepisane w Małopolsce znakowanie miary metrycznej (rozdział A., poddział n) str. 12), oraz ze względu na niedogodność z powodu, że c g s służą do oznaczania pewnych stałych wielkości, będziemy — zgodnie z „Zasadami Fizyki“ prof. A. Witkowskiego — wszędzie w odnośnych miarach oznaczać centymetr przez cm, gram przez gr, sekundę^ przez sek.

c) Miara przyspieszenia.

Jednostajnie przyspieszonym jest ten ruch, którego prędkość (chyżość) wzrasta jednakowo i bez przerwy w przeciągu równych choćby dowolnie małych czasów.

Przyrost prędkości przypadający na jednostkę czasu zowie się przyspieszeniem.

Jednostką przyspieszenia jest przyspieszenie takiego ruchu, którego prędkość zwiększa się o jednostkę w ciągu

jednostki czasu. Jeżeli n. p. w ciągu 5 sekund prędkość 10cm 15 cm

1 cm

seh

wzrasta jednostajnie od

sek

do

sek

hem

, czyli o to według określe-

nia poprzednio wyrażonego przyrost prędkości na jedną sekundę, czyli

5 cm 1

-- _

sek ^ 5 sek    sek²

jednostka przyspieszenia i przedstawia się równaniem Y = [1] = 1 cm I sek²

które wyraża, że jednostka przyspieszenia jest centymetrem na kwadrat sekundy.

Ciała wolno w próżni spadające pod działaniem ciężkości wykonują ruch jednostajnie przyspieszony, a przyspieszenie tego ruchu zowie się przyspieszeniem ciężkości i jest w jednem i tern samem miejscu na ziemi dla wszystkich ciał w próżni jednakie.

przyspieszenie będzie y =

cm

. Jest to właśnie

Przyspieszenie ciężkości w dowolnem miejscu na ziemi oblicza się wzorem

g = 9-806056 — 0 025028 cos 2 cp — 0-000008 H gdzie cp jest szerokością geograficzną a H wysokością danego miejsca ponad poziom morza.

W poziomie morza na równiku cp = o, ff = o, stąd gr =9⁻781 misek² = 978*1 cm/sek².

Na bieguna'cli cp = 90°, dla H=o

gb = 9*831 mfsek² = 983*10 cmjsek².

Bóżnica zatem między przyspieszeniem ciężkości na biegunach i na równiku

gb — gr = 983-1 — 978*1 = 5 cm/sek².

Po środku między biegunem a równikiem cp == 45° dla H — o, cos 2 cp = cos 90° = 0 zaczem

• gs = 980*6 cmjsek²

stąd

gi> —gr

” 980*6 “ 196*

50° i nieznacznej wysokości H)

g = 9*81 misek² = 981 cmlsek2 co mniej więcej odpowiada położeniu naszego kraju.

Dla cp

¹ We Lwowie według ścisłego obliczenia g — 980 93 „Tablice matematyczno-fizyczne“, A. Witkowski, str. 95 z roku 1904.

W wysokości 1 kilometra po nad-poziomem morza zmniejszenie

1

przyspieszenia ciężkości wynosi około część.

d) Miara masy ciał.

Prędkość ciała wprawionego w ruch siłą stałą wzrasta stopniowo w miarę trwania działania siły, podobnie jak prędkość ciała w pełnym ruchu, poddanego stałej sile powstrzymującej, nie zanika nagłe, tylko stopniowo. Dzieje się to skutkiem bezwładności ciała.

Pod wpływem jednakich sił stałych w równych okresach czasu kawałek drzewa n. p. uzyska prędkość 19 razy większą^ niż kawałek ołowiu tej samej objętości*, widocznie bezwładność ołowiu jest 19 razy większa, niż drzewa.

Liczbę stosunkową, wyrażającą bezwładność jakiegokolwiek ciała, zowiemy jego masą.

Z wielu doświadczeń wynikło prawo, że masy są odwrotnie proporcjonalne do prędkości, lub przyspieszenia, nabytych od jednakich sił w równym przeciągu czasu.

Jeżeli więc mim, są masy, zaś v i v, prędkości dwu ciał, nabyte od jednakich sił w równych czasach, to

m : m, = v, : v, stąd m v — m, vr

Stwierdzono także, iż między ciężarem ciała P, jego masą m i przyspieszeniem ciężkości g zachodzi związek

P = m g

stąd zaś

10

oraz

10a

m g

z czego wynika, że stosunek ciężaru danego ciała do jego masy jest stały.

Z powyższych stosunków zresztą daje się wyznaczyć cyfrowo masa ciał w drodze doświadczenia, po przyjęciu za podstawę stosownej jednostki mas.

Jednostką taką w układzie centy metr.gr am sekundo wy m jest masa jednego centymetra sześciennego wody destylowanej o temperaturze 4° C. Gdy zaś w tych warunkach 1 cms wody waży jeden gram, oznaczony przez g według ustalonego

znakowania (zob. rozdział A pod n), str. 12), więc jednostką masy jest gram, którą to jednostkę dla odróżnienia od ciężaru ciała oznacza się przez gr; zaczem

11

m = [1] = 1 gr.

Na podstawie wyników doświadczalnych wyznaczono z pomocą wzorów pod 8 do 10 a masy następujących ciał i przedmiotów („Zasady fizyki“, tom. III. z roku 1908, str. 87, A. Witkowski):

Masa 1 cnfi powietrza wynosi..........

(1 gr wody = masie 850 c*m³ powietrza)

00012 gr

1 cm³ korka

. 0 2500 gr . 10000 gr . 11*3700 gr .    70000    gr

20 X 10⁶ 9r , 30 X 10⁶ gr . 75 X 10²⁴ 9r 59 79 X 10²⁴^r

1990 X 10³⁰ 9r

„    1 cm³ wody........

,,    1 cm³ ołowiu....., .

„ człowieka dorosłego ....

„ wozu kolejowego z ładunkiem

„ lokomotywy........

„- księżyca..........

(    „ ziemi . .........

\    „ słońca ...........

¹ W „układzie ciężarowym miar“ niżej pod f) omówionym jednostka mas jest odmienna.

e) Miara gęstości ciał.

Waga stwierdza, że ciała jednakiej objętości różnią się ciężarem, a więc zawartością masy; zaczem materja ciał posiada rozmaity stopień zbitości, czyli gęstości.

Miarą gęstości ciała jest zatem masa, przypadająca na jednostkę objętości.

Jeżeli m jest masą ciała, V objętością, to gęstość jego

12

Co do ciała o gęstości niejednolitej można mówić tylko o gęstości średniej, wyznaczonej z obliczenia większej jego objętości.

W układzie bezwzględnym miar — stosownie do wzoru 12 będzie jednostką gęstości:

13

= [1] = 1 grjcms

to znaczy, że ciało, którego 1 cm³ waży jeden gram, posiada gęstość = 1; ciałem tern jest właśnie woda destylowana o temperaturze 4° C.

Z tem wszystkiem łączy się pojęcie objętości właściwej (spezifisches Volumen); jest to objętość przypadająca na jednostkę masy i wyraża się wzorem

///

14

gdy zaś według wzoru 12

V 1

— = — więc wzór 14 przybierze postać

15

Z__L

m d

to znaczy, że objętość właściwa ciała jest odwrotnością jego gęstości.

Jeżeli dalej we wzór 12 podstawimy F=l, otrzymamy d = m-1 gdy zaś według wzoru 9 ciężar ciała P == mg, gdzie g jest przyspieszeniem, czyli natężeniem ciężkości w danej miejscowości, więc podstawiwszy § za P jako ciężar jednostki objętości oraz d za m, otrzymamy równanie

IG

3 = dg

z którego wynika, że ciężar równający się gęstości ciała, / pomnożonej przez przyspieszenie czyli natężenie ciężkości, jest ciężarem właściwvm ciała (spezifisches Ge-^

wich t).

= 13-546 grjcm$\ objętość właściwa

Ćwierć litry czyli 250 c*m³ rtęci o temperaturze °C waż y3-3865kgi ; 3386-5

250

stąd gęstość rtęci d =

0*07382 cnfijgr, a ciężar właściwy o =

250

rtęci *    3386-5

= 13-546X981 = 13289 dynjcm³, albo w układzie ciężarowym •o = 13-546 Gr'.cm³. ¹ 2

Z wzoru 12 na gęstość

d=~y

daje się wyprowadzić także wzór na objętość

m

17

który zastosowuje się do obliczania objętości ciał, niemających prostej, regularnej postaci.

Można też z pomocą tego wzoru obliczyć nieregularną pojemność naczyń, napełniwszy je wodą lub rtęcią o temperaturze dokładnie określonej, a następnie zważywszy tę ilość wody lub rtęci.

Alkohol (20° C) . . . .

cynk........

drzewo dębowe . . . . drzewo bukowe . . . . drzewo jodłowe . . . . glin (aluminium) . .. . .

korek........

kwarc........

kwas siarczany zg. . . kwas azotowy zg. . . .

lód (0°)......

miedź.......

mosiądr.......

oliwa........

ołow ........

platyna.......

powietrze (suche 0°, barometr 760 mm) . . .

Wykaz gęstości w gr/cm³.

powietrze w zwykłych warunkach atmosfery-

0-789

7*15

0-82

0-79

0-56

2-67

0-24

2-653

1-843

1-530

0 9167

8-92

8-44

0*915

11-37

21-50

eznycli około . 0-00116 = ggfÿ

13-5956 13-5463 10-35 7-6—7-8 2-5—2-T

rtęć 0° rtęć 20° srebro .

stal

szkło . . woda 4° C woda 0° . woda 10° woda 20°

1-00

0-9990

0-9997

0-9983

wodor 0° (barometr 760 mm) ....

0-0000899

złoto

19-32

żelazo . . żelazo lane

7-86

71—7-7

0001293

— 773 4

Do szybkiego pomiaru gęstości cieczy używają przyrządu nazwanego areometrem, który polega na tym objawie o pływaniu ciał, że jedno i to samo ciało zanurza się tern głębiej w danej cieczy, czem rzadszą jest ta ciecz.

f) Miara sił.

Prędkość v, wywołana stałą siłą P, jest w prostym stosunku do siły P i do czasu t jej działania, a w odwrotnym do masy m ciała, co wyraża się wzorem

///

18

stąd

19

m v = P t

Iloczyn mv jest dynamiczną miarą ruchu i zowie się ilością ruchu lub pędem; natomiast iloczyn Pt nazwano popędem czyli impulsem, i jest miarą ruchu czylypędu.

Równanie 19 wykazuje zresztą, że jednakie siły w równych czasach wytwarzają we wszelkich* masach ten sam pęd. Z tego otrzymujemy dalsze równanie

20

P= m —

które wyraża, iż pęd wytworzony w jednostce czasu, t. j. t — 1. zależy już tylko od natężenia siły i daje właśnie miarę tej siły.

Ponieważ nadto -jest przyspieszeniem y, więc wzór 20 przybierze postać

21

P=my

z której wynika, że natężenie siły stałej mierzy się także iloczynem z masy ciała i przyspieszenia, i że jednostką będzie tu siła, która w czasie t = 1 wytworzy pęd wy —1. W rzeczywistości używają jednostek sił: w bezwzględnym układzie miar, albo w ciężarowym układzie miar.

1. Jednostka siły w bezwzględnym układzie miar.

W układzie tym będzie pęd m y = l, jeżeli odnośnie do wzorów 11 i 1 masa i przyspieszenie będą jednostkami, t.' j. jeżeli będzie m — 1 gr, y = 1 cm!sek³ • stąd pęd przybierze wartość m y == [1] = = 1 grcmlsek³ i tworzy jednostkę siły stałej, nazwaną „dyna“. Wyrazem więc jednostki siły jest równanie

1 gr cm

P=[ 1] = 1 dyna — Igr cmjsek³ =

które opiewa, że jednostka siły dyna jest gram centymetrem na kwadrat sekundy.

sek³

22

Gdy jednak według wzoru 20: P=m y, będzieP= l,jeżeli będzie

v — 1, t= li m — 1, więc trzeba przyjąć za jednostkę taką masę, która pod wpływem siły 1 Gr otrzyma w sekundzie prędkość v — 1. Będzie to oczywiście masa m = 981 gr (n. p. 981 cm* wody o 4° C); gdyż skoro masa 1 gr (n. p. 1 cm* wody o 4° C) otrzymuje pod wpływem własnego ciężaru prędkość 981, to masa 981 razy większa — pod wpływem siły 1 Gr — uzyska w tym samym czasie prędkość 981 razy mniejszą, a więc prędkość v = l cmjsek. Jednostką mas zatem w układzie ciężarowym jest wyższa jednostka M = 981 gr, czyli 981 cm* wody o 4° C, i daje się przedstawić równaniem:

25

M = 981 gr == 981 cm* = [1].

Stąd ostatecznie jednostka siły w układzie ciężarowym miar, po podstawieniu wartości z wzoru 22, będzie

26

jętego poprzednio grama masy = gr: oznacza się przez Gr. Będzie wiec

P=[l] = Gr.

Ciężar grama Gr jest ciężarem 1 cm^ wody destylowanej o temperaturze 4° C, i jako siła ciężkości odnośnie do wzoru 7 jest wstanie tej masie wody nadać w próżni przyspieszenie g = 981 cmjsek*-, według zaś zasadniczego wzoru 9 będzie dalej Gr — mg — 1 gr 981 cmjsek².

22,

24

Gr = [1] — 981 gr cmjsek* — 981 dynom.

Ciało ważące n. p. 10 Kg = 10.000 Gr ma w bezwzględnym układzie masę m = 10.000 gr, a w układzie ciężarowym według 10.000

wzoru 26 masę m— — = 10198G8 M, t. j. jednostkom cięża-

rowym.masy. Wreszcie stosownie do wzoru 19 jednostką pędu m v w układzie ciężarowym jest

ni v = [1] = (981 gr) cmjsek = M cmjsek zaś jednostką pop ędu siły

27

Pt = [l\ = Gr sek.

28

g) Miara pracy i energji.

Wykonywanie rozmaitych czynności celem poruszania ciał z równoczesnym pokonywaniem oporów jest pracą, zdolność zaś do wykonywania pracy energją.

Energja zatem jest to nagromadzony bądź w motorze żywym, bądź w mechanicznym zasób pracy, który jednak w miarę trwania pracy wyczerpuje się, a motor staje się do pracy niezdolny.

Praca jest proporcjonalna do iloczynu z oporu i drogi ; zaczem podniesienie 1 Kg na wysokość 10 m wymaga dziesięć razy większej pracy, niż na wysokość 1 m itd.

Siły poruszające równoważą się w każdym ruchu jednostajnym lub niejednostajnym z oporami, do których się wlicza także opór bezwładności. Obojętną jest więc rzeczą, czy obliczając pracę pomnożymy drogę odbytą s przez opór pokonany, czy też przez siłę P, co ten opór pokonała. Stąd praca

29

L = Ps.

Jednostką pracy wogóle jest praca, wykonana";przez jednostkę siły wzdłuż jednostki drogi.

1. Jednostka pracy w bezwzględnym układzie miar.

Jeżeli we wzór 29 wstawimy jednostkę siły, określoną wzorem 22 i jednostkę drogi s = 1 cm, to otrzymamy jednostkę pracy nazwaną erg, a mianowicie

L = [1] = 1 erg = 1 gr cmjsek² cm

wreszcie

80

L = [ 1] = 1 erg = 1 gr cm^jsek² = 1 dyna cm Zamiast tej bardzo drobnej zresztą jednostki używają jednostki wyższej, mianowicie

1 Joule⁴ = 10,000.000 ergów = 10⁷ ergów.

31

2. Jednostka pracy w ciężarowym układzie miar będzie praca, wykonana przez jednostkę ciężarową siły = Gr wzdłuż drogi=lcw- stąd jednostka ciężarowa pracy=l Gr cm; gdy zaś według wzoru 26 1 Gr = 981 dynom, więc na podstawie wzoru 30

32

L = [1] = Gr cm = 981 dyn cm — 981 ergom = 981 gr cm^jsek^.

W obliczeniach technicznych jednostką pracy jest siła, zdolna dźwignąć 1 kilogram na wysokość 1 metra, czyli kilogram-metr = Kgm\ po wyrażeniu zaś tej jednostki w gramach i centymetrach według wzoru 32 będzie

Kg m — 1.000 Gr 100 cm — 100.000 Gr cm — 100,000.981 dyn cm = = 98,100.000 ergów a wreszcie na podstawie wzoru 31

33

Kgm — 9*81 jouleów

stąd

1 joule = Kgm = 0-1019868 Kgm

Jednostki pracy wyżej poszczególnione są zarazem j e dn o s t k a mi energji, będącej właściwie zasobem pracy.

3. Energja kinetyczna czyli energja ruchu.

Jeżeli we wzorze 29 zasadniczym pracy L = Ps podstawimy za

gt²

~2~’ otrzy-

siłę ciężkości P = mg i za drogę tą siłą wywołaną

gt²

(gt)²

mamy L = mg -g = m -g—, gdy zaś gt = v, będzie więc

35

L = ^ WD²

Praca przedstawiona tu połową iloczynu masy przez kwadrat prędkości zowie się energja kinetyczną czyli żywą siłą ciała poruszającego się.

Energja kinetyczna równa się całkowitej pracy, którą masa poruszająca się (n. p. kula armatnia) może wykonać, tracąc zarazem prędkość, jaką pierwotnie posiadała. Zaczem energja ta, jako wielkość równoważna pracy, mierzy się temi samem! jednostkami miary co praca, t. j. ergami, kilogrammetrami itd.

h) Miara dzielności źródła pracy.

W życiu codziennem zależy nietylko na ilości pracy, ale także w jakim czasie została dokonana.

Zdolność zatem silnika (motoru), względnie jakiegokolwiek źródła pracy lub energji do wykonania w tym samym czasie stosunkowo większej ilości pracy, jest dzielnością, czyli skutkiem.

Za miarę dzielności przyjmuje się pracę, względnie energję, przypadającą na jednostkę czasu.

Jeżeli zatem w czasie t dokonana praca L — Ps

to dzielność źródła tej pracy

■<

Ps

36

e= -t =r₁ = Pv,

gdyż droga s podzielona przez czas t daje prędkość v.

1. Jednostką dzielności E w bezwzględnym układzie miar będzie jednostka pracy erg, wykonana w sekundzie.

czyli erg na sekundę; a po podstawieniu wartości z wzoru 30 za erg₇ będzie : E = [1] = 1 gr cm^sek^sek, stąd

37

E = [1] = ergjsek — gr cnfijsek* — dtjna cmjsek.

W technicznych obliczeniach używa się zawsze wielokrotności tej jednostki, zwłaszcza w elektrotechnice jest nią

38

watt = 10⁷ ergjsek — joulejsek = 10⁷ gr cm-jsekz.

Wyższą jednostką jest:

Kilowatt = 1.000,wattóa\

30

Nazwę watt obrano na pamiątkę wynalazcy maszyny parowej Watta.

2. Jednostką dzielności w ciężarowym układzie miar będzie jednostka ciężarowa pracy — t. j. gramcentymetr, — dokonana w sekundzie. Odnośnie zatem do wzoru 32

Gr cm'sek — 981 ergjsek = 981 gr cm*jsek* stąd Kgm/sek = 100 X 1-000 Gr cmjsek — 981 X 100.000 ergjsek =s= 9*81 X 10⁷ erg sek, a wreszcie ze wzgedu na wzory 33, 38

41

E=[ 1] = Kgmjsek — 9*81 joulejsek — 9.81 watt.

Wyższą jednostką techniczną pracy mechanicznej jest siła konia parowego. Dawniej wyrażano ją przez siłę, zdolną podnieść odnośną ilość funtów na wysokość jednej stopy w ciągu sekundy i wynosiła : w Austrji 430, w Rosji 600, w Prusiech 480, w Hessji 530, w Hamiowerze 516, w Wirtemberdze 525, w Badenie 500, w Anglji 550 stopofuntów.

Dziś jedynie Anglja zatrzymała swoją siłę konia 550 stopofuntów; zresztą przyjęto wszędzie ciężarową miarę metryczną na wyrażenie siły konia parowego i oznaczono przez HP (z angielskiego „horse-power“); siła ta

HP = 75 Kg mjsek = 735 75 watt

42

czyli okrągło

43

HP = 736 wattów Jest to praca wykonana przez siłę, zdolną podnieść 75 kilogramów na wysokość jednego metra, lub jeden kilogram na wysokość 75 metrów w ciągu jednej sekundy, i — mówiąc nawiasem — przewyższa znacznie dzielność rzeczywistego konia żywego.

Przyjąwszy za jednostkę czasu godzinę zamiast sekundy, będziemy mieć siłę konia na godzinę, Wattgodzinę, Kilowatt-godzinę itp.

i) Wymiar dzielności silników żywych.

W każdym rodzaju pracy istnieje pewna prędkość v (w metrach) i czas trwania t (w sekundach), które silnikowi (motorowi) żywemu najwięcej odpowiadają i dozwalają na rozwinięcie największej siły normalnej P (w kilogramach). W tych warunkach będzie oczywiście także i dzielność czyli skutek pracy silnika najkorzystniejszy, a mianowicie:

E = Pvt (w kilogrammetrach).

44

Skoro jednak silnik pracuje ze średnią prędkością = vt i przez średni przeciąg czasu dziennego = to według Mascheka średnia siła tę pracę wykonująca będzie

pi =[³

Na podstawie doświadczeń co do najprzeróżniejszych zajęć, wy-, konywanych przez średnio silnych, 65 do 80 kg ważących robotników w ciągu około 10 godzin rzeczywistych roboczych, podaje Eziha jako średnią sprawność czyli dzielność pracy ludzkiej.

45

e=¥ihp

4G

stąd praca 10godzinna

75

Ex = gl • 60 • 60.10 = 128570 Kgm.

Praca ta użyta do wytworzenia ciepła, wydałaby około 300 kaloryj (jednostek ciepła, o których niżej w poddziale k). Przerwy z powodu znużenia wynoszą średnio 35% istotnego czasu roboczego.

Na siłę konia parowego HP motorów zwierzęcych można liczyć około 720 kg ciężaru żywego. Waga konia wynosi 300 do 600 kgr wołu 900 do 1300 kg, muła 200 do 350 kg, osła 120 do 200 kg.

47

wykonuje pracę

Silnik żywy

., z pred-Sp^ kością

E = Pvt w ciągu jednej sekundy.

E — Pvt w ciągu 8 godzin czyli 28.800 sekund (t — 8 godz.)

Kgmlsek

kg misek

Kgm 18 godz.

Kobotnik bez maszyny .

u dźwigni . . . „ korby . . .

15

O i—¹ O

GO t—* CD

ÜI

845.600

158.400

280.400

wykonuje pracę

Silnik żywy

siłą

z prędkością

E = Pvt

E — Pvt w Cia?u    C1^u

jednej ⁸ "odzi" cz-vli sekundy

28.800 sekund {t — 8 godz.)

kg

mjsek

Kgmjsek KgmjS godz.

Robotnik ręcznym kafar-

kiera.....

w kieracie . . u liny kołowrotu u łańcucha poci ągalnego . . w deptaku . . Koń bez maszyny . . .

„ w kieracie ¹ . .

Wół bez maszyny . . .

„ w kieracie . . . . Muł bez maszyny . . . „ w kieracie Osioł bez maszyny . . . „ w kieracie ....

14

12

25

30

Ot

O CO © © ©

co ip cb ć- 6-

181.440

207.360

216-000

0-4

12

T)

64

60

45

60

65

50

30

40

14

015

1-25

09

08

06

11

0*9

08

08

9-6

75

405

48

39

55

27

32

11-2

z przerwami 276.480 2,160.000

1.166.400

1.382.400 1,123.200 1,584.000

777.600

921.600 322.560

Jako normalną siłę pociągową konia dobrze utrzymanego pracującego dziennie przez czas t = S godzin z prędkością i? = 1*1 mjsek można przyjąć:

gdy koń    lekki o    250 kg    wagi, P == 60    kg,

„ r    miernie    silny o    350 kg wagi,    P=    75 kg.

„    „    silny o    450 kg    wagi, P = 90    kg.

U koni odróżniamy następujące rodzaje chodu i biegu: Wolny krok o prędkości v — 0 6 mjsek, średni

n r>

v = 11

szybki „    „

krótki kłus „ wyciągnięty kłus o prędkości v = 4 do 6 mjsek, lekki galop ostry „

bieg wyścigowy „

*> = 20

v = 3 do 4 mjsek,

v = 6 do 9

r>

« = 9 do 12    „

t> = 12 do 16 „

■ ¹ Ramiona kieratu 4-50 do 6 m długie.

Jako nadzwyczajną dzielność co do pracy można bez szkody dla zwierząt podwoić wykazaną wyżej dzielność normalną na krótki przeciąg czasu i nie długą drogę (około 600 m).

Stąd więc na gościńcu bitym dobrze utrzymanym można przyjąć ładunek wozu ciągnionego dwoma miernie silnymi końmi przez 8 godzin w okolicy pagórkowatej (wznios do 5%) na 2000 kg, a w okolicy płaskiej (do 2'5°/₀) wzniosu) na 3500 kg.

j) Miara ciepłoty.

Do mierzenia ciepłoty (temperatury) służą ciepłomierze (termo-metry) rtęciowe Celsiusa, Réaumura i Fahrenheita. Punkt marznięcia wody na obu pierwszych jest oznaczony zerem, a punkt wrzenia na termometrze Celsiusa cyfrą 100, Réaumura 80; Fahrenheit oznaczył punkt marznięcia cyfrą 32, a wrzenia 212. Całą zatem wysokość słupa rtęciowego pomiędzy punktem marznięcia a wrzenia wody, która — rozumie się — jest u wszystkich trzech termometrów jednaka, podzielił Celsius na 100, Réaumur na 80 a Fahrenheit na 212 — 32 = 180 równych części, zwanych stopniami, które w niezmienionej wielkości przedłużają podziałkę niżej punktu marznięcia.

Stąd względna wielkość stopni Réaumura jest największa a Fahrenheita najmniejsza.

Oznaczywszy ogólnie ilość stopni odczytanych z tych termometrów przez C, R, F, to wzajemny ich stosunek wynika z łatwo zrozumiałych wzorów:

5    '    5

53

C^jR=^(F-32),

54

R=\c=~(F-Z 2),

9    9

55

F = 32 -t- ~r C = 32 -I- j R.

Mając n. p. w domu tylko termometr Celsiusa, albo Fahrenheita i wiedząc, że hygiena uznaje 16° R za właściwą ciepłotę mieszkania, łatwo dojść z powyższych relacyj, że ciepłota owa na termometrze 5    80

Celsiusa wyniesie <7=    X 16 = - j- = 20°, a na termometrze Fahren-144

heita F= 32-f-j X 16 = 32-f-= 68°.

Zwykłe termometry rtęciowe z próżnią powietrzną dają się używać do 300° w górę i do —39° w dół. Do oznaczenia niższych ciepłot

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

służą termometry alkoholowe, toluolowe i eterowe naftowe; do mierzenia wysokich ciepłot używają pirometrów (ogniomierzy) metalowych, grafitowych, porcelanowych, powietrznych i innych.

Do ścisłego mierzenia temperatur służą wreszcie oprócz rtęciowych także termometry elektryczne aż do 1000° w górę i dowolnej ilości stopni w dół.

k) Miara ciepła.

Jako jednostkę ciepła przyjęto tę ilość ciepła, jakiej potrzeba do podniesienia ciepłoty 1 kilograma wody o 1° C i nazwano kalorją. Ilość ta jednak dla rozmaitych stanów ciepłoty wody różni się nieco i obecnie ujawnia się dążność do przyjęcia za normalną jenostkę ciepła czyli za normalną kalorję (normalną kilogramkalorje) te ilość ciepła, jakiej potrzeba do podniesienia 1 kg wody z 14-50" do 15-50° C.

Obok tego istnieje jeszcze średnia kalorja (kilogram-kalorja), wynosząca setną część ilości ciepła, potrzebnej do ogrzania 1 kg wody z 0° do 100° C.

Fizycy używają jednostki ciepła tysiąc razy mniejszej, określonej ściśle jak poprzednia z tą różnicą, że — zamiast do kilograma — odnosi się do grama wody. Jednostka ta zowie się gram-stopniem, kalorją gramową, lub małą kalorją.

Przyrządy służące do mierzenia ilości ciepła są kalorymetr lodowy Bunsena i kalorymetr wodny.

Ciepło właściwe jest to ilość ciepła w kalorjach, jakiej potrzeba, aby jednostkę masy danego ciała ogrzać o jeden stopień, i zależy w ogóle od natury tego ciała i jego danej ciepłoty.

Jeżeli badane ciało o temperaturze t± ma masę m, czyli waży m kilogramów, a jego ciepło właściwe, wynoszące c kaloryj jest niezmienne, to do ogrzania go do ciepłoty U stopni potrzeba ilości ciepła w kalorjach :

Q — wic Cg

5G

jeżeli zaś c jest zmienne, będzie

— m I dt.

57

Jt i

Średnie ciepło właściwe Cs najważniejszych ciał stałych i płynnych pomiędzy 0° do 100° C wykazuje następująca tablica.

Ciała stałe

C.

Ciała stałe

cs

Ciecze

C.

Glin (aluminium)..

antymon.........

ołów.............

złoto.............

miedź............

magnezja........

mosiądz..........

nikiel............

platyna...........

rtęć stała —0-78°

do -0-40°......

żelazo i stal......

srebro ...........

tantal............

cynk.............

cyna.............

popiół............

bazalt............

0-210

0050

0031

0-031

0-094

0-250

0-092

0110

0032

0-032 0115 0-056 0036 0-094 0 056 0-200 0-200

beton............

lód(-20° do —1°).

gips .....'........

szkło.•...........

granit........

grafit............

dębina...........

jedlina...........

węgiel drzewny ...

koks..............

marmur..........

wapień...........

piaskowiec.......

żużel.............

siarka............

węgiel kamienny.. cegła.............

0-27

0-50

0-20

0-20

0-20

0-20

0-57

0-65

0-20

0-20

0-21

0-21

0-22

018

018

0-31

0-22

woda............

eter..............

alkohol..........

amoniak.........

anilina...........

benzol ...........

chloroform.......

kwas octowy.....

gliceryna.........

oliwa maszynowa.

naftalina.........

oliwa oliwkowa .

nafta.............

kwas siarkowy.... kwas siarkawy.... terpentyna .......

100

0-54

0-58

100

0-49

0-40

0-23

0-51

0-58

0-40

0-31

0-40

0-50

0-33

0-32

0-42

Temperatura topnienia i krzepnięcia w stopniach Celsiusa.

Wodor azot ..

dwusiarczek węgla. —113 alkohol 95% bezwodnik węgla¹ . — 56⁻7 rlęć ..

masło........

wosk........

parafina......

—130-5 cyna.........

ołów.........

— 38 8 cynk.........

sól kuchenna,

2 5 srebro.......

Ciepło utajone topnienia ciała stałego jest tą ilością kaloryj, której trzeba zużyć do przeprowadzenia 1 kg ciała stałego w stan płynny bez zmiany temperatury.

-259

—211

30

69

44-56

232

328

419

złoto ........

miedź.......

żelazo czyste żelazo lane ..

1064

1084

1600

stal

...... 1100

1100-1300

lód

790

oliwa

961

platyna iryd...

1775

1950

Glin.. benzol ołów .. kadm.

lód

żelazo

Ilość ciepła utajonego w kalorjacli niektórych ciał stałych.

77 żużel pieca wielkiego ..501 rtęć..........:......

30 miedź................ 42 I siarka

6 naftalina.............. 36 J srebro

14 parafina.

80 fosfor...

30 platyna .

35 | wismut 5 cynk... 27I cyna...

2-8

21

13

28

13

Pod ciśnieniem 5‘1 atm.

I) Miara mechanicznego równoważnika ciepła.

Stwierdzono, że gdy praca mechaniczna zużywa się wyłącznie tylko na wytworzenie ciepła, to stosunek jej do ilości ciepła wytworzonego posiada zawsze tę samą stałą wartość.

Liczba, wyrażająca wartość tego stosunku, nazywa się mechanicznym równoważnikiem jednostki ciepła; jest ilością jednostek pracy, równoważną jednostce ciepła i oblicza się z wzoru

58

gdzie L jest ilością zużytej pracy do wytworzenia ilości Q ciepła w kalorjach.

Jednostką miary równoważnika J jest jednostka pracy, zaś wytworzonego ciepła kalorja. Doświadczenia wykazały, że ilość ciepła potrzebna do ogrzania Igr wody z 15° na 16° C jest równoważna pracy

J = 41870000 ergów/na gramstopień = 4* 187 X X 10⁷ ergów/gramstopień.

59

Gr. cmj g r amstopień = 42<ó&0 Gr. cmjna g r amstopień,

Licząc 981 ergów na 1 Gramcentymetr = 1 Gr. cm, można napisać w ciężarowym układzie miar 41870000

60

981

gdy zaś kalorja wynosi 1000 gramstopni, więc równoważnik ciepła wyrażony w Kgm będzie

J= 42680 X

1000

426*8 KgmjJcalor,

100000

to znaczy, że do wytworzenia jednej kalorji ciepła potrzeba zużyć 426*8 kilogrammetrów pracy.

61

l) Miara światła.

W życiu codziennem do mierzenia siły światła używa się za jednostkę świecy, której dzielność zawisła od jej materjału — jak wosk,, stearyna, parafina —, od wysokości płomienia, czystości powietrza itp.

Od tego rodzaju świecy parafinowej wymaga się, by miała średnicę 20 mm i wysokość płomienia 50 mm.

W Niemczech powszechnie wprowadzono jako jednostkę siły światła świecę a my Iową He f ner-Altenec ka i oznaczono przez HK (Hefnerkerze); jest to lampka spalająca bez kominka

octan" amylowy zapomocą knota bawełnianego 8 zapełniającego rurkę metalową, średnicy zewnętrznej 8-3 mm, wystającą na 25 mm ze zbiornika, o płomieniu 40 mm wysokim z kierunkiem poziomym promieni. Siła światła tej świecy wynosi około 0-84 świecy parafinowej.

średnicy,

mm

We Francji używają za jednostkę lampy Carcela olejnej, której siła światła równa się około 8 świecom parafinowym.

Prócz poszczególnionych istnieją jeszcze inne jednostki różnej siły światła, zestawione porównawczo w następującej tablicy.

Jednostka siły światła, jej

oznaczenie i liczba bieżąca

Liczba bieżąca

nazwa

HK

VK

Candie

Carcel

Bougie

déci

male

Między

naro

dowa

Candie

(1909.)

Świeca Hefnera

HK.........

Niemiecka związkowa świeca

1000

0-833

0-915

0-093

0-895

0-900

VK

1-200

1000

1-098

0112

1072

1-709

çn O' ^

Candie (jednostka Pentan)

angielska.....

Carcel francuska Bougie décimale we Francji ... Międzynarodowa Candie z r. 1909.

1095

1095

1000

0-102

0-980

10-750

8-950

9-800

1000

9-630

0-985

9-650

1120

1110

0-935

0-926

1025

1016

0-104

1000

OJ l-ooo

0-104

r\J 1.000

1000

Co do siły oświetlenia pochodzącego od pewnego źródła światła, to głównem zadaniem w praktyce jest oświetlenie powierzchni poziomej, czyli podłogi itp., i powierzchni pionowej-, oświetlenie normalne, t. j. prostopadłej powierzchni do kierunku promienia świetlnego ma tylko teoretyczne znaczenie.

Siła światła i oświetlenia mierzy się światłomierzami (fotometrami) rozmaitych pomysłów.

m) Miara ciśnienia ciał lotnych.

Ziemie otacza ze wszech stron powietrze i tworzy atmosferę, sięgającą ponad szczyty gór najwyższych, chociaż już mocno rozrzedzoną. Ciśnienie warstw atmosfery wyżej położonych przenosi się na co raz niższe aż do powierzchni ziemi i działa na wszystkie przedmioty ze wszech stron równomiernie. Jeżeli jednak jeden koniec otwartej rurki zanurzy się w wodę, a drugim wyssie powietrze, to woda podniesie się i utworzy słup; gdyż po wyssaniu powietrza ciśnienie jego stało się zerem, podczas gdy w drugim końcu ciśnie na wodę pełnem natężeniem. Na tern doświadczeniu Toricellego i Pascala polegają barometry, służące do mierzenia ciśnienia atmosferycznego.

Słup wody SW ' jeden milimetr wysoki o temperaturze 4° C wywiera ciśnienie 1 kgjm³; tak samo wielkie ciśnienie wywiera słup rtęci SR⁵ o temperaturze 0°, ale niższy w odwrotnym stosunku do

13-596 —

własnego ciężaru właściwego 13596, a więc tylko

= 0 07355 mm wysoki. Gdy dalej, słup wody 10 m wysoki o 4° C wywiera ciśnienie 10.000 kgjm⁶, czyli 1 kg jem⁶, to tak samo wielkie ciśnienie wywrze słup rtęci tylko 735*5 mm wysoki o 0° C.

Ciśnienie powietrza zdolne podnieść słup rtęci o temperaturze 0° na wysokość 760 mm przyjęto od dawna za jednostkę ciśnienia atmosferycznego i nazwano atmosferą.

Od kwietnia 1911. zmieniono jednak tę jednostkę o tyle, że przyjęto wysokość słupa rtęci na 735 5 mm o 0° C, odpowiadającą ciśnieniu 1 kg jem⁶ i oznaczono tę nową atmosferę przez at.

Do napełnienia barometrów jest jedynie rtęć przydatną; woda bowiem wymagałaby nadmiernej ich wysokości, a łatwość parowania niszczyłaby próżnię. Oprócz barometrów używają także i aneroidów do mierzenia ciśnienia atmosferycznego.

Ciśnienie i prężność par i gazów mierzy się także wyżej określoną jednostką, t. j. atmosferą = at, a przyrządy służące do tego celu

zowią się manometry.

Zestawienie porównawcze.

¹

   „Zasady fizyki“ profesora A. Witkowskiego z roku 1908, tom I., wydanie trzecie, strona 188.

²

   Zob. następny poddział fj niżej.

³

Jednostka siły w układzie ciężarowym miar.

Jednostka taka jest wprawdzie niezupełnie ścisła, gdyż ciężar tego samego ciała — idąc od równika ku biegunom — jest różny w ten sposób n. p., że 983 jednakich kulek śrutu waży tyle na równiku, co 978 na biegunie; różnica ta nie przekracza jednak nigdzie i/₂₀₀ części ciężaru i w wielu wypadkach można ją pominąć, jako bez znaczenia.

W Układzie ciężarowym miar pozostają poprzednie jednostki: długości, czasu, prędkości i przyspieszenia, t. j. cm, sek, cml sek, cmjsek³; za jednostkę ciężarową jednak przyjmuje się ciężar grama, który dla odróżnienia od przy-

⁴

„Joule“ wymawia się : Dżul.

⁵

Nowa jednostka ciśnienia powietrza, prężności par i gazów, t. j. nowa atmosfera

1 at — 735 5 mm SR o temp. 0°, lub 737 4 mm o temp. 15° C = = 1 kgjcm-=28-958" ang. SR o temp. 0° = 14 223 ÏÏ ang./lü" ang. = = 10 m SW o temp. 4° C = 0*968 dawnej atmosfery.

⁶

¹ Dla krótkości oznacza się słup wody przez ,<STF, zaś rtęci przez SR.

2. Dawna atmosfera =

= 760 mm SR o temp. 0°, lub 762 mm o temp. 15° C = = 10333 kg!cm- = 29-922" ang. SR o temp. 0° = = 14 696 U ang./Id" ang. = 10 333 m SWo temp. 4° C = = 1 0333 at.

Jeżeli odczytany stan barometru lub inna jaka wysokość słupa rtęci wynosi li milimetrów o temperaturze t, to wysokość ta h odniesiona do temperatury 0° będzie

62

h₍₎ = h (1 — « t)

do temperatury zaś 15° C

63

&₁₅ = h [1 — a (t — 15)]

gdzie a = 0 000162 jeżeli podziałka jest mosiężna, albo « = 0-000175 jeżeli podziałka jest drewniana lub szklana. Ciśnieniu 1 at odpowiadają — zależnie od temperatury mierzonej na podziałce drewnianej lub szklanej — następujące wysokości słupa rtęci:

t = 0° C h = 735'5 mm,

5°

10°

15°

20°

738 mm,

736-1 mm,

25°

738⁻7 mm,

Na powierzchni morza wynosi średnie ciśnienie powietrza 760 mm SR = 10.333 kgjm³; waha się jednak w przybliżeniu między 720 a 800 mm, a więc prawie + 5-25%.

736-8 mm,

737’4 mm,

30°

739 3 mm.

n) Miara elektryczności.

Objawy wzajemnego przyciągania się i odpychania dwu biegunów, oraz działania prądów na bieguny magnetyczne umożliwiły zastosowanie jednostek do mierzenia elektryczności, opartych na bezwzględnym układzie miar, tak zwanym centymetrgram sekundowym c. g. s. Stosownie też do obu objawów dynamicznych powstał układ bezwzględnych miar elektrostatyczny i układ bezwzględnych miar elektromagnetyczny.

Miary bezwzględne elektrostatyczne są do obliczeń fizykalnych elektrostatycznych dogodniejsze; w praktyce jednak elektrotechnicznej utrzymały się jedynie bezwzględne miary elektromagnetyczne; i chociaż okazały się w niektórych przypadkach za małe, w innych za duże, to zaradzono tej niedogodności utworzeniem trzeciego szeregu miar, nazwanych miarami praktyczne mi, które wyprowadzono z bezwzględnych jednostek elektromagnetycznych.

L Jednostki ilości elektryczności czyli naboju.

a) Jednostka elektrostatyczna naboju.

Wzór

e ei

P=T

którym ujęto prawo Karola Augusta Coulomba orzeka, iż siła P, z jaką dwa bieguny przyciągają się lub odpychają, jest proporcjonalna wprost do ilości elektryczności, czyli do naboju e i e¹ obu biegunów, a odwrotnie do kwadratu wzajemnej odległości r biegunów i do zdolności elektrycznej k ośrodka, otaczającego pole działania elektryczności.

W bezwzględnym układzie miar jednostką elekrostatyczną naboju będzie odnośnie do wzoru 65 ta ilość elektryczności, która zebrana na biegunie elektrycznym w powietrzu, mającem zdolność elektryczną &₀ == 1, odpycha drugą taką samą ilość z odległości r — 1 cm siłą P jednej dyny. Dla e = e¹, k = k₀ = 1, wzór 65 przybierze postać

66

stąd

e — r \JP

gdy zaś według wzoru 22 P — 1 dyna =

67

zaś r = 1 cniy

1 gr. cm sek2    !

według założenia, więc jednostka elektrostatyczna naboju, wyrażona w bezwzględnym układzie miar

e — [le]'« = cm

\/gr.

cm

sek

— cmi . gri . sekr¹.

68

b) Jednostka elektromagnetyczna naboju.

Stwierdzono, że gdy nabój elektryczny e porusza się prostopadle do kierunku natężenia H pola magnetycznego z prędkością to podlega on działaniu siły magneto elektrycznej F, która jest proporcjonalna do wielkości naboju e, do prędkości v i do natężenia II pola magnetycznego ; więc

69

70

F = [j. e v H

gdzie ji jest stałym spółczynnikiem proporcjonalności. Stąd wielkość naboju elektrycznego fjiv H e — \/9 X 10¹⁰ = 3 X 10¹⁰ jedn. el. stat. = jednostce el. magn. —

74

a jednostką bezwzględną elektromagnetyczną naboju będzie ilość elektryczności, która poruszając się w powietrzu (dla którego przyjmuje się jjl = 1) z prędkością v = 1 cm ! sek w poprzek przez pole magnetyczne, mające natężenie magnetyczne H równe jednostce bezwzględnej, doznaje działania siły magneto-elektrycznej F jednej dyny. Ponieważ natężenie pola magnetycznego

H =

SI"«

71

gdzie P = F jest siłą elektromagnetyczną, wywieraną przez prąd lub magnes w każdym punkcie pola magnetycznego na biegun magnetyczny, mający m jednostek magnetyzmu. Podstawiwszy w równanie 71 jednostki bezwzględne: za P z wzoru 22, zaś za m — które się mierzy tą samą miarą jak e — z wzoru 68, otrzymamy H w bezwzględnej jednostce

H = cm~i . gri . sek~x.

Wstawiwszy we wzór 70 tę wartość, oraz jednostki bezwzględne;

1 cm sek ’

72

F = 1 dyna =

1 gr. cm sek²

, |i=i, »=

cm. gr

* = [!*]» =

sek³

cm

cm~i . gr 1 . sekr¹

= cmi. gri

73

sek '

jako wyraz bezwzględnej jednostki elektromagnetycznej naboju.

Przeprowadzone elektrostatyczne doświadczenie wykazało, że dwa bieguny, z których każdy uzbrojono jednostką elektromagnetyczną naboju e, odpychały się z odległości 1 cm siłą P = 9 X 10²⁰ dyn. Po podstawieniu tej wartości, oraz r = 1 we wzór 67 okazuje się wielkość odnośnego naboju w jednostkach elektrostatycznych

= [le]b.

Wzór 65 zastosowany do powietrza i miar elektromagnetycznych 1 eei    '

będzie P = — •    = 9 X 1Q²⁰ dyn, gdy zaś w tym przypadku

e = ei — 1, r— 1, więc musi być

^ = i = 9 X 10²⁰ = 3 X IO¹⁰ X 3 X IOW

stąd ogólnie

e ei

c) Jednostka praktyczna naboju.

Jednostkę tę nazwano kulomb (Coulomb), oznaczono przez Cb, a za wielkość jej przyjęto dziesiątą część jednostki elektromagnetycznej naboju; stąd więc

e = [le]c = 1 kulomb = 1 Cb = 10“¹ jedn. el. magn. 76

d) Zestawienie miar naboju elektrycznego.

1 kulomb = 10⁻¹ jedn. el. magn. = 3 X 10⁹ jedn. el. stat. naboju, jednostka el. magn. naboju = 10 kulombów = 3 X 10¹⁰ jedn. el. stat.

naboju, jednostka el. stat. naboju = g X 10⁻⁹ kulombów = ^ X 10~io jedn. el. magn. naboju.

2. Jednostki prądu elektrycznego.

Prąd elektryczny posiada natężenie = i, jeżeli przez dany przewodnik przechodzi w jednostce czasu i jednostek elektryczności. Stąd za jednostkę prądu w każdym z trzech układów miar pod 1. a, b, c, uważa się tę wielkość jego natężenia i, która odpowiada przepływowi jednostki naboju e w czasie jednej sekundy.

a) Jednostka prądu elektrostatyczna.

Jednostka ta stosownie do wyrażonego wyżej określenia, i na podstawie wzoru 68 przedstawia się w bezwzględnym układzie miar [le]a cmi . gri . sek~x

i = lU]

sek

sek

= cmi . gri . sek~a-

77

b) Jednostka prądu elektromagnetyczna. Odnośnie do wzoru 73

* = [!<]*

[le]b cmi . gri

sek

sek

= cmi . gri . sek ¹

78

c) Jednostka prądu praktyczna.

Jednostkę tę nazwano amper i stosownie do wzoru 76 będzie

kulomb

i = [1 i ] c = 1 amper = A =

10“¹ jedn. el. magn.

sek

sek

79

d) Zestawienie miar prądu elektrycznego.

Amper = 10“¹ jedn. el. magn. prądu = 3 X 10⁹ jedn. el. stat. prądu miliamper = KM ampera = 10⁻* jedn. el. magn. prądu = 3 X 106 edn. el. stat. prądu,

jednostka el. magn. prądu =10 amperów = 3 X 10¹⁰ jedn. el. stat. prądu,

1 1

jednostka el. stat, prądu = ^ X 10~⁹ ampera = ^X 10“jedn. el. magn. prądu.

3. Jednostki elektrycznego potencjału, napięcia i sił elektromotorycznych.

Siła elektromotoryczna jest działaniem każdego ogniwa galwanicznego, pędzącem lub usiłującem pędzić elektryczność od jednego bieguna do drugiego. Skoro jednak nagromadzony w ten sposób nabój n. p. w butelce lejdejskiej osiągnie pewną wielkość, to mocą właściwego sobie odpychania powstrzyma dalszy dopływ elektryczności i zrównoważy siłę elektromotoryczną. Oddziaływanie to zatem jest wielkością równorzędną z siłą elektromotoryczną, ma dążność do rozbrojenia naboju i zowie się napięciem elek-trycznem; jeżeli zaś napięcie jest skierowane względem ziemi, to nazywa się potencjałem elektrycznym.

Miarą napięcia elektrycznego s jest odniesiona do jednostki naboju e praca elektryczna L, której najprostszym objawem jest rozchylenie listków elektroskopu, a więc

80

Jeżeli i s₂ są potencjały (napięcie względem ziemi) dwu przewodników, to napięcie pierwszego z nich względem drugiego

81

S ■ - S| ~ Sg«

Ponieważ napięcie, względnie potencjał jest wielkością równorzędną z siłą elektromotoryczną, więc do mierzenia tej siły stosują się zupełnie jedne i te same jednostki.

a) Jednostka elektrostatyczna napięcia, potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Każda z tych wielkości będzie tu jednostką, jeżeli przejście do-datnej elektrostatycznej jednostki naboju z jednego przewodnika na drugi wykona pracę jednego erga.

Odnośnie zatem do wzorów 30, 08 i 80

S — [1 s ] a —

1 erg

cm² . gr . sek~z

[le]a cml. gr\ . seh ¹

cm2 . gr I'. sek~

82

c) Jednostka praktyczna napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Za jednostkę tu przyjęto 10» jednostek elektromagnetycznych i nazwano ją wolt; a zatem

84

8 = [ls]c = 1 wolt = V= 1()⁸ jednostek el. magn.

d) Zestawienie miar napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

X 10“² jedn. el. stat. na-

1 wolt = 10⁸ jednostek el. magn. = pięcia itd.,

jednostka el. stat. == 300 wolt = 3 X 10¹⁰ jednostek el. magn. napięcia itd.,

jednostka el. magn. = g X 10“¹⁰ jedn. el. stat. = 10“⁸ wolta, 1 miliwolt = 10“3 wolta.

4. Jednostki pojemności elektrycznej.

Jeżeli e jest nabój danego przewodnika, s napięcie tego przewodnika względem osłony (n. p. względem ścian pokoju itp.), zaś si i V potencjały przewodnika i osłony, to według wzoru 81 s = s, — s₂ a nadto

85

b) Jednostka elektromagnetyczna napięcia i potencjału elektrycznego i siły elektromotorycznej.

Jednostka ta musi odpowiadać określeniu jednostki elektrostatycznej pod a)\ gdy zaś jednostka elektromagnetyczna naboju e jest 3 X 10¹⁰ razy większa od elektrostatycznej, więc jednostka elektromagnetyczna napięcia itd. wypadnie tu tyleż razy mniejsza od elektrostatycznej pod a).

Będzie więc według wzorów 30, 73 i 80 cm² . gr . sek~²

1 erg

[le]* _

cm z . gr\

cm

! . gri . sekr%

83

e — c s — c(si — s₂) gdzie c jako spółczynnik proporcjonalności jest tą ilością elektryczności (dla 8 = 1, e — ć), jaką trzeba wprowadzić w przewodnik, by jego napięcie względem osłony, czyli różnica potencjałów była iednostką.

• Spółczynnik c jest pojemnością elektryczną przewodnika i odnośnie do wzoru 85

86

c 8

Stąd pojemność elektryczna będzie jednostką, jeżeli przewodnik naelektryzowany do napięcia jednostki nagromadzi jednostkę naboju. To określenie stosuje się do wszystkich trzech układów miar.

a) Jednostka elektrostatyczna pojemności elektrycznej. Odnośnie do wzoru 68, 82 i 86

C = [1 c] a —

[1 e]a

cmi . gri . sek~l

[l«]a cm\ . gri. sek~l

= cm

87

b) • Jednostka elektromagnetyczna pojemności elektrycznej.

Odnośnie do wzorów 73, 83 i 86

C — [lc]i

[le]A

cmi. gri

U-s ]cmi . gri . sek~²

= cm~¹ . sek².

88

c) Jednostka praktyczna pojemności elektrycznej. Jednostka ta nazywa się farad i wynika z wzorów 76, 84

i 86

c = [1 c ] c = 1 farad — d> =

kulomb

10-¹

wolt 10⁸

= 10“9 jedn. el. magn.

89

d) Zestawienie jednostek pojemności elektrycznej.

1 farad = 10~⁹ jedn. el. magn. = 9X 10¹¹ jedn. el. stat. pojemności,

jednostka el. stat. =^ X 10“¹¹ faradów = X 10_2° jedn. el. magn. pojemności,

jednostka el. magn. = 9 X lö²⁰ jedn. el. stat. = 10⁹ faradów,

1 mikrofarad = 10¹⁵ jedn. el. magn. = 9 X 10~⁵ jedn. el. stat. pojemności elektrycznej,

1 megafarad = 10⁶ faradów = 10~³ jedn. el. magn. = 9 X 1017 jedn. el. stat. pojemności.

5. Jednostki oporu elektrycznego.

Jerzy Ohm stwierdził, że natężenie i prądu stałego, płynącego przez jakikolwiek przewodnik, jest wprost proporcjonalne do różnicy potencjałów — s₂ na jego końcowych przekrojach, że stosunek ten jest liczbą, stałą r, zależną od postaci, materjału i temperatury przewodnika, oraz od sposobu wprowadzenia do niego prądu. Stosunek ten jest oporem elektrycznym i wyraża się wzorem

S2

90

91

z którego wynika tak zwany spadek napięcia i r == S j — s₂

oraz natężenie prądu

92

Wyraziwszy we wzorze 90 zawarte wielkości w mierze elektrostatycznej ,« elektromagnetycznej, lub praktycznej, otrzymamy wartość oporu r w jednostkach zastosowanej miary.

a) Jednostka elektrostatyczna oporu elektrycznego. Odnośnie do wzoru 77, 82 i 90

[la]a    cml . grl . sehr'

[1 *]«    cml . g A . sekrz

r = [1 r Ja —

= cm ¹ . sek

98

b) Jednostka elektromagnetyczna oporu elektrycznego. Odnośnie do wzorów 78, 88 i 90

[1 s] ä cmi . gA . sekr *

[1 *] *    cm\ . g A . sek~l

r — [\r]b =

— cm . sek

94

108

c) Jednostka praktyczna oporu elektrycznego. Jednostka ta nazywa się ohm i wynika z wzorów 79, 84 i 90 1 wolt

r = [lr}c = l ohm = Q =    = 10^7= 10* jedn. el. raagn. ^

d) Zestawienie jednostek oporu elektrycznego.

1 ohm = 109 jedn. el. magn. = -g- X 10“¹¹ jedn. el. stat. oporu elektrycznego,

jednostka el. stat. = 9 X 10¹¹ ohmów = 9 X 10®° jedn. el. magn. oporu,

jednostka el. magn. = ^ X 10~²° jedn. el. stat. = 10⁻⁹ ohmów oporu,

1 megaohm = 10⁶ ohmów = lO¹^ jedn. el. magu. = tj X 10”5 jedn. el. stat. oporu,

1 mikroohm = 10~⁸ ohma = 10³ jedn. el. magn. = g- X 10~w jedn. el. stat. oporu.

na

Uwaga, Do pomiaru oporu 1 ohma służy wzorzec pierwszorzędny, nazwany ohmem międzynarodowym; przyrząd ten polega tern, że ujęty rurką szklaną słupek rtęci o temperaturze 0°, jednostajnym przekroju 1 mm2, i długości 106 3 cm przedstawia opór jednego ohma z wszelką możliwą ścisłością.

6. Jednostki pracy elektrycznej.

Przepędzenie e jednostek elektryczności dodatniej wstecz od końcowego przekroju przewodnika o potencjale s₂, do początkowego-przekroju przewodnika o potencjale (st > s₂) wymaga pracy odnośnie do wzoru 80 i 81

L — (si — s²) e

Tyleż pracy trzeba zużyć, gdy ta sama ilość elektryczności spada prądem elektrycznym z wyższego potencjału s, do niższego s2 gdy zaś prąd o natężeniu i w czasie t przewodzi e = it jednostek elektryczności, więc

97

L = (si —s₂) i t

Jest to praca elektryczna wykonana prądem i w czasie t, a miarą jej są te same jednostki, jak pracy mechanicznej : erg, joule, kilo* grammetr itd.

a) Jednostka elektrostatyczna pracy elektrycznej. Odnośnie do wzoru 77, 82 i 97 dla t= 1 sek:

98

L = [1 ?] a = [1 s] a X [1 i] « • sek=(cm^ • 9?* • sek~¹ )(cmi. gr ?. sekr2) sek — — cm² . gr . sekr² = 1 erg.

b) Jednostka elektromagnetyczna pracy elektrycznej. Odnośnie do wzorów 78, 83, 97 dla t=lsek:

99

L = [11 ] b = [1 s ] ôX [1 * ] b X sek—(cml. gri. sek~²) (cm \.grl. sekr i) sek= = cm² . gr . sekr² = 1 erg.

c) Jednostka praktyczna pra'cy elektrycznej. Jednostka ta nazywa się joule (dżul) i wynika z wzoru 84 i 79 L = [1 i]c =1 joule = J — wolt X amper = 10⁸ X 10⁻¹ =

= 10⁷ jednostek elektromagn. = 10⁷ ergów.

d) Jednostka pracy elektrycznej równoważna ciepłu.

Jeżeli jedynym skutkiem pracy elektrycznej jest ciepło Q, n. p. na cele oświetlenia elektrycznego itp., to odnośnie do wzorów 58

i 97

101

Q — jL — j(s i    s₂) i1

gdzie Jjest równoważnikiem dynamicznym jednostki ciepła a według wzorów 59 do 61

102

103

J’=4*187Xl0⁷ ergów Igr amstopień = 42680 Gr. cml gramsto pień = = 426*8 Kgmlkalorje = 4*187 joulów/gramstopień Joule stwierdził zawisłość ciepła Q określoną wzorem Q = k. i* rt

gdzie i natężenie prądu, r jego opór, t czas trwania, k stały spół-czynnik, nazwany stałą termiczną, która jest ilością ciepła dla i = 1, r = 1, t = 1 ; obliczono i stwierdzono dalej, że

k = 0*2388 gramstopni —~j = Stąd odnośnie do wzoru 101

4*187

104

105

Q = 0*2388 L

106

podstawiwszy L = 1 joule, będzie Q = 0*2388 gramstopnia, a zatem 1 joule = 0*2388 gramstopnia skąd dalej zgodnie z ostatnią wartością równań 102

107

0*23gg    = 4' 1 ^7 joule = 1 gramstopień.

e) Zestawienie jednostek pracy elektrycznej.

Jednostka el. statyczna = jednostce el. magn. pracy = 1 erg = = 10~7 jouleów,

1 joule = 107 jednostek el. magn. = 107 jednostek el. stat. pracy elektr. = 10⁷ ergów = 0*2388 gramstopnia.

7. Jednostki dzielności elektrycznej.

Dzielność elektryczna jest stosunkiem K pracy elektrycznej L do czasu t jej trwania i mierzy się temi samemi jednostkami co praca elektryczna, odniesionemi jednak do jednostki czasu*, odnośnie więc do wzoru 97

108

K= t = («i — s₂) i

a) Jednostka elektrostatyczna dzielności elektrycznej.

Stosownie do wzoru 98 i wyrażonego określenia 1 erg

K=[lK]a =

cm² . gr . sekr³

= cm³ . gr .

109

b) Jednostka elektromagnetyczna dzielności elektrycznej.

Odnośnie do wzoru 99 i określenia

1 erg

K=[1k]ó

sek

— cm² . gr . sekr³

110

c) Jednostka praktyczna dzielności elektrycznej.

Jednostka ta zowie się watt, czyli woltamper = wolt X X amper/sek. i wynika z wzorów 100 i 108

K = [lz] c = 1 watt == VA = woltamperI sek = joule/sek = .

= 10⁷ jednostek el. magn.

Praca trwająca godzinę z dzielnością 1 watta zowie się watt-godziną itp.

9-81

Kgmjsek.

111

d) Zestawienie jednostek dzielności elektrycznej.

1 kilowatt = 10³ wattów = 10³ joulówjsek — 10¹⁰ ergów/sek = 101-94    \

—— = 1*36 ) koni parowych (HP),

8600

= 101 94 Kgmjsek =

1 wattgodzina = 8600 joulejsek =

= 366-972j Kgm,

1 kilowattgodzina — 10³ X 3600 wattów — 3600 X 10³ joulów = 366972 426-8

= 859’8y kaloryj = 36 X 10¹² ergów.

Dzielność z jaką pewna instalacja elektryczna pracuje w danej chwili, odczytuje się z ampermetru i woltmetru, alboteż z wattmetru elektrycznego, złożonego z obu tych dwu przyrządów, który wskazuje już gotową wartość iloczynu wolt X amper.

Żarówki z cienkich drucików metali trudno topliwych dają światło jednej świecy kosztem pracy 1 watta, żarówki zaś z włókna węglowego zużywają około 3-5 wattów na 1 świecę i niszczeją rychło.

= 366972 Kgm =

9-81

[wzór 58 do 61 włącznie str. 36] =

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

8. Jednostki spółczynnika indukcji wzajemnej i spółczynnika indukcji własnej.

112

Jeżeli z dwu obwodów przewodników prąd przewodzących, jeden jest nieruchomy, a drugi ruchomy i około własnej osi obracalny, znajduje się w polu magnetycznem nieruchomego, to będzie przyciągany lub odpychany, aż wreszcie ustawi się równolegle tak, że kierunki obu prądów będą zgodne i wtedy obejmie możliwie najwięcej linij magnetycznych pola. Przesunięcia i ustawienia przewodnika ruchomego dokonała praca K sił elektrodynamicznych wzajemnej indukcji, a wyrazem tej pracy jest K= Q . ix i₂

gdzie ix jest natężenie prądu przewodnika pierwszego, L drugiego, a Q spółczynnik indukcji wzajemnej, który — jak Widno z wzoru — jest właściwie pracą sił indukcji wzajemnej, jeżeli natężenie prądu ix = 4 = 1.

Podobnych działań doznaje wszelki przewodnik w polu, wytwo-rzonem przez własny prąd; a chociaż^nie może pod tern działaniem poruszać się lub obracać, to o ile będzie dostatecznie gjętki i podatny zmieni widocznie swą postać w taki sposób, by liczba linij pola nim objętych była możliwie wielka. Działanie, to jest wynikiem indukcji własnej, wykonane pracą

113

k_9ł*

K~ 2

gdzie / jest natężenie własnego prądu, zaś Q₀ spółczynnik indukcji własnej, którego wartość daje się obliczyć wzorem

1

114

~2 ■ Qo =

Spółczynnik indukcji własnej mierzy się temi samemi jednostkami, co spółczynnik indukcji wzajemnej, a mianowicie:

a) Jednostka elektrostatyczna spółczynnika indukcji wzajemnej i spółczynnika indukcji własnej.

Z wzoru 112 wynika

115

Q= —-

i\ i₂

z czego widać, że spółczynnik Q będzie tu jednostką, jeżeli K, iA, iz będą jednostkami elektrostatycznemi ; po podstawieniu zatem tu tych jednostek z wzorów 77, 98 wynika

= [i »]«

[U] a

1 erg

[l*i]a [leja (cml . g A . sek~²f

cm² . gr . seh~²

cm³ . gr . seh ⁴

cm⁻¹. seh²

na

b) Jednostka elektromagnetyczna spółczynników indukcji wzajemnej i własnej.

Odnośnie do wzorów 78, 99 i 115, oraz dla ix = i₂ — [L ] 1 erg

Q— p

= [!»]» =

cm² . gr . seler²

(cmł. gr \ . sek~if

— cm

117

c^ Jednostka praktyczna spółczynników indukcji wzajemnej i własnej.

Jednostka ta nazywa się henry i odnośnie do wzorów 79 i 100 będzie

107

1 joule

Q=-p=[h)c = henry = H = ₍₁    =

118

= 10⁹ jednostek elektromagnetycznych.

Jednostka zatem henry w bezwzględnej wartości odnośnie do wzoru 117 wynosi 10⁹ cm, równa się czwartej części południka ziemi, i dlatego nazywają ją także kwadrantem.

d) Zestawienie jednostek spółćzynnników indukcji wzajemnej i własnej.

1 henry = 10⁹ jedn. el. magn. = |~

9- X 10 ¹¹J jed-

107

(3 X 10»)3 —

nostek elektrostatycznych spółczynnika ind. wzajemnej i własnej, jednostka el. stat. spółczynnika = 9 X 10¹¹ henrych = 9 X 1020 jedn. el. magn. spółczynnika indukcji wzajemnej i własnej,

jednostka el. magn. = 10⁻⁹ henrych = X 10“²⁰ jedn. el. stat. spółczynnika indukcji wzajemnej i własnej.

9. Zestawienie jednostek miary praktycznej używanych w przemyśle elektrotechnicznym.

W przemyśle elektrotechnicznym używają tylko wyłącznie jednostek miary praktycznej, utworzonych z wielokrotności lub z części jednostki elektromagnetycznej bezwzględnej, zestawionych na podstawie wyprowadzonych wyżej wzorów 73, 76, 78, 79, 83, 84, 88, 89, 94, 95, 99, 100, 110, 111, 117, 118, w następującej tablicy.

Jednostka praktyczna

Liczba bieżąca

Wielkość

elektryczna

nazwa

ozna

czenie

Wymiar bez-■S?-    względnej

III    jednostki

•aj i, elektromagne-

N 2 ? o ö bd _q rd «3

tycznej

cm’ CO

o ęd t—*    00

Ilość elektryczności czyli nabój . . . kulomb Prąd, natężenie prądu (J) .... .

Siła elektromotoryczna, napięcie, potencjał .... wolt Pojemność elektryczności . . .

Opór (B)    ....

Praca elektryczna . joule Dzielność elek- ( woltamper tryczna, skutek \ czyli watt Indukcja wzajemna i indukcja własna henry

amper

farad

ohm

10-1

10-1

IO«

10-9

109

107

107

109

cmi. gri

cmi. gri . sekr^

cmi .gri . sek~²

cm~¹ . sek2 cm . sek~l cm². gr . sekr2

cm² . gr . sek~³

cm

Milionkrotność, względnie tysiąckrotnośćposzczególnionych w tablicy jednostek praktycznych wyraża się za pomocą dodania z lewej strony do ich nazwy słów: „mega“, względnie „kilo“, zaś część milionowa względnie tysięczna słów: „mikro“, względnie „mili“. Będzie zatem

1 mégawatt — 10⁶ wattów =. 10³ kilowattów = 10is jednostek elektromagnetycznych,

1 mikrowolt = 10~6 wolta = 10⁻³ miliwolta = 10² jednostek elektromagnetycznych itp.

o) Miara twardości minerałów według skali Mohsa.

Twardość kamieni, skał jednolicie zbitych i wszelkich zresztą minerałów niema właściwie miary bezwzględnej, ale daje się ocenić dokładnie zapomocą skali Mohsa, składającej się z dziesięciu minerałów tak dobranych i zszeregowanych, że twardość każdego z nich wzrasta możliwie równomiernie i tworzy dla siebie osobny stopień. W szeregu tym twardość łojku przyjęto za pierwszy stopień twardości = 1, zaś twardość każdego następnego minerału rysuje wszystkie poprzednie.

Skala twardości Mohsa jest zatem następującym szeregiem, zestawionym według stopni twardości:

6.    spät polny,

7.    kwarc,

8.    topaz,

9.    korund (Schmirgel), 10. djament.

1.    łojek,

2.    gips lub sól kamienna,

3.    spät wapienny,

4.    topnik,

5.    apatyt,

D. MATERJAŁY.

I. Kamienie naturalne i ziemie.

1. Pogląd ogólny.

Ziemia w najdawniejszym swym stanie była niewątpliwie gazową, a później wytworzyła się skorupa ognisto ciekła, która z czasem zakrzepła. Skorupa ta, ulegając w następstwie wieków przeróżnym wpływom i przetworom, posiadła pewne znamienne dane, umożliwiające poznanie i odtworzenie dziejów ziemi, a nauka zajmująca się tern jest geologią historyczną.

Dane owe to pokłady, co powstawały w każdym momencie dziejów geologicznych ; a nauka, obejmująca wynik badania ich natury, układu, złożenia, wzajemnego stosunku, oraz skamienielin roślinnych i zwierzęcych, nazywa się stratografią.¹

Wreszcie nauka, odtwarzająca ze znalezionych resztek roślin i zwierząt skamieniałych całą faunę i florę okresów, odległych od nas o miliony lat, zowie się paleontologją. Umożliwia ona określenie wieku geologicznego pokładów, odtwarza dzieje świata roślinnego i zwierzęcego na kuli ziemskiej i pozwala na wnioskowanie o rozmieszczeniu mórz i lądów, o stosunkach klimatycznych itp. w ubiegłych okresach geologicznych.

Podział wszystkich utworów warstwowych skorupy ziemi jest następujący.

I.    Grupa archaiczna¹ jest najstarsza i obejmuje łupki krystaliczne, których pierwszą część stanowi potężna masa gnaj sów i granitów wiele tysięcy metrów gruba; na niej spoczywają łupki łyszczkowe, łojkowe i fyllity bez skamienielin, z wtrąceniami marmurów i złożami grafitu. W łupkacłi krystalicznych znajdują się granaty, turmaliny, beryle i inne krzemiany.

II.    Grupa eozoiczna² czyli algonkińska³ składa się również z łupków krystalicznych; ku górze jednak pokłady przybierają charakter zbliżony do skał osadowych następnej grupy.

Skamienielin są tu tylko bardzo rzadkie ślady.

Utwory tej i poprzedniej grupy są zwykle mocno pofałdowane i popękane.

III.    Grupa paleozoiczna⁴ zawiera ciemne łupki iłowe, fyllity, ciemne, twarde, drobnoziarniste piaskowce o zlepie krzemionkowym, zwane szarowaką, kwarcyty, rzadziej ciemne wapienie; ku górze wapienie i dolomity; wśród starszych utworów żyły granitu, sjenitu, djabazu, a wśród młodszych'porfiry i melafiry.

Grupa ta obejmuje:

1.    System kambryjski z serjami a) dolne kambrjum. h) średnie kambrjum, c) górne kambrjum.

2.    System sylurski z serjami a) dolny sylur, b) średni sylur,

c) górny sylur.

3.    System dewoński z serjami a) dolny dewon, b) średni de won, c) górny dewon.

4.    System węglowy z serjami a) dolny karbon, b) średni karbon, c) górny karbon.

5.    System permski z serjami a) dolny perm, b) średni perm, c) górny perm.

W grupie paleozoicznej znachodzą się kręgowce tylko najniższe, począwszy od syluru; najpierw najniższe ryby spodouste i kosto-łuskie, potem płazy, a na końcu pierwsze gady.

W kambryjskim perjodzie, sylurskim i dewońskim bardzo bogata fauna trylobitów.

Ramionogi i liliowce dosięgają szczytu swego rozwoju.

Flora złożona przeważnie z rodniowców; olbrzymie drzewiaste widłaki, skrzypy i paprocie; najwyższe rośliny należą do nago-zalążkowych.

¹ Archajos, starożytny.

Algonkin, ogólna

² eos, jutrzenka — zoon, zwierzę, nazwa pewnych szczepów Indjan Ameryki północnej. ⁴ Palajos (po grecku) dawny.

IV.    Grupa mezozoiczna¹ odznacza się obfitością jasnych wapieni i margli, oraz iłów łupkowych różnego rodzaju, różnych piaskowców, zlepieńców itp. Widno tu dwa odrębne typy: alpejski i środkowo europejski, powtarzające się także i w innych częściach świata.

Grupa ta obejmuje:

1.    System trjasowy z serjami: a) pstry piaskowiec, wapień muszlowy, c) kajper z retem (Räth).

2.    System jurajski z serjami: a) dolny jura albo lias, b) średni jura albo dogger, c) górny jura albo malm.

3.    System kredowy z serjami: a) dolna kreda z piętrami: a) neokom, ß) gault; b) górna kreda z piętrami: a) cenoman, ß) turon, y) senon.

W erze mezozoicznej nadają faunie kręgowców charakter olbrzymie gady. W trjasié jawią się pierwsze ssawce, w jurze najstarsze ptaki; w śród ryb panują kostno szkieletowe.

Z pomiędzy głowonogów szczególnie znamienne są tak zwane amonity i belemnity.

Ramionogi jeszcze liczne, chociaż ich fauna znacznie uboższa, niż w erze paleozoicznej.

Flora odznacza się panowaniem sagowców i roślin szpilkowych, ale już w kredzie pokazują się najstarsze rośliny dwuliścienne.

Paleozoicznych tryl obito w itp. niema już, tak samo jak i lepido-dendronów; sygilarje i pokrewne drzewiaste widłaki z małymi wyjątkami także nie istnieją.

V.    Grupa kenozoiczna ² obejmuje iły, gliny, piaski, piaskowce, żwiry, zlepieńce, margle i rozmaite wapienie; skały wybuchowe, trachity, andezyty i bazalty na znacznych przestrzeniach w olbrzymich masach. Jest to era tworzenia się mórz i lądów w postaci do dzisiejszej podobnych.

Grupa ta obejmuje:

1.    System trzeciorzędny z serjami:

a)    pale o gen z piętrami: a) eocen, ß) oligocen;

b)    neogen z piętrami: a) miocen, ß) pliocen.

2.    System czwartorzędny z serjami:

a)    dyluwium (łac. diluvium, zalew);

b)    aluwium (łac. alluvies, napływy wodne).

W erze trzeciorzędnej ssawce doszły do wielkiego rozwoju, w faunie mięczaków morskich czem raz większy procent, nawet gatunków dzisiejszych.

We florze dominują rośliny okrytozalążkowe, przedewszystkiem dwuliścienne, także jednoliścienne.

Amonitów, belemnitów itp. już niema.

W perjodzie czwartorzędnym człowiek zajmuje pierwsze stanowisko w przyrodzie.

Mamut, niedźwiedź jaskiniowy itd. występują równocześnie z najstarszym znanym człowiekiem.

Dyluwium to epoka lodowa i początek epoki kamiennej. Tworzy dawniejsze napływy, złożone ze żwirów, piasków, otoczaków, kamieni polnych, gliny, gliny piasczystowapiennej, czyli mamutowej (Löss) i wapieni wód słodkich.

Aluwium to koniec epoki kamiennej, oraz epoka bronzu, żelaza i okresu historycznego ziemi. Utwory tej epoki obejmują ziemię nasypową, rudy błotne żelaza, torf, martwicę wapienną, krzemionkową, piaski morskie, korale, nowsze lawy wulkaniczne.

Kamienie w ogóle znajdują się jako wielka masa zbita lub uwarstwowiona, albo wreszcie jako rozbita począwszy od brył ogromnych do najdrobniejszych ziarn piasku.

Potrzebne nam kamienie znachodzimy jako mniejsze lub większe bryły na polach, w pobliżu rzek lub w ziemi, i nazywamy je znajdami. Przeważnie jednak wydobywamy kamień z kamieniołomów odkrytych; wydobywanie bowiem sposobem górniczym pod ziemią nieopłaca się.

¹

Mezos (po grecku) środkowy. ² Kainos (po grecku) nowy.

2. Główne rodzaje kamieni.

1. Kwarc czysty jest kwasem krzemowym (Si 0₂); rozpuszcza się w kwasie fluorowym i topi jedynie w najsilniejszym prądzie elektrycznym (piorun); z domieszką sody stapia się łatwo na masę szklistą.

Najczystszy kwarc, znany jako krystał górny, jest bezbarwny i doskonale przejrzysty; z domieszkami bywa blady, żółtawy, czerwonawy, brunatny, szary lub czarny.

Występuje w wielu skalnych utworach i tworzy główny skład kamiennych pokładów najczęściej w masie zbitej.

Ciężar właściwy jest 2’5—2*8, twardość 7.

2.    Kwarcyt jest zbitą mieszaniną kamienną ziarnistą, białą lub jasnoszarą, złożoną z drobnych ziarn kwarcu i innych minerałów.

Ciężar właściwy 2*5—2-8, twardość 6—9, trwałość niespożyta.

Używa się jako cios do budowli wodnych, na kostki brukowe, płyty, stopnie, jako tłuczeniec (szuter) do dróg itp., do fabrykacji ciał wybuchowych i fabrykacji szkła.

Tworzy piaski i okruchy, które w danych warunkach spoiły sie znowu w piaskowce, okruchowce i zlepieńce kwarcowe.

3.    Spat polny, skaleń, jest połączeniem kwasu krzemowego z gliną i potasem (krzemian glinowopotasowy). Wchodzi w skład różnych skał rozdzielony delikatnie albo ziarniście, wietrzeje bardzo łatwo i tworzy glinę, a gdy bardzo czysty porcelankę. W wielkiem gorącu zlewa się niezupełnie w szklistą masę gąbczastą. Jest jasnoszary, żółtawy, niebieskawy, czerwonawy.

Ciężar właściwy 2*5—2-6, twardość 6.

Używa się tam do budowy, gdzie nie będzie narażony na wpływy atmosfery i kwasów.

4.    Łyszczyk, mika, jest wodnym krzemianem glinowopotasowym, zawierającym także tlenki żelaza i manganu; bezbarwny albo białawy z różnobarwnym odcieniem, żółty, brunatny, czerwony, szary, zielony z połyskiem perłowym; daje się łupać w blaszki miękkie, sprężyste, przezroczyste do 05 m szerokie i długie, których używają na szyby do okien okrętowych, do otworów rewizyjnych

* w piecach hutniczych itp.

Ciężar właściwy 2*76—3T0, twardość 2 — 8.

Na powietrzu rychło wietrzeje i daje glinkę okrem zabarwioną, a na mrozie rozpada w blaszki. W wielkim piecu zlewa się w żużel.

5.    Łupek łyszczkowy składa się z silnie błyszczących warstw różnych łyszczków, przedzielonych kwarcem w warstwach, lub w równo rozdzielonych ziarnach. Domieszkę tworzy granat, turmalin, błękiciec (cjanit), spät polny, łojek, chloryt, spät wapienny, grafit, hornblenda, iskrzyk, złoto. Występuje w Karpatach.

Jest bardzo cennym materjałem ogniotrwałym, używanym do palenisk fabrycznych.

6.    Granit jest zbitą masą krystaliczną z dostrzegalnych, zwykle białawych ziarn kwarcu, żółtawych spatu polnego i blaszek czarnych łyszczku. Ogólna barwa żółtawoszara, szara aż do czarnościr mięsnoczerwona, czerwona aż do brunatności, zielona.

Ciężar właściwy 2-25—8*00, twardość 6—8.

Jest trudno łupliwy i obrabialny, ale daje sie znakomicie polerować -, bardzo zresztą wytrzymały i trwały na powietrzu i w ogniu.

Używa się do budowli monumentalnych na cokoły, stopnie, progi, kolumny, głowice słupów itp., na pomniki, do budowli wodnych, na bruki, chodniki, kamienie młyńskie i podkładki pod belki żelazne.

Dobroć granitu wzrasta z zawartością kwarcu*, przewaga zaś łyszczku lub spatu polnego powoduje łatwo wietrzenie. Znajduje się w Tatrach.

7.    Sjenit jest krystaliczną masą zbitą najczęściej średnio ziarnistą, złożoną ze spatu polnego i hornblendy; jest czarno i biało nakrapiany, szarobrunatny, ciemnozielony.

Ciężar właściwy 2 5—3 06, twardość 7—8.

Jeżeli prócz właściwych domieszek zawiera także małe ilości kwarcu i łyszczku, zowie się granitem sjenitowym.

8.    Djoryt składa się głównie ze spatu polnego białego, żółtego lub zielonego, z hornblendy i z przypadkowej domieszki pirytu (iskrzyk, siarczek żelaza); jest ciemny, czarnozielony, najczęściej czarnawobiały.

Ciężar właściwy 2*8, twardość 6.

Daje się trudno obrabiać i polerować, otrzymuje jednak piękny połysk i trwały; jest bardzo trwały o ile niema iskrzyku.

Używa się na kolumny, nagrobki, do budowli wodnych, na kostki brukowe i do budowy dróg, jako łamaniec i tłuczeniee.

9.    Djabaz jest mieszaniną spatu polnego z augitem (Augit, sklistyn), barwy czarnej aż do zielonej, stąd także zieleńcem zwany.

Używa się jak djoryt, ale bywa często nadwietrzały i dlatego daje się rzadko polerować.

10.    Gabbro, eufotyd, składa się z labradoru albo z sosurytu z migmkiem, albo ze smaragdytu; jest ciemnoszary i zielony. Mignik bywa szary, brunatny, oliwkowozielony z połyskiem metalicznym; smaragdyt jasno zielony z połyskiem perłowym, labrador białawy, białawoszary, niebieskawy, sosuryt jak labrador, najczęściej jednak zielonawy.

Ciężar właściwy 2 9, twardość 7.

Używa się do ornamentów, do okładania ścian, na płyty mozajkowe i stołowe, mniejsze kolumny, do bruków i do dróg.

11.    Węiowiec (serpentyn) powstał prawdopodobnie z przemiany gabbro; najczęściej zielony, na działanie atmosferyczne niewytrzy-mały, spokrewniony z asbestem, którego nawet zawiera żyły.

Ciężar właściwy 2 56—2-89-, świeżo wydobyty ma twardość 2 5, i daje się wówczas łatwo nożem lub piłą przecinać i toczyć ; później twardnieje, daje się polerować i jest trwały.

Używa się na świeczniki, wazy, kolumny, gzymsy, okładziny ścian, obramienia kominków, płyty posadzkowe i stołowe itp. Jako materjał ogniotrwały używa się do pieców wielkich, piecyków chemicznych, murów kominowych, paleniskowych, tygli itp.

12.    Porfir jest skałą wybuchową zbitą, drobnoziarnistą, w której tkwią wyraźne krystały spatu polnego, niekiedy kwarcu, augitu, hornblendy itp.

Odróżniamy odmiany:

a)    Porfir skaleniowy, czyli felzytowy, zawiera także łyszczyk jako domieszkę- jest ezerwonawobrunatny, żółtawy, szary, zielonawy i niebieskawy. Znajduje się w Krzeszowicach i innych okolicach powiatu krakowskiego, oraz u źródeł rzeki Czeremoszu w Karpatach.

Ciężar właściwy 2’4—2’79.

Jest bardzo trwały i wytrzymały, daje się pięknie polerować, i używa się do budowli monumentalnych, na kostki brukowe, płyty chodnikowe, stołowe, jako tłuczeniec do dróg itp. ; nadto jest materjałem ogniotrwałym.

b)    Melafir jest najczęściej czarny od augitu; występuje w okolicach powiatu krakowskiego i jest podobny do bazaltu.

Ciężar właściwy 2'5—2 8.

Jest trudny do obróbki, nietrwały, z zaprawami żle wiąże i używa się do dróg bitych.

13.    Trachyt jest skałą o masie gęstej, często porowatej, złożonej ze spatu polnego z tkwiącymi krystałami hornblendy, z czarnego łyszczku, magnetytu i sanidynu; ogólna barwa szara. Występuje także w Karpatach.

Niektóre trachyty drobnoziarniste są wybornym materjałem, budowlanym i mimo znacznej twardości dają się łatwo obrabiać z powodu porowatości i doskonale wiążą się z zaprawą. Sławna katedra kolońska jest zbudowana z trachytu.

Używa się na stopnie, płyty parapetowe, gzymsy, kolumny i bruki. Trachyty obfitujące w oligoklaz szybko wietrzeją.

Ciężar właściwy 2*2—2 6. twardość 6—6*5.

Odmiany trachytu:

a)    Pumeks jest lawą trachytową piankową, komórkową, gąbczastą, jasnoszarą, jasnożółtą z połyskiem jedwabistym.

Ciężar właściwy 0'37 —0*91, twardość 4’5.

Jako lekki i dobrze. z zaprawą wiążący nadaje się do sklepień, budowy domów mieszkalnych, stajen itp. ; w przemyśle ma liczne zastosowanie, jako kamień szlifierski.

b)    Obsydjan jest szklistą lawą trachytową, szarą aż do czarnej, niekiedy zielonawą, niebieską, żółtą.

Ciężar właściwy 2 4—2*5, twardość 6—7.

Używa się na wazony, tabakierki, guziki itp.-, w handlu ma nazwy: agatu szklanego, islandzkiego, lawy szklanej, szkła wulkanicznego, marekanitu.

c)    Dźwięczeć (fonolit) złożony z sanidynu i nefelinu z domieszką częstą hornblendy, jest szary, często prawie czarny.

Ciężar właściwy 2*51—2-7.

Daje się łupać na płyty, które wydają dźwięk czysty pod uderzeniem, stąd nazwa; jest bardzo trwały i używa się do budowli i do dróg, a jako łupek fonolitowy do krycia dachów.

14. Skała augitowa czyli sklistynowa zawiera przeważnie augit, który jest krzemianem magnezji, żelaza, wapniu i glinu; ma barwę brunatną, lub prawie czarną.

Ciężar właściwy 3—3 5, twardość 5—6.

Odmiany jego są:

a)    Doleryt składa się z białawego spatu polnego i z krystałów augitu i jest czarnawoszary.

Ciężar właściwy 2:9—31.

Jest wytrzymały, trwały, wiąże dobrze z zaprawą, ale trudno obrabialny; używa się do dróg, budowli wodnych, fundamentów, obramień okien i drzwi, na płyty parapetowe i stopnie.

b)    Bazalt czyli słupień jest ścisłem połączeniem augitu (skli-stynu). labradoru i magnetytu, zawierającem zwykle tytan z domieszką oliwca; barwę ma czarną we wszystkich odcieniach. Występuje w rozdzieleniu słupowem o pięknych słupach różnej postaci, najczęściej sześciobocznych o grubości 5 cm do 3 m. długości 2—100 m.

Niektóre bazalty dzielą się w płyty od kilku do 30 cm grube, inne zaś w kule złożone z warstw spółśrodkowych.

Bazalt chłonie chciwie wodę, wskutek czego wietrzeje.

Ciężar właściwy 2*7—3*3, twardość 6—8, wytrzymałość wielka.

Jest cennym materjałem budowlanym, pięknie się poleruje, ale trudno obrabia; używa się na kostki brukowe, do dróg, mostów, szluz, tam, brzegów, fortec, sklepień, kolumn, stopni, posągów, obramień itd., a w przemyśle w hutach żelaza, szkła, fabrykach cementu itp.

c) Lawa jest skrzepłym wytworem wulkanówT, przeważnie porowatym, złożonym ze spatu polnego, augitu, magnetytu itd. Odróżniamy lawy bazaltowe i trachytowe; pierwsze są czarne, drugie szare.

Ciężar właściwy lawy bazaltowej 2‘8—3, trachytowej 2—2⁻7, twardość 3*5.

Lawy zbite mocne używają do murów zewnętrznych, porowate do wewnętrznych i sklepień; zbite dają się pięknie polerować.

15.    Gnajs jest łupkową, odmianą granitu, ale łatwiej wietrzeje, zwłaszcza, gdy ma wiele spatu polnego i łyszczku.

Twardość 6—6 5.

16.    Łupek iłowy pierwotny (fyllit) jest skałą łatwo łupliwą, miałkoziarnistą, ciemnoszarą, czasem zielonawą, czarnawoniebieską, rzadziej białą, fioletową i czerwoną z połyskiem perłowym, lub jedwabistym. Składa się z różnych odmian łyszczku, ziarn kwarcu i niewiele chlorytu (zielonki).

Gdy łyszczyk przeważa, skała zbliża się do łupku łyszczkowego i zowie się fyllitem.

Ciężar właściwy 2-67—3 5, twardość 1—2.

Trwałych odmian używają do krycia dachów; grubszych płyt na posadzki, oprawy kominów, stoły, bilardy itp.

17.    Łupek iłowy czyli gliniasty składa się z gliny i kwarcu, często z blaszkami łyszczku i jest czerwony, niebieski, szary aż do czarności ; szkodliwe domieszki są iskrzyk (piryt), węgiel i węglan wapnia.

Łupki szaroniebieskawe z przeważającym kwarcem są wytrzymałe na zmiany atmosferyczne i działanie ognia.

Odmiany są: łupek gliniasty pospolity, szarowakowy dachowy, tabliczkowy, pręcikowy, do ostrzenia, szlifierski, rysowniczy czyli kredka, ałunowy, węglowy albo glina łupkowa, palny (bituminowy).

Najważniejszy jest łupek dachowy, i jeżeli jest wyborowy, daje pokrycie trwające przeszło 300 lat.

Ciężar właściwy 267—3'50, twardość 1—3, a szlifierskiego 4 do 5.

18. Wapien, kamień wapienny, kalcyt, składa się głównie z węglanu wapnia (Ca0C0₂). Czysty wapień jest biały, ale pojawia się rzadko w stanie rodzimym ; najczęściej zawiera glinkę, krzemionkę, magnez, związki tlenowe żelaza i manganu, tlenek miedzir węgiel i bitumy, i w tym stanie bywa białawy, szary we wszystkich odcieniach, żółty, czerwony, brunatny i czarny, barwy te są albo jednostajne albo mieszane z plamami, pasami, żyłami, obłoczkami.

Po wypędzeniu kwasu węglowego zapomocą wypalenia zostaje wapno żrące, używane do zapraw murarskich.

Złożenie wszystkich wapieni — z wyjątkiem kredy — jest krystaliczne, i o ile jest widoczne, wapienie zowią się krystaliczne lub ziarniste, o ile zaś dopiero lupą dostrzegalne zowią się * zbite. Jeżeli wapień daje się polerować zowie się marmurem.

Odmiany wapienia są:

a)    Wapień krystaliczny, zwany także marmurem właściwym albo białym, ma bez przymieszek barwę czysto białą prześwietlającą, jest marmurem szlachetnym, wydobywanym w Grecji, Carrara, Tyrolu, Norwegji i na Szląsku.

Ciężar właściwy 2 68—2 76, twardość 8—35.

b)    Wapień zbity, zmieszany często z piaskiem, ciałami margli-sterni, dolomitowemi itd., tworzy skałę o wyraźnem uwarstwowieniu i złożeniu miałkoziarnistem. Powstaje i dziś jeszcze jako wapień ściekowy (Tropfstein). Wapień zbity i twardy jest wybornym mate-rjałem budowlanym o ile niema gliny.

Twardość 8.

Tu należy wapień przejściowy formacji sylurskiej i dewoń-skiej ; biały, żółty, czerwony, zielony, niebieski, fioletowy, brunatny różnych odcieni, niekiedy czarny. Zawiera często puste, lub gliną zapełnione miejsca, które się łatwo psują.

c)    Wapień węglowy, zwykle ciemnoszary aż do czarności; tu też należy tak zwany granit belgijski, doskonały materjał budowlany.

d)    Wapień gliniasty i bitumiczny, ciemnoszary w warstwach 5—10 i 30 m grubych.

e)    Wapień muszlo wy tworzy środkowe piętro formacji trja-sowej; jest żółtawy, niebieskawoszary aż do czarności, czerwony.

Ciężar właściwy 2*5—2*80, twardość 5—7.

f)    Wapień lj as o wy tworzy dolne piętro formacji jurajskiej; jest ciemnoszary i brunatny.

Twardość 5—8.

g)    Wapień ikro wy, i kr owiec, złożony z drobnych kulek lub ziarn jajowych, jest szary aż do czerwoności brunatnej i tworzy środkową formację jura.

h)    Wapień jurajski formacji jurajskiej wierzchniej białej, przeważnie biały, ale także szaro, żółtawo lub czerwonawo biały. Jest bardzo ceniony jako kamień litograficzny; pośledniejszy daje płyty posadzkowe, stołowe i łupkowe 5—8 mm grube, dachowe.

Znajduje się w powiecie wadowickim i w okolicy Krakowa, gdzie tworzy górę zamkową krakowską, górę z klasztorem Kame-dułów na Bielanach, i wzgórza w Podgórzu.

Twardość 5—8.

i)    Wapień alpejski tworzy ogniwa formacji trjasowej, jurajskiej i kredowej ; jest żółtawy, czerwonawy, brunatny. Tu należy marmur z Unterberg.

j)    Kreda jest białym ziemistym węglanem wapnia i tworzy formację kredową. Powstała z płytek, kulek i skorupek drobnoustrojów przedwiecznych na dnie mórz; gdy zawiera glinę, krzemionkę i piasek przechodzi w margiel.

Używa się do pisania i rozlicznie w przemyśle.

Ciężar właściwy 2*7, twardość 1.

Tu należy wapień kredowy, opoka biała, której tylko mocniejsze odmiany nadają się do budownictwa.

k)    Wapień gruby piasczysty; świeży jest miękki, później twardnieje; składa się ze skorupek organicznych; barwę ma białą do żółtej (wapień paryski).

l)    Wapień krzemionkowy, zwany marmurem granitowym ‘Ułr anitmar mor), formacji jurajskiej, kredowej i eocenicznej; jasnoszary, brunatnawy.

Tu należą: okruchowce wapienne, jak marmur brokatelowy z mniejszych okruchów i marmur lumachelowy ze skamienielin muszlo wy ch.

I) Marmury, o ile są białe, zbite o masie jednorodnej, barwie jednostajnej, występują bardzo rzadko; inne jednobarwne występują częściej i służą do robót podrzędniejszych. Najpospolitsze są różnobarwne, nakrapiane, z pasami, pręgami, smugami, żyłami,. . obłoczkami, plamami, o masie niejednorodnej.

Zależnie od barwy odróżniamy marmury: biały, żółty, czerwony (najpospolitszy), zielony, niebieski (należy do rzadkich),, fioletowy (także rzadki), brunatny (mniej cenny)* szary, czarny (na powietrzu wietrzeje).

m) Własności ogólne. Wapienie są wybornym mater jąłem budowlanym i rzeźbiarskim, nadto dają dobry nawóz i spożytko-wują się w hutach metali, szkła, w fabrykach kwasu węglowego, sody, mydła, w farbiarniach, garbarniach, cukrowniach itd.

Wydobyte z łomu są mokre i trzeba je osuszyć przed użyciem do murów, gdyż w takim razie są trwalsze. Nienależy ich używać tam, gdzieby się stykały z ciałami gnijącemi, tłustą ziemią rodzajna, odchodami, studniami itp., gdyż wówczas występują wykwity. Nienadają się do murów ogniskowych, gdyż się wypalają, a później gaszą się wilgotnością powietrza i rozsypują*, użyte jako materjał do bruków i jako tłuczeniec do dróg ścierają się rychło i zużywają.

19.    Margiel jest połączeniem ścicłem mechanicznem węglanu wapnia lub dolomitu i glinki, zawiera różne domieszki i tworzy zbitą masę kamieni ziemistych lub łupkowych. O ile zawartość glinki nieprzekracza 20°/₀ zowie się wapieniem marglowym.

Zależnie od zawartości glinki w granicach 20—80«/₀ jest marglem wapnistym lub gliniastym.

Pierwszy, do którego zaliczają kamień litograficzny, opokę i niektóre wapna hidrauliczne, jest jasny ; drugi zwykle miękki, ziemisty, nieprzepuszczalny, pozostawia osad gliny.

Tu należy także margiel dolomitowy z 5—30°/₀ magnezu i margiel piaskowy, zawierający miałki lub grubszy piasek kwarcowy.

Barwa margli w ogóle jest zielonawa, ciemnoczarna do jasnoszarej, niebieskawo szara, żółtawa, żółtawo biała, czerwonawa, czerwono brunatna, pstra.

Niektóre rodzaje margli nadają się znakomicie do fabrykacji cementu.

20.    Dolomit składa się z węglanu wapnia i węglanu magnezu z małą domieszką tlenków żelaza, tlenków mangauu, bitumów, krzemionki. Jest biały, żółtawo biały, żółtawo szary, żółty, szary, szarobiały, brunatny. Krystaliczny jest podobny do marmuru, zbity do wapienia.

Odmiany: waka dymna o dziurkowałem złożeniu, dolomit okruchowy z ciemnych ostrych okruchów, piasek dolomitowy matowy, dymnoszary lub źółtawobrunatny, sypki, wapień dolomitowy z domieszką czystego niezwiązanego wapnia, dolomit falisty o warstwach falistych, dolomit obłoczkowy, gurliofian miałko ziarnisty, szarawo biały, żółtawo biały, zbliżony do czystego dolomitu.

Dolomit dobry jest twardym i trwałym materjałem budowlanym, zwłaszcza do cokołów, niektóre zaś odmiany wypalone dają dobre wapno hidrauliczne.

Ciężar właściwy 2-58—2*95, twardość nad 8*5, gurhofianu 5.

21. Gips składa się z siarczanu wapnia i wody krystalicznej (CaS0₄ -H 2 H₃0), jest bezbarwny, wodnisto jasny lub śnieżnie biały; tlennik żelaza, bitum, glina dają mu barwę żółtawą do czerwonawej, szarą do czarnawej, rzadziej zielonawą do niebieskawej, niekiedy z plamami, smugami, pasami, obłoczkami, żyłami.

Złożenie gipsu jest krystaliczne, ziarniste, blaszkowate, włókniste, zbite lub ziemiste z połyskiem szklanym, perłowym lub jedwabistym; jest miękki i daje się zarysować paznogciem.

Wypalony w słabszym lub silniejszym żarze, sproszkowany i zarobiony na ciasto tężeje prędzej lub wolniej na twardą masę kamienistą.

Ciężar właściwy 2*2—2*96, twardość 1;5—2.

Odmiany tworzy następujące:

a)    Spat gipsowy czyli selenit, złożony z ziarn lub z tabliczek krystalicznych, zwykle bezbarwny. Odmiana bardzo łatwo łupliwa w duże cienkie płaty przeźroczyste zowie się szkłem maryjski em.

b)    Gips włóknisty, złożony z grubych lub cienkich włókien prostych, lub krzywych zawsze równoległych, jest biały w różnych odcieniach, żółty, szary, czerwony do brunatności. Gdy ma domieszkę gliny zowie się gipsem gliniastym.

Występuje często w pokładach gliny, soli, łupków i margli gliniastych. Odmiana z wybitnym połyskiem zowie się gipsem atłasowym.

c)    Alabaster, gips ziarnisty, jest drobno do miałkości ziarnisty, prześwietlający, śnieżnobiały, szarawobiały, żółtawobiały, czerwonawobiały, ciemny, jasnożółty, czerwony, z plamami, żyłami, pasami, smugami i obłoczkami. Bywa nasycony bitumami barwiącymi ciemno; zawiera jako domieszkę kry stał górny, boraeyt, ara-gonit, łojek, sól kamienną, iskrzyk, siarkę. Na powietrzu łatwo się rozkłada; jest łatwo obrabialny ostrem żelazem lub pilnikiem, trudniej młotem i dłutem, daje się rznąć piłą i toczyć.

Ciężar właściwy 2-611—2 876.

d)    Gips zbity jest bardzo miałko ziarnisty i różnobarwny, jak poprzednie odmiany. Gdy zawiera bitumy, tworzy tak zwany gips cuchnący, dymnoszary i szaroczarnawy.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Gips zbity jako mało trwały nienadaje się do murów; używa się do wypalania na zaprawy, do fabrykacji papieru i na nawóz.

e) Anhidryt, bezwodnik, jest siarczanem wapnia (CaS0₄) a właściwie gipsem pozbawionym wody, znacznie twardszym od innych i daje się często używać jako marmur; jest biały, jasno-czerwony, jasnoszary, jasnoniebieski. Występuje obok innych gipsów, a także w Bochni i Wieliczce pod nazwą kamienia trzewiowego w ile solonośnym, gdzie tworzy cienkie warstewki bardzo gęsto i mocno pofałdowane.

Twardość 3—3*5.

Wykazane wyżej odmiany gipsu należą do formacji permskiej, trjasowej i trzeciorzędnej; gips formacji trzeciorzędnej tworzy pasmo od Raciborza na Szląsku pruskim przez Małopolskę do Dniestru w gubernii podolskiej. W Małopolsce występuje gips formacji mioceńskiej pod Krakowem, towarzyszy soli kuchennej w pokładach Wieliczki; Bochni, Drohobycza, Stebnika, Bolechowa, Doliny, Kałusza itd., tworzy całe pokłady wschodniej części kraju na obu brzegach Dniestru od Podwerbia aż do Jezierzan, w okolicach Stanisławowa, Halicza, Tłumacza, Zaleszczyk, sięga od Lwowa do Szczerca i dalej aż do Podola rosyjskiego.

22. Piaskowiec składa się z ziarn piasku, powstałych z kruszenia; się skał wybuchowych, zwłaszcza kwarcowych, zlepionych różnemi spoiwami. Ziarna te kończaste, czy krągłe o wielkości grochu aż do pyłku bardzo miałkiego są różnobarwne. Zależnie od spoiwa odróżniamy piaskowiec krzemienisty, żelazisty czerwony, wapnisty, gliniasty, marglowy i bitumiczny.

Występuje we wszystkich' formacjach osadowych, a nawet tworzy się obecnie; w każdym razie odmiany jego są następujące:

a) Waka szara tworzy skałę przeważnie formacji sylurskiej i dewońskiej, złożoną z okruchów kończastych i krągłych kwarcu, odłamków łupku gliniastego i krzemionkowego, często z ziarnami spatu polnego lub iimych skał krystalicznych, czasem z równo-ległemi blaszkami łyszczku; spoiwo bywa krzemienisto gliniaste lub krzemieniste twarde, niekiedy prawie niedostrzegalne, często z pyłem antracytowym. Barwę ma ciemnoszarą, białą, żółtą, czerwono-brunatną, czerwoną, zieloną, szarą, czasem pstrą.

Większe ziarna lub okruchy tworzą zlepieniec szarowakowy; drobne zaś i niedostrzegalne z uwarstwieniem grubszem lub denkiem tabliczkowem tworzą łupek szarowakowy.

Wreszcie drobne ziarna dostrzegalne tworzą piaskowiec szar owako wy; jest on biały, szary we wszytkich odcieniach, żółty, czerwony, brunatny, często z pasami, smugami, wstęgami, obłoczkami, plamami.

W czerwonym gliniastym piaskowcu szarej waki widno często^ plamy i pasy zielone; należy do formacji sylurskiej i dewońskiej i występuje na Podolu. Znany czerwony piaskowiec trembowelski jest formacji dewońskiej; daje wyborny materjal budowlany, zna-chodzi się w okolicy Budzanowa i Zaleszczyk nad Dniestrem, jest bogaty w łyszczyk i ma złożenie łupkowe.

Ciężar właściwy piaskowca szarowakowego 2-5—2*8, twardość 6 do 8, wytrzymałość bardzo znaczna.

b)    P i a s k ow iecwęglowy formacji węglowej, złożony z drobnych lub miałkich ziarn kwarcu o spoiwie gliniastem, z łyszczkiem; jest jasnoszary, zawiera skamienieliny i odciski roślin; wietrzeje łatwo z małymi wyjątkami.

c)    Piaskowiec czerwony permski zwany także nowszym dla odróżnienia od piaskowca formacji dewońskiej; składa się z ziarn kwarcu, rogowca i łupku krzemionkowego z domieszką ziarn spatu polnego i kaolinu; spoiwo gliniaste, barwi go na czerwono i zielono, a kaolinowe na biało i żółtawo. Najczęstsza barwa jest czerwona w odcieniach.

Występuje w okolicy Chrzanowa, Zagórza i innych; daje dobry materjal budowlany, a jako zlepieniee o spoiwie krzemienistem używa się na kamienie młyńskie.

d)    Piaskowiec pstry tworzy główne ogniwo dolnego piętra formacji trjasowej i składa się z krzemionki a czasem ze spatu polnego. Jest miałko i równomiernie ziarnisty, czasem krystaliczny, a niekiedy tak miękki, że się w palcach rozciera; barwy ceglastej, brunatnej, żółtej, białej w odcieniach, pstrej, czerwonej z białą, także z zieloną w pasy i plamy. Występuje w okolicy Krakowa.

Ciężar właściwy 2 4—2*6, twardość 4—8.

e)    Piaskowiec kajprowy tworzy ogniwo górnego piętra formacji trjasowej i występuje we wszystkich trzech warstwach tego piętra; jest najczęściej żółty o spoiwie gliniastem lub marglistem.

Odmiany: piaskowiec kajprowy dolny, zwany ilastym lub ilasto węglowym, żółtoszary, żółtobrunatny do czerwoności; piaskowiec kajprowy środkowy, zwany trzcinowym, zielonawy, zielonawoszary, żółtoszary, czerwony z pasami i pla-

mami, obejmuje także łupek dachowy; piaskowiec k aj pro wy wierzchni, barwy jasnej, a w okolicy Krakowa białej.

Ciężar właściwy 2-42—2*74, twardość 7—9.

f) Piaskowiec jurajski występuje we wszystkich trzech piętrach formacji jurajskiej i stosownie do tego odróżniamy piaskowiec ljasowy biały, jasnożółty, piaskowiec brunatny, brunatnoczerwony, brunatnożółty, szary, piaskowiec jura, biały.

Ciężar właściwy 2 2—2 8.

Piasków ec kredowy formacji kredowej z odmianami: piaskowiec leśny szary, żółtawoszary, drobnoziarnisty z gór Deister; piaskowiec ciosowy, gliniasty, ziarnisty, biały; piaskowiec fukoidowy; opoczysty czyli praski; piaskowiec zielony, znajdujący się także w okolicy Lwowa jako tak zwany kleparowski, niepewny materjał budowlany; piaskowiec k arp acki przeważni^szary, żółtoszary, ciemny, tworzy w Karpatach tak zwane warstwy ropianieckie, na których spoczywa piaskowiec jamnieński; piaskowiec neokomski, białawy i żółtawy.

h)    Piaskowiec formacji trzeciorzędnej obejmuje: piaskowiec numulitowy, formacji eocenicznej, ciemno zielony, żółto zielony, czarnawy, czerwonawy, zawiera wapno i skorupki; piaskowiec molasowy o spoiwie wapnisto gliniastem, szary, zielona wy, żółtawy; niepewny materjał budowlany.

i)    Ogólne własności. Piaskowiec jest obok wapienia najwięcej rozpowszechnionym materjałem budowlanym. Jeżeli składa się z ziarn kwarcowych o spoiwie krzemienistem jest najtwardszy i najwytrzymalszy; mniej wytrzymały o spoiwie gliniastem, a najmniej o spoiwie wapnistem lub marglistem, które jest nawet rozpuszczalne w wodzie.

Świeżo z łomu wydobyte piaskowce są wilgotne, miękkie i łatwo obrabialne, a po wyschnięciu twardnieją; przed użyciem więc — po obrobieniu — należy je osuszyć, gdyż na mrozie łuszczyłyby się i kruszyły.

Zasadniczym typem piaskowców jest piaskowiec kwarcowy zbity, złożony z krystalicznych ziarn kwarcu połączonych spoiwem.

Piaskowiec dobry budowlany powinien być wytrzymały i trwały na działanie wilgoci i mrozu, łatwo obrabialny, dawać się nawet szlifować; jego złożenie powinno być równomierne, miałkie, barwa trwała, a spoiwo krzemionkowe, wapienne lub margliste w niezbyt znacznej ilości.

Piaskowce o spoiwie gliniastem chłoną chciwie wodę i niszczeją na mrozie, wskutek czego nadają się jedynie do palenisk, jako ogniotrwałe; ogniotrwałe są również o spoiwie krzemionkowem. Gniazda iskrzyku (pirytu) albo żelaziaka brunatnego powodują rozpadanie się piaskowca na powietrzu; piaskowce z okrą żelazną o spoiwie żelazistem tak samo się zachowują, chciwie chłonią wodę i łuszczą się na mrozie.

Piaskowców używają do dróg, do budowli wodnych, lądowych, na kolumny do murów, na gzymsy, obramienia, ornamenta, pomniki, nagrobki, wazy, kamienie młyńskie i szlifierskie.

Ciężar właściwy 1*9—2 7.

23.    Zlepieńce (konglomeraty) składają się z otoczaków skał

pierwotnych i z najprzeróżniejszych minerałów, dochodzących do 1 m3 wielkości i są pojedyncze, * jednostajne, jednorodne, albo złożone, niejednostajne, różnorodne, o spoiwie krzemionkowem, wapiennem, gliniastem, kaolinowem, marglowem, żelazistem, glauko-nitowem.    •

Odróżniamy: zlepieniec szarowakowy, zlepieńce czerwony, kwarcowy, zieleńcowy, porfirowy, trachytowy pumeksowy, bazaltowy, wapienny, i zlepieniec o spoiwie marglowem tak zwany gomfolit albo nagelfluh.

24.    Okruchowcc złożone są z kończastych okruchów znacznie czasami większych niż 1 z rozmaiłem spoiwem jak zlepieńce.

Odróżniamy okruchowce: gnajsowe (najstarsze), kwarcowe, zieleńcowe, porfirowe, trachytowe, bazaltowe, wapienne.

25.    Martwica (tuff) jest nową skałą, powstałą z pokruszonej na miałkie cząstki masy skały pierwotnej lub przemienionej na mułek w wodzie osiadły. Jest mniej lub więcej luźną, porowatą, gąbczastą lub zbitą masą kamienną i tworzy martwice wulkaniczne i wapienne. Pierwsze są ciałami rozdrobnionemi, luźnemi, wyrzuconemi z wulkanów, drugie zaś wytworami osadowymi u źródeł kwaśnych.

Przeciętny ciężar właściwy P50.

Tu należą: martwica zieleńcowa brudno zielona; porfirowa różnobarwna; trachytowa ziemista, jasna, ogniotrwała; pumeksowa biała, żółta, szara, zawierająca okruchy pumeksu i trachytu, ziarna augitu i amfigenu (leucytu), blaszki łyszczku, krystały sani-dynu, granatu itd.; martwica peperinowa czyli pieprzowa, miałko ziemista, miękka, ciemnopopielatoszara; ziemia puzzola-nowa, wulkaniczna, żółta, czerwona, łatwo rozcierająca się, w okolicy Puzzoli pod Neapolem*, ziemia santorynowa, -z wysp greckich Santorin, podobna do trasu nadreiiskiego i puzzolany, rozcieralna łatwiej, o ciężarze właściwym 2*37*, tras, skała wybuchowa, podobna do pumeksowej, zbita, ziemista, luźna, często porowata, matowa, szorstka, szara, brudnożółta, żółtawoszara, z odłamkami pumeksu, waki szarej, łupku gliniastego, bazaltu, lawy, kwarcu itd.; martwica bazaltowa z miałkostartego bazaltu lub dolerytu, brudnoszara do czarniawej, zawiera augit, oliwin, hornblende, łyszczyk itd. ^martwica wapienna, skała zbita miałko-ziarnista, będąca węglanem wapniu, wydzielonym z wody źródlanej, często ziemista, żółtawoszara, żółtawobiała, porowata, stanowiąca ogniwo formacji czwartorzędnej, już to dyluwialnej, zwana • we Włoszech travertino; martwica leucytowa, żółtoszara, złożona z ziarn leucytu, augitu, łyszczku, sanidynu, miałkoziemista, miękka.

26.    Bryły, głazy zbłąkane, znajdy/ pochodzą z przeróżnych skał i zostały uniesione lodowcami i górami lodowemi; najczęściej jest to granit, gnajs, sjenit, djoryt, porfir itd.

Wszystkie takie głazy mają ostre brzegi, oraz widoczne rysy i bruzdy, bieżące w pewnym stałym kierunku* wielkość brył obejmuje po kilkanaście centymetrów średnicy, a nawet po 18 do 20.000 W wapieniach są skamienieliby różnych formacji, między niemi i muszle dziś jeszcze w morzu żyjące. W Królestwie, na Węgrzech i u nas pochodzą owe bryły z Karpat, we Włoszech, Szwajcarji, Francji z Alp, w Anglji, Hollandji, Niemczech i Kosji z gór Skandynawskich.

27.    Otoczaki i osuwańcc, to gruzy kamienne odkruszone mrozem; porwane wodą bystrą osiągają zaokrąglone brzegi i tworzą otoczaki, podczas gdy te, co się usunęły i pozostały u podnóża gór zachowały ostre swe brzegi i tworzą osuwa nieć.

Zależnie od wielkości otoczaków odróżniamy: żwir gruby o kamykach 65—100mm grubych, żwir średni 40—65 mm, żwir drobny czyli żwirek 7—40mm.

Żwir sortuje się zapomocą rafowania, to jest przerzucania przez stojącą pochyło siatkę drucianą o stosownej wielkości oczek.

Odróżniamy żwir wapienny lub kwarcowy; z pierwszego wypala się wapno, drugi używa się do dróg i betonów.

3. Ogólne własności kamieni.

Ze stanowiska budowlanego główne znaczenie ma wytrzymałość, trwałość, twardość, porowatość, wartość budowniczo zdrowotna i wygląd estetyczny kamieni. Badaniem tych własności zajmują się stacje mechaniczno doświadczalne, a wynik tego badania streszcza się w sposób następujący.

a) Wytrzymałość.

Wytrzymałość kamieni zawisła od składu mineralogicznego, jednostajności złożenia, ich wielkości, twardości, kierunku łupliwości i stopnia wilgoci. Tak n. p. piaskowce nasycone wodą posiadają tylko ²/s swej wytrzymałości w stanie suchym. Wszakże obliczanie wytrzymałości kamieni pod względem teoretycznym pozostawia jeszcze wiele do życzenia.

Kamienie posiadają bardzo wielką wytrzymałość na ciśnienie, podczas gdy znaczniejszym natężeniom na ciągnienie, zginanie i ścinanie nie są w stanie się oprzeć. W zespołach budowlanych staramy się zatem przeważnie wyzyskać ich wytrzymałość na ciśnienie; wytrzymałość na zginanie tylko w⁷ razie niezbędnej konieczności, jak podestów, płyt balkonowych, stopni schodowych itp.; wytrzymałość wreszcie na ciągnienie i ścinanie bardzo rzadko i to tylko wyjątkowo.

Wytrzymałość na ciśnienie wyznacza się zapomocą obciążania kostki danego kamienia tak długo, dopokądsię nie rozgniecie ; ciężar do tego zużyty podzielony przez powierzchnię podstawy kostki wt centymetrach kwadratowych, daje miarę wytrzymałości na ciśnienie.

Zwykle oznaczają spółczynnik ostatecznej wytrzymałości: na ciśnienie przez Kd, na ciągnienie przez Kz, na zginanie przez Kb, na ścinanie przez Ks ; spółczynnik bezpieczeństwa wytrzymałości: na ciśnienie ka\ ciągnienie kz, zginanie kb, ścinanie ks; spółczynnik elastyczności: na ciśnienie Ea, ciągnienie Ez.

Oznaczenia te zatrzymamy w dalszym toku.

Stosunek między spółczynnikiem bezpieczeństwa na ciśnienie a resztą spółczynników bezpieczeństwa różnych kamieni jest mniej więcej ilością stałą, a mianowicie:

— 12 do 50, średnio 30, według Bauschingera 26;

6 do

= 8 „ 47,

ii

16, „

13 „

051

Stopień bezpieczeństwa spółczynnika wytrzymałości.

Liczba

bieżąca

Natężenie

Sposób obciążenia

Stopień

pewności

K:k

fc©

cisnące *

CO 00 XI os en to

obciążenie spokojne :

budowa tymczasowa.......

budowa stała..............

obciążenie ruchome :

bez uderzeń...............

z miernemi wstrząśnieniami z silnemi wstrząśnieniami .. cienkie filary lub słupy.......

O lO

tH tH

ciągnące

zginające

ścinające

^    K    1^    #>• 05    b8    tS

O    O    O    O O    CT1    O

Kamienie warstw skrajnych skały są w regule nadwietrzałe, więc i mniej wytrzymałe, niż warstw środkowych.

Wśród tych samych warunków wytrzymałość na ciśnienie jest odwrotnie proporcjonalna do porowatości kamienia i zależy od jego rozmiarów, postaci i sposobu obrobienia; w miarę bowiem jak wysokość ciosu staje się większa od najmniejszego rozmiaru podstawy, wytrzymałość na ciśnienie maleje.

Rondelet wykazał, że największą wytrzymałość na ciśnienie ma kamień o podstawie koła, mniejszą o podstawie kwadratu a najmniejszą o podstawie prostokąta i to w stosunku jak 917 : 806 : 703. Rozumie się, że czem podstawa jest równiejsza i gładsza, tein wytrzymałość na ciśnienie większa.

b) Trwałość.

Trwałość jest obok wytrzymałości najważniejszą własnością kamieni i zawisła od ich fizycznych i chemicznych właściwości; tlen, woda, kwas węglowy, mróz i gorąco są tu czynnikami niszczącymi, i czem kamień twardszy, cięższy, wytrzymalszy, mniej porowaty i mniej rozszerzalny, tern trwalszy.

Woda, marznąc na lód, zwiększa o ¹/₁₁ część swej objętości pierwotnej i wywiera ciśnienie około 140 kg jem* ; dla tego woda rozsadza naczynia szklane, gliniane, kamionkowe i silne żelazne, w których zamarzła, i dla tego kamień wilgotny pryska na powierzchni podczas mrozu.

Woda żłobi i wypłókuje kamienie i rozpuszcza spoiwo, a szczególnie wapienie i piaskowce.

Gruboziarniste i płytkowate kamienie z żyłami, gniazdami itp., nasiąkające wodę wietrzeją łatwo ; jednakże i niektóre kamienie o silnem zbitem złożeniu, jak margle, wietrzeją również.

Wpływ atmosfery, której zawartość kwasu węglowego działa najgorzej, powoduje wietrzenie skał i kamieni począwszy od powierzchni i od rys, co objawia się odbarwieniem. W miastach fabrycznych działają szkodliwie także gazy dymow⁷e, zwiaszcza na wapienie i dolomity.    m

Łyszczki są odporne na działania chemiczne, ale pod wpływem mrozu łuszczą się.

Najlepszą próbą trwałości jest dokładne obejrzenie kamieni wystawionych na wpływy atmosferyczne; trwrałe wykazują ostre brzegi, brak odkruszeń; nietrwałe zaś krągłe brzegi i odkruszenia.

Bardzo trwałe są kamienie bogate w kwas krzemowry; tak samo kamienie bardzo twrarde, bardzo wytrzymałe, ciężkie i zbite, a mianowicie: kwarcyt, granit w kwarc bogaty, sjenit, djoryt wTolny od siarczku żelaza, gnajs bogaty w kw^arc a ubogi w łyszczyk, bazalt, dolomit ziarnisty, serpentyn, porfir kwarcowy, porfiryt, gabbro ubogi w labrador, łupek łyszczkowy bogaty w kwarc, fonolit, doleryt, lawTa, piaskowiec o spoiwie kwarcowem (pstry, kajprowy, molasowy, djasowy), dobry łupek gliniasty, martwica pumeksowa, łupek szarowakowy.

Trwałe są: zbity wapień, gips, kreda, gruboziarnisty granit zasobny w łyszczyk i spät, polny, granulit gnaj sowy, gabbro bogaty w spät polny, trachyt, smoło wiec, lawa żużlowca, łupek gliniasty bez siarczku żelaza, piaskowiec o spoiwie wapnistem lub żelazowym, zlepieńce, martwica porfirowa i leucytowa.

Mało trwrałe są kamienie krzemionkowe, bogate w spät polny, ziemiste, miękkie, młodszych formacyj, a mianowicie: wapień ziarnisty, zbity dolomit, melafir, porfir, djoryt z siarczkiem żelaza, gabbro bogaty w labrador, łupek łyszczkowy bogaty w łyszczyk, trachyt bogaty w spät polny, bazalt bogaty w tlenek żelaza, piaskowiec o spoiwie marglistem, gliniastem lub kaolinowem.

Bardzo mało trwałe są kamienie zasobne w tlennik żelaza lub siarczek żelaza, porowate, miękkie, mało wytrzymałe, lekkie, łupkowe, włókniste, ziarniste, ziemiste, sypkie, blaszkowate, a mianowicie: łupek łyszczkowy z siarczkiem żelaza, miękkie ziemiste trachyty.

Doświadczenie wykazało, że kolumny ze znakomitych kamieni podczas pożaru poodłupywały się i zawaliły*, to samo wydarzało się ze stopniami kamiennymi i schody zwaliły się. Kamienie bogate w kwas węglowy rozpadają się w ogniu lub tracą swą wytrzymałość ; gruboziarniste zaś granity i sjenity niszczeją z powodu nierównego rozszerzania się części składowych.

Ogniotrwałe kamienie są: łupek łyszczkowy, łupek gliniasty, łupek zielonkowy (chlorytowy), łupek łojkowy (magnezjowy), wężowiec, gips, piaskowiec kwarcowy i niektóre piaskowce o spoiwie gliniastem, martwica trachytowa, pumeks, trass, martwica bazaltowa. Używają ich do murów paleniskowych, pieców fabrycznych itp., zaś gips na okładzinę słupów żelaznych itp. ; glina zresztą może być ogniotrwała lub topliwa zależnie od domieszek.

Wszelkie inne kamienie i skały ulegają w ogniu zniszczeniu.

Do murów stykających się z ziemią używa się kamienia silnego, zbitego, ciężkiego, nienasiąkliwego, w dużych bryłach; do murów nadziemnych kamienia porowatego, niełuszczącego się, wiążącego się dobrze z zaprawą; do murów ciosowych kamień duży, trwały wśród wpływów atmosfery, doborowy, wytrzymały na ciśnienie; do sklepień łatwo obrabialny, lekki, porowaty, silny, łożysty, nie-kruchy; do gzymsów łatwo obrabialny, doborowy, trwały, wytrzymały na złamanie; do bruków zbity, twardy, trwały, nienasiąkliwy, mało zużywalny; do kanałów kamień obojętny na kwasy, nienasiąkliwy cieczami i gazami; wapniak do tego jest nieodpowiedni, chyba murowany i wyprawiony cementem.

c) Twardość.

Twardość jest oporem kamienia przeciw naruszeniu spoistości swych cząstek zarysowaniem, pocieraniem obtłukiwaniem itp. Do oceniania stopnia twardości służy skala Mohsa (rodział C, poddział o, strona 52).

Od stopnia twardości zależy większa lub mniejsza trudność obróbki, powolniejsze lub prędsze zużycie. Najtwardszych kamieni używa się na bruki, na tłuczeniec do dróg, płyty chodnikowe, stopnie ; średnio twardych na ozdoby architektoniczne i członko-wania ; miękkich zaś na ciosy do murów.

Kamienie kruche dają się łatwiej obrabiać niż żylaste, które trzeba rznąć piłą.

Bardzo trudno obrabialne są: kamienie bardzo twarde, bardzo żylaste i bardzo wytrzymałe, a w szczególności hornblenda, szarowaka, bazalt, djoryt, kwarcyt i sjenit.

Trudno obrabialne są: kamienie twarde, żylaste, zbite, drobnoziarniste, regularnie gruboziarniste, a szczególnie niektóre porfiry i sjenit o równoległem złożeniu ortoklazów.

Mniej trudno obrabialne są: kamienie porowate o drobnych porach, jak suchy wapniak i piaskowiec, martwice, marmury, alabaster, świeży wężowiec (serpentyn).

Łatwo obrabialne są: świeży wapień i piaskowiec.

d) Porowatość i wartość zdrowotna.

Porowatość kamieni jest bardzo rozmaita, dostrzegalna wolnem okiem lub nie.

Jeżeli kamień zważymy najpierw w suchym stanie a potem po nasyceniu go wodą, to różnica obu ciężarów wyrażona w procentach objętości kamienia suchego, nazywa się spółczynnikiem porowatości.

Od stopnia porowatości zależą zaś własności zdrowotne kamienia, a mianowicie: przepuszczalność powietrza i przewodzenie ciepła; nadto porowatość ma także wpływ na podatność do obrabiania i polerowania, na ciężkość i trwałość.

Czem kamień więcej porowaty, tem większa jego przepuszczalność, która może być także i miarą porowatości.

Spółczynnik przepuszczalności p jest to ilość powietrza, która przechodzi przez ścianę 1 m grubą, o powierzchni 1 w godzinie, pod ciśnieniem 1 kg jem², będącego różnicą ciśnień px i pz panujących z jednej i z drugiej strony ściany; zaczem p=V\— Ih = 1 tyjcm 2.

e) Wygląd estetyczny.

Wygląd estetyczny zawisł od widocznego złożenia kamienia, od jego barwy, połysku, pasm, pasów, żył, obłoczków, plam, zdolności do polerowania i od postaci, jaką mu się nada.

Upostacenie kamienia zależy od jego zadania, od architektonicznego znaczenia budowli i od jego rodzimej łożystości, gdyż w miejscu przeznaczenia swego musi leżeć tak, jak leżał w stanie rodzimym. Kamień ziarnisty, jednostajnie zbity — ale nienadwie-trzały, jak to zdarza się często u granitu i porfiru — daje się najpiękniej polerować.

f) Wydobywanie kamieni.

Jeżeli skala występuje na wierzchu, albo jeżeli odkrywka jest niegruba, łatwa i tania, albo wreszcie jeżeli skała tworzy grube ławy, to kamień wydobywają w kamieniołomach.

Jeżeli jednak odkrywka jest bardzo gruba, albo bardzo kosztowna i trudna, albo jeżeli skała występuje w cienkich ławach, albo żyłach biegnących w głąb, to kamień wydobywa się sposobem górniczym zapomocą szybów i sztolni.

W kamieniołomie przedewszystkiem usuwa się przykrywkę celem uzyskania ściany pionowej ' tak zwane czoło łomu, tworzące wyjście łamania. W czole wykuwa się poziome i pionowe wcięcia, poćzem wyłamuje się objęte niemi masy kamienia.

W miarę postępu łamania, gdy czoło łomu dosięgnie znacznej wysokości, zakłada się odsady po 5—10 w wysokie jedna nad drugą, w których prowadzi się wyłom i rozwózkę brył kamiennych.

g) Stan przysposobienia użytkowego.

Kamienie w budowmietwie używane bywają w miarę potrzeby w następującym stanie obrobienia dostawiane:

ci) Kamień łamany tworzy większe lub mniejsze bryły tak, jak z łomu wyszły, i stosownie do tego jest kamieniem łamanym warstwowym lub niewarstwowym.

b)    Kamień łożysty, jeżeli płaszczyzny jego łożyskowe zostały z grubsza wyrównane.

c)    Kamień przyciosany warstwowo, jeżeli prócz łożyskowych ma także płaszczyzny czołowe i przyczółkowe z grubsza przy-ciosane.

d)    Kamień ciosowy, cios, jeżeli jest ze wszech stron dokładnie obrobiony.

e)    Tłucz enie c (szuter tłuczony) uzyskuje się tłuczeniem większych kamieni na drobne‘ kamyki wielkości 2—7 cm.

4. Główne rodzaje ziemi.

a) Piasek.

Piasek jest sypkim materjałem, złożonym właściwie z bardzo drobnych otoczaków lub osuwaków, czyli ziarn krągławych lub ostrych, zwykle kwarcowych, zanieczyszczonych gliną, wapnem i marglem, co jednak łatwo usunąć płókaniem. Kzeezny piasek jest czysty i ma ziarna krągłe; kopany piasek ma ziarna ostre i jest nieczysty.

Czysty piasek kwarcowy jest jasnowodnisty lub biały; z domieszkami zaś żółty, czerwony, rdzawy, czerwonobrimatny, czarny, szary i zielony (ziarna glaukonitu). Zależnie od wielkości ziarn odróżniamy: piasek perłowy z ziarnami 3 do 4 mm, — piasek gruby z ziarnami 1*5 mm, — piasek drobny z 0*5 do 1 mm,— piasek miałki czyli lotny z ziarnami pyłkowemi, łatwo wiatrem unoszonemi, tworzący wydmy i kurzawki. Zależnie od materjału odróiniamy piasekkwarcowy z 2 do 20% domieszek; — piasek wTapienny z 80 do 90% ziarn węglanu wapnia, z 5 do 10% kwarcu i z 2 do 10% gliny (u stóp gór wapiennych, na brzegach morskich, w podłożu łąk mokrych); — piasek wulkaniczny z kryształkami i ziarnami spatu polnego, amtibolu, piroksenu, zeolitu, amfi-genu itp. minerałów alkalicznych w pobliżu wulkanów.

Piasek przepuszcza łatwo wodę, powietrze i gazy, ale nie chłonie pary z powietrza, o ile jest czysty kwarcowy bez domieszek; ogrzewa się i stygnie rychło : wilgotny spaja się w różnym stopniu, a gdy ma domieszki i jest pod ciśnieniem zmienia się w piaskowiec. Piaski tworzyły się we wszystkich okresach geologicznych i formacjach i dziś się jeszcze tworzą.

b) Martwica krzemionkowa, okrzemka.

Martwica krzemionkowa, okrzemka, ziemia wymoczkowa, ziemia dijatomowa, jest masą ziemistą, mączkową, łatwo rozcieralną, białawą, żółtawą, zielonawą, złożoną z mikroskopijnych ziarn krzemionkowych, pozostałych z okrzemek (dijatomei), t. j. z roślin, mikroskopijnych z gromady wodorostów, czyli alg, rosnących niegdyś w niezmiernych ilościach w wodach stojących, przesyconych krzemionką. Jest ogniotrwała, obojętna na wszystkie niemal wpływy chemiczne, przewodzi żle ciepło, odznacza się bardzo wielką chłonnością i ma ciężar właściwy niewielki.

Występuje w Norwegji, Isle de France, Toskanji, na Węgrze cli. w Czechach, Niemczech i innych krajach.

Używa się do okładziny izolacyjnej kotłów i rur parowy cli, wstrzymującej emisję gorąca, — do zapełniania pustych przestrzeni w ścianach baraków drewnianych dla ochrony od zimna, — do opakowania towarów, ulegających łatwo wpływom atmosfery jakoto: wina, piwa, owoców, mięsa itp., — do podsypki w stajniach, kloakach itp. z powodu znacznej chłonności, — do wyrobu dynamitu, szkła zwykłego, szkła wodnego, polewy, farb itp. Wreszcie służy jako proszek szlifierski i ciało filtrujące wodę i inne ciecze.

c) Glina.

Glina jest wytworem wietrzenia skał spatu polnego, hornblendy i łyszczku, które rozkładają się chemicznie na masę ziemistą, czyli na wodny krzemian glinu, będący zasadniczą częścią składową wszelkiej gliny,, i zawierający w stanie czystym 46-4% krzemionki. 39-68% glinu i 13-92% wody. W stanie tym jednak krzemiafi ten prawie nigdy nie występuje, chyba tam, gdzie pozostał nienaruszony po wytworzeniu się; uniesiony bowiem w inne miejsca często bardzo odległe, zanieczyścił się węglanem wapniu lub magnezu, tlenkami żelaza, gipsem, piaskiem, ciałami orgànicznemi, potasem, sodem, solą, bitumami itp. i tworzy glinę osadową w licznych odmianach mniej lub więcej różnych.

Glina zarobiona wodą jest spoista, lepka, ugniatalna w dowolne postacie, niezmienne po wyschnięciu i wypaleniu w stosownej temperaturze na kamień. Własność ta zowie się plastycznością czyli urabialnością. Glina z małą ilością piasku itp. ciał nieplastycznych jest tłustą; gdy jednak zawiera ich dużo jest chudą.

Odróżniamy następujące odmiany:

1.    Glinka czysta, porcelanka, kaolin jest czystym, wodnym krzemianem glinu, śnieżnobiałym; przymieszki obce barwią ją żółtawo-biało, zielonawobiało, czerwonawobiało ; jest zresztą miękka, chuda, z wodą daje się ugniatać i w najsilniejszym ogniu nie topnieje. Ciężar właściwy 2*2; służy do wyrobu porcelany.

2.    Glinka plastyczna jest kaolinem mniej lub więcej zanieczyszczonym, występującym we wszystkich formacjach osadowych; grubo lub miałko ziemista, zatrzymuje uporczywie roztwory soli i tłuszcze, zarobiona kurczy się i pęka podczas wysychania.

Tu należą: glinka fajkowa bez tlenków żelaza, 'bardzo plastyczna, po wypaleniu śnieżnie biała, służy do wyrobów tak

zwanych kamionkowych, do fajansów, fajek, osłon porcelany podczas wypalania itp.; — glinka ogniotrwała także mało zanie-czyszczona, używana do murowania przewodów paleniskowych w piecach wielkich, na retorty, tygle itp.; — glina łupkowa miękka, szara, czarno, niebieskawo, żółtawo lub białawo szara, złożona z gliny, bardzo miałkiego piasku i blaszek łyszczku; — ił łupkowy, bogaty w glinę, bardzo tłusty i ciągliwy, żółty, czerwony, pstry z żyłami i smugami zielonawemi; — ił jest to zwie-trzały ił łupkowy, bardzo tłusty i plastyczny, czerwony, zielony i siny; — glina garncarska z tlenkami żelaza i węglanem wapnia, staje się szklistą dopiero w wyższych temperaturach; używa się do wyrobów garncarskich, majolikowych, fajansowych (Fayence),, terakotowych, oraz do wyrobu kafli i cegły.

3. Glina ceglarska różni się od glin plastycznych większą domieszką piasku, jest więc mniej plastyczna i łatwiej topliwa: zawiera także tlenek żelaza, który ją barwi na żółto a po wypaleniu na czerwono. Używa się do wyrobu cegły.

Odmiany bogate w krzemionkę (piasek kwarcowy) i margiel są mniej odpowiednie na cegłę, dają jednak często dobry materjał do wyrobu cementu portlanckiego.

Tu należą: glina marglowa, będąca marglem glinianym o zawartości glinki ponad 75°/₀ ; gdy ma 75— 85% glinki a 10—25°, a węglanu wapnia, topi się łatwo w ogniu; natomiast gdy ma 85—95(: 0 glinki i 5—10% węglanu wapnia, nie topi się wcale; — glina piasczystowapienna czyli mamutowa jest żółtobrunatna, w różnych odcieniach, używa się do wyrobu cegły surowej i cegły palonej, do zaprawy glinianej itp.; glina piasczysta różni się od poprzedniej mniejszą zawartością węglanu wapnia; tworzy się nawet obecnie jako osad w dolinach rzek i ujściu ich do morza; barwa i zastosowanie, jak poprzednia glina.

d) Własności ogólne gliny.

Właściwa masa gliniasta składa się z cienkich blaszek lub łusk w równoległych warstwach poziomych; piasek zawierają wszystkie jej odmiany, spoistość wielu glin mała, rozpuszczają się w wodzie na mętny, mleczny roztwór i z tego powodu łatwo je przepłókiwać, odpławiać. Glina chłonie- chciwie wodę, nasycona nią nie przepuszcza ani wody, ani gazów, posiada w tym stanie właściwą sobie woń, a parowanie odbywa się tem trudniej i powolniej, czem jest tłustszą.

Ilość wody potrzebnej do zarobienia gliny zależy od rodzaju ’ gliny; bardzo czysta i sucha glina chłonie do 70% wody, chuda zaś zwiększą zawartością piasku 40—50°/₀. Plastyczność gliny jest bardzo cenną własnością i występuje silniej u tłustej, niż u chudej. ^Zarobiona i wysuszona traci wodę i daje się ponownie zarobić; ogrzana jednak do 300° C traci wodę chemicznie związaną, a sproszkowana i zarobiona wodą przestaje być plastyczną. Podczas wypalania traci wodę domieszaną, potem chemicznie związaną i kurczy się, czyli zsycha się; kurczenie się jest tern większe, czem glina tłustsza i dochodzi do 20%. Nierównomierne zsychanie się powoduje pękanie tern większe, czem masa jest mniej jednostajnie gęsta i czem szybciej wysychała.

Oprócz wody chłonie glina chciwie gazy, oleje, barwniki, sole i kwasy zależnie od ilości zawartej w niej wody, a po wyparowaniu wody przyswaja sobie te ciała; wilgotna, zalana roztworem soli kuchennej lub gipsu, nasiąka nim jednostajnie; skoro jednak roztwór zawierał więcej soli lub gipsu, niż glina zatrzymać może, to wydziela nadmiar ze siebie w kryształkach. Stąd też widać często zewnętrzne wykwity soli kuchennej, saletry, ałunu itp. na glinie.

Czysta glinka wypalana w piecach stosownych nie topi się w największym ogniu, lecz twardnie na kamień; uderzona wydaje czysty dźwięk, a zanurzona w wodę chłonie jej mniej lub więcej. Domieszka węglanu wapnia, wodanów, tlenników żelaza i manganu, alkali, magnezu, krzemionki (piasku), spatów polnych itp. czyni ją więcej lub mniej topliwą.

Glina mokra zarobiona wykazuje temperaturę niższą od powietrza, a po wyschnięciu ciepłota się znowu wyrównuje. Tern się też tłó-maczy, dla czego mokry grunt gliniasty tak bardzo trudno wysycha, ziębi okolicę w jego obszarze położoną, a domy na nim zbudowane są tak przenikliwie zimne i wilgotne.

Po wypaleniu otrzymuje glina zabarwienie od tlenniku żelaza czerwone, tlenku magnezu żółte (lwowska cegła tak zwana Stil-lerówka), od wapna białe, tlenku żelaza zielonawe; gliny przesycone ciałami organicznemi są ciemne lub szare, a o ile nie zawierają związków tlenowych żelaza, stają się białe lub żółtawe po wypaleniu.

Oprócz wymienionych już wyżej celów używa się gliny także do rur, do wyrobów terakotowych, modelowania, tudzież do nie-przesiąkliwych obwałowań, grodz, grobel, warstw i okładzin izolacyjnych itp., o ile nie jest zbyt piasczysta, a więc przepuszczalna. Wreszcie z piasczystej gliny wykonują mury gliniane, wałkowane ściany, polepy, wyprawy i krycie dachów.

e) Ziemia rodzajna.

Ziemia rodzajna pokrywa kulę ziemską w różnej grubości i składa się z wytworów wietrzenia skał, oraz gnicia roślin i zwierząt. Jest tern ciemniejszą, czem ma mniej części mineralnych, a gdy jest prawie czarna, tworzy tak zwany czarno ziem. Kąt naturalny stoku nasypanej suchej ziemi wynosi 40—50°; chłonie chciwie wodę, ale nasycona do 60 cm głęboko już jej więcej nie przepuszcza; w ciepłocie 600° C zaczyna tleć. Jest zresztą bardzo podatną i ściśliwą, zaczem tworzy zły grunt pod fundament. Zawiera prawie zawsze sól kuchenną i w zetknięciu z węglanem wapnia w murach, z kamieniem wapiennym, z wyprawą i zaprawą tworzy węglan sodu i chlorek wapnia, z których pierwszy gromadzi się na powierzchni murów w postaci kryształków iglastych, drugi zawilgaca i rozmiękcza mury. Jest to znany wykwit murów, powodujący łuszczenie się i odpadanie cząstek muru pod wpływem mrozu.

II. Kamienie i wyroby sztuczne palone.

1. Wyroby ceglarskie.

a) Uzyskanie i przysposobienie gliny.

Cegła jest sztucznym kamieniem budowlanym, wyrobionym z gliny i wypalonym. Glina ta nie powinna być zbyt tłusta, gdyż wysychając paczy się i pęka, ani też zbyt chuda, gdyż daje cegłę kruchą. W rodzimym stanie nadaje się glina rzadko do wyrobu cegły; trzeba ją wpierw uczynić stosownie chudą lub stosownie tłustą, a często jeszcze odczyszczać. Piasek jest bardzo dobrą domieszką gliny o ile nie przekracza 20 do 25°/₀; związki tlenowe żelaza umożliwiają wypalenie cegły w niższej temperaturze, nadają jej znaczną twardość, wytrzymałość i dźwięk. Węglan wapniu w ilości 15 do 20% czyni cegłę po wypaleniu zeszkloną i znacznie wytrzymałą; gdy jednak przekroczy 25%, cegła rozpada się; podobnie działa gips. Magnez daje glinie wygląd tłustawy i zwiększa topliwość w wysokiej ciepłocie; w niższej jednak może wytworzyć siarczan magnezu, powodujący wykwity. Bitumy barwią ciemno

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

cegłę, ale w temperaturze wypalania rozkładają się. Iskrzyk (piryt) podczas wypalania zamienia się na siarczan żelaza i tworzy wykwity, powodujące kruszenie się i rozpadanie cegły. Domieszka kamyków utrudnia przyciosywanie i powoduje pękanie cegły. Organiczne domieszki wreszcie spalają się i czynią cegłę porowatą i lekką, co bywa niekiedy pożądane; jednakże większe korzenie, muszle itp. utrudniają wyrób, zmniejszają wytrzymałość i psują postać cegły.

1.    Kopanie gliny odbywa się ławami w stopniach mniej więcej jednako wysokich i szerokich, a ukopany materjał układa się w kupy i pozostawia na powietrzu przez jesień i zimę aż do początku wiosny. Wskutek tego glina pulchnieje, traci złożenie łupkowe i ujednostaja się, czyli wietrzeje; a czem dłużej to trwa, tern staje się lepszą na cegły. Po zwietrzeniu zrzuca się ją w jamy około-2-5 X 2*2 x2'2m i polewa stopniowo wodą miękką; cegiel-nicy zowią to rozmiękczaniem, które trwa przez dwa do kilku dni; wtedy też w miarę potrzeby dodaje się domieszki celem stłuszczenia lub schudzenia gliny. Zamiast piasku kwarcowego dodają także piasku glinianego, miału węgla kamiennego, żużlu miałkiego, trocin, mączki szamotowej, mączki gliny palonej itp.; zaś ilość domieszki wyznacza się zapomocą prób. Piasku wapiennego nie należy używać jako domieszki.

2.    Mięsienie gliny wykonują nogami lub przyrządami na pomostach drewnianych 5X3do6X4w w ten sposób, że depcze się glinę w dostatecznie cienkich warstwach i wyrzuca twarde domieszki, jak kamyki itp., co najłatwiej daje się uskutecznić w ten sposób. Mniej korzystne jest mięsienie gliny zapomocą zwierząt, albo żelaznymi drągami, albo przeciskaniem przez siatki itp.

Mieszarki nożowe są to naczynia drewniane lub żelazne walcowe, albo stożkowe ścięte, zaopatrzone nożami spiralnymi lub śrubowymi z żelaza kutego, osadzonymi na pionowej osi ruchomej naczynia w ten sposób, że mijają się z kolcami, tkwiącymi w ścianach naczynia.

Mieszarkę porusza motor parowy lub zwierzęcy, a glina nałożona wyłazi dolnym otworem bocznym równomiernie już wymieszana. Zamiast noży używa się także walców stalowych lub żelaznych, które rozcierają glinę wraz z przypadkowymi kamyczkami; bywają nawet mieszarki złożone z noży i walców, z sieci i rusztów.

3.    Płókanie czyli pławienie gliny przeprowadza się dla odczyszczenia jej z kamyczków, korzonków itp. lub z piasku, gdy jest za chuda. W tym celu rozpuszcza się ją zupełnie w wodzie z pomocą grac i grabi w zwykłych skrzyniach wapniarskich, których otwory boczne mają kraty żelazne o oczkach 15 mm w kwadrat; następnie roztwór spuszcza się do dołów glinianych, a reszta pozostaje w skrzyni. Także celem zmieszania kilku rodzaji glin rozpuszcza się je razem, a roztwór odprowadzony do dołu osadza po pewnym czasie czystą masę glinianą, dokładnie wymieszaną.

b) Urobienie i suszenie cegły.

Urobieni’e czyli upostacenie cegły wykonują ręcznie lub maszynowo. Ręczny wyrób jest w powszeehnem zastosowaniu i dokonuje się na dużych niskich stołach ceglarskich zapomocą po-statnicy, która jest ramą skrzynkową z rękojeściami, wykonaną z żelaza lub desek 1*5 do 2 cm grubych, wewnątrz blachą okutych. Z gliny zarobionej i na stole ułożonej bierze ceglarz (strycharz) stosowny kawał i po zmoczeniu wodą lub posypaniu piaskiem wrzuca do postatnicy i wgniata rękami, aby jej wnętrze szczelnie zapełnił; wreszcie wystające części gliny zrzyna deseczką lub prętem mosiężnym, wyrzuca cegłę na desczułkę i zanosi do suszarni. Gładsze powierzchnie i ostrzejsze brzegi uzyskuje cegła w postatnicy stalowej, olejem wysmarowanej. Niekiedy ugniatają cegłę w stanie już napół suchym prasami ręcznemi, aby była gładka o ostrych brzegach, które jednak dostają ryski. Upostacenie dachówek, zwłaszcza karpiówek uskutecznia się ręcznie, częściej jednak w prasach.

Maszyny używane do wyrabiania cegły pełnej i pustej wszelkich postaci i rur są bardzo liczne i różnorodne.

Suszenie odbywa się na wyrównanej, ubitej, piaskiem posypanej ziemi lub na podkładach drewnianych, w szopach otwartych 12 do 40 m długich, 12 m szerokich, 2 do 25 m w okapie wysokich, zwróconych długością swą ku wiatrom wschodnim i zachodnim.

Cegłę trzeba suszyć w cieniu powolnie i równomiernie przez 14 do 80 dni i podczas tego ciężar cegły zmniejsza się przeciętnie o 33°/₀, a rozmiary o T¹T, t. j. 7-7°/₀.

c) Wypalanie cegły.

Wypalanie odbywa się w piecach ceglarskich niżej opisanych, po należytem wysuszeniu cegły; gdyż w przeciwnym razie cegły silnie i nierówno kurczą się, krzywią i pękają. Budowa pieców powinna być tania, prosta ; ilość paliwa niewielka, a układanie w nich surówki dogodne i łatwe.

Po wysuszeniu i wypaleniu rozmiary cegły zmniejszają się o TłT do I, t. j. 10 do 15°/₀; chcąc zatem mieć cegłę o rozmiarach unormowanych, potrzeba zwiększyć rozmiary wnętrza postatnicy o tę właśnie miarę zaniku. Wszakże stopień zaniku rozmiarów jest u każdego rodzaju gliny inny, i potrzeba dla każdej cegielni wyznaczyć go zapomocą prób.

a) Piec połowy czyli tymczasowy jest najprostszym i najtańszym piecem ceglarskim, w którym się wypala co najmniej po 20.000 cegieł. Zastosowuje się go w tym razie, gdy pokład gliny jest mały i trzeba go spożytkować jak najtaniej, albo gdy cegła ma służyć tylko do jednej budowy w miejscowości, nieposiadającej ■cegielń. Piec ma postać ściętego ostrosłupa o podstawie prostokątnej lub kwadratowej i wykonuje się z cegieł surowych, do wypalania przeznaczonych, na miejscu wolnem, wyrównanem i ubitem, które pokrywa się warstwą wysuszonej cegły rębem. Na tern zakłada się prostopadle do podłużnej osi pieca na wylot przewody powietrzne, pół cegły szerokie i wysokie, w odstępach wzajemnych 1 do 1*3 cm i przykrywa się je cegłą płazem ze szczelinami 2 do o cm Szerokiemi. Nad tymi przewodami urządza się wydłużone paleniska na przestrzał w świetle 06 m szerokie a wysokie 1 do P3 m dla opalania drzewem, albo 0-5 do 06 m dla opalania węglem kamiennym lub torfem. Kanały te zapełnia się łatwo palnym opałem. Cegły surowe układa się następnie rębem co 2 do 3 cm warstwami tak, aby na przemian biegły raz równolegle, drugi raz pod kątem 45° do osi pieca i każdą warstwę' według możności posypuje się miałem lub gruzem węgla na 10 mm grubo. Szerokość pieca wynosi 4 do 5 m dla drzewa, a 2-*5 do 3‘5m dla węgla kamiennego lub torfu; gdy opalanie idzie z dwu stron pieca, rozmiary te się podwaja. Wysokość obejmuje 30 do 36 warstw cegieł rębem, a długość nie powinna obejmować więcej niż 8 kanałów paleniskowych, gdyż trudnoby było utrzymać w piecu równomiernego ognia, a oziębianie trwałoby zbyt długo.

Ściany zewnątrz i pokrywę wylepia się gliną a wierzch pieca przysypuje się ziemią 8 do 10 cm grubo.

Teraz rozpala się ogień we wszystkich paleniskach naraz i najpierw utrzymuje się słaby przez 24 do 30 godzin; następnie wzmacnia się go i utrzymuje w tym stanie przez dalszych 24 do 30 godzin; wreszcie zamurowuje się otwory paleniskowe z pozostawieniem szczelin kontrolnych, a ukazujące się płomyki zalepia się gliną.

Piec zakłada się na suchym gruncie w głębokim wykopie na stoku góry lub w nasypie, dla ochrony przed wiatrem i wilgocią.

Większe piece połowę dają stosunkowo mniejszą stratę cegły niż mniejsze, bo wynoszącą tylko 10 do 20%; natomiast w piecach murowanych stałych traci się tylko około G do 7%. W pobliżu ścian zewnętrznych pieców potowych cegły są niedopalone, a w pobliżu kanałów paleniskowych przepalone. Zresztą wypalanie w tych piecach 20.000 cegieł wymaga 2 dni do ułożenia, 5 do palenia, 4 do ochłodzenia, 2 do wybrania, czyli razem 13 do 14 dni.

ß) Piece stałe są czworoboczne, otwarte lub sklepione i odpowiadają zresztą tym samym warunkom, co poprzednie.

Ściany są podwójne; zewnętrzne 90 cm, wewnętrzne 60 cm grube, wymurowane z cegieł palonych na glinie, a pusta przestrzeń między niemi 15 do 30 cm gruba, zapełnia się piaskiem lub tp. złym przewodnikiem ciepła. Dach ustawia się nad całym piecem tak, aby wszelkie drzewo miał odległe conajmniej 2 m od wierzchu pieca, u szczytu wzdłuż posiadał otwartą latarnię przewiewną i wokoło pieca tworzył poddasze, które ma służyć na skład opału i schronisko dla palaczy. W przedniej ścianie pieca wykonuje się 3 do 4 otwory do kanałów paleniskowych w odstępach 15 do 1*8 m, zaopatrzone drzwiczkami żelaznemi lub płytami glinianemi. Ściany trzeba ściągnąć starannie silnemi kotwiami, aby ich gorąco nie rozsadziło i od wnętrza gliną wylepić; kanały paleniskowe muruje się cegłami na glinie. W piecach tego rodzaju wypala się 30.000 do 90.000 cegieł; większe z nich otrzymują paleniska wydłużone na przestrzał z dwoma otworami do palenia; lepiej jednakże w takim razie przedzielić je pełną ścianą środkową i utworzyć w ten sposób dwa piece. W ścianie przyczółkowej urządza się otwór drzwiowy do obsługi palenisk i do wnoszenia surówki i wynoszenia jej po wypaleniu, który to otwór zamurowuje się podwójnemi ściankami po 15 cm grubemi z zapełnieniem pustej przestrzeni piaskiem lub popiołem.

Cegłę układa się tu tak samo, jak w piecu polowym i każdą warstwę cegieł przysypuje się cienko miałem węglanym; a do wypalania węglem kamiennym paleniska otrzymują popielnik z rusztem z cegieł lub ze sztab żelaznych.

Wypalanie trwa około 3 doby, nie licząc czasu nałożenia, oziębiania i wybierania, co mniej więcej trwa tak samo, jak w piecu polowym, t. j. około 8 dni.

ï) Piec stały sklepiony jest taki sam, jak poprzedni otwarty, ale ma 4—6 kanałów paleniskowych w odstępach co 1*8—2 m i zużywa mniej paliwa. Sklepienie jest kolebkowe i ma liczne otwory dymowe, służące do regulowania palenia.

ä) Piec kręgowy wynaleziony w r. 1858 przez budowniczego Frydryka Hoffmana, o nieustannym przebiegu wypalania, zyskał oddawna powszechne zastosowanie i utrzymuje się znakomicie. Dozwala na wypalanie dziennie 3.000 do 40.000 cegieł, oszczędza na paliwie 50 do 70<V₀ w porównaniu do poprzednich pieców, dopuszcza zużycie taniego miału węglanego do opału i przysparza tern znaczne zyski, a co najważniejsza daje cegłę dobrze i równomiernie wypaloną z bardzo małą ilością odpadków.

Rysunek 1.

Komin

mu

Wnętrze pieca, w którem cegła się wypala, czyli wypalnia tworzy zamknięty zasklepiony pierścień, poprzedzielany otwartemi arkadami na poszczególne komory, które w miarę potrzeby oddzielać można stosownemi ściankami ruchomemi, ustawialnemi pod arkadami; w nowszych czasach używają jednak ścianek papierowych, jako o wiele korzystniejszych, dogodniejszych i tańszych. Początkowo piec miał zarys kołowy z 12 komorami; dziś powszechnie dają zarys wydłużony owalny, jako racjonalniejszy i odpowiedniejszy, z 12 do 24 komorami, a czasami także wydłużonego prostokąta.

Mur wewnętrzny i zewnętrzny wypalni jest podwójny,

z po-

przecznemi żebrami a przestrzeń pustą zapełnia piasek lub popiół, jak wykazuje rysunek 1. i 2.

W zewnętrznej ścianie jest wejście W do każdej komory, służące do wnoszenia i wynoszenia cegły, zamurowywane podczas wypalania dwiema po 30 cm grubemi ścianami na glinie, a przedział między niemi zapełnia się piaskiem lub popiołem.

i*

“oT-r₀- “ ~

s:

_______

y\cK‘\ •    •

>r\v.\ •-* •

/. <\ -\v\p, •

W

f^TÔ

• „7-/^

• „vv/‘\

: • • . fÂ°‘. £

rk‘ •'

O O o! '©I    '-4 d 'o O O .

o od

U od

, w :•'•*• *!

! :9i £ • ⁰ °

i,⁰--°-2-°- _U_

:.(E

•vr**

"»o o

o 6°d

'ü

orïfrfÿ'X

Q'vs

' >1 r'-

O*

°l

JE

00

‘,A- P< Ai p. (Xy [

îs Lvü

Rysunek 2.

“S,

pssssi

o

|pSSS|

-AĆ

«3

<*

LlsCl

« / / *k/>

fO

4-    ' V

yà

W murze środkowym, okolonym wypalnią, znajduje się przestrzeń dymowa, czyli dymnica D, połączona z kominem, a oprócz tego z każdą komorą osobnym przewodem dymowym k, zamykalnym stożkową zatułą żelazną laną, zapomocą silnego pręta żelaznego, z nawierzchni pieca sterczącego. W murze środkowym ponad dymnicą D wzdłuż mieści się przestrzeń do podgrzewania, czyli pod-grzewalnia C, a w nawierzchni pieca znajdują się pionowe otwory paleniskowe p do wrzucania opału (miału i gruzu węglowego) we wzajemnych odstępach co 1 m, sięgające aż do wnętrza komory i zamykane nasadzonemi nakrywami żelaznemi lanemi, oraz takież same otwory c do podgrzewalni.

Cały piec jest pod dachem wystającym około 3 m poza najdalej wysunięte zewnętrzne lico omurowania jego, a nakrytą nim przestrzeń P ograniczają zewnątrz ściany, opierzone deskami*, przestrzeń tę przedziela na dwie kondygnacje strop, położony w poziomie nawierzchni pieca; dolna kondygnacja wT około pieca służy jako palnia i pracownia, górna często także jako suszarnia, a całość chroni piec od rychłego wyziębienia.

Eozpoczęcie i dalszy przebieg wypalania w piecu o 16 komorach, uwidocznionym w rysunkach 1 i 2, przedstawia się w sposób następujący.

Przyjmujemy, że piec jest w spoczynku i zupełnie próżny, i że rozpoczynamy od komory 1; oddzielamy więc ją ścianką ruchomą od komory 16, i układamy cegłę rębem w warstwach krzyżujących się, z pozostawieniem stosownych szczelin i pionowych miejsc pustych, rozszerzających się lejkowo ku górze tuż pod otworami p na węgiel wrzucany; także i pod arkadami pozostawia się wolną przestrzeń, umożliwiającą czynność ze ściankami dzielczemi. Zapełnioną cegłami komorę 1 oddziela się ścianką ruchomą także i od komory 2, w której również teraz zakłada się cegły; a tymczasem poczyna się podgrzewanie cegły w komorze 1. W tym celu zamu-rowuje się wejście W i pozostawia się mały tylko otwór, w którym rozpala się niewielki ogień po poprzedniem odsunięciu zatuły przewodu dymowego k w komorze 1.

Komorę 2 po zapełnieniu cegłą oddziela się ścianką od komory 3, zamurowuje wejście jak poprzednio, odsuwa zatułę przewodu k do dymnicy i rozpala się ogień podgrzewawczy. W ten sposób postępuje kolejno układanie i podgrzewanie cegieł aż do komory 15 włącznie, a komora 16 pozostaje na razie próżna. Skoro cegły w komorach 1, 2, 3 dostatecznie się podgrzały, usuwa się ściankę

między komorą 1 i 16, a na jej miejsce układa się i zapala stos drzewa po zupełnem zamurowaniu wszystkich wejść do komór od 1 do 15 włącznie, po zatkaniu w nich zatuł dymowych przewodów h do dymnicy z wyjątkiem komory 15 i po usunięciu ścianek oddzielczych. Wskutek tego gazy spalenia i gorąco z płonącego stosu przeciągają przez wszystkie komory, uchodzą w komorze 15 do komina i podgrzewają cegłę w dalszych komorach we właściwej mierze; pod wpływem zaś bezpośredniego działania płomieni stosu oraz ognia węgla, dorzucanego otworami p z nawierzchni pieca, następuje właściwe wypalanie cegły w komorze 1 i przenosi się kolejno po dorzuceniu węgla z góry, do komór 2, 3 itd. Po skoń-czonem wypaleniu cegły w komorze 1 pozostawia się ogień dopóki nie zgaśnie, a dopływające z komory 16 świeże powietrze oziębia zwolna cegłę wypaloną; to samo dzieje się z komorą 2, 3 itd.; a gdy dojdzie do komory 8, to do komory 1 można już wejść. Tern właśnie krążeniem gazów spalenia i gorącego powietrza przez całe szeregi komór wyzyskuje się ich gorąco do możliwych granic i osiąga znaczne zaoszczędzenie na opale.

Teraz odmurowuje się wejście do komory 1 i wydobywa z niej cegłę wypaloną, a równocześnie układa się surówkę w komorze 16, oddziela się ją ścianką od komory 1 i zamyka się zatułę dymową przewodu h.

W ten sposób wypalanie doszło do końca kręgu pierścieniowego i odtąd utrzymuje się w nieustannym biegu, a mianowicie: po opróżnieniu komór 2 i 3 poczyna się znowu zapełnianie surówką komory 1, podczas gdy w przeciwległej komorze 8 odbywa się wypalanie z pomocą dosypywanego węgla. Podgrzewanie teraz surówki w komorze 1 dokonuje się zapomocą rur, zaopatrzonych na obu końcach kolanami pod prostym kątem w jedną stronę zwró-conemi, a mianowicie jedną rurą łączy się komorę 1 z kanałem podgrzewawczym czyli podgrzewalnią C przez założenie jej kolan w odnośne otwory p, a drugą rurą podgrzewalnię z jedną z komór, zawierających gorące powietrze; rozumie się, należy równocześnie nastawić zatuły dymowe tak, aby przeciąg szedł od komory gorącej, przez podgrzewacz do komory 1, a stąd do komina.

W ciągu 24 godzin można jedną komorę wypróżnić, poprzednią napełnić i ściankę oddzielczą między niemi ustawić.

Komory są zwykle 3 m długie, 2 m szerokie i 2 m wysokie i obejmują około 2500 cegieł austrjackiego formatu (29 x 14 X 6*5 cm)y

lub około 3000 cegieł niemieckiego formatu (25 X 12 X 6*5 cm); rozmiary komór dochodzą jednak do 8 m długości, 6 m szerokości i 3 m wysokości.

Na lm³ pojemności komory liczy się przeciętnie 220 cegieł austrjackiego, lub 300 cegieł niemieckiego formatu.

W ciągu zatem 200 dni palnych, przypadających w jednym roku można wypalić w piecu o 12 komorach około 500.000 a o 24 komorach około 1,000.000 cegieł austrjackiego formatu, albo 600.000 względnie 1,200.000 cegieł niemieckiego formatu.

Wszakże w piecu o 24 komorach wypada korzystniej prowadzenie dwu ogni równocześnie a mianowicie w komorach 1 i 13 albo 2 i 14 itd; w takim razie każdy szereg 12 komór stanowić może dla siebie jeden piec.

e) Piec kręgowy Siehmona i Rosta ma dymnicę w górnej części muru wewnętrznego, zamiast w dolnej; zaczem komory nie mają dolnych przewodów dymowych k, tylko otrzymują połączenie z dymnicą zapomocą 4 do 6 rur ruchomych dwukolankowych z blachy żelaznej w ten sposób, że jedno kolanko rury wkłada się w odnośny pionowy otwór paleniskowy, a drugie w najbliższy otwór dymnicy na wierzchniej ceglanej posadce pieca. Piece te są trwalsze i budowa tańsza, bo odpadają zatuły dzwonowe, wentyle, kanały podgrzewawcze itp.

d) Rodzaje cegły.

Barwa cegieł zależy od właściwości gliny i od wysokości temperatury wypalania; w wyższej temperaturze cegła staje się ścisłą i twardą, a topi się dopiero w 1100° C.

Stosownie do stopnia wypalenia uzyskujemy cegły rozmaitej jakości, a mianowicie.

a)    Cegła niedopalona, kopciałka pochodzi z górnych warstw pieca; jest miękka, bezdźwięczna, matowa, barwi rękę i rozpada na mrozie. Używa się do murów wewnętrznych nieobciążonych i do pieców.

b)    Cegła wypalona, wiśniówka, pochodzi ze środkowych warstw pieca; jest najlepszej jakości, twarda, barwy wiśniowej, dźwięczna, matowa, ręki nie barwi, wody nie mąci i chłonie jej tylko około 15°/₀, na mrozie nie rozpada i z zaprawą dobrze się łączy. Używa się do murów zewnętrznych i obciążonych.

c)    Cegła przepalona, zendrówka, pochodzi z warstw najbliższych ogniska pieca; jest od wiśniówki ciemniejsza, miejscami

zeszklona, i tem się różni od klinkierek, mających całą masę stopioną; wody chłonie tylko 4—6°/₀ i dla tego gorzej się łączy z zaprawą; na mrozie jest dobrze wytrzymała. Używa się do fundamentów, zwłaszcza w miejscach wilgotnych, do posadzek, chodników itp.

Przyjmują, że każdy ładunek pieca daje około 25°/₀ kopciałki, 35% wiśniówki, 20% zendrówki i 20% cegły uszkodzonej, popękanej lub złamanej.

d) Cegła zwTyczajna jest równoległościanem prostym i prostokątnym, ręczna lub maszynowa.

Jeżeli d jest długość, s szerokość, g grubość cegły, w grubość spoiny wspornej, c spoiny stycznej, to grubość g cegły może być wprawdzie dowolna, ale nie powimia przekraczać 75 mm, gdyż inaczej suszenie i wypalanie napotyka na trudności ze stratą czasu i paliwa, a z ujmą dobroci cegły; natomiast ze względu na prawidłowość wiązania musi być szerokość cegły s = 2 g -4- w

a stąd wynika grubość

8 — W 2~~‘

Z tej samej racji jak szerokość powinna być także długość cegły d = 2 s -f- c

a stąd

Ze związków tych wynikają wreszcie grubości spoin w = s — 2 g c — d — 2 s.

Tym zasadom odpowiadają ściśle rozmiary cegły austrjackiej unormowane na d - s • g = 29 X 14 X 6*5 cm; niezupełnie natomiast odpowiadają rzeczonym zasadom rozmiary cegły niemieckiej 25 X 12 X 6’5 cnr, gdyż grubość ich powinna wynosić 5*5 cm, a nie — jak unormowano — 6’5 cm.

Do prawidłowego wiązania cegieł w mur zachodzi niezbędna potrzeba także pewnych części objętości całej cegły = dsg\ części te są następujące:

trzyćwiartówka połówka

połówka pasowa, pasówka

~2~ 9i

ćwiartówka, kwaterka

►H s*,

co

i.

trzyć wiartó wka pasowa

co

ćwiartówka pasowa

fco[

'S

Części te w miarę potrzeby wytwarzają murarze na miejscu budowy przycinaniem cegły podczas murowania*, tracą jednak wiele czasu i materjału ceglanego, a nadto spoina styczna wskutek nierówności przycięcia jest nieodpowiednia i w licu muru niepiękna. Dlatego cegielnie prócz całych cegieł powinny wytwarzać także i owe części, a przynajmniej trzyćwiartówki, połówki i ćwiartówki, i dać im stosowne rozmiary ze względu na prawidłowość wiązania.

e)    Cegła licówka służy jako okładzina zewnętrznego lica muru, które ma pozostać bez wyprawy*, zaczem powimia być doskonale wytworzona i wypalona, o brzegach równych, ostrych i o barwie żywej, jednostajnej, a o rozmiarach ścisłych; nadto musi być wytrzymała i trwała na wpływy atmosferyczne.

Jako licówkę wybiera się cegłę zwykłą najlepiej wyrobioną i wypaloną, albo też wytwarza się ją starannie z doborowej tłustszej gliny. Cegielnie barwią licówkę sztucznie lub powlekają barwną polewą. Często także cegłę starannie wyrobioną i wysuszoną zanurzają przed wypaleniem w rozczyn śmietanowy z gliny lepszej; powłoka taka zowie się angobą i daje cegle po wypaleniu piękną barwę białą, żółtą, czerwoną i inne.

Stosownie zresztą do sposobu wykonania odróżniamy licówkę gładzoną, przycinaną i prasowaną. Tu należą także cegły upostacone czyli wycinane (profilowane), do gzymsów, obramień drzwi i okien, cegły klinowe do sklepień, studni, kominów itp. o różnych rozmiarach.

f)    Cegła porowata wyrabia się z gliny chudej, zmieszanej z miałkiemi ciałami palnemi, jak kora, trociny, miał węglowy, koksowy, torfowy itp. 30 do 50°/₀. Jest mało wytrzymała, daje wykwity, a więc odpowiednia tylko do murów suchych, nieobcią-żonych; waży 1130 do 1380 hgjm³.

g)    Cegła pusta czyli dziurawiona ma 1 do 9 dziur prostokątnych, kwadratowych lub okrągłych, bieżących równolegle do długości, szerokości lub grubości cegły, a grubość ścianek wynosi 15 do 25 mm. W porównaniu do cegieł pełnych, wysycha prędzej i równomierniej, spotrzebowuje mniej gliny, przewodzi źle ciepło, zimno, wilgoć i głos, a wytrzymałość jej na ciśnienie równa się cegle zwykłej tak dalece, że można jej bez obawy użyć nawet do obciążonych murów zewnętrznych na zaprawie wapiennej, co tłó-maczy się koniecznością staranniejszego wykonania cegieł tego rodzaju. Rozmiary otrzymuje takie same, jak cegła zwykła. Cegły pustej używają, także do stropów i wtedy dają jej najrozmaitsze rozmiary.

h)    Cegła posadzkowa pełna lub pusta musi być możliwie najtwardsza i silnie bardzo wypalona; rozmiary jej są rozmaite.

i)    Cegła kominowa służy do murowania wąskich kominów krągłych: mało ma jednak zastosowania, gdyż prawidłowość wiązania cegieł wymaga, by przewody takich kominów⁷ były kwadratowa.

j)    Cegła strychowa posiada rozmiary długości i szerokości normalne, natomiast jest znacznie cieńszą (około 4 cm).

k)    Cegła klinkerka jest w całej swej masie stopiona, zeszklona i tak wytrzymała, twarda, trwała i nienasiąkliwa, że nieustępuje najlepszym kamieniom naturalnym.

Wyrabia się z gliny w⁷apnistej, topliwej a przejście podczas wypalania ze stanu twardego w topliwy powinno być powolne i stopniowe, aby się nie deformowała. Temperatura wypalania wynosi około 1100° C i musi być jednostajna, co się uzyskuje najlepiej w piecach gazowych.

Z powrodu trudności i kosztów wyrabiają także półklinkerki stopione i zeszklone zwierzchu tylko, i o ile nie są popękane, spełniają to samo zadanie, co klinkerki.

Klinkerki mają w regule rozmiary cegły zwykłej i posadzkowej; atoli otrzymują i inne, stosownie do przeznaczenia od 150 do 470 mm długości, 100 do 200 mm szerokości i 18 do 120 mm grubości.

Do klinkerek używa się zapraw⁷y hidraulicznej i to gęstszej, gdyż nie chłonią wody.

Zresztą półklinkerki, a nawet zwykłe zendrówki uchodzą w praktyce jako klinkerki, i dla tego trzeba się mieć pod tym względem na baczności.

l)    Cegła ogniotrwała, szamotowa, wyrabia się z glinki porcelanowej (kaolinu) i fajkowej starannie oczyszczonej, z dodaniem piasku kwarcowego gruboziarnistego, gdy ma wytrzymać niebardzo wysoką temperaturę, a mączki szamotowej dla najwyższych temperatur i wypala aż do rozżarzenia. Mączkę szamotową uzyskuje się z glinki ogniotrwałej wypalonej i potłuczonej, a mianowicie z czerepów tygli do wypalania porcelany używanych, z cegiełek ogniotrwałych itp.

Cegiełki ogniotrwałe są bardzo wytrzymałe na działanie ognia i służą do wykładania wnętrza palenisk; barwę mają białawo lub żółtawoszarą, a muruje się niemi na zaprawie szamotowej.

Najlepsze cegły ogniotrwałe wyrabiają w Anglji i Szwecji; w Niemczech także niezłe.

e) Polewa czyli glazura cegły.

Celem zapobieżenia nasiąkliwości zaopatruje się cegłę szklaną polewą czyli glazurą najróżniejszych barw.

Polewę wykonuje się w ten sposób, że z masy glazurowej miałkiej sporządza się rzadki roztwór, zanurza się w nim dany wyrób i poddaje wypaleniu, podczas którego roztwór stapia się, wnika w wyrób i łączy się z nim bardzo trwale. Nakładają także polewę pędzlem na wyroby wysuszone lub nawet już słabo wypalone, po-czem je wypalają.

Najprostszą polewę wywołuje się wrzuceniem soli do pieca rozżarzonego do białości, wskutek czego piec zapełnia się parami sol-nemi, pod których wpływem wytwarza się na widocznych powierzchniach wyrobów wypalanych polewa połyskliwa i cienka, zwykle barwy żółtawej lub brunatnawej.

Cegłę zabarwia się także na szaro dymem lub na czarno smołą.

f) Dachówka.

Dachówka jest cegłą, której grubość w stosunku do długości i szerokości jest bardzo mała i służy do krycia dachu. Należy ją wyrabiać z gliny dobrej, starannie wypławionej i odczyszczonej tak, aby była możliwie cienka i dała się wypalić mocno i twardo. Zależnie od postaci odróżniamy następujące dachówki.

Karpiówka, czyli dachówka zwykła jest płytą prostokątną, wydłużoną, której dolny bok jest linją prostą, łukową lub łamaną, górny zaś ma piętkę do zaczepiania o łatę. Długość najczęściej wynosi 350 do 480 mm, szerokość 150 do 180 mm, grubość 13 do 25 mm.

Do uzupełnienia krycia na krawędziach dachu używa się półkar-piówki o połowę mniejszej.

Gąsior jest podłużnym odcinkiem rury stożkowej, odpowiadającym kątowi środkowemu 150°, zazwyczaj B50 do 400mm długim, średnio 160 mm szerokim i 20 mm grubym. Służy do krycia grzbietów i narożników dachu karpiówką krytego, a nawet i do krycia całego dachu.

Dachówka holenderska, czyli flamandzka o poprzecznym przekroju wydłużonego S, z piętką u spodu ; mało używana.

Dachówka rzymska jest najdawniejsza; trapezowa, z piętką u spodu i podgiętymi pod prostym kątem lub łukowo, podłużnymi bokami, których zetknięcie przykrywa się gąsiorami. Długość wynosi 370 do 400 mm, szerokość górna 300 mm, dolna 230 mm, a pod-giętych boków po 24 mm.

Dachówka żłobkowana czyli francuska jest jedną z najlepszych, zwłaszcza w nowszej swej postaci; ma z jednej strony podłużnej żłobek, z drugiej stosowną wpustkę; górny brzeg pod-gięty w górę z piętką u spodu, dolny w dół jako przykrywka; bywa 390 mm długa, 230 mm szeroka i 10 do 15 mm gruba. Z powodu taniości i łatwości krycia, oraz lekkości używa się dziś powszechnie.

Dachówka kwadratowa jest płytką kwadratową, z piętką lub dziurką w jednym rogu; przez obcięcie dwu przeciwległych narożników otrzymuje się dachówkę sześcioboczną.

Są jeszcze i inne rodzaje dachówek; wszystkie zaś, łącznie z wyżej poszczególnionemi, powlec można polewą, różnie zabarwioną, nie-pękającą, zmniejszającą chłonność.

g) Rury drenowe.

Rury drenowe, dreny wyrabiają i mocno wypalają z gliny sposobem ceglarskim podobnie jak cegły i dachówki. Średnica ich w świetle wynosi 30 do 150 mm, grubość ścian 8 do 50 mm, a długość 300 do 450 mm zależnie od tego, czy średnica jest mniejsza lub większa, niż 100 mm.

Dreny w ziemi układa się tak, by czołami wzajemnie przypierały, a ssanie wody odbywa się temi zetknięciami; niekiedy nasuwa się na zetknięcia pierścienie z gliny o ściance cieńszej.

2. Ogólne własności wyrobów ceglarskich.

a) Własności cegły.

Porowatość jest pożądana u cegły zwykłej, natomiast u klinkerek i dachówek jest wadą. Cegła wodą nasycona jest mniej wytrzymała, zwiększa objętość, ale po wyschnięciu znowu ją zmniejsza;

słabo wypalona lub popękana kruszy się i łuszczy na mrozie ; nawet sama wilgoć powoduje wietrzenie, gdy cegła ma węglany wapnia, margiel, iskrzyk (piryt), sole i kamyki wapienne lub gipsowe w wodzie rozpuszczalne lub rozkładalne.

Glina czysta wypalona jest białą; gdy jednak zawiera chociażby 4°/₀ tlenniku żelaza, staje się tern czerwieńszą, czem temperatura wypalania była większa; w bardzo wysokiej temperaturze zielenieje a wreszcie czarnieje.

Cegła wypalona z gliny, zawierającej ałun lub gips, dostaje na powierzchni wykwity w postaci białawego pyłku, zmieniające z czasem barwę cegły. Wykwity wogóle są siarczanami wapnia, sodu (soli glauberskiej), magnezu, związkami chromu, oraz zielonymi i niebieskimi związkami wanadu; mogą pochodzić także z zaprawy, z gruntu, kloak itp. 0 ile wykwity są zielone na powierzchni murów, pochodzą z chromu lub wodorostów, o ile zaś czarne, są grzybkami.

Wykwity soli trudno rozpuszczalnych, jak gips, węglan wapnia, pozostają stale na murze i zwiększają swą objętość; wykwity zaś soli łatwo rozpuszczalnych, jak siarczan sodu i magnezu, pojawiają się podczas pogody suchej, a znikają w czasie słoty.

Ciężar właściwy cegły zwykłej 1/4 do 2-2, klinkerek 1*5 . do 2-3; w szczególności ciężar właściwy cegieł w Rosji wyrabianych, a mianowicie: niedopalonych i średniowypalonych 1*65, dobrze wypalonych (wiśniówek) 1*855, zendrówek 1*994.

Znamiona dobrej cegły są następujące:

1.    Czysty metaliczny dźwięk po uderzeniu młotkiem lub kostką palca, brak rys, pęknięć itp.

2.    Cegły nie powinny mieć gródek wapiennych, ani kamyków; gdyż pierwsze wypalone na wapno żrące gaszą się i rozsadzają cegłę, a drugie czynią ją kruchą i nicdozwalają przyciosywania.

3.    Powierzchnie cegieł mają być płaskie i szorstkie, krawędzie proste, ostre i równoległe, względnie prostopadłe, rozmiary dokładnie jednakie. Nie powinna barwić ręki.

4.    Cegła nie powinna się łatwo łamać, lecz pozostać całą nawet po rzuceniu jej na kupę innych cegieł; przy ciosy wana młotkiem, nie powinna się kruszyć.

5 Odłam ma być jednolity, drobnoziarnisty, muszlo wy .bez dziurek i zagłębień.

6. Nasiąkliwość cegły wodą nie powinna być większa, niż 15% ciężaru.

7.    Cegła powinna posiadać zdatność rychłego wysychania po zmoczeniu.

8.    Nie powinna się łuszczyć, kruszyć, mięknąć ani kurczyć pod działaniem dłuższem wilgoci, mrozu itp.

9.    W ogniu nie powinna się zmniejszać, rozpadać itp.

10.    Pod zmiennem działaniem ciepła, wilgoci i mrozu nie powinna zmieniać postaci, barwy, ani pękać, ani dostawać wykwitów.

b) Własności dachówki.

Dachówka ma posiadać te same cechy dobroci co cegła i to w wyższym jeszcze stopniu, gdyż jest wystawiona zawsze na wpływy atmosferyczne; nadto powinna być lekką, równą, nie pokrzywioną, ani spaczoną i wytrzymałą na uderzenia gradu. Ogrzana i zanurzona w wodę nie powinna pękać; nie powinna też chłonąć wody więcej, niż 4°/₀ ciężaru.

Celem zapobieżenia nasiąkliwości zaopatruje się najczęściej dachówki i rury szklaną polewą, czyli glazurą najróżniejszych barw. Polewę wykonuje się tak, jak polewę cegły, w sposób opisany wyżej w rozdziale IL, pod lye.

Cegłę i dachówki zabarwia się także dymem na szaro lub czarno w ten sposób, że do pieca z wyrobami dopalanymi już wrzuca się drzewo świeżo ścięte z gałęziami i liśćmi i zamyka się szczelnie ; wyroby wskutek tego nie zmieniają swych własności.

Na czarno barwi się je zanurzeniem w smole lub smolną powłoką, czem czyni się je nawet odporniejsze na wpływy atmosferyczne.

3. Wyroby garncarskie.

Wyroby garncarskie wytwarzają i wypalają z gliny w rozmaitych postaciach i używają do t. zw. sklepień garnkowych i do stropów na zaprawie gipsowej lub cementowej. Obecnie wszakże zastąpiła już je cegła z wielkiem powodzeniem.

a) Terrakota.

Terrakota¹ jest nazwą wszelkich nieglazurowanych wyrobów _ z gliny ceglarskiej, stosownie czyszczonej i przerobionej, wypalanych na żółto lub czerwono. Wyroby te służą do celów zdobniczych i bywają najczęściej angobowane. Miara zbiegnięcia się (skurczenia się) wynosi około TV-

¹ Terra, ziemia, — cotta, palona; po franc, terre cuite.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Z terrakoty wyrabiają: cegły modelowe, trudniejsze części kolumn, głowice, wsporniki (konzole, sterczyny), płyty płaskorzeźbne, figury itp. Rozmiary są tu dowolne*, kolumny dochodzą wysokości do 6*5 m, figury do 5 00 m, karjatydy i posągi 2*5 m, głowice, podstawy, sterczyny do 1*2 m, wazony do 2 m itd.

b) Wyroby kamionkowe.

Wyroby kamionkowe wytwarzają z gliny plastycznej, zmieszanej z czystą glinką (kaolinem), krzemionką i spatem polnym. Masa ta kamionkowa powinna podczas wypalania stopić się i zeszklić na wskroś, gdyż jedynie w tym stanie jest nieprzesiąkliwa, bardzo twarda i trwała; barwę ma szarą, żółtawą, czerwonawą lub niebieskawą.

Oprócz klinkerek, wyżej już omówionych, wyrabiają z tej masy rury wodociągowe, wychodkowe, zlewy, misy klosetowe, płytki posadzkowe itp.

Rury kamionkowe mają długość 300 do 1000 », średnicę w świetle 50 do 1000 mm, i otrzymują kolana, ramiona itp.; na długość łączą się na rękawy stałe lub nasuwane; dobre rury wytrzymują 15 do 18 atmosfer.

Najlepsze wyroby kamionkowe są francuskie i angielskie, z polewą; w handlu są jednak także wyroby pół kamionkowe, t. j. nie w całej swej masie stopione.

c) Płyty mozajkowe.

Płyty mozajkowe wykonują z małych bryłek różnej postaci i barwy z gliny wypalonych, we wzorzystą całość ułożonych i spojonych, najczęściej zaprawą cementową. Płytki posadzkowe są 32 do 40 mm grube, bardzo twarde, trwałe i wytrzymałe, kwadratowe, sześcioboczne, ośmioboczne.

d) Płytki inkrustowane.

Płytki inkrustowane wyrabiają z dwu rodzaj i gliny co najmniej pod bardzo wielkiem ciśnieniem i wypalają, niekiedy aż do zupełnego stopnienia. Masa warstwy wierzchniej, zazwyczaj cienkiej, służy do nadania płycie właściwej barwy jednostajnej lub wielobarwnej wzorzystej; dolna warstwa płytki składa się z masy pośledniejszej i służy tylko do nadania płycie potrzebnej grubości i wytrzymałości.

e) Płytki brukowe.

Płytki brukowe są żłobkowane, żółte, szare i brunatne, 30 do 40 mm grube, a chodnikowe 26 do 30 mm grube i mają w kwadrat 150 do 200 mm\ posadzkowe są wielobarwne lub wzorzyste, kwadratowe i sześcioboczne, 20 mm lub mniej grube.

f) Wyroby majolikowe.

Wyroby majolikowe wytwarzają z gliny palonej, gładkie z płaskorzeźbami, najczęściej opatrzone rysunkiem barwnym, a zawsze powleczone polewą*, służą do wykładania ścian. Tu należą.

1.    Płyty płaskorzeżbne wygniatane z mokrej masy w stosownych postatnicach (formach), a po slabem wypaleniu przezroczystą polewrą powleczone, i ostatecznemu wypaleniu poddane.

2.    Płyty fajansowe wykonują z gliny białej lub tylko nią powlekają (angobują)*, wzory barwne odbija się na płycie sposobem litograficznym albo wykonuje ręcznie z innych glin, sproszkowanych z barwnikami, wciskanych w powierzchnię płyty, poczem powlekają polewą bezbarwną i wypalają w silnym ogniu.

3.    Majolika szwajcarska. Wyrób powleka się cienko gliną, dającą po wypaleniu barwę odmienną od reszty masy, poczem wycina się linję rysunku tak, aby była widoczną w nich barwa masy wyrobu i zaopatruje polewą; najczęściej angoba jest ciemna a linje rysunku jasne. Używa się w wyrobach ściśle garncarskich.

4.    Płyty majolikowe wyrabiają z gliny białej i po slabem wypaleniu powlekają gęstą polewą cynowoołowianą, nie przezroczystą, na której się maluje lub odbija wzory; potem płyty wypalają w silnym ogniu. Wymagają one wiele trudu i pracy i są bardzo drogie.

5.    Kafle do pieców t. zw. porcelanowych wyrabiają z glinki mającej 14 do 15% wapna i powlekają gęstą polewą ołowianą białą, rzadziej barwną. Chcąc poznać, czy polewa niepopękana, zmywa się kafel cieczą barwną, która w razie istnienia rysek zostawia smugi.

III. Zaprawy.

Zaprawy są spoiwem, używanem w stanie ciastowym do zapełnienia pustej przestrzeni między cegłami lub kamieniami w mu-rach, gdzie twardniejąc z czasem aż do skamieniałości, wiąże powierzchnie cegieł lub kamieni nawzajem w jedną całość, mniej lub więcej stałą.

Niektóre zaprawy tężeją skutkiem wyschnięcia po ulotnieniu się wody, mechanicznie domieszanej, albo też skutkiem skrzepnięcia, ale zresztą nie doznają żadnej zmiany chemicznej. Są to zaprawy mechaniczne i tu należy zaprawa gliniana, szamotowa, kleje, niektóre kity i zaprawa asfaltowa.

Są jednak i zaprawy chemiczne; przechodzą one w stan stały nietylko wskutek ulotnienia się wody, lecz także wskutek zaszłych równocześnie zmian pewnych chemicznych, wśród których wiąże się chemicznie pewna część wody użytej do zarobienia zaprawy.

Tu należy zaprawa wapienna, gipsowa, wszelkie zaprawy liidrau-liczne i cementowe.

1. Zaprawa gliniana.

Najdawniejszą i najprostszą jest zaprawa gliniana, tworzy się bowiem wprost zarobieniem gliny wodą, która w miarę przeznaczenia zaprawy wynosi 16 do 50«/₀, a nawet do 70% objętości gliny.

Najodpowiedniejsze są tu gliny tłustawe, żółtawe, brunatnawe i jasnoszare, dające się zarabiać wodą na lepkie ciasto jednolitej gęstości. Gliny zbyt tłuste trudniej się zarabiają, powolniej wysychają i pękają.

Zaprawa gliniana z kamieniami prawie się niewiąże; nieco lepiej łączy się z cegłą paloną, a najlepiej z cegłą wysuszoną tylko czyli surówką lub cegłą egipską, wyrobioną z gliny, zmieszanej z sieczką i wysuszoną. Woda jednak może zawsze spłókać zaprawę glinianą.

Do fundamentów nie używa się tej zaprawy, gdyż niewyschłaby ; wogóle służy do podrzędniejszych budowli wiejskich, ale wymaga ochrony mocno wystającymi okapami dachu przed wodą. Właściwe jej użycie jest do murów paleniskowych, przewodów paleniskowych, pieców itp., niewystawionych na zbytnie gorąco, oraz do ognio-chronnego powlekania słomy i drzewa.

Do zaprawy glinianej, przeznaczonej do wyprawy ścian, dodaje się celem powiększenia jej wiązalności około 25% plewy, sieczki ze słomy, trzciny, siana, mchu leśnego, włosia bydlęcego, odpadków lnu itp.

W murach wykonanych na zaprawie glinianej, zwłaszcza zewnętrznych, gnieździ się łatwo grzyb domowy, i niepodobna go już stamtąd usunąć.

Posadzkę boisk, klepisk, kręgielni itp. wykonuje się również z zaprawy glinianej za dodaniem omłotowin (zendry) lub krwi bydlęcej; dodatki te wzmagają twardość zaprawy. Objętość gliny po zarobieniu wodą ani się nie powiększa, ani zmiejsza.

2. Zaprawa szamotowa.

Zaprawa szamotowa składa się z mączki szamotowej, zmieszanej z suchą sproszkowaną glinką i z wodą; jest zupełnie ogniotrwała i używa się do murów z cegiełek ogniotrwałych, wystawionych na bezpośrednie działanie ognia.

Mączka szamotowa uzyskuje się z ogniotrwałej gliny palonej i potłuczonej, a mianowicie: z czerepów tygli, używanych do ochrony porcelany podczas wypalania, z uszkodzonych cegiełek ogniotrwałych lub z jakichkolwiek innych odłamków i czerepów z ogniotrwałej glinki wypalonych.

Zaprawa szamotowa niewiąże, lecz wysechając twardnie; zanim jednak wyschnie, nie należy jej wystawiać na działanie ognia, bo popęka. Wilgoci nieznosi. Używają jej także jako okładziny wnętrza pieców żelaznych.

3. Zaprawa wapienna.

Zaprawa wapienna wytwarza się głównie z tlenku wapnia (CaO), uzyskiwanego wypaleniem węglanu wapnia (Ca0C02).

Węglan wapnia czysty składa się z 56-3 części wapnia i 43 7 części kwasu węglowego; jest w postaci krystalicznej bezbarwny, a w postaci zbitej biały, nieprzezroczysty. Eozpuszcza się w wodzie nasyconej kwasem węglowym, nietopnieje w najwyższych znanych temperaturach, z wyjątkiem tylko gdy zawiera glinkę, krzemionkę (kwarc) lub tlennik żelaza. W ogniu rozżarzony traci kwas węglowy i staje się lżejszy około 44%. W stanie rodzimym niema czystego węglanu wapnia; tylko mniej lub więcej zanieczyszczone obcemi domieszkami kamienie wapienne w najrozmaitszych odmianach, i z nich uzyskuje się wapno palone do celów budowlanych. Małe ilości żelaza, manganu, magnezu i bitumów nieszkodzą; natomiast tlennik żelaza w większej ilości czyni wapno po wypaleniu żółtem, nienadającem się do bielenia ani do wypraw białych. Zawartość około 10% węglanu magnezu czyni wapno chudem, a większa ilość pozbawia go własności gaszenia się. Szkodliwsze są domieszki ciał gliniastych i piasku kwarcowego; gdyż wapień taki wypalony, zwłaszcza w wysokiej temperaturze, niedaje się już gasić; można go jednakże użyć do zaprawy wodotrwałej.

Wapienie, zawierające 94 do 99% węglanu wapnia, dają wapno bardzo tłuste, 80 do 94% węglanu wapnia, wapno średnio tłuste, a niżej 80%, wapno chude.

Zwykłe nasze wapienie zawierają 5—18% domieszek, a użyteczność ich bada się drogą analizy chemicznej, lub próbnem wypaleniem w tyglu aż do białego rozżarzenia i zgaszeniem 8 do 4 razy większą objętością wody. Ciężar kamieni wapiennych 2460 do 2840 kgjmz.

a) Wypalanie wapna.

Wypalanie wapna ma za cel wypędzenie kwasu węglowego i poczyna sie w 400° C, a kończy zupełnie dopiero w temperaturze 1100 do 1300° C.

Trwanie wypalania zależy od typu i wielkości pieca, od rodzaju paliwa, od zbitości i właściwości wapienia, położenia pieca itp* Gdy wszelkie warunki korzystne, wypalanie trwa około 36 godzin, zresztą zwykle 60—100 godzin. Czem kamienie mniejsze, tern dokładniej się wypalają, Wapno przepalone jest wtedy, gdy skutkiem szkodliwych domieszek zeszkli się w wysokiej temperaturze na powierzchni i niedaje się gasić; również niedaje się gasić wapno niedopalone, zawierające jeszcze część kwasu węglowego. Umiarkówanem jednak i oględnem wypalaniem można tego wszystkiego uniknąć.

Wapno wypalane węglem kamiennym, zawierającym iskrzyk (piryt), przechodzi częściowo w siarczan wapnia, ewentualnie w siarczan magnezu i powoduje wykwity na murach.

Wapno wypalają w stosach, jamach i piecach polowych, jeżeli idzie o wytworzenie wapna do jednej tylko budowy; są to w⁷ięc piece tymczasowe. Natomiast celem uzyskania wdelkich ilości wapna palonego, zakłada się piece stałe.

Piece tymczasowe tworzy przeznaczony do wypalania stos wapna w postaci stożka ściętego około 45 m wrysokiego i tyleż średnicy w podstawie, a 2-7 m u góry, ustawiony na ziemi wyrównanej i starannie ubitej nad rowem 1 m głębokim, służącym za palenisko. Nad paleniskiem wykonuje się sklepienie z wapieni o tyle szczelne, by się węgiel nie sypał, a na niem układa się dalej kamień warstwami około 20 cm do 30 cm grubemi, miałkim wręglem przysypywanemi. Stos zewnątrz narzuca się gliną wilgotną

5 cm grubo, a dla ochrony ciepła wykonuje się mur kamienny wokoło, poczem palenisko zapełnia się drzewem i zapala*, wreszcie gdy się rozgrzeje, zatyka się ziemią szczelnie otwór paleniskowy.

Doły do wypalania wykopuje się na stokach pagórków 2*5 do 3 m głębokie o podstawie 12 do 15 m w kwadrat, ściany wylepia się gliną lub wykłada cegłą ogniotrwałą, poczem układa się wapień tak, aby utworzył palenisko 40 do 60 cm szerokie i wysokie; zresztą układanie warstw i wypalanie idzie jak poprzednio.

Piec połowy wykonuje się jak piec połowy do wypalania cegieł, opisany w rozdz. II pod 1, c), a) (str. 84).

Piece stałe zaoszczędzają robociznę i paliwo, a dają wapno lepszej jakości. Są murowane z cegły lub kamienia łamanego i wyłożone wewnątrz cegiełkami ogniotrwałemi, a do opalania węglem kamiennym lub torfem otrzymują ruszta i popielniki.

Są to albo piece okresowe, w których każdy przebieg wypalania od następnego dzieli przerwa, albo też piece ciągłe w których wypalanie odbywa się bez przerwy.

Każdy zaś z tych rodzaj i pieców może być piecem o płomieniu krótkim, o ile w nim każda warstwa wapieni wypala się opałem pod nią bezpośrednio podsypanym, lub piecem o płomieniu długim, o ile wszystkie warstwy kamieni wypalają się płomieniami, gorącymi gazami i rozżarzonem powietrzem, dostają-cemi się do nich bezpośrednio z paleniska.

a) Piece okresowe. Piec leżący prostokątny około 6 m długi, 4 m szeroki, i 3 5 m wysoki, przesklepiony, z otworami regulującymi, cały pod dachem; wypalanie trwa 1% do 2 dni.

Piec stojący z wnętrzem beczułkowem, o jednem lub kilku paleniskach, 5 do 6 m wysoki; wypalanie z zapełnieniem, oziębianiem i opróżnieniem trwa około 7 dni.

Piec piętrowy składa się z dwu pieców, jeden nad drugim, a wypalanie odbywa się ze spółudziałem pary, wprowadzanej do pieca w stosownej chwili.

Piec o rusztach bocznych ma postać zbliżoną do stożka, a wokoło na zewnątrz muru cztery paleniska z pochyłymi rusztami bocznymi; wypalanie jednorazowe trwa 3 doby.

Piec baniasty postaci kuli u dołu spłaszczonej, średnicy 5 m1 wysoki 4*5 m, z trzema paleniskami, może służyć także do ciągłego wypalania.

Piec lejowy o płomieniu krótkim i wiele innych.

b) Piece ciągłe. Piec Rumforda, wysoki z wnętrzem szy-bowem stożkowem; wapień nakłada się z góry, a po wypaleniu wybiera się u spodu szybu w pewnych okresach czasu. Dla ochrony ciepła mury pieca są podwójne z przestrzenią zapełnioną piaskiem lub popiołem; paleniska są zewnątrz pieca, a wypalanie uskutecznia się gazami gorącymi, doprowadzonymi do szybu wśród dopływu świeżego powietrza.

Piec riidersdorfski jest odmianą poprzedniego pieca i ma wysokość około 14 m\ wapno palone wyjmuje się co 12 godzin i wynosi około 11.000 kg dziennie. Zużywa mało opału i jest bardzo wydatny, ale koszt założenia wielki; wypalać można w nim także cegłę i cement.

Piec S. Hoffmanna podobny do poprzedniego, ale ma nasadzony wysoki komin, mający u podnóża swego otwory do wrzucania do pieca wapienia,

Piece gazowe dają wapno palone wolne od zanieczyszczań popiołem i żużlem i umożliwiają uchwycenie odpędzanego kwasu węglowego bez dymu. Można tu zastosować każdy opał, nie potrzeba go wiele, a okolica niedoznaje plagi dymienia.

Zasada opalania polega na tern, że w generatorach osobno założonych obok pieca wytwarzają się gazy spalenia, i dostają się stosownym przewodem do wnętrza pieca, gdzie zetknąwszy się z ogniem, względnie z rozżarzonym wapieniem, spalają się wśród dostępu powietrza.

Piec gazowy D-ra Gustawa Kadena w Rząsce koło Krakowa daje dziennie 3 do 3-5 wagonów wapna palonego (30.000 do 35.000 kg).

Piece kręgowe Hoffmanna są jednak ze wszystkich najlepsze i urządzone albo wyłącznie tylko do wypalania wapna, albo też zarówno wapna jak i cegły.

W wapiennikach firmy „Liban & Ehrenpreisu w Podgórzu pod Krakowem 2 piece kręgowe wypalają dziennie około 4 wagony = 40.000 kg wapna.

Wskutek wypalenia traci czysty węglan wapnia 44% kwasu węglowego, i pozostaje tylko 56% tlenku wapnia (CaO), czyli wapna palonego. Ta wydatność jest znacznie mniejsza, gdy wapień zawiera wiele wody i ciał organicznych, albo znacznie większa, gdy zawiera wiele ciał gliniastych i krzemionkowych. Są wapienie, co tracą tylko 20 do 25% ciężaru pierwotnego. Objętość wapnia po wypaleniu zmniejsza się o 10 do 20%.

Ciężar 1 m* wapna palonego w stosie z kawałków ułożonym wynosi przeciętnie 800 do 1080 A#; jednolitego bez pustki 1250 do 1800 kg\ w stanie sproszkowanym 1300 do 1400 kg, a sproszkowanym ubitym 2300 kg.

b) Gaszenie wapna.

Wapno palone, zwane wprost wapnem, a także wapnem skalistem, niegaszonem, gryzącem, żywem, zanurzone na kilka chwil w wodę lub polane wodą rozgrzewa się wkrótce bardzo silnie, wydziela parę, pęcznieje, pęka i rozpada na proch miałko-ziarnisty biały, zwany mączką wapienną. Przebieg ten zowie się gaszeniem, a właściwie lasowaniem wapna i daje wodan wapnia (Ca02łł2) czyli wapno gaszone, którego objętość zwiększa się 2^ do 3 razy.

Do utworzenia wodanu wapnia potrzeba na 100 części ciężarowych wapna palonego około 32 części wody ; w 100 częściach ciężarowych zatem wapna gaszonego zawiera się 75-67 części tlenku wapnia i 24*33 wody.

Jeżeli większa ilość wapna palonego łączy się jedynie z ilością wody niezbędną do chemicznego związku, to wywiązuje się tak znaczne gorąco, że może zapalić proch strzelniczy, słomę, a drzewo zwęglić.

Jedna część wapna gaszonego rozpuszcza się w 778 częściach wody o temperaturze 16° C, a 1270 części wody potrzeba do tego o temperaturze 100° C. Roztwór ten jest zupełnie czysty i zowie się wodą wapienną.

Jedna część ciężarowa wapna palonego, zanurzona w jedną część wody, zagotowuje się, pęcznieje i tworzy ciasto wapienne czyli wapno białe; ciasto to rozcieńczone wodą daje mleko w⁷apienne, z którego po osadzeniu się wapna pozostaje czysta woda wapienna.

Wapno palone wchłania z czasem wilgoć i kwas węglowy z powietrza, rozpada na proszek szorstki wśród zwiększenia objętości i po dłuższem leżeniu na powietrzu staje się węglanem wapnia napowrót, jest nie do użycia i zowie się wapnem zwietrzałem. Dla uniknęcia więc tego trzeba wapno zabezpieczyć od przystępu powietrza.

Czem wapień czystszy, tern bielszy po wypaleniu.

Wapno, zwiększające swą objętość po zgaszeniu 2 do 4 razy, zowie się tłustem, a 1 */₂ do 2 razy chudem.

1. Gaszenie mokre dokonują w następujące sposoby.

a)    Do wapna palonego w skrzyni dolewa się całą potrzebną ilość wody, a gdy zacznie kipieć i rozpadać się, miesza się ciągle gracą aż do zupełnej płynności,

b)    Zamiast całej potrzebnej wody dolewa się tylko i/s część i gracuje, a wśród tego dolewa się dalszych 2/3 czyści i w ten sposób otrzymuje się szybciej ciasto wapienne.

c)    Do skrzyni wodą napełnionej wrzuca się wapno i przerabia się gracą, aż się stanie płynnem.

d)    Do skrzyni w połowie wodą zapełnionej wkłada się tyle wapna, ile woda przykryć może, a gdy się zacznie rozpadać, rozbija drągiem grudy i zarabia się gracą na ciasto jednolite, dolewając w miarę potrzeby wodę.

Najkorzystniejsze sposoby gaszenia są pod b) i c).

Woda do gaszenia lepsza jest miękka, niż twarda; w każdym razie powinna być możliwie czysta, gdyż inaczej może spowodować wykwity.

Użycie za mało wody do gaszenia powoduje tworzenie się ziarnistego proszku i ciasta niezupełnego, zwanego wapnem spało nem; za wiele zaś wody zaziębia wapno, które jako żle zgaszone nazywa się wapnem zatop i o nem. W obu tych razach wydajność wapna jest mniejsza i własności gorsze. Wapno czyste, świeże wymaga więcej wody i ma wydajność większą.

W wodzie chłodnej wapno gasi się trudniej i w zimie należy używać wody grzanej.

Ilość potrzebnej do gaszenia wody wyznacza się zapomocą prób ; w regule: 1 objętość wapna palonego tłustego i 3 wody dają 3 objętości wapna gaszonego, a 1 objętość wapna chudego i 2 objętości wody, dają 2 objętości wapna gaszonego.

Gaszenie odbywa się w skrzyni drewnianej 2 do 2 5 m długiej, 1*25 do 1-5 m szerokiej, 0'40 do 0-55 m głębokiej, ustawionej nad jamą wapienną 2 do 4 m długą i szeroką, 2 m głęboką, której dno i ściany — w miarę potrzeby — okłada się deskami lub wy-murowuje cegłami. Bocznym otworem z zasuwą i kratą, lub z siatką żelazną, spuszcza się do jamy wapno zgaszone ze skrzyni, w której pozostają już tylko nieczystości, kamyki i większe grudki.

W jamie dopiero z czasem gaszą się ostatecznie pozostałe jeszcze cząstki ziarniste i grudki, t. j. wapno błotnieje i staje się lepszem. Zachodzi zatem konieczna potrzeba pozostawienia go w jamie przed użyciem najmniej przez kilka tygodni, a w najgorszym razie przez 8 dni przed użyciem do murowania, — względnie najmniej przez kilka miesięcy, a w najgorszym razie przez 20 dni, przed użyciem do wyprawy. Wapno w jamie zbłotniałe przykrywa się z wierzchu piaskiem lub ziemią na 30 do 60 cm grubo, by nie-chłoniło z powietrza kwasu węglowego i tak da się utrzymać ca-łemi latami w stanie do użytku przydatnym.

2. Gaszenie suche czyli lasowanie obejmuje następujące sposoby.

a)    Zanurzanie. Wapno palone potłuczone drobno zanurza się z kaszem w wodę, a gdy się zacznie burzyć wyjmuje się i usypuje warstwowo na pokładzie z desek, gdzie się rozpada na proszek, który następnie zarabia się z wodą na ciasto wapienne. Sposób ten nie jest dokładny.

b)    Zraszanie. Wapno palone układa się na pomoście w kupki około 1 m szerokie i długie, do 075 m wysokie, pokrywa się piaskiem w ilości potrzebnej do zaprawy, ubija i co 6 godzin skrapia wodą. Trwa to 24 do 48 godzin, a przebicie kupki drążkiem wykazuje, czy wapno już zgaszone. Podczas tego trzeba uważać, by powietrze niedostało się do wapna i w tym celu zasypywać starannie piaskiem wszelkie powstające rysy. Po zgaszeniu zarabia się piasek z wapnem gracą na zaprawę.

Sposób ten stosują powszechnie do gaszenia wapna chudego.

c)    Gaszenie na powietrzu. Wapno potłuczone na kamyki wielkości jaja, układa się na pomoście w warstwie 30 do 60 cm grubej, gdzie z czasem gasi się samo chłoniąc wodę i kwas węglowy z powietrza. Wapno to trzeba chronić od opadów atmosferycznych przez cały czas gaszenia, trwający około 3 miesiące; rozpada się ono na proszek, zawierający 10 do ll°/₀ wody i około 50% tej ilości kwasu węglowego, której potrzeba do zmiany wapnia na węglan wapnia. Ten sposób gaszenia jest wprawdzie najlepszy, ale wymaga wiele czasu i miejsca.

Gaszenie suche, które — mówiąc nawiasem — wytwarza pary. zdrowiu szkodliwe, spotrzebowuje mniej wody; ale też i wydajność wapna jest mniejsza, niż w gaszeniu mokrem.

Ciężar zgaszonego proszku jest T3 do 14 razy większy niż wapna palonego; ciężar właściwy proszku 2*445 do 3T5. W gaszeniu sposobem pod a) i b) proszek nieubity zwiększa objętość 1*5 do 1*7 razy, a 1 ms waży 550 do 700 kg\ w gaszeniu zaś sposobem pod c) zwiększenie objętości jest 3*5 razy.

c) Wykonanie zaprawy wapiennej.

1.    Zaprawa z wapna sucho gaszonego. Do zarobienia proszku na ciasto potrzeba 17 clo 1*9 części ciężarowych wody na 1 część ciężarową proszku i otrzymuje się objętość ciasta 2 do 2’6 razy większą od objętości wapna palonego. Zaprawę zresztą należy -wykonywać z proszku świeżego, a mianowicie proszek zmieszać dokładnie z piaskiem (1 objętość proszku i 3 do 4 piasku), a potem dodać wody.

Tu dla uniknięcia możliwych niejasności w dalszej treści podnieść wypada, że — zgodnie zresztą z praktyką — tam, gdzie tylko mowa o stosunku składników mieszaniny jakiejkolwiek zaprawy, cyfry stosunkowe odnoszą się zawsze do objętości tych składników, o ile niema wyraźnej innej wzmianki.

2.    Zaprawa z wapna mokro gaszonego wytwarza się z ciasta wapiennego z domieszką piasku we właściwej mierze i wody. Do murów z cegły, lub z kamieni porowatych zaprawa powinna być rzadka ; do murów z klinkerek lub z kamieni zbitych, nienasiąkliwych gęsta.

Ilość wody, potrzebna wogóle do zarobienia zaprawy, wynosi około 15°/₀ z sumy objętości wapna i piasku.

3.    Piasek czysty kwarcowy jest wogóle najlepszym do zapraw; piasek ten może być zresztą morski, rzeczny lub kopalny. Pierwszy nie jest ostry i zawiera sole, a więc jest mniej odpowiedni, jak drugi, który jest również nieostry, ale czysty; wreszcie trzeci mniej czysty, ale najczęściej ostry. Nieco gorsze piaski są dolomitowe i wrapienne; dają jednak niezłą zaprawę, gdy mają spät polny, rogowiec, granit, łyszczyk lub sjenit.

Przymieszki ziemiste, organiczne i w wodzie rozpuszczalne, jak glina, są stanowczo szkodliwe, gdyż ciasto wapienne niewiąże z takim piaskiem, zaprawa jest sypka i powoduje wykwity.

Dobry piasek powinien być: a) ostry, co poznać po szeleście ^podczas rozcierania w palcach, — b) mieszany z grubszych i drobniejszych ziarn, gdyż wtedy pustka jego międzyziarnowa jest najmniejsza, — c) czysty, t. j. wolny od ziemistych, gliniastych i organicznych domieszek, co poznać, gdy mąci wodę w szklance lub brudzi rękę.

Brudny piasek trzeba oczyścić i w tym celu wsypuje się do skrzyni, a prąd wody przepływający przez piasek ciągle łopatą mieszany spłókuje nieczystości.

Według norm przyjętych przez inżynierów i architektów: Piasek budowlany wogóle waży . . . a w szczególności : piasek drobny suchy .

....... 1400 kg Im⁵,

»    » mokry .

» gruby suchy .

średnio: piasek suchy „ mokry

żwirek

a)    Piasek normalny jest piaskiem sucho przesianym przez sito z drutu 0*40 mm grubego o 64 oczkach na 1 cm- i pozostałym następnie na sicie z drutu 0 30 mm grubego o 144 oczkach na 1 cm-po wysianiu miałkiej domieszki.

b)    Piasek normalny przyjęty przez niemieckich fabrykantów cementu portlanckiego jest wysiewkiem sita z drutu 0-38 mm grubego o 60 oczkach na 1 cm% uwolnionym od miałkiej zawartości na sicie z drutu 0-32 mm grubego o 120 oczkach na 1 cm*.

Piasek normalny z pustką międzyziarnową waży . . 1500 kgjm* „    „ bez pustki międzyziarnowej .... 2650    „

1*50

litr zatem tego piasku zawiera ^*5 = 056 l masy piaskowej

i 0-44 l pustki; po stłoczeniu objętość piasku zmniejszy się do 0*90 l₎ więc właściwie pustka jego zmniejszy się na 0*34 l, a stąd wynika, że 1 litr piasku stłoczonego, względnie ubitego będzie zawierać 62-3% masy piasku i 37*7<>/₀ pustki, czyli że piasek zmniejsza swą objętość po ubiciu o 10%; są jednak rodzaje piasku, którego objętość nasypana daje się stłoczyć nawet niżej 20%.

c) Stosunek piasku do ciasta wapiennego. Czem tłuściejsze wapno, tern wymaga więcej piasku. Wapno powinno otoczyć każde ziarno piasku i zapełnić pustkę międzyziarnową, która według doświadczenia wynosi 30 do 50% całej objętości piasku. Dla zmniejszenia tej pustki używa się z korzyścią do zaprawy % części piasku średnioziarnistego, a % część drobnoziarnistego do zapełnienia pustki.

Największy w praktyce stosunek objętościowy wapna do piasku w zaprawie wynosi 1:1, najmniejszy 1:4.

Do murów podziemnych (fundamentowych) zwłaszcza z kamienia łamanego używa się zaprawy w stosunku 1:3 i 1: 4 ; gdyż z powodu zbyt utrudnionego tu przystępu kwasu węglowego tężenie zaprawy byłoby tern powolniejsze, czem więcej wapna; zresztą nacisk murów nadziemnych wspomaga znacznie tężenie zaprawy,

chociaż chudszej. Do murów nadziemnych używa się stosunku 1:2 i 1:3, a do wyprawy 1:1, 1:1V» gdy wapno chude, i 1:2.

Zaprawy z piaskiem drobnoziarnistym używa się do wypraw, ze średnioziarnistym do murów ceglanych, z gruboziarnistym do murów z kamienia łamanego; piasek bardzo gruboziarnisty czyni zaprawę po wyschnięciu kruchą i źle wiążącą, a bardzo miałki utrudnia jej wysychanie. Wogóle domieszka piasku czyni zaprawę porowatą.

d) Wiązanie zaprawy wapiennej.

Wiązanie jest właściwie tylko zaschnięciem zaprawy na ciało stałe, które chociaż kruche, daje jednak murom pewną odporność na ciśnienie.

Następujące potem twardnienie odbywa się już tylko procesem chemicznym w miarę chłonięcia kwasu węglowego z powietrza i zaprawa kamienieje zwolna na węglan wapnia. Objawy te są możliwe jedynie w suchem powietrzu, gdyż zaprawa wapienna w wilgoci uiewysecha, a w wodzie rozpuszcza się; stąd też zowią ją nawet zaprawą powietrzną.

Twardnienie idzie od zewnątrz ku wnętrzu muru i odbywa się powolnie; poczyna się z zejściem zawartości wody w zaprawie do GO°/₀, a już po roku dochodzi 70 do 80% wytrzymałości właściwej. Zupełne stwardnienie jednak zaprawy następuje w miarę grubości muru dopiero po wielu latach.

Zwykłe spoiny na powietrzu twardnieją zupełnie w przeciągu około 5 dni.

Ciśnienie, znaczne odstępy, wielkie powierzchnie, wzmożenie parowania, sztuczne suszenie, ogrzewanie itp. przyspieszają twardnienie. Podczas sztucznego suszenia wyprawy zapomocą koszów koksowych temperatura niepowinna przekraczać 100° C. Ciężar zaprawy wapiennej suchej wynosi 1650 kgjms, mokrej 1780 kg\mS; wytrzymałość na ciśnienie Ka = 40 do 50 kg jem?, na ciągnienie

Kd

K- = T'

e) Wydajność zaprawy wapiennej.

Wydajność zaprawy wynosi około 80% sumy objętości wapna i piasku, wchodzącej w skład mieszaniny.

Tłustego wapna należy używać wtedy dopiero, gdy dostanie w jamie rysy skutkiem zeschnięcia się.

Wapno chude gasi się sucho, czyli rozpada na proszek, który też prędzej twardnieje.

Zaprawy nie należy zarabiać więcej ponad to, co w jednym dniu da się zużyć.

W murach, wykonywanych w czasie mrozu większego niż — 2° Cr zaprawa kruszy się i traci siłę wiążącą.

Dodanie mleka krowiego czyni zaprawę nadzwyczajnie twardą.

4. Zaprawa wapienna mieszana.

Do zwykłej zaprawy wapiennej dodają rozmaitych domieszek w celu polepszenia jej własności, zaoszczędzenia kosztów, lub też zhidraulieznienia.

Co do sposobów zhidraulieznienia zaprawy wapiennej jest mowa niżej w dziale o zaprawach hidraulieznych (wodnych); tu zaś należą tylko następujące odmiany.

1.    Zaprawa Loriota jest mieszaniną 2 części ciasta wapiennego, 2 części świeżo wypalonego wapna sproszkowanego, 0*5 części wapna gryzącego (palonego), 3 piasku rzecznego, 2 do 3 mączki ceglanej; wiąże szybko i ma wielką wytrzymałość na ciągnienie.

2.    Zaprawa popiołowa składa się z 1 części wapna i 9 części popiołu; jest zaprawą wodo i ogniotrwałą, o połowę lżejszą od zwykłej zaprawy wapiennej, nienadaje się jednak do paleniska dla wysokich temperatur.

Popiołu jednakże z palenisk kotłowych należy używać jako domieszkę jedynie do gipsu lub do cementu.

3.    Zaprawa popiołowa ze szkłem wodnem jest mieszaniną (według Gottgetreua) 1 części wapna sproszkowanego, z dwiema częściami przesianego popiołu: z torfu, z węgla kamiennego czarnego lub brunatnego, zarobiona wodą, oraz dwiema częściami szkła Avodnego, rozpuszczonego w trzech częściach wody. Jest bardzo dobrą zaprawą bez domieszki piasku.

Popiół z węgla kamiennego nasypany waży około 750 Jcgfms.

4.    Zaprawa selenitowa czyli zaprawa z cementu Scotta uzyskuje się skutkiem poddania wapna palonego w rozżarzonym stanie działaniu par siarkowych, lub skutkiem stopienia wapna palonego z gipsem palonym, lub wreszcie skutkiem zgaszenia wapna palonego wodą gipsową dwu do trzyprocentową. Cement Scotta wyrabiają w Anglji.

Zaprawa ta jest wytrzymalsza i twardsza od zwykłej wapiennej, wiąże w 12 godzinach i znosi co najmniej dwa razy więcej piasku, niż wapno tłuste.

5. Zaprawa gipsowa.

a) Wypalanie i rodzaje gipsu.

Gips, którego ogólne własności opisano wyżej (w dziale D, rozdz. L, poz. 21, str. 65), rozpuszcza się trudno, gdyż do 1 jego części potrzeba 445 części wody o temperaturze 14° C, lub 420 części wody ogrzanej do 205° C\ rozczyn ten zowie się wodą gipsową.

W stanie rodzimym waży przeciętnie 1 m³ kamienia gipsowego w masie 2300 kg, a w stosie z kawałków złożonym 1250 kg.

Wypalanie gipsu wogóle odbywa się w takich samych piecach, jak wypalanie wapna, Atoli gips, przeznaczony do robót artystycznych, wypalają w innych, do tego celu umyślnie zbudowanych piecach. Gips palony jest miękki, nieprzezroczysty, i łatwo rozcióralny; sproszkowanie dokonuje się bez trudności tłuczeniem, lub mieleniem w młynach o kamieniach stojących lub leżących. Po zmieleniu trzeba go jeszcze przesiać dla wydzielenia części grubszych.

Przed wypalaniem należy gips potłuc na małe kawałki.

Palony w temperaturze do 200° C traci gips całą swą zawartość wody krystalicznej, wynoszącej około 21 °/₀, a sproszkowany i zmieszany z wodą łączy się z nią bardzo szybko, ogrzewa się i tężeje w masę niebardzo jednak twardą.

Gdy ciepłota wypalania przekroczy 200° C choćby o kilka tylko stopni, gips przepala się, staje się martwy i niewiąże się z wodą, Dopiero w ciepłocie 400 do 600° C rozżarzony do czerwoności robi się zbitszy, cięższy i nabiera hidraulicznych własności, t. j. sproszkowany łączy się bardzo zwolna z wodą i zamienia w nader twardą masę.

Gips dobrze wypalony i roztarty w palcach daje się uczuwać jako nieco tłustawy i wilgotny, podczas gdy źle wypalony jest . szorstki, suchy i czepia się palców.

Zależnie zatem od powyższych granic ciepłoty wypalania odróżniamy dwa rodzaje gipsu palonego.

I. Gips stukowy czyli rzeźbiarski wypala się z reguły w ciepłocie 120 do 130° O, i w tym stopniu wypalenia, które trwa 12 do 18 godzin, zawiera jeszcze około 5°/₀ wody krystalicznej. Sproszkowany i zarobiony wodą, wiąże już w 5 do 10 minut, twardnieje najpóźniej w 30 minutach, i nieogrzewa się, ale zwiększa objętość o 1 °/₀.

Wypalony jednak w ciepłocie nad 130 do 200° C wiąże bardzo szybko i tak silnie się rozgrzewa, że topi formy klejowe.

Kamień gipsowy wskutek wypalenia w tej granicy ciepłoty traci na wadze około 13 do 14°/₀.

Ciężar właściwy gipsu rzeźbiarskiego wynosi około 2-60; lm³ gipsu tegoż sproszkowanego, nasypanego waży 650 do 850 kg, a stłoczonego 1200 do 1400 kg.

Ił. Gips murarski albo posadzkowy wypala się w obrębie drugiej granicy ciepłoty wypalania, wynoszącej 400 do 600° C, w której się rozżarza aż do czerwoności i traci na wadze 21®/₀. Sproszkowany po wypaleniu przyjmuje stosunkowo niewiele wody i zarobiony nią okazuje własności hidrauliczne, tężeje zupełnie dopiero po wielu dniach bez zwiększenia objętości, tworzy masę zbitą podobną do alabastru, bardzo wytrzymałą, odporną na wpływy atmosferyczne i łączącą się dobrze z kamieniem.

Ciężar właściwy wynosi 2-8 do 2-9; w stanie sproszkowanym lekko nasypanym waży 1000 do 1200 A#/m³, a stłoczonym 1500 do 1600 kg Im³.

Wogóle gips palony i sproszkowany chłonie chciwie wodę, wskutek czego przechowuje się go w szczelnych naczyniach (najlepiej w beczkach) i w suchych miejscach; dlatego też korzystniej jest wypalać go i proszkować na miejscu, niż sprowadzać z dalekich stron. W handlu sprzedają gips sproszkowany na wagę.

Prócz celów niżej poszczególnionych używa się gipsu: niepalo-nego sproszkowanego do kitów, farb itp., jako domieszkę do cementu i jako nawóz; wreszcie gipsu przepalonego do fabrykacji papieru.

Z obu rodzajów gipsu palonego pod I. i II. przedstawionych uzyskuje się następujące różne zaprawy.

b) Zaprawa z gipsu stukowego czyli rzeźbiarskiego.

Celem należytego zarobienia zaprawy sypie się ciągle lekko i równomiernie na powierzchnię wody gips, który opada na spód, a gdy pocznie miejscami wystawać, miesza się go spokojnie aż rozczyn przybierze gęstość śmietany. Wody na gips nigdy się nie-nalewa, ani też nie miesza podczas wsypywania, gdyż tworzą się bańki i gruczoły.

Ilość wody wynosi około 10 objętości na 11 do 16 objętości gipsu, i należy wogóle liczyć raczej równą, niż większą objętość wody, gdyż zaprawa po stężeniu byłaby mało wytrzymała; stwierdzona doświadczeniem ilość wody wynosi 62 5 do 91°/₀, a nawet do 100°/₀ objętości gipsu.

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

Gdy zaprawa po stwardnieniu daje się już ledwie zarysować paznokciem, to znak, że proces wiązania skończony. Klej rozpuszczony w wodzie i dodany w małej ilości do zaprawy opaźnia jej wiązanie i czyni po stężeniu tak twardą, że się daje polerować; domieszka około 10% wapna tłustego opaźnia również wiązanie i czyni ją wytrzymałą na wpływy atmosferyczne; za dodaniem alkoholu do wody zaprawy można wiązanie zaprawy przedłużyć całemi godzinami. Domieszka % do % części piasku, mączki ceglanej, lub żużlowej opaźnia wiązanie i zmniejsza pęcznienie, czyni jednak zaprawę chudszą i mało twardą; miałko sproszkowany korzeń ślazowy w ilości 2 do 8% do gipsu domieszany, opaźnia bardzo tężenie zaprawy i czyni ją tak żylastą, że się daje piłować, toczyć i wiercić.

Wydajność zaprawy wynosi 75%, a więc 1 m³ gipsu sproszkowanego daje 075 m³ zaprawy.

Zaprawy tej używają: do odlewTów rzeźbiarskich, do naprawek rys drobnych, dziurek i nierówności wyprawy ścian i fasad, gdy chodzi o szybkie schnięcie, — do osadzania rozmaitych przedmiotów w murze (z wykluczeniem żelaza, które się przetwarza na witrjol i niszczeje), do zalewania pustej przestrzeni między oprawą okien a niurem, — do kitowania, do bandaży chirurgicznych, do de-szczułek gipsowych, do płyt, do ścian i sufitów Kabitza.

Do zaprawy gipsowej nienależy nigdy dodawać cementu.

Chcąc uzyskać gładkie powierzchnie wyprawione zaprawą gipsową, zarobioną wodą klejową, szlifuje się je pumeksem, potem piaskowcem, potem tryplą i filcem, a wreszcie płótnem i mydlinami. Polerowania dokonuje się zapomocą kawałka materji wełnianej, nasyconej oliwą lub rozczynem wosku.

Ponieważ na wilgoci zaprawa gipsowa się rozpuszcza, więc używa się jej tam tylko, gdzie z wilgocią zetknąć się nie może. Koboty zaprawą gipsową można wykonywać na mrozie dziesięćstopniowym.

Najważniejszy dział zastosowania tej zaprawy tworzą następujące niżej grupy robót.

c) Wyroby stukatorskic.

«i

Celem tych robót jest nadanie wyglądu muru i pewnego stopnia ogniotrwałości powierzchniom drewnianym zapomocą wyprawy; mianowicie sufitom gładkim, sufitom z belkowaniem lub z kaseto-waniern, ścianom drewnianym itp., po poprzedniem otrzcinowaniu, lub przysposobieniu w inny sposób stosowny.

Do wyprawy służy tu zaprawa gipsowowapienna, złożona z 30 części wapna, 60 części piasku i 1 części gipsu co do objętości, którą wykonuje się w ten sposób, że najpierw zarabia się zaprawę wapienną, a potem nasypuje się gipsu i miesza. Lepsze sulita po wyschnięciu wyprawy zaciera się cienką warstwą czystej zaprawy gipsowej.

d) Wyroby stukowe.

Wyroby tu należące są to tak zwane stuki, będące właściwym rodzajem złożenia i wykonania wyprawy gipsowej murów o powierzchni połyskującej czyli zwierciadlanej; nadto zalicza się tu wykonywanie z tej zaprawy i przymocowanie ornamentów architektonicznych z gipsu, cementu, terakoty itp. do ścian i sufitów. W szczególności do tych robót należy.

a) Stuk zwyczajny jest wyprawą murów, gzymsów itp., złożoną z 2 do 3 części wyborowego wapna tłustego, zmieszanego z piaskiem i z 1 części gipsu; gips czyni tę zaprawę ciągliwą, przyspiesza tężenie i przez to zaprawa ta nadaje się bardzo dobrze do ciągnienia gzymsów.

ß) Stuk gipsowy biały. Na zwykłą wyprawę gładką ścian po wysuszeniu nakłada się stalową łopatką 2 do 3 razy po 1 mm grubości rozczyn zaprawy gipsowej, zmieszany z miałkiem wapnem i miałkim 10<y₀ wynoszącym piaskiem, zaciera i wygładza łopatką wśród zwilżania, a wreszcie oczyszcza, poczem otrzymuje się białą błyszczącą powierzchnię ścian.

Y) Stuk gipsowy. Na murze nie wyprawionym wolnym od wykwitów, po oskrobaniu i oczyszczeniu spoin, albo też na podwójnie otrzcinowanej powierzchni drewnianej, wykonuje się najpierw wyprawę 1 do 1*5 cm grubą, złożoną z równych części gipsu i piasku, zarobioną wodą klejową. Wodę klejową przysposabia się z kleju przez 24 godzin w wodzie moczonego, którego następnie 1 część co do wagi daje się do 28 części wody i gotuje; jeżeli zarobiona na próbę zaprawa nie stężeje po 30 minutach, to woda klejowa jest odpowiednia. Na tę pierwszą wyprawę, której powierzchnia niepowinna być gładka, nakłada się po wyschnięciu właściwa zaprawa stukowa 3 do 8 mm grubo, zarobiona z przesianego gipsu stukowego wodą klejową, wskutek czego tężeje po wolniej i staje się twardszą. Klej bezbarwny daje stuk biały; jeżeli zaś stuk ma być barwny, dodaje się do zaprawy min ja., cynober, czerwień angielska, barwnik z drzewa fernambukowego, opéraient, gummigutta, indygo sproszkowane, ziemia kolońska, umbra itp. farby ziemne, a nadto roztwór siarczanu żelaza i miedzi z małą domieszką wapna. Po wyschnięciu nałożonej wyprawy, stukowej, zwilża się jej powierzchnię wodą, wyciera pumeksem i powleka klejem zgęszczonym zapomocą pędzla, potem usuwa się klej i gdy stuk wyschnie poleruje się go szmatami i tryplą wśród zapuszczania oliwą. W ten sam sposób postępuje się z płytami i ozdobami architektonicznemu

Zaopatrzenie stukiem ścian pruskich wymaga podwójnego otrzei-nowania wszelkiego widocznego drzewa w licu muru.

o) Marmur stukowy w głównym swym składzie wykonuje się jak wyżej pod y) określony stuk gipsowy z tą różnicą, że ciasto właściwej zaprawy stukowej — po zaopatrzeniu stosowną barwą tła, oraz odcieniami barw, tworzących żyły, plamy, smugi i płomyki zamierzonej imitacji marmuru — urabia się w bryłę i rozcina na cienkie płytki, które nakłada się jedna przy drugiej szczelnie na zwilżoną poprzednio czystą wodą wyprawę podkładową, przyciska wszystkie i wygładza kielnią w powierzchnię, możliwie ścisłą i gładką.

Gdy wyprawa stukowa (z płytek) dostatecznie stężeje, wyrównuje się ją strugiem (hyblem) z gruba, potem szlifuje gruboziarnistym piaskowcem wśród zwilżania gąbką w wodzie maczaną, oczyszcza, wszelkie pęknięcia, rysy i zagłębienia wyrównuje rozcieńczoną zaprawą stukową, powleka tą samą zaprawą z pomocą pędzla całą powierzchnię i wygładza szeroką a cienką łopatką drewnianą. Ten sposób cały powlekania, wyrównania i gładzenia powtarza się trzy do cztery razy. Wreszcie całkowicie wyschniętą wyprawę stukową szlifuje się wśród zwilżania i w miarę potrzeby poprawia, używając do szlifowania czem raz drobniejszych kamieni, jak łupek gliniasty, jaspis czerwony, krwawnik. Celem wzmożenia połysku wyciera się powierzchnię ścierkami, powleka olejem lnianym, po kilkugodzinnem schnięciu zapuszcza małą ilością wosku w terpentynie rozpuszczonego i wyciera ścierkami, poczem stuk otrzymuje piękny połysk i trwały jak marmur prawdziwy.

e) Mozajka i terrazzo wyrabia się także z zaprawy stukowej, a mianowicie: na wykonaną wyprawę stukową przed, lub po jej stwardnieniu, przenosi się rysunek zamierzonej mozajki, względnie terrazza, wycina rylcem lub dłutkiem stalowem miejsca objęte wzorem dość głęboko i wgniata w nie zabarwione odpowiednio ciasto stukowe, poczem całą powierzchnię mozajki, względnie terazza wygładza się i szlifuje.

e) Odlewy gipsowe.

Zarówno odlewy gipsowe, jak formy czyli postatnice do odlewów gipsowych, cynkowych, bronzowyeh itp., tudzież modele’ do wyrobów porcelanowych, fajansowych i galwanoplastycznych wykonują z gipsu rzeźbiarskiego*, do odlewów bierze się najczęściej gips czysty, zaś do form gips zmieszany z piaskiem, mączką ceglaną, gliną, wapnem itp.; a chociaż wskutek tego są po stężeniu mniej wytrzymałe, to jednak u form jest to pożądane.

Wierność i dokładność odtworzenia pierwowzoru znajduje ułatwienie w pęcznieniu zaprawy, która dzięki temu zapełnia wszelkie najdrobniejsze szczeliny i wgłębienia form. Celem zmniejszenia ciężaru i zaoszczędzenia na materjale większe odlewy wykonują wewnątrz puste.

Grips palony sproszkowany, zarobiony dwiema częściami wody z jedną częścią alkoholu 90procentowego, zmniejsza po stwardnieniu rozmiary linijne swej objętości o 4o/₀ w porównaniu do rozmiarów formy; odtwarzając zatem w ten sposób odlew kolejno można go dowolnie pomniejszyć.

Odlewom daje się stosowne powłoki barwne, lub bezbarwne dla ochrony od pyłu i kurzu, które zacierają wyrazistość linji i rysunku. Twardość odlewów można zwiększyć przez zanurzenie ich po wyschnięciu na 15 do 30 minut w ciepły, roztwór z 1 części ałunu # i 5 do 6 części wody, a następnie po wysuszeniu przez zlewanie roztworem ałunu; wskutek tego na powierzchni odlewów wytwarza się warstwa bardzo silna i twarda, ale w wodzie rozpuszczalna, Tej wady nie mają wyroby z gipsu rzeźbiarskiego, który po wypaleniu wprost z pieca zanurzono w roztwór ałunowy, a następnie powtórnie wypalono w słabym żarze czerwonym ; gips w ten sposób przysposobiony zowie się gipsem ałunowym; daje się łatwo sproszkować, a zarobiony-wodą twardnie jak gips zwyczajny.

f) Zaprawa z gipsu murarskiego czyli posadzkowego.

Do zarabiania gipsu sproszkowanego murarskiego w sposób zresztą wyżej pod b) (str. 113) w pierwszym ustępie opisany, używa się mniej wody, gdyż stosownie do swych własności zaprawa ta musi mieć gęstość zwykłej zaprawy wapiennej. Podczas zarabiania nie wywiązuje się ciepło i zaprawa okazuje zupełnie hidrauliczne własności, przedstawione zresztą szczegółowo wyżej w pierwszym ustępie pod II (str. 113).

Gdy zatem zaprawa gipsowa rzeźbiarska daje się z korzyścią zastosować tylko w przestrzeniach chronionych od wilgoci, to zaprawa z gipsu posadzkowego nadaje się znakomicie do wszelkich robót zewnątrz budynku*, jest bowiem trwała na wpływy atmosferyczne, prawie nie pęcznieje i łączy się tak silnie z kamieniami, iż z czasem staje się twardszą od nich, jak o tern świadczą dziś resztki budowli starożytnych.

Używa się do betonu, do wyrobu sztucznycłi kamieni, do murowania i wyprawy murów, która w ogniu jest nawet znacznie wytrzymała; znakomicie jednak nadaje się do posadzek, zwłaszcza w sieniach, spiżarniach, suszarniach, składach zboża itp. Mur wykonany na tej zaprawie ma nadzwyczajną wytrzymałość i nigdy nie zwiększa swej objętości; a także i mur lany odpowiada dobrze swemu celowi. Zaprawa ta zresztą daje się łatwo barwić. Jedynie do robót wodnych nie nadaje się wcale.

g) Szczególne rodzaje zaprawy gipsowej.

Oprócz opisanych wyżej pod b) i f) zapraw gipsowych mają w budownictwie zastosowanie następujące jeszcze szczególne rodzaje zaprawy gipsowej.

1.    Zaprawa gipsowa ałunowa. Jest to czysty biały gips nasycony po wypaleniu rozczynem z 1 części ałunu i 12 do 13 części wody; potem drugi raz w ostrym czerwonym żarze wypalony, sproszkowany i zarobiony takim samym rozczynem ałunowym.

Gips w ten sposób przygotowany nazywa się: gips ałunowy, cement marmurowy, cement Kina (Keene), cement Mac Lina (Mac Le an).

Zaprawa ta wiąże zwolna, hidraulicznie, daje się polerować, ma znaczną wytrzymałość na ciągnienie i ciśnienie, jest wytrzymała na wpływy atmosferyczne, woda jej nie niszczy i dlatego można ją wodą zmywać.

2.    Zaprawa z gipsu boraksowego. Zaprawę tę uzyskuje się z gipsu wypalonego, nasyconego rozczynem z 1 części boraksu i 11 części wody, potem powtórnie wypalonego, sproszkowanego i zarobionego rozczynem z 1 części kamienia winnego i 11 części wody. ZaprawTa ta ma te same własności, jak zaprawa z gipsu ałunowego, nie powinna się jednak stykać ze świeżem wapnem; używa się jej także do stuku wewnętrznego i do wyprawy murów, a zwłaszcza wewnątrz szpitali, gdyż uchodzi za posiadającą własności przeciwzakażne.

Gips boraksowy zowie się także Pariancementem.

3.    Zaprawa z gipsu cementowego Macka uzyskuje się z gipsu posadzkowego, zmieszanego z O40°/₀ siarczanu potasu, lub zawapnionej soli glauberskiej, zarobionego wodą; tężeje bardzo szybko, staje się bardzo twarda i jest na wpływy atmosferyczne wytrzymała. Używa się do posadzek, ścian i pował Kabitza, do sklepień, wyprawy murów, betonu itp.

4.    Zaprawa skal i o Iow a jest mieszaniną gipsu stukowego palonego, oraz sproszkowanego spatu gipsowego, zarobioną wodą klejową i daje wyborny stuk.

5.    Zaprawa trypolitowa jest to mieszanina gipsu, wapna, wapniu magnezjowego, piasku i 0*10 części węgla lub koksu, miernie wypalona i zarobiona małą ilością wody. Jest lżejsza od gipsu, wiąże jak on szybko, jest na mróz wytrzymała, mocna, mało pęcznieje, dosyć ogniotrwała, daje się zmywać mydłem i ługiem i używa się do robót stukowych.

Do wyprawy zwykłej murów miesza się 1 część trypolitu z 2 lub 3 częściami piasku; mała domieszka mleka wapiennego opaźnia wiązanie zaprawy bez dostrzegalnej ujmy siły tężenia, Do zwykłego murowania nadaje się mieszanina zaprawy 2 części trypolitu, 1 części wapna i 7 części piasku. Wyprawione powierzchnie zatarte żelazem i wygładzone, uzyskują piękny połysk i większą twardość.

6. Zaprawy hidrauliczne.

Zaprawy hidrauliczne czyli wodne posiadają bardzo wielką zdolność stosunkowo szybkiego wiązania i twardnienia aż do skamieniałości zarówno na powietrzu jak w wodzie; dają więc użyć się tak do budowli lądowych jak i wodnych.

Już starożytni Grecy i Rzymianie umieli wytwarzać zaprawy wodotrwałe z pomocą naturalnych domieszek, jak ziemi santo-rynowej, puzzołanowej i innych do zwykłej zaprawy wapiennej. Ilość domieszek z czasem znacznie wzrosła, odkąd zbadano, że wszystkie te domieszki naturalne są związkami krzemowymi tlenków różnych metali, a skuteczność ich hidrauliczna zależy głównie od obecności galaretowatej krzemionki bezpostaciowej. Domieszki te nazywają się p u & z olana mi na tu raine mi, dla odróżnienia od domieszek czyli puz zol an sztucznych.

Stwierdzono, że margiel gliniasty (dział D, rozdział L, poz. 19., str. 64) po wypaleniu zmienia węglan wapnia na wapno palone,

a glinę na krzemionkę bezpostaciową czyli na puzzolanę; staje się zatem wapnem hidraulicznem.

Główną rolę we wszystkich zaprawach wodnych odgrywa stosunek zawartości węglanu wapnia do krzemionki, względnie do krzemianów przeważnie gliniastych.

Wapień gliniasty czyli margiel gliniasty, zawierający 20—40°/o gliny, jest materjałem stosownym do zapraw hidraulicznych, i w miarę stosunku wapnia do krzemianów gliniastych, lub samej krzemionki (zwanych zwykle glinką), w obrębie podanej właśnie granicy procentowej, posiadamy dziś: wapno hidrauliczne naturalne i stuczne, cement romański (rzymski), cement portlancki, różne cementy mieszane i cementy żużlowe.

a) Zaprawa z domieszkami hidraulicznemi naturalnemi.

Domieszki hidrauliczne czyli puzzolany są to ciała, które w stanie sproszkowanym domieszane do wapna tłustego nadają mu hidrauliczne własności. Ciała te same dla siebie nie dają żadnej zaprawy, a działają tern silniej hidraulicznie, czem więcej miałko są sproszkowane ; dodaje się ich zamiast piasku, lub z małą ilością piasku do zaprawy podczas gaszenia, lub po zgaszeni uwapna. Domieszki jednak są dziś tam tylko racjonalne, gdzie są na miejscu; gdyż o wiele dogodniej i taniej otrzymuje się zaprawę tej samej własności za dodaniem cementu portlanckiego do zaprawy wapiennej.

Stosownie do pochodzenia i natury domieszek odróżniamy następujące rodzaje zaprawy.

1. Zaprawa puzzolanowa tworzy się za dodaniem do zaprawy wapiennej puzzolany właściwej, czyli ziemi puz.zolanowej, zwanej także puzzolaną neapolitańską, która jest martwicą okruchową, a nazwa jej pochodzi od miasta Puzzuoli w bliskości Wezuwiusza, Najlepszą jest brunatna, mniej dobrą żółta a najgorszą żółtawo biała.

Ciężar jej właściwy wynosi 2 40; a 1 miałko zmielonej, nasypanej waży około 880 kg.

Waga samej zaprawy w stanie sypkim wynosi 900—1000^ a stłoczonej 2700 kg[m^>\ nadaje się do budowli w wodzie morskiej, której cement portlancki nieznosi.

Używane stosunki mieszaniny wapna gaszonego, puzzolany i piasku: 2:1:1, 2:3:0, 1:8:0, 1:3:2, 1:3:3, 1 : 1: 0, 1: 2 : 0,

1:1 Va • 1 Vs-

Puzzolana powinna być świeża, a mury na zaprawie puzzolanowej powinny pozostać na powietrzu 5—6 tygodni, a najmniej 8—10 dni, zanim je woda otoczy, gdyż zaprawa tylko w takich warunkach szybko tężeje w wodzie.

2.    Zaprawa trasowa tworzy się za domieszaniem do zaprawy wapiennej mączki trasu, który jest martwicą wulkaniczną, gąbczastą, podobną do puzzolany.

Tras sprzedają kawałkami około 10% i w ten sposób można się ustrzec od fałszowali; w Niemczech występuje pod nazwą nad-reńskiej martwicy a także pod nazwą „Duckstein“ żółtawo-szafy o twardości cegły dobrze wypalonej.

Ciężar właściwy 2 80; 1 m* mączki nasypanej waży 915%.

Dodany do cementu portlanckiego - podnosi jego wytrzymałość i trwałość na wpływy atmosferyczne, wody morskiej, kwasów itd. i zmniejsza koszt; używają mieszaniny: 2 części cementu, 1 część trasu i 9 części piasku na wagę.

Zmieszany z cementem romańskim pogarsza zaprawę; w połączeniu z wapnem zwykłem daje korzystniejszy wynik, gdy wapno jest sproszkowane.

Ilość potrzebnej do zaprawy wody wynosi 20% z sumy objętości trasu, cementu i piasku, a 10% z sumy wapna, trasu i piasku.

Stosunki mieszaniny trasu, wapna i piasku oraz wydajność zaprawy: 1:1:1 daje 2 części, 1:1:2,    3T0 części, 1:2:3,

4 30 części, 1:2:6, 7 5 części zaprawy.

3.    Zaprawa santorynowa uzyskuje się za domieszaniem do wapiennej zaprawy ziemi santorynowej, która jest martwicą wulkaniczną z wysp greckich Santorin i innych, podobną do puzzolany, ale łatwiej rozcieralną.

Ciężar właściwy 2 37; 1 m* mączki nasypanej waży 833%; jest barwy szarobiałej.

Zaprawa twardnieje tylko w wodzie, jest wytrzymałą jak cementowa, i używa się do budowli w wodzie morskiej; na powietrzu kruszeje i rozsypuje się nawet i wtedy, gdy po stwardnieniu w wodzie dostanie się na powietrze.

Zaprawa ta jest mieszaniną 75—80% ziemi santorynowej i 20 do 25% ciasta wapiennego.

4.    Jako naturalne domieszki hidrauliczne, podobnie jak wyżej poszczególnione, dają się użyć niemal wszystkie skały wulkaniczne; jak lawa, martwica bazaltowa itp., a także i niektóre niewulka-niczne jak opal, chalcedon i inne.

b) Zaprawa z domieszkami hidraulicznemi sztucznemi.

Szkło wodne, żużle z wielkich pieców (hutniczych), glina palona, mączka ceglana, łupek ałunowy palony, popiół z węgli kamiennych, piaskowiec gliniasty palony, gnajs palony itp. ciała, zawierające krzemionkę rozpuszczalną, a domieszane do tłustego wapna dają zaprawę mniej lub więcej dobrą i hidrauliczną. Ciała te zowią się domieszkami hidraulicznemi stucznemi i dają następujące rodzaje zaprawy.

1.    Zaprawa żużlowa jest mieszaniną wapna gaszonego i miałko sproszkowanego żużlu z pieców wielkich.

O ile żużel ten zawiera 50—60% krzemionki i 15—20% glinki, równa się najlepszej puzzolanie; o ile jednak mniej niż 40% krzemionki i 15% glinki, lub jeżeli żużel pochodzi z pieców fryszer-skich, nie nadaje się na domieszkę hidrauliczną.

Zaprawa żużlowa wiąże powoli, lecz pod wodą staje się bardzo twardą i wytrzymałą.

2.    Zaprawa popiołowa jest mieszaniną wapna gaszonego i popiołu węgli kamiennych z okruchami wapna, pozostałego w paleniskach pieca wapniarskiego, który to popiół zowie się popiołem wapiennym.

Zaprawa o stosunku 3:2 wapna gaszonego do czystego dobrego popiołu wapiennego używa się do murów wodnych, wy stawiony cli na zmienny stan wody, a o stosunku 1:1 do murów na powietrzu.

3.    Zaprawa z. mączki ceglanej jest mieszaniną wapna gaszonego i mączki z cegły dobrze wypalonej. Wyborną jest mączka z klinkerek holenderskich jasnożółtych i daje bardzo dobrą zaprawę hidrauliczną, złożoną z 1 części wapna tłustego gaszonego, 1 części mączki ceglanej i 2 części piasku; zalecają także: 1 część wapna tłustego, 2 części wapna chudego, 1 część mączki ceglanej ; 3 części wapna, 2 części mączki ceglanej i 3 części piasku ; 8 części wapna sproszkowanego sucho zgaszonego, 3 części mączki ceglanej i 3 części żużla miałkiego.

4.    Zaprawa ze sztucznej puzzolany jest mieszaniną wapna i puzzolany sztucznej, wyrabianej z gliny z wapnem zmieszanej, wypalonej i sproszkowanej.

Okrzemka starannie wypławiona, osuszona, wyżarzona i zmielona na proszek miałki daje sztuczną domieszkę hidrauliczną, zwaną nowym trasem.

c) Zaprawa z wapna hidraulicznego.

Wapień gliniasty czyli margiel podczas wypalania traci kwas węglowy, wskutek • czego węglan wapnia staje się wapnem palonem, a równocześnie także i glina zamienia się na krzemionkę bezpostaciową i tworzy* razem puzzolane. Margiel więc po wypaleniu przedstawia naturalną mieszaninę, która w stosownym stanie zarobiona wodą, daje zaprawę hidrauliczną.

Margiel, zawierający więcej wapna, po wypaleniu rozpada na proszek, gasi się i zwiększa objętość podobnie jak zwykłe wapno ; a gdy obok tego okazuje własności hidrauliczne, więc jest w istocie wapnem hidraulicznem.

Margle zawierające 20—25% gliny i przeważnie związki krzemionki z glinką, dennik żelaza, tlenek żelaza, potas i sód, dają najlepsze wapna hidrauliczne; także margle o zawartości gliny niżej i zwyż tej granicy dają jeszcze niezłe wapna hidrauliczne zresztą i wapienie formacji jurajskiej wypalają się na wapno* hidrauliczne.

Margiel z 12% gliny daje słabe, ź 15% średnie, a z 20—25% mocne wapno hidrauliczne.

Wypalanie margli odbywa się w piecach stojących w temperaturze niżej stopienia; zaczem zużywa się mniej paliwa, niż do wypalania wapna zwykłego.

Wapno hidrauliczne gasi się nieco powolnie] jak zwykłe, rozgrzewa się mniej i narasta około 50% ; gaszenie dokonywa się przez zanurzenie w wodę lub pod pokrywą piasku, wskutek czego wapno rozpada na proszek miałki, mączny, żółtawobiały, który zarabia się na zaprawę. Potrzebna do gaszenia ilość wody wynosi 30 do 50%.

W handlu sprzedają wapno hidrauliczne w kawałkach lub sproszkowane; ostatnie jest korzystniejsze tam, gdzie go wiele potrzeba.

Ciężar jego właściwy jest 24—2’8; w stanie sproszkowanym nasypanym waży 550—600 Jcgjms.

Skład, margli jest niepewny nawet w tym samym kamieniołomie. Starano się zatem wytworzyć sztuczne margle celem zabezpieczenia jednostajnej jakości wapna, i stąd pochodzi w handlu i nauce wapno hidrauliczne naturalne i sztuczne.

Celem uzyskania zaprawy hidraulicznej zarabia się wodą wapno hidrauliczne zaraz po wypaleniu zgaszone i z piaskiem zmieszane;

wapno bowiem odleżałe po wypaleniu wietrzeje rychło i daje lichą zaprawę.

Zaprawa tężeje powolnie nawet bez dostępu kwasu węglowego i po pewnym czasie staje się hidrauliczną ; mur wykonany na niej schnie prędzej, jest wytrzymalszy i trwalszy na działanie atmosfery, niż na wapnie zwykłem. Wyprawa murów zaprawą hidrauliczną jest na mrozie trwała.

Wapno silnie hidrauliczne niegasi się, lecz po wypaleniu miele na proszek, który po dodaniu wody i piasku zarabia się na zaprawę.

Mieszaniny wapna hidraulicznego do piasku według objętości używane są w stosunku: 1:1, 1:2, 1 : 3, 1: 4, 1:5. Wydajność zaprawy wynosi około 75°/₀ sumy objętości wapna i piasku a potrzebna ilość wody około 12% z tej samej sumy; bez uwzględnienia jednak odnośnej ilości wody na zwilżanie cegły itd.

Wytrzymałość zaprawy na ciśnienie Ka — 30—150 Jcg/cm², a na ciągnienie Kz = 6—18 kg jem².

Zaprawa w budowlach wodnych może jedynie wówczas spełnić zadanie, jeżeli przed zetknięciem z wodą pozostawała przez dłuższy czas na powietrzu aż do stężenia,

7. Zaprawy cementowe.

a) Zaprawa z cementu romańskiego.

Margiel zawierający 25—40% ciał gliniastych zmienia, po wypaleniu w temperaturze niżej stopienia, swój węglan wapnia na wapno żrące, a ciała gliniaste na puzzolanę i tworzy materjał hidrau-liczny, który różni się tern od wapna hidraulicznego, że się nie daje gasić, że wskutek tego trzeba go zarobić na zaprawę jedynie w stanie zmielonym na proszek i że po zarobieniu wodą nie powiększa objętości swej w sposób dostrzegalny.

Materj ał ten jest właśnie cementem romańskim, zwanym tak że wprost cementem, i ma barwę żółtawą aż do ciemnobrunatnej. Sprzedają go w beczkach po 250 kg wagi brutto i w workach po 50 — 75% o pojemności 047—0-71 w³; nasypany waży 800 do 1050 kgjmZj a więc średnio 900 %/m³, a stłoczony 1200—1500 kg\m$.

Cement rzymski zarobiony nie powinien po stwardnieniu ani zwiększać objętości, ani rysować się, ani łuszczyć; poczyna twardnieć na powietrzu bez domieszki piasku po 7—15 minut.

Zaprawa z cementu romańskiego jest mieszaniną sproszkowanego cementu romańskiego i piasku, zarobioną wodą*, rozgrzewa się nieznacznie, nie chłonie wiele wody, pod wodą tężeje prędzej jak cement portlancki i z tego powodu jest bardzo cennym materjałem w robotach podwodnych, zwłaszcza do tamowania źródeł, lub dopływu wody zaskórnej. W stanie czystym, to jest bez domieszki piasku, używa się tylko do murów wystawionych na uderzanie fal*, do wszelkich innych zwykłych robót murarskich dodaje się do cementu piasku w stosunku 1:1, 1:2 i 1: 3-, ta ostatnia mieszanina może dać jeszcze dobrą zaprawę, gdy cement świeży. Użycie zaprawy musi być szybkie, gdyż rychło tężeje i psuje się*, zbyt rzadka zaprawa słabo wiąże, a wysychając kurczy się i pęka.

Do wyprawy robót stukatorskich i odlewów używa się zaprawy w stosunku cementu do piasku 1:6 do 1:8; odlewy jednak są liche. Wiele lepsze z tego cementu są kamienie sztuczne do murów, koryta wodne, kręgi studzienne, rury kanałowe, drenowe, ryny, żłoby, płyty pisoarowe, misy itp., oraz dachówki, wymagające jednak starannej roboty. Do tych wszystkich przedmiotów cement musi być powolnie wiążący i w tym celu miesza się go z cementem portlanckiin i ze znaczną ilością piasku, zarabia małą ilością wody i ubija w formach. Wszelkie wyroby należy przechowywać w wilgoci przez 3—4 tygodni i chronić od przewiewu powietrza.

Ciężar właściwy zaprawy stwardniałej 2*7—3'00.

Beczka najlepszego cementu romańskiego w Anglii wyrabianego obejmuje 0175 m* i waży 163%*, 1 w stanie nasypanym waży 700—900 kg.

Jeden hektolitr cementu rzymskiego ważącego 80—90%, zarobiony 30—40% wody daje 0⁻60—0-76 M ciasta cementowego, które z 3 hl piasku tworzy 2*9—3 hi zaprawy; 1 hl z 60—80% wody daje 0 91—111 hl ciasta cementowego.

Wystarczająca zazwyczaj domieszka wody wynosi 30—35% objętości albo 40—43% wagi cementu i daje ciasto dostatecznie gęste; do ciasta ciekłego 55—60% wody według objętości lub 68—75% według wagi; do zaprawy z domieszką piasku trzeba powiększyć te ilości wody o kilka procent.

Zaprawę cementową należy szybko . zużyć zanim się rozpocznie jej wiązanie i zarobić naraz tylko tyle, ile murarz w przeciągu 5—10 minut może zużyć. Wyprawę należy utrzymywać przez pierwszych dni kilka w wilgoci i osłonić pTzed promieniami słońca,

Niepewność co do składu raarglów, nawet w jednym i tym samym kamieniołomie, stała się i tu powodem do wyrabiania cementu z margli sztucznych, czyli tak zwanego cementu port-lanckiego.

b) Zaprawa z cementu portlanckiego.

Cement portlancki jest sztucznie wytworzoną i stosownie przyrządzoną mieszaniną węglanu wapnia i gliny, dającą zaprawę o doskonałych własnościach hydraulicznych ; jest więc właściwie stucznym marglem wypalonym, mającym tę wyższość nad marglami naturalnymi, że zawiera najlepsze jednolite ustosunkowanie składników i staranne przysposobienie całej masy.

Margle sztuczne wyrabiają zazwyczaj z miękkich wapieni, jak ziemie margliste, kreda, martwice wapienne, wapienie jezior i łąk; rzadziej natomiast z wapieni łomowych i margli zbitych. Wapienie te miękkie po sproszkowaniu i uwolnieniu od obcych przymieszek zapomocą wypławienia, miesza się w stosunku 78—75°/₀ wapienia na 22—25°/₀ gliny udoskonalonymi już dziś przyrządami.

Po zarobieniu na ciasto można je wypalać w bardzo wysokiej temperaturze, w której tlenek wapnia łączy się chemicznie z krze-mionką gliny, a margiel, niemając już wapna wolnego, nie gasi się. Zmielony wreszcie na mączkę miałką i zarobiony wodą tężeje jak cement rzymski lub podobne wapna hidrauliczne i dosięga bardzo znacznej wytrzymałości.

Zdarzają się także i rodzime margle o zupełnie doskonałych i do fabrykacji cementu znakomitych własnościach, jak np. wPerl-moos w pobliżu Kufstein w Tyrolu i w innych miejscowościach. Cement z nich przyrządzony zowie się cementem portlanckim naturalnym.

Warunkiem niezbędnym jest wypalenie marglu aż do spieczenia czyli rozmiękczenia całej jego masy, gdyż od tego jedynie zależą w wysokim stopniu cenne własności cementu portlanckiego ; wypalanie zresztą w tak wysokiej temperaturze, wynoszącej około 2000° C, doprowadzającej masę cementowni do jasnego żaru białego, jest właśnie zasadniczą cechą, odróżniającą cement portlancki od cementu romańskiego i W⁷apna hidraulicznego, wypalanych w’ temperaturach niskich.

Do wyrobu cementu portlanckiego nadają się zresztą wszystkie wapienie; glina zaś powinna być plastyczna, wrolna od grubszych przymieszek i posiadać masę jednostajną.

Materjały surowe po odpowiedniem przygotowaniu rozdrabniają się możliwie miałko i mieszają jak najdokładniej sposobami następującymi.

Mieszanie suche. Wapienie łamane i kredy twarde suszy się w piecach a potem miele; tak samo postępuje się z gliną. Mączkę każdą osobno przesiewa się sitem o 360—500 oczkach na 1 cm*r poczem ilości ich, odmierzone dokładnie we właściwym stosunku, miesza się możliwie najdokładniej i zarabia na zupełnie jednostajną gęstą masę ciastową.

Mieszanie półmokre. Jeden z obu materjałów, a najczęściej wapień, oczyszcza się z piasku i kamyków zapomocą rozdrobnienia i wypławienia i mokry ten mułek miesza się z mączką drugiego materjału, otrzymaną w drodze suchej.

Mieszanie mokre. Wapień i glinę po rozdrobnieniu miesza się we właściwym stosunku i wypławia, a mułek stąd otrzymany zawiera oba ciała dokładnie wzajemnie wymieszane.

Z masy otrzymanej, w którybądż sposób wyżej opisany, robi się cegiełki ręcznie lub maszyną, suszy na powietrzu lub w suszarni i wypala wr piecach, zazwyczaj stojących, w których się je układa warstwami na przemian z paliwem. Czasem, zamiast w cegiełkach, wypalają masę w nieforemnych grudach, ale cement jest gorszy.

Gzem dokładniej wysuszone cegiełki, tern krócej trwa wypalanie.

W piecach okresowych do 10.000% masy cementowej obejmujących wypalanie trwa 24 godzin, a 20.000—30.000 kg 30—40 godzin.

Używają także pieców o nieustannem wypalaniu.

Masa cementowa należycie wypalona ma wygląd ciała spiekłegor do lawy wulkanicznej podobnego, barwy zielonoszarej ; niedopalone części są jasnobrunatne i mało wytrzymałe, a przepalone są niebiesko-szare aż do barwy czarnozielonej i dają ciężki niewiążący proszek. Masa należycie wypalona jest bardzo twarda i wymaga bardzo silnych maszyn do zmielenia, które ją najpierw roztłukują na drobne kamyczki, a potem mielą na mąęzkę. Mączkę przesiewa się przez sita, aby była najdelikatniejszym proszkiem, gdyż od tego zależy dobroć cementu.

W handlu sprzedają cement w beczkach i w wtorkach; według norm austrjaekich beczka cementu portlanckiego ma ważyć 200 kg a wtorek 60 kg brutto ; wTedług zaś norm niemieckich beczka ma w ażyć 180 kg brutto a 170 kg netto. Dopuszczalna różnica w każdym razie wynosi 2% w⁷agi.

Na beczce oprócz napisu „Cement portlaneki“ powinien być wpisany także ciężar brutto i netto.

Cement po wytworzeniu powinien odleżeć w suchem miejscu około 8 miesiące na składzie, gdyż odleżały wiąże powolniej i jest znacznie wytrzymalszy. Z doświadczenia wiadomo, że cement podczas tężenia w wodzie zwiększa swą objętość, ale odleżały mniej niż świeży; skutkiem tego cegły muru na cemencie odpryskują w pobliżu spoin. Zresztą odleżały cement, zarobiony wodą,' nie rozgrzewa się tak jak świeży. Pęcznienie i pękanie cementu wtedy się wydarza, gdy ma za wiele tlenku wapnia lub magnezu.

Dobry cement jest proszkiem miałkim, ostrym w dotknięciu, barwy jasnoszarej do ciemnoszarej, z odcieniem zielonym lub niebieskim, a pod mikroskopem okazuje złożenie z ostrych blaszek i płytek.

Ciężar właściwy cementu portlanckiego wynosi 8-10—8-25; odle-żałego zmniejsza się na 2-96—2*85 ; atoli gdy jest dobry, zmniejszenie niepowinno zejść niżej 8*05. Jest to jedna z najważniejszych cech dobroci.

Litr cementu lekko nasypanego waży 1-2—14%; silnie stłoczonego w opakowaniu 1 -85 kg.

Dobry cement zawiera na wagę: 58—G7<>/₀ tlenku wapnia, 20—26*5°/₀ krzemionki, 4—10°/₀ glinki, 2—6°/₀ tlenniku żelaza, 0*5—8°/o tlenku magnezu, 0 5—2<>/₀ kwasu siarkowego i do 8°/0 zasad (potasu i sodu).

Michaelis na podstawie licznych rozbiorów podaje następujący przeciętny skład dobrego cementu: 60-05°/₀ tlenku wapnia, 24 81⁰/₀ krzemionki, 7*5°/₀ glinki, 3 34°/₀ tlenniku żelaza, 117°/0 tlenku magnezu, 0-80% potasu, 0*74o/₀ sodu, 1-82% gipsu.

Według norm austrjackieh cement portlancki powinien zawierać na jednostkę wagi: składników hidraulicznych 1*7 wagi składników wapni stych.

Gips dodany w ilości 1—lf^/o do cementu, zawierającego za dużo wapna, usuwa niebezpieczeństwo pęcznienia nie ujmując innym własnościom i przedłuża tężenie; wszakże w dobrym cemencie ilość gipsu niepowinna przekraczać 2°/₀. Żużel z pieców wielkich mielony usuwa również pęcznienie;soda zwapniona,sole rozpuszczalne, wapień, glina, łupki gliniane, piasek, popiół itp., domieszane do cementu są szkodliwe, a w najlepszym razie obojętne i małej wartości, za które jak za cement drogo płacić trzeba. Jak długo jednak ilość wszystkich tych domieszek nieprzekracza 2°/₀, to zawartość ich nie jest jeszcze fałszowaniem cementu; w większej jednak ilości

mogą zmienić tak dalece własności cementu, że przestanie być cementem*, mimo tego jednak może się on dać jeszcze użyć ze skutkiem do wielu robót budowlanych.

Jeżeli więc fabrykant przedstawia swój wyrób i sprzedaje jako cement z domieszkami, nie jest to jeszcze fałszerstwem*, skoro jednak postępuje przeciwnie, to popełnia fałszerstwo tern gorsze, że kupujący niema możności dorywczego stwierdzenia składu chemicznego, ani stopnia zafałszowania, Świadomość tej trudności rozpoznania daje właśnie pocliop spekulantom do wyrabiania cementów fałszywych, obejmujących czasami do 50% domieszek obcych, co uchodzi bezkarnie, gdyż stwierdzenie domieszek, a zwłaszcza żużlu często nawet w drodze ścisłego chemicznego rozbioru jest niemożliwe.

Wszelkie barwniki, a szczególnie oker, zmniejszają wytrzymałość cementu, z wyjątkiem tylko farb ultramarynowych (niebieskich i zielonych), których nawet domieszka 40% nie szkodzi. Mimo tego barwią cement czarno, czerwono w najrozmaitrzych odcieniach, żółto, brunatno, zielono i niebiesko; jedynie na biało cementu zabarwić nie można.

Zaprawa z cementu portlanckiego jest pod względem siły wiążącej i innych nieocenionych własności najdoskonalszą ze wszystkich innych zapraw hidraulicznych.

Cement zarobiony wodą w ilości 35—40% objętości cementu daje 90% czystej zaprawy cementowej, która na powietrzu poczyna tężeć po 10 minutach, gdy cement wiąże szybko, po 10—15 minut, gdy średnio, a po 15 minutach, gdy powolnie wiąże, i staje się z czasem bardzo wytrzymałą,

W budownictwie lądowem rzadko kiedy używa się zaprawy czystej cementowej, gdyż na powietrzu kurczy się niejednostajnie i pęka; w wodzie jednak tężeje prawidłowo, niepęka i dla tego używają jej do zatykania źródeł, zapełniania szczelin i pęknięć murów pod wodą płynącą i kanałów, do osadzania żelaza w murach, i w ogóle tam, gdzie potrzeba szybkiego stężenia zaprawy.

Zresztą do zaprawy cementowej dodaje się zawsze piasku w pewnym stosunku, wskutek czego wiąże wprawdzie powolniej, ale bez ujmy wytrzymałości; ze względów oszczędnościowych używa się piasku nawet i do zapraw podwodnych. Prawie do wszystkich robót jest odpowiedniejszym cement powoli wiążący, gdyż podczas użycia jest dogodniejszy, tężeje prawidłowiej i jest wytrzymalszy. Cement zaś szybko wiążący używa się oprócz wypadków wyżej

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

poszczególnionych, także i tara, gdzie roboty nie są zabezpieczone od dostępu wody płynącej, a nadto do murów wznoszonych późną jesienią chłodną, do wypraw, gzymsów itp.

Wody i piasku należy do zaprawy cementowej dodawać we właściwej mierze, gdyż nawet nieznaczne uchybienia pod tym względem sprowadzają szkodliwe skutki; trzeba zatem w drodze prób wyznaczyć najkorzystniejsze ilości stosunkowe tych domieszek dla danego cementu.

Woda ma być bezwarunkowo czysta, wolna od jakichkolwiek soli, gliny, mułkn, tłuszczu itp. Zależnie od rodzaju cementu, przeznaczenia roboty i stanu pogody ilość potrzebnej wody do gęstej zaprawy wynosi w regule około 20% sumy objętości cementu i piasku i dochodzi nawet do 30%, zwłaszcza jeżeli zaprawa zawiera więcej cementu, niż piasku; do zaprawy zaś rzadkiej potrzeba wody około 40%. Zawartą w składnikach mieszaniny wilgoć, oraz stopień nasiąkliwości kamieni trzeba także uwzględnić. Szybko wiążące cementy wymagają więcej wody, a tak samo w porze suchej i gorącej. Zaprawa gęsta po stężeniu jest więcej zbita, wytrzymała i trwała na wpływy atmosferyczne, niż rzadka; do murów z cegły używa się rzadszej zaprawy, niż do murów z kamieni łamanych, gdyż cegła nawet zmoczona odbiera wodę zaprawie. Za mała ilość wody powoduje pęcznienie zaprawy z ujmą wytrzymałości; trzeba zatem kamienie i cegły oczyścić z brudu i dobrze nasycić wodą; skrapianie szczotką tu nie wystarcza. Za dużo wody czyni zaprawę mało zbitą i porowatą, co jednak mniej szkodzi wytrzymałości, niż u innych zapraw. W robotach murarskich niepodobna uniknąć nadmiaru wody, co jednak jest o tyle korzystne, że opaźnia tężenie a szkody nie przynosi, gdyż podczas wysechania nadmiar wody się ulatnia. Wszakże do wyrabiania kamieni z cementu itp. trzeba go zarobić taką ilością wody, jakiej potrzeba do utrzymania zaprawy w stanie wilgotniej ziemi czyli t. zw. zaprawy sypkiej; ten stan bowiem jedynie umożliwia prawidłowe ubicie zaprawy na jednolitą masę i wystarcza zupełnie do stwardnienia.

Za dodaniem więcej wody zaprawa staje się lepką i trzeba ją zarabiać już w skrzyni (w naczyniu).

Ilość piasku, który ma posiadać własności, wymagane wyżej dla zwykłej zaprawy wapiennej¹, zależy od rodzaju cementu i piasku

oraz od wymaganego stopnia wytrzymałości i hidrauliczności zaprawy. Czem więcej piasku, w równych zresztą warunkach, tein zaprawa wolniej tężeje tak w powietrzu jak w wodzie, i ma mniejszą siłę wiążącą, gęstość i wytrzymałość, oraz łatwiej przepuszcza wodę.

Stosunki mieszaniny cementu, piasku i wody powinny być właściwie ciężarowymi; gdy jednak zastosowanie wagi byłoby z wielkimi trudnościami połączone, więc w praktyce używają powszechnie stosunków objętościowych do zaprawy.

■ Do nieprzesiąkliwych zbiorników nie należy przekraczać stosunku do piasku 1:1 ; tego też stosunku używa się do spoinowania (testowania spoin) i zalewania.

Stosunku 1:1¹ ₂ używa się do betonu w rowach fundamentowych źródlistych i podatnych, do cienkich murów, cienkich sklepień, cienkich filarów, wyprawy cokołów, pochyłych powierzchni ściekowych i kamieni sztucznych.

Stosunku 1:2 do murów w wodzie, oporów, łuków ziemnych, łuków i sklepień płytkich, mocno obciążonych, do ciągnięcia i wyprawy gzymsów, do wyprawy zewnętrznej i do wilgotnych cokołów.

Stosunku 1:3 do fundamentów budynków wielupiętrowych, murów piwnicznych, filarów oporowych, sklepień kolebkowych o strzałce ¹/₄—%, wewnętrznej wyprawy i do posadzek.

Stosunku 1: 4 do fundamentów suchych i podwodnych, do cokołów budynków jednopiętrowych, do tylnych przymurowań murów oporowych i do cienkich ścian działowych.

Cement portlancki mimo miałkiego zmielenia ma pustkę między-ziarnową większą lub mniejszą w miarę, czy jest lekko nasypany lub stłoczony; pustkę tę zapełnia woda podczas zarabiania cementu.

Ponieważ 1 litr lekko nasypanego cementu waży P40 kg a ciężar jego właściwy wynosi 320 kg, więc właściwa masa cementu w litrze będzie

1-40

= 044 l\ stąd na pustkę między ziarnową przypadnie

1 — 044 = 056 l, co mniej więcej odpowiada ilości wody potrzebnej do związania cementu. Podobnie litr piasku lekko nasypanego waży około 1*60 kg, gdy zaś ciężar jego właściwy jest 2-65, więc masa 1-60 .

wyniesie tu ^7^5 = 0'601\ zaczerń na pustkę międzyziarnową

piasku przypadnie 1 —0-6 = 040 l, czyli ogólnie 40%. Jeżeli do naczynia litrowego piaskiem suchym lekko i równo zapełnionego, dolewa się tyle wrody ile się zmieści, to pomierzona objętość wody

jest także pojemnością pustki; w piasku zwykle używanym wynosi pustka 30—35%.

Objętość zaprawy nie jest równa sumie objętości cementu, piasku i wody, wchodzących w jej skład, lecz jest zawsze mniejszą. Pochodzi to stąd, że podczas zarabiania zaprawy woda zapełnia międzyziarnową pustkę w sypkim cemencie, a ten znowu między-ziarnową pustkę w piasku.

Objętość uzyskanej zaprawy w porównaniu do sumy objętości jej składników jest wydajnością zaprawy. Załęży ona od. jakości i natury cementu i piasku, oraz od ilości wody i daje się wyznaczyć dla danego cementu i piasku jedynie zapomocą próby. I)o zorjentowania się jednak w projektowanej robocie cementowej co do ilości potrzebnych materjałów i kosztów, konieczne są pewne praktyczne wskazówki i do tego celu mogą posłużyć następujące dane.

W zeszycie 24. laboratorjum mechaniczno technicznego królewskiej technicznej Szkoły wyższej w Monachium podaje Stahl wyniki obliczenia zaprawy cementowej w procentach od sumy objętości składników jej mieszaniny, to jest od cementu i piasku z pominięciem wody, a mianowicie: 1:0 daje 90%, 1:1 daje 73*50% (70%), 1:2 daje 68% (65%), 1:3 daje 72*75<>/₀ (70®/o), 1:4 daje 76*40% (74%), 1: 5 daje 78*84o/₀ (76<%), 1:6 daje 80*57<yo (78o/₀), 1 : 7 daje 81*88% (80»/₀), 1:8 daje 82*84% (82o/₀), 1:9 daje 83*70%, 1:10 daje 84*37%, 1:11 daje 84“92<y₀, 1:12 daje 85*59<>/₀. W tern mieści się już także spółudział wody potrzebnej do zaprawy.

Bij sing und Schumann w dziele „Der Portlandzement und seine Anwendungen im Bauwesen“ twierdzą, że powyższe wyniki obliczenia Stahla są nieco za wysokie i proponują dla stosunków 1:1 do 1:8 niższe cyfry procentowe wydajności, uwidocznione wyżej w nawiasie obok cyfr Stahla, Oświadczają nadto, że ostatecznie do użytku codziennego wystarczy zupełnie przyjęcie przeciętnej wydajności na 75% dla stosunków 1:1 do 1:4, i podają prosty wzór ogólny do obliczenia wydajności zaprawy

Gc Gp G

— 4-

g* ’

w którym Gc, GPl Gw są ciężary bezwzględne cementu, piasku i wody w stanie wchodzącym w skład zaprawy, gc, gP, gw ciężary właściwe tych składników, o przeciętnych wartościach gc — 3*13, gp = 2-65, gw — 1*00.

gc

gp

119

Unna, opierając się na stwierdzonej doświadczalnie wydajności cementu 0 48 i przyjąwszy, że pustka w piasku wynosi 40°/₀, a woda jako domieszka spółdziała także w wydajności zaprawy, dochodzi częściowo na podstawie doświadczeń, częściowo na podstawie obliczeń do następujących cyfr: mieszanina o stosunku cementu, piasku i wody 1: 2 : 0 53 daje 2-21 części zaprawy, 1: 2'5 : 0 62 daje 2-60 części, 1: 3 :0 64 daje 2 92 części, 1:4:0 80 daje 3’68 części, 1:5:1 daje 4*48 części.

Na tych samych właśnie podstawach Karol Stöckl, starszy radca budownictwa kolei państwowych, oparł ściśle swój wzór do obliczania wydajności z zaprawy cementowej, który podaje w „Österreichische Wochenschrift für den öffentlichen Baudienst“ Nr. 48

z roku 1909. w następującej postaci:

Z = 0‘48 G -f- 0*60 P 4- W, gdzie C oznacza objętość cementu, P piasku, W wody, której wartość wyznacza się z wzoru osobnego

120

121

Po podstawieniu tej wartości we wzór poprzedni będzie Z = 065 C 4- 0-77 P.

122

Cement zarobiony wodą jest spoiwem, które zlepia ziarna piasku, zamieniając zaprawę po stwardnieniu na piaskowiec. Skoro zatem cement, względnie spoiwo zapełni całą pustkę w piasku, czyli skoro objętość spoiwa podzielona przez objętość pustki między ziarnowej piasku będzie równa, lub większa niż 1, to zaprawa cementowa będzie syta; w przeciwnym razie zaprawa jest niesyta.

Według powyższych wzorów Stöckla spoiwo wynosi 048 C 4--p 017 (<74- P), gdy zaś pustka w piasku jest 0 40 P, więc stopień gęstości zaprawy przedstawia wzór

0’48 C -f- 0*17 (C 4- P)

0-40 P

123

Dla stosunku cementu i piasku 1:2 będzie gęstość zaprawy 0-48 4-017 X-3

0-80

1-23,

124

gdy zatem D > 1, zaprawa jest syta, Dla stosunku 1 : 3

0-48 4-017 X-A

1-20

0-97

125

tu jest D {1, zaprawa zatem niesyta; z powodu jednakże zbyt małej różnicy między Dii, stosunek cementu do piasku 1:3 można uważać jeszcze jako skrajną granicę sytości zaprawy.

Zarabianie zaprawy powinno być bardzo staranne i dla tego należy ją poruczać murarzom, obznajomionym z tą czynnością, której przebieg powinien być następujący.

Piasek suchy miesza się dokładnie tak długo, aż mieszanina okazuje barwę jednostajną; poczem dopiero dodaje się zwolna potrzebnej ilości wody wśród ciągłego zarabiania; gdy piasek mokry, cement zarabia się wodą a następnie dosypuje się potrzebnej ilości piasku.

Ilości cementu i piasku, potrzebne do zaprawy bądź ciężarowe, bądź objętościowe, należy starannie odmierzyć według przepisanego stosunku.

Przemiana zaprawy w masę skamieniałą zowie się tężeniem którego pierwszym okresem jest wiązanie a drugim twardnienie. Skoro masa po zarobieniu stężała o tyle, że naciskana palcem z lekka niedostaje znaku, to zaprawa związała; twardość jej i wytrzymałość jeszcze niewielka, ale w wodzie już nie rozpada. Czas wiązania wogóle trwa od kilku minht do kilkunastu godzin, a podczas zarabiania podnosi się ciepłota zaprawy zwłaszcza szybkowiążącej o 2*5—13° C. Okres twardnienia trwa zazwyczaj 3 miesiące, chociaż nawet i później jeszcze twardnienie postępuje przez lat kilka.

Zaprawa tężejąca na powietrzu a zwilżana dostatecznie w pierwszych dniach, jest po stwardnieniu wytrzymalsza, niż zaprawa stwardniała w wodzie.

Należy baczyć zwłaszcza w pierwszych miesiącach tężenia, by woda nie mogła w znacznych ilościach uchodzić z zaprawy, i w tym celu chronić ją od przewiewów, gorąca i od materjałów chłonących wodę. W przeciwnym bowiem razie wytrzymałość zaprawy będzie tak mała, że może popękać i rozsypać się; najniekorzystniejsze pod tym względem są Avyprawy cienkie na znacznych powierzchniach.

Na wiosnę i w jesieni zaprawy cementowe tężeją powolniej,“ ale są wytrzymalsze niż w lecie, w której to porze powinne być stale zwilżane. Wystawione w pierwszym miesiącu tężenia na mróz mają stosunkowo małą wytrzymałość a niekiedy nietężeją wcale dalej, lecz pękają i kruszą się. Zaprawa wstrząsana po zarobieniu, lub wystawiona na działanie wody płynącej nie twardnie wcale. Na mrozie należy używać zaprawy gęstej, zarobionej ogrzanym piaskiem i ciepłą wodą; sól kuchenna, dodana w ilości około 8°/₀ do wody,

przeznaczonej do zarobienia zaprawy, przyczynia się do jej stwardnienia na mrozie i czyni dostatecznie wytrzymałą, ale może spowodować wykwity.

Zaprawa zupełnie stwardniała (skamieniała) dostaje barwę nieco jaśniejszą i nieprzepuszcza wcale wody ani powietrza, wskutek czego nadaje sie znakomicie do izolacji od wilgoci*

W temperaturze 100° C zaprawa stwardniała niedoznaje uszczerbku; . w wyższych temperaturach zmniejsza swą wytrzymałość, a rozżarzona do czerwoności kruszeje i pęka.

Na działanie silnycłi kwasów nie jest odporną nawet po stwardnieniu; najszkodliwsze są kwasy, tworzące z wapnem związki rozpuszczalne, jak kwas solny, azotowy, octowy itp. ; mniej szkodliwe są kwasy, tworzące związki z wapnem trudno lub wcale nie rozpuszealne, jak kwas siarkowy i fluorowodorowy. Potas, sód, amoniak itp. oraz sole, z wyjątkiem chlorku magnezu i siarczanu magnezu, pozostają bez wpływu; smoła i oleje mineralne nie działają w sposób widoczny na zaprawę stwardniałą; natomiast oleje tłuste, kwas garbnikowy, piwo skwaśniałe tworzą mydła wapienne i rozmiękczają zaprawę, jednak zaprawa o stosunku cementu do piasku 1 :1 jest na to prawie odporna.

W pewnych warunkach niekorzystnych wydarza się czasem, że naprawa zmniejsza swoją objętość.

Jeżeli przedmioty z ołowiu lub cynku stykają się z cementem, to ulegają rychło zniszczeniu; dla zapobieżenia więc temu należy je osłonić papierem, filcem lub tekturą asfaltową.

Wytrzymałość zaprawy czystej cementowej bez piasku na ciśnienie Ka = 250 do 270 ległem^ ; zaprawy zaś zmieszanej z piaskiem w stosunku 1:3 po 28 dniach wytrzymałość na ciągnienie Kz = 20 do 40 kg) cm², na ciśnienie Kd = 150 kg jem².

Według Bausehingera :

Kd

Kz — ₁₀ do ₆

12G

K.i

Kb=-¥

127

Kd

K = -₆~

128

minimum

Kz = 16 kgjcm².

129

Zobacz oznaczenia spółczynników skrajnej granicy wytrzymałości, strona 71.

Zaprawy z cementów ciężkich mają większą wytrzymałość, niż z cementów lżejszych.

Cement nie przechodzący przez sito z drutu 010 mm o 900 oczkach na 1 cm², wiąże późno i słabo; jeżeli pozostałość cementu na tem sicie nie przekracza 10°/₀, a na sicie z drutu 0*05 mm o 4900 oczkach na 1 cm² wynosi nie więcej niż 30 do 35°/₀, to cement jest dostatecznie miałki.

Zaprawy nie należy przygotowywać w większej ilości, niż da się zużyć w czasie około dwu godzin; nie należy też przechowywać jej przez obiad, a tem mniej przez noc, gdyż twardnie i staje się nieprzydatną, a zarobienie jej ponowne nie prowadzi do celu.

Kamienie do murów na zaprawie cementowej powinny być czyste, nie kruche i nie miękkie, cegła zaś dobrze wypalona i doborowa. Cegła o gładkich zeszklonych powierzchniach nie łączy się ściśle z zaprawą cementową.

Powierzchnię murów przed wyprawą należy starannie oczyścić i zmoczyć; użycie rzadkiej a na to gęstej wyprawy jest mniej korzystne. Zacieranie wyprawy zewnątrz gęstszą zaprawą powoduje łuszczenie się.

Do naprawy stopni z piaskowca używa się gęstej zaprawy, zmieszanej z mączką tegoż piaskowca i z opiłkami żelaznemi.

Zaprawa wapienno cementowa jest mieszaniną zaprawy cementowej z wTapnem gaszonem ciastowem, lub sproszkowanem.

Zbyt chuda zaprawa cementowa w stosunku cementu do piasku 1:6, 1:7 itd. jest jeszcze wprawdzie wytrzymała, ale wskutek zbytniej sztywności niedogodna w użyciu i wiąże źle w murze; domieszka pewnej ilości ciasta wapiennego czyni ją ciągliwą, plastyczną i usuwa wszelkie powyższe wady i niedogodności. Wiąże powoli i można ją kilkakrotnie przerabiać w ciągu 24 do 26 godzin ; jest zresztą wytrzymalsza od odnośnej zaprawy cementowej, tania i tworzy bardzo odpowiednią zaprawę do murów fundamentowych, piwnicznych, nadziemnych i wyprawy sklepień.

Zalecają zaprawy o następujących stosunkach cementu do ciasta wapiennego i do piasku 1 : Vj₂ : 6 do 9, 1: 2 : 6 do 10, l¹/^ : 1 t o : 6 do 9, 2 : 1: 6 do 9, 1 : i/a : 5, 1: 1 : 6 do 7.

Zaprawy do murów i sklepień: 1 część cementu, 5 piasku, 0*50 wapna i 130 wody daje około 4 90 części zaprawy, 1: 6 : 1:135 daje około 6 00 części, 1:7:1: 1*60 około 6’80 części, 1:8 : 1¹/₂ : 1*6 około 7*80 części, 1:10.: 2 : 1*7 około 9 45 części.

Do wyprawy murów zalecają mieszaninę: 2 części cementu, 3 piasku, V4 do Vs ciasta wapiennego, a jako zaprawy nieprzemakalne: 1 część cementu, 2 piasku, 05 wapna, 1:3:1, 1 :5 : 1¹₂, 1:6:2.

Zarabianie zaprawy wapiennocementowej dokonuje się w następujący sposób : ciasto wapienne odmierzone we właściwym stosunku, zarabia się w skrzyni z wodą na mleko, a cement z piaskiem miesza się osobno według danego stosunku, poczem zsypuje do mleka i przerabia do właściwej miary.

Zamiast wapna zwykłego miesza się do zaprawy cementowej także wapno hidrauliczne ; zalecają tu następujące stosunki cementu do wapna hidraulicznego i do piasku: 1 : l¹^ : 6 do 9, 1: 2 : 6 do 9, 1 <4 : 1¹ ₂ : 6 do 9, 2 : 1: 6 do 9, 1: '/a : 5, 1:1: 6 do 7, 1:2:10.

c) Zaprawa z cementów mieszanych.

1.    Cement dolomitowy. Dolomit po słabem wypaleniu w temperaturze 300—400° C twardnie prędko w wodzie sposobem hidrau-

~ licznym i kamienieje-, wypalony zaś w temperaturze znacznie wyższej i sproszkowany gasi się szybko w wodzie wśród znacznego ogrzania i daje masę, która podobnie jak gips służy do odlewów. Na tych własnościach dolomitu opiera się właśnie fabrykacja cementu dolomitowego.

2.    Cement medina stanowi odmianę poprzedniego i wyrabia się z dolomitu i gliny zawierającej żelazo. Jest mniej wytrzymały, niż cement portlancki, ale znacznie tańszy i wytrzymały na działanie wody morskiej.

Dolomit, wypalony aż do wytworzenia się wapna żrącego, jest małp hidrauliczny i daje chudą zaprawę powietrzną, używaną zamiast zwykłej wapiennej.

3.    Cement magnezjowy. Wypalona magnezja (tlenek magnezu), zmieszana z roztworem chlorku magnezu 20—30° Beaumé, rozgrzewa się i prędko tężeje w masę twardą, wytrzymałą, która podobnie jak cement portlancki staje się coraz twardszą. Masę tę nazwał Sorel cementem magnezjowym; jest jasnej barwy, przyjmuje wiele piasku i daje zaprawę po stwardnieniu bardzo wytrzymałą, ale niezupełnie hidrauliczną.

Używa się do wyrobu kamieni sztucznych, posadzek mozajkowyeh, ozdób architektonicznych, sztucznej kości słoniowej, kul bilardowych, do spajania metali, oraz szkła z metalami. Odmiany cementu magnezjo-wego są:

a)    Abolit jest to magnezyt rozdrobniony, wypalony, zmielony i przesiany, z bezpostaciowym kwasem krzemowym zmieszany. Zarobiony wodą służy do wyrobu pomniejszych ozdób architektonicznych.

b)    Cement magnezjowo-wapienny jest cementem magnezjo-wym, zmieszanym z wapnem tłustem i używa się zamiast wapna hidraulicznego.

c)    Bitum elit jest to cement magnezjowy zmieszany z asfaltem sproszkowanym.

4. Cement biały, zwany także cementem Kansome’a, jest dobrze wypławioną gliną, zmieszaną ze stosowną ilością kredy i glinki porcelanowej (kaolinu) ; cała ta mieszanina wypala się w retortach.

Jest podobny do marmuru, twardnie rychło, ma znaczną wytrzymałość, ale jest droższy od portlanckiego.

Berkefeld wyrabia go z okrzemki i kredy, Heintzel z kredy i kwarcu silnie rozżarzonych; a w nowszych czasach wypalają mieszaninę z wapienia i kaolinu z domieszką feldspatu.

Używa się przeważnie do ozdób architektonicznych.

¹

Zobacz oddział III., rozdział 3., poddział cj, poz. 3. strona 108.

d) Zaprawa z cementów puzzolanowych.

1.    Cement puzzolanowy jest mieszaniną wodanu wapnia czyli wapna na proszek zgaszonego z przymieszką, którąkolwiek puzzołanową ; różni się od zwykłych zapraw puzzolanowych tern, że z fabryk otrzymuje się już jako gotowa mieszanina i że jest znacznie lepszy od owych zapraw puzzolanowych.

Cement puzzolanowy nie rozgrzewa się, wiąże powoli, nie pęcznieje, ale okazuje dążność do pękania.

2.    Cement żużlowy. Rozżarzony płynny żużel, spuszczony z pieców wielkich w koryto z zimną wodą, płynącą silnym prądem, tworzy mniej lub więcej grube ziarna, zwane żużlem ziarnowanym, czyli granulowanym. Ziarna te są gąbczaste, podobne do pumeksu, dają sie łatwo.sproszkować na miałką mączkę; a gdy pewne żużle zasadowe wykazują w tym stanie ziarnowanym cenne własności hidrauliczne, więc zastosowano je zamiast gliny do wyrobu cementów. Cement żużlowy zatem jest mieszaniną wapna na proszek zgaszonego z granulowanym żużlem zasadowym z pieców wielkich; wytwarzają go dziś na wielką skalę, gdyż żużel jest materjałem tanim, oddawanym nawet za darmo przez zakłady hutnicze, by niezabierał miejsca.

Wodan wapnia uzyskuje sie starannem zgaszeniem suchem, poczein w ilości 15—35% miesza się z mączką żużlową; barwa cementu jest jasna, żółtawoszara, a do zarobienia go na zaprawę potrzeba 20—30% wody.

Ciężar właściwy cementu żużlowego wynosi 2*8;    1 m* lekko

nasypanego waży 900—1000 kg, a 1 żużlu sproszkowanego nasypanego 850 kg.

Dłuższe leżenie na składzie suchym, wolnym od przeciągów, zmniejsza ciężar, opaźnia wiązanie i podnosi dobroć.

Sprzedają go w beczkach po 200 kg i w workach po 50 kg brutto taniej, niż cement portlancki.

Początek twardnienia cementu żużlowego na powietrzu bez domieszki piasku, gdy wiąże szybko, natępuje po 10 minutach, gdy wiąże miernie szybko, to po 10—30 minutach, gdy powoli, to po 30 minutach. Twardnie zupełnie po 15—20 godzinach.

Według normy austrjackiej zaprawa złożona z 1 części na wagę cementu żużlowego i z 1 części piasku normalnego, po tężeniu przez 24 godzin na powietrzu i 27 dni pod wodą, średnio wiążąca, powinna mieć wytrzymałość Kd = 180 kg[cm², Kz = 18 kg jem* co najmniej.

Wszystkie cementy żużlowe na mrozie nie dają się używać a na powietrzu okazują skłonność do pękania.

Używa się szczególnie do betonowania pod wodą i wogóle do robót i budowli wodnych; do budowli na powietrzu, względnie do budowli lądowych nie używa się go wcale.

3.    Cement portlancki żelazny wytwarzają w Niemczech we wszystkich fabrykach cementu żużlowego w ten sam sposób jak cement portlancki, lecz zamiast gliny dodają granulowany żużel zasadowy z pieców wielkich, zawierający tlenki metali. W nowszych czasach dodają do gotowego już tego cementu około 30% granulowanego, wyżarzonego i zmielonego żużlu.

Cement portlancki żelazny różni się od cementu żużlowego tein, że daje się używać bez żadnych ograniczeń tak, jak cement portlancki, a często okazuje lepsze nawet własności od cementu portlancki ego. W budownictwie wodnem okazuje te same znakomite własności, jak cement żużlowy; a zresztą jest pod każdym względem równorzędny z cementem portlanckim.

4.    Badanie dobroci środków hidraulicznych wiążących musi się odnosić do tego stanu, w którym się ich używa do budowy. Odnośne przepisy co do sposobu przeprowadzania tych badań

wydało Stowarzyszenie austrjackicli inżynierów i architektów, a miano-wicie :

Przepisy co do jednotliwego dostarczania i badania: a) cementu 'portlanckiego z roku 1889, b) cementu romańskiego z roku 1890, c) cementu żużlowego z roku 1907.

W Prusieck, względnie w b. dzielnicy pruskiej obowiązują okólniki Ministerstwa robót publicznych : a) Normy co do jednotliwego dostarczania i badania cementu portlancldego z dnia 28. czerwca 1887, z dnia 23. kwietnia 1897, z dnia 19. lutego 1902. b) Instrukcja do wyznaczania ciężaru netto podczas odbioru cementu portlanckiego.

8. Beton*

Beton jest mieszaniną zaprawy z kamykami, która po stwardnieniu tworzy sztuczny zlepieniec. Do tego nadają się wszelkie zaprawy i stąd odróżnia się beton wapienny, gipsowy, trasowy, puzzolanowy, hidrauliczny, z cementu romańskiego, portlanckiego, żużlowego.

Kamyki wchodzące w skład mieszaniny są żwirem, osuwańcem, tłuczeńcem kamiennym lub ceglanym, zazwyczaj drobne o określonej wielkości ; wszakże w wielkich masach betonu używają także dużych kamieni.

a) Beton wapienny i beton hidrauliczny.

1.    Beton wapienny cechuje się tern, że zawiera więcej piasku (6—10 części na 1 część wapna), niż zwykła zaprawa, a często także i domieszkę kamyków. Używa się do wznoszenia murów zabudowań i do wyrabiania cegieł wapienno piaskowych. Do zaprawy dodają także proszek wapienny, lub domieszki wodo-trwałe.

Przygotowuje się w ten sposób, że gęste ciasto wapienne przerabia się gracami na jednolitą masę, rozpościera na pomoście, posypuje piaskiem starannie odmierzonym i przerabia tak długo, aż składniki mieszaniny staną się niedostrzegalne; następnie dodaje się kamyki a wody tyle tylko, ile niezbędnie potrzeba i znowu zarabia. Beton taki należy zaraz użyć.

Beton z wapna zwykłego sproszkowanego przygotowuje się mieszaniem na sucho i zarabia jak beton cementowy portlancki w sposób niżej opisany.

2.    Beton hidrauliczny przygotowuje się tak samo, jak beton cementowy portlancki; zarówno jednak beton hidrauliczny, jak i beton wapienny używa się tylko wyjątkowo.

b) Beton gipsowy.

Beton gipsowy jest mieszaniną gipsu murarskiego z ostrym żwirem czystym, tłuczeńcem kamiennym lub ceglanym; mieszanina po zarobieniu wlana w formę rychło twardnie i ma znaczną trwałość i wytrzymałość.

Zamiast kamyków używają często także gruzu starych murów.

Z betonu gipsowego wyrabiają mury budynków, oraz sztuczne kamienie, ale tylko tam, gdzie gips znajduje się w obfitości i łatwo daje się wydobywać. Tak np. w Harzu wznoszą z betonu gipsowego domy mieszkalne, gospodarcze, wile, altany, ogrodzenia, sklepienia, schody a nawet kominy fabryczne i piece suszarniane ; we Francji jest również rozpowszechnione użycie betonu gipsowego; u nas mimo obfitych pokładów gipsu we wschodniej części kraju, betonu gipsowego nikt nie używa w budownictwie.

c) Beton cementowy portlancki.

Beton cementowy portlancki jest mieszaniną zaprawy cementowej z kamykami, względnie mieszaniną cementu, piasku i kamyków, zarobioną wodą. Mieszanina ta tworzy najlepszy, najwytrzymalszy, ale zarazem najdroższy beton, używany dziś powszechnie w budownictwie o bardzo obszernym zakresie, a zwłaszcza tam, gdzie potrzeba możliwie wielkiej wytrzymałości, oporności, trwałości, nie-przesiąkliwości itd.

1.    Piasek należy przed użyciem starannie oczyścić z gliniastych ziemistych i innych domieszek; wszakże domieszka około fi°/0 miałkiej, nieprzyległej do ziarn piasku gliny, podnosi wytrzymałość zaprawy i takiego piasku nietrzeba płókać.

Dobry piasek powinien zawierać wszelkie wielkości ziarn od pyłku do najgrubszych, jednak pyłku nie więcej niż 15°/₀, gdyż w przeciwnym razie wymaga więcej cementu i daje zaprawę mniej wytrzymałą, niż piasek grubszy.

2.    Woda co do swej jakości i ilości ma ważny bardzo wpływ ha późniejszą wytrzymałość betonu; powinna więc być czysta i raczej miękka niż twarda, o czem jednak decydują warunki miejscowe. Woda moczarowata jest zupełnie nieprzydatna, woda zaś morska nieszkodzi, ale może spowodować wykwity. Należy też starannie przestrzegać właściwego wymiaru wody w każdym danym przypadku.

3.    Kamyki do betonu używane, mogą być: drobnym żwirem, żwirkiem, średnim żwirem, lub grubym żwirem; nierównie

jednak silniej spajają się z zaprawą kamyki kończaste, czyli tłuc żeniec rodzimy lub sztuczny, drobny, lub gruby.

Największe używane kamyki żwiru są około 50 mm grube, a tłu-czeńca 50—60mm\ celem jednak zaoszczędzenia zaprawy wkłada się w masę betonu większych ław lub brył duże kamienie w ilości do 40°/o całego materjału kamiennego, które należy rozmieścić równomiernie a każdy otoczyć miękką masą betonową w dostatecznej ilości.

Żwir nie łączy się z zaprawą tak silnie, jak tłuczeniec, ale zato ułatwia wymieszanie masy i ubijanie; beton zatem z tłuczeńca jest wytrzymalszy w ogóle, a szczególnie na uderzenia. Za żwirem przemawia i to, że składa się z kamyków różnej wielkości, wskutek czego drobne zapełniają pustkę między grubszymi, a pustka między-ziarnowa staje się mniejszą i czyni beton ekonomiczniejszy, gdyż mniej trzeba cementu.

Tłuczeniec ż cegły lichej jest nieprzydatny do betonu, gdyż wytrzymałość jej na ciśnienie Kd = 100 kg jem- i byłaby mniejsza, niż wytrzymałość zaprawy, a nasiąkliwość dochodzi 50%; cegła najlepsza ma Kd = 1200 Jcglcm* i chłonie wody około 8% ; cegła średnia ma iQ = 800%/cm³ i nasiąka 25% wody. Należy więc używać do betonu cegfy najlepszej, lub średniej jakości.

Tłuczeniec z piaskowca może mieć nawet Kd — 250kg!cm* i nasiąldiwość ponad 10%, trzeba tu więc zwracać uwagę na jakość piaskowca.

Tłuczeniec z wapieni i marmurów jest bardzo odpowiedni do przedniejszych wyrobów, jak płytki posadzkowe, stołowe itp.

Tłuczeniec z granitu, gnajsu, kwarcytu, szarejwaki, zieleńca, hornblendy, bazaltu itp. twardych kamieni jest najlepszy. Traehyty i lawy są nieodpowiednie.

Podczas tłuczenia kamieni wytwarza się miałki gruz, którego nie należy wysiewać, gdyż zmniejsza pustkę, między kamykową tłuczeńca.

Z użyciem tłuczeńca żużlowego trzeba być bardzo ostrożnym i wypróbować go w betonie, gdyż zawartość siarki w żużlu jest bardzo niebezpieczną w betonie połączonym z żelazem.

Tłuczeniec wytworzony ręcznie jest regularniejszy, niż maszyną; pierwszy bowiem ma mniej więcej kamyki sześcienne, a drugi ostre najrozmaitszej postaci.

4. Stosunek wzajemny składników betonu. Wielkość pustki międzyziarnowej żwiru lub tłuczeńca wyznacza się tak samo, jak

piasku. Jeżeli tłuczeniec ma ziarna równomierne, to według doświadczenia wynosi pustka 40—-50% objętości; domieszką jednak drobniejszego tłuczeńca, lub żwiru da się ta pustka zmniejszyć o 15 do 25%.

Wszystkie bez wyjątku składniki betonu muszą być czyste, gdyż. inaczej zlepienie ich dokładne spoiwem nie byłoby możliwe.

Co do betonu obowiązuje ta zasada, że pustkę międzykamykową musi zaprawa nietylko całkiem zapełnić, ale nadto każdy kamyk otoczyć zewsząd cienką warstewką; ta sama zasada tyczy się także zaprawy. Za mało zaprawy dałoby beton porowaty, za dużo podrożyłoby go niepotrzebnie.

Ilość zatem zaprawy musi być nietylko tak wielka jak pustka międzykamykowa, ale posiadać nadto pewien nadmiar, zależny odwrotnie od wielkości kamyków. Nadmiar ten wynosi 10—25% pustki; w szczególności zaś dla betonu zwykłego 10%, dla mura betonowego 15%, dla zespołów z betonu i żelaza 20—25%. Przeciętnie przyjmuje się nadmiar 15%. I tak z doświadczenia wiadomoy że żwir złożony z ziarn od 7—45 mm dużych posiada pustkę okoh> 35%, a stąd potrzebna do betonu zaprawa z nadmiarem wyniesie-35 (1 -i- 015) ^ 40%.

Zależność nadmiaru zaprawy od wielkości kamyków okazuje się dosadnie ze stosunku powierzchni do objętości kostki o długości boku 1 cm, a kostki o długości boku 6 cm ; stosunek ten w pierwszym wypadku 6:1 = 6, a w drugim 216:216 = 1. Beton więc z kostek 1 cm dużych wymaga nadmiaru zaprawy 6 razy większego, niż beton z kostek 6 cm grubych.

Nasypany lekko osuwaniec, lub tłuczeniec zawiera pustkę około 50%, która da się zmniejszyć do 35% przez domieszanie drobniejszych kamyków różnej wielkości, a w ten sposób zmniejszy się także ilość potrzebnej zaprawy; zapomocą ubijania osiąga się również zmniejszenie objętości pustki.

Ilość wody wpływa nietylko na trwanie tężenia i wytrzymałość zaprawy, lecz także i na ubijalność betonu; wilgoć wzmaga ubijanie-do pewnego stopnia, za wiele jej jednak czyni beton tak rzadkim, że się nieda ubić, tylko usuwa się na boki a nawet wydziela cement z wodą.

W praktyce więc ustaliło się dwa sposoby zarabiania betonu, a mianowicie: beton sypki,, który posiada tyle tylko wilgoci, że w ręku daje się ugniatać i zwilża rękę; oraz beton lepki, czyli plastyczny, który posiada

tyle wody, że daje sie wprawdzie ubijać, ale tylko słabo lub wcale nic.

Beton sypki używa się tam, gdzie go można silnie ubijać, lepki zaś do konstrukcji betonu ż żelazem.

Ponieważ materjał kamienny jest zawsze w stanie chłonąć wodę i może odebrać zaprawie wodę, potrzebną do wiązania, więc należy kamyki osobno zwilżyć dostatecznie wodą, wynoszącą według doświadczenia około 25% objętości kamienia,

Stosunek składników mieszaniny betonu wyrażają powszechnie objętościowo*, sposób ten jednak może prowadzić do nadużyć przez umyślne zbyt lekkie nasypywanie cementu celem zaoszczędzenia na wadze. Właściwą miarą powinien tu być stosunek ciężarowy, który jedynie prowadzi do ścisłego określenia stosunku mieszaniny. Ciągłe ważenie jednak materjałów, wchodzących w skład betonu, jest niemożliwe w praktyce do zastosowania zwłaszcza, gdy roboty są wielkie, gdyż wymagałoby dużo zachodu i straty czasu.

Możnaby tu wybrać drogę pośrednią, to jest wyznaczyć stosunek mieszaniny ciężarowo i przerachować na stosunek objętościowy; ale i to miałoby w praktyce swoje trudności z powodu potrzeby ciągłej zmiany naczyń do mierzenia objętości składników betonu. Ostatecznie utrzymało się w praktyce takie postępowanie, że stosunek cementu do piasku i kamyków wyznacza się objętościowo, a obok objętości stosunkowej cementu wyraża się także ciężar jego pod założeniem, że 1 m³ cementu w stanie używanym do mieszaniny, to jest w stanie nasypanym lekko waży 1400 kg.

Stosunek zatem mieszaniny betonu nie jest w praktyce ustalony. Zazwyczaj stosunek cementu do piasku, do kamyków oznaczają ilościami ojętościowemi 1 :m:n. Jednakże zamieszczone niżej w „Części III.“ dzieła niniejszego, pod <7, rozdział IV., przepisy austrjackie co do betonu, oznaczają stosunek mieszaniny betonu przez l:x\ jest to właśnie stosunek objętościowy cementu do gotowej już mieszaniny z piasku i kamyków. Byłoby tu wszakże zupełnie niesłusznie podstawić x = m -h n, gdyż x jako objętość gotowej mieszaniny kamyków z piaskiem jest mniejszą od sumy objętości obu tych składników z powodu, że piasek, jako drobniejszy, zapełnia pustkę między kamykową i w miarę tego zanika.

W każdym razie mieszanina x naturalna, czy sztuczna składa się z objętości m piasku i n kamyków; a jeżeli b oznacza cyfrę procentową pustki jednostki objętości kamyków, to całkowita ich pustka będzie bn\ stąd oczywiście

130

x — m — bn -ł- n = mn (l — b).

Możliwość m ( bn wyklucza się, gdyż beton byłby dziurawy; gdy będzie m = 5w, to jest gdy piasek zapełni pustkę kamyków i zniknie w ich objętości, to będzie x = n\ wreszcie dla m^bn wypadnie

x — m

131

r^r*

Z wzorów tych, mając dany stosunek 1 : m : n, można wyznaczyć stosunek 1 :x i na odwrót, a mianowicie: jeżeli m = 2, n — 3, czyli gdy dany stosunek jest 1:2:8, zaś b = 040, jak to się zwykle zdarza, to według wzoru 130 x — 3 (1 — 0*4) -+- 2 = 3'80, a stąd 1 : x = 1: 3‘80.

Ponieważ najdalszy stosunek cementu do piasku w zaprawie sytej jest 1:3, i w tym razie m = bn, więc po postawieniu we wzór 130, wartości za w, 5, będzie x = n = n( 1 — &) -f- w =

3

= n (1 — 0-4) -ł- 3, a wreszcie w = q^ = 7-5, zaczem skrajny stosunek dla betonu jeszcze sytego będzie 1:3:75 = 1 : m in.

5, a zatem 1 : m : n = 1: 2 : 5.

Gdy dany stosunek 1 : x = 1: 5, oraz m = 2, to według wzoru 131 x — ni 5 — 2    3

1 — b^ 1—0-4 ⁼⁼“0:6

Stosunek 1 : # jest wygodniejszy, ale stosunek 1 : m : n utrzymuje się w praktyce, gdyż umożliwia doraźną kontrolę roboty, podczas gdy dla stosunku 1 : x trzeba dopiero wyznaczyć m i n.

Najważniejszym warunkiem dobroci betonu jest stosunek cementu do piasku. W praktyce zdarza się często naturalna mieszanina żwiru o rozmaitej grubości ziarn z piaskiem, która daje tę korzyść, że oszczędza pracę mieszania; gdzie jednak beton musi wytrzymywać wysokie natężenia, zachodzi konieczność zbadania, czy ilość piasku tej naturalnej mieszaniny jest we właściwym stosunku do żwiru i czy wystarcza do zapełnienia pustki międzykamykowej. Wielkość tej pustki wyznacza się zapomocą wody w sposób wyżej podany; badanie zaś stosunku naturalnej mieszaniny dokonuje się wysiewaniem, zaczem przyjdzie nieraz dodać jeszcze piasku do tej mieszaniny. W takim razie jednak korzystniejszą i pewniejszą będzie zawsze mieszanina sztuczna, niż naturalna.

5. Wydajność betonu. Wyznaczenie potrzebnej do robót betonowych ilości materjałów danego stosunku l:m:n lub 1 : x mieszaniny, względnie ilości materjałów na 1 betonu, jest rzeczą

10

Slrwarczyński, Podręcznik budowlany.

inżyniera, umożliwiającą wypracowanie kosztorysu i wydanie zamówień. Jeżeli C, P, K są objętości cementu, piasku i kamyków, b zaś cyfrą procentową pustki między kamykowej jednostki objętości materjału kamiennego, to ilość zaprawy Z, potrzebnej do zapełnienia całkowitej pustki międzykamykowej b K, musi równać się tej pustce, zaczem musi być

Z =b K.

132

Jeżeli dalej zaprawa ta jest mieszaniną cementu do piasku w stosunku objętościowym 1 : m: to objętość Z zaprawy nie będzie sumą objętości składników 1 4- m, lecz tylko pewnym procentem k tej sumy; będzie zatem

Z=( 1 4- m) k,

stąd stosunkowa ilość cementu, przypadająca na jednostkę zaprawy

będzie

• 1, gdy zaś ilość jednostek zaprawy musi wynosić

(1 4- m) Tc

w.edług założenia b K, więc cała ilość cementu, potrzebna do ilości K betonu

1 4- m

rH

'bK.

134

Ponieważ objętość piasku jest m razy większą od objętości cementu, więc

P=mC =

-r'bK.

135

m k

Ilość wreszcie powstałego stąd betonu B = K.

Dobroć betonu jednak wymaga pewnego nadmiaru wyznaczonych wyżej składników⁷; jeżeli więc p jest cyfrą procentową tego nadmiaru, to łącznie z nadmiarem będzie potrzeba cementu

136

Ci — C (1 4- p) — (1 4- p) '

1 4-ni    k

137

i piasku

///

138

P,=P(l +    +    r—-j'bK.

Podczas wypracowania kosztorysu niema zwykle pod ręką ma-terjałów, które wejdą w skład betonu i nie można wyznaczyć czynników b, K\ do tego celu wystarczą jednak przeciętne wartości odnośne, znane z doświadczenia, a mianowicie: dla piasku i kamyków wartość b = 0-40, wartości zaś spółczynnika wydajności zaprawy wynikają z wzorów 120—125, str. 133.

Jeżeli zatem w danym razie zaprawa ma być mieszaniną cementu do piasku w stosunku 1:3, to ilość potrzebnych składników do 1 m* betonu czyli dla B = K=l, po podstawieniu odnośnej wartości średniej czynnika wydajności zaprawy & = 0-70, otrzymamy na podstawie powyższych wzorów 1 1

C =    ‘ 04 = 0143 m3 = 200 h9

3    1

P ==    • 0-4 = 0 429 ms, K= 1 ms,

a z nadmiarem

ą = 115 C= 1*15 X 0*143 = 0-164 m* = 230 kg Px = 1*15 X 0-429 = 0-493 tnß.

Obliczone wyżej cyfry przedstawiają stosunek cementu do piasku i kamyków 0143 : 0 429 :1, względnie 0164 : 0 493 :1, co daje się -sprowadzić do formy 1 :m:n, lub 1 :x, na podstawie zwykłej proporcji 0143 :1 = 1 : n, względnie 0*164 :1 = 1 : n, z których

wynika n = 'Q.ÿjg = 7, względnie n =    = 6, a stąd będzie

stosunek 1:3:7, wględnie 1:3:6.

Skrócona zaś forma stosunku 1 : x wynika z wzoru

x = n (1 — &) + m= 7X0'() + 3 = 7*2, względnie x — 6 X 0 6 -t- 3 = 660, a stąd 1 : x = 1: 7*2, względnie 1 : 6 60.

139

140

Inny sposób wyznaczenia poszczególnych składników betonu zestawił starszy radca budownictwa Stöckl w „Österreichische Wochenschrift für den öffentlichen Baudienst“ Nr. 48 z roku 1909: jeżeli 1 nasypanego lekko cementu waży gc, piasku g Pi kamyków g k, betonu G, a C, P, K są objętości składników 1 m* betonu to C gc -+- P gp K ffk = G, jeżeli dalej składniki te są w stosunku 1 :m:n, to C=C\ 1, P—mC, K—nC, co podstawione w powyższe równanie daje O gc -ł— Cmgp —ł— Cng/c = G,

C==

gc    ni gp    n g/c ’

141

142

gc H- m gP H- n g/c ’

gc -+- rn gp n g/c

143

Ten autor dalej wywodzi. Jeżeli KP przedstawia objętość naturalnej mieszaniny kamyków z piaskiem, c zaś pustkę międzyziarnową jednostki objętości tej mieszaniny, to c Kp będzie jej całkowitą pustką,

a potrzebna do takiego betonu ilość cementu musi się nie tylko równać c KPl ale nadto otrzymać nadmiar jji cKp, będzie zatem G = c Kp —jj. c KP = Kp (^1 —j-- jj.) c,

144

stąd za

KP =

(1 H- fi) c

145

oraz

Kp

146

Objętość betonu będzie    •

B = G —j— Kp — c K2) = c Kp —f- jx c Kp —(— Kp — c Kp = Kp (1 —i— [t c)

147

Kp =

1 + p.c

co podstawiwszy we wzór na G otrzymamy

148

(l-ł-p.)c

1 -f- ji- c

149

Dla 1 ms betonu, to jest dla B = 1

a-f-jx)«

1 -+- }A C

150

Kp =

151

1+ [AC'

Równanie 151 podzielone przez równanie 150 daje stosunek mieszaniny betonu w skróconej formie, a mianowicie:

Kp

G 1 -ł- pc X

152

gdyż

Kp

= 1 : x.

G : Kp = 1 :

Wyznaczenie z góry wydajności betonu jest o wiele trudniejsze niż zaprawy, gdyż tu główny wpływ ma wielkość kamyków a potem stopień ubicia betonu.

Stöckl podaje następujący wzór na wydajność betonu B = 0-48 C-h 0-60 P4- 0’60 K-f- W, w którym objętość potrzebnej wody

W = 0*17 (G-hP) co podstawione we wzór 154 daje

B = 0*65 C-ł- 0-77 P-+- 0*60 K.

15B

154

155

156

Dla stosunku 1 :m:n₎ P—mC, K=nC, a potrzebna ilość cementu na 1 nß betonu będzie

157

R. Dyckerhoff podaje wydajność doświadczalną ubijanego betonu, w którym żwir zawierał 35%, a tłuczeniec 47% pustki*, przez stosowną zaś domieszkę drobnych ziarn kamiennych do tłuczeńca można było pustkę 47% zniżyć do 35%, a wtedy ilość cementu i piasku była taka sama jak dla betonu żwirowego. Wydajność tę przedstawia w sposób następujący:

Mieszanina cementu, piasku i żwiru w stosunku 1:2:4 daje 4*40 części betonu, 1:3:6 daje 6*65 części, 1:4:8 daje 8’85 części, 1:5:10 daje 11 25 części, oraz 1 część cementu, 1 część wapna hidraulicznego, 6 części piasku i 12 żwiru daje 13 45 części betonu ubijanego.

Mieszanina cementu, piasku i tłuczeńca w stosunku 1:2 : 3 daje 3-55 części betonu, 1:3:4*5 daje 5 ctęści, 1:4:6 daje 6 50 części, 1:5: 7*5 daje 8*35 części, oraz 1 część cementu, 1 część wapna hidraulicznego, 6 części piasku i 9 części tłuczeńca daje 9 53 części betonu ubijanego.

Gdy beton jest mniej mocno ubity i więcej wilgotnie zarobiony, to wydajność jego jest większa od wyżej wykazanej.

Bardzo chude betony, począwszy już od stosunku cementu do piasku 1: 5, dają się tern trudniej zużytkować czein stosunek wyższy; mieszaniny te można jednak przerobić na wcale używalne zapomocą domieszki wapna zwykłego, lub co lepiej hidraulicznego (odnośne stosunki na stronie 136 i 137).

6. Przygotowanie betonu czyli mieszanie jego składników wykonuje się ręcznie lub maszyną, a największy wpływ na dobroć jego i wytrzymałość, obok doboru składników i ich wzajemnego stosunku, ma wymieszanie wzajemne składników tak starannie przeprowadzone, aby spoiwo ogarnęło każde ziarnko piasku, względnie zaprawa każdy kamyk.

a) Ręcznego przygotowania betonu dokonuje się na pomoście szczelnym z desek, blachy itp., na który nasypuje się około 10 cm gruba warstwa piasku starannie odmierzonego taczką, lub innem naczyniem według przepisanego stosunku, a warstwę tę posypuje się równomiernie cementem także odmierzonym i miesza łopatami, dopokąd mieszanina wśród przerzucania nie wykaże wszędzie jednakiej barwy. Potem wśród ciągłego przerzucania łopatami zlewa się

mieszaninę wodą z konewki sitkiem zaopatrzonej, aż osiągnie gęstość wymaganą i dosypuje się kamyków starannie odmierzonych, oczyszczonych i zmoczonych; wreszcie całość mieszaniny przerzuca się łopatami dwa do trzy razy, aż każdy kamyk oblepi się zaprawą, i beton jest gotowy.

Mieszają także i w ten sposób, że na pomoście usypują kupę stożkową cementu, wokoło niej wał piasku, a następnie mieszają jak poprzednio.

Beton wapiennocementowy zarabiają w ten sposób, że do wymieszanego na sucho cementu z piaskiem, dodają zarobionego wapna, a po należytem wymieszaniu dosypują zmoczonych kamyków; albo też do zarobionego wapna dosypują cementu, potem piasku, a na koniec kamyków .

b) Przygotowanie maszyną daje beton więcej zbity, wykazujący 20—25°/₀ większą wytrzymałość i mniejszą skłonność do rys i pęknięć; z tego powodu, też w większych robotach betonowych wymaga się wyraźnie pracy maszynowej. Zresztą maszyna dokonuje mieszania o wdele szybciej i wydatniej, daje masę więcej równomierną niż ręcznie, i zastosowuje się wszędzie tam z korzyścią, gdzie zależy na wytworzeniu w krótkim czasie wielkiej masy betonu i gdzie jest mało miejsca do ustawienia stosownej ilości robotników do zarabiania ręcznego.

Maszyna ma jednak swoje wady: nie daje się dostosować do różnych warunków składników", jak oto : większa grubość kamyków , zwiększony dodatek wody; ani też kontrolować we wszystkich stadjach roboty tak, jak robota ręczna, gdyż widzi się jedynie beton już gotowy, sypiący się z maszyny. Maszynę trudniej też przenieść na inne miejsce i trudniej dostosować do zmiany warunków", jak bezrobocie lub wstrzymanie. Mimo tego wszystkiego maszyna ma pierwszeństwo, a w połączeniu z robotą ręczną wady jej znikają. Zaprawa zarabia się również maszyną.

W maszynowem zarabianiu utrzymywał się przebieg zdwojony, polegający na tern, że osobna maszyna dokonywała zarobienia składników zaprawy, a osobna wymieszania zaprawy z- kamykami ; załatwianie jednak obu tych czynności równocześnie jedną maszyną jest pod każdym względem korzystniejsze i dziś używają jedynie takich tylko maszyn.

Maszyny, służące do zarabiania betonu, pracują ciągle łub z przerwami; a mieszanie odbyw⁷a się w naczyniach poziomych lub w pochyłych, ruchomych albo w stałych, zaopatrzony cli rucho-niemi ramionami*, maszyny te są najrozmaitszych typów, bywają poruszane siłą ludzką, zwierzęcą, lub motorową i mogą dostarczyć w godzinie do 45 m³ gotowego betonu. Najdogodniejszym jest tu pod każdym względem motor elektryczny.

7. Sposób użycia betonu. Beton gotowy trzeba zaraz zużyć do budowy a zużycie może być dwojakie; albo sypią go w miejscu przeznaczenia według możności warstwowo, gdzie układa się pod działaniem własnego ciężaru, i w tedy zowie się betonem sypanym, albo też układa się warstwami i ubija każdą warstwę, a wtedy zowie się betonem ubijanym. Jest jeszcze także i beton lany, który zawiera wielką domieszkę wody i żwirek, a służy do odlewania w formach, delikatnie upostaconych, przedmiotów czyli odlewów betonowych.

a) Beton ubijany posiada wyższy stopień wytrzymałości; nie wszędzie /.jednak można go ubijać, zwłaszcza w śród dostępu wody. Jeżeli beton jest sypki, to układa się go warstwami 15 -20 cm, jeżeli zaś lepki, to warstwami 20—30 cm grubemi i ubija się każdą warstwę zaraz po ułożeniu.

Czem mniejsza grubość warstwy, tem silniej da się ubić; cieńsze jednak warstwy od wyżej podanych powiększyłyby niepotrzebnie koszt ubijania, grubsze zaś niedałyby się ubić należycie.

Warstwy należy układać możliwie prostopadle do kierunku sił cisnących, występujących w zespole betonowym tak, aby ubijanie mogło być równoległe do kierunku sił; gdzie to nie możliwe, należy warstwom nadać takie położenie w każdym razie, aby pod działaniem sił niebyły wystawione na przesuniecie; ułożenie warstw równolegle do kierunku ubijania będzie w takich razach najczęściej lepsze niż ukośne. Tak n. p. sklepienia o luku płaskim nie można ubijać w warstwach poziomych, lecz przeciwnie, w miejscach płaskich prostopadle do opierzenia. Według doświadczenia wytrzymałość betonu na ciśnienie jest prawie taka sama w kierunku ubijania, jak w kierunku prostopadłym do ubijania.

Ubijania dokonują żelaznymi lanymi bijkami z drewnianymi trzonami lub także żelaznymi, o podstawie kwadratowej 10—16 cm, albo krągłej z wyokrąglonymi dolnymi brzegami, ważącymi 10 do 17 kg. Beton ubija się tak długo, aż na powierzchni okaże wodę i nie poddaje się już pod bijkami. Sypki beton daje się ubijać o wiele silniej niż lepki, gdyż z lepkiego wydzieliłby się zupełnie cement. Szczególnie troskliwie należy ubijać naroża i przy zewnętrznych ścianach, gdzie beton musi być zupełnie szczelny

i nie powinien zawierać grubszych kamyków. Użyto już także i maszyn do ubijania, co jednakże opłaca się tyko na wielką skale.

Między objętością betonu nasypanego a ubitego wynosi różnica

25 %r

Według doświadczenia 0-145 m³ cementu, 4 X 0-145 m³ piasku i 6 X 0-145 m³ kamyków daje 1 m³ betonu w stosunku 1:4:6; do 1 m³ betonu ubitego potrzeba 15—16 m³ sypkich składników.

Według możności powinny iść warstwa na warstwę świeżo; gdy przerwa w robocie była konieczna, to przed nałożeniem nowej warstwy należy zawsze rozdrapać powierzchnię gotowej warstwy miotłami stalowemi, ubić i dopiero potem nałożyć nową warstwę. Jeżeli przerwa trwała dłużej niż 24 godzin, wzrusza się beton dziobakami, oczyszcza z okruchów, zmywa starannie wodą, zalewa tłustą zaprawą i dopiero na to nakłada nową warstwTę, ubija itd. Tyczy się to zarówno powierzchni poziomych jak i pionowych. Tam gdzie beton przypiera do drzewa lub do muru kamiennego należy te przedmioty zmoczyć, aby nie odciągnęły wody z betonu.

Beton w stadjum twardnienia należy przed działaniem gorąca słońca, wiatru i mrozu chronić zapomocą starannego okrycia deskami, słomą, liśćmi, piaskiem itp., a w miarę potrzeby zabezpieczyć częstem zlewaniem wodą od zbyt rychłego wyschnięcia.

Zamierzony przedmiot z betonu należy z boków i od dołu otoczyć ścianami, tworzącemi formę, tak mocnemi, aby mogły wytrzymać ciężar betonu i silne ubijanie i nie wybrzuszyć się; ściany te i dno mogą być ziemne, murowane, drewniany lub żelazne. Deski większych opierzeń są niehyblowane, przystosowane, przybite lekko od wnętrza do szkieletu drewnianego; deski zaś małych form są hyblowane i tłuszczem powleczone, aby beton nie przylgnął.

Otwory drzwiowe w murze betonowym opierza się równocześnie z opierzeniem całego muru, okna zaś w miarę postępu roboty; oprawy drzwi i okien, drewniane, zakłada się dopiero później i przymocowuje do drewien, osadzonych w tym celu w szpaletach. Kominy i przewody wentylacyjne wykonuje się jak w murach ceglanych.

Formy drewniane rozbiera się, skoro beton stwardnieje do tego ' stopnia, że może zatrzymać już swą postać. W średniej ciepłocie, gdy mury betonowe niewysokie, można opierzenie rozebrać już po 24 godzinach; mniejszych sklepień 2—Sm rozpiętości po 2 do 3 dniach; sklepienia większe muszą jednak pozostać w opierzeniu 10 -14 dni.

Wyprawa trzyma się tylko wtedy, gdy beton wyprawi się zaraz po odjęciu opierzenia, kiedy jeszcze mokry ; powierzchnię oczyszcza się z kurzu, zwilża, nakłada cienko zaprawę, obciąga łatą i zaciera.

'Gdy deski opierzenia są czysto ohyblowane i przystosowane, a beton przy nich starannie ułożony i ubity tak, aby żaden większy kamyk tam nie przypadł, to wyprawy niepotrzeba.

Stosownie do przeznaczenia betonu używają do jego mieszaniny cementu, piasku i kamyków w następujących stosunkach:

Do fundamentów, brakowań w rowach, podwórzach itp. 1: 4 : 6, 1:4:7 do 1 :5 :10, a gdy grunt zły 1:3:6.

Do murów i sklepień 1:3:4, 1:3:5.

Do sklepień, stropów i murów, wytrzymałych na pociski bomb i stzałów 1:3: 4.

Do wielkich kwader betonowycli 1:3:4, a wystawionych na silne obciążenia 1:2:3.

Do delikatnych przedmiotów betonowych ze żwirku 1 :1¹₂ *• 2 do 1:2:2.

Beton jest nieocenionym materjałein fundamentowym ; jednakże wykonują z niego także mury budynków, sklepienia, filary, schody, stropy, posadzki, zbiorniki, cysterny, rury kanałowe, beczki, płyty chodnikowe i posadzkowe, głowice kolumn, wazony, figury itd. Do murów budynków nienadaje się ze względów budowniczozdro-wotnych, gdyż nasiąka wilgocią, nie przepuszcza pD wietrz a i nie utrzymuje ciepła; wartość zdrowotna znacznie się polepsza, gdy jest z kamyków żużlowych, które są porowate. Zresztą rozległe ma zastosowanie do budowli drogowych, do mostów, budowli wodnych, do podkładu pod brakowanie ulic itp.

Metr sześcienny betonu waży: z granitu 2500%, z wapniowca i piaskowca 2200 kg, z cegieł 1900 A#, z żużlu 1000—1300%.

b) Beton sypany ogranicza się przeważnie do wykonywania budowli pod wodą, a zresztą wogóle używa się tam, gdzie ubijanie niemożliwe. Odróżnia się od betonu ubijanego tem, że go się sypie według możności w warstwach poziomych, lub mało pochylonych, i to tylko w najprostszych formach, podczas gdy beton ubijany może otrzymać najrozmaitsze formy.

Betonowanie we wodzie należy tak prowadzić, aby beton dostał się na miejsce przeznaczenia w stanie możliwie niezmienionym. Jeżeli go się spuszcza przez wodę, to naprzód spadają kamyki, potem piasek a w końcu cement i utworzą się trzy warstwy oddzielne na dnie wody,'które nie są już betonem. Dla uniknięcia

tego opuszcza się beton aż na dno w koszach, worach, skrzyniach, a także rurami, sięgającemi do właściwej głębokością jednak mimo tego prąd wody spłókuje beton i trzeba go zabezpieczyć palisadami, o ile to jest możliwe*, w przeciwnym razie używa się z korzyścią cementu szybko wiążącego. Betony, wogóle przeznaczone do robót wodnych, powinny otrzymać nieco tłuściejszą zaprawę i w większej nieco ilości, niż w miejscach bezwodnych.

Woda bowiem zawsze spłókuje cement, piasek i kamyki tak, iż tytułem tych strat potrzeba więcej: cementu około 15°/₀, piasku 10%, kamyków 5%.

Ponieważ beton w wodzie wykonany jest mniej wytrzymały, niż na powietrzu, wskutek nadmiaru wody, niemożliwości ubijania i częściowego wypłókiwania podczas sypania, więc należy się starać, aby przynajmniej podczas wykonania i tężenia dostęp wody był zupełnie powstrzymany, bo wówczas można go nawet ubić.

Do budowli portowych i innych wielkich robót wodnych używają gotowych już stężałych brył betonowych o objętości 5—20 ra-\

d) Beton cementowy portlancki z żelazem czyli żelbeton.

Jak wiadomo beton nienadaje się do użycia na znaczniejsze natężenia ciągnące, tylko na cisnące. Z powodu jednak silnej przyczepności, jaką objawia cement do żelaza, oraz prawie jednakiej rozszerzalności obu materjałów w gorącu, brak mocy na ciągnienie betonu daje się znakomicie zastąpić wytrzymałością stosownych wkładek żelazny cli w masę betonu osadzonych.

Pierwszy zastosował wkładki tego rodzaju Józef Monier, ogrodnik w Paryżu w roku 186% wykonał mianowicie z powodzeniem najpierw donice na kwiaty z plecionką żelazną betonem otoczoną, później duże zbiorniki na wodę, i w ten sposób dał początek zespołom betonu z żelazem, znanym pod nazwą „systemu Moni erau.

Plecionkę z drutu stosują tylko do wyrobów mniejszych, jak ścianki Rabitza, rury itp. ; siatka jest z drutu 1—1*5 mm grubego o oczkach 15—25 mm. Zamiast betonu cementowego używają do ścianek Rabitza także zaprawy wapiennej lub gipsowej ; takie ścianki jednak są mało wytrzymałe i nietrwałe na wpływy atmosferyczne i używają się jako ścianki działowe i osłony wewnątrz budynku.

1. System Moniera tyczy się większych zespołów betonowych i polega na tern, że używa się plecionki z prętów żelaznych 3 do i\ mm grubych, równolegle obok siebie w odstępach 50—100 mm ułożonych, krzyżujących się pod prostym kątem z drugą warstwą takich samych i tak samo ułożonych% prętów, powiązanych z poprzednimi na miejscach skrzyżowania drutem 1 mm grubym, ab}" się nie rozsuwały podczas ubijania betonu; plecionka ta stanowi główną cechę systemu Mo niera.

Płytę betonową nad lokalem prostokątnym można pomyśleć złożoną z szeregu belek wolno opartych na krótszej rozpiętości; gdy zaś największe rozciąganie każdej takiej belki występuje w dolnej powierzchni, więc stąd idzie racja osadzenia wkładek żelaznych możliwie najbliżej tej powierzchni wzdłuż belki; wkładki te zowią się dłużnie a mi. W kierunku poprzecznym, czyli równoległym do dłuższej rozpiętości lokalu, uważa się płytę także jako złożoną z szeregów beleczek, rozpiętych od jednej dłużnicy do drugiej, wobec czego okazuje się potrzeba wstawienia i w tym kierunku wkładek żelaznych, zwłaszcza jeżeli dłużnice nie leżą dosyć gęsto. Zadaniem tych drugorzędnych wkładek jest rozdzielenie ciężaru odosobnionego na większą powierzchnię płyty w kierunku poprzecznym i dlatego zowią się przecznicami, przenoś ni ca mi czyli przewiązkami. Wspierają się one na dłużnieach i są w miejscach skrzyżowania powiązane drutem, a ponieważ wolna ich rozpiętość jest niewielka, więc mogą być o wiele słabsze od dłużnie.

Zresztą istnieją dziś liczne inne systemy, mianowicie:

2.    Hyatt w systemie swym układa dłużnice z płaskiego żelaza rebem i przewleka przez nie znacznie cieńsze pręty jako przecznice, tworząc w ten sposób wkładkę kratową do płyt betonowych.

3.    System Donath polega na zastosowaniu do dłużnie słabego żelaza wałkowanego o przekroju I, T, lub żelaza płaskiego rebem stawianego; zaś do przecznic wyłącznie tylko żelaza płaskiego rebem stawianego w ten sposób, że między każdemi dwiema po sobie bezpośrednio następującemi dłużnicami biegną przecznice w zygzakach pod kątem 45° łamane, i połączone z dłużnicami zapomocą klamer tworzą sieć.

4.    Cottancin łączy pręty żelazne, tworzące dłużnice i przecznice w jedną sieć zapomocą wzajemnego przeplatania.

5.    Golding, Amerykanin, używa kratki rozpostartej, wytworzonej z blachy stosownem porozcinaniem, rozciągnięciem i wytłoczeniem przecięć tak, aby powstała kratka o oczkach rombowych.

6.    Hennebique w roku 1892 zamiast dźwigarów żelaznych zastosował do płyt betonowych belki betonowe o przekroju prostokątnym, a zarówno płyty i belki wzmocnił dwoma szeregami dłużnie z żelaza krągłego, osadzonymi jeden nad drugim przy krawędzi ciągnionej przekroju belki. W dolnym szeregu dłużnice są proste, sięgają od oporu do oporu i na końcach są widełkowo rozgięte, lub łukiem hakowym zagięte; w drugim zaś szeregu cześć środkowa dłużnie bieży równolegle do poprzednich, poczem dalsza ich część z prawej i lewej strony podnosi się ukośnie w ten sposób, że końce ich wychodzą ponad opory aż do górnej powierzchni płyty. Ten sposób wzmocnienia uznał słusznie Hennebique za właściwy do uchwycenia natężeń ścierających i zastosował go nawet do takich płyt i belek, które nie są na oporach stale przytwierdzone. Nadto wprowadził strzemiona czyli przewiązki, na których zawiesza niejako poszczególne dłużnice.

Zadaniem strzemion jest przeniesienie największego natężenia ścierającego z osi obojętnej na wyżej i niżej niej położone warstwy; gdy zaś te natężenia ścierające zawisły od sił pionowo ścierających, więc układa się strzemiona ku obu oporom belki w mniejszych, a ku środkowi w większych odstępach. Taki sam a nawet korzystniejszy skutek dają dłużnice podgięte od dołu ku górze, gdyż nie mogą się przesunąć tak, jak strzemiona, niebędące stale złączone z dłużnieami.

Zasługą wielką Jïïennebiquea jest wprowadzenie w budownictwo belek i słupów z betonu i żelaza na wielką skalę i tem samem wskazanie nowych obszarów budowlanych zastosowania betonu, wzmocnionego żelazem.

7.    Celem wzmożenia wogóle przyczepności między betonem a żelazem dają wkładkom na końcach zagięcia, a w całej długości wkładek nacięcia, szczerby, pręgi poprzeczne itp., oraz nanitowują poprzeczki z żelaza kątowego ; to zadanie spełnia także i powiązanie wkładek drutem w miejscach skrzyżowania.

8.    Maciachini oprócz zwykłego wzmocnienia betonu wkładkami z prętów żelaznych owija go w całej długości drutem w linji śrubowej; beton w ten sposób wzmocniony zowią betonem spowitym ybćton frettć).

9.    Słupy i podpory betonowe wzmacniają wkładkami z żelaza krągłego 14—40 mm grubego, rozstawionemi symetrycznie - w około punktu ciężkości przekroju poprzecznego, możliwie blisko powierzchni zewnętrznej. Słupy, które mają pozostawać stale pod działaniem

ekscentiycznem sił, muszą otrzymać ugrupowanie wkładek odpowiadające sposobowi działania natężeń. Bardzo ważne znaczenie ma stosowne powiązanie wzajemne wkładek w odstępach 20—40 cm w tym celu, aby się niewyboczyły pod działaniem natężeń cisnących i wyboczającycli. Przewiązki te dzielą słup na szereg równoległo-ścianów, dla których można przyjąć tak zwaną wytrzymałość sześcienną na ciśnienie, która jest znacznie większa, aniżeli wytrzymałość betonu w innej postaci.

Przewiązek nienależy używać z żelaza płaskiego, gdyż podcinałyby zbytnie przekrój poziomy słupa-, pręty 7—10mm grube są do tego celu najodpowiedniejsze.

Słupy betonowe, złożone z żelaza wałkowanego o większych przekrojach I, C, L, pojedynczego lub zespolonego w szkielet, mają znaczenie więcej ogniotrwałości-, beton bowiem tworzy tylko tu osłonę ogniotrwałą, która jest zbyt cienką, aby jej wytrzymałość mogła wejść w rachubę.

W podobny sposób, jak słupy i podpory, zaopatrują wkładkami także i piloty betonowe; głowice takich pali podczas wbijania otrzymują nakładkę z materjału elastycznego.

Połączenie betonu, który posiada tylko znaczną wytrzymałość na ciśnienie, z żelazem, które jest wysoce wytrzymałe na ciągnienie i ciśnienie, daje nowy materjał budowlany, jednoczący w sobie najlepsze własności obu materjałów, których nadto spółczynnik rozszerzalności jest prawie ten sam, gdyż na 1° C wynosi dla żelaza średnio 0-00001235 a dla betonu 0-00001370.

Ważnym dalej jest warunek, aby żelazo utrzymywało się wolne od rdzy, aby beton niebył za chudy i aby posiadał dosyć wody, to jest aby był lepki i w ten sposób ułatwił ścisłą przyczepność wzajemną obu materjałów. Wolne od rdzy żelazo błyszczące utrzymuje się dobrze w betonie i nie rdzewieje; w każdym razie wkładki należy oczyścić od rdzy i unikać powleczenia ich tłuszczem lub olejem.

Cement czysty, na powietrzu twardniejący, okazuje dążność do ściągnięcia się o 15—2 mm na 1 w, a zmieszany z piaskiem o 0-3 do 05 mm\ twardniejący zaś we wodzie cement zachowuje się przeciwnie, gdyż zwiększa swą objętość o 1—2 mm na 1 m, a zmieszany z piaskiem tylko o 02—05 mm. Skutkiem tego w zespole betonu z żelazem powstają natężenia, zanim został obciążony, a mianowicie: w pierwszym wypadku wkładki żelazne

doznają ciśnienia i oddziałują na beton ciągnąco, a w drugim wkładki żelazne doznają ciągnienia i reagują na beton cisnąco.

Natężenia te zwane natężeniami początkowemi można zmniejszyć, jeżeli unika się zbyt tłustej zaprawy do betonu i daje tylko tyle cementu, ile koniecznie potrzeba do dostatecznej wytrzymałości.

Wogóle co do układu wkładek w betonie istnieje zasada, że powinny się znajdować tam w zespole, gdzie występują jakiekolwiek tylko natężenia ciągnące.

IV. Kamienie sztuczne niepalone.

1. Cegła gliniana surówka.

a)    Cegła surówka bywa wyrabianą z gliny zupełnie tak samo, jak cegła zwykła, ałe się nie wypala, tylko suszy. Gdy suszenie trwało 3 do 4 tygodnie, a w odłamie nie okazuje odmiennej barwy,-to jest dostatecznie wysuszona; po wysuszeniu rozmiary, które mogą być rozmaite, zmniejszają się o 5°/₀.

Używa się do podrzędnych budowli gospodarskich, ale wymaga zabezpieczenia od wilgoci, i w tym celu fundamenta i podmurowanie na 1 do 1*25 m ponad teren wykonuje się z kamienia lub cegieł palonych i daje warstwę izolacyjną; zewnątrz licuje się cegłą paloną, opierza deskami, lub wyprawia wapnem.

b)    Cegła surówka egipska czyli podolska różni się tern od surówki, że do gliny dodaje się 10 do 20°/₀ słomy, siana, mchu, pokrzywy, korzenia perzu, paździerzy, plewy itp., w stanie drobno-siekanym.

Rozmiary ma takie same lub większe, niż cegła palona, nasiąkliwą jest więcej od surówki, ale trzyma lepiej zaprawę wapienną.

2. Cegła wapienna.

Cegła wapienna bywa wyrabianą zwykle z 1 objętości świeżo zgaszonego wapna, zarobionego wodą na ciasto, które się miesza starannie z 6 objętościami piasku grubego ; mieszaninę przechowuje się 8 do 10 dni, poczem wyrabia się z niej cegłę ręcznie w formach żelaznych lanych, rzadziej drewnianych, lub w prasach zwykłych ceglarskich. Gdy wyrób odbywa się podciśnieniem, to ilość piasku można zwiększyć na 9 do 12 objętości na 1 objętość wapiennego ciasta, W miejsce piasku biorą niekiedy proszek wapienny, mączkę ceglaną, koks miałki, popiół węgla kamiennego, lawę sproszkowaną itp., co przyspiesza twardnienie i daje wytrzymałość większą.

Cegły z form wyjęte suszy się na miejscu słoneeznem i prze-wiewnem, a po 24 godzinach muruje się niemi na wapnie; po 14 do 28 dniach twardnieją dostatecznie na powietrzu. Twardnienie uzyskuje się większe już po 8 dniach przez zanurzenie cegieł — po pierwszem przysuszeniu — w tak rozcieńczonym roztworze szkła wodnego, aby na 1000 cegieł przypadło 0'5 kg suchego szkła wodnego.

Postać i rozmiary tej cegły są takie same, jak cegły zwykłej;, powinna być równa, gładka i wydawać czysty dźwięk metaliczny.

Przyciosywać się nie daje i trzeba wyrabiać potrzebne kawałki; wytrzymałość ma mniejszą od cegły zwykłej, jest krucha i łatwo pęka, ale zato tańsza o 80 do 50°/₀; nadaje się do murów nadziemnych i sklepień; ciężar jej jest większy niż cegły palonej, ale w ogniu rozpada się.

3. Piaskowiec sztuczny i cegła piaskowa.

a)    Sztuczny piaskowiec jest mieszaniną miałkiego piasku i żwiru (także proszku ze szkła) z wapnem sproszkowanem, cementem portlanckim i małą ilością wody, w formach ubijaną. Po wysuszeniu ua powietrzu następuje twardnienie w rozcieńczonym roztworze szkła wodnego. Podobnie sporządza się piaskowiec hidrauliczny.

Używa się jako tani wyrób w miejsce rodzimego piaskowca, którego barwę i ziarnistość dobrze naśladuje, a mianowicie da frontonów budynku, stopni, płyt posadzkowych, ornamentów. Należy jednak badać jego nasiąkliwość przed użyciem.

b)    Cegła piaskowcowa według Neffgena i cegła z piaskowca wapnistego według Olszewskiego, Schwarza i innych, jest mieszaniną niegaszonego miałko sproszkowanego wapna z wielką ilością piasku, zgaszonego małą ilością wody, zarabianą pod ciśnieniem pary i formowaną pod silnem ciśnieniem prasowem, a potem jeszcze poddaną całemi dniami pod ciśnienie pary. Mieszanina, ta zawiera 6 do 10% wapna, które tworzy ostatecznie krzemian wapnia; barwą,, ziarnistością i twardością równa się rodzimemu piaskowcowi.

Wytrzymałość na ciśnienie Kd = 100 do 240 kg jem²', koszt 1000 cegieł wynosił około 11 do 14 koron przed wojną.

c) . Cegła reńska bywa wyrabianą w miejscowościach nad Renem z 1 objętości mleka wapiennego, wymieszanego starannio z 9 objętościami wulkanicznego piasku pumeksowego, a po uformowaniu w cegłę suszy się na powietrzu przez 2 do 3 miesiące. Jest

lekka, tańsza od cegły palonej, porowata i posiada wszystkie dobre zalety cegły porowatej, ale jest mało wytrzymała. Wymaga zaprawy, będącej mieszaniną wapna i piasku pumeksowego i używa się do ścian nieobciążonycli, do murów pruskich, sklepień itp.; jest ogniotrwała, bezpieczna od grzyba.

Ciężar właściwy 070 do 0-95*, wytrzymałość na ciśnienie Ka = 17 do 27 Jcg/cm².

4. Kamienie żużlowe.

a)    Angielski kamień żużlowy jest żużlem z pieców wielkich, odlanym w formach żelaznych, który pozostawiony dłuższy czas w stanie rozżarzonym, a potem powolnie ochłodzony daje kamień nadzwyczaj twardy, ciężki, niekruchy, barwy brunatnej aż do-czarnej. Używa się do brukowania chodników, podwórzy, stajen, do murów fundamentowych i oporowych.

Podobne są żuzlowce niemieckie barwy szarej, używane także do brukowania dróg.

b)    Żużlowiec wapienny wytwarza się w ten sposób, że rozpalony płynny żużel z pieca wielkiego spuszcza się do zimnej wody, skutkiem czego zamienia się na ziarna; poczerń zmieszany z ciastem wapiennem wyciska się w cegiełki 25 X 12 X 8 cm. Cegiełki twardnieją na powietrzu bardzo rychło, tworząc krzemian i węglan wapnia i dają dobre ściany ryglowe po wyprawieniu od wnętrza. Ciężar wynosi 1200 kg\m*\ wytrzymałość na ciśnienie Kd = 45 do 90 Jcg/cm².

5. Cegła popiołowa i korkowa.

a)    Cegła popiołowa jest mieszaniną ciasta wapiennego z popiołem węgla kamiennego czarnego lub brunatnego; jest lekka, ale mało wytrzymała.

b)    Cegłę korkową wyrabiała firma „Grünzweig & Hartmann“ w Ludwigshafen nad Renem z odpadków korkowych drobnych, spojonych zaprawą wapienną, formowanych pod prasą w cegiełki 25 X 12 X 65} 29 X 14 X 6*5 cm, lub w płyty 26 X 25 X 2*5, 45 X 25 X 3 do 4 cm i suszonych w temperaturze 120 do 150° C.

Ciężar wynosi 330 Tcg\m$\ są zatem lekkie, tanie, łączą się dobrze z zaprawą, najczęściej gipsową, dają się przyciosywać, krajać, piłować, przybijać gwoździami lub śrubami, przewodzą żle ciepło, wytrzymują temperaturę do 180° (7, ale wytrzymałość ich mała. Do wyprawy ścian z cegły korkowej używa się zaprawy z wapna i z gipsu w równych częściach zmieszanej.

c)    Cegły korkowe białe mają za spoiwo masę gliniastą*, wilgoci ani temperatury ponad 350° C nie znoszą; osadza się je na zaprawie gipsowej, a do wyprawy używa się zaprawy wapiennej z domieszką gipsu.

d)    Czarne cegły korkowe mają za spoiwo smołę z węgla kamiennego i są mocniejsze, cięższe, o połowę droższe od białych i przydatne do izolowania od wilgoci. Do murowania używa się zaprawy cementowej lub asfaltowej ; powleczone z jednej strony gu-dronem zalecają się na okładziny ścian wilgotnych i zimnych, słupów żelaznych i są nawet ogniochronne.

Kamień korkowy o stosownem spoiwie, sprasowany w formach półrurowych jest znakomitym środkiem ochronnym przewodów parowych od gorąca. Wiele skuteczniejsze pod tyra względem są płyty okrzemkowe, złożone z okrzemki, gliny i drobnych kawałków korkowych, mokro formowane i silnie wypalone; są bardzo lekkie i porowate.

6. Łupek asbestowy.

Łupek asbestowry wytwarzają fabryki wyrobów⁷ asbestowych i gumowych, w tablicach białych lub barwnych, lekkich, nieprze-siąkliwych, twardości łupków naturalnych; tabliczki te są ogniotrwałe izolują od gorąca i nadają się także do łatwo zestawialnych i rozbieralnych baraków⁷ mieszkalnych w okolicach gorących.

7. Kamień cementowy.

Kamień cementowy wytwarza 'się z najlepszego zwolna wiążącego cementu rzymskiego, lub raczej portlanckiego, zmieszanego z najmiałkszym piaskiem aż do grubego piasku żwirowego w miarę przeznaczenia przedmiotów wyrabianych. Postępow anie tu jest mniej więcej takie, jak z betonem ubijanym i daje wytwór podobny do piaskowca sztucznego, wyżej pod 3. opisanego. Chcąc otrzymać szczególnie gładkie powierzchnie, daje się do form drewnianych — często blachą cynkową wyłożonych — polewę z rzadkiej nieco zaprawy cementowej tłustej w stosunku 1:1. Dopiero po 1 do 2 dni wyjęte z form przedmioty, trzeba jeszcze przez 1 do 2 miesięcy codziennie zwilżać. Farba olejna trzyma się na wyrobach cementowych stwardniałych i wyschniętych; ale w przeciwnym razie rychło płowieje, traci połysk, mięknie i łuszczy się. Najlepiej trzymają się farby ze szkłem wrodnem, któremi można malow⁷ać zaraz po odwiązaniu cementu.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Z kamienia cementowego wytwarzają:

a)    Wyroby ozdobne, a mianowicie słupy, głowice, podstawy, gzymsy, rozety, medaljony, statuy itd., wykonują z 1 części bardzo miałko zmielonego, zwTolna wiążącego, nie pęczniejącego cementu i z 3 do 6 części drobnoziarnistego, czystego piasku ostrego z małą domieszką wody; masą tą zapełnia się formy i ubija aż do okazania się w ody na powierzchni. Powierzchnię tworzy się z 1 części cementu i z 1 do â części piasku.

b)    Płyty cementowe: z 1 części cementu i 4 do 8 części grubego piasku, a powierzchnie z 1 części cementu i 1 piasku. Płyty są 20 do 80 cm długie i szerokie i służą do posadzek, bruków, ściekóy i krycia murów.

c)    Płyty mozajkowe lub terrazowre wykonują z cementu, z kawałeczków⁷ marmuru i mączki marmurowej po zarobieniu wodą na gęstą masę. To samo otrzymują z zaprawy cementow ej zmieszanej z farbą lub barwnymi kamykami, po uformowaniu i ubiciu lub sprasowaniu. Płytki te są kwadratowe albo 6- i 8-boczne, 30 do 40 cm duże i 2'55 do 5 cm grube.

d)    Dachówki płaskie, korytkowe esówki, gąsiory itd. wytwarzają z 1 części cementu i z 0 75 do 2 piasku lub żużlu z pieców wielkich pod prasą.

e)    Rury cementowe studzienne, wodociągowe, kanałów⁷ e, drenowe itp. wyrabiają z zaprawy z cementu portlanckiego, romańskiego lub żużlowego; rury o większych średnicach wr świetle otrzymują wkładki żelazne.

Rury stwardniałe wkłada się w rozczyn kwasu krzemowego celem podniesienia ich oporności. Podczas układania i osadzania rur spoiny zalew⁷a się zaprawą cementową. Grubość ścianek rur nie powinna zejść niżej 5 cm\ stosownie jednak do przeznaczenia wynosi także G do 9 cm. W porównaniu do glinianych są rury cementowe tańsze, gdy mają większą średnicę w świetle*, natomiast są jednako drogie, gdy średnica ich mniejsza, Na ogół jednak rury cementowe są dokładniejsze, wytrzymują ciśnienie do 10 at i wytrzymalsze są na uderzenia; poprzeczny ich przekrój bywa okrągły lub jajowy, o średnicy w świetle 7*5 do 100 cm, a długość otrzymują 0*8 do 1 m.

Rury betonown z cementu potlanckiego wyrabiają z masy o stosunku cementu do mieszaniny piasku ze żwirem, jak 1: 4*5 lub 1:5; piasek tu powinien być 1 do 1*5 mm gruby, a żwir 12 do 15 mm. Beton taki mało wilgotny dobrze przerobiony i ubity pozostaje w formie 36 godzin; po wyjęciu zwilża się rury codziennie, a po

14 dniach używa do roboty. Celem uzyskania większej szczelności powleka się ich wnętrze rzadką zaprawą cementową,

Zalecają zanurzenie rur przez 24 godzin w zimny roztwór z 1 części siarczanu żelaza (witrjolu zielonego) i 3 części wody; po osuszeniu stają się cięższe o 10% i mają być trwalsze na wpływy atmosferyczne. W podobny sposób utrwalają cementowe wyprawy murów stare i świeże kilkakrotną powłoką rzeczonego roztworu, poezem dają się nawet wodą zmywać.

f)    Deszczułki cementowe wytwarzają z 1 części cementu i z 3 piasku kwarcowego, albo z 3 części piasku pumeksowego ; pierwsze dają się obrabiać tylko dłutem, drugie zaś rznąć piłą, przybijać gwoździami-it-d. Jedną stronę mają gładką, a drugą prę-gowaną; szerokość wynosi 30 do 50 cm, długość 1 m, grubość 6 do 14 cm; ważą 2160 do 2200 kgjm²

Wytrzymałość na rozciąganie w stanie suchym 47*20 kgjcm², nasyconym wodą 44*13 kg jem², wymrożonym na powietrzu 39*85 kg jem¹, pod wodą 31*25 kg jem¹ ; na ciśnienie 22 do 45 kgjcm².

Służą do ścian oraz jako ściel powałowa.

J. Wygasch miesza z masą cementową trociny drzewne i daje jako wkładkę plecionki wierzbowe lub druciane.

g)    Deszczułki cementowe żłobkowane wyrabiają, jak wyżej opisano, z użyciem piasku kwarcowego lub pumeksowego; mają one wzdłuż żłobki, a na brzegach podłużnych półżłobki; spoiny zapełnia się cementem.

h)    Kamienie asbestowo-cementowe składają się z zaprawy cementowej i sproszkowanego asbestu; są ogniotrwałe, odporne na wpływy atmosferyczne, dają się przybijać gwoździami, strugać, rznąć piłą, krajać, izolują dobrze od gorąca i głosu, można je polerować, malować, lakierować, tapetować. Grubość płyt wynosi 2 do do 2*5 cm\ używają się do podłóg i okładzin ścian.

i)    Łupek eternitowy czyli łupek asbestowo cementowy wytwarzają z asbestu i cementu pod Wysokiem ciśnieniem. Tabliczki są 3 do 4 mm grube, kwadratowe lub prostokątne ; do krycia dachu otrzymują rozmiary zwykłych tablic łupkowych, a do okładzin ścian nawet wielkość 1 w².

8. Deszczułki gipsowe.

Deszczułki gipsowe wytwarzają z zaprawy gipsowej (str. 113 do 114), w którą wkładają trzcinę zwykłą lub bambusową itp. dla nadania deszczułkom giętkości i spoistości.

D. Materjały, — IV. Kamienie sztuczne niepalone.

164

Deszczułki pomysłu budowniczego O. Macka z Ludwigsburgu są z gipsu grubo mielonego, zarobionego wodą ałunową lub klejową z domieszką ciał włóknistych, jak włosia, piór, włókien drzewnych itp. Każdą deszczułkę odlewa się w formie na szkielecie z trzciny, lub na wkładce z tektury asfaltowej, a po 10 minutach tężenia wyjmuje się z formy i daje do suszarni. Zazwyczaj są 1*8 do 25 m długie, 20 do 25 cm szerokie i 25 do 8 cm grube; do 5 cm grube używają się do wykładania sufitów, ścian drewnianych, ryglowych i kolumn żelaznych, a z 7 do 8 cm grubych wykonują ściany działowe. Ciężar wynosi 6 do 7 Jcgjm² na każdy centymetr grubości. Do drzewa przybija się je gwoździami drutowymi.

Deszczułki gipsowe są tanie, lekkie, ogniotrwałe, łatwo osadzalne, suche, izolują od gorąca i głosu; można je ciąć, rznąć, wiercić, przybijać i grzyb się ich nie ima. Atoli gwoździe nie dobrze trzymają, a w pustych przestrzeniach trzciny itp. lęgnie się robactwo i zarodki chorobowe.

Tu należą także: Deszczułki gipsowe z wkładkami drzewnemi, które to wkładki są postronkami z wełny drzewnej, szkłem wodnem impregnowanej ; deszczułki gipsowe z wkładkami kokosowemi ; wreszcie deszczułki żużlowo gipsowe.

9. Ksylolit.

Ksylolit wyrabiany w Niemczech w fabryce O. Sening i sp. w Potschappel pod Dreznem, składa się z trocin przeważnie sosnowych i jodłowych i ze spoiwa magnezjowego (palona magnezja Mg O w 30 procentowym rozczynie chlorku * magnezjowego) i prasuje w formach pod wielkiem ciśnieniem.

Płyty układa się na zupełnie suchym podkładzie betonowym 10 do 15 cm grubym, w masie z kredy i piasku, zarobionej rozczynem szkła wodnego. Ksylolit jest ogniotrwały, odporny na wpływy atmosfery nie przesiąkliwy, przewodzi żle ciepło jak drzewo, nie daje odgłosu, nie pęcznieje, nie gnije, opiera się kwasom i grzybowi; wprawdzie nie można go gwoźdźmi przybijać, ani ciąć; natomiast daje się rznąć piłą, wiercić, dziurawić, żłobić, strugać; ma barwę drzewa.

Używa się do podłóg, okładania stopni schodowych i ścian; posadzkę wykonują także i w ten sposób, że na podkładzie betonowym nakłada się ciasto ksylolitowe 7 do 26 mm grubo, ubija i wałkuje, poczem powierzchnię wyrównuje się starannie, szlifuje i zapuszcza.

Ciężar właściwy wynosi 140 do 1-56; wielkość płyt wynosi do 15 m², a grubość 10 do 26 mm. Wytrzymałość w suchym stanie: na ciągnienie K~ = 976 kg i cm², — na ciśnienie Kci = 902 hgjcm*.

Tu należą liczne odmiany, ksylolitu, które zawierają sproszkowane drzewo lub korek i mniej lub więcej innych domieszek, złączonych w jedną masę stosownem spoiwem; własności i użycie tych odmian są mniej więcej takie same jak ksylolitu.

10. Kamień ze szkła wodnego.

a)    Kamienie ze szkła wodnego (zob. rozdz. VIL, poz. 2. g). Wynalazca szkła wodnego Fuchs w Monachium (r. 1818) zauważał, że szkło wodne przekształca sypkie ciała na twardą masę kamienistą, i tę własność wyzyskano do wyrobu kamieni sztucznych, z których najwięcej rozpowszechnił się w Anglii kamień Ransomea. Gdy do-. strzeżono, że piaskowiec zielonawoszary, z którego zbudowano gmach parlamentu w Londynie, począł wietrzeć, zalecił Ransome nasycenie powierzchni kamieni roztworem szkła wodnego sodowego i powlec roztworem chlorku wapnia i w ten sposób rzeczywiście zabezpieczono go od dalszego wietrzenia.

b)    Kamień Ransomea wytwarza się z piasku możliwie czystego, ostrego, przemytego i przesianego, zarobionego starannie wodnern szkłem zgęszczonem, a otrzymane stąd ciasto ciągliwe ugniata się, ubija lub prasuje w formach gipsowych, drewnianych lub żelaznych; zamiast piasku lub łącznie z nim biorą także pumeks, szkło itp. Wyjęte z formy kamienie poddaje się kąpieli w chlorku wapnia, a potem w gorącym chlorku wapnia. Używają się jako ciosy budowlane i ornamentalne, są białe, bardzo wytrzymałe, trwałe na wpływy atmosferyczne i dają się barwić.

V. Asfalt.

Tłuszcze ziemne czyli bitumy¹ są to bardzo rozpowszechnione w przyrodzie związki węgla i wodoru, albo w stanie płynnym (ropa naftowa, nafta itd.), — albo w stanie zgęstniałym (maź ziemna), — albo w stanie stałym (smoła ziemna, żywica ziemna czyli kopalna).

Z pomiędzy tych bitumów smoła ziemna jest właściwym materjałem asfaltowym.

1. Smoła ziemna czyli kopalna.

Smoła ziemna czyli kopalna była znaną, i używaną już w starożytności w Babilonji, Assyrji, Persji, a głównie w Egipcie i nazywaną asfaltem. W stanie czystym rodzimym skladä sie z petroleny, z mazi ziemnej i asfalteny, które są związkami węgla i wodoru, a z których pierwsze dwie są olejami lotnemi, trzecia zaś ciałem stałem. Smoła ziemna jest zresztą ciałem bezpostaciowem, częściej stałem, niż płynnem, nieprzezroezystem, ciemnobrunatno czarniawem, o wadze 1000 do 1200 kgjnfi i twardości 2. Pali się płomieniem świecącym, mocno kopcącym; w temperaturze 20 do 40° C staje się giętką, a w temperaturze 100° C topi się.

W stanie rodzimym znajduje się w Morzu martwem jako tak zwany asfalt syryjski czyli judajski, gdzie wydobywa się z gorących źródeł jako płynna, a potem twardnie w wodzie i wypływa na wierzch, oraz w Peru jako asfalt peruwiański. Oba te rodzaje smoły ziemnej są w stanie wysoce czystym i używają się do wyrobu czarnych pokostów i laków. Mniej czystą jest smoła asfaltowa z wyspy Cuba (asfalt meksykański), zawierająca 27 do 35% gliny itp., oraz smoła z jeziora błotnego na wyspie Trinidad w Antyllach z 48% gliny itp.

Jako przedmiot handlu znajduje się smoła czysta asfaltowa w cegiełkach.

2. Kamień asfaltowy.

Kamień asfalt o wy (fr. roche asphaltique). Smoła ziemna, względnie maź kopalna (fr. goudron minérale) znajduje się w przyrodzie także w stanie sycącym piasek, łupki, piaskowce, wapienie i dolomity i tworzy w ten sposób kamień asfaltowy, zwany także rudą asfaltową, lub asfaltem surowym. Kamień ten stanowi materjał do wytwarzania czystej smoły asfaltowej zapomocą wygotowania gorącą wodą, albo zapomocą wytopienia, albo też wydzielenia drogą chemiczną.

Wapień bitumiczny, jako kamień asfaltowy czyli nasycony smołą, względnie mazią kopalną, rozpuszczoną widocznie w stanie rodzimym w ropie naftowej, jest najczęściej miękki, porowaty, ciemnoczekoladowy lub brunatno czarniawy, waży 2150 do 2235 kgjm*y występuje w warstwach wapienia białego, rzadziej w warstwach gliny i w technice budowlanej nazywa się asfaltem.

Zawartość bitumu asfaltowego w kamieniu asfaltowym wynosi 7 do 12%, czyli średnio około 10%; dochodzi jednakże 20 i 30%.

Najważniejsze odmiany kamienia asfaltowego znajdują się: w Val de Travers w Szwajcarji z 19 do 20% bitumu, w Seyssel departament de 1’Ain z 9%, w Bartennes departament de Landes z 6 do 12%, na wyspie Trinidad, w Limmer (Hannower) z 17%, w Lob-sann (Alzacja) z 20%, Yorwohle (Brunświk) z 8*5%, Iberg (Harz) z 12%, na wyspie Brazza (Dalmacja), w. Morowizza pod Sebenico, na wyspie Sycylji itd.

3. Stop asfaltowy czyli ciasto asfaltowe.

Stop czyli ciasto asfaltowe (fr. mastic d’asphalte) uzyskuje się zapomocą przetopienia w temperaturze 175 do 230° C kamienia asfaltowego po wyłamaniu go — z zastosowaniem nawet ciał wybuchowych— i po rozdrobnieniu na ziarna około 3 mm grube.

Przetapianie jednak jest możliwe jedynie za dodaniem pewnej ilości bitumu, t. j. smoły ziemnej lub żywicy skalnej, gdyż inaczej kamień asfaltowy nie stopi się, tylko rozsypie na proszek.

W tym celu daje się do kotła ilość bitumu, stosowną do wartości asfaltowej kamienia, a potem wśród ciągłego mieszania dosypuje co 15 minut tyle proszku asfaltowego, aby przed upływem 5 godzin cała jego ilość do przetopienia przeznaczona była już w kotle. Ze stopionego w ten sposób ciasta asfaltowego odlew⁷ają w żelaznych formach bochenki asfaltowe po 25 do 30 kg. Bochenki te zwrane stopem czyli ciastem asfaltowym są przedmiotem handlu i dają się do wełną ilość razy przetapiać, ale trzeba za każdym razem dodać pewmej ilości bitumu.

4. Gudron czyli maź asfaltowa.

Gudron czyli maź asfaltowa (fr. goudron) jest to umożliwiający stopienie kamienia asfaltowego bitum, który musi być rodzimy, pochodzić z tej samej kopalni co dany kamień asfaltowy, albo też posiadać ten sam skład i własności, jak smoła ziemna, sycąca ów kamień i musi być oczyszczony z wszelkich przymieszek. Bitum taki zowie się gudronem asfaltowym, mazią asfaltową albo wprost gudronem i krzepnie w temperaturze 10° <7, a topi się w 40 do 50° C.

Z powodu wszakże braku rodzimych bitumów⁷ asfaltowych wszystkie niemal kopalnie przygotowują obecnie bitumy czyli mazie z oczyszczonej' smoły ziemnej, stopionej z ciężkimi olejami, jak maź ziemna, olej parafinowy itp. Bitumy takie zowią się również gudronem*, wskutek domieszek olejowych jednak różnią się już swym

składem chemicznym od mazi ziemnej, sycącej kamień asfaltowy, co wpływa na mniejszą trwałość robót asfaltowych. Pomiędzy innymi znany jest tego rodzaju bitum pod nazwą gudronu z Trinidad.

5. Asfalt lany.

Asfalt lany (fr. asphalte coulé) sporządza się z przetopionych bochenków ciasta asfaltowego w temperaturze 150 do 170° C, za dodaniem 3 do 6°/₀ gudronu, na płynną masę, którą sie miesza z 50 do 60°/₀ na wagę żwirku 4 do 7 mm grubego, całkiem czystego i suchego. Do opalania używa się drzewo, które nadaje się lepiej do regulowania ciepłoty, niż węgiel lub koks. Przez cały czas gotowania masy miesza się ją gracami i uznaje za gotową, gdy pocznie dymić i łatwo z gracy opada. Wtedy przenosi się ją w czerpakach lub wiaderkach na miejsce przeznaczenia, rozlewa, rozpościera w pasach 0,(J do 1 m szerokich, wyrównywa packą, posypuje piaskiem 7 mm grubym i zaciera; spoiny podczas tego należy czysto trzymać i podgrzewać zwłaszcza, gdy się nakłada przyległe pasy. Niekiedy wykonuje się asfalt w dwu warstwach, i wówczas do dolnej warstwy daje się na wagę 8° ₀ bitumu lub gudronu i 57o/₀ żwirku lub piasku grubego; do górnej zaś warstwy, która się układa po ostygnięciu dolnej, dodaje się mniej bitumu, a więcej piasku.

Grubość polepy asfaltowej wynosi zwykle 15 do 25 », a gdy ma być znaczniej obciążona, to 30 do 35 mm ; wykonywanie grubszej polepy z asfaltu lanego nie miałoby właściwie żadnego celu.

Do wyprawy ścian stromych lub pionowych, która jednak na ogół żle się trzyma, należy przygotować zaprawę asfaltową z domieszką większą bitumu lub gudronu; trzymają się tu dobrze jedynie wyprawy z asfaltów szybko wiążących, jak np. asfalt z wyspy Brazza (Dalmacja).

Stosunek ciasta asfaltowego do gudronu i żwirku zawisł zresztą od zawartości bitumu w cieście i od klimatu okolicy ; gdyż z e wzrostem zawartości bitumu wzmaga się w lecie rozmiękczenie asfaltu, a za mało bitumu czyni go w zimie kruchym. Wogóle na 1 ms zaprawy asfaltowej w umiarkowanym klimacie potrzeba 1500 do 1600 kg ciasta asfaltowego, 700 do 800 kg żwirku i 100 kg gudronu.

Jako podkład pod asfalt lany daje się dwie warstwy cegieł płazemy lub jedna rębem na piasku; lepszy jednak jest beton 10 do 15 cni stwardniały i suchy.

Asfalt lany jest łatwiejszy w robocie i tańszy, ale mniej wytrzymały niż asfalt ubijany.

Używa się na chodniki, podwórza, na posadzkę w bramach, sieniach, korytarzach, wychodkach, pralniach, kuchniach, spichlerzach, na pokład izolacyjny od wilgoci i grzyba, na wyprawę ścian pionowych, na sklepienia ziemią przysypane, na wyprawę wnętrza zbiorników wodnych, na zaprawy do robót wodnych morskich, do zabezpieczenia drzewa od gnicia i ognia itp.

6. Asfalt ubijany czyli ugniatany.

Asfalt ubijany czyli prasowany (fr. asphalte comprimé) polega na tej własności kamienia asfaltowego, że sproszkowany skutkiem ogrzania lub zmielenia, zespala się znowu w kamień podobny do pierw otnego, skoro się oziębi, względnie ulegnie ściśnieniu. Używa się do brukowania ulic, a głównym warunkiem dobroci jest, by spoczywał na podkładzie nieprzemakalnym, mocnym i starannie wygładzonym, najlepiej betonowym 10 do 15 cm grubym, utworzonym z mieszaniny o stosunku cementu portlanckiego do piasku i kamyków⁷, jak 1:3:5. Proszek zmielonego wapienia asfaltowego surowego (a więc nie przetopionego) ogrzewTa się w⁷ żelaznych bębnach obrotowych na 110 do 130° Ci sypie w warstwie 7 do« 8 cm grubej na podkład betonowy, który powinien być suchy i niezbyt chłodny. Po należytem wyrównaniu ubija się tę warstwę stopniowo coraz mocniej bijkami dostatecznie ogrzanemi, a następnie wygładza żelaznymi wałkami do czerwoności ogrzanymi,, poczem cały pokład posypuje się miałkim piaskiem i wyrównywa żelaznymi wałkami, wewnątrz żarzącym koksem napełnionymi. 200 do 1500 kg ważącymi. Wskutek ubijania i wałkowania grubość^ ubitej warstwy asfaltow ej zejdzie z pierwotnej grubości 7 do 8 cm na 5 do 6 cm czyli stanie się cieńszą o 30 do 40°/₀.

Asfalt do tego celu musi być doborowy, a najlepiej nadaje się kamień asfaltowy z Val de Travers.

Taki bruk uliczny jest bardzo drogi, ale też i bardzo trwały, zużywa się powoli, nie przemaka, daje się czysto utrzymywać spłukiwaniem; jazda po nim jest cicha b.ez turkotu, ale konie się ślizgają i częściej upadają. Na ulicach o spadkach większych niż 2% źle się trzyma; poprzeczne wyniesienie powinno wynosić 1 : 70.

7. Własności asfaltu.

Asfalt posiada: wielką trwałość na wrpływy atmosferyczne zwłaszcza ciepła, rozpuszczalność w⁷ benzynie, benzolu, terpentynie itp., po-

łyskująeą czarną barwę, złe przewodzenie ciepła, elektryczności i głosu, wrażliwość na światło (spożytkowuje się do reprodukcyj), nieprzesiąkliwość względem wody i powietrza, wytrzymałość na mechaniczne zużycie i na chemiczne działanie, elastyczność w wysokim stopniu (spożytkowuje się dla powstrzymania wstrząśnień maszynowych), tłumienie wszelkiego huku i turkotu.

Ciężar 1 m³ av kilogramach: kamienia asfaltowego z Val de Trawers 2150, gudronu 1310, ciasta asfaltowego z Limmer 2280, bitumu z Trinidad (asphalte épuré) 1380, smoły węgla kamiennego 1200, asfaltu ubijanego 2040 do 2230, asfaltu lanego 1966 do 2020, a ze żwirkiem 2100.

Wytrzymałość asfaltu na ciśnienie Kd — 52 do 148 kg\cm², na ciągnienie Kz = 25 do 36'75 kg jem².

8. Asfalt sztuczny.

Asfalt sztuczny wytwarzają nasyceniem rodzimą mazią asfaltową wapienia, albo mieszaniem rozmaitych ciał bezwartościowych (popiół, mączka ceglana, pył dróg bitych, resztki kopalniane wapna) z bitumami różnego pochodzenia. Tak np. mieszanina z 12 kg ka-lafonji lub dobrej smoły angielskiej z węgla kamiennego, z T¹T ms pyłu wapiennego, albo co lepiej kredy pławionej, oraz z T¹T m* suchego piasku ostrego, zagotowana w kotle wśród ciągłego przerabiania daje sztuczny asfalt.

Wszelkie asfalty sztuczne są gorsze od rodzimych, nie mają bowiem spójności, sprężystości, ani trwałości na wpływy atmosfery, na mrozie kruszą się i rozpadają, ale mimo tego z powodu taniości bywają używane. Odróżnienie asfaltu sztucznego od rodzimego jest bardzo trudne nawet z pomocą rozbioru chemicznego; często ma barwę ciemniejszą, woń mniej aromatyczną, jest kruchszy i trudno topliwy.

Bitumy sztuczne wyrabiają z odpadków nafty, smoły, węgla kamiennego, smoły gazowej ; z łupków i piaskowców są małej wartości.

Fałszowanie asfaltu polega na tern, że sprzedają asfalt sztuczny zamiast naturalnego. Wogóle jako sztuczne uważa się te wszystkie asfalty, których bitumy częściowo lub całkowicie składają się z innych ciał niż asfalt naturalny (smoła ziemna). Szczególnie te asfalty uznaje się za sztuczne, których bitumy są produktami, uzyskanymi z destylacji mazi węgła kamiennego, brunatnego i drzewa, ze smoły stearynowej, wosku ziemnego lub smoły tegoż wosku, z produktów destylacji naftowej, lub ze smoły ponaftowej.

9. Naprawki asfaltowe.

Naprawki asfaltowe wykonują w ten sposób, że miejsca uszkodzonego asfaltu wycina się w prostolinijnym zarysie aż do podkładu i usuwa, a natomiast nakłada się świeży asfalt tak, jak podczas brukowania nowego, po podgrzaniu starego na spoinach.

Wyprawę asfaltową, ścian wewnętrznych domu mieszkalnego należy przed ostygnięciem posypać piaskiem, a następnie wyprawić cementem, gdyż zaprawa wapienna przepuszcza ostry zapach asfaltu.

10. Wyroby asfaltowe.

Wyroby asfaltowe bywają wytwarzane zarówno z asfaltu lanego, jakoteż ubijanego, a mianowicie.

a)    Płyty z asfaltu lanego bywają 250 do 600 mm długie

i szerokie, 18 do 80 mm grube; układają je na podkładzie beto--nowym, pokrytym warstwą piasku, a spoiny zapełniają proszkiem asfaltowym ogrzanym; można także spajać je wzajemnie zapomocą rozgrzania ich brzegów.

b)    Płyty z asfaltu ubijanego wykonują w ten sposób, że proszek asfaltowy ogrzewa się i prasuje w formach w płyty; płyty te są 250 mm długie i szerokie, gładkie lub prążkowane. Podkład osusza się i ogrzewa, aby dobrze płyty przylgnęły, a spojenia kituje się ciastem asfaltowem, sjopionem z bitumem.

c)    Płyty asfaltowe granitowe wytwarzają z proszku asfaltowego d kamiennego pod Wysokiem ciśnieniem; są one 335 cm długie, 16-5 cm szerokie i 6 do 8-5 cm grube i posiadają własności asfaltu i granitu. Cieńsze używają się do brukowania przejazdów i podwórz, a grubsze do bruków ulicznych.

d)    Beton asfaltowy jest mieszaniną ciasta asfaltowego z kamykami i służy jako fundament pod maszyny i młoty parowe. W tym celu ustawia się śruby fundamentowe itp. w wykopie fundamentowym i wlewa się beton, króry po 14 dniach jest już dostatecznie twardy. Fundamenta takie nie przenoszą uderzeń i wstrząśnień na otoczenie z powodu sprężystości.

e)    Kit asfaltowy składa się zwykle z czystego ciasta asfaltowego, ze smoły ziemnej, lub z czystego asfaltu i z kredy; używa się do spajania żelaza i kamienia.

f)    Płyty asfaltowe izolacyjne wyrabiają z surowej tektury papierowej, czyli surowej papy, długo włóknistej, z pilśni (wytworzonej z grubego włosia, odpadków przędzalni lnianych, kłaków, nietkanych

ani spilśniowanych w sposób właściwy), z pilśni t. zw. żelaznej (zob. str. 253), juty itp. materyj, napojonych i powleczonych asfaltem, oraz posypanych żwirkiem. Asfalt jest tu materjałem izolującym od wilgoci i powietrza ; wkładka daje spoistość, giętkość i wytrzymałość na rozerwanie, a żwirek ogniotrwałość i możliwość połączenia z zaprawą muru.

Stosownie do rodzaju wkładki odróżniamy płyty: papy asfaltowej, pilśni asfaltowej, juty asfaltowej itp.*, służą one do ochrony muru i posadzek od wilgoci bocznej i spodniej. Długość płyt wynosi do 10 m, grubość 5 do 10 mm, a szerokość różna.

Oprócz pojedynczych wyrabiają także płyty izolacyjne podwójne, które czasem otrzymują siatkę drucianą celem podniesienia wytrzymałości, lub blachę ołowianą dla wzmożenia nieprzesiąkliwości.

Płyty pilśniowe asfaltowe wyrabiają zwykle 3 m długie, 81 cm szerokie, oraz 7 mm grube do izolacji poziomej, zaś 5 mm do pionowej; zakładka wynosi 5 do 10 cm.

Nasycenie płyt izolacyjnych uskutecznia się zanurzeniem w roztopiony asfalt, gdy są z papy, lub nałożeniem płynnego asfaltu, gdy są pilśniowe lub jutowe ; żwirek po posypaniu wgniata się w płyty.

Dobre płyty powinny być asfaltem na wskroś przepojone i dawać przeginać się w tę i ową stronę be-z złamania.

g)    Rury asfaltowe sporządzają z pilśni asfaltowej i używają do odprowadzania cieczy gryzących i do izolacji przewodów elektrycznych w ziemi założonych.

h)    Papa dachowa jest to surowa nieklejowana tektura papierowa nasycona mazią lub smolą węgla kamiennego albo asfaltem. Tekturę wytwarzają papiernie w zwojach 1 m szerokich, do 20 m długich, 1 do 2 mm grubych ze szmat starannie dobranych, z odpadków papierowych itp., o możliwie czystych włóknach wełnianych.

Nasycanie mazią odbywa się w stosownie długich i szerokich korytach żelaznych, należycie ogrzanych w ten sposób, że papę przeciągają przez kąpiel maziową zapomocą dwu wałków, wskutek czego zostaje uwolniona od nadmiaru mazi. Następnie na stołach lub odpowiednio urządzonych, posadzkach posypuje się papę ręcznie lub maszynowo czystym ostrym piaskiem albo sproszkowanym żużlem z pieców wielkich. ~

Czysta maż węgla kamiennego daje papę maziową, która gdy stwardnie zowie się papą kamienną i jest łamliwa, nietrwała; odpadki po destylacji mazi węgla kamiennego dają papę wytrzymalszą i mniej porowatą; maż ogrzana i zmieszana z olejem

żywicznym, olejem smarowym, żywicą świerkową, kalafonją, siarką, dziegciem lub asfaltem, daje papę asfaltową.

Dobra papa powinna być długowłóknista, na wskroś przepojona, miękka, wytrzymała, podczas zginania w tę i ową stronę nie łamliwa i nie zwiększająca ciężaru nawet po 2-Lgodzinnem moczeniu.

Korzyści: mały ciężar własny, taniość więzby i krycia, łatwość wykonania i utrzymania, wielka szczelność z powodu niewielu spoin, małe nachylenie 1:10 do 1:20, ogniochronność, gdyż się nie pali tylko zwęgla, nieprzepuszczalność powietrza i wody.

Wady: na słońcu powłoka mięknie i wycieka, a papa niszczeje rychło wskutek tego i trzeba ją często powlekać i piaskować ; nadto powłoka rozkłada się na słońcu i powietrzu, a papa staje się nieszczelną.

Papa używa się nie tylko jako samoistny materjał krycia, lecz także jako pomocniczy materjał uszczelniający do pokrycia dachów cementem drzewnym, dachówką, łupkiem itp.

W miastach zabraniają krycia papą, a tylko wyjątkowo pozwalają tam, gdzie wyziewy mazi nie dokuczają sąsiadom i gdzie wolno kryć także gontami i słomą.

VI. Metale.

1. Żelazo.

a) Ogólne określenia.

Żelazo znajduje się w stanie rodzimym, jako meteorowe, albo też — i to przeważnie — w rozmaitych rudach. Z rud używalnych uzyskuje się w wielkich piecach hutniczych żelazo surowe (surowiec), które następnie doprowadza się do stanu płynnego i poddaje chemicznym zmianom, usuwającym szkodliwe domieszki i sprowadzającym zawartość węgla do właściwej miary. W ten sposób wytwarzają rozmaite rodzaje żelaza, które zawierają — prócz właściwej substancji żelaza — nadto węgiel, fosfor, siarkę, krzem, mangan, miedź, kobalt, nikel i żużel.

Węgiel wywiera największy wpływ na własności żelaza; w miarę zwiększenia zawartości węgla wzrasta twardość, kruchość i topliwość, ale rozciągliwość maleje i staje się wręcz niemożliwą, gdy zawartość dosięgnie 0-6%. Węgiel wchodzi w skład żelaza jako domieszka mechaniczna w postaci grafitu (w surowcu szarym) lub jako składnik chemiczny bezpostaciowy (w surowcu białym) i stosownie do zawartości węgla odróżniamy:

Surowiec czyli żelazo lane, który zawiera węgla 23 do 6°/0 i topnieje w temperaturze 1000 do 1300° C.

Stal, która zawiera 0-5 do 2-3°/₀ węgla i topi się w 1800 do

1800° a

Żelazo kute, które zawiera 005 do 0*5°/₀ i topnieje w 1800 do 2250° C.

Fosfor to najszkodliwsza domieszka i czyni surowiec cienko-płynnym i twardszym, a żelazo kute na zimno łamliwem i kruehszem ; wprawdzie gdy żelazo kute ma więcej węgla, podnosi jego spawalność, ale zmniejsza wytrzymałość i obrabialność.

Siarka czyni surowiec gęsto-płynnym, a żelazo kute na gorąco łamliwem*, zmniejsza spawalność i wytrzymałość surowca, i jest tem szkodliwszą, czem mniej węgła w żelazie.

Krzem i mangan nie są szkodliwe o ile zawartość ich nieprze-kracza pewnej miary, a nawet czasem są pożądane; krzem czyni żelazo „zgniłem“ czyli na zimno i gorąco łamliwem i zmniejsza spawalność. Mangan podnosi punkt topienia surowca i zwiększa twardość zarówno surowca, jak i żelaza kutego.

Miedź, kobalt i nikel zdaje się są raczej korzystne, niż szkodliwe.

Żużel daje żelazu krystaliczne złożenie i strukturę włóknistą podczas wałkowania; żelazo jest wtedy w kierunku wałkowania wytrzymalsze niż poprzecznie. Gdy żelazo niema żużlu, to nie jest włókniste i ma wytrzymałość wzdłuż i w poprzek wałkowania jednaką.

b) Rodzaje żelaza.

1. Surowiec żelaza (fr. fer cru) jest wytworem hutniczym w piecach wielkich wprost z rud wytapianym, który jest łatwo topliwy i lejny, ale kruchy i nie kowalny, a zależnie od zawartości krzemu i manganu tworzy następujące odmiany:

a) Surowiec szary wydziela podczas oziębiania się przeważną część zawartości węgla jako grafit, ma przełom szary, ziarnisty i jest cienko płynny w temperaturze 1200 do 1300° (7; zwiększa objętość podczas krzepnięcia i zapełnia ściśle formę, jest miękki i daje się łatwo obrabiać pilnikiem i dłutem.

Uzyskuje się z rud zawierających mało manganu (żelaziak czerwony i brunatny); gdy zawartość krzemu znacznie większa od manganu, zowie się surowcem krzemowym, gdy jest średnio-wielka, daje surowiec czarny, a gdy jest mała, to surowiec szary.

Używa się do sporządzania towarów lanych.

b)    Surowiec biały (fr. fonte blanche) zawiera węgiel w połączeniu chemieznem z żelazem, ma przełom biały, krystaliczny, jest bardzo twardy i kruchy, a w temperaturze 1100 do 1200° C gęsto płynny i nie zapełnia form dobrze.

Uzyskuje się z rud zawierającycłi więcej manganu niż krzemu (żelaziak spatowy) ; i gdy zawartość manganu jest wielka daje surowiec manganowy, gdy średnia surowiec zwierciadlisty, a gdy mała surowiec białoziaruisty.

Używa się do przeróbki na żelazo kute i stal.

c)    Surowiec połowiczny (fr. fonte traitée) wykazuje zawartość węgla po części jako grafit, po części chemicznie związaną, ma przełom biały drobnoziarnisty z wciśniętemi płytkami grafitu i zawiera równą ilość krzemu i manganu.

Używa się do wyrabiania twardej leizny.

2. Żelazo lane jest to w regule surowiec szary, a niekiedy także i surowiec połowiczny, których się używa do odlewania towarów żelaznych lanych w formach albo wprost z pieców wielkich, albo też ze względu, iż jest on rzadko kiedy czysty, dopiero po przetopieniu w piecach stosownych. Surowiec biały nie nadaje się wcale na żelazo lane, gdyż jako gęstopłynny tworzy odlewy niedokładne.

Używanie przetopionego surowca jest o tyle korzystniejsze, że można lejnie urządzać w dowolnych miejscach (nie przy piecach wielkich) i wytwarzać leiznę rozmaitego rodzaju, odpowiednim doborem i mieszaniem surowców. Żelazo lane zawiera mniej węgla niż 6<>/₀. Odróżniamy następujące odmiany leizny:

a)    Leizna żelazna kowalna, miękka lub rozmiękczona, która się wytwarza z odlewów żelaznych, przemienionych na mniej lub więcej kowalne.

b)    Leizna stalowa, którą się otrzymuje za dodaniem odpadków stali.

c)    Leizna twarda powstaje, gdy żelazo roztopione przez wlanie w formę żelazną nagle się oziębi i skutkiem tego stanie się na powierzchni szczególnie twardem.

d)    Leizna miękka są to odlewy drobnych rozmiarów z odpadków żelaza kutego w tyglach stopionych z małą domieszką glinu (aluminium); leizna ta jest ko walną i spa walną.

e)    Leizna fosforzysta zawiera do l°/₀ fosforu, jest rzadko płynna, ale krucha i dlatego używa się do odlewania przedmiotów nie wystawionych na większe natężenia, jak np. naczyń kuchennych, ornamentów itp.

Leizna w ogóle jako nieznosząca wstrząśnień, a wytrzymała tylko na ciśnienie, używa się jedynie do części budowlanych wystawionych na spokojne ciśnienie oraz do odlewów, które się nie dają wykonać z żelaza kutego, a mianowicie: rury, słupy, płyty podkładowe, trzewiki, konzole, nakrywy, dachówki, ryny dachowe, piece, ozdoby, kraty, figury, schody, świeczniki, ramiona latarń, żłoby i drabiny na paszę, sprzęty itd.

Odlewanie rur i słupów udaje się najlepiej stojąco.

Wytrzymałość graniczna odlewów żelaznych na ciągnienie jest mała; w każdym razie nie powinna zejść niżej wartości Kz = 1200 kg jem².

Odnośne postanowienia zawierają poz. 27 i 28 w § 10. przepisów austrjackich co do próby żelaza mostowego, wydanych rozporządzeniem Min. spraw wewn. z-16. marca 1906, 1. 49898, i Min. kolei z 28. sierpnia 1904, Dz. u. p. Nr. 97 (zob. Instrukcję co do zespołów betonowych w „Części III.“, dział C., rozdz. IV., oddział 2: „Dopisek autora“).

3.    Żelazo spawalne wychodzi w stanie ciastowym po stosownem przerobieniu z surowca białego. Zawiera węgla 0-5 do 01°/₀, topi się w temperaturze 1500 do 1600° C, jest łatwo kowalne i spawalne, miękkie, ciągliwe, daje się mało utwardniać i nie jest wolne od żużla. Odmiany:

a)    Żelazo spawalne włóknist e zawiera mało węgla, a w przełomie jest matowo szare, haczykowate i długowłókniste.

b)    Żelazo spawalne miałkie zawiera więcej węgla i ma jasnoszary miałko ziarnisty przełom.

c)    Żelazo spawalne nawęglane czyli cementowane wytwarza się skutkiem dłuższego wyżarzania z ciałami zasobnemi w węgiel (t. z w. cementowania) i jest z wierzchu utwardnione czyli ustalowane.

Barwa żarzenia się żelaza spawalnego: w temperaturze 500° C w ciemności czerwono świecąca, 700° ciemnoczerwona, 800° ciemno-wiśniowa, 900° wiśniowa, 1000° jasno wiśniowa, 1100° ciemno-pomarańczowa, 1200° jasnopomarańczowa, 1300° do 1350° biała, 1400 do 1500° ciepłota spawalności, 1518° olśniewającobiała.

Zależnie od sposobu wytwarzania odróżniamy żelazo spawalne ogniskowe i pudlarskie.

Żelazo spawalne używa się do wyrobu blachy, drutu, sztab przedmiotów wałkowanych.

4.    Żelazo zlewne jest w stanie płynnym po ostatecznem wytworzeniu. Zawiera 0-25 do 0 05°/₀ węgla, topi się w temperaturze 1350 do 1450° C, jest wolne od żużla, ko walne, spa walne, mało rozciągliwe, twardsze i wytrzymalsze od żelaza spawalnego, utwardniać się nie daje i ma przekrój jasnoszary, równomierny, miałkoziarnisty.

Stosownie do sposobu, w jaki zostało wytworzone, zowie się żelazem zlewnem Bessemera, Thomasa lub Martina.

Używa się jako leizna żelaza zlewnego do odlewania przedmiotów, a nadto do tych samych celów, jak żelazo spawalne, zamiast którego jednak dla swych zalet ma już dziś w budownictwie powszechne zastosowanie. W tym ostatnim celu należy używać tylko miękkiego żelaza zlewnego, zawierającego co najwyżej 015<> ₀ węgla, 0-04 do 0*05 °/₀ fosforu, 0-2°/₀ manganu i posiadającego wytrzymałość na ciągnienie Kz = 3500 do 4500 kg jem².

Tak żelazo zlewne, jak żelazo spawalne ma wspólną nazwę żelaza kutego.

5.    Stal spawalna podobnie jak żelazo spawalne wychodzi w stanie ciastowym z ostatecznego wykończenia. Zawiera 1*6 do 0-50o/₀ węgla, topi się w temperaturze 1300 do 1400° C.

Stosownie do sposobu wytwarzania zowie się stal spawalna katałońska czyli dymarska, ogniskowa, pudlarska, ce-mentarska, przekuwana czyli pakietowana albo rafinowana

Używa się do wyrabiania blachy, drutu i narzędzi oraz do na-stalania narzędzi żelaznych.

6.    Stal zlewna uzyskuje się w stanie płynnym jako stal Bessemera, Thomasa, Martina lub tyglowa. Zawiera IGO do 0⁻25°/₀ węgla, topi się w temperaturze 1300 do 1400° C, daje

- się utwardniać, kuć, ale źle spawać, przełom ma matowoszary, równomierny, miałkoziarnisty i jest wytrzymalsza od. innych rodzai żelaza; granicę miedzy stalą zlewną a żelazem zlewnem stanowi wytrzymałość skrajna na ciągnienie 5000 kgicm².

Używa się jako leizna do odlewania przedmiotów, a nadto do wyrabiania lepszych narzędzi.

Stal spawalna i zlewna mają wspólną nazwę ,.stalu, a dawną nazwę stali lanej zastąpiono dziś nazwą stali tyglowej.

Barwa żarzenia stali: w temperaturze 532° U ciemnoczerwona, 565° krwista, 636° ciemno wiśniowa, 677° średnio wiśniowa, 740° wiśniowa, 843° jasnowiśniowa, 899° pomarańczowa, 941° jasnopo-marańczowa, 966° żółta, 1079° jasnożółta, 1204° biała.

12

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

c) Wyrób surowca.

Surowiec wytapia się w piecach wielkich z rud, zawierających utlenione żelazo w znacznej stosunkowo ilości. Najwydatniejsze pod tym względem są: żelaziak magnetyczny, żelaziak czerwony, brunatny, spatowy, glinowy i węglowy.

Rudy po wydobyciu z łomu oddziela się od innych kamieni; większe kawały rozbija się, a ewentualnie także płócze się i pławi. Rudy praży się przeważnie potem; prażenie rud bogatych w węgiel, jak żelaziak węglowy, odbywa się w wolnych kopcach z pomocą utrzymywania w około ognia tak długo, aż węgiel zawarty w rudzie się zapali i odtąd sam dalej powoduje jej prażenie. Inne rudy nie mające węgła praży się w piecach prażniczych szybowych, gdzie się je układa warstwami naprzemian z węglem, lub we właściwych piecach gazowych.

Zadaniem prażenia jest utworzenie rudy sypką i wydzielenie z niej tych ciał, które mogą w piecu wielkim wywołać oziębienie, jak woda, siarka itp., a nadto spowodować pewne nie pożądane przemiany chemiczue.

Niektóre rudy trzeba w stanie surowym, inne znów po wyprażeniu poddać jeszcze zwietrzeniu czas dłuższy celem wydzielenia i usunięcia części ziemistych zapomocą działania zamarzającej wody.

Niektóre rudy nadają się wprost do wytapiania żelaza, inne nie; wskutek tego dobiera się rudy różnego składu i łączy, względnie miesza wzajemnie. Najczęściej trzeba jeszcze dodawać domieszek (topników), jak wapień itp., celem spowodowania łatwej topliwości żużlu zasadowego.

Piec wielki (Ir. haut fourneau), służący do wytapiania surowców, jest to piec szybowy zazwyczaj postaci dwu ściętych stożków, przylegających do siebie większemi podstawami, z których stożek górny jest wyższy od dolnego. Szyb wymurowany ogniotrwałe tworzy trzon rdzenny pieca 10 do 80 m wysoki i. bywa w nowszych czasach otoczony płaszczem blaszanym.

rozszerza

Wylot górny czyli gardziel pieca zamyka się przyrządem dzwonowym, poruszanym żórawiem, a gazy uchodzą przewodem w gardzieli umieszczonym. Począwszy od gardzieli w dół, się trzon pieca w górnej części, następnie zwęża się znowu i w poszczególnych częściach swego wnętrza otrzymuje stosowną postać, nazwę i wyposażenie formami z dyszami i dmuchawkami. Najniższa część*pieca zowie się kotliną, która może być otwartą i dostępną.

lub zamkniętą zupełnie. Poniżej form znajdują się otwory do odprowadzania żużlu, a u dna wylot do spuszczania żelaza.

Przebieg w piecu wielkim. Po rozpaleniu silnego ognia w najniższej części pieca czyli w kotlinie, wrzuca się gardzielą warstwami na przemian węgiel drzewny lub koks i rudę z po-trzebnemi domieszkami, dopókąd szyb się nie zapełni. Z dołu wdmuchuje się powietrze formami z pomocą dysz i regulatora przeciągu, ogrzewanego do 600° C podgrzewaczem. W miarę opadania opału i rudy z domieszkami, dosypuje się nowego materjału i prowadzi w ten sposób przebieg dalej nieprzerwanie eałemi latami (do 20 lat); przerwa następuje bardzo rzadko i to dla wyczyszczenia, lub naprawy pieca i trwa możliwie jak najkrócej, gdyż jest połączona z wielkiemi stratami.

Węgiel zamieniony wdmuchiwanem powietrzem na tlenek węgla, podgrzewa rudę i opał w górnych warstwach pieca, a w części środkowej pieca pod działaniem gorąca powoduje redukcję tlenków żelaza, wskutek czego tworzy się czyste żelazo i kwas węglowy, a żelazo równocześnie nawęgla się.

W najniższej części pieca topi się żelazo nawęglone i dalej się jeszcze nawęgla aż do otworów dmuchawek, gdzie dosięga najwyższej temperatury i największego nawęglenia. Wreszcie na dno pieca spływa surowiec z żużlem, który osiada na wierzchu i odprowadza się ciągle na zewnątrz, a żelazo w pewnych odstępach czasu spuszcza się.

Powstające w piecu gazy uchodzą górą i ogrzewają kotły parowe, poruszające dmuchawki lub prażą rudę.

Żelazo płynne doprowadza się do form, które dla białego surowca są żelazne, a dla szarego piaskowe; surowiec zastyga tam w bryłach czyli kłodach, zwykłe o przekroju półkołowym około 15 cm średnicy, 075 m długich, 50 kg "ważących.

Płynny żużel zbiera się w wózki i usuwa; używa się go: na tłuczenie, jako kamień budowlany, na cegły żużlowe, jako piasek do zapraw, a wreszcie w ziarnowanym stanie do fabrykacji cementu.

Przebieg pieca jest dobry, jeżeli całkowita ilość żelaza w rudzie przechodzi w surowiec, jeżeli żużel go wcale niema i jeżeli surowiec zawiera odpowiednią ilość węgla.

Przebieg pieca jest zły, jeżeli stosunek przygotowanej rudy do paliwa jest nieodpowiedni. I tak, jeżeli paliwa za mało, to przebieg jest za surowy i wytwarza surowiec biały o małej

d) Odlewanie.

zawartości węgla, a żużel odchodzi ze znaczną ilością żelaza; jeżeli zaś paliwa za wiele, to przebieg jest za gorący i daje surowiec ciemnoszary lub czarny.

Do przetapiania surowca używa sie: pieców tyglowych na drobne odlewy i na leiznę kowalną, pieców płomiennych na wielkie bryły; najczęściej jednak pieców szybowych czyli kupolowych, zużywających mało paliwa z najmniejszym ubytkiem żelaza.

Surowiec tak przetopiony

po odczyszczeniu z żużla — spuszcza się w formy do tego celu sporządzone z piasku, gliny lub żelaza. Formy piaskowe sporządzają z pomocą modeli (wzorów) drewnianych, żelaznych, lub mosiężnych, w podeszwie huty, alboteż w żelaznej ramie piaskiem zapełnionej (odlewy skrzynkowe), z uwzględnieniem nadmiaru na kurczenie się żelaza.

- Słupy, rury itp. puste przedmioty (odlewy rdzeniowe) odlewa się z pomocą rdzenia, który się składa z podziurawionej rury żelaznej lub blaszanej, owiniętej wicią słomianą i oblepionej gliną; rdzeń taki jest podatny podczas tężenia odlewu i dozwala na odprowadzenie gazów.

Formy żelazne t. zw. czarki czyli kokile powodują szybkie oziębienie płynnego żelaza i dają odlew twardy, gdyż nagłe oziębienie nie dopuszcza wydzielania się grafitu, które jest tern wydatniejsze, ezem powolniej idzie ochłodzenie. Formy te powleka się smołą lub grafitem.

Do odlewania używa się łyżki i innych stosownych naczyń, w których się żelazo ostudza do potrzebnej temperatury.

Po ostygnięciu czyści się odlewy, odbija szwy itp. nierówności, gładko ostruguje, toczy i poddaje obróbce maszynowej w miarę potrzeby. Odlewy zresztą zwvkle sie czerni, lakieruje lub smołuje.

Celem usunięcia różnicy wewnętrznych natężeń oraz rozmiękczenia, wyżarza się duże odlewy w powłoce glinianej lub piaskowej i pozostawia powolnemu stygnięciu (leizna rozmiękczona). Chcąc uczynić odlewy kowalnymi, zmniejsza się zawartość w nich węgla wyżarzaniem w materjach oddających tlen (tlennik i tlenek węgla).

e) Wyrób ielaza kutego.

Żelazo kute powinno mieć nie więcej niż 2\3°/₀ węgla i tylko bardzo małą domieszkę ciał obcych. Uzyskuje się go rzadko kiedy wprost z rudy, natomiast najczęściej z surowca, który trzeba do

pewnego stopnia odwęglić i pozbawić obcych domieszek zapoihocą spalenia i utlenienia. Jest to t. zw. świeżenie, które rozpada na następujące cztery metody.

1.    Świeżenie ogniskowe czyli w piecach otwartych jest drogie i nadaje się tylko do drobnego wyrobu. Polega na tern, że płynny biały surowiec spuszcza się kroplami w prądzie powietrznym wśród potrzebnej do utleniania temperatury, wytwarzanej spalaniem węgla drzewnego. Odbywa się w paleniskach murowanych i dostarcza bardzo czystego żelaza spawalnego i stali.

2.    Świeżenie płomienne czyli pudlowanie przeprowadza się w stosownie urządzonym piecu płomiennym o niskiem palenisku, w którem surowiec układa się oddzielnie od materjału opalowego i pod działaniem płomieni roztapia się.

Materjałem opałowym jest tu węgiel kamienny, a gazy spalenia przepływające ponad surowcem dają się użyć do podgrzewania surowca najbliższego przebiegu.

Przebieg pudlowania dokonuje się w trzech okresach.

W pierwszym okresie topnieje surowiec i spala się krzem w nim zawarty na kwas krzemowy, który łączy się z tlenkami żelaza i manganu w żużel; aby zaś żużel nie tamował przystępu powietrza do odwęglenia żelaza, miesza się ciągle roztop.

W drugim okresie poczyna się spalanie węgla wśród gwałtownego wrzenia roztopu i wydobywania się niebieskich płomyków; żużel staje się gęściejszy, działa odwęglająco na żelazo, a wreszcie spływa do wózków. W końcu żelazo tężeje na masę ciastową, gdyż wskutek odwęglenia uzyskało wyższą temperaturę topliwości i nie daje się już mieszać.

W trzecim okresie postępuje już odwęglanie bardzo szybko żelazo przćbij.a się ostrymi drążkami i celem jednostajnego odwęglenia przesuwa się w kierunku poziomym, a wreszcie zbija w kłęby czyli lupy ważące 30 do 50 leg. Kłęby te tracą już w piecu znaczną część żużla, a pod działaniem młota tracą prawie całą jego zawartość i uzyskują ścisłe spojenie się kry stało w żelaza Stąd idą gorące kłęby do wałkowni, gdzie wygniatają z nich sztaby płaskie 50 do 250 mm grube i przecinają na kawałki stosownie długie celem tworzenia z nich wiązek czyli pakietów, po trzebnych do dalszego użytku.

Cały wyżej opisany przebieg pudlowania trwa 1< ₂ do 2 godzin wobec czego w ciągu 12 godzin dokonuje się 0 do 8 przebiegów pudlowania po 150 do 250 kg, czyli razem 900 do 2000 kg.

Przebieg ten zastosowuje się do wyrobu żelaza spawalnego i nazywa się pudlowaniem na żelazo.

Pudlo w a nie na stal nie idzie z odwęglaniem tak daleko, jak poprzednie, gdyż stal zawierać musi więcej węgla, Surowiec musi tu być możliwie czysty i zawierać więcej manganu, który posiada własność utwardniającą. Zresztą topienie surowca trzeba prowadzić możliwie szybko, a następnie wyżarzać pod żużlem, osiadłym na wierzchu roztopu a chroniącym od szybkiego i znacznego od-węglania. Stąd też p u dl o w an i e na stal trwa bardzo długo, wymaga wiele opału i jest drogie, a daje poszczególne przebiegi i lupy mniejsze.

Rozżarzania surowcowych sztab do białości celem wytworzenia z nich przedmiotów użytkowych dokonują w otwartych ogniskach lub w piecach płomiennych; przed włożeniem jednak do ogniska łączy się je drutem we wiązki, których rozmiary stosują się zarówno do wielkości przedmiotu do wykucia przeznaczonego, jakoteż do ubytku żelaza podczas całej roboty.

Podczas kucia i spawania zmniejsza się zawartość węgla i z tego powodu można żelazo albo poprawić, o ile ma dostateczną zawartość węgla, albo też w przeciwnym razie pogorszyć. Częstem przekuwaniem zatem zmienia się stal na żelazo kute, a i to ostatnie staje się wreszcie przepałonem.

3. Świeżenie naczyniowe według Bessemera i Thomasa polega na tern, że surowiec stopiony w piecu kupolowym albo wprost z pieca wielkiego, wlewa się w rozpalone aż do czerwoności naczynie gruszkowe czyli piec gruszkowy, konwertor, i wdmuchuje się pod ciśnieniem powietrze tak, że się przeciska przez całą masę roztopu i powoduje szybkie spalenie się krzemu, manganu i węgla, a skutkiem tego temperatura się ciągle wzmaga, chociaż się nie dodaje opału. Na tern też polega właśnie ekonomiczna korzyść tego przebiegu.

W regule roztop żelaza w gruszce czyli konwertorze prawie zupełnie się odwęgla, a potem ponownie nawęgla do właściwej miary, gdyż jest to sposób pewniejszy i daje wyrób czystszy.

Konwertor jest naczyniem postaci gruszki z blachy żelaznej, wyłożonem wewnątrz materjałem ogniotrwałym, na dwu czopach poziomych zawieszonem i obracalnem. Obracania dokonuje prasa hydrauliczna z pomocą sztaby zębatej pionowej, poruszającej koło zębate na jednym czopie gruszki osadzone; drugi czop jest rurą i służy do wdmuchiwania powietrza do wnętrza gruszki.

W konwertorze zresztą można pomieścić 6000 do 12000 lig żelaza.

Przebiegi tu stosowane odbywają sie sposobem Bessemera albo Thomasa; różnią się one rodzajem materjału wewnętrznej okładziny konwertora i wynikającem stąd działaniem chemicznem na surowiec.

a) Przebieg Bessemera czyli przebieg kwasowy polega na tern, że okładzina wnętrza gruszki jest materjałem kwasowym (piasek kwarcowy gliniasty albo glinka ogniotrwała z szamotką albo mur z cegiełek szamotowysh na ogniotrwałej zaprawie glinianej). Okładzina taka wierzchu i ścian jest 20 do 45 cm gruba, wytrzymuje 80 do 100 przebiegów bez większej naprawy, po 200 do 400 przebiegach wymaga jednak odnowienia; okładzina zaś dna jest 40 do 65 cm gruba, zużywa się szybko i po 12 do 20 przebiegach wymaga już naprawy.

Żelazo do tego przebiegu przydatne powinno zawierać 2 do 3% krzemu, oraz mniej niż 0T0°/₀ fosforu i 0-05° ₀ siarki.

W czasie powrotu gruszki do pionu wdmuchuje się powietrze pod silnem ciśnieniem przez masę roztopu i rozpoczęty w ten sposób przebieg świeżenia wchodzi w bieg pełny, który rozpada na trzy okresy.

Pierwszy okres powoduje utlenianie się częci żelaza ikrzeniu, który spalając się na kwas krzemowy, podnosi ciągle temperaturę i powoduje silnie świecący płomień z iskrami żelaza do białości rozżarzonego. Okres ten kończy się zupełnem spaleniem krzemu na żużel po 20 do 30 minutach.

W drugim okresie utlenia się mangan a tlenek żelaza Fe O przechodzi w żużel; ciągiem jednakże wdmuchiwaniem powietrza wytwarza się wielka ilość tlenku żelaza, który zaraz odtlenia się z powodu spalania się węgla na tlenek węgla i kwas węglowy, a płomienie stają się spokojniejsze.

W ostatnim okresie spalają się resztki węgla a płomienie nikną skutkiem zupełnego odwęglenia.

Wszystkie te trzy okresy trwają 40 do 60 minut; poczerń sprowadza się gruszkę do poziomu, czerpie próbkę, odlewa bryłkę (Ingot), wykuwa z niej szybko młotem parowym cienką sztabkę oziębia w wodzie, zgina na kowadle i przełamuje; z kruchości i z wyglądu przełomu wnioskuje się na jakość i złożenie całego roztopu w gruszce. Jeżeli się okaże, iż odwęglenie jest niezupełne wdmuchuje się jeszcze nieco powietrza do gruszki, a gdy stanie się zupełne, przeprowadza się ponowne nawęglenie roztopu do właściwej miary, za dodaniem stosownej ilości żelaza manganowego o potrzebne zawartości węgla.

Fo spuszczeniu żużla odprowadza się roztop do żelaznych naczyń lejniczych, wyłożonych materjałem ogniotrwałym, poczem wlewa się do form i zamyka żelaznemi nakrywami i piaskiem. Żelazo wreszcie stężałe na bryły (Ingots) wyjmuje się jeszcze rozżarzone, kuje młotami parowymi w gran celem zgęszczenia żelaza i usunięcia baniek i oddaje do dalszej obróbki pod młoty i do walkowni.

go

b) Przebieg Thomasa czyli przebieg zasadowy jest właściwie przebiegiem Bessemera, ale z zastosowaniem — zamiast kwasowej — zasadowej okładziny wewnątrz gruszki, czem umożliwia się przeróbkę surowca, zawierającego dowolną ilość fosforu. Okładzina ta jest z palonego wapna lub dolomitu a spoiwo tworzy smoła ; nadto dodaje się do gruszki zaraz na początku wapna palonego, które umożliwia wydzielenie z surowca wszystkiego fosforu.

Przebieg zresztą obejmuje te same trzy okresy, co poprzedni, a wynikły ze spalenia krzemu kwas krzemowy tworzy z wapnem żużel.

Po ukończeniu trzeciego okresu znajduje się w roztopię jeszcze krzem, nieco siarki i prawie cała zawartość fosforu, który następnie przez dalsze doprowadzenie powietrza spala się całkowicie wraz z krzemem.

Po przeprowadzeniu ze skutkiem próby kucia w bryłce (Ingot), wlewa się metal do form (Coquillen), a następnie w stanie jeszcze rozżarzonym poddaje się obróbce.

Żużel z przebiegu Thomasa zawiera wiele fosfatu wapna, i zmielony daje bardzo dobry nawóz.

4. Przebieg Siemens-Martina jest świeżeniem w piecach płomiennych, zaopatrzonych paleniskiem regeneratywnem Siemensa, dającem wysoką temperaturę, potrzebną do utrzymania wytworu w' stanie płynnym.

Piec płomienny Siemens-Martina składa się z ogniska postaci płytkiej wanienki na płytach żelaznych, wolno leżących, wyłożonej materjałem ogniotrwałym, z drzwiczkami do wkładania lnaterjałów' z jednej a do odprowadzania roztopu z przeciwnej strony. Niżej dna ogniska, obok lub pod niem, znajduje się jedna lub więcej par komór ogniotrwałych, z których jedna służy do zbierania gazu z generatora, a druga do doprowadzania powietrza; gaz schodzi się w stosownem miejscu z powietrzem, zapala się i przeciąga ponad ogniskiem, a produkta spalenia podgrzewają inną parę komór.

W miarę czy zawartość fosforu w surowcu jest większa lub mniejsza niż 010° /₀, zastosowuje się przebieg na kwasowym lub zasadowym materjale okładzinowym ogniska.

Surowiec w regule topi się w ognisku pieca płomiennego ; poczem odpuszcza się żużel, a do roztopu dodaje się 30 do 50 kg odpadków żelaza zlewnego i stali, rozpalonych do czerwoności, miesza się często wszystko grzebaczkami i usuwa się znowu żużel. Tymi odpadkami roztop odwęgla się.

Skoro odwęglenie osiągnęło stopień dostateczny, przeprowadza się ponowne nawęglenie do potrzebnej miary zapomocą domieszki żelaza manganowego. W najnowszych czasach dokonują nawęglania częściowo z pomocą koksu.

Cały przebieg Siemens-Martina trwa 6 do 8 godzin, wymaga zatem więcej opału, ale zato umożliwia stapianie odpadków stali i żelaza kutego. Z powodu zresztą dłuższego trwania przebiegu gazy mają dosyć czasu do ulotnienia się z roztopu i nie tworzą baniek.

Po skończonym przebiegu żużel usuwa się, żelazo spuszcza do panwi lejniczych i wlewa do form, a stężałe bryły (Ingots) idą do obróbki.

Przebieg Siemens-Martina łączy się często z przebiegiem- Bessemern i Thomasa, a mianowicie materjał żelazny odwęglony należycie w konwertorze poddaje się dalszemu przebiegowi w piecu płomiennym Siemens-Martina. Tak n. p. wytwarza się stal rafinowana czyli czyszczona, od której się wymaga wielkiej jedno-stajności i gęstości masy.

f) Wyrób stali zlewnej tyglowej.

Stal wytworzona w jakikolwiek sposób i przetopiona w tyglu ogniotrwałym daje stal zlewną szczególnie równomierną, zwaną zlewną stalą tyglową. Tygle z glinki wolnej od piasku, zmieszanej z szamotką i grafitem, a tak duże, aby mogły pomieścić 15 do-50 kg stali w kawałkach, rozżarza się do czerwoności, napełnia stalą i wstawia w zamknięty piec tyglowy płomienny.

Zawartość węgla w roztopię można zwiększyć dodaniem do tygli kawałków węgla drzewnego, lub zmniejszyć dodaniem kawałków żelaza kutego. Domieszka manganu, wolframu, niklu lub tytanu daj er drobnoziarnistą, bardzo twardą stal.

Stopioną stal wyciąga się z tyglami zapomocą szczypców i wlewa do form.

g) Wyrób stali ccmentarskiej.

Sztaba żelazna kuta wyżarzona w węglu drzewnym, a zatem rozmiękczona, ale nieroztopiona, daje się nawęglić od zewnątrz ku wnętrzu aż do 5%. Sposób ten naweglania zowie się. cementowaniem, a żelazo stąd otrzymane jest stalą cement ar ską.

Płaskie kute sztaby układa się w skrzynki kamienne lub gliniane naprzemian z miałkim węglem drzewnym i ogrzewa się zewnętrznie w piecach cementarskicli. Rozpalanie trwa około 24 godzin, na-węglanie 8 do 9 dni, oziębianie 3 dni. Ponieważ nawęglanie idzie powoli od zewnątrz ku wnętrzu, więc gotowe przedmioty z żelaza kutego można także tylko na powierzchni nawęglić, względnie utwardnić czyli nastalić. W tym celu narzędzia itp. wkłada się w puszki blaszane żelazne z miałem węgla drzewnego i wyżarza wskutek czego nastała się tylko na powierzchni.

Jeżeli zależy tylko na częściowem nastaleniu (postępowanie Harveya) przedmiotów, jak płyty, nity itp., to części, które mają pozostać niestalone, osłania się miałem glinianym a resztę miałem węgla drzewnego.

Spawaniem i przekuwaniem młotem wiązek stali cementarskiej rozpalonej kilkakrotnie do białości, otrzymuje sie stal wiązko w a stal przekuwaną.

¹

Bitumen, liczba mnoga bi turni na, łaciński wyraz.

h) Własności żelaza.

1.    Surowiec jest wogóle kruchy i nie daje się ani kuć ani spawać ; szary jest miększy, ciągliwszy, nadaje się lepiej do odlewów, niż biały, i daje się piłować, wiercić, strugać, toczyć itd.

2.    Leizna względnie odlewy muszą być czyste, bez błędów, gładkie, o ostrych brzegach i ostro uwydatnionych ozdobach, bez dziur, baniek i widocznych porów; przełom ma być ziarnisty i jednostajnie szary.

3.    Żelazo kute daje się w zimnym a szczególnie łatwo w rozżarzonym stanie obrabiać, dłutem dzielić, zginać, dowolnie upostacać kuciem lub ugniataniem, na zimno piłować, strugać, wiercić, szlifować, polerować,

4.    Żelazo spawalne daje się dobrze kuć i spawać, a żelazo zlewne mniej dobrze; można jednak tę trudność usunąć zapómocą rozmaitych domieszek, jak boraks, młotowiny itp.

Zawartość fosforu wynosząca 015° ₀ czyni żelazo na zimno łamliwe a sztaba z takiego żelaza przegięta na zimno lamie się i ma przełom

gruboziarnisty, jasno błyszczący. Siarka w ilości nawet 012o0 sprawia, że żelazo rozżarzone łamie się łatwo pod młotem i ma przełom często piękny, włóknisty o matowym połysku.

Przełom dobrego żelaza spawalnego powinien być jasny o matowym połysku jedwabistym albo ciemny o jasnym połysku; jasny zaś przełom o silnym połysku lub ciemny o matowym połysku wskazuje na złe żelazo. Żelazo kowalne należy kuć tylko w stanie zimnym lub rozżarzonym, żelazo spawalne daje się jednak spawać w rozżarzeniu do białości.

5. Stal posiada te znamienną własność, iż rozżarzona do czerwoności i oziębiona szybko w cieczy, twardnieje tak, że pilnikiem albo bardzo trudno albo wcale nie daje się piłować. Ta cenna własność jest właściwą żelazu, które zawiera 0-50 do 2 30°/0 węgla i jest zupełnie czyste; o ile zawartość węgla wynosi mniej niż 0-5°/o twardnienie jest słabsze, a więcej niż 2*3°/₀ twardnienie i kowTalność ustaje.

Obecność grafitu i innych domieszek szkodliwych czyni stal kruchą w stanie utwardnionym, a nawet i nieutwardnionym, i takiego żelaza nie należy używać do wyrobu stali. Mangan w ilości 0*2 do 0*5°/o wzmaga nieco tylko wytrzymałość i twardość stali, ale czyni ją zbitszą i wolną od baniek i rys; w ilości 8 do 20/o użycza stali wielką wytrzymałość, ciągliwość i twardość. Wolframu 2 do 6°/0 podnosi tw⁷ardość i wytrzymałość na ścięcie, ale zmniejsza ciągliwość. Chrom działa podobnie jak w⁷olfram, czyni jednak stal o wiele kruchszą, ale zato odporniejszą na uderzenia i szturknięcia, a w połączeniu z niklem daje stal na płyty pancerne. Niklu 5 do 10°/o podnosi tw⁷ardość i ciągliw⁷ość bardzo znacznie stali nieutwar-dnionej; natomiast w stali utw⁷ardnionej zawartość niklu mniej jest korzystna niż wolframu lub chromu. Stal niklowca używa się do silnie natężonych części maszynowych, jak wały okrętowe, czopy korb, płyty pancerne, rury armat itp.

Odróżniamy zatem stal, uzyskującą swą twardość od węgla, oraz stal szczególną, która prócz węgla zawiera inne jeszcze domieszki, potęgujące twardość, i stąd idą nazwy: stal manganowa, wolframowa, chromowa, niklowa.

Stal w handlu zaopatrują najczęściej stampilą firmy i napisem (etykietą), wykazującym cel używalności, stopień twardości i temperatury potrzebnej do utwardniania i kucia.

Dobra stal powinna wykazywać w⁷ przełomie równomierne złożenie miałkoziarniste barwy jasnoszarej aksamitnej i'posiadać powierzchnię

czystą bez skaz. Złożenie w miarę wzrastającej twardości staje się więcej drobnoziarniste. Nie zawsze jednak można wnioskować z wyglądu z dostateczną pewnością o dobroci stali i trzeba ją poddawać próbom w rozmaity sposób.

6. Utwardnianie stali przeprowadza się w ten sposób, że po rozżarzeniu do czerwoności oziębia się ją szybko zanurzeniem w wodę lub olej; jeżeli się jednak stal rozżarzoną oziębia powoli, to nie tylko nie stwardnie, ale nawet stanie się jeszcze miększą niż była.

Stal zasobna w węgiel uzyskuje największe utwardnienie, gdy jest rozpalona do ciemnej czerwoności, a uboga w węgiel, do jasnej czerwoności; dla każdego więc danego rodzaju stali trzeba drogą prób wyznaczyć stosowną do utwardniania temperaturę, aby stali nie przegrzać czyli nie przepalić.

Przepalona stal po utwardnieniu wykazuje przełom gruboziarnisty, jasnopołyskujący, podczas gdy prawidłowo utwardniona stal jest drobnoziarnistą tak, jak była przed utwafdnieniem. Z pomocą wyżarzenia i kucia można stal sprowadzić do poprzedniego stanu, ale nieodzyska już zupełnej swej poprzedniej twardości.

Kuciem zwiększa się wytrzymałość i twardość stali.

Stal utwardniona w sposób wyżej opisany osiąga tern samem największą twardość zwaną szklaną i używa się na pilniki itp. narzędzia. Stopniowem jednak ogrzewaniem a powolnem chłodzeniem odzyskuje ona stopniowo napowrót swoją pierwotną ciągliwość i miękkość, czyli doznaje stopniowego odtwardnienia aż do naturalnej twardości i wtedy na powierzchni przybiera rozmaite barwy, zależne ściśle od temperatury ogrzania a wskazujące stopień twardości, pozostałej po odtwardnieniu.

Barwa stali odtwardnionej jest w temperaturze: 220° C blado-żółta, 232° złotawa, 243° ciemnożółta, 250° różowa, 266° purpurowa, 278° fioletowa, 293° jasnoniebieska, 316° ciemnoniebieska.

Stal pierwszych trzech stopni twardości używa sie na instrumenta chirurgiczne, brzytwy, narzędzia do obróbki metali, — następnych trzech stopni na noże, scyzoryki, nożyce, narzędzia do obróbki drzewa — przedostatniego stopnia na miecze, brzeszczoty, — ostatniego stopnia na sprężyny do zegarków, piły.

Barwy wyżej poszczególnione, zwane barwami twardości, barwami naleciałemi, barwami napuszezonemi, dają możność ocenienia z dostateczną dokładnością, czy przedmiot ze stali wyrobiony, osiągnął wysokość temperatury, potrzebnej niezbędnie do uzyskania żądanej twardości.

Podczas utwardniania stali należy starannie przestrzegać, aby rozżarzenie i oziębianie odbywało się jednostajnie, gdyż w przeciwnym razie powstają rysy, pęknięcia i paczenie się, mogące spowodować nawet rozpadniecie się przedmiotu.

W ogóle stal na żółto ut war dni ona jest najtwardsza, a na szafirowo (ciemno niebiesko) najmiększa.

Szybkie studzenie wykonywa się zanurzeniem rozpalonej stali we wodzie lub skropieniem wodą*, woda zaprawiona solą kuchenną przyspiesza chłodzenie, a zaprawiona wodą wapienną lub'tłuszczem, jak olej, łój itp., opażnia je. Żarzenie stali dokonuje się w zwykłych ogniskach kuźnianyeh węglem drzewnym opalanych,. a większej masy stali w piecach płomiennych (Muffelöfen).

i) Próba żelaza kutego i stali.¹

Wytrzymałość i inne własności dostarczonego żelaza kutego i stali stwierdza się zapomocą prób, które sie stosuje do gotowych już całych zespołów na zimno albo do ich części składowych zarówno na zimno (najmniej 10° C), jak i w stanie rozżarzonym.

1. Próby na zimno są:

a)    Pojedyncze zgięcie sztaby o kąt 180° nie powinno wykazywać rys ani podłużnych ani poprzecznych.

b)    Wielokrotne zgięcie sztaby pod pewnym kątem, dochodzącym do 180°, i wyprostowanie nie powinno wykazywać żadnych rys lub pęknięć.

c)    Złamanie stosuje się szczególnie do stali i służy do wyznaczenia wytrzymałości na zgięcie, a mianowicie, sztaba lub belka żelazna czy stalowa, wolno podparta na daną rozpiętość, obciąża się w środku tak długo, aż się wygnie i złamie; z wielkości przekroju belki i obciążenia wyznacza się wytrzymałość.

d)    Rozerwanie polega na tern, że sztaba dana wprzęga się w maszynę do rozciągania i pod działaniem rozciągania zmniejsza swój przekrój w pewnem miejscu, w którem się następnie przerywa. Siła użyta do rozerwania w kilogramach, podzielona przez powierzchnię przekroju w centymetrach, daje wytrzymałość sztaby na ciągnienie na 1 cm².

e)    Próba obejrzenia polega na dokładnem obejrzeniu i zbadaniu przełomu, dokonanego zacięciem i przełamaniem kawałka żelaza zapomocą przeginania w różne strony.

¹ Zob. w „Części trzeciej“ dział C., rozdz. IY. : „Instrukcja o zespołach betonowych“, oddział 2. „Dopisek autora“.

f) Próba zapomocą obróbki polega na obrobieniu danego kawałka żelaza dłutem, hyblem, pilnikiem itp. ; jeżeli po tej robocie . powierzchnia okaże się szorstką, łuszczącą się i zadzierżystą z widocznemi miejscami nierównej twardości, to materjał jest lichy. Dobre żelazo daje wióra długie i ciągliwe.

2.    Próba na gorąco:

a)    Próba dziurawienia na zimno lub ciepło przeprowadza się w ten sposób, że sztaba w środku swej szerokości otrzymuje rozcięcie w kierunku podłużnym na wskróś, które następnie rozszerza się wbijaniem trzpienia; jeżeli żelazo dobre, to rysy nie powstaną.

b)    Próba rozcinania przeprowadza się na zimno i na ciepło rozcięciem sztaby jak poprzednio, ale na końcu, a następnie odgięciem z pomocą młota na boki obu rozciętych części, które nie powinne dostać rys, gdy żelazo dobre.

c)    Próba rozklepania polega na rozszerzeniu sztaby rozżarzonej na czerwono kuciem; gdy żelazo dobre, nie powinny powstać rysy na brzegach.

d)    Próba stłoczenia zastosowuje się do nitów, a mianowicie, trzpień żelazny rozżarzony do czerwoności, kuje się młotem w kierunku osi podłużnej aż się stanie w środku swej długości dwa razy grubszy; dobre żelazo nie'powinno dostać rys.

e)    Próba utwardnienia zginaniem polega na tern, że się rozżarza do czerwoności stal miękką i ochładza skropieniem wodą o temperaturze 25° C, a potem zgina.

3.    Próba trawienia służy do wykrycia żużla w spoinach spawania itp. zapomocą zanurzenia w rozcieńczony kwas solny próbki żelaza gładko opiłowanej. Kwas solny rozpuszcza żużel a wskutek tego powstają na powierzchni wgłębienia, nierówności i rysy, które wskazują na zły materjał żelazny.

j) Wyroby żelazne.

Dla ułatwienia wyrobu przedmiotów żelaznych, potrzebnych do codziennego użytku budowlanego, oraz dla uproszczenia tego użytku, unormowano ich rozmiary, a fabryki wytwarzają i utrzymują je na składzie, jako mniej lub więcej zespolone, albo jako części składowe, a mianowicie:

1. Słupy żelazne lane do 6 m wysokie, o ścianach 10 do 35 mm grubych i średnicy zewnętrznej 80 do 300 mm\ należy je według możności odlewać w stojącej postawie.

Ustawienie słupów jeden na drugim przez kilka piątr jest dopuszczalne najwyżej do 20 m i należy wtedy zetknięcia na tokarce wyrównać, oraz zapomocą odlanych pierścieni dokładnie ześrodkować. Do oparcia belek stropowych odlewa się stosowne gniazda boczne.

2.    Rury lane żelazne kołnierzowe i eholewkwe 2 do 4 m długie, o średnicy świetlnej 40 do 1000 mm i grubości ścian 8 do> 10 mm, są obliczone na 10 at ciśnienia a na 20 cit próbowane.

Trąby wychodkowe i wylewowe mogą mieć cieńsze ściany, gdyż nie ulegają ciśnieniu.

3.    Płyty podkładowe oporowe są prostokątne i lane, mają 20 do 30 mm, a kute 10 do 15 mm grubości, w ogóle zaś okolą 300 mm szerokości i 140 do 450 mm długości.

4.    Rury z żelaza spawalnego wyrabiają:

a)    Rury kotłowe mają 5 m normalnej długości, 38 do 406 mm zewnętrznej średnicy i 2-5 do 9 mm grube ściany; szew ich spawania tworzy tępe zetknięcie, lub zakładka.

b)    Rury wodociągowe i gazowe z żelaza kutego wytworzono ze zwojami śrubowymi i cholewkami, o średnicy w świetle 10 da 80 mm.

5.    Rury Mannesmanna są wałkowane bez szwu ze stali Martina lub ze stali tyglowej lanej, zwykle 4 do 8 m długie o ścianach 1 do 8 mm grubych, średnicy zewnętrznej 10 do 266 mm ; wytrzymują wysokie ciśnienie i służą jako rury kotłowe itp.

Z tego samego materjału wykonują tak samo i słupy o średnicy zewnętrznej 108 do 305 mm w węższym końcu i 1600 do 6500 mm wysokie.

6.    Sztaby, łaty żelazne, wałkowane lub kute z żelaza spawalnego, rzadziej jednak ze zlewnego, jako mniej spawalnego, są płaskie, kwadratowe lub krągłe, 3 do 6 m długie, a mianowicie:

szerokie,

mm

a) Sztaby pasowe 1 do 5*5 mm grube, 10 do 280 w wiązkach po 10, 25 i 50 kg.

b) Sztaby płaskie 1 do 50 mm

grube, 10 do 200 mm szerokie, w wiązkach po 25 do 50 kg; o ile są grubsze i szersze kupują się jako jedynki.

c) Sztaby kotwiowe są płaskie i sprzedają się w 6-ciu numerach, a mianowicie, dwójka 24 X 53 mm, trójka 18 X 53 mmr czwórka 14 X 46 mm, piątka 12 X 46 mm, szóstka 10 X 46 mmT siódemka 8 X 46 mm przekroju.

d) Sztaby kwadratowe i krągłe są 5 do 200 mm grube, słabsze w wiązkach po 25 do 50 kg, grubsze jako jedynki są do nabycia; pręty niżej 5 mm grube sprzedają jako drut.

7. Żelazo wykrojowe wałkowane powinno posiadać postać przekroju możliwie prostą, aby się dało łatwo wałkować i wzajemnie łączyć ; odróżniamy :

11

według

4* do 16Î

długości ramion ich poprzecznego przekroju w centymetrach. W planach konstrukcyjnych przedstawiają się kątówki ułamkiem, którego licznik jest oznaczonym iloczynem długości obu ramion, a mianownik ich gru-

9    90 X 135

13 v ⁼    12

a) Kątówki równo- i nierównoramienne ; równoramienne mają numera 14 do IG, a nierównoramienne numera

100 X 100

mm, Nr.

mm albo

12

bości, n. p. Nr. 10 =

100X100X12 mm, 90X135X12 mm itd.

b) Tówki o przekroju normalnym lub wydłużonym; w planach oznacza się je również ułamkiem, którego licznik jest oznaczonym iloczynem z szerokości pasa i żebra przekroju, a mianownik grubością

-‘t*

Nr. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 15.

>H(

100 X 77

w milimetrach, --------jy--

c)    Pokładówki czyli Zoresówki o przekroju omega jr\_ Nr. 11, 16, 18, 21, 24, 26.

d)    Cwierćkołówki, słup ów ki o przekroju półomega /* Nr. 10. 15, 20, 25, 30.

e)    Iówki, trawersy o przekroju I Nr. 6, 8, 10, 12 do 16, 18, 18a, 20, 21, 22, 22a, 23 do 26, 28, 28a, 30, 32, 35, 40, 45, 50; pierwsze cztery numera otrzymują długość do 10 m, reszta 12 do 14 m.

f)    Ut>wki o przekroju jako belki budowlane mają Nr. 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, jako drobne żelazo Nr. 2, 2i, 3, 3|, 4, 4-i, 5.

g)    Zetówki o przekroju Nr. 6, 8, 10, 12, 14, 16, 1°, 20.

h)    Żelazo inny cli przekroi: żelazo zdobnicze; nadto gwoździe, nity, śruby, haki, klamry, liny druciane itd.

8. Drut wywałkowują, względnie ciągną z żelaza spawalnego, zlewnego, lub ze stali zlewnej o przekroju kołowym, w zwojach po 1 do 5 kg i 12*5 kg, począwszy od Nru. 31, grubego 0 31 mm do Nru. 1000 grubego 10 mm ; dostaje powłokę cynkową, czasem cynową. Dobry drut jest jasnoszary, o jednostajnym przekroju, i daje

się kilkakrotnie zginać bez złamania się; po wyżarzeniu staje się giętszy ale też i słabszy. Drut zresztą otrzymuje także przekroje półokrągłe, owalne, kwadratowe, kończaste, gwieździste itd.

9. Blacha wywałkowuje się z żelaza najmiększego, ale naj-ciągliwszego, rzadko zaś kiedy wykuwa; tworzy ona następujące rodzaje:

a) Gładka blacha czarna w rozmaitych odmianach, a mianowicie :

a)    Blacha ze stali lanej 05 do 5 mm gruba, 0-40 do 0 50 m szeroka, 1 do 1*5 m długa.

ß) Blacha kotłowa 25 m długa, 1 m szeroka, 5 do 20 mm gruba; 20 do 200 kg wagi; blacha styryjska Ia o arkuszach 1X100 m.

y) Blacha wozowa dachowa, 0⁻55 mm gruba, w arkuszach 079 X 205 m.

8) Blacha ślusarska jest grubsza, w arkuszach 60 X 100 do 100 X 200 cm różnej grubości i używa się do różnorodnych robót ślusarskich.

t) Blacha dachowa jest cieńsza, w arkuszach 60 X 100 do 100 X 200 cm.

y]) Blacha rurowa w małych cienkich arkuszach, używa się do rur dymowych piecowych itp.

Blachy po y) do vj) oznaczają się numerami i o ile arkusze ich są mniejsze, sprzedają się wiązkami po 50 kg, o ile są większe, to jako jedynki.

b)    Blachy sklepienne wy walko wuj ą z żelaza spawalnego lub zlewnego; tu należą:

a) Blachy kolebkowe, 3 do 10 mm grube, 05 do 3 m długie,

0 5 do 2 m szerokie, o strzałce

ß) Blachy wypukliste, 500 do 4098 mm długie, 500 do 1665 mm .szerokie, 27 do 130 mm strzałki, 2 do 8 mm grube, oznaczone ^rem 1 do 10.

Blachy sklepiennej używają do mocno obciążonych pokładów mostowych itp., i wykonują na niej warstwę betonową.

c)    Blachy prążkowane otrzymują podczas wałkowania prążki czyli żeberka różne i służą jako stopnice schodów żelaznych, płyty chodnikowe, mostowe, nakrywy kanałowe itp.; są do 1*35 m szerokie, 5 do 25 mm grube i ważą do 450 kg.

d)    Blachy metalowane z czarnej blachy żelaznej, powleczonej metalem niełatwo ulegającym utlenieniu, a silnie i trwale przy-

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

1    1

= 8    Ï2 rozPi§to®ci toku.

legającym*, powłokę tę wykonują na gorąco lub galwanicznie. Tu należy :

a) Blacha biała czyli pocynowana wykonuje się zapomocą jednostajnego pocynowania doborowej blachy czarnej żelaznejt w arkuszach 340 X 530 mm (Doppelformat), oraz 250 X 680 mm (Hochfolio), i sprzedaje we wiązkach po 150 arkuszy cieńszych lub po 75 arkuszy grubszych; wytwarzają także arkusze po 1*25 X 2*50 m a 0*4 do 2*5 mm grube.

ß) Blacha pocynkowana wykonuje się z wszelkich rodzai blachy czarnej żelaznej; dobre blachy pocynkowane, zgięte o kąt 180° nie powinne wykazywać łuszczenia się cynku. Arkusze do krycia dachu są 632 X 948 i 650 X 1000 mm ; do rynien 2 m długie i 0*3 do 0*8 m szerokie; do rur spadowych 1 m długie, 026 do 0 63 m szerokie.

Y) Blacha poołowiona jest 08 do 1 hgjm³ cięższą od czarnej blachy żelaznej.

8) Blacha pomiedziona 1 m długa, 0 6 m szeroka jest 5 do 10°/o cięższa od blachy czarnej.

e) Blacha niklowana jest 5 do 10«/₀ cięższa od blachy czarnej.

e)    Blacha rozkratowana wytwarza się zapomocą wykonania maszyną przecięć arkusza miękkiej blachy stalowej, prowadzonych równolegle, w równych odstępach i w równych długościach na-przemian przerywanych, który to arkusz następnie rozciągnięty prostopadle do kierunku przecięć, tworzy kratę. Krata tego rodzaju oznacza się Nrami 1, la, 2, 3, 4, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 21, 24 i używa się jako wkładka do płyt i ścianek betonowych, jako siatka pod wyprawy sufitowe, i okładzinowe ogniotrwałe trawers, słupów żelaznych itd.; jako siatka do zabezpieczenia ścian przeciw włamaniu i do ogrodzeń.

f)    Blacha prosta falista wytwarza się wytłoczeniem czyli wyciśnięciem fal w gładkiej blasze czarnej; bywa czarna albo też pocynkowana, a wtedy ciężar obustronnego pocynkowania wynosi 0 8 kgjm³. W kierunku długości fal ma wielką wytrzymałość, wskutek czego nie potrzeba pod nią dawać ani opierzenia ani ołacenia.

Cechą tej blachy wogóle jest szerokość fal b (od środka do środka doliny fali), wysokość fal h (od spodu doliny do szczytu fali), grubość blachy d i wzajemny stosunek tych rozmiarów. Tu należą następujące rodzaje blach:

b

60 do 180 mm ;

a) Blacha płytko falista, której h ^ -g, oraz b =

arkusze są 2 do 8*5 m długie, O40 do 0‘9p m szerokie, używane do krycia dachów.

ß) Blacha głęboko falista czyli dźwigająca, której b

Ji > -g-, oraz 6 ='60 do 300 mm\ arkusze są 3 do 6 m długie.

Y) Blacha falista żaluzjowa, czyli ruletowa ma fale małe, a mianowicie b = 20 do 50 mm, h = 10 do 25 i«, bywa najczęściej stalowa i używa się do zamykania drzwi, okien wystaw sklepowych itp.

8) Blacha falista łukowa jest prostą blachą falistą, wygiętą w linii .krzywej, będącej zwykle odcinkiem koła; strzałka tego łuku

11

dla blach powałowych wynosi d° 15, a dla blach dachowych -jr- do -y rozpiętości łuku.

s) Blacha stukatorska, wyprawnicza ma fale ściśle trapezowe, u wierzchu rozszerzone u dołu zwężone, skutkiem czego zaprawa na nią narzucona wciska się w odstępy międzyfalowe odwrotnej postaci i silnie się trzyma. Blachę oznaczają numerami a, b, c.

10. Gwoździe bywają kute, maszynowe i drutowe w formie odpowiadającej przeznaczeniu, a mianowicie:

a)    Kute gwoździe sporządzają z tak zwanego żelaza gwoździo-wego ręcznie lub młotami wodnymi a mniejsze także z pomocą maszyn. Odróżniamy kute gwoździe okrętowe, podłogowe, łatowe, deskowe, łupkowe, ślusarskie, gontale itd.

b)    Gwoździe maszynowe są bardzo kruche, a główki ich na zimno wykuwane łatwo się odłamują.

Gwoździe drutowe wyrabiają z drutów na twardo ciągniętych, a mianowicie, jako gwoździe budowlane, stolarskie, kołodziejskie, stukatorskie, tapeciarskie, łupkarskie, do papy dachowej itd.; ich główka, trzon i ostrze powinny być regularnie urobione i niełatwo zginalne. Długość gwoździ w regule powinna być 2} do 3 razy większa od grubości przedmiotu przybijanego.

k) Ochrona żelaza od rdzy.

Trwałość żelaza zawisła głównie od tego, o ile zostało zabezpieczone od rdzewienia. Kute żelazo rdzewieje mniej niż wałkowane, lane mniej niż kute i stal, stal utwardniona mniej niż nieutwardniona, * żelazo spawalne mniej niż zlewne. Ciężar właściwy rdzy wynosi 4.

Celem ochrony od rdzy zaopatruje się żelazo stosowną powłoką, która powinna szczelnie i silnie przylegać do powierzchni żelaza i nie dopuszczać ani powietrza ani wilgoci. Przed nałożeniem jednak takiej powłoki należy powierzchnię żelaza zwilżyć kwasem solnym i oczyścić szczotką drucianą od rdzy, względnie od poprzedniej powłoki, — albo też wprost wytrzeć żelazo pumeksem lub torfem,

— albo wreszcie zanurzyć w rozcieńczone kwasy i obmyć wodą wapienną, potem czystą i wysuszyć.

Odróżniamy następujące powłoki żelaza:

1.    Farba olejna używa się najczęściej do powlekania żelaza, a w skład tej roboty wchodzi:

a)    Podkład, zwany w lakiernictwie gruntowaniem, bywa wykonywany w regule w pracowniach kuźniczych i jest on najlepszy z pokostu lnianego i roztartej w nim minji ołowiowej (Bleimennige); musi jednak zupełnie wyschnąć i stwardnieć przed ustawieniem konstrukcji. Pokost schnie powoli, a mokry wystawiony na opady nigdy nie stw^ardnie; sam pokost zresztą lniany łuszczy się łatwo.

b)    Powdoka kryjąca nakłada się na podkład raz lub dwukrotnie. Biel ołowiowTa z pokostem daje powłokę kryjącą dobrą, a naw et bardzo na słocie wytrzymałą, o ile otrzyma 12 do 15° 0 kredy (barwa perłowca, srebrno szara); biel cynkowa z pokostem lnianym jest mniej trwała.

Powłokę farby olejnej niszczy rozcieńczony a jeszcze szybciej lotny kwas solny, saletrzany, siarkawy i octowy; dalej żrące alkalja, alkaliczne ciecze i gazy, amoniak, amon siarkowy, rozczyn sody i miałki popiół gazów kominowych; natomiast rozcieńczony kwras siarkowy niema żadnego wrpływu.

2.    Powłoki nieolejne tworzą się z następujących niżej mieszanin, względnie materjałów.

a)    Mieszanina z 8 części ciężarowych mazi, 2 sproszkowanego w⁷apna palonego, 1 terpentyny, — oraz mieszanina z 1 części cięż. siarki, 2 oleju mazi, 5 smoły lub asfaltu i nieco wosku; nakładają się obie na gorące żelazo, przeznaczone do umieszczenia w ziemi lub we wodzie, jak n. p. rury lane żelazne.

b)    Cement portlancki miałki powrolnie wiążący zarobiony w⁷odą, lub — jeżeli ma być wystawiony na działanie w⁷ody — to zarobiony mlekiem zbieranem, daje bardzo dobrą, dobrze przylegającą i chroniącą, oraz bardzo trwałą powłokę, która wszakże pod działaniem wstrząśnień odskakuje; powłoka wykonuje się 4 do 5 krotnie, zawsze po stwardnieniu warstwy poprzedniej.

Zaprawa i beton z cementu portlanckiego chronią dobrze żelazo nawet zardzewiałe.

c)    Szkło wodne jest zarówno kruche jak powłoka cementowa.

d)    Tłuszcze stałe i płynne nie nadają się na powłokę, gdyż słońce je topi a deszcz zmywa; natomiast tłuszcze mineralne rozpuszczone w terpentynie itp. dają dobrą powłokę.

3.    Powłoki metalowe są trwałe, a mianowicie :

a)    Pocynkowanie jest najlepsze w drodze elektrolizy; jest zresztą wogóle bardzo dobre i najczęściej używane, wynosi 0 07 do 0*12 mm grubości i waży 0*5 kgjm³.

b)    Poeynowanie chroni mniej i zastosowują tylko do blach cienkich, tworząc t. zw. białą blachę.

c)    Po o łowienie chroni przed kwasem solnym, siarkowym i ich parą, ale jest drogie i nietrwałe.

d)    Poołowienie na pocynkowanie używa się do blach dachowych w fabrykach chemicznych.

e)    Pomiedzianie, poniklowanie i bronzowanie chroni jedynie wtedy, gdy tworzy grubą powłokę.

4.    Natlenianie polega na wytworzeniu 010 do 050 mm grubej powłoki z tlenku tlennika żelaza, czyli z zendry według metody Bowera i Borffa; jest ono tańsze i mniej ulega zmianom zależnym od temperatury niż pocynkowanie.

5.    Emajlowanie polega na nadaniu żelazu powłoki szklistej borowej lub cynowej, która wielce odpowiada celowi, ale jest droga.

I) Ochrona żelaza od ognia.

a skutkiem zbyt wielkiej rozsze-

moc.

. Zespoły żelazne są nie tylko nieogniotrwałe, ale nadto, jak doświadczenie wykazało, wręcz niebezpieczne podczas pożaru. W ogniu bowiem żelazo traci sw⁷oją rzalności pod wpływ⁷em gorąca napiera bardzo silnie na mury i filary i wywraca je zawrsze; o ile jednak mury te i filary opierają się temu parciu, względnie wydłużaniu się belek żelaznych, to belki uginają się, wskutek czego sklepienia na nich wsparte walą się, przebijają dolne stropy i powodują nie tylko rozszerzenie się póżogi, lecz także spustoszenie w oałym budynku.

Słupy i stojaki żelazne lane, a jeszcze bardziej kute, rozłamują' się bądź pod wpływem samego ognia, bądź też i pod działaniem

wody z sikawki bijącej i sprawiają jeszcze większe, niż belki żelazne, walenie się stropów i jeszcze szybsze szerzenie się pożaru. W ten sposób żelazne belki i słupy wywołują o wiele większe zniszczenie budowli, niżby to sam ogień mógł zrobić, palący się spokojnie bez walenia się.

Tam więc, gdzie może silniejszy powstać pożar i wskutek większych zapasów materjału palnego może się wywiązać wielkie gorąco, należy zaopatrzyć belki żelazne i słupy okładziną z materjahi ogniotrwałego, a mianowicie:

1.    Dolne i gSrne pasy belek żelaznych należy otoczyć betonem albo też stosownemi cegłami, o ile są do użycia.

2.    Żelazne słupy trzeba zaopatrzyć okładziną: z cegieł doborowych, najlepiej z klinkèrek, 15 cm grubą na zaprawie z cementu portlanckiego murowanej, — z betonu, — z żelbetonu, — z osłony glinianej, wypełnionej wewnątrz piaskiem, popiołem itp., — z płyt korkowych pocynkowanym drutem powiązanych i cementem wyprawionych, — z osłony Rabitza, która jednak rozpalona podczas pożaru pęka pod prądem wody z sikawki, — z desczułek gipsowych, cementowych, z płytek cementowo-asbestowych itp., które w małym ogniu są dostatecznie wytrzymałe.

3.    Drzwi ogniotrwałe wykonuje się z grubej blachy żelaznej, usztywnionej stosownie żelazem plaskiem, albo z drzewa blachą żelazną obitego; dobrem jest wybicie takich drzwi asbestem pod blachę. Żelazne drzwi jednak podczas pożaru są trudniej do otworzenia i zwijają się łatwo.

Trzeba zresztą trzymać się zawsze tej zasady, że żelazo niczem nieosłonięte jest nieogniotrwałe.

2. Miedź.

Miedź znajduje się w przyrodzie albo jako rodzima w postaci ziarn, brył i płyt albo też, i to przeważnie w rudach, związana chemicznie z tlenem lub siarką. Rudy te, zwane miedziakami, zawierają także często i inne metale, a miedź z nich uzyskuje się zapomoeą przebiegów niżej opisanych.

a) Przebieg na sucho czyli przebieg wytapiania polega na stosownem przygotowaniu i wyprażeniu rudy, oraz na wytapianiu z niej miedzi w piecach szachtowyeh lub płomiennych a następnie na przetapianiu jej. Miedź bowiem wprost z rudy wytopiona jest czarna z powodu licznych zanieczyszczeń, jak antymon, arsen, ołów,

żelazo, srebro, wismut itd., i w tym stanie jest krucha; chcąc zaś ją uczynić kowalną, potrzeba ją poddać przetapianiu czyli przebiegowi utleniania (Raffinieren, Garmachen), który jest podobny — chociaż wiele mozolniejszy — jak świeżenie żelaza, a który się prowadzi w rozmaitych piecach płomiennych z zastosowaniem różnych środków utleniających.

Najnowszy sposób wytwarzania miedzi obejmuje trzy główne części: wytopienie surowca, przebieg Bessemera i rafino wanie. Powtarzaniem poprawczych przebiegów uzyskuje się nawet 2 rud mocno nieczystych dobrą miedź kowalną; trzeba jednak w regule podczas przebiegu brać częste próbki z pieca celem zbadania dobroci wyrobu, gdyż nawet małe domieszki obce czynią miedź łamliwą na zimno i gorąco.

b) Przebieg na mokro czyli przebieg rozpuszczenia polega na rozpuszczeniu zawartości miedzi w rudzie z pomocą ługów, zawierających sole i metale, i na zastosowaniu elektrolizy. W ten sposób — w^śród korzystnych zresztą innych warunków — można uzyskać wyprost miedź kowalną, Niewielka jednak przeszkoda może i tu wpłynąć na zmianę wiasności wyrobu i trzeba go poddać jeszcze przebiegowa przetapiania (rafinowaniu), aby się stał kowalny

Miedź czysta ma przełom jasnoróżowy, ale znaczniejsza domieszka węgla czyni go żółtawym, a tlenku miedzi ceglastoczerwonym ; wT stanie płynnym przybiera w^ogóle barwę zielonawą.

Ciężar właściwy wynosi 8‘92 do 8*96, zanieczyszczona jednak jest lżejsza. Topi się w temperaturze 1077 do 1100° C.

Miedź nawet w zimnym stanie daje się kuć w rozmaite postacie, ule gdy jest nieczysta, wykazuje rysy na brzegach. Skutkiem kucia, w^ałkow⁷ania itp. staje się twarda, ale ogrzana na 200 do 300° C odzyskuje swoją giętkość. Przewodzi bardzo dobrze ciepło i elektryczność, ale zanieczyszczenia zmniejszają tę własność; drut zatem miedziany nadaje się najlepiej do przewodów elektrycznych. Miedź utlenia się łatwo i dostaje na powierzchni powłokę ciemnozieloną, będącą zielenią miedzi, bardzo trwałą na wpływy atmosfery. Blacha miedziana odznacza się nadzwyczajną trwałością w pokryciu dachów, szczególnie kościelnych i wieżowych, gdzie jest prawie niespożyta. Leizna miedziana jednak nie jest dobra z powrodu tworzenia «ię w niej baniek.

W handlu znajduje się: miedź krążkowa w cienkich krążkach 30 do 60 cm średnicy, — miedź bryłowa lub płytowa w płytach 45 cm długich, 8 do 80 cm szerokich, 7 do 8 cm grubych, —

miedź ziarnowa, sproszkowana lub ziarnowana, o przekroju prostokątnym co najmniej 2 25 cm² i krągłym o średnicy co najmniej 1*5 cm, — cieńsze sztaby i pręty wliczają się do* drutu*, — blacha miedziana 15 do 6 m długa, 0*4 do 2*5 m szeroka ; zwykle 1*5 do 2 m długa, 0*75 do 1 m szeroka*, do krycia dachu używa się'arkuszy 0*8 do 2 co najwyżej 1 m szerokich, 0*5 do 1*7 mm grubych*, do rur i rynien dachowych 0*8 m szeroki e, 1*9 do 2*5 m długie i 0*75 do 1*7 mm grube arkusze; cienką blachę wytwarzają w wałkowniach do 2*4 m szeroką i 10 m długą, a płyty kują młotami 1 do 2*4 m szerokie i 2 do 4 w długie; — rury miedziane mają 10 do 800 mm średnicy w świetle i 1 do 5 mm grube ścianki.

sztaby

Miedź wałkowana ma: spółczynnik elastyczności na ciśnienie i ciągnienie Ed = Ez — 1,150.000 kg/cm2, — granicę proporcjonalności ej, = 200 do 300 kg jem², — dopuszczalne natężenia kd = 200, kz = 200 do 400, ks = 150 kg /'cm².

Blacha miedziana wyżarzona Ed = Ez = 1,070.000 kg/cm*, Es = = 401.200 kgjem*, op = 1050 do 1400 kg jem², kd = 700, kz = 900, ks = 500 kg jem*.

Blacha kuta młotem Ed = Ez = 1,150.000 kgjem*, Es — = 440.000 kgjcm², kd = kz — 1400 kgjcm².

Drut miedziany Ed = 1,210.000 kg/cm*, ap = 1200 kgjcm² y% kz = 700 kgjcm².

3. Cynk.

Cynk nie znajduje się w stanie rodzimym, lecz wytapia się z rud, najczęściej z blendy cynkowej (siarczek cynku) lub z galmanu (węglan cynku) po poprzedniem przygotowaniu i wyprażeniu rudy w piecach rozmaitej konstrukcji. Uzyskany w ten sposób cynk jest zwykle zanieczyszczony ołowiem i żelazem i wymaga oczyszczenia (rafinowania), które polega na przetapianiu w piecach płomiennych. Podczas tego zanieczyszczenie, tak zwany popiół cynkowy zbiera się na wierzchu i usuwa; oczyszczony cynk spuszcza się i idzie do przeróbki w wałkowni, a osiadły na spodzie topniska ołów i cynk silnie żelazisty wyczerpuje się i przetapia się dalej.

Cynk czysty jest niebieskawobiały z silnym połyskiem i waży płynny 6480, wałkowany 7130 do 7200, lany 6868 kgjm³ ; spółczynnik rozszerzalności na 1° C cynku młotem kutego wynosi tIt ⁼ 0 00003108, lanego = 0*0000294; skrajna wytrzymałość na

ciągnienie równoległe do włókien Kz = 1900 Jcg/cm², prostopadłe do-włókien Kz = 2500 leg/cm².

Kuty cynk topi się w temperaturze 410° do 412° C, lany w temperaturze 860° C; ulatnia się w temperaturze 890° do 1000° C, ale rozpalony na powietrzu spala się w temperaturze 500° C zielonawym. jasnym płomieniem na tlenek cynku-, w kwasie solnym burzy się i rozpuszcza zupełnie, pozostawiając czarny osad. W niskiej temperaturze cynk jest kruchy, ale w temperaturze 100° do 150° C daje się kuć młotem i wałkować, głównie do wyrobu blachy- dla tego też w zimie podczas roboty należy blachę ogrzać, aby się nie łamała. Do odlewów nadaje się znakomicie, gdyż podczas tężenia zwiększa nieco objętość i zapełnia dobrze formy; jednakże z powodu kruchości używa się tylko do odlewów zdobniczych. Na powietrzu dostaje powłokę ciemną, chroniącą od dalszego utleniania się.

Blachę używają do krycia dachów, gzymsów, do rur i rynien dachowych, wanien kąpielowych, zbiorników., naczyń, na płyty cynkowe litograficzne, do cynkowania żelaza i wytwarzania różnych stopów,, jak mosiądz, brąz, nowe srebro, oraz farb metalowych, jak biel cynkowa.

Cynk utrwala się powłoką z farb krzemowych, pomiedzianiem lub bronzowaniem galwanicznem.

pocynkowań i stopów;

W handlu znajduje się: cynk lej ni czy, używany do odlewów, odlewy cynkowe (trzeba chronić powłoką lakierniczą lub metaliczną)-, — blacha cynkowa gładka, blacha falista płaska i falista łukowa o rozpiętości łnku niemniejszej, niż 15 m.

4. Ołów.

Ołów znajduje się rzadko w stanie rodzimym, tylko w połączeniu z siarką albo tlenem i tworzy rudy, zawierające także inne metale; wytapia się go najczęściej z błyszczu ołowiowego z siarką związanego a to zapomoeą różnych przebiegów prażenia i przetapiania.

Wytopiony z rudy zawiera zwykle srebro, antymon, arsen, miedź, wismut, cynk, żelazo, nikel itd., od których to domieszek trzeba go oczyścić (rafinować) zapomoeą kilkakrotnego przetapiania i utleniania w różnych piecach płomiennych.

Ołów czysty waży 11250 do 11400 hgjm⁵, topi się w temperaturze 326 do 330° C, rozpalony do białości wydziela trujące pary a zastygając zmniejsza objętość. W stanie zimnym jest łatwo ciągli wy, daje się ciąć, piłować, kuć w cienkie płyty, wrałkować w blachę i ciągnąć w rury.

Domieszka 5 do 10% antymonu, lub stosownej ilości arsenu czyni go twardym i przydatnym na łożyska; domieszka tlenku ołowiu zmniejsza podatność i ciągliwość ołowiu. Rozpuszcza się w miernie silnym kwasie saletrzanym, atoli w kwasie siarkowym i solnym mało doznaje szkody; jedynie skocentrowany kwas siarkowy niszczy ołów. Czysta woda destylowana nie działa na ołów, ale na powietrzu powoduje utlenienie, wytworzenie się siarczku wodoru, zabarwienie wody na brunatno, lub czarniawo i zatrucie jej. Miękka woda (deszczówka) rozpuszcza zawsze pewną ilość ołowiu zdrowiu szkodliwą, twarda zaś zawierająca węglan, lub siarczan wapnia nie-rozpuszcza wcale. Rur ołowianych zatem nie należy używać do wodociągów.

Używa się na warstwę izolacyjną murów od wilgoci, do zalewania osadzanych części żelaznych w kamieniu i murze, do uszczelniania rur żelaznych na rękawy łączonych, do rozmaitych stopów i wytworów ołowianych, jak biel ołowiowa, cukier ołowiowy, gładź ołowiu, minja ołowiowa, żółcień chromowy itd.

Podczas wszelkich czynności fabrycznych z ołowiem, a szczególnie podczas wytwarzania tlenków ołowiu i bieli należy się starać o środki dla ochrony zdrowia i życia ludzi tern zajętych przed trującemi skutkami par i pyłów ołowiu. Austr. Ministerstwo handlu i Ministerstwo spraw wewnętrznych wydało przepisy odnośne ochronne dla przemysłu lakierniczego i malarstwa pokojowego, o ile się w niem używa farb trujących, do których się zaliczają także biel ołowiu i minja ołowiowa, rozporządzeniem z dnia 15. kwietnia 1908, Dz. u. p. Nr. 81).

Trwałość ołowiu jest niespożyta; spółczynnik wydłużenia na 1°C wynosi -₃-h = 0-00002848, spółczynnik elastyczności E — = 50000 kgjcm², wytrzymałość Kz = 150 do 300, Kd = 125 do 500, Ks = 80 do 120 kg/cm² (wyższe cyfry odnoszą się do ołowiu twardego).

W handlu znajduje się: blacha ołowiana Nr. 1 do 18, której arkusze do. krycia dachu są 10 do 15 m długie, 0;8 do 1 m szerokie, 1-5 do 2 mm grube; — płyty ołowiane do 15 m długie, 31 m szerokie, 0'25 do 20 mm grube; — drut ołowiany 01 do 20 mm gruby; — rury ołowiane długie 2 do 30 m, średnicy 4 do 200 mm w świetle, ścianki 1-5 do 1'hmm grube, bywają siarkowane wewnątrz a nawet zewnątrz, albo otrzymują wkładkę cynową, lub miedzianą.

5. Cyna.

Cyna znajduje się rzadko w stanie rodzimym, tylko w rudzie cynowej związana z tlenem, po części z siarką i zanieczyszczona innymi metalami. Z rudy tej przygotowanej tłuczeniem, płókaniem i wyprażeniem wytapia się cynę w piecach szybowych lub płomiennych-, gdy jednak wytopiona zawiera często żelazo, miedź, wolfram itd., więc przetapia się ją w stosownych topniskach i podczas tego osadzają się ciężkie domieszki na dnie, a pozostałą, jako lżejszą, cynę na wierzchu spuszcza się jako wytwór gotowy.

Czysta cyna jest biała z żółtawym odbłyskiem, a nadkrojona okazuje połysk; kuta waży 7300 do 1350 kg/m³, lana- 7200 kgjm³, topi się w temperaturze 230 do 235° C i w tym stanie szybko się utlenia, z czego powstaje tak zwany popiół cynowy. Czem cyna jest bielsza i leksza tern czystsza; istotnem znamieniem czystej cyny jest trzeszczenie podczas zginania. Jest nieco twardsza niż ołów, daje się jednak dobrze skrobać, ciąć, giąć, piłować i rozpłaszczać w bardzo cienkie płaty, zwane staniolem, grubości 0*2 do 0*008 mm.

Powietrze, woda i przeważna ilość kwasów nieoddziaływają wcale, lub bardzo mało na cynę; jedynie błysk jej staje się z czasem matowym.

Używa się najwięcej do cynowania płyt i rur ołowianych, żelaza, miedzi, mosiądzu itd. celem ochrony tych metali od utleniania, lub od działania kwasów; dalej jako stop z ołowiem (1 część ciężaru cyny i 2 ołowiu) do miękkiego lutowania w robotach blacharskich, do stopów w ogóle, jak bronz, metal dzwonowy, mosiądz itd., do wyrobu naczyń, rur, kotłów itp., wytrzymałych na działanie kwasów, do sporządzania powłoki emajlowej itd.

Spółczynnik rozszerzalności wynosi -gig = 0*00001938, spółczynnik elastyczności E = 400000 kg jem², Kz — 350 kg jem².

Stosownie do kraju, z którego pochodzi, odróżniamy cynę: Banka (najlepsza), Billiton, Malakka, australska, angielska; cyny czeska, saska i peruańska nie są czyste.

W handlu znajduje się: w bryłach po 60 kg wagi, w sztabach po 5 do 6 % i grudkach; rury cynowe 3 do 60 mm średnicy w świetle ze ściankami 2 do 6 mm grubemi.

Obecnie regenerują cynę na wielką skalę z odpadków białej blachy.

6. Glin.

Glin (Aluminium) nie istnieje w stanie rodzimym, natomiast jest kruszcem gliny, spatu polnego, łyszczku i wielu innych, połączonych z kwasem krzemowym. Glin uzyskują dziś z gliny, która zmieszana z miedzią i węglem rozkłada się silnym do 1500 amper dochodzącym prądem elektrycznym w piecu do topienia; tu pod wpływem wysokiej temperatury miedź i węgiel odbierają glinie-tlen, skutkiem czego wydziela się glin. Według innego sposobu topi się glinę i bez dodania miedzi rozkłada ją prądem w drodze elektrolizy.

Glin jest srebrnobiały, bardzo lekki, gdyż ciężar jego właściwy wynosi 2-56 do 2*70, twardszy od cyny, ale miększy od cynku, ciągli wy i topi się w temperaturze 700° C. Lany ma przełom grubowłóknisty i wytrzymałość żelaza; kuty na zimno młotem lub wałkowany, ma przełom żylasty lub drobnoziarnisty, jedwabisty błyszczący i dosięga wielkiej wytrzymałości; zdolność przewodzenia, ciepła jest dwa razy większa, niż żelaza kutego, ale zawsze jeszcze o połowę mniejsza, niż miedzi.

Na powietrzu w zwykłej ciepłocie i w rozżarzeniu do czerwoności nie zmienia się; w kwasie solnym i ługu sodowym rozpuszcza się łatwo, w siarkowym powolnie.

Z domieszką o 0 6o/₀ krzemu i 0*3°/o żelaza jest doskonale ko-walny na zimno i ciepło; większe domieszki utrudniają a nawet zupełnie udaremniają kucie. Podczas kucia na gorąco nie należy go rozpalać do czerwoności ciemnej nawet, gdyż się topi.

W stanie zimnym daje się wałkować, rozpłaszczyć, tłoczyć, wygniatać, piłować, strugać, toczyć, polerować; używa się na przedmioty ozdobne, instrumenta, naczynia, sprzęty, łodzie sportowe, balony/ części składowe maszyn i niektóre stopy.

7. Nikel.

Nikel znajduje się. w stanie rodzimym tylko w żelazie me-teorowem, zresztą w połączeniu z innymi metalami w rozmaitych rudach. Uzyskuje się jedynie z rud bogatych w nikel zapomocą kilkakrotnego prażenia, wytapiania albo zapomocą różnych przebiegów rozpuszczania, czyli strącania. Czyszczenie surowca z rudy uzyskanego przeprowadza się podobnie, jak żelaza.

Nikel jest srebrnobiały z odcieniem żółtawym, twardy j waży 8300 do 8900 kg jem³, topi się w temperaturze 1400 do 1600° C; jest bardzo ciągli wy, magnesem przyciągalny i ulega namagnetyzowaniu.

"Własności chemiczne ma podobne jak żelazo, ale jest oporniejszy utlenianiu na powietrzu i w wodzie; kwas solny i siarkowy działa z trudnością, kwas saletrzany szybciej.

Jest kowalny i spawalny sam dla siebie, jakoteż z żelazem i stalą; zresztą daje się kuć, wTałkować w sztaby, blachę, ciągnąć w drut, dłutować, piłować, toczyć, tłoczyć, strugać i bardzo pięknie polerować. Dla swej twardości i innych zalet jest znakomitym, ąle zbyt drogim materjałem; używa się zatem do bardzo ważnych przedmiotów lub składowych części maszyn, do przedmiotów zbytkownych, naczyń, nawet do niklowania żelaza, stali i innych metali i do stopów.

8. Antymon.

*

Antymon znajduje się rzadko w stanie rodzimym, ale najczęściej związany z siarką i tlenem, oraz zmieszany z innymi metalami w rudach. Uzyskuje się najczęściej z rudy, zwanej kwiatem antymonowym lub błyszczem antymonowym, podobnie jak ołów, zapo-mocą wytapiania w piecach szybowych lub płomiennych. Surowiec zawiera prócz siarki arsen, miedź, ołów, żelazo, z których go się oczyszcza wielokrotnem przetapianiem za dodaniem stosownych środków redukcyjnych.

Czysty antymon jest srebrnobiały, grubopłytkowy i wykazuje na powierzchni piękne krystaliczne złożenie; jest twardszy od miedzi, ale bardzo kruchy, proszkowalny; waży 6700 do 6800 Tcg/m³, topi -się w 425° do 440° C, a w temperaturze 1100° do 1400° C ulatnia się i spala na tlenek antymonu. W gorącym kwasie solnym, siar-•czanym i sąletrzanym rozpuszcza się, na powietrzu nie zmienia się; ma wogóle małe zastosowanie i to często do stopów.

9. Wismut.

Wismut znajduje się w stanie rodzimym w ciśnięty w granit,

gnajs i łupek łyszczkowy, często zaś w towarzystwie rud kobaltowych, niklowych, miedziowych i srebrowych. Rudy zawierające

wismut rodzimy praży się i wytapia z nich surowiec wśród domieszki węgla, żużlu i żelaza; do odczyszczenia go zaś z żelaza, kobaltu, niklu, ołowiu, srebra, siarki, arsenu przetapia się w nachylonych topniskach na ogniu węgla drzewnego i podczas tego metale trudnotopliwe zostają, a wismut czysty spływa do naczynia.

Wismut czysty jest czerwonawobiały, silnie błyszczący, w złomie wielkopiątkowy, krystaliczny, twardy i bardzo kruchy; waży 9800 Jcg/m³, topi się w 270° C, a stygnąc zwiększa objętość; rozpalony na 1100 do 1450° C spala się na tlenek wismutu; w wilgoci utlenia się, w suchości zaś nie zmienia się.

W kwasie solnym rozpuszcza się trudno, w siarkowym zaś i w wodzie królewskiej łatwo i wchodzi łatwo w związki z chlorem, bromem, jodem, siarką. Używa się do wytwarzania łatwo topliwych stopów, do barw porcelanowych, fabrykacji szkła, preparatów medycznych itp.

10. Wolfram.

Wolfram uzyskuje się.z rud wolframowych zapomocą stopienia z sodą i z saletrą i oczyszczeni#.

Czysty wolfram jest bardzo twardy, prawie jak djament, barwy szarej o jasnym połysku, bardzo trudno topliwy; ciężar właściwy 19129.

Używa się do wytwarzania stopów, jak żelazo wolframowe, stal wolframowa, miedź wolframowa.

11. Złoto.

Złoto znajduje się wyłącznie tylko w stanie rodzimym i wydobywa się ze złotonośnych, potłuczonych i płukanych skał i piasku. Najczęściej jednak złoto zmieszane jest z innymi metalami a zawsze ze srebrem, wskutek czego potrzeba zastosować rozmaite przebiegi przygotowawcze, wytapiania i amalgamowania, a w końcu przeprowadzić oddzielenie złota od srebra.

Otrzymane wprost złoto rodzime ze skał i piasku zowie się płó-kanemw porównaniu do innych sposobów uzyskiwania zapomocą rtęci.

Złoto ma barwę żółtą a polerowaniem dostaje silny połysk, jest miękkie i najciągliwsze ze wszystkich metali, gdyż daje się wykle-pywać na płatki    grube, nie ulega zmianie na powietrzu

i wilgoci, topi się w 1037 do 1200° C i w tym stanie wykazuje barwę zielonawą.

Ciężar właściwy wynosi 19-26 do 19 65.

12. Srebro.

Srebro znajduje się w stanie rodzimym i w rudach, a często zmieszane z innymi metalami jak miedź i ołów.

Z rud uzyskuje się srebro w drodze mokrej zapomocą amalgamowania, względnie rozpuszczania i strącania albo w drodze

suchej zapomocą wytworzenia ołowiu srebrzystego, z którego następnie wydziela się srebro stosownym przebiegiem i oczyszcza.

Srebro czyste, szczere jest zupełnie białe o silnym połysku, miękkie, bardzo ciągliwe, gdyż daje się wyklepać w płatki do 4i>Vëmm grube> topi się w 916 do 1000° C i nie utlenia się w tym stanie.

Ciężar właściwy 9*632 do 10*566.

13. Platyna.

Platyna znajduje się wyłącznie tylko w stanie rodzimym, ale pomieszana z innymi metalami jak żelazo, miedź itd. Uzyskuje się z tak zwanej rudy platynowej w postaci platyny gąbczastej, która rozpalona do białości spawa się pod działaniem młota lub wałkowania.

Jest barwy szarej, bardzo ciągliwa, spawalna w rozżarzonym stanie do białości, mocniejsza i twardsza od złota, topi się w 2500° C, działaniu powietrza i wilgoci nie ulega.

Ciężar właściwy 21 do 21*74.

14. Rtęć.

Rtęć czyli żywe srebro (fr. mercure) znajduje się w małej tylko ilości w stanie rodzimym, przeważnie zaś w rudach, z pomiędzy których najpospolitszą jest siarczek rtęci czyli cynober (.HgS), i służy jedynie do uzyskiwania rtęci zapomocą stosownego przebiegu.

Jest jedynym metalem płynnym w zwykłej temperaturze, w stanie czystym ma barwę szarą z silnym połyskiem metalicznym, ulatnia się w 360° C, krzepnie w temperaturze około — 39° C i wówczas jest podatne i kowulne.

Ciężar właściwy w stanie płynnym 13*59, w skrzepłym zaś 14*19.

Ponieważ rozpuszcza w sobie wiele metali, więc używa się do sporządzania rozmaitych stopów, względnio amalgamów; służy nadto do wytwarzania soli rtęciowych, sztucznego cynobru i do fizykalnych przyrządów jak termometrów, barometrów itd.

15. Stopy czyli aljaże.

Ze stopienia razem dwu lub więcej metali w pewnym stosunku uzyskuje się odmienne metale, zwane stopami. Jeżeli zaś jednym z metali jest rtęć, która jak wiadomo ma własność rozpuszczania wielu metali, to roztwór taki względnie stop zowie się amalgamem.

Stosunek wzajemny poszczególnych składników odgrywa tu bardzo wielką rolę, gdyż te same składniki o odmiennym stosunku dają stopy o zupełnie innych własnościach; również i sposób przeprowadzenia stopienia wśród równych zresztą warunków może dać stop różnej natury.

Wogóle topi się najpierw składniki trudno topliwe i ochładza prawie do punktu tężenia, a wtedy dopiero dolewa się już osobno stopione składniki, łatwo topliwe i miesza dokładnie suchym patykiem. Topliwość każdego stopu jest większa od topliwości składnika najmniej topliwego, a mniejszą od najwięcej topliwego. Przetapianie czyni stopy jednostajniejszymi, częste jednak przetapianie zmienia własności stopu. Odróżniamy trzy główne grupy stopów.

1. Mosiądz jest stopem miedzi i 20 do 50°/o cynku; różne wszakże stosunki tych składników dają rozmaite rodzaje mosiądzu. Mosiądz z 30 do 40% cynku jest żółty, a rozpalony do czerwoności daje się kuć i wałkować; ze wzrostem ilości cynku staje się blado-żółtym aż do białości i kruchszym, zmniejszanie zaś ilości cynku czyni jego żółtość czerwieńszą, kowalność większą a złożenie ziarniste delikatniejszem.

Mosiądz wogóle jest twardszy i sztywniejszy niż miedź, utlenia się mniej na powietrzu, topi się łatwiej i daje odlew bez baniek. Ciężar właściwy 7 8 do 9‘5; najcięższym jest lany. Zimny daje się dobrze kuć, wałkować, prasować, piłować i staje się potem znacznie twardszy i gęstszy; wyżarzony jednak odzyskuje znów swoją miękkość.

Ważniejsze rodzaje mosiądzu:

a)    Mosiądz czerwony, tombak składa się z 80% i więcej miedzi, jest czerwonawożółty, bardzo miękki, ciągliwy i ceniony jako metal miękki, łożyskowy itp.

b)    Mosiądz żółty z 20 do 50% cynku ma barwę blado- do czerwonawożółtej i służy do wyrobu blachy, drutu i rozmaitych innych przedmiotów.

cj Mosiądz biały z 50 do 80% cynku jest bladożółty do srebrnej białości, bardzo kruchy i tylko do odlewów przydatny.

Domieszka do 3% ołowiu czyni wogóle mosiądz rozciągalnym i zbitszym, a do 2% cyny podnosi jego twardość i zdolność do polerowania; glin wzmaga ciągliwość i czyni stop cienkopłynnym, żelazo zaś podnosi kowalność i wytrzymałość, o ile zawartość «cynku nie wynosi mniej niż 40%.

Wyrób mosiądzu dokonuje się w ten sposób, że miedź i cynk topi sie razem z odpadkami mosiądzu w tyglach, ustawionych w piecach tyglowych lub płomiennych. Mosiądz wlewa się pomiędzy płyty żelazne, a odlane tablice idą do dalszej przeróbki; odlewy sporządza się w formach z piasku gliniastego i ochładza zaraz wodą.

Blachę wywałkowuje się w zwykłej temperaturze po porzedniem rozżarzeniu mosiądzu w piecu; gdy blacha ma być twarda, to się jej nie wyżarza po wywałkowaniu. Gotową blachę mosiężną cyści się wytrawą z rozmaitych kwasów, ewentualnie poleruje, a dla ochrony od utlenienia powleka lakiem spirytusowym. Mosiądz zbrudzony czyści się zapomocą posmarowania stearynowym olejem, wapnem wiedeńskiem i pocieraniem skórą lub filcem.

2. Bronz czyli spiż jest stopem miedzi i cyny w stosunkach bardzo rozmaitych; jest wogóle ciągliwy, bardzo odporny na wpływy powietrza i wody, daje się kuć młotem, wałkować i wytłaczać. Ciężar właściwy wynosi 8*9, gdy zawiera 86<> ₀ miedzi, a 7*4, gdy zawiera jej tylko 21%.

Stop zawierający 9*1° ₀ dyny jest najwytrzymalszy i używa się do odlewania armat. Twardość spiżu wzrasta z ilością cyny tak. że już z 27° o cyny daje się z trudem piłować; podobnie wzrasta i kruchość,- ale tylko do 50» ₀ cyny. Rozżarzony do czerwoności i ostudzony nagle wodą staje się bronz kowalny, giętki, ciągliwy i wydaje niski dźwięk; ogrzany jednak następnie i powolnie ochłodzony odzyskuje pierwotną twardość.

Zawartość miedzi ponad 90% daje bronz ciemnoczerwony, niżej 90 do 85% pomarańczowożółty, niżej 85 do 80% czystożółty, niżej 80 do 50% żółtawobiały i biały, niżej 50 do 35% szarobiały, a jeszcze niżej, spiż biały, do cyny podobny.

Mała domieszka ołowiu czyni bronz łatwiej płynnym, ciągliwszym i łatwiej piło walnym, toczliwym itd.; dodatek żelaza lub cynku do 2% podnosi jeszcze więcej ciągliwość bronzu i zmniejsza wytwarzanie się baniek; wszakże większa domieszka cynku zbliża bronz do mosiądzu.

Nowoczesny bronz, zwany bronzem mosiężnym, składa się z miedzi i z cynku z niewielką domieszką ołowiu i cyny. Normalny bronz zawiera przeciętnie około 87% miedzi, <% cyny, 3% ołowiu i 3% cynku.

Najobszerniejsze zastosowanie ma spiż pomnikowy, monetowy, armatni i dzwonowy; dwa ostatnie rodzaje otrzymują jeszcze inne domieszki stosowne celem podniesienia wytrzymałości względnie dźwięku,

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

8. Amalgam jest stopem rtęci z innymi metalami, względnie roztworem tych metali w rtęci*, w niej bowiem rozpuszczają się z łatwością: złoto, srebro, ołów, wismut, cyna, cynk, kadm i metale alkaliczne. Zależnie więc od rozpuszczonego metalu odróżniamy: amalgam złoty, srebrny itd.

Z pomiędzy różnorodnych stopów ważniejsze są:

a)    Amalgam zwierciadło wy złożony z 77% rtęci i 28% cyny; należy tu także amalgam ołowiowy i wismutowy.

b)    Amalgam do maszyn elektryczny cli składa się z 50% rtęci, 25% cyny i 25% cynku.

16. Spajanie.

Spajanie wzajemne poszczególnych części metali jednorodnych lub różnorodnych przeprowadza się rozmaitymi sposobami, a mianowicie :

a) Spawanie.

Spawanie jest własnością niektórych metali, jak miedź, nikel, platyna, a szczególnie; żelazo i stal, i polega na tern, że każdy z metali do spojenia przeznaczonych rozżarza się do właściwego mu stopnia i skuwa się razem zapomocą uderzeń lub nacisku należytą siłą wykonanych. Nadto muszą być powierzchnie styku części spawanych zupełnie czyste i zabezpieczone od utleniania.

Celem dokonania spawania żelaza ze stalą rozżarza się żelazo do białości a stal do czerwoności, a celem ochrony od spalenia (utlenienia) posypuje się powierzchnie piaskiem kwarcowym, tłuczonem szkłem, boraksem itp., które to ciała, jako łatwo topliwe, wytwarzają żużel ochronny.

Jeżeli w miejscu spawania pozostanie ślad jakibądż, to jest on oznaką niedokładnego spojenia. Przekroje zresztą metali spawanych muszą być w miejscu styku zupełnie jednakie.

Spajanie dokonywa się także zapomocą stopienia doraźnego powierzchni styku pod wpływem bardzo wysokiej temperatury, wywołanej silnym prądem elektrycznym lub spaleniem termitu. Termit jest mieszaniną delikatnie sproszkowanego glinu i tlenku żelaza, która zapalona wytwarza ciepłotę około 3000° C.

b) Lutowanie.

Lutowanie zastosowuje się tam, gdzie nie daje się wykonać spawanie i gdzie spojenie nie wymaga tak wielkiej mocy. Części do zlutowania przeznaczone należy zestawić w stosownem wzajemnem

oddaleniu, odpowiednio rozgrzać, lut do potrzebnej płynności stopić i zapełnić nim dokładnie miejsce lutowania, po poprzedniem zu-pełnem oczyszczeniu powierzchni styku.

Powierzchnie styku czyści się oskrobaniem lub chemicznem myciem i chroni na czas lutowania powłoką żuzlistą, wytworzoną osmarowaniem kalafonią, salmiakiem, lutnianką, boraksem itp.

Odróżniamy następujące rodzaje lutu:

1.    Lut miękki topnieje w niskiej temperaturze 124 do 140° C i szybko, ale daje słabe połączenie i używa się wogóle do robót blacharskich.

Jest on albo cyną i służy do lutowania wyrobów cynowych, — albo. stopem 30 do 63% cyny i 70 do 37% ołowiu, zwanym lutem cynowym, — albo stopem 15 do 25% cyny, 25 do 22% ołowiu

1    60 do 53% wismutu, zwanym łutem wismlitowym; te ostatnie dwa luty używają się do lutowania wyrobów z blachy białej, miedzi, mosiądzu, cynku itp.

2.    Lut twardy wymaga do stopienia wyższej temperatury, ale daje spojenie mocne. Używa się wogóle do lutowania w robocie kowalskiej i ślusarskiej, w szczególności do lutowania mosiądzu, miedzi, żelaza i stali.

Rodzaje lutu tego są następujące:

a) Lut miedziany jest stopem miedzi i do 20°₀ ołowiu.

ß) Lut żółty stopiony z 1 części cynku i 2 do 2'5. albo 3 do 4, albo 7 części mosiądzu.

Y) Lut żółtawy z 1 części cyny, 4-7 do 10 części cynku i 12 do 22 części mosiądzu.

o) Lut biały z 4 części cyny, 1 cynku i 20 mosiądzu, albo

2    części cyny, 1 cynku, 11 mosiądzu, albo 1 cyny, 4 mosiądzu, albo 10 cyny, 6 miedzi, 4 mosiądzu.

Lutowanie odbywa się w ten sposób, że lut topi się nad płomieniem spirytusowym, gazowym lub dmuchawką benzynową, a wprowadzanie i rozpostarcie lutu stopionego wykonuje się z pomocą lutownika, który bywa albo młotkowały albo prosty i rozpala się przedtem w piecyku na węglu drzewnym.

c) Rąbkowanie.

Rąbkowanie czyli łączenie na rąbki zastosowuje się do blachy zwykłej grubości i polega na tern, że blachy na brzegach do połączenia przeznaczonych zagina się wąskim paskiem czyli rąbkiem tak, aby po złożeniu jeden wszedł w drugi. Rąbek

laki jest pojedynczy, jeżeli brzegi blach raz tylko są zagięte, albo też podwójny, jeżeli są dwa razy zagięte. Zresztą rąbki takie mogą być stojące lub leżące, stosownie do tego, czy się je w miarę potrzeby zagnie płazem lub prostopadle do płaszczyzny blachy. Sposób ten łączenia bywa stosowany do krycia dachów blachą.

d) Nitowanie.

Nitowanie używa się głównie do łączenia blachy i płyt, wykonywa się ręcznie łub maszynowo, na zimno lub gorąco, i daje połączenie mocne i szczelne.

Moc połączenia zależy od mocy łączonych przedmiotów i nitów, a szczelność połączenia od postaci powierzchi styku, sposobu przylegania i ściągnięcia, które znowu zawisło , od śkórczenia się nitu po za nitowaniu na gorąco. Temperatura więc nitu nie powinna być ani za niska, ani za wysoka, gdyż nitowanie w pierwszym wypadku wypadnie za luźno, a w drugiem za ciasno, co może spowodować oderwanie się nagłówka nitu skutkiem zbyt wielkiego skurczenia się nitu.

Nity wyrabiają na zapas fabrycznie o różnych rozmiarach unormowanych; głowy są półkoliste, a nagłówki, wyrabiane z wystającej części trzpienia ponad otwór podczas nitowania, są stożkowe.

Ręczne nitowanie wykonuje się w ten sposób, że nit do czerwoności rozpalony wsuwa się w odnośne otw-ory i od strony głowy przytrzymuje się przyciskiem, a z drugiej strony stosownym młotem wyrabia się nagłówek z pomocą nitarskiego przykładnika.

Maszynowe nitowanie wykonują nitarkami zwykłemi, hidrau-licznemi lub pneumatycznemi, czyli powietrzem zgęszczonem poruszanemu '

Tam gdzie nitowanie jest niemożliwe lub byłoby nie odpowiednie, używa się połączenia zapomocą śrub.

VII. Szkło.

1. Wyrób szkła.

Szkło jest mieszaniną kilku krzemianów, najczęściej krzemianu wapnia i sodu, wytworzoną stopieniem w wysokiej temperaturze kwasu krzemowego (Si 0₂) z wapniem i sodą żrącą, którą można zastąpić potasem żrącym lub tlenkiem ołowiu. Najczęściej prócz owych krzemianiów wchodzą w skład szkła magnezja, baryt, tlenek glinu, tlenniki żelaza i manganu, tlenki ołowiu i cyny.

Szkło jest ciałem kruehem, twardem (G. stopnia), bezpostaciowem, przezroczystem, nieprzepuszczającem ani powietrza, ani wilgoci, połysknjącem, niezmiennem, trwałem na wpływy atmosfery, łatwem do różnorodnego formowania i zabarwiania i złym przewodnikiem ciepła i elektryczności.

Ciężar właściwy wynosi przeciętnie 2-G, a temperatura topliwości 1200° C.

Szkło rozżarzone do białości jest zupełnie rzadkopłynne, do czerwoności zaś ciastowate i ciągliwe tak, że w pierwszym stanie można je odlewać, a w drugim wydmuchiwać, czyli dąć (szkło dęte). Wielka kruchość i stłukliwość szkła zmniejsza się stosowmem ochłodzeniem, polegającem na tein, że przedmioty rozżarzone do czerwoności pierwotnie lub następnie wkłada się do osobnego, tak zwanego pieca chłodniczego, w którym łącznie z rozpalonym piecem ostygają. Zawartość wapna w masie szklanej zwiększa twardość i połysk, tlenku ołowiu zaś zmniejsza.

aj Szkło dęte wytwarza się zapomocą rury żelaznej czyli dmuchawki, wśród zręcznego ruchu obrotowno.

Celem wytworzenia szkła płaskiego wydmuchują banię, wkładają w’ rozpalony cylinder żelazny i dalszem dmuchaniem powodują zapełnienie dokładne formy cylindrycznej; potem oddzielają dno i dmuchawkę, rozcinają cylinder szklany wzdłuż i rozpościerają w piecu na bardzo gładkiej i równej płycie glinianej, wypłaszczają stosownem narzędziem Żelaznem, wyrównują i wygładzają. Stąd idzie płyta do pieca chłodniczego, poczem się kraje djamentein lub stalownm kółkiem w prostokątne tablice.

b) Szkło lane wytwarza się w ten sposób, że na stosownie wielką płytę żelazną wylewa się płynną masę szklaną, rozpościera natychmiast wałkami w sposób stosowny, wyrównuje, brzegi oddziela i wkłada do pieca chłodniczego. W ten sposób powstaje szkło zwierciadlane i w-szelkiego rodzaju szkło lane o gładkiej lub ozdobnie wyposażonej powierzchni.

Wytrzymałość szkła wogóle większą jest na ciśnienie, niż na ciągnienie.

Skutkiem nierównego kurczenia się szkła podczas chłodzenia wy-stępują na powierzchni natężenia cisnące a wewnątrz natężenia ciągnące. Tak na przykład prasowane twarde szkło Siemensa lub utwardnione de Ta Bastiego, a chłodzone między dwiema płytami metalowemi, są o wiele wytrzymalsze, atoli najmniejsze zarysowanie powierzchni powoduje rozpryśnięcie całkowite przedmiotu.

Szkło liche psuje się na deszczu, powietrzu i od gorąca; staje się nieprzezroczyste (ślepnie), mieni się barwami i łuszczy. Eównież i dobre szkło cierpi, gdy stoi dłużej w opakowaniu na wilgoci lub gdy opakowanie przemokło wodą morską; dlatego też należy je przechowywać w miejscu przewiewnem i suchem. Dobre szkło opiera się działaniu wszelkich kwasów i zasad żrących, z wyjątkiem kwasu fluorowego.

2. Rodzaje szkła.

Zależnie od własności domieszek i sposobu wyrobu istnieją następujące rodzaje szkła:

a)    Szkło ołowiowe uzyskuje się za dodaniem większej ilości tlenku ołowiu, z równoczesnem użyciem środków odbarwiających: odznacza się grą baiw, połyskiem i pełnym dźwiękiem, jest miękkie i łatwo topi i we.

b)    Szkło powłokowe jest szkłem dętem, maczanem podczas dęcia w szkle zabarwionem i dmuchawką dalej przerabianem ; można także maczać je kilkakrotnie w różnie zabarwionych masach szkła i w ten sposób uzyskać kilka warstw różnobarwnych, a po oszlifowaniu wystąpią wszystkie barwy; można też szkło zabarwione maczać w białem.

c)    Szkło barwne uzyskuje się domieszkami do surowicy szklanej, a mianowicie dwutlenku manganu dla barwy szarej, szmal ty i tlenku kobaltu dla niebieskiej, uranu dla żółtej, tlenku miedzi i chromu dla zielonej itd. Tlenki żelaza domieszane w stosunkach odpowiednich są wstanie dać wszelkie zabarwienie szkłu.

d)    Szkło matowe wytwarza się z pomocą dmuchawki piaskowej, która ostrym piaskiem, wyrzucanym bardzo silnym prądem powietrza, uderza o powierzchnię szklaną i zamienia ją w kilku sekundach na zupełnie nieprzezroczystą, czyli matową. Po nalepieniu wzorków z papieru powycinanych można na powierzchni szkła wykonać dmuchawką piaskową ozdobne rysunki; toż samo da się osiągnąć z pomocą wytrawienia powierzchni kwasem fluorowym lub solnym w miejscach niepowleczonych tłuszczem, chroniącym przed wytrawą.

Szkło to nie dozwala na przezieranie i łagodzi rażące promienie światła.

e)    Szkło barwne nakładane uzyskuje się zapomocą barwnej, łatwo topliwej masy, złożonej z piasku, minji, kwasu borowego i barwiących tlenków metali, która to masa sproszkowana i zaro-

biona zgęstniałą terpentyną, nakłada się w rysunkach wzorzystych na powierzchnię szkła i następnie wypala w piecu.

f) Szkło szlifowane wykonują w następujący sposób: małe przedmioty szlifuje się najpierw na tarczach żelaznych dokładnie toczony cli, na które skapują ciągle krople wody z piaskiem, — potem na gładzącycłi tarczach kamiennych, a wreszcie na tarczach polerujących z drzewa lipowego. Ostatnią politurę wykonują na tarczy szczotkowej, pokrytej czerwienią angielską, tryplą, popiołem cynowym, lub bielą cynkową z wodą, Szlifowanie lanych szorstkich powierzchni szkła zwierciadlanego dokonują z pomocą rozmaitych maszyn stosownych.

fj) Szkło wodne jest krzemianem sodu, krzemianem potasu itp. i otrzymuje się ze stopienia piasku kwarcowego z potasem lub z sodą*, w stanie suchym jest ciałem szklistem, bezbarwnem lub żółtawem, krachem, w wodzie rozpuszczalnem. Roztarte na proszek i gotowane w wodzie daje ciecz oleistą, gęstą, gryzącą, zawierającą 33% lub 66% szkła wodnego.

Zależnie od składników odróżniamy szkło wodne sodowe, szkło wodne potasowe, szkło wodne podwójne, a także najnowsze szkło wodne potaso wo wapienne Artusa.

Szkło wodne jako powłoka chroni drzewo, tekturę, tkaniny od ognia, a także od grzyba i robactwa. Wilgotna wyprawa wapienna lub cementowa, powleczona szkłem wodnem rozcieńczonem w stosunku 1 : 2 otrzymuje bardzo twardą, na wilgoć wytrzymałą powierzchnię, co jest bardzo pożądane w pralniach. Podobnie wytwarza się podkład do stereochromicznego malowania*, jest to malowanie na wyprawie farbami utrwalonemi szkłem wodnem. Szkło wodne używa się do wytworzenia twardej powłoki na piaskowcu, okazującym dążności do wietrzenia; służy do sporządzania kitów i do osadzania płyt ksylolitu, w którym to celu rozczyn szkła wodnego sodowego 34° Baume (111), zmieszany z kredą (7 kg), z ostrym piaskiem i nieco cementu, daje szybko tężejące ciasto kitowe.

3. Postać i jakość szkła.

Szkło tabliczne używane do oszkleń wytwarzają dziś z masy szklannej, zawierającej — zamiast potasu — siarkan sodu, związany z węglem i wapniem; zowie się ono szkłem sodowo wapni o wem i jest twardsze, elastyczniejsze i pełznie (ślepnie) mniej niż szkło potasowe.

W budownictwie używa się następujących rodzai szkła tablicznego i bryłowego.

a)    Szkło pospolite z zielonawjpi lub niebieskawym odcieniem, wytwarzają w małych tylko tablicach 17 mm grubych; grub.ość bywa jednak także podwójna, potrójna i poczwórna, t. j. 3*40, 540, 6*80 mm, a szkło wtedy zowie się podwójne, potrójne, poczwórne; od tego rodzaju szkła wymaga się, aby było bez baniek, możliwie białe i niefaliste.

b)    Szkło niemieckie, zwane także reńskiem jest wyrobem

dętym, pochodzącym z hut reńskich, westfalskich, saksońskich, szląskich i innych, oznaczanym w handlu przez    o przyna

leżnych grubościach 2, 3, 4 mm i ciężarze 5, 7*5, 10 Jcglm². Cena rośnie z wielkością szyb, ale nie według powierzchni, tylko według sumy z długości i szerokości tablic szklanych w centymetrach : wielkość takiej sumy, względnie półobwodu szyby dochodzi do 300 cm; wytwarzają także silniejsze tablice po 4*5 do 5 mm grube, ale największy półobwód dochodzi tylko do 164 cm.

Co do jakości odróżniają cztery numera: Nr. 1. jest całkiem czysty i bez nagany; Nr. 2. i 3. używa się do lepszych budowli, a Nr. 4, tylko do podrzędnych celów, jako to: do piwnic, strychów, szklarni świetlni itp. Odmianę oznaczoną przez -f- zowią szkłem podwójnem.

c)    Szkło solinowe jest znacznie bielsze i czyściejsze, otrzymuje tablice o większych rozmiarach i znane jest jako szkło soli-nowe pojedyncze 2 mm i podwójne 3 mm.

Tu należy także szkło półsolinowe.

d)    Szkło zwierciadlane jest łanem szkłem piaskiem, osziifo-wanem i polerowanem i zawiera domieszkę tlenku ołowiu, aby było czystsze i bielsze; tablice tego szkła otrzymują bardzo wielkie rozmiary aż do 3X5m, grubość 4 do 8 mm i więcej. Używają się na zwierciadła i szyby wystawowe.

e)    Szkło lane odlewają w tablicach różnej wielkości, grubych 5, 10, 15, 20 i 25 mm; tu należy także szkło prążkowane 5, 8, i 12 mm grube.

f)    Szkło drutowe jest odlewem szklanym z wkładką siatkową drucianą, wytwarzanym rozmaitej wielkości i grubości; wyrabiają je w rozmiarach według zamówienia, gdyż nie daje się krajać.

g)    Szkło surowcowe jest odlewem mniej czystym, gładkim, prążkowanym lub jakkolwiek inaczej wytworzonym, 5 do 13 a nawet 30 mm grubem w tablicach 30 X 36 cm; służy do okładzin, do nakryć i brukowań chodnikowych i przejazdowych.

h)    Szkło barwne wytwarza się w tablicach zwykłej wielkości. Mleczne szkło jest nieprzezroczystym szkłem biało zabarwionem.

i)    Szkło utwardnione pras owa ne wytwarza się w ten sposób r że się rozpala aż do miękkości, wciska w formy gliniane, piaskowe lub metalowe, nagle oziębia i równocześnie formuje rozmiękczoną masę szklaną.

Szkło utwardnione wskutek nagłego ochłodzenia co najmniej na 200° C parą wodną zowie się szkłem wulkanicznem.

Szkło utwardnione jest wogóle bardzo wytrzymałe na złamanie,, znosi większe obciążenie niż szkło zwykłe, a ogrzane nawet bardza silnie i zlane wodą nie pęka. Nadaje się wdęc do obdaehowańr okładzin itp. wszędzie tam, gdzie występuje silniejsze natężenie. Zarysowane jednak lub zbite rozpryskuje się wT sposób wybuchowy na niezliczone drobne kawałeczki, nie można więc go krajać, lecz wyrabia się o rozmiarach według zamówienia.

j)    Szkło katedralne jest surowem szkłem łanem 2 do 3 mm? często barwnem zwykle lub płomykowo, powierzchni nieregularnej \ wytwarzają je w wielu hutach na Szląsku pruskim i w Bawarji, do okien kościelnych i do zwykłych zresztą celów w tablicach 07 X 1‘5 m\ przyciemnia światło i jest mało przezroczyste, ale nie-matowe.

Podobne lecz wiele piękniejsze a droższe jest amerykańskie szkło opalizujące, które zwłaszcza w⁷ oprawie ołowiowej zastępuje świetnie malowanie na szkle.

Wytwarzają także matowTe szkło katedralne.

Do oszkleń w ołowiu używa się: szkło katedralne, szkło starożytne, szkło krążkowe dęte, płaskie szkło barw ne, szkło powłokowe, opalizujące, faliste, wyginane itp.

k)    Świetliste szkło pry zmowę wytwarzają wT tabliczkach kwadratowych 10 X 10 crłh 4 do 20 mm grubych, z białego szkła krystalicznego. Powierzchnia wewnętrzna tabliczek tych, czyli płytekr składa się z równoległych żeber pryzmatycznych trój ściennych y zewnętrzna zaś powierzchnia jest gładka. Otóż żeberka te posiadają wielką moc załamywania światła w ten sposób, że je skierowują do wnętrza przestrzeni oszklonej i oświetlają wydatnie przedmioty nawet oddalone od okna.

Z powodu zatem własności przepuszczania i doprowadzania do* wnętrza wielkiej ilości światła, szkło to nadaje się bardzo dobrze do oświetlenia przestrzeni o słabym lub naw⁷et niebezpośrednim dostępie światła, a to jako nadoknia itp. Szkło to daje się używać

także jako ogniotrwałe oszklenie w ranrach ogniowych, s cli o dni-oach, oknach wystawowych sklepowych itp. W tym celu płytki małe tego szkła osadza się w mosiężne kratki pasowe wielkości okna, ujęte silną ramą, wkłada w kąpiel miedzianą i zapomocą elektrolizy uskutecznia się uszczelnienie, silne przylgnięcie pasków kratki do płytek i ujęcie, skutkiem osadzenia się miedzi elektrolitycznej na paskach i zgrubienia ich.

Ten sposób oszklenia zwany oszkleniem świetlistem elektro-łitycznem posiada bardzo wielką wytrzymałość i ogniotrwałość, sięgającą do granicy topliwości szkła 1200° C bez pękania lub przepuszczania gazów spalenia.

Wybór kąta ściennego pryzm stosuje się do kierunku padającego światła. Tablice szkła tego ustawia się pionowo przed okna, albo jako okna, albo jako markizy mniej lub więcej na zewnątrz ukośne w miarę kąta zenitowego. Do przestrzeni podziemnych nadają się cegiełki wielopryzmowę, załamujące silnie promienie światła, wyrabiane w rozmiarach 68 X 63 X 20 do 360 X 3(50 X 35 mm, które osadzają w ramach żelaznych na cemencie. Do świetlni i dachu używają płyt świetlistych do 2-5 X kl m dużych w oprawie żelaznej, umyślnie do tego celu sporządzonej w ten sposób, że płyty są osadzone bez kitu, dają się poruszać, a mimo tego wody zupełnie nie przepuszczają.

I) Cegły szklane Fal co ni er a są dęte, wewnątrz puste, ze wszech stron zamknięte, rozmaitej postaci i zwykle z jednej, czasem z obu stron piramidą lub kulą opatrzone. Wyrabiają je z półbiałego, bezbarwnego, albo i z różnobarwnego szkła i używają do do ścian, pował, sklepień i zapełnienia otworów świetlnych.

Jako puste wewnątrz izolują dobrze zimno, gorąco, głos, wilgoć i lektryczność. Przepuszczają światło bardzo dobrze, chociaż nie są przejrzyste; używają się z korzyścią w lokalach fabrycznych, salach operacyjnych, budynkach roślinnych, pracowniach malarskich, fotograficznych, ogrodach zimowych, świetlniach, do ścian działowych w restauracjach, sklepach itd.

Dla celów wiązania murarskiego wytwarzają także połówki, ćwiartki, trzyćwiartki. Zaprawę do murowania temi cegłami używają złożoną z 1 części cementu, 3 piasku i nieco wapna. Cegły takiej o rozmiarach zwykłych wychodzi około 55 na 1 m² ; do murów ogniowych wyrabiają cegiełki 10 do 16 cm w kwadrat z siatką drucianą.

ł) Cegły szklane twarde wyrabiane w Saksonii są prostokątne, puste, u spodu otwarte, o rozmiarach cegły normalnej i dają się wzajemnie łączyć na płaz i bokiem. Są białe lub zabarwione i służą do tych samych celów co poprzednie.

m) Płyty cer am o we patentu Garchey wyrabiają na Szląsku z masy szklistej i z odpadków szkła. Są nieprzezroczyste, wytrzymałe płyty twardości 9. stopnia (korund) i nadają się do posadzek, chodników, bruków, okładzin ścian (także polerowane), ozdób różnobarwnych fasadowych. Grubość ich wynosi 2 do 3 cm, a wytrzymałość na ciśnienie przewyższa 2000 Jcglcm².

4. Badanie szkła.

Badanie szkła przeprowadza się w następujących kierunkach:

a)    Co do bezbarwności: Kładzie się jedną lub kilka szyb na papier biały tak, aby część papieru wystawała i porównuje ton barwy papieru nakrytego z odsłoniętym.

b)    Codo baniek, blizn, falistości itp.: Porównuje się szkło dostarczone z szybą, ofiarowaną jako wzór ugodą zatwierdzony mniej więcej jednakich rozmiarów\

c)    Co do trwałości: Kładzie się wybraną próbkę pod dzwon szklany, szczelnie przykrywający, poddaje działaniu par kwasu solnego silnie dymiącego przez 24 godzin i następnie przez 24 godzin suszy na powietrzu zupełnie ezystem i wolnem od pyłu, poczerń próbka niepowinna wykazyw ać najmniejszego śladu pyłku białawego nawet ścieralnego.

Ponieważ szkło po dłuższem działaniu słońca staje się czasem niebieskawo czerwone, więc skoro ma służyć do galerji obrazów, pracowni fotograficznych itd., należy je badać, czy nie zawiera manganu, którego 0-10% już ów objaw powoduje.

Spaczone, pogięte lub włoskowTate rysy wykazujące szyby należy z odbioru bezwarunkowo wyłączyć.

VIII. Drzewo.

1. Pogląd ogólny.

Drzewo wr pojęciu materjału obejmuje pień, gałęzie i korzenie. Materjał drzewny tworzą komórki i soki; ciało komórki (celuloza) składa się z węgla, w⁷odoru i tlenu, a soki zawierają przeważnie wodę, nadto krochmal, żywice, oleje itp.

Organizm drzewa wytwarza komórki z węgla zawartego w powietrzu (kwas węglowy) i z wody gruntowej, oddając wolny tlen powietrzu, osadza je rzędami, wiąże we włókna i w tkankę komórkową i pracą tą powoduje wzrastanie pnia.

Zawartość wilgoci i soków w pniu wzmaga się od dołu ku górze i od wnętrza na zewnątrz; zależy to zresztą od sposobu żywienia się, wzrostu i natury drzewa.

W przekroju poprzecznym pnia widno w środku rdzeń, który z biegiem czasu znika; w około niego układa się masa drzewna w pierścieniach czyli słojach (Kingę) spółśrodkowych, z których każdy jest . wytworem rocznego wzrostu grubości drzewa i powstaje w ten sposób, że na wiosnę poczyna się pierścień licznemi komórkami grubemi, a pod jesień kończy się samemi bardzo wą-skiemi i grubościennemi. Tak powstały pierścień roczny ma masę wiosenną więcej porowatą, niż jesienną, a drzewo złożone z ciasnych zbitych pierścieni jest wytrzymalsze niż z grubszych.

Najbliżej rdzenia znajdujące się drzewo jest najtwardsze, ma najmniej soków, barwę ciemniejszą i zowie się drzewem rdzen-nem. Jest ono poprzedzielane gęstszemi tkankami komórkowemi, wychodzącemi radjalnie od rdzenia, a nadającemi drzewu w tym kierunku pewną wytrzymałość i większą łupliwość ; tkanki te zowią się promieniami rdzennymi i widać je najlepiej na drzewie radjalnie łupanem w postaci gładkich powierzchni.

Zewnętrzna część masy drzewnej jest jaśniejsza i miększa niż reszta drzewa pnia; ma komórki bardzo soczyste i zowie się: biel drzewna; zewnątrz bieli przylega łyko w cienkiej warstwie, dającej się drzeć długiemi włóknami, a po niem następuje kora, tworząca zewnętrzną powłokę pnia.

Wzrost grubości drzewa dokonuje się między łykiem a bielą, która wciągu roku zamienia się na właściwe drzewo, a równocześnie powstaje biel nowa.

Wskutek parowania, niezbędnego dla wzrostu drzewa, kora zgrubia się i skutkiem wzrostu pnia pęka, jednak pęknięcia niedochodzą nigdy aż do drzewa.

Wewnętrzne złożenie drzewa nie jest jednolite i skutkiem tego nie jednako wytrzymuje działanie sił zewnętrznych, a mianowicie: na ciągnienie i ciśnienie w kierunku podłużnym jest najwytrzymalsze a w poprzecznym najsłabsze.

Drzewo łupane zowie się podłużnem, a cięte czoło wem.

Wiek drzewa oznacza ilość pierścieni, co roku bowiem przybywa z nich jeden, grubszy lub cieńszy, stosownie do tego, czy rok był dla wzrostu korzystny więcej, lub mniej. Niektóre drzewa żyją 1000 do 2000 lat; nasze drzewa są najczęściej ścinane, gdy mają 60 do 80 lat i są wówczas najodpowiedniejsze do budowy. -

2. Wady i choroby drzewa.

Wady i choroby, którym drzewo rosnąc na pniu często podlega, są bardzo rozliczne, czynią je nieprzydatnem do budowy i rzadko kiedy dają się zewnątrz poznać.

1.    Sękatość występuje najczęściej u drzew przestarzałych wskutek mnóstwa konarów i gałęzi. Drzewo sękate daje się trudno obrabiać, jest niejednostajnie wytrzymałe i psuje się łatwiej; lecz gdy niema innych wad, można je użyć do robót ziemnych lub wodnych.

2.    Splątanie jest wzajemnem poplątaniem słojów, co wprawdzie w przekroju podłużnym przedstawia różnorodny i ładny układ plam i żył, czyli układ fladra, ale drzewo ma wytrzymałość nadwyrężoną i nadaje się jedynie dobrze na furniery.

3.    Zwichrzenie czyli skręcenie objawia się wtedy, gdy włókna podłużne — zamiast pionowo — rosną po linji śrubowej, co najczęściej wydarza się u jodły i świerka. Drzewo wskutek tego łatwo się paczy, pęka i podczas obrabiania dostaje zadziory; na deski i bale nie jest wcale przydatne i można go użyć tylko podobnie jak drzewo sękate.

4.    Drzewo przemarzłe staje się wskutek działania wiatrów i silnych mrozów; wykazuje w przekroju poprzecznym pęknięcia promieniowe i do robót ciesielskich nie należy go używać.

5.    Drzewo łupino watę wykazuje pęknięcia spółśrodkowe między pierścieniami, co jest skutkiem wiatrów i silnych mrozów7 wiosennych, gdy soki poczęły już krążyć.

6.    Drzewo sitowate wykazuje środek napół zbutwiały, a tylko mocniejsze włókna tworzą rzadką tkankę; jest to wynikiem dostania się wody opadowej do wnętrza pnia gałęziami odłamanemi lub sękami spróchniałymi, która szerzy zniszczenie w około pnia.

7.    Drzewo czerwi i we, robaczliwe łatwo poznać po dziurkach w korze i drzewie przez owady stoczonych; jest ono zaw⁷sze niezdrowe i z początku dostaje białe plamy, później stoczone rozpada w próchno. Takiego drzewa nie należy używać do budowy.

8.    Drzewo chrząszczowate daje sie jeszcze użyć bez szkody, jeżeli się je rychło zetnie i z kory oczerci, gdyż owad gnieździ się najpierw w korze i w łyku.

9.    Butwienie czerwone jest wynikiem próchnienia, wywołanego grzybem, który pozbawia drzewo twardości, gjętkości, nadaje barwę ezerwonobrunatną i powoduje w końcu rozpadanie się na kawałki; drzewo takie uderzone wydaje głuchy, dudniący dźwięk. Chorobie tej ulegają najczęściej przestarzały: dąb, świerk, kasztan.

10.    Butwienie białe jest chorobą najczęściej drzew młodych liściastych wskutek grzyba, który poczyna zniszczenie od środka pnia i czyni próchno białem, fosforyzującem w ciemnych nocach. Na zewnątrz drzew butwiejących czerwono czy biało okazują się często narośle grzybowe w postaci podkowy itp.

11.    Zapalenie czyli głownia powstaje wskutek uszkodzenia kory lub naruszenia korzeni i powoduje stopniowe zamieranie drzewa od zewnętrza ku wnętrzu.

12.    Rak lub narośl tworzy pod nasadą gałęzi nabrzmiałości kory w postaci guzów, w których się lęgną chrząszcze; guzy te często rozpadają i powodują zapalenie i butwienie. U drzew szpilkowych słabość ta może wystąpić wskutek napływu żywicy na wierzch kory.

18. Butwienie pierścieni jest chorobą dęba, wskutek której pierścienie w większej ilości w około rdzenia stają się jaśniejsze, tracą wytrzymałość i chłoną chciwie wodę, a podczas wysychania powstają rysy prawie spółśrodkowe do rdzenia.

14.    Łamliwość i skrusżałość powstaje, jeżeli pierścienie roczne tworzą się grube o miękkiej masie komórkowej. Złożenie takiego drzewa jest gąbczaste, pęka podczas wysychania, a pod strugiem (hyblem) odskakują kawałki.

15.    Drzewo martwe ma wierzchołek suchy, korę mchem porosłą i jako słabe jest do celów budowlanych nieprzydatne.

3. Najważniejsze drzewa budulcowe liściowe.

W budownictwie używa się przeważnie z pomiędzy drzew liściowych dąb, czasem wiąz, buk i jasion; ale w razie braku ich także grab, klon, olcha, brzoza i topola. Drzewa liściowe wogóle są wytrzymalsze i trwalsze od szpilkowych; ale jako krótkopienne, gałęziste, trudno łupliwe, a często z poprzekręcanemi włóknami starczą rzadko kiedy na dłuższe prawidłowo urośnięte belki i głównie spożytkowują się w stolarszczyznie na meble i przedmioty sztuki.

1.    Dąb pospolity czyli twardy (quereus robur) ma liście nieregularnie palcasto wykrawywane, osadzone na krótkich szypułkach, z wierzchu ciemno zielone połyskujące, od spodu jasno zielone, osadzone na przemian na gałęziach; żołędzie siedzą w grupach gronowych na długich szypułkach, kora w młodości jest jasnozielona, potem staje się ciemno brunatna, bardzo popękana, nad 3 cm gruba, zawiera wiele garbnika i używa się w garbarstwie. Drzewo jest żółto brunatne, bardzo twarde, ciężkie, żylaste, wytrzymałe bardzo, mało elastyczne, miernie łupliwe, dobrze obra-bialne, pęcznieje i kurczy się mało, ale łatwo pęka i ulega robaczli-wości. Jest materjałem bardzo cennym, zmiany ciepła i wilgoci znosi najlepiej, a zanurzony w ziemi lub w wodzie zyskuje trwałość nieograniczoną, twardniejąc czem raz więcej. Używa się do silnio natężonych części konstrukcyjnych, na posadzki, stopnie schodowe,, progi, silnie obciążone słupy itp., oraz na części składowe budowlane, wystawione stale lub zmiennie na wilgoć, jak okna, bramyy drzwi zewnętrzne itp.

Korzenie ma palowe bardzo głębokie, oraz liczne silne korzenie boczne, wymaga zatem gruntu głębokiego i udaje się najlepiej na płaskiej glebie.

Kośnie po całej ziemi, dojrzewa po 200—250 latach, wzrasta ciągle do 600 lat, dochodzi wieku 1000 lat i osiąga wysokość 40—60 m a grubość u dołu do 2 m.

2.    Dąb szypułkowaty (quereus peduneulata) różni się od poprzedniego tern, że ma liście na długich szypułkach, a żołędzie na krótkich, że każda żołądź jest osadzona osobno na gałęzi i że drzewo jego jest jaśniejsze, nieco mniej wytrzymałe i łatwiej łupliwe. Zresztą wszystkie inne własności i właściwości posiada te same i w tym samym stopniu, jak dąb pospolity.

W naszych lasach rosną tylko te dwa rodzaje dęba.

3.    Buk (fagas silratica) ma liście owalnie zaostrzone, faliste zębione, połyskująco zielone, owoce podobne do kasztana, korę gładką, brunatną, w starszym wieku popielato brunatną, dochodzi do 40 m wysokości, wzrasta do 200 lat i żyje około 600 lat. Drzewo jest czerwonawo brunatne, świeżo ścięte bardzo żylaster po wyschnięciu twarde i kruche, zresztą wytrzymałe; nie pęka i daje się pięknie obrabiać, bywa jednak rozbaczliwe i psuje się i gnije w zmiennej-wilgoci.

Nadaje się jedynie do budowli podwodnych i zużyty zaraz po ścięciu, równa się dębinie; jest zresztą bardzo dobrym mater jąłem do robót stelmach sk i cii, tokarskich i posadzkowych, oraz daje najlepszy opał drewniany.

4.    Grab (carpinus betulus) ma liście jajowe na końcu sercowate, •ostro zębione, jasno zielone; owoce wydłużone trójścienne, biały rdzeń i jasno szarą, gładką korę. Pień ma postać wiązki nierówno grubych trzonów; drzewo jest białe, cienko włókniste, bardzo zbite, żylaste, trudno obrabialne, trwałe tylko w suchości i służy jako materjał dla stelmachów, tokarzy i na styliska do narzędzi.

Po 120—-140 latach dochodzi wysokości 14—20 m i rośnie około 250 lat.

5.    Brzoza (betula alba) dochodzi do 20 m wysokości; korę ma białą, drzewo białe, zbite,, delikatne, bardzo żylaste, dość ciężkie, nietrwałe, łatwo robaczliwe; daje materjał stelmachom, stolarzom, do składowych części maszyn itp., oraz rózgi na miotły.

Odmiany są: Brzoza czeczotka (betula alba pubescens) z naroślami na pniu i brzoza płacząca (betula alba pendula) o długich zwisających gałęziach.

6.    Olcha, olsza (almis) rośnie na glebie wilgotnej, bogatej w próchnicę i po 40—50 latach dochodzi do 30 m wysokości. Drzewo rdzawo czerwone o grabem złożeniu, z czasem bielejące, wytrzymałe, podlega łatwo robactwu, psuje się i pęka, ale w wodzie jest bardzo trwałe.

Tworzy dwie główne odmiany: olcha pospolita albo czarna (alnus glutinosa) i olcha biała (alnus incana)\ ostatnia ma korę białawą, gładką a drzewo bielsze i ściślejsze.

7.    Jesion (fraxinus) rośnie prosto, dojrzewa po 60—70 latach, żyje do 200 lat i osiąga wysokość 40 m. Drzewo ma twarde, delikatnie włókniste, żylaste, żółtawobiałe, trudno łupliwe, ale łatwo obrabialne. W suchości jest trwałe, ale w zmiennej ciepłocie i wilgoci rychło butwieje; stanowi cenny materjał dla tokarzy, stelmachów⁷, bednarzy, a także dla stolarzy do wyrobu furnierów.

Odmiana: jesion pospolity (fraxinus excelsior) rośnie w całym kraju.

8.    Klon (acer) osiąga 35 m wysokości i 200 lat wieku; drzewo ma jasnożółte lub czerwonawobiałe, tak twarde prawie jak jesionu, ale jako budulec rzadko sie używa, gdyż jest trwałe tylko w suchości; natomiast służy do różnych delikatnych robót drewnianych, do parkiet i furnierów.

Liście ma palczaste, głęboko wcinane, kwiat biały a owoc czerwony.

Odmiana: Klon pospolity (acer platanoides) dostarcza najużyteczniejszego drzewa.

9.    Wiąz (ulmus) ma drzewo twarde, grub o włókniste, trudno łupliwe, trwałe na powietrzu i w wodzie, niepaczące się i nie-robaczliwe, barwy czerwonej mięsnej, z rdzeniem brunatnym i żółtawo białą bielą. Ikżywa się do robót wozowych, tokarskich, maszynowych, wodnych, stolarskich jako materjał fladrowy i na koła młynowe.

Odmiany: Wiąz limak albo ilm (ulmus efusa) około 35 m wysoki i 1 w gruby, wiąz pospolity (ulmus campestris)\ wiąz brzost (ulmus suberosa) z korą grubą, korkowatą, popękaną i drzewem twardem, zbitem, często zwichrzonem.

10.    Lipa (tilia) dojrzewa po 100—150 latach i osiąga 35 m wysokości i 2*5 m grubości; drzewo białe, lekkie, miękkie, zbite tak, że słojów prawie nieznać, nierobaczliwe, nie paczy się, prędko butwieje, tylko w suchości trwałe, do rzeźb bardzo cenne.

0 dmiany : Lipa wielkolistna (tilia piatyphyla) żyj e do 1000 łat, a lipa pospolita (tilia pawi folia) do 300 lat.

11.    Topola (populus) ma drzewo miękkie, lekkie, łupliwe, w suchości wytrzymałe, używane do fabrykacji papieru i zapałek. Odróżniamy następujące odmiany:

a)    Topola biała (populus alba) osiąga już po 30 latach wysokość 30—85 m i grubość 06—1 m\ ma drzewo żółtawe i używa się jako budulec w braku innego; drzewko to nabiera większej trwałości, jeżeli zostało z kory odarte na rok przed ścięciem.

b)    Topola osika albo osina (populus tremula) z liśćmi na długich ogonkach ciągle ruszającemi się i wytwarzającemi szmer; drzewo białe, jest lichsze od poprzedniego.

,c) Topola sokora lub nadwiślańska (populus nigra) rośnie w pobliżu rzek; drzewo białe, zawiłe, gąbczaste, niepaczy sie, ale mało użyteczne.

12.    Akacja ma drzewo żółtawe, długowdókniste, żylaste, dość twarde, trwałe, używane przez stolarzy, stelmachów i do budowy maszyn.

13.    Orzech włoski (juglans regia) pochodzi z południowej Europy; u nas jednak niezupełnie jeszcze zaaklimatyzował się; osiąga wysokość do 20 m i posiada bardzo cenione drzewo dla swej pięknej struktury podłużnej, używane do furnierów⁷, oraz do

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

robót stolarskich i rzeźbiarskich. Drzewo starszego orzecha jest twarde, żylaste, elastyczne, czarnobrunatne, delikatne, błyszczące, łatwo łupliwe i obrabialne.

14. Wierzba ma drzewo do topoli podobne, miękkie, w budownictwie mało używane; pręty wierzbowe służą do wyrobów plecionych.

4. Najważniejsze drzewa budulcowe szpilkowe.

Drzewa szpilkowe są miękkie, elastyczne i ze względu na zawartość żywicy dosyć trwałe, a z powodu równego, małogałęzistego, smukłego wzrostu nadają się lepiej na materjał budowlany, niż drzewa liściowe. Z drzew szpilkowych używają przeważnie do budowy modrzew., sosną, świerk, jodłę.

ma

1.    Świerk (abies excelsa) jest całą zimę zielony, zamiast liści szpilki jasnozielone, 2—3 cm długie, ostre, nieco zakrzywione,

osadzone w około gałęzi, kwiat czerwony i jasno brunatnoczerwone zwieszone szyszki owocowe; kora brunatnoczerwona jest u drzew starszych grubsza, popękana i łuszczy się. W 100 lat wyrasta zupełnie do 55 m wysokości, 1*2—15 m grubości i żyje 300—400 lat zarówno w górach, jak na płaszczyznach.

Korzenie linowe rozrastają się tylko w bardzo cienkiej warstwie humusowej, wskutek czego wiatry często wywracają drzewo. Czerwonawo żółte aż do białości drzewo jest dosyć żywiczne, łupliwe, strugalne, ale sękate i zadzierżyste pod strugiem ; w suchem miejscu lub pod wodą jest stale dobrym i trwałym budulcem, ale wśród zmiennej wilgoci i braku powietrza szybko butwieje i grzybem porasta; zresztą podlega robactwu.

2.    Jodła (abies pectinata) ma płaskie, mniej spiczaste, miękkie, całą zimę ciemnozielone szpilki, osadzone grzebieniowato po obu przeciwległych stronach gałązki, męski kwiat czerwony, żeński brunatny, szyszki rosną prosto w górę; kora jest zewnątrz popielato, wewnątrz czerwonobrunatna, bardzo zasobna w żywicę, w młodości gładka, w starości popękana i krucha. Gałęzie rosną prawie poziomo, tworząc koronę drzewa piramidalną, U młodych pni tworzą się pod korą narośla guzowate wielkości orzecha, z których sączy jasna ciecz żywiczna, zwana terpentyną.

Drzewo żółtobiałe, miękkie, lekkie, elastyczne, bardzo łupliwe, jest z powodu małego zasobu żywicy w porównaniu do świerka i niewielu sęków bardzo odpowiednie do mebli i podłóg; jako bu-

dulec jest do użycia tylko w suchości, gdyż na powietrzu szybko butwieje i z tego powodu jest najgorszem drzewem szpilkowem.

Jodła korzeniami swemi palowymi opiera się skutecznie burzom, rośnie chętnie na gruncie piaszczystym, dojrzewa między 80. a 120. rokiem, żyje do 500 lat i osiąga wysokość do 60 m i grubość 1*5 do 2 m.

3.    Sosna (pinus sylvestris) najpospolitsze drzewo naszego kraju rośnie na każdym gruncie, ale lubi grunt skalisty i piasczysty i swymi głębokimi, rozszerzonymi korzeniami palowymi opiera się burzom. Zielone przez całą zimę szpilki 4—5 cm, a nawet 7—8 cm długie, wyrastają parami z brunatnej pochewki w około gałązek; kora pękająca z wiekiem jest u dołu pnia brunatna, a w środku wysokości brunatnoczerwona, szyszki dojrzewają po 18 miesiącach.

Drzewo czerwonawożółte z widocznymi słojami, jest twardsze od świerka, zawiera bardzo wiele żywicy, nie paczy się i jest bardzo trwałe nietylko w suchych miejscach, lecz nawet na powietrzu pod wodą; wystawione jednak na zmiany temperatury i wilgoci szybko gnije. Używa się do robót ciesielskich, do stolarskich mianowicie: do okien, drzwi itp., oraz do rur studziennych.

Żyje ponad 200 lat, osiąga wysokość do 40 m i grubość D2 m.

4.    Modrzew (tarix europea) ma 2—4 cm długie jasnozielone miękkie szpilki wyrastające kupkami z brodawkowych nabrzmiałości gałęzi, na zimę odpadające; kwiat w postaci czerwonyh czopków wyrasta prostopadle z gałęzi jeszcze przed szpilkami i dojrzewa w październiku jako szyszka jasnobrunatna. Kora w młodości jest gładka w brunatnawe i żółte paski, w starości bmnatnoczerwona popękana. Czerwonożółte lub brunatnoczerwone, bardzo żywiczne drzewo jest najtwardsze z drzew szpilkowych, nieulega robactwu, daje znakomity budulec, używany często zamiast dębiny do robót podwodnych, lub wystawionych na wpływy atmosfery, do parkiet, sprzętów itp.

Biel ma białawą, słabą, korzenie grube linowe, promieniste obok głębokich palowych; rośnie na płaszczyznach i miernie górzystym terenie, żyje do 500 lat i osiąga wysokość do 50 m, a grubość 1 do D2 m.

5. Drzewa wyłącznie stolarskie.

1. Berberys (berberis) jest krzewem do Y m wysokim, rosnącym dziko, lub w ogrodach na gruncie piasczystym, lub wapnisto gliniastym. Mocno żółte drzewo daje się dobrze obrabiać, politu-

rować i przerabiać na laski, cybuchy i trzonki*, służy zresztą do farbowania wełny, lnu, bawełny, jedwabiu, safianu i drzewa. Barwnik berberysu z potażem staje się pomarańczowy, a z indygiem i kwasem siarkowym tworzy piękną barwę jasno zieloną (Saftgrün); sok owocu barwi różowo płótna, jedwab i wełnę.

2. Bez czarny (sambucus) jest krzewem do 7 m wysokim, rośnie dziko w Europie i Azji północnej; drzewo żółtawe, twarde z rdzeniem zmniejszającym się z wiekiem, używa się w tokarstwie i stolarstwie.

8. Bukszpan (buxus) rośnie w Europie i Azji jako krzew do 6 m wysoki z pniem 15 cm grubym; drzewo żółtawe, bardzo twarde, zbite i najcięższe z pomiędzy drzew, używają w stolarstwie, tokarstwie, grzebieniarstwie, do rytowania i instrumentów muzycznych.

4.    Cedr (cedrus) potężne drzewo szpilkowe rośnie w Azji i Ameryce. Cedr libanoński osiąga wysokość do 35 m, grubość przeszło 3 m\ kora szarobrunatna gładka, drzewo czerwonawe, żywiczne o silnym przyjemnym zapachu, nieulega robactwu. Cedr syberyjski służy do fabrykacji ołówków.

5.    Cis (taxus baccata) jest drzewem szpilkowym, rosnącem powolnie w górzystych okolicach do 14 m wysokości; piękne drzewo czerwone i bardzo twarde jest cenne w⁷ stolarstwie.

6.    Cyprys (cupressus sempervivens) należy do drzewT szpilkowych szyszkowych; zaw⁷sze zielony, znacznie wysoki, do topoli piramidalnej podobny, rośnie nad morzem śródziemnem jako symbol smutku na smętarzach, drzewo ma bardzo wonne.

7.    Drzewo cytry no w⁷e (citrus) jest tw⁷arde, zbite, bladożółte, rzadko fladrow⁷ane, daje się pięknie politur o w⁷ać i służy do furniere w.

8.    Dereń pospolity (cornus mascula) rośnie w Europie połu-dniowoj jako krzew do 6 m wysoki z owocem używanym wf lecznictwie; drzewo bardzo twrarde, używają na laski, grzebienie, narzędzia miernicze, modele maszyn, furniery.

.    9. Głóg (crataegus oxyacantha) wyrasta do 3 m wysoko jako

krzew; ma drzewo bardzo twrarde, zbite cenione przez kołodziejów, jako materjał na trzonki do narżędzi; również dobre są z niego laski.

10. Grusza (pyrus communis) osiąga wysokość do 14 m\ drzewo ma jasnożólte aż do czerwonaw ego, twarde, używ⁷ane w tokarstwie, a główmie w stolarstwie na narzędzia, przyrządy techniczne i meble ;

nasycone czarną barwą przedstawia wyborną imitację hebanu, a daje się łatwo obrabiać.

11.    Gwajak (guajacum officinale) rośnie jako drzewo na Antylach, Jamajce, Haiti i wyspie św. Tomasza; jego odmiana: drzewo święte (lignum sanctum) ma własności lecznicze. Sprowadza się w kłodach i polanach, jest bardzo twarde, spoiste, ciemnożółte, ma ciężar właściwy 1-263, więc w wodzie tonie, po ogrzaniu wydziela żywicę zieloną lub wspaniale błękitną.

12.    Heban odznacza się głównie czarną barwą, ciężarem i twardością swego drzewa; tą nazwą objęte są odmiany, rosnące na wyspach Moluckich, w Indjach wschodnich i na Ceylonie, a mianowicie: maba ebenus (daje najlepsze drzewo hebanowe), diospyros ebenum; diospyros ebenoster i diospyros nielanoscylon. Wszystkie te odmiany są wysokie drzewa o grubych pniacli, mają po dojrzeniu drzewo czarne jak węgiel z korą białą, zielonkawą lub czarną i z białą bielą, Drzewa tego używają na kosztowniejsze wyroby stolarskie i na instrumenta muzyczne dęte.

13.    Jabłoń dzika (pyrus malus) jest drzewem do 10 m Wysokiem, z korą szarą łuszczącą się, miejscami ciernistą i z korzeniem miernie głębokim; drzewo brunatnawe, prawie jak grusza twarde, używa się do imitacji hebanu, jako dające się dobrze trawić (bajcować) i politurować.

14.    Jałowiec pospolity (juniperus communis) należy do cyprysów i rośnie w całej Europie na piasczystych gruntach nieurodzajnych. Drzewo jego delikatne, zbite, ciężkie, z odcieniem żołtawo czerwonawym, z bielą białawą, czerwonożółtemi żyłkami upstrzoną, bez żywicy, o zapachu jagód jałowcowych, jest* bardzo trwałe. Ścięty w maju staje się jasnoczerwony i bardzo twardy; używa się na biczyska, laski, wici do bron, wyroby tokarskie, instrumenta tizyczno-inżynierskie i pasemka furnierowe.

15.    Jarzębina zwyczajna (sorbus aucuparia) ma pień smukły, krągły, z korą jasną żołtawoszarą, która z wiekiem ciemnieje, pęka, ale nie odpada, z korzeniami głębokimi i osiąga wysokość do 20 m. Drzewo delikatne, gjętkie, z promieniami rdzennymi, z rdzeniem jasnym, czerwonawobrunatnym, z bielą brudną, czerwonawobiałą i ze słojami odznaczonymi linijkami brunatnemi, używa się w kołodziejstwie, stolarstwie, a najwięcej w tokarstwie.

16.    Jawor pospolity (platanus occidentalis) rośnie na zachodzie północnych Stanów Zjednoczonych i osiąga wysokość do 37 m, grubość do 60 cm\ u nas spotyka się tylko w parkach, jako drzewo

alejowe i mniej wysokie. Kora jasno szara odpada płatami późną jesienią*, nowa jest zielonawożółta. Drzewo białe, drobnosłoiste, zbite, twarde, używa się do cenniejszych posadzek, ale w ograniczonej mierze, gdyż w handlu jest go niewiele.

z za-

17.    Kampe szyn (haematoxylon campechianum) pochodzi toki Kampech w Meksyku, skąd przywożą go w polanach, odartych z kory (szarobrunatnej i pomarszczonej) i z łyka. Osiąga wysokość 10—17 m, o pniu krzywym*, drzewo ciemnoczerwone z bielą żółtawą, starte na trocinę lub wióra i zagotowane, daje odwar krwistoczerwony, który zabarwiony chlorkiem żelaza barwi się fioletowo-błękitnie, a z wodą wapienną lub octem ołowiowym błękitnie.

18.    Drzewo kaktusowe (cactus) rośnie w Meksyku i osiąga wysokość 14—20 m, grubość do 1 w i wydaje owoce wielkości pięści, słodkie, zwane figami indyjskiemi. Jego odmiana opuntia cochenillifera jest siedliskiem o wadu „koszenila“, z którego wytwarzają barwę karminową.

10. Kasztan gorzki (aesculus Mppocastanum) pochodzi z Azji, rośnie u nas wszędzie jako cieniste drzewo alejowe, o grubym pniu i osiąga wysokość do 20 m. Kora w młodości ciemnobrunatna, w starości ciemnoszara lub szarobrunatna pęka i odpada*, drzewo białe jest bardzo miękkie.

Pień

20.    Drzewo kokosowe jest palmą z odmianami: kokos pospolity (cocos nucifera) i kokos brazylijski (cocos lutyracea), rosnącemi na wybrzeżach morskich o wysokości do 24 m. okrągły, ku wierzchołkowi silnie zwężający się, grubieje tylko przez 25 lat i osiąga 40—60 cm średnicy, rdzeń jest mączny; zewnętrzne słoje są bardzo twarde, a masę wewnętrzną tworzą włókna gjętkie i wytrzymałe, z których wyrabiają liny prawie niegnijące. Drzewo używają krajowcy do budowy chat i na ryny. Łupina orzecha służy do wyrobu naczyń, a owoc jego daje masło kokosowe bardzo słodkie, używane do przyprawy potraw.

21.    Leszczyna (coryllus avellana) jest krzewem orzecha laskowego, rozgałęziającym się zaraz od korzenia, rosnącym w całej Europie, z wyjątkiem okolic dalekiej północy. Gałęzie są to tyki krągłe o gładkiej korze szarobrunatnej lub szarowożółtej, jasno nakrapianej. Drzewo drobno ziarniste, giętkie, białe, używa się

na

obręcze, mebelki gjęte, laski, cybuchy, trzony itp.

wysokości, z korą amarantową,

22.    Mahoń (swietenia mahagoni) rośnie w Indjach zachodnich i Ameryce południowej do 84 m zawierającą chininę, lekarstwo na febrę. Drzewo pięknie czerwone

o równych słojach, nie skręca się, nie gnije, robactwu nie ulega, jest w stolarstwie bardzo rozpowszechnione.

23.    Morwa (morus) znane drzewo, żywiące liśćmi swemi gąsienice jedwabnika; pochodzi z Azji, a obecnie rośnie i u nas na żyznych gruntach suchych i osiąga wysokość 7—17 m. Drzewo żółte, twarde, nadaje się do robót stolarskich.

24.    Orzech czarny albo amerykański (juglans nigra) pochodzi z Ameryki północnej, osiąga wysokość 20—25 m i ma pień kształtniejszy i dłuższy, niż orzech włoski. Kora ciemna rychło grubieje i rozpada w bruzdy głębokie; drzewo czarniawofioletowe, bardzo mocne, gjętkie, twarde, porowate, nie paczy się, nie pęka, trwałe w wilgoci i suchości, nieulegające stoczeniu przez owady, używa się na wyroby stolarskie i ślusarskie.

25.    Ostro krzew (ïlex) zwany także ilwą, mysią wierzbą ruszczyk, ostrolist; rośnie w Europie południowej jako drzewo niskopienne 5—6 m wysokie z korą za młodu zieloną, w starości siwawą, drobno porysowaną. Drzewo o wyraźnych słojach bardzo mocne, twarde, ciężkie z białą bielą i siwym lub brunatnym rdzeniem, jest najcenniejsze w stolarstwie i tokarstwie.

26.    Śliwa (prunus) ma drzewo twarde, ciężkie, brunatno plamiste zwłaszcza po środku, z zewnętrznymi słojami białawymi; w stolarstwie mało zresztą używane mimo, że przyjmuje dobrze politurę.

27.    Sumak (rhus) pochodzi z Ameryki północnej, ale rośnie jako krzew i u nas. Odmiany: sumak garbarski (rhus cońaria) rośnie dziko nad morzem Śródziemnem, a liśćmi jego i gałęziami garbują hiszpanie safiany i barwią tkaniny na czarno, korzeniem na czerwonawo, a korą na żółto; inna odmiana rhus vernicifera wydaje żywicę, z której przyrządzają sławny lakier chiński i japoński. Drzewo sumakowe jest zbite, jasnożółte z zielonawemi igłami, z białą bielą i używa się na drobne wyroby stolarskie.

6. Ogólne własności drzewa.

Barwa drzewa nie jest nigdy w całym pniu jednakową; zwykle rdzeń jest ciemniejszzy; wyjątek stanowi jedynie lipa, której barwa jest zupełnie jednostajna. Drzewo starsze wogóle jest ciemniejsze niż młodsze, w przekroju poprzecznym jest zawsze ciemniejsze, niż w podłużnym.

Twardość zależy w stosunku prostym od ciężaru właściwego, a zatem najcięższe drzewo jest zarazem najtwardsze. Rdzeń jest

twardszy jak biel, a stare drzewo twardsze od młodego. Co do twardości odróżniamy:

a)    drzewa twarde: dąb, jesion, buk, grab, wiąz;

b)    drzewa półtwarde: klon, olcha, modrzew, sosna;

c)    drzewa miękkie: jodła, świerk, brzoza, lipa, wierzba,, topola.

Na 1" = 26 mm długości średnicy przekroju poprzecznego przypada rocznych pierścieni: u jesionu 2—4, jodły 5—9, modrzewia 5—30, sosny 18 — 25, olchi 6—12, buka 6—37, dęba 9—21.

Zawartość wody w procentach ciężaru własnego wynosi : w drzewie zielonem do 37°/₀, w drzewie dobrze wyschniętem 20—25%, w drzewie wyschniętem na powietrzu liściowem 17%, szpilkowem 10%. Wyschnięcie drzewa na powietrzu wogóle wymaga 2-J lat czasu po ścięciu.

Wzmożenie się zawartości wody powoduje pęcznienie drzewa, jej ubytek zsychanie się, a oba te objawy powodując pękanie i paczenie się drzewa są wielce niekorzystne dla zespołów drewnianych.

Zawartość soków w drzewie rosnącem przedstawia następująca tablica.

Liczba bieżąca

Drzewo

styczniu

lutym

O.*

tl

sa

-S-S

SI

«3

§■1 «P W

2 a

marcu

kwietniu

maju

czerwcu

lipcu

wrześniu

listopadzie

grudniu

1.

2.

3.

4.

5.

twarde : klon, brzoza, dąb, buk, wiąz.......

miękkie : olcha, osika, lipa, kasztan, wierzba, topola . .

szpilkowe: świerk, sogna, modrzew .

jodła........

odmiana świerka . .

41    33    36    36    39    35    39    38    34    41

53    53    48    47    47    47    50    47

54

53

60

51

6.

średnie wartości .

50-75 48-81 47-50 44-94 47-75 46 13 48-87 46 67 43 40 i

7. Warunki i oznaki dobrego drzewa.

Dobroć drzewa zależy od wieku, gleby, klimatu i położenia. Drzewo stare zamiera i jako przestałe (üb er ständig).

przedstawia lichy materjał; drzewo zaś za młode jest mało wytrzymałe.

Na kamienistym chudym gruncie wyrasta drzewo wytrzymalsze niż na mokrym z powodu, że w pierwszym wypadku słoje są cieńsze i ściślejsze, a w drugim grubsze i miększe.

Jeden i ten sam rodzaj drzewa jest w okolicach zimniejszych i wyższych wytrzymalszy i trwalszy, ale zato mniej wysoki, niż. w klimacie gorącym.

Drzewo rosnące jeszcze ma drewno u korzenia i rdzenia lepsze, niż u wierzchołka i bieli*, gdy jednak przekroczy wiek dojrzałością czyli gdy stanie się przestałem, to drewno wierzchołka i bieli jest także silniejsze.

Drzewa położone w lasach o zwartym drzewostanie mają pnie prawie krągłe i wysokie, rdzeń w środku, a twardość jednaką pnia w równej odległości od rdzenia; podczas gdy położone w miejscach otwartych, mają pnie krótkie, w przekroju poprzecznym nieregularne, pokrzywione, aż do dołu gałęziste, z rdzeniem mimośrodko-wym, z twardością zmienną i najmniejszą od strony południowej, skutkiem czego krzywią się, skręcają i pękają.

Drzewa rosnące na wschodnich i południowych stokach, względnie na kraju lasów lub na otwartych miejscach wyniosłych, nie wystawionych na burze, dają najlepszy materjał.

0 dobroci drzewa świadczą następujące oznaki:

a)    smukły i prosty wzrost i żywa barwa liścia;

b)    kora czysta, wolna od plam i pęknięć;

c)    czysta barwa drzewa, równomierne pierścienie i suchość według możności;

d)    świeży zapach, brak grubych gęstych gałęzi, brak rys. i pęknięć ;

e)    brak jakiejkolwiek wady lub choroby drzewa;

f)    czysty dźwięk.

Złe oznaki drzewa są: istotna zmiana zwykłej barwy drzewa, kora wielce porysowana i popękana, albo mocno pokryta grzybami, mchem i pleśnią, zaumarłe korzenie albo wierzchołek.

Drzewo uważa się: za zdrowe, jeżeli uszkodzenie jego wynosi nie więcej, niż 10°/₀ objętości, — za nadpsute, nie więcej niż 50°/₀, — za spróchniałe, więcej niż 50°/₀.

8. Ścinanie drzewa.

Drzewo jest ścinalne, skoro poczyna już tylko zwolna rosnąć, a osądzenie tego stanu jest rzeczą zawodowych leśników. Za właściwą porę ścinania uważają powszechnie zimowe miesiące listopad do lutego włącznie, w których drzewo właśnie ma najmniej soków, a zresztą i zwózka wypada łatwiej i taniej.

Drzewo przeznaczone do użycia pod wodą należy ścinać w lecie, gdy ma najwięcej soków.

Celem odsoczenia nacina się pień drzewa przez biel w około przy ziemi na kilka miesięcy przed ścięciem ; ten sam cel osiąga się odarciem pnia z kory. Drzewo ścina się możliwie nisko, aby jak najmniej utracić z długości cennego pnia i to w ten sposób, aby zwalając się uszkodziło jak najmniej sąsiednich drzew. Ścinanie siekierą poczyna się wycięciem pnia z tej strony, na którą ma się zwalić, poczem po przeciwnej stronie nieco wyżej wyrębuje się drugie wcięcie tak głęboko, dopóki się pień nie zwali \ dla pewności przymocowuje się lina do korony drzewa ścinanego i ściąga się je w kierunku pożądanym. Grubsze pnie ścina się piłą najpierw od strony zwalenia się drzewa aż poza środek grubości pnia, poczem przerzyna się go z przeciwnej strony, gdzie wbijaniem klinów żelaznych powoduje się zwalenie. Jeżeli drzewo trzeba wyciąć z korzeniem, to odkopuje się je i odrębuje, a następnie linami doprowadza do zwalenia. Podczas silnych mrozów nie należy drzewa ścinać.

Drzewa liściowe należy natychmiast po ścięciu oczercić, aby mogły wytchnąć*, drzewa szpilkowe natomiast pozostawia się przez pewien czas z korą, by go nie pozbawić upływu żywicy, jako środka konserwującego.

Wierzchołek pnia odcina się tam, gdzie grubość pnia schodzi na 10—15 cm, wskutek czego każdy pień jest stóżkiem ściętym, którego grubszy koniec zowie się odziomkiem, a cieńszy wierzchołkiem.

Drzewa szczególnie długie lub grube obrabia się z gruba na miejscu ścięcia.

9. Obróbka drzewa.

Drzewa odgałęzione i odkorzone, tak zwane krąglaki wybiera się, rozdziela w miarę przydatności, przyrządza i rozdziela jako drzewo długie (ponad 6 m), kłodowe 4—6 m), opałowe, żerdzie i pale czyli piloty.

Bozwózka dokonuje się: w górach zapomocą spuszczania po zsuwalniach, na równinach wozami lub sunięciem po śniegu, na wodzie zapomocą spławiania.

Na miejscach składu lub w tartakach przedsiębierze się dalsza obróbka krąglaków, polegająca na ociosywaniu, przerzynaniu lub łupaniu i stąd otrzymuje się drzewo ociosane, tarte i łupane.

1. Ociosywanie drzewa dokonuje się ręcznie siekierą i toporem z gruba lub czysto ; w pierwszym wypadku pozostawia się na krawędziach mniej lub więcej szeroki pas naturalnego zaokrąglenia pnia, a belka zowie się o flis owa; w drugim wypadku krawędzie zacina się ostro i belka jest czysto w gran ociosana. Ponieważ ociosywanie dostosowuje się do środkowego przekroju krąglaka, więc odziomek wypadnie czysto, a wierzchołek z gruba obrobiony.

Belki bywają z jednej, dwu, trzech lub z czterech stron obrabiane i w tym celu układa się pień możliwie poziomo na dwu koziołkach ciesielskich, ustala na końcach klamrami i wykreśla na obu 'Czołach pionowe boki przekroju poprzecznego pionkiem, a poziome kątownikiem, wobec czego odnośne boki obu nakreślonych przekrojów belki prostokątnej, czy kwadratowej spadną w jedną płaszczyznę. Teraz napina się silnie sznur, zmaczany w mokrej farbie, na przedłużeniu pionowych boków przekrojów, odciąga w środku długości i nagle puszcza, a sznur uderzeniem o pień pozostawia linję. Po¹ wykreśleniu w ten sposób wszystkich czterech linij, wyznaczających boczne ściany belki, wyrębuje się zacięcia co €0 cm wzajemnie odległe tak, by prawie dochodziły do obu linij podłużnych, a następnie szerokim toporem ciesielskim odrębuje się drzewo między zacięciami. Postąpiwszy podobnie z wyznaczeniem i ociosaniem reszty boków otrzymuje się ostatecznie drzewo czysto w gran ociosane. Do celów podrzędniejszych, na przykład do rusztowań itp. oeiosuje się krąglak z dwu stron tylko lub czterech, ale z brzegami oflisowymi.

Rysunek 3.

ij \i

Jeżeli jest dana średnia grubość d krąglaka, można wyznaczyć wielkość boków b, h na ™ podstawie wzajemnego związku, widocznego j z rysunku 3.    7

158

di = b* -t- hi za przyjęciem pewnego ściśle określonego stosunku obu tych boków, a mianowicie b : h = m : n} czyli

P^-__-c

—

b = — h.

Pewne, odpowiadające praktyce, wartości szczegółowe za m i n umożliwiają wyznaczenie zapomocą śednicy d wielkości boków b i h:

a) przekroju kwadratowego, to jest możliwie największego z danego krąglaka; ponieważ tu m — n, więc odnośnie do wzorów 159 i 158 b = h, d² = 2 Ji², stąd h = d y/Ob = 0-7071 dy ostatecznie

160

h = 0*707 d

a powierzchnia przekroju

fi = h² = 05 d²

ß) przekroju belki najczęściej używanego w stosunku

161

:*»

b : h = m : n — 3 : 4, czyli b h co wstawione we wzór 158 daje

162

25

h J² -j- h² =    ^², Ä

= d\J =

160

164

powierzchnia

165

fz = bh = 0SdX 0-8 d = 0-48 r/3 Y) przekroju prostokątnego belki w przybliżeniu najwytrzymalszej z danego krąglaka w stosunku

160

b :h — 5:7, czyli b — -^li

O \t~

74

. /49

= rfV-₇.,: =

0*8136tf,Ä=0*814rf 167

² -ł- h² —    li3, h

5

b = Yh = 0*8136 X y = 0-5811 d b = 058

168

powierzchnia

169

f₃ = b h — 0‘81 (2 X 0'58 d = 0-47 ć73 8) przekroju belki najsztywniejszej z tego krąglaka w stosunku

170

b :h = 4 :7, czyli 5 = -y ii

65

. /Ï9

= rfVć5 =

0-8682(7, & = 0'87 d 171

6=yA = yX 087 d — 05 d

17 2

powierzchnia

f₄ = & h = 0-5 X 0-87 d = 0-43 d«. Ponieważ średnia powierzchnia krąglaka

173

171

/o = -^2 = 0-785 ^

więc z przyrównania jej do powierzchni przekrojów wyżej pod >a do y wyznaczonych okazuje się, że przekroje te /j, /o, f₃, /*4 wynoszą kolejno 63*7°/₀, 61°/o₇ 60°/₀ i 54'8°/₀ powierzchni przekroju krąglaka strata zatem materjału drzewnego na trzaski z ociosania powstałe, niedające się użyć nawet na opał, wynosi w tym samym porządku 36*3o/₀, 39°/₀, 40°/₀ i 45*2°/₀.

Cyfry te mówią, że korzystniej wypada wyrzynanie budulca piłą, niż ociosanie siekierą, pozostałe bowiem części krąglaka z przerżnięcia dają się użyć do rusztowań, do podrzędniejszych części budowli itp., lub ostatecznie na opał.

Na tej samej zasadzie, jak poprzednio, oblicza się z danej średniej grubości krąglaka rozmiary poprzecznego przekroju m, n, o, p, r. 8. i, u belki oflisowej, przedstawionego w rysunku 4.

Jeżeli w przekroju tym między najmniejszą wysokością ht, a największą szerokością b zachodzi stosunek 04 : ß, zaś między ! m najmniejszą szerokością b1: a największą ; wysokością h stosunek ßt : a, co daje się ! f przedstawić proporcjami    ^

:b =

: h =

ca. a

Rysunek 4.

czyli

irr

ki:

--b,.....*    ;

i-

“^1

«1

177

178

to gdy

d² = b² ~f- hL² — bp -+- h² =    ^ j ² -ł- bp = hj ² h² =

ß^-H «⁸

ß³ -t- «i³

ai²

. hi² =

a²

h²

179

a stąd

*1

_ J a'³

— d\ H-

d — sj

“i

«iâ

ß² H- 04 ²

181

182

_ , ßi v/_^

— a a V ßl2+a3

Podstawmy w równaniach 175 i 176 szczegółowe wartości stosunkowe, przyjęte wyżej pod y i o jako praktyczne, a mianowicie

Tij    oCj 5    4

y = y = y,. = y = y == y, a stąd odnośnie do wzorów 186

/ 5i

i8a

7 ,/25

0-58    y V 74 =

do 180 otrzymamy: ń, = d \]

J 72

- ^ V 42-1-73

Jeżeli bi = hl, to z rysunku    4,    a względnie z    równania    176

wynika, że także musi b =    h,    a stąd dalszy    wniosek,    że

&i «i Pi .    ,    .

y = y = y = y przyjąwszy teraz, ze

równych: najmniejszej wysokości i    szerokości, oraz największej

wysokości i szerokości przekroju sprowadza się do sposobu wyżej pod y przedstawionego ; będzie zatem

\ = 0-58 rf, b— Ti — 0-81 d.

2. Obróbka drzewa zapomocą rznięcia dokonuje się piłami po-ruszanemi siłą rąk lub maszyn; a budulec w ten sposób uzyskany nazywTa się budulcem tartym.

Rznięcie ręczne odbywTa    się    w ten sposób,    że pień    na

rusztowaniu około 2 m Wysokiem, przymocow any klamrami przerzyna wzdłuż po linji sznurowej, w płaszczyźnie pionow⁷ej dwru ludzi, z których jeden stoi na górze, drugi na dole.

Rznięcie maszynowe przedsiębierze się w⁷ zakładach zwTanych tartakami, w których piły poruszane maszyną przerzynają drzewo automatycznie.

Odróżniamy następujące rodzaje materjału tartego.

a) Belki graniaste mają poprzeczny przekrój kwadratowy lub prostokątny. Zazwyczaj stosunek szerokości do wysokości tego przekroju b:h — 3:4; wszakże belka jest prawie najwytrzymalszą,

- 0-81 d, h

Jh

72 + 52

= 0'87 d, bt—d

⁴ \/⁴⁹

y Vë5=

050 d.

-sr, to wyznaczenie

gdy b : Ji = 5 : 7. Jeżeli z jednego krąglaka wycięto jedną, dwie lub cztery belki, to nazywa się całą belką, połowiczną lub krzyżówką, czyli ćwiartówką.

b)    Deski są z przyciętymi brzegami (gesäumte Bretter), lub z oflisowymi, to jest o naturalnej powierzchni pnia (ungesäumte Bretter); mają długość 8, 3-5, 4, 4*5,5, 5'5, 6 w, szerokość 15—35 cm i zależnie od swej grubości otrzymują nazwę, a mianowicie: deski stolarskie 1—1*5 cm, sufitówki 1—2 cm, zwykłe deski do 4 cm, dyle, brusy 5—8 cm, bale 8—10 cm grube.

c)    Beleczki (cienkie drzewo) i legarki (podłogowe) mają przekrój 5X8, 8X8, 8X10, 8X12, 8X15, 10X10, 10X12 cm.

d)    Łaty o przekroju 25X2'5, 4X7 do 4X8 cm.

e)    Okrawki czyli oszwary mają jedną stronę płaską z przerżnięcia powstałą, a drugą tworzy naturalna powierzchnia łukowa pnia.

3. Obróbka drzewa zapomocą łupania zastosowuje się tylko do krótkich, niebardzo grubych i niesękatych pni; do tego celu używają zwykłej siekiery, topora i klinów. W ten sposób wyrębuje się wprost z pnia materjał, jako wyrób do pewnych celów, a głównie na gonty i dranice, i odznacza się tern od rzniętego, że włókna jego nie są poprzerzynane lub poprzecinane — jak to się dzieje podczas ociosywania lub rznięcia — i wskutek tego jest trwalszy i wytrzymalszy.

Gonty są to małe deszczułki sosnowe łupane 32—80 cm długie, 8—12 cm szerokie, mają jeden brzeg podłużny 12—15 mm gruby, zaopatrzony rowkiem 1—2 cm głębokim, a drugi na parę milimetrów ostro przycięty.

Dranice są 95—140 cm długie, 10—12 cm szerokie, zresztą podobnie wykonane jak gonty. Wytwarza się je także zapomocą radjal-nego łupania stosownemi narzędziami dolnej — w regule niesękatej — części pnia sosen przestałych i najczęściej wewnątrz w ten sposób spróchniałych, że drzewo zdrowe, przydatna do dranic, tworzy pierścień niegruby, bardzo łatwo łupliwy.

10. Ochrona drzewa od pęcznienia, zsychania się i paczenia.

Drzewo świeżo ścięte zawiera wody do 60o/₀ ciężaru własnego i przed użyciem do budowy trzeba je koniecznie osuszyć; wysuszone na powietrzu zawiera zawsze jeszcze 15—20°/₀ soków, a nawet po sztucznem osuszeniu niezupełnie jest bez soków.

Drzewo po utracie soków zmniejsza swój ciężar i objętość, to jest zsycha sie czyli zbiega się; i na odwrót drzewo suche nasiąknąwszy wilgocią na słocie pęcznieje. Oba te objawy nazywają pracowaniem drzewa, które nigdy nie jest jednostajne z powodu niejednolitego złożenia masy drzewnej. Wskutek tego właśnie drzewo połowiczne, deski i dyle podczas wysechania wypaczają się, drzewo wyrośnięte o włóknach zwichrzonych skręca się i jedynie drzewo ćwiartkowe ulega najmniej paczeniu się.

W kierunku długości włókien zsychanie się jest najmniejsze.

Temu pracowaniu drzewa i jego złym skutkom zapobiedz mogą skutecznie następujące zabiegi ochronne.

1.    Ścięcie drzewa zupełnie zdrowego w takiej porze, kiedy ma najmniej soków.

2.    Zabezpieczenie od dostępu wilgoci zapomocą okładzin, opierzenia, odachowania itp. — zapomocą zapuszczenia drzewa łojem, woskiem, parafiną, olejem lnianym itp. — zapomocą powleczenia olejem lnianym, farbą olejną, pokostem lnianym, mazią drzewną, karbolineum Avenariusajhp., wreszcie zapomocąa impregnacji, określonej szczegółowo w następującym niżej poddziale 11. Drzewa wszakże mokrego nie nałeży nigdy powlekać, gdyż to przeszkodziłoby schnięciu i spowodowałoby zatchnięcie drzewa.

3.    Suszenie naturalne polega na tern, że drzewo odarte z kory na kilka miesięcy przed ścięciem, a potem ścięte, przerzyna się możliwie szybko i układa w przewiewne stosy pod dachem na wolnem suchem powietrzu w miejscu, chronionem od deszczu, wilgoci ziemnej, silnych przeciągów i promieni słonecznych. Cienkie drzewa tarte na takim składzie są już po roku osuszone; grubsze wymagają 2—4 lat, a dębowe 5—7 lat.

4.    Suszenie sztuczne odbywa się w przestrzeniach zamkniętych, suszarniach, w których temperatura krążącego powietrza ogrzanego wzrasta co najmniej: dla dębiny do 40°, dla reszty drzew liściowych 30—40°, dla szpilkowych cienkich 80—95°, a grubych do 50° C. Drzewo w stosach należy tak ułożyć, by powietrze miało dostęp do wszelkich jego powierzchni i po nasyceniu wilgocią mogło uchodzić stosownymi przewodami na zewnątrz suszarni.

5.    Ługowanie zarówno, jak i poddanie drzewa działaniu pary ma za cel rozpuszczenie szkodliwych domieszek soków i spowodowanie wycieknięcia ich. Mniejsze kawałki drzewa poddaje się w tym celu wygotowaniu w kotłach, większe zaś działaniu

pary, wtłaczanej czołem drzewa pod Wysokiem ciśnieniem -, działanie pary jest tu najskuteczniejsze, rozcieńcza bowiem zupełnie soki drzewne i uprowadza je na zewnątrz drzewa, jako już skondensowana.

Drzewo wyługowane, lub parą przepłókane jest lżejsze i trwalsze od suszonego na powietrzu*, nadto po wyjęciu ze skrzyni parowej daje się łatwo gjąć .dowolnie i zatrzymuje postać wygiętą, którą to bardzo cenną własność wyzyskano znakomicie do fabrykacji mebli gj ety cli.

Duże drzewa, ułożone w płynącej wodzie czołem odziomka przeciw prądowi i przymocowane na kilka miesięcy, doznają także wyługowania*, to samo dzieje się z drzewem podczas jego spławiania.

Drzewo po wyługowaniu trzeba przed użyciem należycie wysuszyć na powietrzu.

11. Ochrona drzewa od gnicia*

Głównym powodem psucia się drzewa są jego soki, niedająee się nigdy zupełnie usunąć, a powodujące rozkładem swym niszczenie włókna. Świeżo ścięte nieoczercone drzewo ulega pod wpływem gorąca rychło zatchnięciu. Jeżeli z powodu braku przewiewu drzewo nie może wyschnąć — jak na przykład legarki i deski podłogowe na stropach itp., — to poczyna gnić na sucho, to jest próchnieć czyli butwieć, co objawia się jaśniejszą barwą drzewa, lżejszością wagi, utratą spoistości i łatwą rozcieralnością. Jeżeli wreszcie części zespołu drewnianego stykają się z ziemią, mokrym murem itp., to ulega mokremu gniciu i wtedy przybiera barwę czerwonawobrunatną i staje się kruche.

Wśród ciągłej zmiany wilgoci i suchości drzewo niszczeje bardzo rychło, choćby było doskonale wysuszone; w tych warunkach opiera się jedynie dębina najdłużej, a mianowicie 50—GO lat, modrzew już tylko przez 20—30 lat, świerk prez 5—10 lat, a jodła jeszcze mniej.

Dąb, buk i wiąz pod wodą trwają wiecznie i twardnieją czem raz więcej; jesion zaś, brzoza, wierzba, topola niszczeją rychło pod wodą.

Porysowane i spękane drzewo niszczeje rychlej, niż całe, gdyż wilgoć, grzybki itp. dostają się bardzo rychło do wnętrza.

W glinie czystej lub zwykłej, oraz w mokrym piasku drzewo utrzymuje się bardzo dobrze; mniej dobrze w suchym piasku, a najgorzej w gruncie wapnistym.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Przeciw opisanym właśnie warunkom, sprowadzającym gnicie drzewa, służą następujące środki ochronne.

1.    Przewiew i zabezpieczenie od wilgoci jest najskuteczniejszym środkiem ochronnym; należy więc wszelkie drzewo użyte według możności tak obudować, by zewsząd miało przewiew i niestykało się z wilgocią.

2.    Impregnacja jest w stanie najskuteczniej utrwalić drzewo i polega na tem, że rozpuszczone sole metali, a mianowicie chlorek rtęci, chlorek cynku, witrjol miedzi lub witrjol żelaza, wpędzane Wysokiem ciśnieniem 6—8 at w pory drzewa w kierunku włókien, nasycają cały pień i wyciekają drugim końcem, o ile nie zostały zużyte do utworzenia z sokami związków nierozpuszczalnych. Wskutek impregnacji drzewo staje się twardsze, cięższe i trudniej obrabialne; użyte tu sole czynią je kruchszem, oleje maziowe zaś elastyczniejszem.

Istnieje więcej metod impregnowania drzewa; z pomiędzy tych bywają jednak najczęściej zastosowywane przedstawione niżej metody.

Metoda Boucherie impregnuje drzewo, przeznaczone na przykład na progi kolejowe w ten sposób, że belka przerzyna się poprzecznie w połowie długości na O9 grubości, wygina z pomocą klinów celem otworzenia przerżnięcia i wkłada na jego obwodzie sznur, który po wyjęciu klinów zostaje zaciśnięty przerżnięciem; w powstałą w ten sposób przestrzeń wpuszcza się rurkę, którą z wysoko ustawionego naczynia spływa witrjol miedzi i własnem ciśnieniem liidrostatycznem wciska się w pory drzewa tak długo, aż pocznie wyciekać oboma końcami belki. Impregnacja witrjolem miedzi jednak nie utrzymała się, a szczególnie w odniesieniu de dębiny.

b)    Metoda Pfister a impregnuje podobnie, ale przecięcie wykonuje się przy końcu odziomka — po poprzedniem nieprzesiąkliwem uszczelnieniu jego czoła, — a w przerżnięcie wpompowuje się dwu* procentowy roztwór chlorku cynku. Ta metoda odpowiada lepiej, gdy idzie o impregnowanie drzewa długiego.

c)    Metoda Kyana (Kajena) wtłacza ciśnieniem hydrostatycznem wysoko ustawionych naczyń jedno- do dwuprocentowy roztwór sublimatu do zamkniętej skrzyni, mieszczącej drzewo, przez 7 do 14 dni. Metoda ta jest niezawodna, ale z powodu mocno trujących własności sublimatu zastosowuje się jedynie do drzew na wolnem powietrzu użytych.

d) Metoda Bur ne ta (Bern eta) ługuje drzewo parą w kotle, a potem ciśnieniem do 8 at wtłacza w niego chlorek cynku; chlorek cynku jest tanim i bardzo dobrym materjałem impregnacyjnym.

12. Ochrona drzewa od robactwa.

W korze i bieli żyje mnóstwo pasożytów w postaci owadów, chrząszczy i ich poczwarek, które wgryzają się aż do rdzenia i niszczą drzewo. Obecności ich trudno poznać, i na drzewie żyjącem można jedynie domyślać się jej z powolnego zaniku korony drzewnej albo z występujących kropelek żywicy.

Chrząszcz drzewny jest bardzo wielkim szkodnikiem, niszczącym lasy szpilkowe i dlatego trzeba go nieustannie niszczyć zapomocą szybkiego odarcia kory i tępienia wszelkich jego zarodków.

Drzewo zabudowane, nawiedzone robakiem, daje się ochronić od zniszczenia zapomocą nasycenia wrzącym ługiem mydlanym; również zapuszczenie oraz powłoka tłustemi żywicznemi substancjami, wj ługowanie albo impregnacja działa tu skutecznie.

13. Ochrona od grzyba domowego.

a) Znamiona i objawy grzyba.

Grzyb domowy, czyli stroczek płaczący (merulius lacrimans, der Hausschwamm oder der Tränenschwamm) powstaje w regule na drzewie już obrobionem, zabudowanem, i lęgnie się najchętniej tam, gdzie obok materjału drzewnego znajduje się próchnica, a do powstania i rozwoju potrzebuje: miernej wilgoci i ciepłoty, braku światła i braku przewiewu. Żywi się drzewem, które wskutek tego niszczeje, i jest właściwie wynikiem psucia się drzewa.

Tkanina grzybna poczyna rosnąć w drzewie cieniuchnemi nie-widzialnemi niteczkami, które jpóżniej grubieją na włókna białe, splatają się zwolna w białe plamy puszyste, czasem w płatki delikatnej skórki, zwiększają się i przeradzają w delikatną siatkę wełnistą srebrzystą, do pajęczyny podobną. Siatka utrzymuje drzewo w ciągłej wilgoci, rozrasta się szybko w powłóczyste łodygi i strugi centymetrowej grubości i wielumetrowej długości na wszystkie strony, tworząc coraz cieńsze odnogi i nitki aż do niedostrzegalnych okiem włókienek, które przewijają się poprzez masę mate-rjałów, zapełniających przestrzeń zagrzybianą' (na przykład pod podłogą), przeciskają się nawet przez szczeliny i spoiny murów, o ile poza nimi znajduje się drzewo i niszczą tkankę drzewną, zaprawę

murów i spoiwo kamieni. W tym stanie rozwoju przybiera grzyb barwę popielatą o połysku jedwabistym, poczem przeradza się w masę bladożółtawą, elastyczną, do korka podobną, która pod działaniem światła i powietrza przechodzi w ton brunatny.

W dalszym rozwoju grzyb dostaje owocniki czyli nasienniki, które wytwarzają sie — bez przybrania jakiej osobnej postaci — av zakątkach najciemniejszych, gdzie grzyb najwięcej się rozwinął. Tu największa część puszastego dotąd grzyba wałowego pokrywa się brunatną masą gąbczastą, -z wiekiem coraz ciemniejszą i twardszą, na której powierzchni rozwijają się właściwe ciałka; jednakże w miejscach stosownie obszernych jaśniejszych przybierają owocniki postać placka z okrągłem owalnem wybrzuszeniem 3 do 9 cm grabem, o średnicy 1 m. Skoro zarodki dojrzeją, kurczy się grubość owoc-ników, a zarodki w postaci brunatnego proszku wysypują się same przez się lub doznają wyrzucenia z dość wielką siłą wskutek pękania komórek zarodkowych; reszta masy grzybnej zsyclia się i gnije.

Ponieważ na masie włóknistej grzyba, a jeszcze częściej na owoc-nikach jego wytwarzają się zjadliwe wydzieliny kropliste, więc stąd pochodzi jego nazwa grzyba płaczącego. Najgorszą wszakże i najniebezpieczniejszą jest jego odmiana płaczący grzyb rdzawy, który odznacza się mięsistą masą* gąbczastą, zlewającą się w łapcie rdzawożółte 10 do 15 cm średnicy o białych brzegach z zarodkami rdzawymi, wydzielające nieustannie krople zjadliwej cieczy; rozrasta się bardzo szybko i niszczy wszelkie drzewo.

Wśród częściowego braku potrzebnych do rozwoju warunków, jedwabiste plamy watowe występują mniej, białe nitki, łodygi i włókna źle rozrastają się i stają się żółtawe, dymowoszare, brunatne, nawet czarne, zwłaszcza na kamieniu, cegle i zgnitem już drzewie.

W ciasnych przestrzeniach: między deskami, w spoinach desek, między murem a okładzinami drewnianemi itp. wyrasta grzyb w zbitej, z wielu warstw złożonej masie skórzastej, szarej z jedwabistym połyskiem, o tkaninie wachlarzowej i brzegach także wachlarzowych lub puszczających delikatne wilgotne niteczki; zresztą na dolnych i międzywarstwowych powierzchniach masy widno barwę szarofioletową, żółtą i różową.

Młody grzyb wogóle jest jasny i wydaje woń grzyba jadalnego, stary zaś ciemny aż do czarności szerzy ostry, mocno zdrowiu szkodliwy odór grzybny i gnilny.

Grzyb na żyjącem drzewie znajdywano bardzo rzadko; częściej na drzewie zamarłem, które może zarazić inne na składzie. Wiatrem niesiony pył zarodkowy może także zarazić drzewo, jednak przyjmuje go się stosunkowo bardzo mała ilość. W starych suchych budynkach niema niebezpieczeństwa powstania grzyba, natomiast w nowych i przebudowach w przeciągu dwu do sześciu lat po wykończeniu budowy, a zwłaszcza zbyt szybkiem, jest ono bardzo wielkie; grzyb poczyna się tu od belek stropowych i legarków w najniżej położonych częściach budynku, rozszerza się nadzwyczaj prędko na całą konstrukcję drzewną, spożywa wszelkie drzewo mokre i suche, zmienia w próchno i powoduje gnicie, a najgłówniejszym czynnikiem jest tu wilgoć. Grzyb czepia się zarówno bieli jak drzewa rdzennego i niszczy je tern, że odbiera* mineralne składniki, wskutek czego układ masy drzewnej zmienia się, traci swą spoistość i niszczeje; najlepiej rozwija się on na drzewie miernie wilgotnem, drzewo zaś całkiem mokre nie ulega wcale grzybowi. Doświadczenia wykazały, że grzyb w temperaturze 15° do 20° C najlepiej się przyjmuje i rozwija, natomiast niżej 0° i ponad 32° C przestaje całkiem rosnąć; niższe temperatury zabijają go.

Wogóle drzewo grzybem zarażone przyjmuje bardzo wiele wilgoci i przewodzi ją na znaczne przestrzenie; tern się też tłumaczy wielka wilgotność tam, gdzie grzyb drzewo opanował.

Drzew liściowych wogóle grzyb mniej atakuje, a dębina nie ulega mu prawie nigdy; natomiast czepia się on najłatwiej i najchętniej drzew szpilkowych, z wyjątkiem sosny i modrzewia, u których z powodu bogactwa żywicy niszczy tylko biel. Przekonano się także, iż drzewa szpilkowe, wyrosłe na twardym gruncie mineralnym ulegają mniej grzybowi, niż drzewa z gruntu wilgotnego, ziemistego. Drzewo zagrzybione niszczeje w⁷ przestrzeni pozbawionej światła i powietrza bardzo szybko, i tylko od strony wystawionej na działanie światła, pozostaje kilka milimetrów gruba, niezepsuta warstewka, dająca drzewu z wierzchu pozór zdrowego.

b) Zwalczanie grzyba.

Skuteczne zwalczanie grzyba jest jedynie wtedy możliwe, jeżeli podczas użycia i osadzenia drzewca wr budowie uniknie się oględnie i starannie tych wszystkich warunków⁷, które sprzyjają wtargnięciu grzyba; wszakże niełatwo i niewszędzie dają się te zabiegi przeprowadzić.

W każdym razie drzewo przeznaczone do budowy powinno być zupełnie zdrowe, suche, bez zarazków i tak ułożone i obudowane, by światło i świeże powietrze miało przypływ ze wszech stron, zwłaszcza od strony czół drzewa, a dostęp wilgoci był niemożliwy.

Nasypka pod podłogę musi być bezwarunkowo sucha, wolna od próchnicy, gliny, zarodków grzyba i roślinnych domieszek. Według możności także i pochodzenie drzewa powinno być troskliwie dobrane.

Środki przeciwgrzybne zastosowuje się nie tylko tam, gdzie już grzyb wystąpił, lecz także do ochrony drzewa w nowych budowlach, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa pojawienia się grzyba zwłaszcza, gdy grunt jest wilgotny, znany z występowania grzyba, a budynek niepodpiwniczony itp. Jako wypróbowane tego rodzaju środki ochronne aniteseptyczne uchodzą obecnie:

1.    Roztwór óprocentowy wolnego kwasu fluorowego zarobiony 3*25% odpadków cynku w szczelnych korytach drewnianych, w które wkłada się drzewo i pozostawia przez 24 godzin. Sposób ten zastosowuje się tylko do większej ilości drzewa i wymaga wielkiej ostrożności, gdyż kwas fluorowy jest mocno gryzący i trujący.

2.    Antypolipin jest biały, bezwonny proszek, który jako roztwór z 5% wody służy do nasycenia, albo z 10% wody do potrójnego powleczenia drzewa, a z 20% wody do pojedynczej powłoki muru.

3.    Mikro sol, Antinonnin i Ant.igermin są preparatami miernie jadowitymi, niegryzącymi, którymi jako 2 procentowym roztworem powleka się drzewo trzykrotnie*, środki te zabarwiają jednak silnie drzewo na żółto, a zatem są używalne tam, gdzie zabarwienie jest obojętne.

4.    Olej kreozotowy jest płynnym wytworem z mazi węgla kamiennego; gęstawy, brunatny, w wodzie nierozpuszczalny, działa skutecznie tylko wtedy, gdy zawiera conajmniej 20% fenolu. Trzy części kreozotu z jedną częścią denaturowanego spirytusu rozcieńczone używa się do pięćkrotnego powleczenia drzewa; dla silnego odoru jednak zastosowanie tego środka jest ograniczone.

5.    Karbolineum i oleje mineralne, nafta, maż węgla kamiennego itp. używają się do powłoki drzewa conajmniej pięć-krotnej z dokładnem napojeniem spoin i pęknięć; atoli mogą jedynie utrudnić rozwój grzyba, ale go powstrzymać nie są w stanie.

Najskuteczniejszym jednak środkiem jest wysuszenie drzewa w temperaturze 100° C lub poddanie go działaniu pary, gdyż w tej ciepłocie giną wszelkie zarazki grzybowe i pleśniowe.

<i) Stwierdzenie obecności i działania grzyba. — d) Tępienie grzyba.

247

c) Stwierdzenie obecności i działania grzyba.

Stwierdzenie obecności grzyba, względnie tego faktu, czy widoczne w danym razie zniszczenie drzewa — wobec braku oznak właściwych — od niego pochodzi, należy poruczyć wytrawnym znawcom, którzy powinni badania przeprowadzić z największą starannością, w sposób jak najbardziej szczegółowy i wyczerpujący, choćby się okazała potrzeba przedsięwzięcia możliwie Jak najdalej idącego odkrycia i rozbiórki drewnianych części składowych budynku, podejrzanych o zakażenie grzybem.

Za kierownicę w tych badaniach powinny służyć następujące oznaki obecności i działania grzyba:

1.    Białe puszyste plamy, tkanka, nitki, łodygi, włókna, masa grzybna itp. znamiona grzyba wyżej pod a) opisane.

2.    Spowodowana niszczącem działaniem grzyba zmiana włóknistego układu masy drzewa na ziemisty, pooddzielanie się jej w kierunku poprzecznym do długości włókien na poszczególne odcinki sześcienne w ten sposób, jakby była zwęglona, i nowa barwa żółto-brunatna.

3.    Głuchy odgłos drzewa wskutek uderzenia.

4.    Nieprzyjemny odor próchna i zgnilizny.

5.    Małe czarne plamki z siwawym odcieniem porozrzucane po drzewie niezaopatrzonem powłoką.

6.    Wgniatanie się za pociśnięciem istniejącej powłoki drzewa farbą olejną, mazią lub pokostem.

7.    Strzępienie się poszczególnych części omalowania farbą klejową łub wyprawy drzewa.

d) Tępienie grzyba.

W razie stwierdzenia grzyba przez znawców w sposób niewątpliwy, należy się zastosować do następujących, na doświadczeniu opartych wskazówek.

1.    Ustalić przedewszystkiem obszar grzybem zajęty.

2.    Usunąć z tego obszaru wszelkie drzewo grzybem zarażone, podejrzane, oraz zdrowe, a mianowicie: podłogi, okładziny szpalet drzwiowych i okiennych, odrzwia, legarki, belki itd. itd.

3.    Drzewo grzybem już zniszczone, oraz grzybem nadwyrężone spalić.

4.    Drzewo zdrowe, drzewo podejrzane i drzewo z wyraźnymi śladami grzyba, ale zdrowe jeszcze, należy odczyścić, poddać przewietrzaniu na poddaszu przez 8 do 14 dni, potem antiseptycznie zabezpieczyć i znowu zabudować.

5.    Wszellde nowe drzewo, które powinno być doborowe, należy poddać starannej antiseptyce.

6.    Usunąć całą nasypkę z pod podłogi, a w parterze niepod-piwhiczonym także i ziemię na 30 do 50 cm głęboko poniżej nasypki? a natomiast użyć czystego, wolnego od zarodków, grubego, suchego piasku lub kamyków o tych samych własnościach.

7.    Oczyścić mury w obrębie grzybem zajętym, odbić wypiawę nad podłogą tak daleko, jak sięga wilgoć, i spoiny inuru starannie wyskrobać i oczyścić.

8.    Oszuszyć mury wilgotne z pomocą pieców koksowych i przewietrzania możliwie wydatnego.

9.    Usunąć wszelkie powody zawilgocania murów, a to w miarę potrzeby: zapomocą szczególnych brakowań lub betonowali wewnątrz i zewnątrz budynku, zapomocą założenia warstwy izolacyjnej 15 cm pod podłogą wewnątrz budynku, ewentualnie także poziomej izolacji w murach itd.

10.    Odbitą powierzchnię murów trzykrotnie powlec 20procentowym roztworem antypolipinu, a po wyschnięciu zaopatrzyć polepą izolującą zwłaszcza, jeżeli nie posiadają warstwy izolacyjnej, a wykonanie jej byłoby za kosztowne.

11.    Drzewo antiseptycznie zabezpieczone nie należy przed upływem dwu lat powlekać farbą olejną kryjącą, tylko przeźroczystym pokostem lub lakiem kopalowym i to po upływie już kilku miesięcy.

12.    Drzewa niezabezpieczonego antiseptycznie nie należy bezwarunkowo używać.

14. Ochrona drzewa od ognia.

Dotychczas niema sposobów do uczynienia drzewa ogniotrwałemu istnieją jedynie środki utrudniające zapalenie się drzewa i palenie się płomieniem. Środki te są następujące:

1.    Wielokrotna powłoka drzewa szkłem wodnem z domieszką kredy.

2.    Powłoka rozczynem z 3 części ałunu i 1 części witrjolu żelaza.

3.    Powłoka chlorkiem wapniu i wapnem.

4.    Powłoka asbestem.

5.    Powłoka masą ochronną Scherera, złożoną ze środka impregnującego i z substancyj dających ogniotrwałą powłokę.

6.    Nasycony roztwór siarkami i fosforanu amoniaku.

.7. Gips, boran wapniu.

8. Wolframian, fosforan i krzemian sodu.

IX. Materjały roślinne.

1. Mech.

W budownictwie używają tylko dwu odmian mchu, a mianowicie :

a)    mech leśny czyli płonnik (polytrichum commune), który wyrasta na miernie wilgotnych miejscach w lesie;

b)    mech wodny, czyli torfowiec (sphagnum palustre), rosnący na błotach, elastyczny i pęczniejący na wilgoci, wskutek czego tworzy bardzo dobry materjał uszczelniający, zwłaszcza statki i czółna.

Obie te odmiany mchu służą do uszczelniania ścian kłodowych* dylowych, deskowych itp., oraz do zapełnienia spoin murów na sucho wykonanych*, o ile zaś spoiny takich murów byłyby ziemią zapełnione, to wkłada się w te spoiny nieco mchu w ten sposób* by woda ziemi nie wypłókiwała.

W budynkach zresztą gospodarczych uszczelniają mchem dachówkowe krycie dachów, oraz zapełniają przestrzenie pusto ścian i stropów, jako pożądanym złym przewodnikiem ciepła i głosu.

2. Trawa.

Trawy używa się wogóle do wzmocnienia skarp ziemnych i powierzchni terenu tam, gdzie tego zachodzi potrzeba, w sposób na-stępujący :

a)    obsianie trawą uskutecznia się po poprzedniem wzruszeniu grabiami powierzchni skarp. Jeżeli skarpa jest inaterjałem kamykowym lub glinianym, to trzeba powierzchnię jej przysypać ziemią urodzajną.

b)    Osadzenie korzeniami perzu wykonuje się z równo-czesnem nasypy waniem i ubijaniem skarp do sznura. Perz znaj duj o się wszędzie, szybko się przyjmuje i wzmacnia silnie powierzchnio skarpy; jeżeli jest do wyboru, to należy użyć rosnący na suchym gruncie piasczystym. Ten sposób zabezpieczenia skarp zowie się zabezpieczeniem sadzonkowem.

c)    Darniowanie płazem zastosowuje się do skarp o małem nachyleniu i polega na tem, że wycięte lub ukopane darnie 20 X 30 do 30X30 ęm i 10 cm grube układa się płazem na skarpie już. osiadłej, do sznura szeregami trawą do góry, przestrzegając wzajemnego wiązania, ubija się płasko i w miarę potrzeby przybija się każdą darń dwoma małymi kołkami.

d) Darniowanie r ę b e m zastosownje się do skarp stromych i wykonuje się najczęściej równocześnie z sypaniem skarpy w ten sposób, że darnie układa się trawą do spoin wspornych (nadół), normalnych do nachylenia skarpy, z zachowaniem wiązania, płasko szeregami do sznura jedna nad drugą, i każdą ubija a w miarę potrzeby przybija dwoma kołkami: ostatnią najwyższą warwstwę zwraca się trawą do góry i w ten sposób zamyka skarpę, której powierzchnię wreszcie wyrównuje się, aby'byla zupełnie płaską. Gdy ziemia sucha, trzeba podczas układania podlać wodą każdą warstwę darni po ułożeniu.

3. Słoma.

Słoma służy do krycia dachów, do wałków glinianych, którymi wyplatają ściany i stropy budynków wiejskich, do cegły niepalonej i do zaprawy w postaci sieczki. Do krycia dacłiów używają słomy tylko prostej, wiązanej w stosowne okłotki; dachy są wprawdzie łatwo zapalne, ale krycie jest trwałe, lekkie, tanie i chroni w zimie od zimna, w lecie od spieki. Za domieszką gliny lub zapomocą prasowania i stosownego przygotowania słoma staje się mniej zapalną.

4. Trzcina.

Trzcina (arundo phragmites) rośnie obficie na wodach stojących i moczarach w postaci długich trzonów rurowych z ostrymi liśćmi, i skoro dojrzeje — co poznać po żółkniejących liściach, — ścina się ją po zamarznięciu wody i wiąże w snopki 25 do 30 cm średnicy. Używa się do trzcinowania pod wyprawę drewnianych ścian i sufitów, o ile jest 10, a najmniej 5 mm gruba, i w tym celu musi być obłuszczona, gdyż połyskująca jej powierzchnia zawiera krzemionkę i łączy się mocno z wyprawą.

Służy także do krycia dachów. Wszakże do robót tych wszystkich używana nie powinna mieć więcej, niż dwa lata po ścięciu.

X. Różne materjały i wytwory.

1. Mar.

Odróżniamy wogóle maż drzewną, maż z węgla kamiennego i maż naftową. Maż drzewna jest ciałem mniej lub wiecej płynnem, tłustem, palnem, barwy czarnej i otrzymuje się zapomocą suchej destylacji z niektórych drzew szpilkowych, zwłaszcza z sośniny. Maź z węgla kamiennego uzyskuje sie

z suchej destylacji tego węgla, zwłaszcza jako produkt uboczny podczas fabrykacji gazu świetlnego i zowie się także mazią pogazową.

Zarówno maż drzewna jak i pogazowa ma z powodu zawartości kreozotu własności przeciwgnilne i używa się do zabezpieczenia drzewa, murów, lin itp. jako powłokę, którą jednak trzeba odnawiać przynajmniej raz w rok.

Mazie służą także do wyrobu tektury, czyli papy dachowej.

Maź naftowa jest pozostałością.z destylacji nafty, zawiera jednak znaczną ilość kwasu siarkowego i możnaby jej użyć tylko tam, gdzie szkodliwość wyziewów rzeczonego kwasu jest obojętna, albo też po zupełnem wydzieleniu z niej kwasu siarkowego. Maź ta dla swych własności nadaje się szczególnie także i do robót asfaltowych.

2. Kauczuk.

Kauczuk uzyskuje się z soku mlecznego pewnych roślin i drzew podzwrotnikowych, który ścieka wskutek nacięć pnia do naczyń i idzie do przeróbki. Kauczuk jest twardy w temperaturze 0° C, ale w temperaturze 30 do 50° C staje się bardzo miękki i nawet całkiem rozpuszcza się wśród pewnych działań chemicznych. Wadliwość ta daje się usunąć zapomocą wulkanizowania, polegającego na tern, że kauczuk po odczyszczeniu i osuszeniu miesza się z 2 do 35°/0 siarki i pod ciśnieniem poddaje się działaniu temperatury 120° do 150° C.

W miarę czasu twania wulkanizacji uzyskuje się kauczuk miękki, lub twardy, z których oba posiadają wielką elastyczność, wytrzymałość, trwałość na powietrzu i w wodzie, największą zdolność izolowania elektryczności i odporność przeciw wielu kwasom i ługom. Kauczuku miękkiego używają do balonów powietrznych, rowerów, automobilów i do uszczelniania maszyn, kotłów, rur itp., oraz jako środek izolacyjny od wilgoci; z kauczuku twardego wyrabiają najrozmaitsze przedmioty.

3. Guttapercha.

, Guttapercha bywa uzyskiwana tak, jak kauczuk i jest bardzo do niego podobna, ale mniej elastyczna i rozciągalna, oraz jako surowiec wymaga wielokrotnego odczyszczania. W cienkich płytkach przedstawia się jako materja włóknista, w kierunku włókien rozciągalna, ale w poprzecznym łatwo rozrywalna. Ma ciężar właściwy

1*0; ogrzana staje się gjętką, potem ugniatalną, w temperaturze 55° do 60° C daje się ciągnąć w rurki, nitki, pasy i w temperaturze 100° C staje się lepką, w 150° topnieje, a po oziębieniu zatrzymuje najdelikatniejsze odciski form.

Używa się do izo’acji podwodnych i podziemnych przewodów (kabli) elektyczności, do kiszek, pomp, sikawek, rzemieni popędowych, odcisków, klisz, nieprzesiąkliwych tkanin itd.

4. Asbest.

W przemyśle technicznym używają dwu odmian, asbestu o znakomitych własnościach, mianowicie:

a)    Asbest serpentynowy o twardości 3 do 4 i ciężarze właściwym 2-3 do 2-8-, posiada najdelikatniejsze włókna przędzalne, ogniotrwałe, przewodzące źle ciepło i elektryczność i łączy się łatwo z innymi materjałami.

b)    Asbest hornblendy o twardości 5’5 do 6 i ciężarze właściwym 2-9 do 3, posiada — prócz własności poprzedniej odmiany — trwałość przeciwkwasową.

Czyste, przysposobione włókna obu odmian służą do czyszczenia napojów, do zapełniania materaców, do sznurów, ogniotrwałych tkanin na dekoracje teatralne, na suknie, oraz na osłony, ścianki ochronne i materace straży ogniowej. Splecione z nitkami baweł-nianemi, konopnemi itp., a także z drucikami ołowianymi i mosiężnymi w sznury dają najlepsze szczelniwo na gorąco wytrzymałe.

Z małą domieszką kaolinu (czysta glinka) służy do wyrobu papy asbestowej do 30 mm grubej i asbestowego papieru. Wymieszany należycie z przeważną domieszką cementu portlanckiego i sprasowany daje łupek asbestowo-cementowy, czyli eternit, zaś z 5 krotną i więeejkrotną okrzemką tworzy masę izolacyjną dla kotłów parowych, ich przewodów, jakoteż masę ochronną żelaza od ognia.

5. Linoleum.

Odpadki korkowe, zmielone na mączkę, zarabia się olejem lnianym zżywiczonym wśród ogrzewania na gęstopłynną masę, która rozwałkowana po jednej stronie tkaniny jutowej pod wielkiem ciśnieniem zapomocą ciężkich wałków, wysuszona w ciepłocie 30 do 40° C , przez 1 do 4 tygodni i należycie olakierowana, tworzy linoleum.

W handlu znajduje się linoleum w zwojach 2 m szerokich, 25 do 27 m długich, 1*8, 2*2, 3, 3*6, 4, 4*6, 7 mm grubych, w sortach jednobarwnych w różnych odcieniach, bądź jako mniej wybredny

towar odciskany, bądź jako wzorzysty towar ,.inlaidu o łubianym zazwyczaj wzorze granitu; towar „inlaid“ wyrabiają tylko w grubości 2*2 i 3*3 mm.

Linoleum jest nieprzesiąldiwe, ciepłe, trwałe, tłumiące głos i to tern więcej, czem jest grubsze; utrzymuje się dobrze na wygładzonych i wysuszonych podłogach drewnianych i posadzkach twardych, ale je trzeba przymocować do drzewa gwoźdźmi bez główek, do powierzchni zaś innych materjałów przylepić kitem żywicznym, którego się liczy 1 kg na 4 m².

6. Pilśń żelazna.

Pilśń żelazną wytwarzają z długich, silnych, elastycznych włosów wełnianych zapomocą sprasowania pod wysokiem ciśnieniem hidrau-licznem, a dla ochrony od wilgoci, robactwa i wpływów atmosferycznych nasycają ją solami chromowemi, parafiną i łojem. Płyty z tej pilśni otrzymują rozmaite rozmiary szerokości i długości, a na grubość 5, 10, 15, 20 do 25 mm, i są na ciśnienie trzy razy wytrzymalsze od płyt ołowianych.

Jako podkładki pod maszynę, zmniejszają jej drgania, wstrzą-- śnienia, łoskot i hałas podczas ruchu; także używają ich na podkładki pod przymocowane do murów izolatory przewodów telegraficznych, telefonicznych itp.

XL Farby i powłoki.

1. Pogląd ogólny.

Farba nadaje przedmiotom pewnej barwy, a stosowna z niej powłoka może zabezpieczyć je od szkodliwych wpływów zewnętrznych i zwiększyć ich trwałość. Farby składają się z barwników naturalnych lub sztucznych i z pewnych cieczy; i jeżeli pod wpływem powietrza, światła i wody nie zmieniają swej pierwotnej barwy wcale lub mało, to są farbami właściwemi przeciwieństwie do farb niewłaściwych, które pełzną lub w inny jaki sposób barwę zmieniają.

Zależnie od ich pochodzenia .odróżniamy barwniki ziemne, mineralne, metalowe, roślinne lub zwierzęce. Ziemne lub mineralne składają się przeważnie z rozmaitych tlenków metali, zmieszanych mniej lub więcej z delikatną glinką, uzyskiwanych jako produkt uboczny w kopalniach rudy żelaznej i ostatecznie na delikatny proszek zmielonych. Bardzo wiele zresztą barwników zmienia

swą barwę wskutek wypalenia lub wyżarzenia na bardzo piękną i trwałą barwę. W najnowszych czasach uzyskuje się z wytworów mazi węgla kamiennego, asfaltu itp. barwniki najrozmaitszych odcieni.

Na ogół barwniki rozpuszczają się lub rozdrabniają w wodzie, olejach, spirytusie itp. Przeważnie barwniki roślinne, zwierzęce i anilinowe, otrzymywane z destylacji mazi węgla kamiennego, są rozpuszczalne i wsiąkają w przedmiot tak, iż naturalna barwa jego jest widoczna-, tworzą zatem tak zwane farby przezroczyste. Natomiast barwniki nierozpuszczalne, tylko rozpylone w cieczy, nie wchodzą w pory przedmiotu, tylko kryją jego właściwe zabarwienie ; są to barwniki pochodzenia przeważnie mineralnego i tworzą farbę kryjącą. Zmieszana farba przezroczysta z farbą kryjącą daje farbę kryjącą.

Zależnie od cieczy służącej do rozrabiania farb odróżniamy farby wodne, klejowe, olejne, pokostowe, żywiczne i woskowe. Przedmioty mające piękną barwę naturalną nie powleka się farbami kry-jącemi, lecz przezroczystemi, uwydatniającemi tern lepiej ową barwę naturalną. Do farb wodnych, klejowych itp. nie należy dawać barwników trujących, a zwłaszcza wewnątrz budynku. W farbie olejnej lub lakierniczej jest trująca własność niektórych barwników powstrzymana olejną twardą powłoką; gdzie jednak trujące substancje wskutek pewnych danych wpływów, mogłyby działać szkodliwie, tam nie wolno używać tego rodzaju farby. W każdym razie jednak powlekanie taką farbą olejną naczyń, służących do przechowywania artykułów spożywczych, jest bezwarunkowo niedopuszczalne.

2. Barwniki farb wodnych.

a) Barwniki białe: Kreda daje piękną farbę białą, ale powinna być pławiona lub przynajmniej zagotowana; mleko wapienne choć czyste, daje farbę mniej białą; gips bez kleju; glina jako podkład pod malowanie; biel ołowiowa, zwana także bielą kremzeńską silnie trująca, w wodzie nierozpuszczalna, z czasem żółcieje, a pod działaniem kwasu siarkowego czernieje; biel cynkowa z klejem na podkładzie kredowym jest najlepszą; biel barytowa tylko do farb klejowych, pięknie biała, połyskująca i trwała; biel grifitowa, bardzo piękna biała farba kryjąca, ale na słońcu szarzeje. Wszystkie barwniki białe dają farbę kryjącą. Do farb białych ze szkłem wodnem używają: kredy pławionej, bieli cynkowej i bieli barytowej; biel ołowiowa jest nieodpowiedna.

b)    Barwniki żółte: Karmin żółty z soków roślin, zmieszany z kredą lub gliną, daje farbę jasnożółtą, zlotożółtą, przezroczystą lub prześwietlającą; orlean z drzewa indyjskiego (bixa orellana), w postaci ciasta; kurkuma barwnik roślinny; żółcień chromowy, piękny, ale staje się ziełonawy rychło; żółcień neapoli-tański, naturalny lub sztuczny, z antymonu, minji i tlenku cynku, daje farbę piękną i trwałą; o kr a, mieszanina z wodanu tlenniku, żelaza i gliny, żółta, pomarańczowa lub brunatna, w różnych odcieniach, używa się głównie jako domieszka; piękną odmianą jest o kr a złota; ziemia żółta jest gliną z okrą zmieszaną; żółcień kadmowy (siarczan kadmu) daje świetną farbę żółtą, trwałą, nieprzezroczystą, której nie należy mieszać z farbami miedzianemi; żółcień kaselski albo mineralny (chlorek ołowiu) daje farbę złotożółtą, dosyć trwałą; oper ment składa się z siarki i arsze-niku, naturalny lub sztuczny, daje farbę połyskującą, cytrynową, nieprzezroczystą, silnie trującą i dlatego mało używaną; umbra składa się z krzemianu gliny i z 15 do 70% tlenków żelaza i manganu; daje farbę żółtą lub brunatną z odcieniem czerwonawym lub zielonawym. Do farb żółtych ze szkłem wodnem można użyć: żółcień kadmowy, tlennik uranu, chromian barytu.

c)    Barwniki zielone: Ziemia zielona, ze szczelin bazaltowych wydobywana, daje farbę nieczystą; lepsze odmiany są: zieleń werońska, zieleń francuska, zieleń saska; zieleń najwidzka ma' wiele arszeniku, daje piękną jasnozieloną farbę tanią; zieleń nowa mniej piękna od poprzedniej, żółtawa, służy za domieszkę do ultramaryny; zieleń kopalną naturalną uzyskują-z malachitu,, sztuczną z saletrzanu miedzi; zieleń brunświcka czyli zieleń ♦bremeńska daje farbę jasnozieloną, niezupełnie czystą; zieleń szwajnfurtska czyli zieleń paryska jest arsenianem lub octanem miedzi, silnie trująca, daje świetną farbę; zmieszana z gipsem lub spatem ciężkim ma w handlu różne nazwy; zieleń chromowa o różnych odmianach, z których najlepsza jest zieleń szma-

- ragdowa; mniej dobre: zieleń liściasta, angielska itd.; cynober zielony daje bardzo piękną farbę, złożoną z żółcienia chromowego, błękitu berlińskiego i spatu ciężkiego; grynszpan jest octanem miedzi; zieleń kobaltowa, to mieszanina z tlenniku kobaltu i tlenku cynku; zieleń cynkowa jest głównie domieszką. Najlepsze farby zielone uzyskuje się z mieszaniny farb żółtych z niebieskiemi, dokonanej bezpośrednio przed użyciem. Dobrą farbę do fasad daje mieszanina \ części zieleni szwajnfurtskiej z -J- do

f części grynszpanu, z | części zieleni bremeńskiej i z { do

części bieli ołowiowej. Do zielonych farb ze szkłem wodnem można użyć ultramaryny, tlenku chromu i zieleni kobaltowej.

d)    Barwniki niebieskie: Błękit bremeński jest wodanem tlenku miedzi; po wyschnięciu a w farbie wodnej jest jasno niebieski a w farbie olejnej zielony, błękit kopalny wodnisty węglan tlenku miedzi, za domieszką kwasów staje się zielony; z wapnem tworzy błękit wapienny jasnoniebieski; błękit kobaltowy uzyskuje się z fosforanu kobaltu pod działaniem rozcieńczonego kwasu siarcza-nego, ałunu i sody; daje farbę przeświecającą z odbłyskiem fioletowym bardzo piękną i trwałą, ale drogą; odmiany: s malt a i błękit leydeński; ultramaryna otrzymuje się z lazuru (lapis lazuli), sztuczna z kaolinu, soli glauberskiej, i węgla, i tworzy liczne odmiany; do farb zamiast kleju należy tu brać klajster mączrfy; błękit berliński czyli pruski przydatny jedynie do malowania wewnątrz budynku na zagruntowaniu kredą lub gliną; najlepszą odmianą jest błękit paryski; indigo, barwnik roślinny ciemno-w niebieski, służy do wyrobu błękitu nowego. Do niebieskich farb .ze szkłem wodnem używają ultramaryny i smalty.

e)    Barwniki czerwone: Czerwień florencka jest mieszaniną gliny z osadem, wytworzonym podczas gotowania fernambuku, daje farbę nietrwałą ciemnoczerwoną; — lak czerwony: wytwór z pozostałości po fabrykacji karminu, daje farbę jasnoczerwoną nietrwałą; karmin, z owadu „koszenila“ daje farbę bardzo piękną, karmazynową, ale drogą; pośledniejsze odmiany zwą się lakiem karminowym; czerwień chromowa, zwana cynobrem chromowym, cynobrem austrjackim, czerwienią Van Dycka, daje farbę czerwoną, .piękną i trwałą; cynober jest siarczanem rtęci, znany w starożytności pod nazwą minium; w stanie rodzimym jest gęstą masą lub w postaci kryształów przezroczystych czerwonych; sztuczny daje farbę nieco żółtawą, trwałą i tanią; najlepsze odmiany: cynober chiński, cynober karminowy, eynober holenderski; zafałszowany minją jest więcej żółty i z czasem czernieje; minja jest tlennikiem ołowiu, daje farbę jasnoczerwoną, dobrą, używaną do gruntowania żelaza i innych metalów i do kitów szklarskich olejnych dla ram metalicznych; minja żelazna, barwnik ziemisty, zawiera do 70% żelaza, daje farbę brunatno-czerwoną, jako farba olejna trzyma się silnie żelaza i używa się zamiast nńnji ołowiowej do gruntowania żelaza; czerwień japońska zbliżona do cynobru; czerwień nowa daje farbę nieco piasczystą, ale trwałą*, czerwień kobaltowa składa się z saletrzanu kobaltu i węglanu magnezji, albo z siarczanu kobaltu z fosforanem sodu; daje piękną żywą farbę czerwonofioletową w licznych odcieniach; bolus czerwony złożony z gliny i żelaza, daje farbę trwałą i tanią; najlepszą odmianą jest bolus armeński; czerwonodrzew czyli fernambuk uzyskuje się z drzewa fernam-buku, zwanego także drzewem brazylijskiem; m ar z an k a czyli krąp uzyskuje się z krapu, korzenia rośliny z rodzaju marzanny; daje farbę czystą, żywą, trwałą, w różnych odcieniach; zmieszana z glinką tworzy lak marzankowy czyli krapowy, którego najlepszą odmianą jest karmin marzankowy; odmianą marzanki jest czerwień berlińska, dająca farbę z odcieniem fioletowym lub brunatnym; czerwień angielska jest dennikiem żelaza w licznych odmianach: czerwień indyjska, perska, chemiczna, neapoli-tańska, francuska itd.; odmiana: czerwień polernicza, caput mor tum, colcothar jest produktem ubocznym fabrykacji kwasu siarczanego i daje farbę jasnoczerwoną do ciemnofioletowoczerwonej, trwałą i tanią, używaną do polerowania metalów i do robót malarskich; miesza się z farbami białemi i brunatnemi, a odmiany fiole-letowe zmieszane z barwnikami czarnymi dają farbę brunatną. Do farb czerwonych ze szkłem wodnem można używać: czerwień chromową i tlennik żelaza; cynober daje farbę brunatną, która potem czernieje.

f)    Barwniki brunatne: Ziemia kolońska, czyli kasselska, złożona z żywic bitumicznych, daje farbę trwałą; umbra daje farbę kasztanowatą, trwałą; najlepszą jest umbra holenderska; bru-nacień pruski powstaje przez wyżarzenie błękitu pruskiego, daje fafbę piękną i trwałą. Mieszanie zresztą barwników czerwonych z czarnymi tworzy brunatne.

g)    Barwniki fioletowe otrzymuje się z mieszaniny barwników czerwonych z niebieskimi; najpiękniejsze barwniki tworzą mieszaniny z ultramaryny lub z błękitu kobaltowego i karminu; mniej piękne z ultramaryny i cynobru albo laku krapowego.

h)    Barwniki szare: Tlenek cynku; lepiej jednak tworzyć je w drodze mieszaniny barwników czarnych z białymi, za dodaniem nieco innych barwników jeszcze celem uzyskania odbłysku czerwonawego, niebieskawego lub zielonawego.

i)    Barwniki czarne: Sadza składa się z niedopalonych delikatnych pyłków węgla, lekkich czarnych; daje farbę dobrą, niezupełnie czarną i bywa fałszowana piaskiem itp.; czerń frankfurcka

17

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

uzyskuje się z winogron zwęglonych i używa się do farb klejowych, które są trwałe; czerń kościana ze zmielonych kości spalonych; najlepsza z kości słoniowej; czerń węglana drzewna, korkowa i czerń hiszpańska; grafit starannie spławiony, zarobiony kwasem winnym. Do farb ze szkłem wodnem biorą sadzę, grafit i czerń irydjum.

3. Farby wodne.

Którykolwiek z barwników wyżej poszczególnionych, zarobiony wodą z domieszką ługu mydlarskiego, kleju, mleka, kazeiny, lub szkła wodnego, daje używaną do malowania wyprawy murów farbę wodną, której odróżniamy następujące rodzaje:

a)    Farba wapienna składa się z mleka wapiennego i barwnika i używa się do-fasad, ale jest nietrwała; trwałość da się podnieść za poprzedniem zmyciem ściany ługiem mydlarskim, albo za dodaniem tego ługu do farby. Należy wszakże pamiętać, że farba wapienna nagryza rury ołowiane i powłoki gumowe.

b)    Farba krwista składa się z surowicy krwi bydlęcej, uległej rozkładowi po 2 do 3 dniach i z palonego wapna sproszkowanego, przesianego, za dodaniem nieco ałunu. Farba ta jest po wyschnięciu zielona i trwalsza od poprzedniej, ale powłoka musi być dwukrotna.

c)    Farba klejowa składa się z barwnika i z kredy pławionej lub białej glinki zarobionych wodą, a bezpośrednio przed użyciem dolewa ^ię ciepłej wody klejowej i ponownie zarabia się silnie farbę.

Wodę klejową uzyskuje się z ciemnego stolarskiego kleju, który moczy się przez 24 godzin w zimnej wodzie, następnie zagotowuje się w małej ilości wody, a wreszcie dolewa się potrzebną ilość wody kipiącej.

Farby klejowej używa się do malowania wewnątrz budynków. Do robót wykwintniejszych — zamiast kredy i kleju — używa się bieli barytowej i roztworu gumy arabskiej, żelatyny, kleju rybiego,

¹ Kazeina czyli sernik należy do osobnej grupy ciał białkowych-, które znajdują się głównie w mleku, ale także i w roślinach i rozpuszczają się w wodzie słabo alkalicznej. Kazeina rozpuszczona w nasyconym roztworze boraksu, tworzy gęstawy płyn bardzo lepki, zwany klejem kazeinowym, czyli klejem sernikowym, który zastępuje miejsce kleju, lub gumy arabskiej. Twaróg roztarty z gaszonem wapnem lub kazeina rozpuszczona w roztworze sodu, potasu lub szkła wodnego dają kity kazeinowje, zalecane jako kity szklane i kity porcelanowe.

Mieszanina z^l“części kazeiny, i części gaszonego wapna i 3 części cementu daje kit do kamienia,^drzewa, metali, spoin itd.

białka jajowego itp. ; barwnik ultramarynowy wymaga zarobienia farby klajstrem mąeznym, zamiast klejem. Farby klejowe wogóle są żywe i piękne.

d)    Farba mleczna składa się z barwnika i mleka i nadaje się równo dobrze do wnętrza jak i zewnętrza budynku.

e)    Farba kazeinowa składa się z barwnika, z 1 części ciasta wapiennego odleżałego i z 5 części kazeiny na objętość, zarobionych wodą na masę lepką. Ma połysk silny i piękny, jest wodotrwałą, daje się zmywać, utrzymuje się wewnątrz i zewnątrz budynku, nadaje się do ścian drewnianych i do malowania artystycznego-, wszakże należy tu używać tylko barwników ziemnych lub metalowych.

Drzewo i płótno pomalowane tą farbą stają się trudniej zapalnemi.

f)    Farba wodoszklana czyli stereochromiezna składa się z barwników, rozrobionych w zgeszczonem szkle wodnem potasowem, niekiedy z małą domieszką sodu i rozcieńczonych wodą deszczową, lub rzeczną podczas zarabiania farby, a mianowicie : trzykrotną wagą wody do pierwszego malowania, a dwukrotną do drugiego i trzeciego. Farba ta umiejętnie zarobiona i nałożona jest bardzo trwałą, i nadaje się szczególnie do wypraw wapiennych, cementowych i gipsowych, a głównie do fasad.

Barwniki organiczne i szkło wodne sodowe są tu nieodpowiednie, gdyż pierwsze bardzo rychło płowieją, a drugie sprowadza wykwity. Zresztą w zestawieniu barwników farb wodnych wyżej, poddział 2, poz. a) do i), są wyliczone barwniki, stosowne do farby wodo-szklanej. Powłoka drzewa tą farbą uogniotrwala je do pewnego stopnia.

Malowanie artystyczne farbami wodoszklanemi zowie się stereo-chromią.

4. Barwniki farb olejnych.

a)    Barwniki białe: Z wyliczonych wyżej w poddz. 2 barwników używa się tu biel ołowiowa, biel cynkowa.

b)    Barwniki żółte: żółcień neapolitański, żółcień chromowy, okra, żółcień kasselski, operment.

c)    Barwniki zielone: zieleń szwajnfurcka, grynszpan, zieleń brunszwicka (bremeńska), cynober zielony, zieleń kobaltowa, zieleń chromowa, zieleń cynkowa.

d)    Barwniki niebieskie: błękit kobaltowy, ultramaryna, indygo, błękit berliński.

e)    Barwniki czerwone: karmin, marzanka, cynober, czerwień japońska, czerwień angielska, bolus czerwony, czerwień nowa, min ja.

f)    Barwniki brunatne, szare i czarne są tu te same barwniki farb wodnych, poszczególnione wyżej w poddziale 2, pod poz. f), h), i).

5. Ciecze farb olejnych.

a)    Olej lniany wyciska się z nasienia lnu i w czystym stanie jest oleistą cieczą żółtawą, wrze w temperaturze 130° C, zaś w 310° C wytwarza pary przykrej woni, które zapalają się same przez się i palą się wraz z olejem. Olej lniany do farby białej należy wprzód ubielić i to najlepiej zapomocą silnego działania promieni słonecznych, po poprzedniem przefiltrowaniu za użyciem węgli kościanych. Olej lniany wysycha powoli i dlatego używają go do farb olejnych dopiero po przerobieniu na pokost lniany Bywa fałszowany olejem rzepakowym, olejem z nasion bawełny, z nasion konopi, tranu rybiego, olejem żywicznym itp. ; fabrykaty te wszystkie są małej wartości i nie nadają się do farb olejnych.

b)    Pokost lniany uzyskuje się przez zagotowanie i zoksydo-wanie oleju lnianego z tlenkami metalowymi, bogatymi w tlen. Gotowanie powinno trwać przez 3 do 4 godziny w ciepłocie około 200° C za dodaniem 2o/₀ minium lub gładzi ołowiu*, wśród częstego mieszania; potem pokost w możliwie najgorętszym stanie pozostawia się w spoczynku, i gdy osad opadnie na dno naczynia, odlewa się czysty pokost. Osadu można użyć ponownie do pokostu farb ciemnych.

Dobry pokost jest nieco gęściejszy i ciemniejszy od oleju lnianego; nie powinien jednak być za ciemny lub brudno brunatny. Bywa zresztą często fałszowany żywicą lub olejem żywicznym itp-

Pokostu przeznaczonego do białej farby nie można mieszać z minium ani z gładzią ołowiu, gdyż powodują zżółknięcie farby; natomiast używa się jednoproeentowego bromianu manganu lub dwuprocentowego hidratu tlenku manganu.

c)    Olej terpentynowy, terpentyna, jest cieczą ulatniającą się, cienkopłynną, bezbarwną, czasem żółtawą, w każdym razie

¹ Gładź ołowiowa uzyskuje się z utlenienia metalicznego ołowiu w postaci ślizkich, w dotknięciu łatwo rozcieralnych żółtych, aż w czerwoność wpadających łuseczek o metalicznym połysku; używa się do gotowania pokostu lnianego lub sykatywu, jako środka przyspieszającego wysechanie.

o właściwej silnej woni; uzyskuje się z destylacji surowej terpentyny, pochodzącej z rozmaitych rodzajów sosny i czyści się parą za dodaniem wapna żrącego. Kosyjska lub polska terpentyna uzyskuje się z korzeni świerka albo sosny i ma przenikliwą woń, nie dającą się usunąć.

Dobra terpentyna jest czysta jak woda, ma przyjemną woń ostrą, roztarta w dłoniach nie przylepia się do rąk i szybko się ulatnia, tracąc zupełnie woń po kilku minutach. Bywa fałszowana n. p. produktem naftowym, węglowodorem i innymi lotnymi olejami; w tym stanie pozostawia tłuste plamy na papierze, podczas gdy prawdziwa terpentyna żadnych plam nie zostawia.

Terpentyny używa lakiernik do rozrabiania i rozcieńczania różnych lak olei żywicznych, a także do rozcieńczania farb olejnych zwykłych, ale powinien to robić w małej ilości i to tylko do powłoki wewnątrz budynku; terpentyna bowiem ułatwia powlekanie farbą i czyni ją tańszą, ale zmniejsza połysk i trwałość powłoki.

d) Sykatyw jest domieszką płynną do farb olejnych, umożliwiającą szybkie schnięcie i uzyskuje się z oleju lnianego, zmieszanego z większą ilością gładzi ołowiu, minji ołowianej i umbry, doprowadzonego do tak wysokiej temperatury, aby masa zgęstniała i bańkami się pokryła; potem masę odsuwa się od ognia, rozcieńcza terpentyną, filtruje i sykatyw gotowy. W podobny sposób przyrządza się także inne środki różne, powodujące szybkie schnięcie.

Dobre sykatywy, nałożone cienką warstwą na szkło powinny wyschnąć po 15 minutach, a dodane w ilości 5 do 8°/₀ do czystego oleju lnianego powiriny spowodować ’ wyschnięcie jego powłok około w 18 godzinach. Sykatywy do farb białych olejnych nie powinny zawierać tlenków ołowiu, aby farba nie zżółkła.

6. Farby olejne.

Farba olejna składa się z barwnika, zarobionego olejem lnianym lub pokostem lnianym na miernie gęstą masę i potem roztartego miałko na szlifowanej płycie kamiennej zapomocą tarki kamiennej albo na młynku stosownym. Wogóle farba olejna powinna zawrze zawierać pewną część barwników' metalicznych, n. p. bieli ołowiownj lub cynkownj, domieszaną do właściwego jej barwnika; zresztą powłoka kompletna farbą olejną jest trwTalszą i ekono-miczniejszą, jeśli farba przeznaczona do pierwszej powłoki czyli do zagruntowania zawiera prócz bieli ołowiu ²/₃ części spatu

ciężkiego, a do drugiej i trzeciej powłoki co najwyżej po ij₃ tego spatu.

Rozrzedzanie farby olejnej do stopnia, umożliwiającego należyte jej nakładanie podczas powłoki, wystawionej na wpływy atmosferyczne, należy uskuteczniać wyłącznie tylko pokostem lnianym, podczas gdy do powłoki w zabudowanej przestrzeni można użyć także w połowie dobrej terpentyny, zresztą celem przyspieszenia wysecliania można dodać nieco sykatywu. Masa farby olejnej miernie gęstej daje się przechować bardzo długo, jeżeli pokryje się ją stale cienką warstwą wody, a w razie zawartości w farbie barwników, wodę chłoniących, cienką warstwą oleju zamiast wody.

Farby olejne po wyschnięciu są twarde, nieprzesiąkliwe, trwałe na wpływy atmosferyczne i przylegają mocno do ciał porowatycli suchych, ale słabo do mokrych; są zresztą zazwyczaj piękne i połyskujące, który to połysk zmniejsza się jednak za dodaniem terpentyny.

W malarstwie artystycznem używają do farby olejnej — zamiast oleju lnianego — wosku rozpuszczonego w terpentynie.

7. Barwniki i ciecze farb lakowych czyli żywicznych.

Barwniki farb olejnych, poszczególnione w poddziale 4, str. 259, są zarazem barwnikami farb lakowych czyli żywicznych.

Ciecze, farb lakowych zaś są to tak zwane laki czyli pokosty żywiczne, będąca właściwie roztworem jednej z poszcze-gólnionycli niżej żywic w stosownym do tego celu płynie i odznaczają się tern, że tworzą powłokę prędko schnącą, połyskującą i trwałą. Zależnie od żywicy w skład roztworu wchodzącej odróżniamy następujące laki:

1. Laka kopalowa czyli pokost kopało wy zawiera k opale, tworzące grupę żywic twardych, trudno topliwych, do bursztynu podobnych, pochodzących częściowo z drzew dziś jeszcze istniejących, przeważnie jednak znajdywanych w ziemi wszystkich części świata — z wyjątkiem Europy — w postaci płyt, guzów, kul itp.

Poszczególne odmiany kopalu różnią się bardzo między sobą co do postaci, wielkości, twardości i własności chemicznych ; są przeważnie bezbarwne, często żółtawe lub czerwonawe ; miększe z nich na ogół bywają różnobarwne, ale jedynie bardzo twarde są bezbarwne i dają najlepszą lakę, n. p. kopal zanzibarski, wykopywany na wscho-

8. Farby lakowe.

263

dniem wybrzeżu i podobny do krzemienia kopal krzemienny na zaeho\lniem wybrzeżu Afryki.

2. Laka damarowa czyli pokost damarowy zawiera ży

wice dam arową, pochodzącą z rośliny szpilkowej dam mar a orientais, która rośnie na wyspach Malaka, Sumatra, Borneo

i Jawa. Laki tej używa się do jasnych, prawie białych farb lakowych, lecz nieolejnych.

3.    Laka bursztynowa zawiera żywicę zwaną bursztynem z drzewa szpilkowego, dziś już zaginionego, „pinus succifera“, znajdywaną wszędzie. Bursztyn jest cytrynowożółty z białymi płomykami, o przełomie muszlowym i twardości 2 do 2-5, topi się całkiem dopiero w ciepłocie 300° C i spala się bez pozostałości; jest bardzo drogim (kosztuje 4 do 5 koron od 1 g) wobec czego lakę wytwarzają tylko z jego odpadków.

4.    Laka kalafonjowa czyli pokost kalafonj owy wytwarza się z kalafonji, będącej żywiczną pozostałością podczas czyszczenia terpentyny. Kalafonj a jest żółtobrunatna, szklista, łatwo rozcieralna ; daje lichą i tanią lakę, która niezupełnie wysycha, a pod działaniem wpływów atmosferycznych rychło odskakuje i ściera się na proch.

Laki zresztą wyżej poszczególnione — zależnie od płynu do roztworu użytego i od sposobu rozpuszczenia w nim żywicy — różnią się wzajemnie, a mianowicie:

a)    Laki tłuste czyli olejne, wytworzone w ten sposób, że roztopione w wysokiej ciepłocie kopale lub inne tym podobne żywice zostały rozpuszczone w schnącym oleju (lnianym) i w terpentynie; schną szybciej od zwykłej farby olejnej a zwłasza, gdy w ciepłem powietrzu terpentyna się ulotni a pozostała żywica w ścisłym związku z olejem tworzy połyskującą powłokę, która w miarę dobroci żywicy jest nawet wytrzymała na wpływy atmosferyczne.

b)    Laka terpentynowa i laka spirytusowa są zwykłymi roztworami żywicy: pierwsza w terpentynie, druga w spirytusie, i schną wprawdzie jeszcze szybciej od lak tłustych czyli olejnych, ale trwałością im niedorównują a na wolnem powietrzu są nie do użycia.

8. Farby lakowe.

Barwniki i to najlepszej jakości, zaïobione jedną z lak w poprzednim poddziale określonych i roztarte w sposób opisany dla farb olejnych (zob. poddział 6) dają farbę lakową, której powłoka

obok żądanej barwy odznacza się pięknym połyskiem. W ten spósób otrzymujemy farby lakowe olejne, które są trwałe na wpływy atmosferyczne, farby lakowe terpentynowe i farby lakowe, spirytusowe. Farb lakowych używa się w ogóle tylko w jasnych tonach i to rzadko w budownictwie lądowem.

9. Farby lazurowe.

Barwniki rozpuszczone zupełnie w occie lub w pokoście olejnym tworzą farbę przezroczystą czyli lazurową octową lub farbę lazurową olejną.

Farby lazurowej octowej brunatnej (ziemia kolońska czyli kasselska) używają do wytworzenia zarysów słojów drzewa, ale tylko wewnątrz zabudowanej przestrzeni. Lazurowa farba olejna składa się z barwnika, zarobionego pokostem olejnym i jest trwała nawet i na wolnem powietrzu.

Farbę lazurową zarabiają — zamiast octem lub olejem — 4akże piwem, wodą cukrową lub gumową, ale rzadko kiedy, gdyż i te środki dają także lazurę nietrwałą na wolnem powietrzu.

Farby lazurowe zresztą w Stanie rozrobionym nie dają się przechowywać.

XII. Powłoki farbne.

1. Pogląd ogólny.

Mur, drzewo, żelazo itp. części składowe budowlane otrzymują powłokę celem ochrony od wpływów atmosferycznych i od ognia lub celem ładniejszego wyglądu; powłoka ta wsiąka w pory przedmiotów i przylega tern mocniej, czem większa ich porowatość; natomiast na polerowanych metalach lub szkle trzyma się żle. Przedmioty wilgotne trzeba osuszyć, gdyż wilgoć zapełnia pory i nie dopuści do nich powłoki, która w takim razie schnąc dostaje bańki z ujmą trwałości materjału.

Wyprawy ścian należy powlekać jedynie po zupełnem ich wyschnięciu nie tylko z powodów właśnie podanych, lecz i z tego względu, że wilgotne wapno gryzące lub alkalja cementu rozkładają materjał powłoki i sprowadzają plamy i wykwity.

Powierzchnie należy przed powlekaniem starannie oczyścić, gdyż brud przeszkadza przylgnięciu powłoki; ą jeżeli w tym celu trzeba zastosować mycie, to należy potem postarać sie o wysuszenie. Nie-

równe, spękane i porysowane powierzchnie należy wprzód wyrównać i wykitować, oraz wygładzić; gdzie powłokę trzeba odnowić, tam należy starą zmyć mydłem i wytrzeć pumeksem; a gdyby była bardzo zniszczona, to zupełnie usunąć zapomocą opalenia łub stosownego działania chemicznego.

2. Powłoka czyli malowanie farbą wodną.

Określone wyżej w poddziale 3, rozdziału XI. (str. 258) farby wodne służą głównie do powłoki czyli malowania wyprawy ścian zupełnie wyschłej; ale także i cieśla często ich używa. Przed rozpoczęciem malowania nasyca się powierzchnię wyprawy mlekiem wapiennem, po, wyschnięciu zmywa się ługiem mydlanym z dodaniem nieco ałunu lub kwasu borowego, poczem następuje malowanie.

Przemalowanie ścian wymaga możliwie starannego oskrobania starej farby, a gdy się nieda, należy ją zmyć kilkakrotnie mydlinami; małe rysy, zagłębienia i pęknięcia trzeba wykitować kredą pławioną, zarobioną wodą klejową, po poprzedniem zwilżeniu czystą wodą odnośnych miejsc; zaś plamy wilgoci na murach i sufitach usunąć zapomocą silnego pocierania pędzlem w wodzie ałunowej maczanym albo zapomocą zacierania tarką gipsem posypaną. Pociągnięcia pędzlem podczas malowania powinny się kolejno krzyżować; podczas zaś malowania sufitów ostatnią powłokę należy wykonywać pociągnięciami prostopadłemi do ściany okiennej.

Do malowania zresztą ścian i sufitów w mieszkaniach i szpitalach nie należy bezwarunkowo używać farb, zawierających arszenik,. znajdujący się zwykle w barwnikach zielonych, szarych, niebieskich,, czerwonych i brunatnych.

Czyste wodoszkło potasowe z małą domieszką wodoszkła sodowego tworzy trwałą powłokę kamienia, wyprawy i drzewa, wytrzymałą na wpływy atmosfery i mniej lub więcej ogniotrwałą; zresztą powłoka ta jest przezroczystą i zastępuje powłokę pokostową.

3. Powłoka farbą olejną.

a)    Powłoka olejna, wykonana czystym kipiącym olejeni lnianym, jest najprostszą, przezroczystą i utrwalającą.

b)    Powłoka pokostowa składa się najpierw z powłoki czystym pokostem lnianym, następnie po wykitowaniu w miarę potrzeby i wygładzeniu, z drugiej i trzeciej powłoki czystym pokostem,.

a wreszcie z powłoki bezbarwną laką kopalową lub bursztynową jedno- albo dwukrotnej.

c)    Powłoka farbą olejną wogóle wymaga najpierw starannego oczyszczenia i osuszenia powierzchni, poczem wykonuje się podkład (zagruntowanie) pokostem lub rozcieńczoną farbą podkładową dla nasycenia porów. Po wyschnięciu następuje druga powłoka stosownie płynną farbą olejną, a gdy wyschnie, przychodzi ewentualnie trzecia taka sama powłoka. Każda powłoka nakłada się. cienko szczecinowym pędzlem, wśród częstego mieszania farby, należy też pamiętać, że każda olejna farba po wyschnięciu ciemnieje i że należy ją zarobić w jaśniejszym tonie, celem uzyskania żądanej barwy.

Dobra powłoka olejna powinna być gładka i mieć mierny połysk ; a gdy go wcale niema lub mało, to znak, iż ma wiele terpentyny a mało pokostu, i jest wskutek tego nietrwałą na wolnem powietrzu. Czem więcej ma pokostu, tern większy jt^st jej połysk, który można znacznie zwiększyć z pomocą ostatniej powłoki laką kopalową lub ewentualnie laką damarową.

Powłoka farbą olejną niszczeje bardzo prędko od gorącej wody, od rozcieńczonego kwasu solnego lub saletrzanego, zwłaszcza w stanie ulatniającym się, wreszcie od kwasu siarkawego, octowego, a nawet i od zwykłej wody, której opiera się jedynie powłoka farbą lakową.

Czyszczenia powłoki farbą olejną dokonuje się najlepiej wodą deszczową i białem mydłem.

d)    Powłoka farbą olejną wymaga — po wyschnięciu podkładu — wygładzenia powierzchni pumeksem lub papierem szklanym i wykitowania wszelkich rys i pęknięć kitem olejnym; wreszcie po ponownem wygładzeniu następuje dwu- lub trzykrotna powłoka farbą olejną w miarę tego, czy farba ta była gęstszą lub rzadszą.

e)    Powłoka farbą olejną słojowana czyli fladrowana składa się z podkładu (zagruntowania) i z jedno- lub dwukrotnego powleczenia farbą olejną, a po wyschnięciu następuje powłoka lazurową farbą octową lub raczej olejną, na której w stanie mokrym uskutecznia się zarys układu słojów żądanego drzewa zapomocą grzebieni ze stali, ze skóry, bursuczych pędzli lub wzorców (patronów) skórzanych. Po wyschnięciu lazuru powleka się całość raz lub dwa przezroczystą laką kopalową.

f)    Powłoka farbą olejną marmurowa itp. wykonuje się podobnie jak poprzednia słojowana.

g)    Powłoka farbą olejną podłogi względnie posadzki wykonuje się farbami lub lakami wytrzymałemi na silne zużycie.

Miękkie podłogi po zapuszczeniu farbą olejną kituje się kitem olejnym, wygładza, potem powleka dwa do trzy razy farbą olejną a w końcu laką kopalową lub bursztynową*, można też zaraz po zapuszczeniu dać jedno- lub dwukrotną powłokę farbą lakową bursztynowy, Starych podłóg zapuszczanych nie gruntuje się, tylko powleka się wprost dwukrotnie olejną farbą lakową bursztynową, jeżeli stara powłoka jest niebardzo zużyta.

Nowe podłogi zapuszczają także i powlekają gorącym czystym pokostem lnianym z domieszką — w miarę potrzeby — złotej okry ; powłoka ta schnie • zwolna i jest mniej piękna od powłoki laką bursztynową, ale zato trwalsza i zalecana dla szpitali itp. Posadzkę z drzewa twardego zapuszcza się mieszaniną rozpuszczonego w ciepłej wodzie wosku z okrą i wyciera twardemi szczotkami lub kawałkami szmat aż do połysku.

po starannem od-

h) Powłoka farbą olejną metali czyszczeniu z brudu, zendry, rdzy itp. — wykonuje się na pojedynczym lub podwójnym podkładzie farbą olejną minjową w ten sposób, że nakłada się właściwą żądaną farbę olejną tylekrotnie, aż podkład minjowy zupełnie zakryje. Bardzo trwałemi są te powłoki olejne, które zawierają grafit lub bronz srebrzysty jako barwnik i dają żelazu barwę jego naturalną.

Na szczególną uwagę zasługują powłoki następującemi dwiema farbami olejnemi.

a) Powdoka farbą olejną łuskowopancerną ciemnobrunatną lub srebrnoszarą, patentu W. H. Lambrechta w Wiedniu, sprzedawaną już w stanie zarobionym, wykonuje się — po starannem oczyszczeniu metalu — tak, jak zwykłą farbą olejną, i tylko trzeba ją szczególnie cienko nakładać.

Sama farba składa się z krzemianu żelaza, jako barwnika o nadzwyczaj delikatnych, giętkich, metalicznie błyszczących, żelazno-szaryeh łuseczkach, zarobionego pokostem lnianym; 1 kg tej farby wystarcza do jednorazowej powdoki 10 do 12 wl

ß) Powłoka farbą olejną bronzow^ą polega na tera, że na zagruntowaniu (podkładzie) nakłada sie jedno- lub dwurazową powłokę stosowną farbą olejną, a wreszcie wykonuje się jednorazową tylko powłokę wdaściwą dobrze kryjącą płynną farbą olejną bronzową> złożoną z barwnika miedziano-, srebrzysto- lub złotawobronzowego, zarobionego dobrą laką kopalowe. Powłokę bronzowę można wykonać także i na przedmiotach niemetalicznych.

i) Powłoka farbą olejną murów wymaga odrębnego traktowania zależnie od tego, czy wyprawa ich jest zwykłą wapienną lub cementową, a mianowicie:

a) Powłoka zwykłej wyprawy wapiennej wykonuje się w ten sposób, że po zupełnem wyschnięciu i wykitowaniu drobnych uszkodzeń kredą pławioną lub gipsem, zarobionych wodą klejową, oraz po wygładzeniu całej powierzchni, nasyca się ją raz lub dwa pokostem lnianym ; na to przychodzi jedno- lub dwukrotny podkład rzadką farbą olejną i tu można do pierwszego .podkładu dodać 33°/o bieli ołowiu i 67% kredy pławionej, a do drugiego odwrotnie; wreszcie daje się co najmniej dwukrotna powłoka właściwą doborową farbą olejną. Nasycenie wyprawy — zamiast pokostem — wodą klejową nie jest wskazane, gdyż taka farba olejna łuszczy się; również farba przeznaczona do powłoki zewnątrz budynku nie powinna zawierać terpentyny.

Powłoka farbą olejną na wolnem powietrzu trwa 5 do 6 lat, ale traci połysk już po roku; najodpowiedniejszą porą do wykonania tej powłoki są czerwiec, lipiec i sierpień, chociaż zresztą i inne miesiące, o ile są suche i ciepłe, mogą do tego celu służyć.

ß) Powłoka farbą olejną wyprawy cementowej z powodu niebezpieczeństwa wykwitów itp. wykonuje się dopiero w rok, a zwykle nawet w dwa lata po wyprawieniu; ale i wtedy jeszcze jest rzeczą wskazaną nasycenie wpierw wyprawy fluatami Kesslera albo rozcieńczonymi kwasami; ten ostatni zabieg jednak wymaga obmycia wyprawy potem. Gdyby mimo tych zabiegów wszystkich okazały się ślady wykwitów, to należy zabiegi powtarzać aż do skutku, poczem dopiero przeprowadza się powłokę farbą olejną w sposób pod a) wskazany.

4. Powłoka maziowa.

a)    Powłoka mazią drzewną składa się z mazi drzewnej, rozpuszczonej w terpentynie i nałożonej w gorącym stanie na powierzchnię murów, drzewa itp.

Za dodaniem do drugiej powłoki nieco wosku otrzymuje ona barwę do drzewa podobną i używa się w łazienkach, pralniach i parniach, gdzie chroni mury od wykwitów żrących.

b)    Powłoka mazią węgla kamiennego wykonuje się często na gorąco z domieszką spirytusu lub terpentyny dla większej płynności na murze, drzewie 1 żelazie; w tym ostatnim wypadku trzeba

domieszać około 3% wapna żrącego dla zobojętnienia kwasu karbolowego w mazi zawartego i niszczącego żelazo. Kreozot wchodzący w skład tej mazi chroni znakomicie drzewo od rychłego zniszczenia*,, najczęściej zresztą powleka się tą mazią dachy papą kryte.

c)    Powłoka karboli nowa składa się z ciężkich olei kreozotowych, utrwala drzewo na wolnem powietrzu i utrudnia powstanie oraz rozwój grzyba*, także używa się i do murów, które chroni od wilgoci. Powłokę wykonują w stanie cienkopłynnym na gorąco pędzlem szczecinowym tak długo, aż przestanie wsiąkać*, po wyschnięciu w 3 do 8 dni, co poznać po braku woni, przychodzi druga a ewentualnie i trzecia powłoka. Barwę ma jasnobrunatną, matową, przezroczystą, w czasie wykonania trzeba pamiętać jednak, że karbolin jest łatwo zapalny, przeżera suknie i w zetknięciu z ciałem powoduje obrzmienie skóry.

d)    Powłoka karboli nem Avenariusa kasztanowatobrunatna ma chronić drzewo od gnicia nad i pod ziemią, od grzyba, ściany osuszać, impregnować żagle, liny i siecie rybackie, działać des-infekcyjnie i niszczyć, względnie usuwać robactwo ze stajen końskich, bydlęcych i drobiowych.

5. Powłoka fluatami Kesslera.

L. Kessler, chemik francuski, stwierdził, że sole metaliczne kwasu łluorokrzemowodorowego, rozpuszczone w wodzie i użyte do powłoki miękkiego piaskowca, wapienia, wyrobów cementowych, gipsowych, terakotowych itp., nietylko je chronią i utrwalają, lecz także w wysokim stopniu utwardniają i tem samem wzmagają ich wytrzymałość, oraz odporność na wpływy atmosfery, bez ujmy naturalnej barwy i złożenia kamienia. To samo tyczy się wypraw różnego rodzaju, a wyprawy cementowe pod wpływem tej powłoki otrzymują jednostajną barwę, nie dostają wykwitów i są obojętne wobec kwasów. Sole te zowią się fluatami Kesslera i w praktyce służą następujące ich odmiany.

1.    Fluat magnez jo Wy jako roztwór 20 do 25% daje powłokę utwardniającą wyroby z kamienia i cementu.

2.    Fluat „Avant“ jako 15% roztwór służy do pierwszej powłoki pod farby olejne i do powłoki kamieni, nie mających spoiwa wapnistego.

3.    Fluat gliniasty jako 15 do 18% roztwór głównie do powlekania kamieni gliniastych.

4.    Fluat cynkowy jako 35 do 40°/o roztwór nadaje sie szczególnie do pierwszej powłoki pod farbę olejną i działa silnie.

5.    Fluat „Raval“ służy do odczyszczania starych, zczerniałych na wolnem powietrzu kamieni.

6.    Fluat gipsowy używa się do powłoki stwardniającej wyroby z gipsu.

7.    Fluat argile daje powłokę stwardniającą wyroby z terakoty.

8.    Fluat żelaza, fluat miedzi i fluat chromu, jako fluaty metalowe, służą do barwienia powierzchni kamieni.

Rozczyn fluatów nie truje i nie rozkłada się, ale nie należy go przechowywać w naczyniach żelaznych. Fluatować można także kamień nie zupełnie suchy; w każdym razie jednak należy dopiero po oczyszczeniu go z kurzu i brudu nakładać powłokę roztworem 15 do 20<y₀ zapomocą pędzla szczecinowego aż do nasycenia, które zależnie od gęstości kamienia sięga rzadko głębiej, niż na 1 cm. Po wyschnięciu trwającem 2 do 3 dni powtarza się fluatowanie, jeżeliby się okazało dalsze wsiąkanie; najczęściej za drugim lub trzecim zachodem fluatowania wsiąkanie zupełnie ustaje. Kamień bardzo porowaty powleka się sproszkowanym kamieniem zarobionym 6°/o roztworem fluatu, poczem zaczyna się fluatowanie roztworem 6«/₀ następnie czem raz silniejszym i kończy 40procentowym.

Fluatowane powierzchnie nawet bardzo miękkich kamieni można szlifować i polerować, a zapomocą różnych metalowych fluatów farbnych można wapienie trwale barwić i utwardniać.

Wogóle zalecają poddawać fluatowaniu:

a) Ciosy, gzymsy, rzeźby, stopnie schodowe i bruki z miękkiego . kamienia, wystawione na wpływy atmosfery łub silne zużycie.

ß) Wszelkie wyprawy wystawione na wpływy atmosfery lub na działanie kwasów w wychodkach, kloakach itp., wreszcie na przesiąkanie wody w cysternach itd.

y) Powierzchnie cementowe i betonowe, które muszą pozostać czyste lub być farbą olejną powleczone.

o) Kamienie mrozem zniszezalne lub już zniszczone celem dalszej ochrony.

s) Zćzerniałe od starości kamienie, przeznaczone do odczyszczenia fluatem „Raval“ i do ochrony od dalszego zczernienia.

We wszystkich powyższych wypadkach jest rzeczą wskazaną przed przedsięwzięciem fluatowania w większym rozmiarze, przeprowadzić próby.

6. Powłoki różne.

a)    Powłoka nieprzesiąkliwa mydłem i ałunem służy da muru i drzewa, których powierzchnia po osuszeniu i wykitowaniu nasyca się roztworem 0*34 kg mydła ordynarnego w⁷ 45 l wody, a po 24 godzinach roztworem 023 kg ałunu w 18 l wody; jeżeli powłoka ta cała okaże się mało gęsta, powtarza się ją.

b)    Powłoka cementem portlanckim składa się z cementu zarobionego wodą z domieszką ewentualną miałkiego piasku ostrego na gęstą płynną masę i nadaje się szczególnie do żelaza i stali, przeznaczonych do osadzenia w mur; łączy się bardzo ściśle z ich powierzchnią i chroni bezwarunkowo od rdzy. Jedno- lub dwukrotna powłoka zastępuje dobrze farbę olejną minjową, używaną do trawers» i zespołów żelaznych wmurowywanych.

7. Utrzymanie powłoki farbą olejną.

Powłokę farbą olejną wystawioną na wpływy atmosfery należy odnawiać co 3 do 5 lat, a fasadowe co 6 do 8 lat.

Odnowienie wymaga czystego oskrobania łatwo łuszczącej sio starej powłoki, wraz z brudem i kurzem, a na żelazie także ze rdzą, i wykonania nowej farbą olejną bez gruntowania. Jeżeli zajdzie potrzeba zupełnego usunięcia starej powłoki, to smaruje się ją spirytusem, terpentyną lub tym podobnym palnym płynem i zapala się albo osmala się lampką do lutowania albo zresztą zwykłym ogniem, o ile to możliwe, a gdy powłoka okryje się pęcherzami, łatwo daje się już oskrobać.

Można też zamiast tego wszystkiego osmarować powłokę roztworem żrącym sody lub wapna albo terpentyną ogrzaną, poczem daje się łatwo zetrzeć ostremi szczotkami.

Także mieszanina sody z mydłem potasowem czyli smarowidło wem przeżera skutecznie powłokę farbą olejną z jak naj-mniejszem zanieczyszczeniem powierzchni powleczonej.

XIII. Klej.

1. Klej zwierzęcy.

a) Pogląd ogólny.

Ciała międzykomórkowe zwane kollagenami, będące.u zwierząt kręgowych właściwą tkanką wiążącą w skórach, żyłach, ścięgnach, więzadłach, chrząstkach, kościach itp., przemieniają się w klej długotrwałem gotowaniem w wodzie.

W znaczeniu chemicznem odróżniamy klej kostny czyli glutynę i klej chrząstkowy czyli chondrynę.

Glut y na jest głównym składnikiem kleju w technice używanego i cechuje się zdolnością pęcznienia w wodzie, w której jednak nie rozpuszcza się; ogrzana staje się cienkopłynną, a po ostygnięciu zmienia się w galaretę klejową.

Chondryna jest płynnym, opalizującym wytworem gotowania -czystych chrząstek w wodzie i po ostygnięciu staje się żelatyną.

Klej zatem w znaczeniu technicznem jest wytworem, uzyskanym z poszczególnionych wyżej materjałów surowych pochodzenia zwierzęcego zapomocą różnych zabiegów konserwowania, rozpulclmiania, gotowania i suszenia i składa się z glutyny albo z chondryny lub z obu tych ciał; zależnie zaś od rodzaju grupy surowców, z której go wytworzono, rozpadu na klej skórny i na klej kostny.

b) Klej skórny.

Klej skórny uzyskuje się na ogół ze skór zwierzęcych, a mianowicie z garbarskich odpadków skórzanych zwykłych i biało-skórniczych, z odpadków fabrykacji pergaminu, z różnych skór już używanych, z futrzanych skórek zajęczych, króliczych, psich, kocich, z nóg wołowych, ścięgien, z głów cielęcych itp. Materjał ten moczy się przez 15 do 40 dni w dwuprocentowem mleku wa-piennem raz lub dwa odnawianem, a czasem bieli się chlorkiem wapnia; następnie płócze się najdokładniej w wodzie płynącej w bębnach praczkarskich i szybko osusza. Tak przygotowany klej surowy, dający 25 do 50°/₀ kleju, gotuje się z wodą w kotłach otwartych z dnem podwójnem na otwartem ognisku przez 3 do 8 godzin albo też zapomocą pary wodnej w szczelnie zamkniętych kotłach i jako rozczyn klejowy zbiera się na spodzie « kotłów, zabezpieczonym od gorąca. Stąd dalej rurką z kurkiem spływa do kadzi, chronionych od oziębienia, gdzie poddaje się go czyszczeniu ałunem itp., poczeni odprowadza się go do naczyń drewnianymi lub metalowych i gdy po 12 godzinach skrzepnie na galaretę, kraje się drutem stalowym lub mosiężnym w tabliczki, nawleka na nitki i suszy w ciepłocie z początku 15 do 20° C, a później znacznie zwiększonej.

Niewyschniętą galaretę można także w handlu nabyć jako tak zwany klej beczkowy.

Klej skórny otrzymuje często domieszki barwiące, jak fosforan wapnia, biel barytową, biel cynkową itp. dla poszczególnych celów.

c) Klej kostny.

Wyrób kleju z kości łączy się zawsze z fabrycznem wydobywaniem z nich tłuszczu oraz z przemianą ich na nawóz rolny (fosfat wapniu). Z kości zmielonych usuwa się przedewszystkiem tłuszcz: wygotowaniem albo działaniem pary prężnej, albo wreszcie ekstrakcją z pomocą siarczku węgła lub benzyny i to jest właśnie najzupełniejszem działaniem. Następnie w miarę potrzeby poddaje się kości stosownym zabiegom, a wreszcie celem uzyskania z nich czystej chrząstki usuwa się ich mineralne części zapomocą kwasu solnego w ciągu 48 do 72 godzin. Otrzymaną w ten sposób czystą chrząstkę przemienia się teraz w klej kostny takimi samymi zabiegami, jakie opisano wyżej w poprzednim poddziale b), w celu uzyskania kleju skórnego.

Z powodu małej zawartości fosforanu wapnia klej kostny ma barwę mlecznie białą, którą często uwydatnia się domieszką bieli barytowej, cynkowej itp. Zapomocą szczególnie starannych zabiegów można także z kości otrzymać żelatynę klejową zupełnie bezbarwną, bez woni i smaku, krajaną w cienkie przezroczyste tabliczki, które w wodzie gorącej mają się rozpuszczać zupehiie i czysto. Siła klejąca tego kleju jest jednak mała i z tego powodu używa się go do wyrobu sztucznych kwiatów, papieru szklanego, glazury papieru zbytkowego, kabzułek do przykrych lekarstw itp.

d) Własności i jakość kleju.

Klej wogóle używa się do sklejania drzewa, papieru, skóry itp. ; oprócz tego służy do stwardniania odlewów gipsowych, do wyrobu form odlewowych rzeźbiarskich, do farb klejowych i do bardzo wielu innych celów. Ze względu na to wszystko powinien on wydawać pod uderzeniem czysty ton kłapiący, być bardzo twardy, bardzo Avytrzymały na przełamanie, czysty, przezroczysty i bardzo jasny, co jednak może być tylko pozorną oznaką dobroci, gdyż jasne jak szkło kleje, tak zwane benzynowe, są dosyć liche. W zimnej wodzie nie powinien się rozpuszczać tylko pęcznieć i wiele wody chłonąć, a pozostała woda nie powinna cuchnąć ani mącić się znacznie. Zwykły klej skórny topi się w 20 do 50° C zupełnie, lichszy zaś nawet w 60 do 100° C jest trudnotopliwy.

Próba wytrzymałości kleju na przełamanie według metody Weiden-busclia, polega na tern, że pałeczki gipsowe 92 mm długie, 4 mm grube kwadratow e, 1*7 g ważące, zanurza się na 5 minut w roztwór kleju i po osuszeniu kładzie się na poziomy pierścień żelazny

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

w miejscu średnicy, zawiesza po środku ciężarki i stopniowo je zwiększa aż do złamania pałeczki. Tym sposobem stwierdzono, że wytrzymałość kleju skórnego jest 1*5 razy większa niż kleju kostnego, że klej z głowy cielęcej jest najwięcej, zaś klej kostny najmniej wytrzymały.

W handlu znajdują się następujące odmiany kleju mniej lub więcej różne co do swej jakości.

1.    Klej stolarski jest klejem skórnym albo kostnym, albo mieszaniną obu tych rodzajów kleju.

2.    Klej koloński jest najlepszym i najczystszym klejem skórnym, silnie klejącym, cenionym przez oprawiaczy książek oraz fabrykantów wyrobów skórnych i kartonowych.

3.    Klej po złotniczy jest najprzedniejszym klejem kolońskim w cienkich, jasnych, przeżroczystych tabliczkach, bielony chlorem.

4.    Klej patentowy jest czystym, ciemnobrunatnym klejem kostnym w bardzo grubych tabliczkach z żywym połyskiem: w wodzie silnie pęcznieje i służy jako masa naśladownicza do wyrobu guzików itd.

5.    Klej czyszczący jest klejem kostnym w grubych, słabo-barwnych tabliczkach i służy do czyszczenia wina i piwa.

G. Klej gumowy jest lepszym klejem kostnym, zaprawionym esencją cytrynową i cukrem.

7.    Klej rosyjski jest klejem kolońskim albo klejem kostnym z domieszką bieli ołowiu, bieli cynku, bieli barytu, kredy itp., brudnobiały, brunatnobiały, nieprzeźroczysty.

8.    Klej apreturowy jest cennym, czystym wyrobem kleju skórnego, zbliżonym do żelatyny.

*    9. Klej pergaminowy jest jak poprzedni klejem skórnym,

galaretowaty, we flaszkach, często z domieszką ałunu.

10.    Klej Giveta jest przeźroczysty, czerwony, kruchy, w zimnej wodzie rozpuszczalny, słabo klejący i służy do farb klejowych i zapuszczania drzewa,

11.    Klej flandryjski w cienkich, żółtych tabliczkach, służy do wyrobu farb klejowych i do apretury.

12.    Klej paryski czyli kapełuszniczy jest klejem złej jakości, ciemnobrunatny, nieprzeźroczysty, feuchnący, ale dla wysokiej swej nasiąkliwości w kapelusznietwie łubiany.

13.    Klej parowy jest rozczynem 38 części kleju w 100 częściach kwasu saletrzanego, trwale płynny i znany jako rosyjski jasny i ciemny klej parowy.

14.    Klej płynny jest trwale płynnym rozczynem 38 części kleju w 100 częściach kwasu octowego.

15.    Klej glicerynowy jest roztworem kleju w glicerynie na ciepło; mała domieszka gliceryny do spęczniałego kleju czyni galaretę elastyczną w rodzaju kauczuku i na masę do hektografów przydatną.

IG. Klej chromowy jest mieszaniną kleju z ałunem chromowym albo z dwuchromkiem potasu, albo z dwuchromkiem amonu; pierwsza z tych odmian zaraz po wyschnięciu, a obie następne po wyschnięciu i poddaniu działaniom światła, stają się w wodzie nierozpuszczalne. Klej ten służy do kitowania szkła, porcelany, żelaza; do apretowania i unieprzesiąkliwienia tkanin i do celów fotograficznych.

2. Klej roślinny.

Roztwór kauczuku w olejach we właściwym stosunku daje masę bardzo silnie klejącą, zwaną klejem marynarskim, którego odróżniamy dwie odmiany.

a)    Klej marynarski stały jest roztworem 1 części kauczuku w 12 częściach terpentyny z domieszką po 10 do 12 dniach 2 do 3 części laki gumowej; po wymieszaniu tego wszystkiego na jednostajną masę gęstości śmietany odlewa się klej w płytki.

Klej ten jest wytrzymały na wpływy atmosferyczne i trwały w wodzie; bezpośrednio przed użyciem ogrzewa się do 120° C i smaruje się pędzlem powierzchnie drzewa do sklejenia przeznaczone i dobrze osuszone, poczem się je łączy i silnie ściska zaciskiem.

b)    Klej marynarski płynny jest roztwrorem kauczuku w tłustym oleju i ma te same własności jak poprzedni.

3. Sklejanie.

Klej służy głównie do sklejania drzewa, które w tym celu musi być dokładnie osuszone i posiadać powierzchnie stykowe jak najściślej wzajemnie przystosowane, a gdy drzewo twarde, to nadto i niegładkie. Klej zagotowmje się w tyglu ze stosowną ilością wTody wśród ciągłego mieszania; ale nie należy go ani za długo gotować, ani za często odgrzewać, gdyż traci swą kleistość; następnie powleka się powierzchnie drzewa pędzlem, przyciska je wzajemnie do siebie stosownymi zaciskami i pozostawia w ciepłej izbie przez 3 df) 6 godzin; klejenie zresztą należy przedsiębrać

tylko w suchy cli izbach. Spoina klejowa musi być bardzo cienka i ledwie dostrzegalna, u.drzewa twardego jednak, lub gdy powierzchnie stykowe są małe, nieco grubsza, w każdym razie sklejenie powinno być tak silne, by nawet pod znacznym naciskiem spoina nie oddzieliła się.

Domieszka pokostu na gorąco czyni klej wytrzymalszym na wilgoć.

XIV. Kity.

a) Kity mineralne.

1.    Kit do kamienia składa się z 20 części proszku węglanu wapnia i 20 części wapna gaszonego, zarobionych na ciasto 1 częścią szkła wodnego zgęszczonego o ciężarze właściwym 1*25, będącego klejem płynnym do drzewa; albo z 75 części popiołu węgla kamiennego i 25 części wapna gaszonego, zarobionych temsamem szkłem wodnein na ciasto, które po 6 dniach tak twardnie, że się daje polerować.

2.    Kit do osadzania śrub, sworzni, kotwi itp. w granicie lub piaskowcu, tworzy czysta stopiona siarka.

3.    Kit do spajania piaskowca z wapniem składa się z siarki stopionej z domieszką proszku kamiennego.

4.    Kit do terakoty jest ciastem z siarki stopionej z domieszką mączki ceglanej.

5.    Kit do osadzania żelaza w kamieniu tworzy ołów stopiony.

6.    Kit do pieców żelaznych składa się z 1 części przesianego popiołu drzewnego i 1 części przesianej gliny, zarobionych wodą na ciasto z dodaniem soli.

7.    Kit do kamieni, metali i drzewa i do zapełnienia spoin składa się z 1 części wapna sproszkowanego, świeżo palonego i z 3 części cementu, zarobionych 1 częścią roztworu świeżej kazeiny, czyli sernika w gorącej wodzie na ciasto ciągli we.

8.    Kit do kamienia piaskowego składa się z 4 części proszku wapna świeżo palonego, z 1 części krzemienia lub piasku kwarcowego i z 6 do 8 części mleka ściętego, świeżo wyciśniętego, wymieszanych razem w gęstą płynną masę; przeznaczone do kitowania powierzchnie należy wpierw zwilżyć.

¹ Zawarte w tym rozdziale cyfry stosunkowe mięszaniny odnoszą się do wagi. — Według Karmarscha i R.Wagnera.

bJ Kitv olejne.

to

9.    Kit do osadzania żelaza, w kamieniu sporządza się z 4 części wapna sproszkowanego j. w., z 4 części mączki ceglanej i z 1 części opiłek żelaza, zarobionych wodą na gęstą, płynną masę; albo z 1 części wapna hidraułicznego, z 2 części mączki ceglanej i 05 części opiłek żelaznych zarobionych wodą; albo wreszcie z 2 części zaprawy gipsowej z 1 częścią opiłek żelaznych.

b) Kity olejne.

10.    Kit szklarski: a) do okien drewnianych składa sie z 3 części kredy pławionej, z 3 części bieli ołowiu i Jy części gładzi ołowiu srebrnej czyli złotej, zarobionych na ciasto 5 częściami pokostu oleju lnianego; b) do okien- żelaznych składa się tylko z kredy pławionej i minji, zarobionych pokostem lnianym na ciasto, odznaczające się silnem przyleganiem do żelaza i szkła. Kit szklarski zarobiony olejem lnianym — zamiast pokostem — twardnie bardzo zwolna, ale stwardniały okazuje moc bardzo wielką,

11.    Kit nie przesiąkliwy do łączenia kamieni i cegieł zbiorników wodnych, teras itp. składa się z 10 części gładzi ołowiu, z 90 części kredy czyszczonej lub z tyleż części wapna na proch ugaszonego, zarobionych pokostem lnianym.

12.    Kit nie przesiąkliwy pod uderzeniami wody składa się z 21 części hidratu wapiennego, z 9 części przesianej mączki ceglanej, z o części szkła sproszkowanego, razem 6 częściami oleju lnianego, zarobionych i zagotowanych na płynną gęstawą masę, rozcieraną na kamieniu przez cały dzień z domieszką 2 części oleju lnianego. Kit ten twardnie po 2 do 3 dniach.

13.    Kit do spoin ciosowych składa się z 22 części roz-padłego wapna, z 10 części mączki ceglanej, z 1 części szkła sproszkowanego, zarobionych 8 częściami oleju lnianego; albo z 20 części rozpadłego wapna, z 10 części mączki ceglanej, z 1 części szkła sproszkowanego i z 2 części omłocin żelaznych, zarobionych 8 częściami oleju lnianego.

Uwaga. Przed kitowaniem należy spoiny wysmarować oliwą, a kit łopatką w nie wkładać i wciskać.

14.    Kit do spoin ciosów pod wodą, sporządza się z 3 części miałkiej gliny, z 2 części przesianego popiołu, z 1 części miałkiego piasku, zarobionych 3 częściami oleju lnianego.

15.    Kit do rur żelaznych lanych składa się z 6 części wapna palonego sproszkowanego, z 6 części cementu, z 6 gliny garncarskiej i z 6 iłu, zarobionych 4 częściami oleju lnianego.

16.    Kit do rur parowych żelaznych kutych itp. składa się z 2 części gładzi ołowiu, z 1 rozpadłego wapna i z 1 piasku, zarobionych 1 częścią gorącego pokostu lnianego.

17.    Kit, wytrzymały na gorąco i wilgoć, z wyjątkiem bezpośredniego działania ognia, stosowny do rur gazowych i parowych, składa się z 2 części minjum, z 5 części bieli ołowiu, z 4 glinki porcelanowej, miałko utartej, zarobionych taką ilością pokostu lnianego, by cała masa osiągła gęstą zbitość.

18.    Kit do drzewa: 8 części wodanu wapnia i 2 części mąki żytnej, zarobione 2 częściami pokostu lnianego; albo 8 części mączki ceglanej i 3 części gładzi ołowiu mielonej, zarobione 3 częściami oleju lnianego na ciasto. Przed użyciem tych kitów trzeba zmoczyć odnośne miejsca drzewa olejem lnianym.

19.    Kit do spoin kamiennych: 8 części gładzi ołowiu, 3 części mączki ceglanej, 1 część proszku kwarcowego i 1 część szkła sproszkowanego, zarobione stosowną ilością oleju lnianego na

gęstą masę.

20.    Kit do spoin kamiennych zewnętrznych: 1 część suchej mączki ceglanej i 1 część miałko sproszkowanej gładzi ołowiu, zarobione 1 częścią oleju lnianego.

21.    Kit do murów we wodzie: 2 części proszku świeżo palonego wapna, 1 część mączki ceglanej, 0'2 części proszku omłocin

i y-g część proszku tlenku manganu, zarobione pokostem lnianym na gęste ciasto.

c) Kity żywiczne.

22.    Kit czyli klej marynarski do spoin, rys i szczelin drzewa: 1 część kauczuku i 12 części mazi węgla kamiennego, zarobione 2 częściami gorącego asfaltu lub laki gumowej wśród ciągłego mieszania aż do stężenia na ciasto. Za dodaniem więcej części płynnych, cała masa staje się płynną i używa się do powlekania drzewa, metali, płótna i lin.

23.    Kit do spoin piaskowca: 1 część smoły, 0*5 części kalafonji, 0-5 sproszkowanej gładzi ołowiu i 02 części mączki ceglanej, zarobione na słabym ogniu.

24.    Kit do kamieni: 8 części smoły lub kalafonji, 1 część wosku i nieco gipsu, zarobione i użyte w stanie gorącym; albo 1 część kalafonji, 025 części siarki, 0-7 części terpentyny i 1 część proszku wapienia, zarobione i użyte na gorąco.

25.    Kit do murów pod wodą: 49 części kalafonji, 6 części wosku, 2 części szelaku i 2 części mastyksu stopione na wolnym

c) Kity żywiczne. — clJ Kity różne.

279

ogniu, a następnie zarobione na rzadkie ciasto z G częściami terpentyny, IG częściami mączki ceglanej i 3 siarki.

Kit ten wlany do spoin muni natychmiast twardnieje.

2G. Kit do kamieni pod wodą: podczas wolnego gotowania 4 części mazi, dodaje się stopniowo G części mączki ceglanej aż do nasycenia mazi;

27. Kit tapicerski wytrzymały na wilgoć, jest mieszaniną złożoną w równych częściach z roztworu gumy arabskiej, terpentyny i gipsu.

d) Kity różne.

28.    Kit do rur wodnych* parowych itp.: 2 części salmiaku, 1 część kwiatu siarkowego i 60 części opiłek żelaznych, zarobione wodą, zmieszaną J częścią octu lub rozcieńczonego kwasu siarkowego; albo 3 części salmiaku, 35 części opiłek żelaznycli wierconych i 1 część kwiatu siarkowego, zarobione wodą na gęstą masę.

29.    Kit do odlewów gipsowych, kamieni, szkła, porcelany itp. składa sie z 4 części gipsu alabastrowego i z 1 części gumy arabskiej, zarobionych zimnym roztworem boraksu na gęste ciasto.

30.    Kit do drzewa, papy, kamienia, szkła i metalu:

3    części świeżo gaszonego wapna i 2 części proszku kwarcowego lub kamiennego, roztarte, wymieszane starannie i zarobione 3 częściami sernika czjdi kazeiny na ciasto.

31.    Kit do drzewa na słotę wytrzymały składa się z 6 części wapna żrącego i 4 części mąki żytnej, zarobionych 4 częściami pokostu lnianego na ciasto.

32.    Kit wytrzymały na żar żelaza: 4 części opiłek żelaznych, 2 części gliny i 1 część masy porcelanowej kapslowej, szamotki lub potłuczonych czerepów z heskich tygielków, zarobione nasyconym rozczynem soli kuchennej na masę średnio-gęstą zapoinocą wstrząsania.

33.    Kit ogniotrwały do spoin żelaza: 5 części opiłek żelaznych i 1 cześć ogniotrwałej glinki, zarobione octem. Miejsca do kitowania przeznaczone trzeba zmoczyć octem.

34.    Kit do spoin pieca żelaznego: miałko przesiany popiół drzewny, zmieszany z równą ilością gliny tłuczonej i przesianej i z odrobiną soli, zarobiony wodą na masę gęstości ciasta.

35.    Kit do spajania metali z drzewem lub kamieniem:

4    części czyszczonej mączki ceglanej lub kredy, zarobione 4 częściami czarnej smoły z 1 częścią wosku razem stopionemi.

36.    Kit do spoin kamiennych: 75 części proszku węgla kamiennego i 25 części gaszonego wapna zarobione 1 częścią szkła wodnego z dobrem wymieszaniem.

37.    Do silnego osadzenia metalowych części w murze lub w kamieniu używa się gipsu, który tężejąc zwiększa swą objętość i tym sposobem wywiera wielkie ciśnienie na ściany otworu osadzenia. Pamiętać wszakże należy, że gips w zetknięciu z żelazem niszczy je, tworząc witrjol żelaza.

38.    Kit do żelaza: 6 części gliny i 1 część opiłek żelaza, zarobione olejem lnianym; albo 40 części opiłek żelaza, 1 część sal-miaku i 0*5 części siarki, zarobione wodą; albo 98 części opiłek żelaza, 1 część salmiaku i 1 część siarki, zarobione gorącą wodą; albo 1 część glinki białej, 1 część bieli ołowiu i 1 cześć kamienia brunatnego, wszystko sproszkowane i zarobione olejem lnianym.

XV. Ciała wybuchowe.

1. Pogląd ogólny.

Materje wybuchowe posiadają zdolność wśród pewnych warunków wywiązania w małej przestrzeni i nadzwyczaj krótkim czasie bardzo wielkiej ilości gorąca i prężności gazów, których nadmiernem ciśnieniem na otaczający ośrodek, są wstanie wykonać bardzo wielką pracę. Tak np. zdolność do wykonania takiej pracy mechanicznej ciała wybuchowego, wyrzucającego kule z wylotu karabinu najnowszego systemu, wynosi około 400 kilogrammetrów, gdzie 1 kilogrammes jest pracą, potrzebną do podniesienia 1 kg na 1 ni wysoko. Wystrzał największych armat wykonuje pracę idącą w miljony kilogrammetrów.

Wartość ciał wybuchowych zawisła od czasu trwania ich wybuchu i stosownie do tego odróżniamy ciała szybko wybuchające i powolnie wybuchające.

Ciała te zresztą dzielą się na bezpośrednio i pośrednio wybuchające.

2. Ciała bezpośrednio wybuchające.

Ciała bezpośrednio wybuchające są takie, których wybuch daje się wywołać pewnem bezpośredniem działaniem, np. zapaleniem, uderzeniem itp. ; można jednak także przyprowadzić je do wybuchu zapomocą przyboru pośredniczącego.

Tu należy proch strzelniczy, będący mieszaniną saletry, siarki i węgla roślinnego w pewnym zasadniczym stosunku ciężarowym, oraz wszelkie jego odmiany.

Dobry proch karabinowy składa się z 75 części saletry potaso\vej7 10 siarki i 15 węgla drzewnego.

Stosunek saletry do siarki i węgla jest różny w poszczególnych państwach i tak: w Niemczech wynosi 70:14:16, w Austro-węgrzech 60T9 : 18-45 : 21-36, we Francji 72 : 13 : 15, w Anglji 75 :10 :15, w Eosji 66 6 :16*7 : 16*7, we Włoszech 70 :18 :12.

Szczególnie silnie i szybko wybuchający (brisant) proch powstaje z mieszaniny 76 : 9 : 15.

Wszelkie części składowa prochu muszą być jak najstaranniej oczyszczone.

W nowszych czasach wytwarzają patrony wałkowe ze stałej sprasowanej masy prochowej z pustym wewnątrz przewrodcm do założenia żagwi.

Liczne odmiany prochu polegają na częściowej zmianie domieszek i ich stosunku wzajemnego.

3. Ciała pośrednio wybuchające.

Ciała pośrednio wybuchające są takie, które do swego wybuchu wymagają bezwarunkowo pewnego przyboru pośredniczącego.

Do tej grupy należą następujące niżej poszezególnione ciała wybuchowa.

a)    Bawełna strzelnicza, uzyskiwana z odpadków⁷ bawełnianych przędniczyeh, starannie odczyszczonych i osuszonych, które zanurza się w⁷ ciągle chłodzoną kąpiel z 1 części kwasu saletrzanego i 3 części kwasu siarkowego. Po ukończeniu tej nitracji, starannem opłukaniu i uwolnieniu od kwasów oddaje się bawełnę do użytku zmierzwioną lub sprasowaną w patrony zupełnie w⁷ taki sam sposób, jak patrony prochowe.

b)    B a w e łn a k o 1 o d j o w a, wytwarzana tak samo, jak poprzednia, ale pod działaniem kw⁷asu saletrzanego. mniej skoncentrowanego, wchodzi w⁷ skład żelatyny wybuchowej i dynamitów⁷ żelatynowych.

c)    Nitrogliceryna jest wytworem gliceryny, poddanej działaniu kwasu saletrzanego; bezpieczeństwa jednak wymaga, aby oba te ciała były doskonale odczyszczone od obcych domieszek. Dawniej używ ano nitroglicerynę wre flaszkach blaszanych, co jednak było wielce niebezpieczne.

d)    Dynamit wytworzył Nobel zapoinocą domieszki zwietrzałej krzemionki czyli okrzemki do nitrogliceryny.

Później zamiast okrzemki zastosowano zwietrzały wapień z jaskiń stalaktytowych, ze starych koryt potoków itp. i wytworzono biały dynamit. Dziś zaprzestano już prawie dodawania okrzemki, a natomiast używają stosownych porowatych ciał organicznych : celulozę, mączkę drzewa spróchniałego itp., oraz ciał mineralnych: węglan wapnia, saletrę sodową, saletrę barytową, węglan sodu, sól kuchenną, węglan magnezji, siarkę itp.

Dynamit prasuje się w wałkowate patrony, zawinięte w papier pergaminowy lub parafinowy. Gotowe patrony wybuchowe są 10 cm, a patrony wystrzałkowe 2 5 cm długie w łącznej wadze 2 o kg i opakowane w pudełku z tektury, owiniętem papierem nie przesiąkliwym i owiązanem, albo też na brzegach zalepionem i w roztopionej parafinie maczanem. Dziesięć takich pudełek włącznej wadze 25 kg tworzy jedną skrzynkę (w Anglji 50 Ibs).

e)    Żelatyna wybuchowa jest roztworem bawełny kolodjowej w nitroglicerynie. Już pół procentu tej bawełny wystarcza do przemiany nitrogliceryny w galeretowatą masę, a 8°/₀ czynią z niej stałe ciało żylaste, rogow e, dające się nożem krajać i ugniatać ; jest to właśnie żelatyna wybuchowca. Krzemionka zwietrzała jest w stanie wessać tylko co najwyżej 80% nitrogliceryny bez niebezpieczeństwa, a i to może ją jeszcze wydzielić, podczas gdy żelatyna ma jej 92%' stale związanej.

f)    Dynamit żelatynowy powrstaje za dodaniem do nitrogliceryny prócz bawełny kolodjowej także i innych jeszcze domieszek sproszkowanych, jak saletry, mączki drzewnej i sody. I tak dynamit żelatynowy Nr. 1 ma 65% żelatyny i 35% domieszki sproszkowanej, a dynamit żelatynowy Nr. 2 45% żelatyny i 55% domieszki sproszkowanej.

Z żelatyny i dynamitu żelatynowego wytwarzają również wałkowate patrony. Kamfora dodana do żelatyny wybuchowej czyni ją nieczułą na gwałtownie uderzenia i szturknięcia nawet od kuli karabinowej, i potrzeba osobnych patronów do spowedowania jej wybuchu.

Dynamity zawierające mniejsze ilości nitrogliceryny objawiają słabsze działanie, są jednak wT w ielu wypadkach pożyteczne, np. gdy chodzi o uzyskanie z rozsadzenia wielkich brył.

g)    Ekrazyt jest ciałem wybuch o wem używanem w armji austrja-ckiej*, skład jego jednak jest trzymany w⁷ tajemnicy.

Oprócz wyżej poszczególnionych są jeszcze rozliczne inne ciała wybuchowe stałe i płynne, które wszakże nie mają praktycznego zastosowania.

Do badania własności ciał wybuchowych, jakoteż wyznaczenia ich względnej siły wybuchowej istnieją rozmaite sposoby i przyrząd}’.

W kopalniach, w których się wydobywają gazy wybuchowe i tworzy się pył węglany, nie wolno używać prochu strzelniczego, ylko umyśln ie do tego celu ubezpiecznionych ciał wybuchowych, od których ani gazy, ani pył nie eksplodują.

4. Własności ciał wybuchowych.

Proch zapalony w zatkanym otworze minowym pali się tak długo, dopókąd gazy wytworzone i gorąco nie spowodują eksplozji; dynamit zapalony w takich samych warunkach spala się doszczętnie bez wybuchu. Każde ciało wybuchowe uderzone silnie młotem żelaznym na kowadle eksploduje; dynamit wybucha pod uderzeniem 0-75 Kgm, proch pod 7*75 Kgm; ale gdy proch cały eksploduje, to dynamit tylko w części uderzonej. Jeżeli dynamit eksploduje na patronie bawełny strzelniczej, to patron ten spali się tylko ; na odwrót zaś patron bawełny strzelniczej doprowadzony do wybuchu, powoduje z pewnością eksplozję dynamitu. Produkta nitrowe dają się ogrzać na 180 do 184°, a proch na 270 do 320° C; powyżej zaś tej granicy już wybuchają.

Uderzenie żelazem o żelazo powoduje eksplozję każdego ciała wybuchowego, innym metalem o metal trudniej ; kamieniem o kamień bardzo rzadko, a drzewem o drzewo nie powoduje wcale eksplozji. Nieraz spadały skrzynie dynamitem napełnione z wysokości przeszło 100 m, a dynamit nie eksplodował, tylko się zmienił w masę gęsto-płynną ; zdarzyło się wszakże przed kilku laty w Nowym Yorku, że podczas zsuwania skrzynek z dynamitem po równi pochyłej w porcie, nastąpiła straszliwa eksplozja około 20.000 kg dynamitu, która spowodowała w około zniszczenie niesłychane.

Gdy patrony dynamitowe okazują się mocno tłuste, to znak, że zawarta w nich stała domieszka ssąca (krzemionka itp.) jest zła i nitrogliceryną przesycona; w takim razie posypuje się je trocinami i spala ostrożnie. Czasem znowu są patrony dynamitowe za suche i wybuchają tylko częściowo, a zdarza się także, że patrony z dynamitu żelatynowego twardnieją i nie eksplodują pod działaniem zwykłych wystrzałek.

Żelatyna wybuchowa utrzymuje sie w wodzie dobrze; dynamit równie dobrze, ale tylko przez godzinę, poczem woda wypędza z niego nitroglicerynę.

Nitrogliceryna marznie * w temperaturze H- 12-3° C tworząc białe kryształy, zmienia swe istotne znamiona, swój zwykły ciężar właściwy 1-599, zwiększa na 1735 i zmiejsza swą objętość o TW części; płynna eksploduje pod siłą uderzenia 0-78 Kgm, a zamarznięta pod 2 13 Kgm.

W dynamicie zamarza dopiero w temperaturze 8° C i wtedy eksploduje za lada silniejszym naciskiem. Dla tego też zamarznięte patrony dynamitowe należy przed użyciem do naboju ogrzać nieco, trzymając je przez kilka minut w kieszeni lub w razie większej ilości w stosownym przyrządzie ogrzewawczym.

Dynamit żelatynowy marznie dopiero w temperaturze niżej 4° G i przybiera barwę mleczną,

Częsta styczność z nitrogliceryną i dynamitem wywołuje u nie których osób silny ból głowy, zwłaszcza gdy powalanemi palcami dotykają nosa lub języka. Picie czarnej zimnej kawy, zimne okłady karku i czoła, a także kwaśna morfina uśmierza ból.

W wałku z prochu 20 mm średnicy eksplozja postępuje z chy-żośeią 2’5 m w sekundzie, w wałku z dynamitu w tym samym czasie z chyżością większą niż 5000 m; gorąco zaś w czasie wybuchu prochu wynosi 1950° C, nitrogliceryny 3050° C.

Jeden kilogram prochu czarnego, ujęty w sześcian jednego dm'> może wytworzyć pracy użytkowej w 001 sekundzie ponad 200.000 Kgm, a 1 kg dynamitu w przeciągu 0 00002 sekundy około milion kilogrammetrów.

Ciała wybuchowe zawierające wilgoci 5°/₀ tracą co najmniej czwartą część swej siły \Vybuçhow⁷ej, a z wilgocią 15 do 20% nie wybuchają już w cale, z wyjątkiem bawełny strzelniczej, która nawet wT tym razie eksploduje za dodaniem suchego patronu.

5. Podpałki.

Do spowodowania wystrzału naboju ciał wybuchowych służą różne podpałki. Jeżeli nabój składa się z ciał bezpośrednio wybuchających, wystarcza sama tylko żagiew; jeżeli zaś z ciał pośrednio wybuchających, to prócz żagwi potrzeba nadto jeszcze wy strzałki w naboju osadzonej i z żagwią połączonej. a) Żagiew używa się w następujących odmianach.

Żagiew słomkowa-, jestto źdźbło słomy, zapełnione miałkim prochem strzelniczym i używa się dziś jeszcze do nabojów prochowych.

a)

ß) Żagiew trzcinowa jest przekrojona wzdłuż na połowę trzciną, powleczoną rozczynein prochu strzelniczego z wodą.

Y) Żagiew rakietowa jest całą trzciną w ten sam sposób powleczoną.

o) Żagiew stop ino wa czyli stopina jest sznurkiem wełnianym, nasyconym prochowym rozczynem.

Do podpalania wszystkich tych rodzajów żagwi pod a) do 8) używa się knota wełnianego po zanurzeniu w roztopionej siarce, przylepionego do żagwi zapomocą ogrzania lampką.

e) Żagiew Bickforda czyli żagiew bezpieczeństwa jest rurką fabrycznie z nitek jutowych podwójnie lub potrójnie utkaną, zapełnioną miałkim prochem, zaopatrzoną zewnątrz powłoką maziową, kredową lub kauczukową, na kawałki 8 do 10 m długie pociętą i w pierścienie zwiniętą. Bywa bardzo często fałszowana ? zaczem trzeba uważać na firmę, od której pochodzi. Dobra żagiew bezpieczeństwa, spalana na próbę w długości 2 m, nie powinna trzaskać, ani sypać iskier, ani tlić-, palenie się jednego jej metra powinno trwać 90 do 100 sekund, a spalanie się równych jej kawałków powinno odbywać się w równych mniej więcej odstępach czasu.

b)    Wy strzałka w połączeniu z żagwią jest konieczna do spowodowania wystrzału naboju, złożonego z ciał pośrednio wybuchających; jestto krótka rurka z cienkiej blachy miedzianej, częściowo zapełniona zapalną masą rtęciową wybuchową \ z domieszką zazwyczaj chloranu potasu. Całe to zapełnienie waży 2 g, jest bardzo czułe na ogień, uderzenie itp., eksploduje niezmiernie szybko i powoduje w nieskończenie krótkim czasie silne uderzenie, potrzebne właśnie do spowodowania wystrzału naboju; zresztą już ta ilość nawet masy rtęciowej, zawarta w wystrzałce wystarcza, by pozbawić ręki nieostrożnego.

c)    Wy strzałka elektryczna j est zwykłą wystrzałką wyżej pod b) opisaną — zamiast żagwi — prądem elektrycznym zapalaną; w tym celu posiada ona drut mosiężny stosownie zgjęty i osadzony tak w jej masie rtęciowej, że oba jego końce na zewnątrz wystają i służą do połączenia z prądem baterji elektrycznej.

¹ Masa rtęciowa wybuchowa wrytwarza się działaniem kwasu saletrzanego na rtęć i jest jedneni- z najgwałtowniej wybuchających ciał.

Do zapalania naboju z prochu strzelniczego wystrzałka elektryczna jest zapełniona tylko mieszaniną podpałkową bez masy rtęciowej wybuchowej.

6. Robota rozsadzania.

a) Pogląd ogólny.

Do ręcznego wyłamywania kamienia z odkrytej skały używają 1 do 2 m długich drągów żelaznych lub drewnianych mocno okutych, dziobaków, dwójdziobów czyli kilofów, dżaganów i klinów żelaznych, z wyzyskaniem do tego celu: istniejących w skale szczelin, pęknięć* rys oddzielezych, spoin międzywarstwowych itp.

Rozsadzanie prowadzi o wiele skuteczniej i rychlej do celu, ale nadaje się jedynie w silnym, szczelnym i zbitym pokładzie kamiennym, gdyż w szczeliniastym i pełnym rys mina po wydmuchuje tylko szczeliny i rysy bez właściwego zresztą skutku.

Do przeprowadzenia rozsadzania zapomocą nabojów zwykłej wielkości wierci się w skale otwory czyli wywierty.¹ Jeżeli jednak zachodzi potrzeba przedsięwzięcia rozsadzania zapomocą wielkiego naboju, zawierającego bardzo znaczną ilość ciał wybuchowych, to w skale wykuwa się stosownie duży otwór albo zakłada cały system wywiertów ze zwykłymi nabojami; a rozsadzanie w takich rozmiarach założone i przygotowane stanowi minę.

b) Wykonanie wywiertów.

Powierzchnia skały na wywiert przeznaczona wyrównuje się kolcem, poczem po ustaleniu kierunku wywiertu następuje wiercenie ręczne lub zapomocą maszyn wiertniczych.

1. Wiercenie ręczne wykonuje się najczęściej świdrem dłuto-wym, który się pobiją, gdy jest 0-5 do 1 m długi, albo którym się uderza, gdy jest 1 do 8 m długi. Świdry z ostrzem krzyżowem lub gwieździstem używają się tylko do miękkich kamieni. Pobijania dokonują małym młotkiem pięstukiem 2 do 4 kg ważącym ze styli-skiem 25 do 30 cm długim, albo młotem co najmniej 5 kg wagi ze styliskiem 75 cm długim; młoty są ze stali lanej, a styliska dębowe lub akacjowe.

Najmniejszy świder do wywiertów nabijanych prochem ma ostrze 26 do 30 mm, a dynamitem 19 do 23 mm szerokie; głębokość w tym razie wynosi 1 m. Wywierty głębsze rozpoczynają świdrem do

¹ Nowoutworzony przezemnie wyraz „wywiert“ odpowiada zupełnie składni naszego języka i określa ściśle znaczenie przedmiotu. — Dopisek autora.

50 mm szerokim, ale następnie od głębokości ponad 1 m zastoso-wują świdry węższe; wszakże w każdym razie wywiert musi wypaść zawsze o kilka milimetrów szerszy, niż ostrze świdra.

Zazwyczaj używa się w kopalniach jednego robotnika do wiercenia, a w kamieniołomach i robotach ziemnych kolejowych dwu lub trzech; w pierwszym wypadku jeden prowadzi i pobiją świder,, w drugim zaś jeden prowadzi świder, a drugi i trzeci pobiją. Po kużdem uderzeniu świder obraca się tak, aby nie zacinał się i tworzył wywiert okrągłym. Świder tak zwany dłubak obsługuje dwu ludzi, którzy go podnoszą i opuszczają uderzając nim z równo-czesnem obróceniem. Miał z wywiertu należy ile możności często usuwać z pomocą świdra śrubowego i łyżki. Gdzie tylko można, wierci się na mokro, co ułatwia robotę i wypróżnianie, utrzymuje świder w chłodzie i nie zaprószą powietrza; gdy jednak ciało, wybuchowe, jak proch itji., nie znosi wilgoci, wierci się przynajmniej na początku mokro, a dopiero w części na nabój przeznaczonej na sucho.

Jeżeli skała ma rysy i szczeliny przepuszczające wodę, trzeba wylepić wywiert gliną, a gdy i to nie pomoże, użyć patronów, zabezpieczonych od wilgoci.

2. Wiercenie z ap o mocą maszyn odbywa się bardzo szybko i sprawnie (1 m wywiertu w ciągu 24 do 58 minut), ale opłacają się dopiero w robotach wiertniczych na wielką skalę prowadzonych.

Maszyny wiertnicze są bardzo różnorodne i rozmaite i wykonują swą pracę świdrowaniem albo dłubaniem, poruszane w obu razach siłą ręczną lub siłą pary, zgęszczonego powietrza albo elektryczności

c) Zakładanie wywiertów.

Osiągnięcie dobrego skutku rozsadzania zależy głównie od założenia wywiertów w stosownem miejscu i we właściwy sposób prawidłowy.

Gdy skała ma jedną tylko ścianę wolną, to skuteczny wywiert trzeba wykonać jedynie pod kątem ukośnym do tej ściany, a wybuch osadzonego w nim naboju objawi się tern silniej w kierunku ściany, czem prostopadła do kierunku wywiertu z dna jego wyprowadzona aż do przecięcia się ze ścianą, będzie krótsza. Prostopadła ta zowie się zaporą i wzrasta z kątem, jaki tworzy wywiert ze ścianą. Gdy kąt wywiertu względem ściany dosięgnie 45°, to długość zapory stanie się równą długości wywiertu i objętość odrzutu wybuchem wywołanego będzie największą; odtąd jednak dalszemu zwiększaniu kąta odpowiada zmniejszenie objętości odrzutu.

Wywiert założony w skale o jednej pełnej ścianie, tworzy minę początkową, i wobec powyższego na doświadczeniu opartego wywodu, nie powinien zawierać z tą ścianą kąta większego, niż 45°. Ody jednak w takiej skale panuje wysoka odporność, zaczem mina początkowa musi mieć bardzo wielki nabój i głębszy wywiert, a kąt jego nachylenia musi być o tyle mniejszy od 45°, o ile kamień jest twardszy; nie powinien wszakże zejść niżej 30°.

Jeżeli skała ma kilka ścian, z których jedna jest pionowa, a ściany zamierzonej do wyłamania bryły mają być także pionowe, to wywiert wykonuje się pionowy, wskutek czego działanie ładunku objawi się takżć w kierunku pionowym. W skale ze ścianą podciętą od spodu zakłada się wywiert pionowy w długości wynoszącej J- wysokości ściany podciętej.

Wywiert wogóle nie powinien być zbyt głęboki, gdyż wybuch pewnej najgłębszej jego części następuje dopiero później, co jest z niebezpieczeństwem połączone.

d) Nabijanie wywiertów.

Przed rozpoczęciem nabijania należy przedewszystkiem usunąć wilgoć z wnętrza wywiertu. Prochu ani też odmian jego nie należy nigdy wsypywać w wywiert z powodu niebezpieczeństwa; należy więc sporządzić patrony papierowe z prochu i w tej postaci dopiero w wywiert osadzić; żagiew musi już tkwić w naboju i łączyć się z nim silnie i szczelnie. To samo tyczy się prochu sprasowanego.

Patrony prochu, dynamitu, ekrazytu lub tym podobnego ciała wybuchowego wkłada się w spodnią część wywiertu i każdy z osobna przyciska się ładownicą tak, aby się rozgniótł i zapełnił całą szerokość wywiertu. Ładownica nie powinna być metalowa, tylko drewniana i to zazwyczaj osikowa lub akacjowa, aby nie mogła wykrzesać iskry o kamień. Nabijanie z pomocą iglicy metalowej jest zawsze niebezpieczne, ale gdzie jest konieczne, to używa się iglicy miedzianej lub z bronzu. Na sam wierzch naboju nasadza się patron wystrzałkowy, w którym osadza się wystrzałkę ; przygryzanie jej jednak zębami celem połączenia z żagwią było już nieraz powodem nieszczęśliwych wypadków.

Na nabój w ten sposób osadzony daje się przybitka, która powinna być jednostajnie ubita i nie zawierać kwarcu ani twardych kamieni, mogących wywołać iskrę, lub żagiew uszkodzić. Ił wilgotny, ubity warstwowo po poprzedniem założeniu korka papierowego na nabój jest najlepszą przybitką. Jeżeli zapalanie ma być -elektryczne, to przybitka nie powinna zawierać żadnego metalu, a izolacja przewodów elektrycznych musi być w należytym stanie.

e) Wykonanie i zakładanie min.

1.    Wykonanie min polega na wykuciu w skale stosownie dużych otworów na pomieszczenie ogromnych nabojów minowych celem rozsadzenia bardzo znacznych objętości. Zależnie od postaci i układu poszczególnych części przestrzeni otworu minowego odróżniamy następujące miny.

a)    Mina baniasta czyli ko morowa wytwarza się w ten sposób, że na podłużnej osi miny zamierzonej wykonuje się zwykły, stosownie długi wywiert, zakłada na dnie słaby nabój i wywołuje nim wyrwę baniastą, którą następnie powiększa się następnymi nabojami do pożądanej wielkości. W ten sposób np. wywiert 3 m długi nabija się dwa do trzy razy żelatyną i uzyskuje się komorę 25 m długą o średnicy około 30 cm\ założywszy następnie obok tej komory z obu stron dalsze tak samo długie równoległe wy-wierty, uzyskuje się teraz łatwo po nabiciu ich i wystrzeleniu dowolne powiększenie komory.

Jeżeli skała daje się nagryzać kwasem solnym, jak np. wapień, dolomit itp., to po wprowadzeniu kwasu rurką miedzianą na dno wywiertu powstaje po pewnym czasie również komora baniasta; są to tak zwane miny trawione. Jeden litr kwasu solnego wyżera w ciągu 48 minut otwór 0-053 rrfi pojemności, a stąd na 1 m3 przestrzeni komory potrzeba około 19 litrów kwasu, który zresztą daje się użyć kilkakrotnie.

b)    Mina olbrzymia wykonuje się zapomocą sztolni 0‘8 m szerokiej, 12 m wysokiej wewnątrz skały o kierunku łamanym pod prostym kątem raz w połowie długości, albo też więcej razy celem zapobieżenia wysadzeniu gazów; po dojściu do zamierzonej odległości zakłada się w podeszwie sztolni szyb około 3 m głęboki, od którego odgałęzia się komora we właściwym kierunku i rozmiarze.

2.    Zakładanie min. Miny baniaste ze względu na ich sposób wykonania zakłada się w niewielkiej głębokości: zazwyczaj 5 do 6 m i banię zwraca się w tę stronę, którą wybuch ma rozsadzić. Min tego rodzaju rzadko jednak używają.

Miny olbrzymie zaś zastosowują z korzyścią w kamieniołomach i wszędzie. tam, gdzie zależy na uzyskaniu ogromnych brył kamiennych do budowy portów itp., oraz wielkiej ilości wogóle ma-terjału kamiennego do budowy dróg i mostów.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

f) Nabijanie min.

Miny baniaste otrzymują wielki nabój ześrodkowany w przeciwieństwie do naboju wydłużonego, stosowanego do wywiertów.

Miny olbrzymie nabija się prochem w beczkach lub w workach albo dynamitem słabszym, zawierającym mało nitrogliceryny — np. dy-namitem Nr. 3 z 15°/₀ nitrogliceryny, 10°/₀ węgla i 75°/₀ saletry — w otwartych skrzyniach lub w parafinowych worach, ułożonych możliwie gęsto i szczelnie. W środku miny umieszcza się stosowną ilość patronów wystrzałowych z bawełny strzelniczej lub żelatyny wybuchowej; puste zresztą miejsca komory zapełnia-się miernie wilgotnym piaskiem.. Gdyby komora przepuszczała wodę, to dno i ściany należy wyłożyć deskami, a puste miejsca zapełnić trocinami itp.

W szybie nad nabojem daje się piasek, na nim około 30 cm grubą warstwę szybko wiążącego betonu, dalej mur z kamienia łamanego na cemencie aż do podeszwy sztolni, wreszcie sztolnię zapełnia się murem na sucho z kamienia łamanego.

7. Zapalanie czyli wysadzanie.

a)    Zapalanie czyli wysadzanie żagwią. Żagwi nie należy nigdy podpalać lampą i byłoby to nawet niemożliwe, gdy się ma do wysadzenia kilkadziesiąt strzałów równocześnie. W tym celu używają lontu z silnej plecionki konopnej lub bawełnianej, nasyconej stosownym roztworem, którego to lontu spala się 16 cm w ciągu godziny. Podczas podpalania żagiew bezpieczeństwa rozcina się aż do prochu, który podpala się lontem.

W mokrych wywiertach używa się żagwi bezpieczeństwa tak zwanych podwójnych, i gdy muszą pozostać w nich dłuższy czas, to powinny posiadać powłokę kauczukową,

Wystrzałek należy używać możliwie najsilniejszych, tj. Nr. 5, zawierających po 0 8 g masy rtęciowej wybuchowej.

Zresztą zapalanie nabojów zapomocą żagwi dozwala na ustanowienie porządku ich wybuchania w sposób w danym razie najkorzystniejszy; w tym celu naboje przeznaczone do późniejszego wysadzenia otrzymują dłuższe żagwie, które się podpala na ostatku.

b)    Zapalanie elektrycznością dokonuje się zapomocą wystrzałek elektrycznych zwykłych lub żarowych; wy strzałki żarowe są podobnie urządzone jak wystrzałki elektryczne.

Wszystkie one wymagają prądów o Wysokiem napięciu lub o wielkiej sile. Najpewniejszem działaniem odznaczają się przyrządy podpał-kowe, magnetoelektryczne i dynamoelektryczne.

c)    Zapalania czyli wysadzania min baniastych i olbrzymich dokonują albo żagwiami albo elektrycznością, a dla pewności działania przygotowują do każdej miny oba te sposoby zapalania. W tym celu zaopatruje się dwa patrony wystrzałkowe miny wy-strzałkami z żagwiami, a drugie dwa takież patrony wy strzałkami elektrycznemi z prądem elektrycznym.

d)    Ochrona zdrowia i życia ludzkiego wymaga, by nabijanie i wysadzanie nabojów i min spoczywało w rękach osób w tym kierunku uzdolnionych, doświadczonych, oględnych i zaufania godnych. Ilość nabojów i min należy w stosownym wykazie wyraźnie uwidocznić i pospołu z robotnikami dokładnie liczyć wszystkie detonacje, pamiętając o tern, że często wybuchają dwa naboje naraz. Po wysadzeniu wszystkich nabojów i min trzeba przeczekać jeszcze na miejscu ochrony przez 10 minut, zwłaszcza, gdy się niema pewności, czy wszystkie naboje, powystrzelały. Zdarza się zresztą, że żagiew, któregoś naboju pali się powoli i powoduje wybuch później. Wogóle lepiej przeczekać za długo niż za krótko.

W razie niewybuchnięcia należy nabój pozostawić nietknięty i inny założyć, gdyż wydobywanie go jest połączone zawsze z niebezpieczeństwem; gdzie to jednak jest konieczne, trzeba usuwać bardzo ostrożnie i oględnie przybitkę wśród ciągłego wlewania wody. Przybitkę naboju dynamitowego usuwa się w ten sposób aż do korka papierowego, poczem zakłada się na stary nabój nowy patron wystrzałkowy i daje nową przybitkę.

Znajdujące się w III. części niniejszego dzieła (dział B, rozdz. IV.) rozporządzenie Min. z 29. maja 1908, Dz. u. p. Nr. 116 z r. 1908, o przepisach ochronnych w przemyśle kamieniołomów i kopalisk gliny, piasku, i kamyków, zawiera także postanowienia co do wysadzania nabojów i min (§ 22 do § 34 włącznie).

8. Wyznaczenie wielkości naboju.

a) Pogląd ogólny.

Z powodu, że wyznaczenie wielkości naboju,- potrzebnego do rozsadzenia danej skały, jest* bardzo trudne, więc w zwykłych warunkach nie oblicza się wielkości i siły naboju, lecz pozostawia się ocenie górników, którzy oparci na doświadczeniu dochodzą rychło po kilku próbach do właściwych wyników.

Gdy jednak teoretyczne obliczenie wielkości naboju, odpowiadające doświadczeniu jest możliwe, więc tam gdzie ono jest konieczne, trzeba je. przeprowadzić.

Zależnie od rozmiarów naboju odróżniamy: nabój ześrodkowany, jeżeli wszystkie trzy jego rozmiary mało różnią się wzajemnie, oraz nabój wydłużony, jeżeli długość przeważa oba inne jego rozmiary.

b) Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego.

Jeżeli nabój N jest ześrodkowany w jednym punkcie, uwidocznionym w rys. 5 i znajduje się wewnątrz jednolitej, nieograniczonej masy skały, to powstałe nagle z całej masy tego naboju gazy

podczas wybuchu wywrą z punktu N na wszystkie cząstki najbliższe w około jednako wielkie ciśnienie, które przeniesie się z cząstki na cząstkę kolejno w promieniach kuli. Jeżeli nabój będzie za słaby, to ciśnienie wskutek oporu wzajemnej spoistości cząstek masy będzie maleć i_ zejdzie do zera, a wszystkie te punkta zerowe promieni będą leżeć na powierzchni kuli o promieniu R = NO\ kula ta tworzy obszar działania naboju. Jeżeli zaś nabój będzie silny, to ciśnienie wybuchu przełamie opór spoistości cząstek w obszarze działania kuli i rozsadzi jej masę. Ponieważ wielkość naboju N zależy wprost od objętości kuli działania opromienili /?, więc przyjąwszy c za spółczynnik dzielności 1 kilograma ciała wybuchowego naboju, otrzymujemy wielkość naboju N = - k mc = 41888 R-c = Vc a stąd objętość kuli działania

Rysunek 5.

jS,

''M

i*

184

184 a.

V = 41888 Ro =

Wzory te wyrażają jedynie teoretyczny związek między ciałem wybuchowem a nieograniczoną masą skały, podczas gdy w praktyce zależy na rozsadzeniu mas ściśle ograniczonych. Tu zaś zachodzić mogą takie wypadki, że skała ma jedną lub więcej ścian wolnych, co ostatecznie rozstrzyga, jaką ma być wielkość naboju.

1. Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego dla jednej ś-ciany wolnej. Przyjmijmy, że AB jest przekrojem jedynej wolnej ściany skały (rys. 5) i że ściana ta jest zarazem styczną do kuli działania naboju, to wywołane wybuchem naboju N ciśnienie nie dozna z tej strony żadnego oporu i wyrzuci cząstki masy skały objętej przewróconym stożkiem, mającym wysokość ON, a u podstawy średnicę SSt = 2r; w rzeczywistości stożek ten czyli lej będzie głębszy niż ON, gdyż wskutek reakcji masy od stron nieograniczonych nastąpi wyrwanie cząstek także niżej naboju N położonych, jak to linia zacieniowana kreskami wykazuje.

Promień podstawy OS — r, a z nim i objętość leja — w równych zresztą warunkach — zawisła jedynie od wielkości naboju; promień kuli działania ON — tv jest zarazem zaporą, wreszcie linia NS = — NS₁ — e jest promieniem wybuchu, czyli odrzutnicą i miarą największego działania siły wybuchowej naboju względem ściany AB.

185

Działanie naboju pozostanie najlepiej wyzyskane, gdy ON = OS, czyli w = r to jest gdy promień podstawy leja wybuchowego równa się długości zapory; doświadczenie jednak wykazało, że wskutek reakcji sił nabój osiąga granicę regularnego działania nawet jeszcze w tym razie, jeżeli

t = 1-5 ~ = 1-8

186

187

albo

Doświadczenie dalej wykazało, iż działanie naboju można przyjąć jako zależne w sześciennym stosunku od odrzutnicy e\ jeżeli zatem c jest spółczynnikiem dzielności 1 kg ciała wybuchowego, to wielkość naboju w kilogramach

188

N = ce³

a stąd

Ponieważ według rysunku 5

e³

189

190

N = c (s/r* + wi)³ = c(rs +■ w*) f gdzie w, r należy liczyć w metrach, a N wypada w kilogramach.

Równanie 191 obliczone sposobem przybliżonym w granicach n ^ P5, p ^ 1*8, daje wartość przybliżoną

N = 036 c (r    iv)³ = k (r ~\~w)³

więc

191

192

gdzie

k = 036 c

7    N

k = --—

(r 4- tv)%

194

• wreszcie

Jeżeli dana jest wielkość naboju N i spółczynnik działania k, to w granicach n 15. p ^ 1*8 daje się wyznaczyć promień leja r i odrzutnica e z równania

a z wzorów 188 i 193

r = \/ e² — iv²

195

* In

0,2 V T

196

Na podstawie kilku próbnych wyników rozsadzania danej skały uzyskuje się z bezpośredniego pomiaru r, w, a stad z pomocą wzoru 194 wyznacza się wartość k: które umożliwia zrobienie użytku z innych wyżej zestawionych wzorów.

W ten też sposób Oskar Guttmann w podręczniku „Handbuch der Sprengarbeit“ — na którym opierają się głównie poszczegól-nione wyżej, oraz następujące niżej wzory r daty — zestawił tablice, ułatwiające wyznaczenie wielkości nabojów ześrodko-wanych.

Dla zorjentowania się przedstawia się wyciąg z tablicy tego autora co do wielkości nabojów ześrodkowanycli w sposób nastę-pujący:

0-75    5 1-50, k = 010

W

r -\-w

r 4- w

r 4- w

r 4- w

m | kg

kg

kg

m i kg

4*00

6*400

8*50

4*50

5*00

5*50

6*00

6-50

7*00

7*50

8*00

9*113

12*500

16*638

21*600

27*463

34*300

42*188

51*200

9*00

9*50

10*00

10*50

11*00

11*50

11*75

12*00

61*413

72*900

85*738

100*000

115*763

133*100

152*088

162*223

172*800

12*50

13*00

13*50

14*00

14*50

15*00

15*50

15*75

16*00

195*313

219*700

246*038

274*400

304*863

337*500

372*388

390*698

409*600

16*50

17*00

17*50

18*00

18.50

19*00

19*50

19*75

20*00

449*213

491*300

535*938

583*200

633*163

685*900

741*488

770.373

800*000

Jeżeli stosownie do natury ciała wybuchowego okaże się = OdO, to trzeba N z tablicy pomniejszyć lub powiększyć w stosunku Nt : N=ki będzie zatem

197

n^nt

2. Wyznaczenie wielkości naboju ześrodkowanego, gdy skała ma więcj ścian wolnych. Jeżeli skała ma dwie wolne przecinające się ściany, to według doświadczenia stosunek odległości naboju od obu ścian nie powinien być większy niż 2:3, a jako wielkość naboju wystarczy połowa, obliczonej wielkości dla jednej ściany wolnej.

Dla więcej niż dwu ścian wolnych musi być także zachowany stosunek 2 : 3, ale tylko pomiędzy najmniejszą i największą odległością naboju od ścian, a potrzebna wielkość naboju powinna wynosić: dla 3 ścian wolnych £ część, dla 4 ścian wolnych część, dla 5 ścian \ część, dla 6 ścian £ część wielkości naboju, obliczonego dla jednej ściany wolnej. Należy wszakże w zakresie i tej reguły przedsięwziąć w danym razie strzały próbne celem uzyskania właściwej podstawy.

Gdy bryła stanowi rodzaj filaru, złączonego co najmniej dwiema przeciwległemu ścianami z wielką masą skały, to rozsadzenie jej wymaga większego naboju, niżby to wynikało z reguły właśnie wypowiedzianej, a mianowicie: jeżeli wybuch ma nastąpić w jedną stronę, wystarczy wielkość naboju obliczona dla jednej wohiej ściany; natomiast do spowodowania wybuchu w dwie wolne strony nabój musi być o połowę większy od poprzedniego i w połowie szerokości ściany założony.

c) Wyznaczenie wielkości naboju wydłużonego.

Nabój wydłużony można uważać za złożony z szeregu nabojów ześrodkowanych, których kule działania wnikać będą w siebie i to najwięcej ku środkowi długości naboju, wskutek czego wypadkowa przestrzeń działania całego naboju przybierze postać jajową. W bryle zatem o jednej ścianie wolnej stożek, czyli lej wybuchowy będzie mieć podstawę eliptyczną, a wyrwa przybierze postać koryta.

Doświadczenie wykazało, że wielkość naboju wydłużonego daje się obliczyć z długości zapory «c, i to w zależności, wyrażonej wzorem

198

N=l‘ 11

a stąd dalej spółezynnik, zawisły od natury kamienia

w*

Zapora w jest tu największą możliwą odległością naboju od tej wolnej ściany, w której stronę ma nastąpić wysadzenie naboju.

Jeżeli bryła ma dwie przecinające się wolne ściany, to wywiert wykonuje się możliwie równolegle do tej wolnej ściany, ku której wybuch ma być skierowany, a zapora w będzie tu jednako wielka bez względu na to, czy wywiert otrzyma głębokość mniejszą, czy większą, Gdy jednak oczywiście wywiert głębszy wymaga większego naboju, niż płytszy, więc nie można tu już zastosować wzoru 198 z powodu, iż daje te samą wielkość naboju, niezależnie od głębokości wywiertu. Wobec tego zachodzi konieczność wyznaczenia naboju w zależności od długości wywiertu, i w tym celu przeprowadza się próbne rozsadzania, w warunkach ścian skały wyżej określonych, zapomocą wywiertów niedłuższych niż 2 m i nabojów o wielkości według oceny stosownie ilobranych. Gdy dojdzie się do takich dwu lub trzech wybuchów o różnych zaporach wy gdzie wielkości naboju odpowiada zupełnie skutek wybuchu, to podzieliwszy tę wielkość naboju N w kilogramach, przez długość wywiertu t w metrach, otrzymuje się wielkość naboju na 1 m wywiertu przypadająca w kilogramach:

200

'».-.4

a stąd odnośnie do wzoru 199

201

będzie normalnym spółczy unikiem danej skały.

Pamiętać i tu trzeba, że długość t wywiertu nie powinna być większa, niż długość zapory w.

Xa podstawie powyższycłi wzorów obliczył 0. Guttmann we wspomnianym podręczniku „Handbuch der Sprengarbeit“ tablicę wielkości nabojów wydłużonych dla spotykanych najczęściej skał o dwu przyległych wolnych ścianach, z której następujący niżej na str. 297 tabelarny wyciąg może służyć do zorjentowania się ze skutkiem.

Obliczywszy bowiem z wyników próby wielkość naboju na 1 m wywiertu na podstawie odnośnej zapory w, można uzyskać z tego tabelarnego wyciągu spólezyhnik k i właściwą wielkość N naboju wydłużonego, obliczoną dla dwu przyległych wolnych ścian skały,

którą to wielkość należy powiększyć 2| razy, jeżeli skała ma tylko jedną wolną ścianę i wywiert nachylony do niej pod kątem około 48° • uatomiast jeżeli skała ma więcej niż dwie wolne ściany, to ów tabelarny nabój trzeba zmniejszyć, a mianowicie: dla 3 ścian na | części, dla 4 ścian na połowę, dla 5 ścian na f części, dla 6 ścian na | część.

Tabelarny wyciąg.

• Najdłuższa zapora

Spółczynnik k = ^{

w 0 05 0*06 | 0 07 0 08 0-09 I 010 0*12510 15010 17510200

w me-    —>•— -----    1    1

Wielkość naboju na 1 m długości wywiertu w graniach

trach

1 50

113

1-70    145

1*80 162 1-90    181

200 200

CM O ^

O co c—

rH i—* rH

o t— o

Ci

T—I CM CM

QO O l>'0 C5 co co r-

HCOłOt— HłCOCM H H ©3 CM

20

23

25

31

38

44

50

CO O

o oo

CM CM

40

65

80

136

180

232

260

289

320

45

49

62

74

86

98

73

90

153

203

261

292

325

360

81

100

169

225

289

324

361

400

102

125

212

282

362

405

452

500

O to

338

434

486

542

600

142

175

298

394

506

567

632

700

162

200

338

450

578

648

722

800

9. Daty doświadczalne.

Wywiert wykonany świdrem o ostrzu 22 mm szerokiem, ma z reguły średnicę w świetle u dołu 25 mm do 26 mm; jeżeli w takim wywiereie stłoczy się proch lub dynamit Nr. I (okrzemkowy albo żelatynowy) w sposób należyty, to każdy centymetr długości naboju prochowego waży 7 g, a dynamitowego 10 g. Litr ziarnistego prochu waży 0’8 kg, ciężar właściwy prochu sprasowanego wynosi krągło l*7r patron dynamitowy 23 mm średnicy 10 cm do 10 5 cm długi waży około 70 g, patron wystrzałkowy 25 g, ciężar właściwy dynamitu 16.

Silna dobra przybitka naboju w wywiereie jest bezwarunkowo potrzebna i powinna być co najmniej 20 cm długa ; w wywiertach do 1 m długich powinien zajmować z reguły nabój prochowy co najwyżej połowę, a dynamitowy co najwyżej f części długości wy-wiertu.

Jako średni skutek pracy wykonywania wywiertów w ciągu jednej godziny z wliczeniem przerw odpoczynkowych i objadowych zawiera podręcznik p. Gruttmanna następujące niżej daty.

Wywiert 26 mm średnicy ręcznie wykonywany wynosi w skale żelaziaku 018 m, — w granicie 01 m do 0.6 m, w szarowace 0’5 m, w łupku 0-6 m, w wapniu i dolomicie 0 7 m, w kwarcu miękkim 0'8 m.

Wywiert 60 do 80 mm średnicy maszyną wykonywany wynosi w kamieniach wyżej kolejnie wyliczonych 0’9 m, 2 m, 2 m, 2-5 m, 2-5 m, 3 m.

Zwykłe rozmiary długości t i średnicy d w świetle wywiertów wynoszą dla prochu: ty = 30 do 50 cm, dx = 30 mm, albo t₂ = 50 do -80 cm, d₂ — 40 mm, albo = 80 do 120 cm, d% — 55 mm ; a dla dynamitu w granicach powyższych długości tu t₂, ts wystarczają odnośne średnice dt = 23, albo d₂ = 30, albo d₃ — 40 mm.

Na 1 m³ kamienia rozsadzonego w sztolniach górniczych można przyjąć: gnajsu lub szarowaki 2 kg dynamitu krzemionkowego, albo VI kg żelatynowego, albo 1*4kg żelatyny wybuchowej; wapniowca tych samych ciał wybuchowych po porządku: 1*5, 125, 1 kg', piaskowca 1, 0*85, 0*7 kg\ węgla kamiennego 0⁻7 do 01 kg dynamitu Nr. II, albo 010 do 015 kg dynamitu Nr. III; w minach olbrzymieli zużywa się 011 do 019 kg dynamitu Nr. III na lm3 kamienia.

Na każdy kilogram dynamitu liczy się przeciętnie 10 wystrzałek i 8 m żagwi.

10. Rozsadzanie w praktyce.

Zależnie od natury i warunków przedmiotów do rozsadzenia przeznaczonych, zastosowuje się odmienne sposoby postępowania.

a) Bryły kamienia budowlanego i ciosowego uzyskuje się zapomocą wywiertów do trzech i więcej metrów głębokich, znacznie wzajemnie odległych, ze stosowną zaporą w, w które to wywierty zakłada się ze słabego dynamitu lub prochu czarnego naboje tak małe, by wybuch ich bryłę kamienia tylko odłupał i umożliwił łatwo ją odsunąć. Płyty i właściwe ciosy otrzymuje się zapomocą szeregu wywiertów w żądanej linii w równych wzajemnych odstępach wykonanych, wodą zapełnionych, na wierzchu po połówce patronu dynamitu Nr. I zaopatrzonych i elektrycznie wysadzonych; w ten sposób dają się uzyskać płyty granitowe 20 cm grube, 5 m długie.

10. Rozsadzanie w praktyce.

299

Rozdzielenia większej bryły na mniejsze dokonuje się zapomocą wywiertu do środka jej sięgającego, wodą zapełnionego, połową patronu z wierzchu nabitego i zapalonego.

b) Rozsadzanie murów. Mury do 1*5 m grube zwykle rozbiera się, a tylko gdy idzie o szybkie ich usunięcie, rozsadza się. W tym celu wykuwa się w murze otwory dłutkiem, odległe wzajemnie o podwójną grubość rauru, zakłada w nie patrony dynamitu żelatynowego wiązkami lub skrzynkami, przypiera otwory grubą deską, stosowną przyporą o ziemię zapartą i zapala elektycznością, która jest tu z wielu względów pożądaną. Wielkość naboju wyznacza się tu z wzoru praktycznego

to! %

202

gdzie d jest grubość muru.

Mury grubsze niż 15 m rozsadza sie wywiertami do środka muni

sięgającymi; ponieważ w takim razie przyjmuje się zapora w = - ^ ,

więc wielkość naboju wyznacza się według odnośnych wzorów dla naboju wydłużonego, względnie według „tabelarnego wyciągu“ na stronie 297 zestawionego. Mury obciążone wysadza się zapomocą wywiertów gęściej założonych.

Sklepienie rozsadza się zapomocą wyżłobienia wzdłuż jego grzbietu korytka, zapełnionego jednolitym wałkiem dynamitu, przysypanym ziemią na 50 cm wysoko. Znacznie szybciej wszakże niszczy się sklepienie stosownie wzmocnionym nabojem, założonym na odsadce fundamentowej filaru i ziemią przysypanym.

Murowany komin wysoki otrzymuje u podnóża swego wywierty po tej stronie, na którą ma się zwalić.

c) Rozsadzanie przedmiotów z żelaza uskutecznia się nabojem, przylegającym szczelnie w miejscu połączenia części składowych. Wielkość naboju dynamitu żelatynowego oblicza się w kilogramach: dla żelaza lanego z wzoru

zaś dla żelaza kutego

o'; %

203

btiP

150

204

gdzie ci jest grubość płyty w centymetrach, b jej szerokość, wynosząca co najmniej 16 cm. Nabój taki ułożony w postaci prostokątnej i rozdzielony równomiernie na płytę, przybija ją ostro po wysadzeniu.

Słup żelazny lany otrzymuje u podstawy nabój, którego wielkość w kilogramach oblicza sie wzorem

d*

N~2Ó

205

gdzie d jest jego średnica u podstawy w centymetrach.

Sto gramów dynamitu żelatynowego wystarczy do rozsadzenia kotła 2 m średnicy u góry z blachy 30 mm grubej, jeżeli się napełni wodą i zanurzy w nią nabój na łacie lub sznurku blisko dna; to samo tyczy się starej leizny podobnej postaci; gdzie jednak nie ma przestrzeni do zapełnienia wodą, trzeba wiercić dziurę na nabój.

Jeżeli blisko przedmiotów przeznaczonych do rozsadzenia stoją budowle, to zakłada się słabe naboje i powtarza aż do skutku ze szczególną przezornością.

d) Rozsadzanie drzewa, Belkę drewnianą o największej grubości, względnie średnicy d w centymetrach, rozsadza się nabojem prostokątnym, nałożonym na nią, a wielkość tego naboju oblicza się z wzoru

206

N = 0-003 d2

Pień drzewa rozsadza się zapomocą 2 wywiertów skrzyżowanych w jednej płaszczyźnie i zaopatrzonych jedną tylko wystrzałką; po wybuchu pień zostaje odłamany prawie gładko.

Pale 30 do 40 cm średnicy wysadza się pod wodą nabojem zawierającym 0⁻75 Jcg dynamitu, zabezpieczonego od wilgoci, ułożonego i przytwierdzonego u dna wody do pala; natomiast wysadzenie niżej dna wody wymaga wywiertu, wykonanego w palu aż do żądanej głębokości i nabitego jak zwykle.

Rozsadzenie w celach karczowania jest korzystne tylko u pni z drzewa twardego; w tym celu zakłada się wywiert od czoła zrębu aż do korzenia głównego, nabija i wysadza; większe pnie otrzymują skrzyżowane wywierty tuż przy ziemi lub kilka wywiertów, sięgających do korzenia głównego.

e) Rozsadzanie ziemi zastosowuje się wtedy, gdy się niedaje kilofem ruszyć, lub gdy zamarzła. W tym celu wykonuje się wbijaniem w ziemie krągłej ostrej sztaby żelaznej szereg otworów, których wzajemna odległość nie powinna jednak przekraczać dwukrotnej głębokości ; w otwory te zakłada się i przybija nabój, obliczony z wzoru

207

N=ct’>

gdzie t głębokość otworu, zaś c spółczynnik działania ciała wybuchowego. Podobnie można twardą rolę rozpulchnić lub nieprzepuszczalną warstwę gruntu uprzesiąkliwić.

Także w wywierty naftowe zakładają aż na dno naboje silne i wysadzają dla wywołania chwilowego dopływu ropy.

Jeżeli wydobywające się źródliska w ziemi nie dozwalają na prowadzenie potrzebnych robót, wykonuje się 1 do 3 rn głębokie otwory w ziemi, nabija się je dynamitem co najmniej do połowy głębokości, a po wysadzeniu powstaje rozszerzona jama ze ścianami tak zgniecionemi, że dopiero po 1 lub 2 godzinach woda pocznie wydobywać się na nowo.

f) Rozsadzanie pod wodą jest najczęściej konieczne do usunięcia wielkich przeszkód żeglugi w rzekach, do pogłębienia dna w potokach i rzekach, do sprostowania brzegów itp. Do robót wiertniczych wykonuje się pomosty w sposób zwykły albo na statkach albo na pontonach zakotwionych. Wiercenie prowadzi się zapomocą maszyn, a celem uwolnienia świdra od nacisku prądu usuwa się wodę zapomocą grodzy i wyczerpania albo zapomocą nasunięcia na świder rur żelaznych.

Nabijanie uskutecznia się zapomocą rury żelaznej na wywiercie ustawionej, którą spuszcza do niego patrony, a woda swą znaczną wysokością i ciśnieniem starczy zupełnie za przybitkę; wszakże gdy woda płytsza niż 0*5 m, trzeba wsypać rurą do wywiertu na nabój suchy piasek, jako przybitkę. Do rozsadzania używa się tu wyłącznie tylko nabojów dynamitowych, opakowanych według możności w puszkach blaszanych lub w tekturowych pudełkach parafinowanych, a wysadzanie dokonuje się zawsze zapomocą prądu elektrycznego.

W głębinach morskich, gdy idzie o szybkość roboty i zaoszczędzenie na kosztach wiertniczych, zakłada się w naturalnych zagłębieniach skały, do rozsadzenia przeznaczonej, wielkie naboje dynamitowe w stosownych odstępach tak na skale, jak i w około niej i wysadza. Wprawdzie zużycie dynamitu jest tu wielkie, ale zaoszczędzenie na kosztach wiertniczych wypadnie zawsze o wiele znaczniej.

. 4

* ‘

\

j'.

j

\

f

\

Część druga.

ANALIZA CEN.

■ *

. \ ■

ł

i

u

■ .

-

.

■

.'‘S

.

I. OGÓLNE ZASADY I OKREŚLENIA.

§ i.

Do wszelkich obliczeń robót budowlanych służy za jednostkę długości „metr podłużny“, czyli krótko: „metr“, — powierzchni „metr kwadratowy“, — objętości „metr sześcienny“- — za jednostkę ciał sypkich i płynnych „litr“, — za jednostkę ciężaru kilogram; — za jednostkę trwania pracy „godzina“; — za jednostkę pieniężną „marka polska“.

Wyższą jednostką trwania pracy jest normalny dzień roboczy, który dawniej obejmował 10 godzin właściwej pracy, a nadto pół godziny na przerwę śniadaniową i półtora godziny na . obiadową, czyli razem 12 godzin; obecnie obowiązuje ustawowo 8godzinny dzień pracy w całem Państwie Rzeczypospolitej Polskiej.

Normalny dzień roboczy stał się zatem wielkością zmienną i dlatego przyjęta wyżej za jednostkę trwania pracy godzina, jako stały i dzisiejszemu stanowi płac roboczych odpowiadający okres czasu, jest pod względem ekonomicznym dla obu stron dogodną i znajduje już od dawna w kołach przemysłowców budowlanych licznych zwolenników.

Wydatność pracy robotnika zawisła od wieku, płci, budowy ciała, odżywiania się, zamiłowania do pracy, wprawy, pogody, klimatu itd. Największą wydatność pracy robotnika jest w ogóle, gdy ma 20 do 40 lat wieku.

a we

Z 365 dni, składających się na rok zwykły, przypada 52 na niedziele, 13 na inne święta obrządku rzymsko-katolickiego, wschodniej Małopolsce nadto 20 na święta obrządku grecko-kato-lickiego. Rok zwykły zatem obejmuje roboczych dni 300 dla robotników obrz. rzym.-kat., a 293 obrz. gr.-kat. Pełne wyzyskanie tych dni roboczych jest możliwe jedynie w przestrzeniach zabudowanych ; na wolnem powietrzu bowiem w dnie mroźne i niepogodne nie można wykonywać prawie żadnych robót i doświadczenie uczy, że w naszych warunkach klimatycznych daje się wyzyskać w ciągu roku tylko 196 do 230 dni roboczych stosownie do natury roboty. Zresztą i tu — według doświadczenia — daje się jedynie uzyskać na wiosnę 92o/₀, w jesieni 85<>/₀ a w zimie 75°/₀owej wydatności pracy, jaką można wykonać w ciągu pory letniej. Z tern wszystkiem więc trzeba się liczyć, gdy zależy na wyznaczeniu, lub na dotrzymaniu terminu wykonania budowy, względnie robót budowlanych.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

W obecnym normalnym dnin roboczym poczyna się praca w miesiącach marcu do października o godzinie 7 i/₂ rano, a kończy o 6. popołudniu, z przerwą śniadaniową od godz. 8Va do 9 i obiadową, od godz. 12 do 2. W innych miesiącach w miarę długości dnia poczyna się praca o pół lub całą godzinę później i kończy się o tyleż wcześniej.

Jeżeli praca poczyna się o 8. godzinie rano, odpada półgodzinna przerwa śniadaniowa; natomiast w pracy popołudniowej, gdy trwa dłużej niż 5 godzin, następuje przerwa półgodzinna.

Pora dzienna od połowy marca do połowy października liczy się od godz. 6. rano do 8. wieczór; w innych miesiącach od 7. rano do 6. wieczór.

Porę nocną stanowi reszta godzin.

Pracodawca jest obowiązany do dostarczenia wszystkich tych przyborów i narzędzi do pracy, których według istniejącego zwyczaju robotnik z sobą nie przynosi.

Jeżeli pracodawca daje wikt i mieszkanie, to robotnik otrzymuje tylko 30°/o zwykłej płacy dziennej.

Według przyjętych zasad ze względu na ochronę zdrowia praca robotnika w ciągu 24 godzin nie powinna przekraczać 11 godzin, nie wliczając w to przerw. Gdy zatem obecny normalny dzień pracy wynosi 8 godzin, więc robota nadobowiązkowa nie powinna trwać dłużej, niż 3 godziny.

Kobotę nadobowiązkową płaci się w dzień o 50⁰/0? w nocy o 100°/o drożej, niż za normalną pracę dzienną.

Koszt oświetlenia w nocy liczy się osobno i wynosi około 20°/o Ceny robocizny.

Wozy mają się stawić do pracy z zaprzęgiem zupełnie do jazdy gotowym, wyposażonym stosownie do jakości i postaci materjału, który trzeba przewozić; inaczej zatem muszą być urządzone wozy do piasku, inaczej do zaprawy, lub błota płynnego, inaczej do długich belek drewnianych, żelaznych itp.

Smarowanie osi i podkuwanie koni nie powinno się odbywać w czasie trwania pracy zaprzężnej.

W płacy dziennej mają się mieścić: wynagrodzenie za pracę, wydatki za wikt, odzież, mieszkanie, opłata do kasy chorych, do zakładu ubezpieczeń i koszta wszelkich innych potrzeb.

§ 2.

Policzony w analizie cen dodatek 10% od roboty jest w ogóle odszkodowaniem kosztów zarządu, do których należą wydatki za dozór, za narzędzia, rusztowanie i opłaty skarbowe, a nadto, gdy budowle nowe, za wytyczenie budowy, postawienie baraku, wychodka, zupełne oczyszczenie całej budowy wewnątrz i zewnątrz, a mianowicie: usunięcie rumowiska, oskrobanie i wymycie podłóg, schodów, okien, drzwi, gzymsów itd.

Do robót wykonywanych „na dniówkęu według listy robotników, użytych każdego dnia do pewnej roboty, dolicza się przedsiębiorcy 10°/₀ od płacy robotników tytułem kosztów zarządu.

Strata na materjale użytym do rusztowań w robotach ziemnych, lub murarskich, jest już uwzględniona w cenach odnośnej roboty ziemnej lub murarskiej.

Jeżeli potrzeba do starej budowli osobnego rusztowania lub do nowej budowy rusztowania niezwykłego, albo też jeżeli koszta rusztowania wyniosłyby więcej niż 20% kosztów całkowitych odnośnej roboty budowlanej z materjałem, to należy koszta takiego rusztowania osobno obliczyć, a do kosztorysu wstawić % do % tychże kosztów na sporządzenie, ustawienie i rozebranie tegoż rusztowania, wraz ze zużyciem materjału.

Jeżeli przedsiębiorca budowy zamawia roboty nadkosztorysowe i wykonuje zapomocą fabrykantów, a należytość pokrywa z własnych funduszów za złożeniem rachunku, to przyznaje mu się nadto 10% od całej zarachowanej i sprawdzonej należytości.

Główny przedsiębiorca ma obowiązek pozostawienia wszystkich rusztowali do użytku także innym przedsiębiorcom, w budowie udział biorącym tak długo, jak tego potrzeba.

§ 3.

Przedmiotem robót ziemnych może być tylko gleba lub skała. Gleba to wytwór wietrzenia i rozkładu skał, zwany w ściślejszem znaczeniu ziemią, i jako skruszała, miękka masa daje się kopać; podczas gdy skały tworzą twardą masę kamienistą, bardzo różnorodną, którą tylko łamać można. Na tern też polega właściwa istota robót ziemnych, które w miarę mniejszych lub większych trudności rozpadają na sześć odrębny cli grup, zawisłych ściśle od zbitości i twardości materjału, zestawionego w następującym szeregu.

1.    Ziemia miękka, t. j. piasek lotny i napływowy, próchnica (humus), lekka glina, ziemia ogrodowa, lekki żwirek itp. materjał, do którego ukopania wystarcza tylko sama łopata.

2.    Ziemia średniej twardości jakoto: drobno ziarnisty, zbity żwir, glina zbita, ił itp. materjał, do którego ukopania, oprócz łopaty, potrzeba jeszcze dziobaka, lub dżagana (dziobak z ostrzem motykowem).

3.    Ziemia twarda, t. j. zbity grunt gliniasty, opoczysty lub wapnisty, gruby żwir itp. materjał, który jedynie dziobakami, kilofami (dwójdziobami) i dżaganami ukopać się daje.

4.    Skała zwietrzała, złożona ze zwietrzałych, porozpadanych, miękkich mas kamiennych, a mianowicie z luźnych konglomeratów, wietrzejącego łupku gliniastego i łojkowego, marglu i miękkiego piaskowca, które łamać się dają 1 do 2 w długimi drągami żelaznymi lub drewnianymi mocno okutymi, klinami i dziobakami, bez pomocy środków rozsadzających.

5.    Skała średnio twarda, składająca się ze zbitych mas kamienia i łupku iłowego, z piaskowca, wapniowca, gipsu, i zbitych konglomeratów (zlepieńców), których wyłamania dokonuje się narzędziami poprzednio poszczególnionemi z częściowem użyciem ciał rozsadzających.

6.    Skała twarda, złożona z granitu, gnajsu, łupku łyszczkowego, szarej waki, bazaltu, porfiru, rogowca i bardzo zbitego wapniowca, których wyłamanie uskutecznia się wyłącznie za pomocą ciał rozsadzających.

§ 4.

Przed rozpoczęciem robót ziemnych należy odnośny obszar dokładnie pomierzyć, zdjąć, zniwelować, objętość na podstawie niwelacyjnych przekrojów obliczyć, miejsce roboty wytyczyć, porównawcze punkta wysokościowe ustawić, potrzebne do prowadzenia robót przekroje łatowe ustalić, i postarać się o odpowiedni dostęp, narzędzia i przybory, a w miarę potrzeby o barak, mieszkania itp.

Wszelkie skopywania, wykopy i wyłomy ziemne liczy się według rodzimej objętości gruntu. Jeżeli w toku roboty okażą się w ziemi puste przestrzenie (stare piwnice itp.), to potrąca się je z objętości wykopu*, tak samo i mury, ale zato liczy się osobno ich rozebranie itd.

Jeżeli zatem powierzchnie kolejnych niwelacyjnych przekrojów poprzecznych są: F₀, Fu F₂, Fd . . . Fn—U Fn, a wzajemne ich odległości di, d₂, d₃ . . . dn, to objętość

O = (F₀ + Fi)^ + (F₁+F₂y^ + (F₃ + F!l) f + ....

dn

-f- (Fn-i ~h Fn) 2

Najczęściej wszakże oblicza się powierzchnię clna wykopu lub wyłomu i wymnaża przez przeciętną wysokość wszystkich niwelacyjnych punktów powierzchni terenu ponad dnem.

Obliczają objętość także i w ten sposób, że nad dnem zamierzonego wykopu dzielą całą powierzchnię terenu na sieć kwadratów o bokach po 10 m długich; następnie wykonują drugą taką samą siatkę, ale przesuniętą o 5 m względem obu przyległych boków siatki poprzedniej, wskutek czego każdy wierzchołek kwadratów ndwej siatki przypadnie na środek odnośnego kwadratu pierwszej siatki. Po ustaleniu na gruncie położenia każdego z tych wierzchołków i wyznaczeniu ich wysokości ponad dnem przyszłego wykopu zapomocą niwelacji, suma wszystkich rzeczonych wysokości wy-mnożona przez 100 m* daje objętość wykopu. Bozumie się, że powierzchnia terenu w tym razie nie powinna zawierać znaczniejszych różnic wysokościowych.

Boboty ziemne poprzedzić musi uprzątnięcie krzaków i drzew, oraz zebranie darni i próchnicy. Właściwe zaś roboty ziemne rozpoczyna się od skopywania pagórków do dna piwnic, fundamentów najszerszych, węższych, kanałów, kloak itd.

Bozmiary szerokości i długości wykopu piwnic muszą sięgać tak daleko, jak sięgają zewnętrzne krawędzie odsadek fundamentowych; powstałą zaś wskutek tego pustą przestrzeń między rnurami piwnicy a ścianami wykopu trzeba później zasypać.

Bowy fundamentowe i kanałowe liczy się tak szerokie i długie, jak mury i kanały. Może zajść jednak potrzeba rozszerzenia wykopów, gdy mury mają otrzymać powłokę asfaltową, lub gdy trzeba miejsca na wykonanie innej jakiej roboty, a wtedy należy policzyć to rozszerzenie, a następnie zasypanie.

Jeżeli ziemia nie jest sypką, piasczystą lub błotnistą, to ściany pionowe wykopu do głębokości 1 w, nie potrzebują żadnego zabezpieczenia od usunięcia się; natomiast ściany wykopu głębszego niż 1 m potrzeba zabezpieczyć zapomocą zeskarpowania w stosunku 1:1.

Gdy wykopy fundamentowe są głębsze, niż 15 do 2 m, przerywa się skarpę ławą co najmniej 0-4 m szeroką.

Zazwyczaj jednak na placach budowlanych, szczególnie miejskich, jest w pobliżu budynków mało miejsca, a potrzeby i bezpieczeństwo ruchu w ulicach nie dozwalają skarpowania, które zresztą utrudniałoby wytyczenie budowy, ustawienie rusztowań i utrzymanie porządku. Nie pozostaje zatem nic innego, jak zabezpieczenie ścian wykopów fundamentowych, piwnicznych, kanałowych itp. zapomocą podparcia względnie rozparcia.

Rozparcie postępuje równocześnie z wykopem i w miarę głębokości musi być silniejsze, gdyż boczny nacisk ziemi wzmaga się mniej więcej w kwadratycznym stosunku do głębokości.

Rozpieranie poziome polega na wyłożeniu ścian wykopu deskami poziomo leżącemi z palami pionowymi, a rozpieranie pionowe na wyłożeniu ścian deskami pionowo stojącemi z przyporami poziomemi rozpartemi.

Do poziomego rozpierania wystarcza w zwykłych warunkach dwie deski poziome, rozparte krąglakami. Większe wykopy otrzymują w odległościach 1*25 do 2 m pionowo lub ukośnie wbite pale 12 do 15 cm grube, poza które wsuwa się deski poziomo 4 do 6 cm grube tak, aby się stykały lub zakładały na samych palach. Gdy wykop głęboki i trudno wbijać tak długich pali, to używa się krótkich przypór pionowych w stosownych odstępach i wzmacnia w miarę postępu głębokości.

Gdzie występuje woda, tam rozparcie poziome dojść może tylko do zwierciadła wody, a poniżej wbić już trzeba deski pionowe nakładane lub palisady, należycie rozparte z pomocą przypór i kleszczy.

Rozpieranie pionowTe zastosowuje się w wąskich wykopach. Deski 4 do 8 cm grube, 2 do 5 m długie wbija się pionowo lub ukośnie i rozpiera się przyporami poziomemi 12—15 cm grubemi, oraz rozporami 10—15 cm grubemi w stosownych odstępach.

Przewody rurowe przecinające wykop trzeba zawiesić na łańcuchach lub linach, przymocowanych do belek w poprzek założonych.

Poziome rozpieranie jest łatwiej do wykonania, dogodniejsze do wzmocnienia i rozbierania, i tańsze; jednakże i pionowe rozpieranie ma swoje zalety i korzyści.

W ziemi mało spoistej, sypkiej lub błotnistej potrzeba ściany rozeprzeć zaraz, skoro wykop dosięgnie 25—30 cm głębokości;

rozpory podbija się silnie klinami ku ścianom i w ten sposób w miarę pogłębiania cały wykop będzie wyłożony deskami i rozparty.

Gdy wykop jest za szeroki, aby ściany można rozeprzeć, albo gdy ma tylko jedną ścianę, zastosowuje się do podparcia zastrzały, zaklinowane silnie u spodu w stosowny sposób a do pali gwoździami przymocowane. W razie braku miejsca na zastrzały wiąże się pale ściany wykopu kotwiami wstecznemi, złożonemi z pali na ten cel wbitych i z kleszczy.

Wykop w piasku itp. materjale sypkim rozpiera się także deskami pionowo wbijanemi ukośnie, u spodu rozpartemi zapomocą przypór poziomych i rozpór-, w dalszej głębokości wbija się nową serję desek tak samo nachylonych i rozpartych, zachodzących górnym brzegiem na dolny brzeg poprzedniej serji itd.

Do rozparcia wąskich wykopów używają także rozpór żelaznych ze stosownym kluczem o przeciwnych zwojach śrubowych.

Koszt wykonania rozpierania i strata na wartości drzewa do tego zużytego równa się kosztowi zeskarpowania pionowych ścian wykopu i zasypania skarpy po wykonaniu murów; stąd też — zamiast roboty ciesielskiej rozpierania i dodatku na stratę materjału drewnianego — liczy się równoważna robocizna ziemna w analizie cen.

Robota kopania i łamania obejmuje już także wykonanie i wyrównanie dna, skarp i ławic, oraz odrzucenie wzruszonego materjału do 3 m odległości, albo na 2 m wysokości, albo wreszcie naładowanie zwykłym sposobem do przewozu.

Sam przewóz obejmuje już także robotę wysypania materjału, użycie go do budowy, a w miarę potrzeby także i utrudnione ładowanie.

Zasypanie przestrzeni pozostałej między ścianami wykopu a nowymi murami wykonuje się wtedy, gdy już zaprawa murów do pewnego stopnia stwardniała; samo zaś zasypanie należy wykonać starannie ubijańemi warstwrami 15 cm grubemi o ile możności z materjału, przepuszczającego wilgoć i powietrze.

Nasypy ziemne oblicza się według ich objętości po należytem ubiciu i osiadnięciu się.

Do robót w, ziemi, której nie można kopać z powodu zbytniej twardości lub zamarznięcia, oraz do wyłamywania skał w ogóle, a w * szczególności celem uzyskania kamienia do budowy dróg, na bryły budowlane, ciosowe itp., używa się ciał rozsadzających, w sposób szczegółowo określony w części I. niniejszego dzieła, rozdz. XV. (str. 280—298).

§ 5.

Roboty ziemne w pojęciu celowości obejmują: skopy, wykopy, podkopy (sposobem górniczym) nasypy, odsypy i planowanie czyli wyrównanie.

Objętość różnych rodzaji ziemi ukopanej i wyłamanych kamieni powiększa się wprawdzie na ogół biorąc blisko o % część; jednakowoż w robocie kopania, łamania i przewozu nie uwzględnia sio ^ego zwiększenia, i liczy się tylko objętość calcu (wykopu lub wyłomu).

Jedynie tylko z powodu tego zwiększenia się objętości daje się nasypom podczas wykonania wysokość o ¹/₂₄ do Via? gdy s3r warstwami ubijane, Llub w przeciwnym razie o % do % większą* aniżeli w projekcie.

Zwiększenie 1 nß objętości materjału wykopanego lub wyłamanego' wynosi zresztą według doświadczenia:

Materjał wzruszony

Zwiększenie objętości

początkowe

trwałe

10 do 20% 20 „ 25% 25 „ 30% 80 „ 35% 35 „ 50%

1    do 2%

2    „ 4% 4 „ 6% 6 „ 7% Ö r> 25°/₀

Piasek kwarcowy i żwir......

Glina, zwykła ziemia, rumowisko itp. .

Kajper, margel itp..........

Zbita glina............

Skała...............

Z jednego metra sześciennego rodzimej skały uzyskuje się 1*50 mß kamienia łamanego w stosie ułożonego.

Z powodu trudności w robocie liczy się oddzielnie zarówno wykopy jak i wyłomy

a)    do 4m szerokości,

b)    nad 4m szerokości,

c)    każdej dwumetrowej głębokości.

Wykopywanie ziemi mokrej zwykłym sposobem jest możliwe tylko do 30 cm niżej zwierciadła wody; w głębokości zaś większej można kopać dopiero po odprowadzeniu wody, o ile jest wykonalne, lub po wyczerpaniu. Mały przypływ wody daje się wyczerpać łopatami i wiaderkami, a najpowszechniej i najchętniej pompami, de których obsługi potrzeba jednego do dwu ludzi; większy dopływ wymaga silnych pomp, poruszanych przez 2 do 10 ludzi, czerpaków łańcuchowych, ślimakowych, kołowych, pomp łańcuchowych itp..

W tych warunkach trzeba się spieszyć z wykopywaniem i fundamentowaniem i prowadzić robotę bez przerwy dniem i nocą, by woda roboty nie zalała i nie uszkodziła.

Jeżeli najsilniejsze pompy i przyrządy nie mogą podołać czerpaniu, zastosowuje się ściany palisadowe, które wbija się aż do warstwy nieprzepuszczalnej -, a chociaż potem nieznaczna część wody przedostanie się szczelinami palisady do wykopu, to łatwo już ją wyczerpać. Gdy zajdzie potrzeba pozostawienia nadał palisady do ochrony fundamentu od podmulenia, należy ją tak wykonać, aby nie dotykała fundamentu i nie przeszkadzała osiadaniu się.

Na głębokość 8 do 6 m wystarczy palisada z bali 10 do 14 cm grubych, 25 do 35 cm szerokich; do większych głębokości trzeba już użyć pali. Przed rozpoczęciem wbijania palisady, wykopuje się ziemię do stanu wody zaskórnej, poczem ustawia się 20 do 30 bali lub pali w szeregu razem, przytrzymuje kleszczami i wbija początkowo słabemi, a następnie coraz silniejszemi uderzeniami.

Gdy warunki są tak niekorzystne, że nieda się palisadą osiągnąć dobrego skutku, a odwodnienie z pomocą kanałów, drenów itp. jest. niemożliwe, wtedy nie pozostaje nic innego, tylko grzebanie ziemi pod wodą.

Do założenia podeszwy fundamentu w głębokości do 2 m pod wodą używa się grzebaczki motykowej, którą robotnicy władają z brzegu, o ile wykop jest wąski, lub z pomostu, o ile wykop jest za szeroki. Do większyeh głębokości używa się z pomostu grze-baczek workowych lub świdrów workowych. Kamienie przypadkowe podgrzebuje się tak, aby osiadły na zamierzonej podeszwie fundamentu, gdzie pozostają jako część jego składowa, jeżeli nie zostaną wydobyte stosownemi kleszczami. Tak samo postępuje się z pniem drzewa i korzeniem, po poprzedniem obcięciu świdrem dłutowym.

Do robót grabarskich w wielkim rozmiarze i w większych głębokościach zastosowuje się grabarki maszynowe łańcuchowe, łopatkowe itp.

Ilość wody, którą trzeba czerpać podczas kopania ziemi, zależy od stopnia przepuszczalności warstw ziemnych, wydajności żródlisk, obfitości wody zaskórnej itd. Zaczem koszt czerpania daje się ocenić tylko w przybliżeniu na podstawie objętości ziemi, którą trzeba będzie ukopać wśród dopływu wody. W kosztorys zatem wstawia się ryczałtową kwotę przybliżoną na czerpanie wody, a robotę^

czerpania prowadzi się „na dniówkę“, t. j. za zarachowaniem dziennem potrzebnej ilości robotników.

Za wypożyczenie i zużycie narzędzi, maszyn itp. przedmiotów do tego celu potrzebnych, oraz za dozór dolicza się 25°/₀ ; również na dniówkę liczy się ustawienie i obsługa maszyn, opał i światło po cenach jednostkowych, a dowóz i odwóz narzędzi i maszyn osobno.

Koszt grzebania ziemi pod wodą liczy się według objętości ziemi do wygrzebania przeznaczonej.

Kopanie studni jest tern trudniejsze i kosztowniejsze, czem jest głębsza. Wydobywanie materjału z głębi dokonuje się zapomocą kolejnego przerzucania z dolnych pomostów na górne, ustawionych we wzajemnej wysokości co 2 m\ pomosty te jednak zmniejszają przestrzeń roboczą i znacznie zaciemniają, wskutek czego zamiast nich używa się kołowrotów z wiadrami do wyciągania ziemi.

Zwykłe studnie domowe są 1 do 1*2 m w świetle szerokie. Z powodu zbyt małej przestrzeni w takiej studni da się zatrudnić tylko niewielu ludzi i dlatego kopanie idzie tu powoli, zwłaszcza w zbitym twardym gruncie.

Kopanie studni wymaga wiele oględności, przezorności, i zastosowania środków ochronnych, zwłaszcza gdy ziemia jest miękka, sypka, mokra, moczarowata, z warstwą płynną gliny, lub piasku. W tym celu trzeba prowadzić roboty ziemne równocześnie z ochron-nemi robotami ciesielskiemi, względnie murarskiemi w sposób w studniarstwie stosowany.

Mury oblicza się według objętości, uzyskanej z wymnożenia długości każdego poszczególnego muru przez grubość i wysokość, względnie głębokość. Pierwotny ten sposób obliczenia stosują już dzisiaj tylko do obliczenia wymurowania skrzyń zatapianych, studzien, małych przybudówek, osobnych murów i filarów, ościeni schodów itp., murów budynków małych*, wreszcie także i murów, których głębokość, względnie wysokość znacznie się wzajemnie różni.

Pozatem oblicza się powszechnie objętość murów budynku sumarycznie w ten sposób, że od zabudowanej powierzchni rzutu poziomego: fundamentów, piwnic, parteru lub piątr poszczególnych odejmuje się wszytkie • odnośne niezajęte murami powierzchnie,

a pozostałe różnice mnoży się przez odnośną głębokość, względnie wysokość murów.

Objętość murów oraz ich kosztów liczy się z dokładnością dwu cyfr dziesiętnych z poprawką = 1 za opuszczoną trzecią i czwartą <iyfrę dziesiętną, jeżeli te cyfry są większe niż 0-0050.

Podana w planach grubość murów nowych rozumie się zawsze bez wyprawy i stanowi podstawę obliczenia objętości. W odniesieniu do murów ceglanych grubość ta jest w regule wielokrotnością z 15 cm i wynosi: 15, 30, 45, 60, 75 cm itd., bez względu na niedokładności rozmiarów cegieł podczas wyrobu i wypalania, oraz na niedokładności spoin. Skoro jednak ze względów konstrukcyjnych lub architektonicznych przyjdzie wykonać mury o grubości niebę-dącej wielokrotnością z 15 cm, to objętość oblicza się według rzeczywiście wykonanej grubości.

Grubość murów z kamienia łamanego nie powinna być mniejsza niż 60 cm.

Mury oblicza się według „osobnych głębokości“ dwumetrowych lub „osobnych wysokości“ czterometrowych w miarę tego, czy znajdują się pod lub nad powierzchnią terenu, przyległego do zewnętrznego lica budynku.

Mury w budynkach jednak są poprzedzielane piętrami-, zaczem z natury rzeczy wielkość osobnych wysokości musi równać się wysokości odnośnych spiętrzeń, czyli wysokości murów od odsadki do odsadki, leżącej zawsze 15 cm niżej wierzchu najbliższej podłogi. Odróżniamy zatem: pierwszą wysokość od piwnicznej odsadki, leżącej 15 cm niżej wierzchu podłogi parteru, do odsadki parteru, 15 cm niżej wierzchu podłogi 1-go piętra-, drugą wysokość od odsadki parteru, 15 cm niżej wierzchu podłogi 1-go piętra, do odsadki, 15 cm niżej wierzchu podłogi 2-go piętra itd. -, wreszcie mury poddasza i kominowe leżą w ostatniej wysokości.

Jeżeli mury nie są przedzielone piętrami, albo jeżeli parter, lub poszczególne piętra są w świetle ponad 5 m wysokie, to jako osobne „wysokości“ przyjmuje się po 4m.

Zresztą, o ile część murów półpiwnicznych, czyli suterenowych, względnie piwnicznych, względnie fundamentowych (w braku piwnic) przypadnie wyżej powierzchni terenu, przyległego do lic (fasad) budynku, należy ją zaliczyć do pierwszej wysokości.

Bram, drzwi, okien, nyż itp. otworów, których powierzchnia świetlna jest mniejsza, niż 4 m³, nie potrąca się z objętości murów nowych, ale zato nie liczy się ich przesklepienia, ani osadzenia oprawy, czyli ramy drzwi i okien, ani drewien do przymocowania, okładzin ich ościeni (szpalet). Gdyby zatem później po wykonaniu zaszła potrzeba wykonania w którymkolwiek z tych otworów zamurowania, to należy je osobno policzyć.

Sposób ten obliczania objętości nie tyczy się jednak murów z takimi otworami, które sięgają wyżej, niż n. p. przez parter i piętro, a zatem nie są przesklepione w obrębie danego spiętrzenia budynku, albo które zamiast przesklepienia są zamknięte z góry murem na żelaznych belkach, albo wreszcie, które powstały między filarami (pilastrami), stojącymi bądź w celu przerwania jednostajności długich murów (kurytarzowych itp.), bądź w celu wzmocnienia tych murów, bądź zmniejszenia ich objętości, i to nawet wtedy, gdyby każdy taki otwór obejmował w świetle mniej niż 4 w², a niektóra były nawet przeznaczone na wstawienie drzwi, okien, ścianek oszklonych itp. Wszystkie te właśnie otwory, zarówno jak i otwory bram, drzwi, okien, nyż itp., których powierzchnia świetlna obejmuje-najmniej 4 m² lub więcej, potrąca się z objętości nowych murów; ale zato trzeba policzyć osobne wynagrodzenie za przesklepienie, względnie za dostarczenie trawers w miejsce przesklepienia, oraz. za wszelkie osadzenia w obrębie otworu dokonane.

Przewody kominowe i wentylacyjne, o ile nie są takich rozmiarów jak przełazowe, liczy się jako mur pełny, a zato nie uwzględnia się gładkiej ich wewnątrz wyprawy.

Objętość murów okalających krągłe przestrzenie, jak krągłych klatek schodowych (schodnie), ryzalitów, nyż itp., których podłoga nie przekracza 20 w², oblicza się w ten sposób, że poziomy przekrój tych murów zwiększa się o */₆ powierzchni podłogi; jeżeli jednak podłoga ta przewyższa 20 m², objętość murów liczy się rzeczywista.

Długość murów w łuku założonych mierzy się po zewnętrznym obwodzie.

§ 7.

Wymurowanie pól szkieletu drewnianego (szachulca), ścian pruskich 15 cm grubych liczy się miarą kwadratową bez potrącenia drzewa, natomiast nie uwzględnia się dostosowania cegieł, stykających się z drzewem.

Otwory w ścianach pruskich potrąca się bez względu na ich wielkość, jeżeli są ograniczone zewsząd drzewem więzby; w przeciwnym zaś razie stosuje się do nich sposób wyżej określony co do otworów w murach nowych.

W murach ciosowych potrąca się wszystkie otwory bez względu na ich wielkość.

Objętość wyburzenia otworów okiennych lub drzwiowych w starych murach, liczy się tylko w świetle otworu, łącznie z prze-sklepieniem, bowiem w osadzeniu oprawy uwzględnia się już dalsze wyburzenie muni na grubość samej oprawy czyli ramy.

W nowych murach liczy się osadzenie: wszelkich ciosów, kamiennych płyt, opraw i stopni, — cięższych przedmiotów żelaznych jak belek, sterczyn (konzoli), rur wychodkowych, płyt lanych i kutych, drzwiczek do palenisk, do kominów, do wentylacji i t. d., — tudzież odlanych przedmiotów z gipsu, wapna hydraulicznego, terakoty lub cementu.

Osadzenia kotwi nie liczy się w nowych murach, tylko w starych, i to według wagi, łącznie z wyburzeniami i zamurowaniami.

Osadzenia kamiennej odzieży (cokołu) nie liczy się, ale za to nie odciąga się objętości muru ceglanego przez odzież zajętej. Do osadzenia odzieży używa się w regule zaprawy przedłużonej cementowej (1 objętość cementu portlandzkiego, 4 wapna, 10 piasku) bez względu na rodzaj zaprawy do muru użytej.

Osadzenie stopni liczy się w długości rzeczywiście do osadzenia potrzebnej.

W robocie muru z kamienia łamanego mieści się już stosowne grubsze przy ciosanie kamieni na spoinach wspornych, czelnych, i w licu muru; gdyby zatem zaszła potrzeba, wyprawienia lub wo-góle wyrównania powierzchni tych murów w piwnicach, kanałach, studniach itp., to nie należy liczyć żadnego dalszego przyciosywania lica tegoż muru.

§ 8.

Lico budynku (fasadę) obliczają według rzeczywistej powierzchni, mnożąc długość przez wysokość, mierzoną od chodnika, względnie od górnego brzegu przyziomu (cokołu) do najwyższej krawędzi gzymsu głównego bez uwzględniania wyskoków i wklęsłości. Powierzchnia nadmurowan ponad najwyższą krawędzią gzymsu głównego wlicza się także do lica budynku ; otworów do 5 m* w świetle nie potrąca się, a boczne płaszczyzny występów lica (ryzalitów) dolicza się tylko wtedy, gdy występy są większe, niż •50 cm.

W cenie 1 m* tak obliczonego lica budynku (fasady) mieści się zazwyczaj także i wynagrodzenie za wysadzenie i wyciągnięcie gzymsów. Takie obliczenie jednak nie daje właściwej podstawy rzeczywistych kosztów, nie odpowiada istocie roboty lica, i prowadzi często do podnoszenia pretensji o dodatkowe wynagrodzenie. Powinno się więc liczyć osobno: gzyms główny i wszystkie inne gzymsy większe, obdasznice, ozdoby odlane i kamienne, oraz wszelkie inne kamienne części składowe lica; ale w takim razie potrzeba odjąć części powierzchni lica, zajęte przez gzymsa i obdasznice osobno liczone.

Gzymsy oblicza się według zasad, ustalonych niżej w rozdz. III. „Roboty murarskie“ pod Tf) Gzymsy“.

Wyprawa wszelkiego rodzaju w licu (w fasadzie) budynku, a mianowicie narzucona, gładka, kwadrowana (boniowana), rustykalna i w inny sposób ozdobnie wykonana, liczy się według rzeczywistej swej powierzchni, jaką w licu zajmuje.

Żłobki liczy się miarą podłużną bez potrącenia z powierzchni lica.

Dostarczenie wykrojów (szablonów) i wzorców mieści się już w cenie ciągnięcia gzymsów i wyprawy.

Powierzchnia niewyprawianego, czyli surowcowego lica budynku oblicza się jak lica wyprawionego w sposób wyżej podany.

Wszelkie rodzaje wyprawy wewnątrz budynku oblicza się również ściśle według rzeczywistej powierzchni.

Wyprawa wnętrza kominów liczy się wtedy tylko, jeżeli przewodu komina nie policzono jako mur pełny.

Jeżeli ościenie (szpalety) okien wraz z parapetem mają drewnianą okładzinę, to powierzchnia świetlna takich okien potrąca się z wewnętrznej wyprawy ścian.

Otwory świetlne drzwi z okładzinami obustronnych ościeni potrąca się z obustronnej wyprawy ścian; jeżeli drzwi mają tylko oprawę i opaskę z jednej strony, a z drugiej częściowe ościenie, to otwór tych drzwi odciąga, się od wyprawy ścian z tej tylko strony, z której jest oprawa i opaska.

Wyprawa lokali do 5m a bielenie i malowanie do 8 m wysokich nie wymaga osobnego wynagrodzenia za rusztowanie.

Obliczenie kosztów kanałów murowanych powinno obejmować każdą robotę z osobna do ich wykonania potrzebną; a więc zerwanie i ponowne ułożenie bruku ulicy, wykopanie ziemi z rozparciem ścian itp., dalej podeszwę żłobkową jako posadzkę z cegieł rębem ułożonych, podmurowanie pod ten bruk i ściany,' jako mur kanałowy, oraz sklepienie. Otworów dla studzienek (włazów) kanałowych i odgałęzień nie potrąca się, a studzienki czyli włazy o przekroju

w świetle co najmniej 60 X 60 cm, liczą się także jako mur kanałowy z potrąceniem pustej przestrzeni włazowej według¹ rozmiarów rzeczywistych. To samo tyczy się kanałów betonowych, tylko koszt ich oblicza się według objętości betonu rzeczywiście do budowy potrzebnej.

miarę bieżącą wraz

na

Kanały z rur betonowych liczy się z robotami ziemnemi lub z wyłączeniem ich.

§ 9.

Do stwierdzenia wszystkich trzech rozmiarów poszczególnych wyrobów kamieniarskich przyjmuje się najmniejszy opisany równo-ległościan prosty i prostokątny.

Wyroby kamienne, których dwa rozmiary nie przekraczają po 30 cm, oraz stopnie i korytka liczy się na miarę bieżącą, — kamienie, których jeden tylko rozmiar nie przekracza 30 cm, na miarę kwadratową, — a których wszystkie rozmiary przekraczają 30 cm, na miarę sześcienną.

Wyroby sztuki kamieniarskiej, których wszystkie trzy rozmiary są mniejsze niż 30 cm, lub których rozmiary w porównaniu do roboty kamieniarskiej są nieznaczne, jakoto balasld, trzony słupów cieńszych niż 30 cm, ich głowice, podnóża, podstawy itp. liczy się według ilości jednostek tych przedmiotów. Należy jednak podać zawsze także i rozmiary przedmiotów z uwzględnieniem części, które trzeba w mur osadzić.

Wyroby kamienne miary bieżącej liczy się łącznie z najmniejszą długością, potrzebną do wmurowania lub do wzajemnego wiązania, a jeżeli są łukowe, to długość ich liczy się półtorakrotnie po zewnętrznym obwodzie.

W cenie roboty kamieniarskiej mieści się już sporządzenie wykrojów (szablonów) i wzorców, przywiezienie ciosów z pracowni na miejsce budowy, pomoc kamieniarska, potrzebna do osadzania kamieni, a mianowicie: podczas przygotowania wind,- lin i wprowadzenia ciosów na miejsce przeznaczenia, ‘dodatkowe obrobienie, wyżłobienie rowków i dziur na klamry i trzpienie, zakitowanie z dodaniem kitu, poprawki i oczyszczenie.

Wykonanie jednak murów i sklepień ciosowych należy w całości do robót murarskich.

Klamry i trzpienie żelazne potrzebne do łączenia kamieni powinny być pocynkowane lub poołowione. Rusztowania potrzebne do podnoszenia i osadzania ciosów należy osobno liczyć.

Wszelkie zresztą potrzebne do osadzenia materjały, jak cegły, dachówki, cement itp., jakoteż wyburzenia i zamurowania należy liczyć osobno w robocie murarskiej.

Do zamierzonych nowych budowli potrzebną wodę liczy się zawsze*, do robót zaś wykonywanych w budowlach starych tylko wtedy, gdy za jej pobór trzeba płacić lub sprowadzać z odległości większej niż 150 m z uwzględnieniem spadku.

Obliczony w kosztorysie ciężar wyrobów budowlanych, płaconych od wagi, różni się zawsze od ciężaru ich zważonego; i dlatego są •dopuszczalne pewne różnice na więcej i mniej, które jednak nie powinne przekraczać 5o/₀ ciężaru obliczonego.

§ 10. y

1.    Kobo ta ciesielska liczy się miarą bieżącą lub kwadratową, a materjał drzewny miarą sześcienną.

2.    Więzba dachowa oblicza się powszechnie według powierzchni rzutu poziomego dachu, ograniczonego zarysem okapu.

Wszelkie na głównej więzbie dachu nasadzone wiązania dodatkowe ■daszków dolicza się jako osobną powierzchnię do więzby całego dachu.

Więzba dachu w kole założonego lub zaokrąglonego częściowo liczy się według opisanego prostokąta względnie trójkąta.

Dachy wieżowe i kopułowe oblicza się zawsze osobno.

3.    Stropy mierzone metrami kwadratowymi liczy się według wymiaru podłogi tego lokalu, który leży bezpośrednio nad stropem.

4.    Podłogę oblicza się według rozmiarów lokali o ścianach nie-wyprawionycli ; w lokalu więc wyprawionym dodać należy po 2 cm ■do długości i szerokości u każdej ściany.

Podłoga w krągłych izbach do 4 m³ liczy się według opisanego najmniejszego prostokąta, a nad 4 m* według rzeczywistego wymiaru.

Pionowe opierzenia ograniczone lukami liczy się według najmniejszego prostokąta opisanego.

5.    Wszelkie zresztą inne roboty ciesielskie oblicza się według rzeczywistej miary lub ilości bez żadnych dodatków.

6.    Krycie dachu oblicza się w regule według rzeczywistych nachylonych płaszczyzn jego w sposób zresztą bliżej określony w odnośnych pozycjach analizy cen. Obliczają także % krycie dachów według powierzchni rzutu poziomego; sposób ten jednak jest niewłaściwy, bo koszt krycia zależy w znacznej mierze także i od nachylenia płaszczyzn dachu, które bywa bardzo rozmaite, a rzut poziomy nie daje o tern żadnego pojęcia.

§ u.

Jeżeli nowy budynek ma stanąć na miejscu zajętem starymi domami, to w regule oddają ich rozebranie przedsiębiorcy, w zamian za materjał z rozbiórki uzyskany pod warunkiem, że zoerbranie będzie zupełne, że doły i nierówności, pozostałe po rozebraniu, będą w miarę potrzeby zasypane i wyrównane, i że «mrowisko, będzie usunięte.

W tym razie nie jest rzeczą wskazaną oddać tę rozbiórkę przedsiębiorcy nowej budowy, a tern mniej pozwolić mu na użycie do niej z rozbiórki uzyskanych materjałów, do użytku jeszcze przydatnych i odpowiednich, gdyby rozbiórkę miał już oddàna. To bowiem może łatwo prowadzić do nadużyć na szkodę nowej budowy; gdyż wśród ruchu na miejscu budowy niepodobna się ustrzec przed nieświadomem lub ze złej woli idącem użyciem starych materjałów nawet mniej, lub wcale nieprzydatnych, skoro będą tam na składzie. Zresztą stary materjał choć jest w dobrym stanie, to spełnił już swoje zadanie w starej budowie przez szereg lat, a wskutek zaszłych w tym czasie naturalnych zmian fizycznych, zużył się i jest. — w równy cli warunkach — niewątpliwie gorszy od nowego materjał u budowlanego.

Rozumie się, że materjał stary i rumowisko należy w każdym razie jeszcze przed rozpoczęciem nowej budowy usunąć z miejsca budowy.

Na rozbiórkę zresztą starych budynków, podobnie jak na budowę nowych, trzeba w myśl przepisów ustawy budowniczej postarać się o konsens u kompetentnej władzy policyjno-budowniczej. .

§ 12.

Stare mury, bruki i posadzki, które nie ucierpiały wskutek jadu saletrzanego, wilgoci itp., dają według doświadczenia — w porównaniu do wymiaru przedmiotu rozebranego — następujące ilości procentowe materjału użytkowego :

40-50"',, 50-75% 30-50% • • 20%

•    -40%

•    - 65%

•    -75%

Mur z kamienia łamanego . . .

„    „ ciosów.........

»    « cegieł.........

posadzka ceglana płazem . . .

rębein . . . .

,, z płyt kamiennych . . bruk z kostek kamiennych . . .

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

f. Ogńlno zasady i określenia.

Powyższo cyfry procentowe odnoszą się oczywiście do jednostki ]»rzedmioto rozebrania, względnie do całkowitej ilości materjału, wchodzącej w skład tej jednostki, a wykazanej niżej w odnośnych pozycjach analizy cen. Reszta zaś tej jednostki łącznie z zaprawą a ewentualnie i z wyprawą, stanie się gruzem, rumowiskiem, i zwiększy się o Vs część prawie z powodu przejścia w stan sypki.

Przykład to jaśniej wykaże.

Z metra sześciennego rauru z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej, bez wyprawy, domniemalna ilość materjału użytkowego 40 + 50

wyniesie, jak wyżej,--^--= 45°/₀; gdy zaś według odnośnej

pozycji „analizy cen“ potrzeba do 1 m³ tego muni P25 m?> kamienia łamanego, więc spodziewany z rozbiórki kamień łamany, do użytku przydatny, wyniesie około P25 X 0'45 = 0 56 w³. Pozostała reszta muni P00 — 0'45 = 0*55 m³ i zaprawa z użytkowego kamienia 0 45 X 0 030 = 0-135 m³, czyni łącznie- 0 55 H- 0135 = 0 685 w³ ; do tego wreszcie zwiększenie objętości o t'₃ cześć, daje razem około 0-685

0 685 + —g— ^0-90 w³ rumowiska.

§ 13.

Dziennik ustaw i rozporządzeń krajowych w b. Galicji z r. 1876, Nr. 25, cz. XI., ustanawia rozmiaiy cegieł na 29 cm długości, 14 cm szerokości i 6*5 cm grubości.

Ilość cegieł jakichkolwiek rozmiarów potrzebna do 1 m³ mum pełnego oblicza się z ogólnego wzoru

(d-\-c) (s-hc) {g-Ą-tc] w którym d jest długością, s szerokością, g grubością cegły, w grubość spoiny wspornej, c szerokość sporny stycznej w metrach.

Stąd dalej objętość jednej cegły O, = dgs. objętość jednej cegły z grubością spoin w murze 0₂ = {d-Ą-c) (s-t-c) a objętość spoin czyli zaprawy, potrzebnej do jednej cegły w murze z — 0₂—O, = (d-ł-ć). (s-\-c) g-\-w) — dgs.

Ponieważ prawidłowy sposób murowania wymaga, by między-ceglane spoiny wspoine były nie grubsze, niż 12 mm, a spoiny styczne nie szersze, niż 10 mm, więc podstawiwszy szczegółowe wartości w powyższe wzory, otrzymamy objętość jednej eegly normalnej;

0{ =p 0*29 X 014 X 0 065 = 0*002639 m³

objętość jednej cegły ze sptdnami w murze 0₂ = (0-29 + 0 01) (0 14 4- 0 01) (0005 -f- 0 002) = 0 003465 m* 7 objętość spoin czyli zaprawy potrzebnej do jednej naszej cegły w murze

z = 0₂— 0, = 0003465 - 0*002639 = 0000826 m«*.

Ilość cegieł potrzebna do 1 m- muru pełnego wynika z wzoru

1 '

0₂    0-003465

- = 288-6.

(d-hc) (s-j-c) (g-Ą-w)

Jednakże z powodu złomów podczas dostarczania cegieł i potrzeby ich przycinania, — które mówiąc nawiasem bywa tern większe, czem mur jest cieńszy, — rzeczywiste zużycie cegieł do 1 m³ muru będzie około 4 «/₀ wieksze od wyżej obliczonej ilości i wyniesie 288-6 -t-0-04 X 288 6 = 300144 ^ 300

10

cegieł naszego formatu.

Podczas wykonania sklepień przypada na złomy, a zwłaszcza na przycinania jeszcze większa ilość cegieł, wynosząca w przecięciu około 7-8 °/₀ ; stąd na I m*» muru sklepienia trzeba liczyć cegieł 288-6-h 0-078 X 288-6 = 311 11 3* 310.*

11

D. V. Junk w podręczniku swoim „Wiener Bauratgeber“ (szóste wydanie z r. 1906, str. 34.) twierdzi, że Stowarzyszenie austr. inżynierów i archit. w Wiedniu wyznaczyło format cegły na 29 4 X X 14 5 X cm i sądzi — słusznie zresztą —, że drobne różnice tych rozmiarów — w porównaniu do rozmiarów normalnego formatu 29 X 14 X 6*5 cm — nie mają prawie żadnego wpływu na cenę wyrobu cegły.

Objętość jednej cegły tego nowego formatu: %

Ót = 0-294 X 0-145 X 0 067 = 0 00285621 m3 a z grubością odnośnych spoin:

0₂ = 0-304 X 0155 X 0-079 = 0 00372248 »*3.

Objętość zaś odnośnych spoin, czyli zaprawy potrzebnej do jednej cegły 0₂ — Ot = 0-00372248 — 0 00285621 == 0-0C086627 m³.

Ilość cegły potrzebnej do 1 m³ muru

12

13

= 268-638

0-00372248

gdy zaś z powodu na nieuniknione złomy i przycinania ilość ta zwiększa się przeciętnie o 4%; więc ostatecznie ilość potrzebna przeciętnie do lm³ muru cegieł w ogóle:

269+0-04 X 269 = 279-96 s* 280 nowego formatu wiedeńskiego.

^2

14

Wreszcie potrzebna do 1 w³ muni sklepień ilość tej cegły musi być z powodu złomów i przycinali] o 7 8 % większą i wyniesie

16

269 + 0-078 X 269 = 289-98

czyli okrągło 290.

Powyższe więc obie ilości cegieł, t. j. 280 i 290 liczy Junk w odnośnych pozycjach swej analizy cen, z czego też wnosić należy, że we Wiedniu wbrew unormowanemu formatowi cegieł 29X14X65 cm wytwarzają cegłę także powyższego nowego formatu o rozmiarach 29-4XM-5XG-7 cm.

Praktycy nasi liczą zgodnie z Jankiem na 1# muru zwykłego po 280, a na lm³ sklepienia po 290 cegieł naszego normalnego formatu i twierdzą, że ilości te są w zgodzie z rzeczywistą potrzebą według wykonania. Ponieważ przeprowadzone wyżej obliczenia co do obu formatów cegieł polegają na ściśle racjonalnych założeniach i nie są mylne, więc faktyczne zużywanie do 1 w³ muru 280, względnie 290 cegieł naszego formatu, zamiast jak być powinno 300 względnie 310, tłómaczy się tern, że albo rozmiary naszych cegieł bywają przypadkowo nieco większe od ustawą przepisanych, albo spoiny styczne i wsporne wynoszą 15 mm i więcej, albo podczas murowania używają także i odłamków ceglanych (t. z. szabry), albo też wreszcie podstawę zamawiania materjału ceglanego stanowi kosztorysowa kubatura murów bez potrącenia otworów drzwi, okien itp.

Cegła formatu niemieckiego ma rozmiary: d = 25 cm, s = 12 cm, g = 6 5 cm\ objętość zatem jednej cegły:

17

Ot = 0-25 X 0*Î2 X 0 065 = 0 00195 w³

a z odnośnymi spoinami

18

0₂ = (O-25-hO-Ol) (0-12 -t- 0-01) .(0*065-ł-0-012 = = 0-26 X 0 13 X 0*077 = 0 0026026

stąd objętość odnośnych spoin, czyli potrzebnej do jednej cegły zaprawy

0₂ — Oi = 0*0026026 — 0*00195 = 0*0006526 m*. Ilość więc cegieł do 1 w³ muru

19

= 384-231

20

0-0026026

do tego 4° ₀ na złomy i przycinania 15*369

razem 399-60

czyli okrągło 400 cegieł formatu niemieckiego.

Do 1 m* muru sklepienia trzeba ilość tej cegły 384-231 zwiększyć, jak wyżej, o 7*8°/₀ 29*970 będzie więc razem 414*201 czyli okrągło 415 cegieł/w³.

22

U nas oprócz normalnego formatu wytwarzają także cegłę do posadzki strychowej o rozmiarach 28 X 14 X 4 cm, cegłę klinową czyli promieniówkę do budowy kominów różnych rozmiarów, cegły gzymsowe, cegły rozmaitej postaci i miary na zamówienie itp.

Na Węgrzech używają cegieł 28—32 cm długich, 13*5 —16 cm szerokich i 6—7*5 cm grubych; we Francji 22X14X5 5 cm a także G i 1 cm grubych, 24X10X 7 cm, 27 X17 X6 cm-, w Anglji bardzo rozmaite formaty, 22X11X6 cm i 5*5 cm, 26X13X? cm i G cm ; w Belgji i Niederlandaeh różne formaty; we Włoszech 22—33 cm długich, 11—17 cm szerokich, 5—7 cm grubych; w Szwajcarji rozmaitych formatów, są jednak dążności do zaprowadzenia normalnego formatu 25X12Xb cm; w okolicach Warszawy wyrabiaja cegły rozmaitych formatów, zbliżonych jednak do formatu *21 \ 13 X 7 cni.

Potrzebna do 1 m³ muru objętość zaprawy oblicza się z łatwo zrozumiałego ogólnego wzoru

Z = Ü (Oo - O,)

23

C jest bez-

w którym — odnośnie do powyższych obliczeń względną ilością cegieł potrzebną do 1 m-° muru, a 0₂ — Oj jest objętością zaprawy, potrzebnej do jednej cegły w murze.

Z powodu wszakże zsychania się zaprawy i ugniecenia ciężarem muru, trzeba otrzymaną z tego wzoru objętość zaprawy zwiększyć o 15%, ; bedzie zatem Z — 1*15 0, czyli

24

Z = 115 C (0₂ — Oj).

Z wzoru tego wynika ilość zaprawy, potrzebna do 1 m³ z cegły naszego formatu

25

^ = 1 15 X 288*6 X 0*000826 ±= 0*2741 czyli okrągło Z = 0*27 m³.

Dla 1 m³ z cegły formatu wiedeńskiego wypada Z — 1*15 X 268*64 X 0*00086627 = 0*2676 a zatem także Z = 0*27 m³.

Ponieważ zaprawa do muru z cegieł składa się w regule z 1 objętości wapna gaszonego i 2 objętości piasku, co razem daje około 80o/₀ z sumy tych objętości, czyli 2*4 objętości zaprawy, więc stosownie do tego przypadnie na 0*27 m³;

027

wapna gaszonego ^ 011 ws

piasku 2X0’11 = 0 22 m* 011 +0-22

wody

Do 1 m3 muru z cegły formatu niemieckiego wypada Z = 115 X X 384-231 X 0-0006526 = 0 2883 czyli okrągło Z = 0-29 mK

Do 1 nfi muru z kamienia łamanego potrzeba zaprawy 0 33 m* według doświadczenia i to w stosunku wapna do piasku 1:3.

= 011 ros

28

29

Obliczenie ilości cegieł innych rozmiarów albo też ciosów, potrzebnej do 1 m³ muru, tudzież i objętości zaprawy, dokonuje sie na podstawie zasad wyżej postawionych i wzorów.

§ 14.

Ilość cegieł, płyt, kostek lub kamieni potrzebnych do lm3 posadzki lub bruku oblicza się według łatwo zrozumiałego wzoru

1 ~h p

30

(d + c) (s -j- c)

w którym p oznacza zwiększenie materjału w odsetkach z powodu złomów, przycinania, krzesania itp., d długość, s szerokość, g grubość jednostki materjału, c szerokość spoiny w metrach.

Na podstawie doświadczenia przyjmuje się wartość p:

a)    Dla posadzki ceglanej płazem lub rębem ułożonej 10°/₀*,

b)    dla posadzki z płyt, kostek lub z kamienia łamanego, gdy układ jest przekątny, t. j. pod kątem 45° do osi podłużnej posadzki, albo gdy płyty lub kamienie są rozwarte lub ostrokątne 5 *>/₀;

c)    dla posadzki z płyt lub kostek, ale z układem prostym nie przekątnym 0°/e.

Szerokości spoin c nie uwzględnia się, gdy materjałem brukowym są płyty lub kamień ciosowy.

Podstawiwszy we wzór powyższy wartości z wywodu pod a)

1-10

do c) wynikające, otrzymamy: Do po z. a):

31

(d -t- ć) (3-+ c)

MO

(d~+~c) (g-hć)

32

do po z. b) ilość płyt:

h =

1-05

33

§ 15.

10500

Ilość d ac h ó w e k płaskich (karpiówek itp.) potrzebnych do krycia 1 di' płaszczyzny dachowej oblicza się dla pojedynczego krycia według wzoru

38

id — n) s

a dla podwójnego krycia dwa razy tyle, a zatem

21000

39

(d — ń) s

We.wzorze tym d oznacza długość, s szerokość dachówek, n zaś nakładkę, t. j. tę cześć długości dachówek, na której się wzajemnie kryją; wszystko w centymetrach.

Ilość łat, potrzebna na 1 m* ołacenia dachu pod krycie dachówką, łupkiem lub gontami oblicza się według wzoru

105

40

ilość kostek:

105

(d-j-c) (s-hć)

34

do po z. e) ilość płyt:

35

ilość kostek:

'6 —

(d-hc) 0 -b ć)

Jeżeli płyty są zakładane na półżłobki, to długość d i szerokość s należy liczyć po odjęciu półżłobka,

Długość spoin 1 m- posadzki lub bruku do wy kitów ani a oblicza sie w metrach bieżących, jeżeli ilość płyt, kostek itp. pcnnnoży sie sumą ich długości i szerokości, według wzoru:

Ds = i id -J- s).

30

37

d — n

w którym d jest długością jednostek krycia, czyli pokrywek, n nakładką, czyli częścią długości pokrywek, przypadającą na ich wzajemne krycie się w metrach; d — n wzajemny odstęp łat od środka do środka, 105 jest metr kwadr, z dodatkiem 5 % na ścinanie. W razie liczenia d i n w centymetrach, należy licznik pomnożyć przez 10.000 c*m2; ł wypadnie w obu razach w metrach.

Do krycia gontowego pojedynczego liczy się po półtora gwoździ, a do podwójnego po jednym gwoździu na każdy gont; do łacenia, na każdą łatę tyle gwoździ, ile razy jest podpartą; w każdym razie dolicza się nadto po 5 % na narożniki, kosze itp,

§ 16.

Zależnie od sposobu wykonania oblicza się długość D w metrach desek o danej szerokości s w metrach, potrzebna do lm² opierzenia: 1. z desek tylko do sznura spuszczonych:

1*05

41

.    2. z desek przystosowanych:

105

a — 0015

42

3. z desek na półżłobki, albo na żłobek i wpustkę, albo na żłobki i wsuwkę łączonych

1-05

s — 0025

43

4. z desek nakładanych z przykryciem się wzajemnem po 004 m a) niestruganych

105

s — 0*04

44

b) struganych

105

45

s — 005

Na każdą właściwą podporę deski w opierzeniu liczy się po dwa gwoździe, których długość powinna równać się conajmniej podwójnej a nawet potrójnej grubości deski.

§ 17.

Objętość i powierzchnia rozmaitych rodzajów sklepień oblicza się według uproszczonych wzorów, wprawdzie teoretycznie nieścisłych, ale dostatecznie przybliżonych i w praktyce powszechnie używanych.

We wzorach tych niżej zestawionych oznacza l rozpiętość, d długość, s strzałkę, g grubość w kluczu, g' grubość w pasze sklepienia.

1. Łęk (arkada), sklepienie kolebkowe, sklepienie klasztorne, sklepienie żłobowe i sklepienie spłaszczone.

Objętość tych sklepień

l -j- s -f

9 -H20'

,    9-+~9⁴

d . -

46

dla g = g'

O = (ż-f-s 1-5 g) d g

47

dla g‘ — 2 g

Powierzchnia wnętrza tych sklepień

F = (l + s) d

2. Kolebka płytka, wsparta na trawersach żelaznych o strzałce s = 0-10 l

q-\-q‘

O == (Z + 010Z) (l

2

= 110 /d .

9 +9'

50

powierzchnia

id = (/ + 0-10Z) d = 1.10Id 3. Łabędzia szyjka, czyli łęk z jedną pachą podwyższoną

51

/ + y-+-9+j^J d(J ⁼ 15 (l+9) d.y

52

powierzchnia

F = PôZd

53

4. Sklepienie krzyżowe.

Objętość z wzoru 46. liczy się tu półtorakrotnie z powodu trudności wykonania:

0=1-5/ + « +

g + 2 g¹

₇ 9+9' d -

54

powierzchnia

F = 15 (/ + s) d

5. Sklepienie czeskie i pruskie. Objętość

55

9 + 2</'

J (d + h) y

56

gdzie si i s₂ są strzałki łuków w czole i w pasze sklepienia, Powierzchnia

F = (Z + Sj). (d + s₂)

57

6. Sklepienie baniaste, czyli bania.

Sklepienie tego rodzaju może być w ogóle półkulą, półelipsoidem trójosiowym, albo obrotowym jajowym, lub soczewkowym, parabolo-idem, albo wreszcie czaszą tych brył sferycznych.

Objętość w ogóle

i l    « .K 9+9'\ 9 + 9'

u|7+S + 1-5 —

58

powierzchnia

59

gdzie w jest obwód pachy sklepienia czyli długość, Z średnia rozpiętość, s strzałka.

W szczególności oblicza się sklepienie baniaste: a) kuliste sklepienie czaszo we wzorem: objętości

/-

O = Tc — 4- s²

g + g‘

powierzchni zaś

F = ic

( l²

6i

b) sklepienie baniaste pól kulowe

. I²

2 TC — .

g-Fff

= 0*5 ic fa

g-F g'

62

C3

F = 0-5 Ti l*

7. Wzory ścisłe, odniesione do sklepień baniastych poszczególnych postaci niżej określonych.

Wzory te opierają się na tej zasadzie, że objętość bani danej postaci równa się różnicy objętości połówek odnośnych brył sferycznych, oznaczonych zewnętrzną i wewnętrzną powierzchnią tegoż sklepienia, a mianowicie:

a) Sklepienie baniaste półelipsoidowe trójosiowe.

Ponieważ objętość półelipsoidu trój osiowego o półosiach a, b} c oblicza się wzorem

64

więc objętość O danego właśnie sklepienia będzie równa różnicy między objętością półelipsoidu zewnętrznego o półosiach:

a = —-i-g‘,    6 =•— + <?', c=s~hff,

trznego o półosiach : a =

a objętością we w no-

2’

2’

65

2 0e<~ 2 °" "3I[[2+ÿ' d_ l 2 ' 2

albo

[(rf -1- 2g') (l 4- 2 g‘) (s -t- g) — dis] — b

66

= 0-5236 [(d 4- 2</') (l 4- 2g*) (s -4- g) — dis] b) Sklepienie baniaste półelipsoidowe, obrotowe wo-koło poziomej osi najdłuższej 2 a = d, .

Ponieważ w tym razie 2b = 2c = l = 2$, więc odnośnie do wzoru 66. wypadnie tu

U + V U+2/

= — [(«!-+-2ÿ') <7 + 2</') (î+2ÿ) - di*]

12

dl — =

67

albo

0 == 0-2618 [{d -\-2y⁽) (l ■+■ 2 g¹) [l-h 2 g) <«*] Sklepienie półelipsoidowe obrotowe w około pionowej osi najkrótszej 2c = 2$. W tym razie 2 a = 2 b = = d = I, co podstawione we wzór 66 daje

68

— [(<* -+- 2 (j Y (« -+- g) — d*s] =

= 0-5236 [(d-+-2r/')²(s + ÿ) — <?*»] d) Sklepienie pólkulowe, w którem d = l — 2$ = 2r. Po podstawieniu we wzór 66. tego promienia r kuli, otrzymamy

— [(2 r -h 2 g*) {2r~\-2gi) (r + g) — 2.2 **] =

2

— „ [(r -h gy {r -Ą-g) — t*\

69

albo

70

O == 2-0944 [(r -h </')² (r ■+■ 0) - **]

• Z tego widać, że zewnętrzna powierzchnia sklepienia półkulowego należy do elipsoidu obrotowego wokoło osi pionowej z powodu nierówności grubości sklepienia w kluczu i pasze, a tylko wewnętrzna powierzchnia jest kulowa.

8. Wyskiepki narożnicze czyli żagielki są właściwie wysklepkami w narożach ściennych, tworzącemi przejście z przestrzeni kwadratowej lub wielobocznej umiarowej w przestrzeń okrągłą, n. p. kołową lub eliptyczną, na którą nasadza się bania bezpośrednio lub zà pośrednictwem bębna,

Do obliczenia objętości takich żagielków można dojść, jeżeli od objętości półbryły okrągłej, przeznaczonej do zaprojektowania żagielków, a mającej obwód swej podstawy opisany na zarysie rzutu ' poziomego odnośnej przestrzeni żagielkowej, odejmie się wszystkie półczasze boczne i czaszę wierzchnią, odcięte ścianami tej przestrzeni i poziomą płaszczyzną styczną do wierzchołków żagielków, a następnie pozostałą resztę objętości półbryły sferycznej odejmie się od tej części przestrzeni rzeczonej, która tworzy ściśle

71

zamknięty obręb żagielków. Podobna droga wiedzie także do obliczenia powierzchni żagielków.

9. Żagielki pod banię półkulową nadprzestrzenią kwadratów ą.

Stosownie do wypowiedzianej pod 8. zasady przyjmijmy, że Ii jest promieniem kuli żagiełkowej, zaś r promieniem koła podstawy czasz, odciętych ścianami przestrzeni kwadratowej, oraz wierzchnią płaszczyzną styczną do wierzchołków żagielków; w takim razie l

—, t. j. połowie rozpiętości przestrzeni, zaś

R — r\Z%- — 14142 r Objętość półkuli żagiełkowej o podstawie, opisanej na kwadracie przestrzeni w rzucie poziomym, będzie

14    g    _

— Ok — — . — . Ri:n = — tc r3.2 v/ 2 2    3    3    v

objętość czterech połówek czasz bocznych i jednej całej wierzchniej, czyli razem 3 czasz całych

3 Oc — 3 .

gdzie wysokość każdej czaszy

h = Ił — r — r\J 2 — r == r ( \J~W — 1 po podstawieniu we wzór 74

72

*2

73

- Tc te (3 R-h\

74

75

3 0c = 3 . ~ Tc ra (\/2 — l)*[%r\ß — r (\/2 — 1)J = 3

yr3(N/2-_1)3(2v^-₊i)

o

73

Po odjęciu tej objętości czasz od półkuli, pozostaje reszta objętości półkuli

Or =

— 3 Oc =

7 0t

- a . -jy-3 (VÏ-ij’ Pv/î+i)

o

Or = — f* [4 >/2 — 3 ( y/T— 1)2 (2 x/1Th- 1) = 1-2288 tc r3

77

Objętość półsżeścianu opisanego na tej reszcie objętości 0r półkuli 11

— Os = — . 2 r . 2 r . 2 r == 4 r5 2 2

objętość wreszcie wszystkich czterech żagielków

4 Ot = — Os -2

= (4 — 1*2288 Tc) r³ = 014 r3 ostatecznie objętość jednego żagielka Oi — 0 035 r?\

Powierzchnię tych żagielków otrzymamy, jeżeli ód powierzchni półkuli żagielkowej

Or = 4 r³ — 1-2288 k r³ =

79

80

— Fk — ~ 4 R* k = — . 4.2 r³ - = 4 r³ it

odejmiemy sumę powierzchni trzech czasz wyżej określonych 3F,; = 8.2- B ä = 3.2« r \/Y. »• ( >/2“— 1) = 3-5148 it »-3 82 zaczem powierzchnia czterech żagielków

81

4 Fi = — Fk - 3PC = 4 r³ ic — 3*5148 r³ * = 04852 r³ k

83

a stąd powierzchnia jednego żagielka

Fż = 01213 r³ k = 0-38107 r³.

84

10. Wy sklep ki czyli nóżki mieszczą się już w objętości sklepień, wyrażonej wyżej odnośnymi wzorami*, o ile jednak zachodzi potrzeba obliczenia wysklepek osobno, to objętość ich liczy się jako pryzmat o długości d, wysokości h i wyskoku to wysklepki;' będzie zatem

Ow == dh w

85

11. Lunet itp. włączeń sklepi ennych nie liczy się nigdy

* osobno.

12.    Koszt sklepienia zależy także od głębokości, względnie od wysokości czyli spiętrzenia, na którem trzeba je wykonać, i w tym kierunku obowiązuje podział wysokościowy, przyjęty co do murów zwykłych w § 6. niniejszego rozdziału str. 314.

13.    Objętości pach sklepienia, wnikającej w miny oporowe, nie potrąca się z objętości tych murów.

¹ Używają także następujących wzorów do obliczania objętości sklepień: i. Sklepień kolebkowych

2. sklepień krzyżowych

O = « . (f + Ÿ)

§ 18.

Ruch matorjałów w ogóle, a szczególnie materjałów % wykopu powstałych, przeprowadza sie w rozmaity sposób.

A. Przerzucanie materjału jest najprostszym transportem i polega na tein, że robotnik nabiera na łopatę w regule około 5 kg ziemi o ciężarze właściwym 1*5 do 2*0, i przerzuca wygodnie na 3 m daleko lub 1 btn wysoko w przeciągu 5 sekund, łącznie z chwilowymi przestankami.

Zaczem w ciągu 1 godziny jest w stanie przerzucić tej ziemi na

60Xh0X5

= 3600 kg, czyli

3 m daleko lub 15 m wysoko 3600    3600

Î50Ô do 2ÖÖÖ ⁼ ^ do l‘®mS* Skoro więc & jest całkowitą odległością przerzutu, 2? zapłatą godzinną robotnika, to koszt przerzucenia 1 m³ materjału ukopanego

1. na całkowitą odległość poziomą D:

1)

Kp = y X do Y x Yś = 0*1389 Dz do 0*1852 Dz

2. na całkowitą wysokość D:

I)

Kw= X 2^4 do FS • PB = 0 2778 Dz do °'087 1)z 87 Ten sam skutek pracy osiąga się, jeżeli przedmioty około 5 kg wagi, nie dające się brać na łopatę, robotnik przerzuca ręką na 3 w daleko lub T5m wysoko; koszt oblicza się tak samo.

B, Przewóz materjału oblicza się na podstawie zasadniczego wzoru ogólnego

'2 D

88

CŁ

3. lunet

(?+ r)

4. sklepień sferycznych

Xr¹]

⁰ =dl [(' + t)

gdzie s, i s₂ są strzałki łuków pachy przyczółkowej i podłużnej; reszia liter w tych wzorach ma znaczenie jak wyżej w § 17.

Używania jednak tych wzorów nie można doradzać, gdyż dają zawsze za duże rezultaty, dochodzące nawet do 1000% wyżej, aniżeli wzory w § 17., które zbliżają się najwięcej do rzeczywistości i mają dlatego powszechne zastosowanie.

Jedynie tylko wzór pod 1. dla płytkich kolebek na trawersach wykonywanych o strzałce nie większej niż 30 cm, daje wyniki dosyć zbliżone do rzeczywistości.

Z płaca całodzienna zaprzęgli, względnie robotnika,

L ładunek przewozu w metrach sześciennych,

C normalny czas pracy dziennej w godzinach,

D odległość przewozu w metrach,    «

v średnia prędkość) przewozu,

c strata czasu podczas ładowania i wyładowania, która zawisła od wielkości ładunku i od natury zaprzęgu przewozowego.

Po podstawieniu odnośnych wartości otrzymuje się wzory szczegółowe do obliczania kosztów przewozu zaprzęgiem konnym, w o ł o w y m, w ó z k a m i ręcznymi i ta c z k a m i. W artości t e oparte na doświadczeniu przedstawiają się w sposób następujący:

3000 m

4000 „ 3000 „

1. Średnia prędkość v, t. j. droga odbyta w jednej godzinie podczas przewozu ładunku, przyjmuje się w ogóle dla ludzi na „ koni na „ wołów na

z tern zastrzeżeniem, że powrót zaprzęgu następuje bez ciężaru.

Jeżeli przewóz odbywa się końmi po bitym gościńcu, zwłaszcza na znaczniejszą odległość, to skutkiem roztoczenia się bieg zaprzęgu

¹ Wzór powyższy 88. otrzymuje się na podstawie następującego wywodu :

Droga, odbyta w przeciągu jednej godziny podczas przewozu pewnego ładunku, obejmującego Ł metrów sześciennych, łącznie z powrotem próżnego zaprzęgu, jest średnią prędkością. v przewozu.

Aby ten sam ładunek Ł przewieźć na odległość D metrów, musi zaprząg zrobić drogę tam i na powrót, t. j. 2Z>, a potrzebny do tego czas

h = —

po doliczeniu do tego straty czasu c godzin na ładowanie i wyładowanie zaprzęgu, otrzymujemy całkowity czas przewozu t

2 D

t — h + c — —~— + c

Ponieważ płaca Z zaprzęgu liczy się za cały dzień roboczy, obejmujący V godzin, więc powyższy czas, wyrażony w jednostkach dnia roboczego, będzie

C)

stąd koszt dowozu ładunku Ł na odległość D Zt Z

h' - ~c - ~

a wreszie koszt 1 tego ładunku Ł na odległość D K = czyli

K — - .

VŁ

CŁ '

v = 4100 m

» = 4200 „ , = 4300 „ » = 4400 „ » = 4500 „ ,' = 46C0 „ „ = 4700 „ „ = 4800 „

„    „    „ ' 9000 prędkość v = 4800 m i pozostaje niezmienna.

-    2. Ładunek Ł stosownie do pojemności i natury środków prze

wozu bywa bardzo rozmaity.

a)    Wielkość ładunku zaprzęgu parokonnego zawisła od pojemności wozu, od siły koni i właściwego ciężaru materjału do przewozu przeznaczonego; a gdy czynniki te nie wszędzie są jednakie, więc trzeba przyjąć stosowny ładunek przeciętny, n. p. około 600 kg, czyli 0*3 w³ kamienia.

b)    Ładunek wózka dwukołowego jednokonnego (Cari ot te, Cab) wynosi w regule 0 5 do 0*6 m³.

c)    Ładunek wózka ręcznego dwukołowego wynosi 0*15 do 0*5 m³, a zwykle 0 25 do 0*3 m³.

d)    Ładunek wózka ręcznego dwukołowego na kolejce 0-75 m szerokiej wynosi zwykle 1*5w³.

Do obsługi wózków ręcznych w ogóle używa się 2 do 4 ludzi w miarę objętości ładunku i trudności terenu.

e)    Ładunek taczki wynosi w ogóle 0*0316 do 0*85 m³; w Malo-polsce prawie zawsze tylko 0*0316 w³, czyli okrągło 0*03 m³.

3. Strata czasu c odnosi się doładowania i wyładowania danego środka przewozu, oraz do nawracania, zatrzymywania się itp.

a) Strata czasu na ładowanie i wyładowanie zaprzęgu dwukonnego lub dwu wołowego — w przypuszczeniu, że tej czynności dokonuje woźnica, — przyjmuje się na tyle minut, ile razy mieści się objętość taczki 0*0316 m³ w ładunku zaprzęgu; na inne zaś zwłoki, jak nawracanie, zatrzymywanie się itp., dolicza się na każdorazowy przewóz wozem po 6 minut. Będzie zatem strata czasu w godzinach

c =    + 6^ X — = 0*5555 Ł -+- 0*10

89

V 0*03 j 60

b) Strata czasu na ładowanie i wyładowanie wózka dwukołowego jednokonnego, liczy sie po 32 minut od 1 ładunku, a na nawracanie, zatrzymywanie sie itp. przyjmuje się na każdorazowy przewóz po 3 minuty; stad w godzinach

= (32 Ł -t- 3) X T = 0 5383 Ł -1- 0 05

<;o

90

c) Strata czasu na ładowanie i wyładowanie wózka dwukołowego ręcznego wynosi po 26 minut od 1 ms, a na nawracanie itp. po 2 minuty; będzie zatem w godzinach

c₂ = (26 £ -t- 2) X T = 0-4333 Ł ■+■ 0*0333

60

91

d)    Strata czasu jak wyżej w odniesieniu do wózka ręcznego na kolejce 0*75 ni szerokiej oblicza się według wzoru 90.

e)    Strata czasu jak wyżej taczkami w godzinach

6*₃ = (1 -f- 0*5) X — = 0*025

60

92

4.    Dzień roboczy C obejmuje ustawowo 8 godzin pracy.

5.    Koszt przewozu 1 wd materjału zaprzęgiem dwukonnym oblicza się wzorem 88., po podstawieniu odnośnych danych szczegółowych, a mianowicie:

a) jeżeli przewóz idzie po drogach bez nawierzchni kamykowanej łub żwirowanej, to koszt przewozu

Z    D-f- 2000 (0*5555 Ł 0*10)

SŁ

2000

93

b) jeżeli przewóz idzie po bitym gościńcu, to: a) dla D 1000 m służy wzór 93.;

[i) dla wartości D >► 1000 do B . = 9000 m, ujętych w poszczególne granice w sposób, uwidoczniony wyżej w drugim ustępie pod 1 (str. 336), służą wzory, wynikłe za podstawieniem kolejnem we wzór 88. prędkości v, odpowiadających odnośnym granicom; będzie zatem w pierwszej granicy dla wartości D > 1000 do D — = 2000 m, której odpowiada prędkość v = 4100 mjgodz.

K₂= —

Z D 2050 (0*5555 Ł 0*10)

SŁ

2050

94 a

22

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

a w ostatniej granicy wartości D >• 8000 do D > 9000 mjgodz. z odnośną prędkością v = 4800 mjgodz.

Z D -f- 2400 (0*5555 Ł -f- 0*10)

94 b

Ko = - . -

2400

Przewóz zaprzęgiem dwukonnym opłaca się dopiero począwszy od D = 300 m i to, gdy wznios niezbyt wielki a jazda może odbywać się drogą. Wozy zresztą powinne według możności obejmować 1 m³ ładunku.

Jeżeli odległość D •< 2500 m, a wielkość masy wymaga wiele-dniowego przewozu, to koszt daje się znacznie zmniejszyć przez przydzielenie na każdą parę koni zaprzęgowych po 3 wozy, z których jeden znajduje się stale na miejscu ładowania, drugi pełny na miejscu wyładowania, a trzeci w ruchu; i tak idzie kolejnie. W tym razie na zaprzęganie i wyprzęganie w miejscu ładowania i wyładowania zużywa się łącznie 15 minut, a wyzyskanie pracy koni jest zupełne.

6. Koszt przewozu 1 ms wołami oblicza się za podstawieniem odnośnej prędkości v = 3000 mjgodz. i straty czasu z wzoru 89. w zasadniczy wzór 88:

Kw= —r

Z D -ł- 1500 (0*5555 £+0*10)

SŁ

1500

95

7. Do obliczania kosztów przewozu zaprzęgiem właściwym pewnej okolicy jest niezbędną znajomość ciężaru największego dopuszczalnego ładunku. Gdy zaś w wyprowadzonych wyżej wzorach przewozu ładunek Ł jest w metrach sześciennych, więc dzieląc dany ciężar g₂ ładunku wozu, przez dany ciężar gl jednego metra sześciennego materjału tego ładunku, otrzymujemy potrzebną dla wzoru objętość ładunku:

0\

9G

W tablicy niżej zamieszczonej (str. 340) są zawarte ciężary 1 m'« rozmaitych materjałów z uwzględnieniem stanu, w jakim się znajdują w czasieprzewozu ; z pomocą więc tej tablicy oblicza się objętość rozmaitych materjałów w następujący sposób.

Przykład.

Jeżeli dla pewnej okolicy największy dopuszczalny ciężar ładunku wozu wynosi 600Aą/; to po podstawieniu odnośnego ciężaru za z pierwszej kolumny tablicy we wzór 96. dowiadujemy się, że na taki wóz można naładować

Ponieważ wykazane wyżej wzory przewozu odnoszą się do 1 m* materjału, więc nie trudno obliczyć przewozu jednego przedmiotu, wyrobionego z pewnego materjału, n. p. kolumny kamiennej, słupa dębowego, kolumny żelaznej itp.

Wznios drogi przewozowej ma znaczny wpływ na koszta przewozu i pod tym względem przyjęto na podstawie doświadczenia zasadę, że gdy wznios nieprzekracza 5 °/₀, to się go nie uwzględnia, Jeżeli jednak wznios w % drogi przewozowej, D metrów długiej, przekracza 5 °/₀, to różnica między oboma wzniosami pomnożona przez 10 i dodana do długości D drogi, tworzy w tym razie łącznie policzalną odległość przewozu, jak to wykazuje następujący wzór

100

96 a

= D [1 +‘ 0-10 (w — 5)]

Przykład.

m.

kamienia łamanego (poz. 23. tablicy) ... Ł =

600

2000

ziemi (poz. 32. tablicy)

600

1500

- = 0-40 „

drzewa miękkiego (poz. ,9. tablicy) ....£ —

600

600

= 100 „

drzewa twardego (poz. 6. tablicy) ....£==

600

800

- 0*75 „

Dane D = 1000 m o wzniosie w — 10 od sta, zaczem odległość przewozu Dt == 1000 [1 + 0-10 (10 — 5)] = 1000 X [1 + 0*5] == 1500 Jeżeli odległość Djest nmiejsza, niż lOkrotny całkowity wznios, wówczas dodaje się do D tyle razy po 20 m, ile metrów ma całkowity wznios, n. p.

D = 25 m, a całkowity wznios wynosi 6 w; ponieważ 6 X 10 = = 60 > D, więc odległość tę przewozu należy powiększyć jak wyżej : Bi = 25 4- 6 X 20 = 145 m.

Do obliczenia przewozu w myśl wskazówek, zestawionych w § 18.? potrzeba jeszcze znać niezbędnie ciężary bezwzględne 1 m³ mate-rjałów w tym stanie, w jakim sieje ładuje do przewozu ; ciężary te obejmuje następująca tablica.

TABLICA

p j- z e c i ę t n e g o c i ę ż a r u 1 m³ m aterj ałó \vr w stanie ł a d o w n i-czym, do wyznaczenia wielkości ładunku zaprzęgu dwukonnego.

Liczba

bieżąca

M a t c r j a ł do p r z e w o z u

Ciężar 1 m:i

Ładunek

w kg

dla

9\

| g% — 900 kg

P Ü1 ^ W to M

t>* CO 'û d h d CO ^ O d 'X

t—H i-H rH rH rH rH rH rH rH

05 O    rH W CO

H CM    CM CM (M

Woda . ...............

Woda z naczyniem.........

Dębina świeżo ścięta . . .......

Buczyna świeża...........

Buczyna sucha...........

Sucha dębina, świeży modrzew lub świeże drzewo miękkie ...» . .

Sucha lipą lub osika........

Suchy modrzew...........

Suche: sośnina, jedlina, świerk . . . .

Wapno palone w kawałach.....

Wapno gaszone słonino wate w jamie .

Zaprawa wapienna świeża......

Glina zwykła............

Wapno hidrauliczne sproszkowane . .

Ksylolit..............

Cement portlancki nasypany.....

Rumowisko ......... . . .

Granit, marmur, łupek dachowy, bazalt

lub porfir . ..............

Cegła korkowa...........

Kamień iłowaty, kwarc, twardy piaskowiec lub wapień w bryle

Piaskowiec miękki.........

Piasek...............

Wszystkie gatunki skał w kawałach, glina i opoka w stanie rodzimym, zaprawa wapienna z naczyniem lub mokry piasek kwarcowy.......

1000

1150

1000

900

750

800

790

650

600

1100

2400

1800

1800

950

1400

1400

1400

2750

330

2500

2200

1600

2000

0-900 m3 0-788 „ 0-900 „ 1-000 „ 1-200 „

1125 „ 1139 „ 1-385 „ 1-500 „ 0-818 „ 0-375 „ 0-500 „ 0-500 „ 0-947 „ 0-643 „ 0-643 „ 0-643 „

0-327 „ 2-727 „

0-360 „ 0-409 „ 0-562 „

0-450 „

Liczba

bieżąca

M a t e r j a ł do p r z e w ozu

Ciężar 1 m*

Si

w kg

Ładunek

dla

</.. = 900 kg

(MW'tiOClDt-ODC'. OH(MW^ûO^C005CH05C0

Żużel ziarnowany z pieców wielkich . .

Gips palony ............

Gips sproszkowany.........

Gips lany .......... .

Węgiel drzewny twardy.......

Węgiel kamienny........ . .

Węgiel drzewny miękki.......

Kamień łamany, ziemia, zbity piasek, żwir zbity, glina i opoka ukopana, suchy piasek kwarcowy i tłuczeniec .

Ziemia mokra.......... . .

Ziema sucha............

Szkło.............. .

Tłuczeniec, żwir..........

Cegła lub dachówka .........

Płytki klinkerki doborowe ......

Torf świef^.............

Torf sproszkowany nasypany.....

Torf suchy ubity..........

Żelazo lane .............

Żelazo spawałne....... . . .

Żelazo zlewne...........

Stal . . ..............

Miedź lana.............

Miedź kuta.............

850

1770

1360

990

250

1380

180

1800

1500

1350

2600

1900

1950

2300

1240

200

400

7300

7800

7850

7900

8790

9000

8260

8530

7290

7200

11350

11370

1*059 m?> 0*508 „ 0*662 „ 0*909 „ 3*600 „ 0*652 „ 5-000 „

0*500 „ 0*600 „ 0*666 ,, 0*346 0*474 „ 0*461 „ 0*391 „ 0*725 „ 4*500 „ 2*230 „ 0*123 ., 0*115 „ 0*114 „ 0*114 „ 0*102 „ 0*100 „ 0*109 „ 0105 „ 0*123 „ 0*125 „ 0*079 „ 0*079 „

Jednostki

Liczba

bieżąca

Mat e r j a 1 d o p r z o w o z u

Ciężar

iw*

0\

w kg

Ładunek

dla

0\

gz — §Wkg

:>< >

Jednostki

54.    Darnie — cm a 8 do 10 cm grube . . .

30    è

22-1-34

55.    Faszyny z drzewa miękkiego —-

3 m długie¹ ........

cm,

26-1-30

56.    Faszyny jak wyżej 4 m długie, —-—

grube . ...........

57.    Sadzonki............

58.    Cegły 20 X 14 X 6‘5 cm we Lwowie

378*931/»w-s po 4*455 kg......

59.    Dachówki 37 X 18*5 X 1*8 cm Dachówki żłobkowane z Niepołomic

60.

0*21 X 0 40 X 0 0325 2*35 kg......

80

24

Cm

20

3200

1688

202

519

= 366’3/wi³ po

861

383

Z pomocą ostatniej kolumny tej tablicy wynajduje się ładunek Ł dla dowolnego materjału zapomocą zwykłej reguły trzech, skoro tylko jest dany ładunek wozu pewnego znanego materjału, n. p.

Ile można przewieźć kamienia łamanego na takim wozie, na który naładować można 0*8 m* drzewa twardego ?

Pod poz. 6. tablicy wynosi ładunek drzewa twardego 1*125 w³, a pod poz. 31. ładunek kamienia łamanego wynosi 0*50 ms, stąd

0*5 X 0-8

= 0*35 mK

1*125

1*125 : 0*50 = 0*80 : Ł a wiec Ł =

Wozy dostarczające cegłę z cegielń do budowli we Lwowie ładują po 250 do 300, a wyjątkowo 400 cegieł*.

8. Koszt przewozu lm^ wózkiem dwukołowym jednokonnym (Ćariotte, Cab) oblicza się według wzoru podobnego do poprzednich (wzór 88. i 90).

9. Koszt przewozu 1 m³ wózkiem dwukołowym ręcznym oblicza się zasadniczym wzorem 88., za podstawieniem straty czasu c₂ z wzoru 91., oraz odnośnej prędkości v — 3000 mkgodz., a mianowicie:

Ku = n .

D _|_ 1500 (0*4333 Ł + 0 0333)

SŁ

98

£ D-h 2000 (05333 Ł -4- 0 05

Kl° = T

Cztery takich wózków, tworzących tak zwany pociąg, prowadzi jeden woźnica.

2000

97

1500

gdzie 11 potrzebna ilość robotników do obsługi jednego wózka, wynosząca dwóch, a najwięcej czterech robotników, 2 płaca dzienna robotnika.

Wózków takich używa się z korzyścią, gdy masa przewozu jest znaczniejsza, a odległość D > 80 m.

Średnio silny robotnik pracuje z łatwością przez 10 godzin roboczy cli siłą 15 kg; a ponieważ tarcie kół wózka na poziomych torach z dylów wynosi 0-033, czyli ¹₃o część całkowitego ciężaru wózka naładowanego, więc robotnik swą siłą 15 kg jest w stanie pokonać tarcie wywołane ciężarem 15 X 30 — 450 kg. Tak n. p. wózek o pojemności 0-5 w³ z ładunkiem żwiru lub piasku waży łącznie około 846 kg (w czem około 200 kg ciężaru własnego)*, za-czem do pokonania całego tarcia, czyli do uruszenia wózka na terenie poziomym lub spadzistym potrzebna ilość robotników 84G

n == - ^ 2.

450

10. K o s z t p r z e w o z u 1 m* w ó ż k i e m d w u k o ł o w y m ręcz n y m po kolejce wąskotorowej 0*75m oblicza się według wzoru 98., za podstawieniem jednak straty czasu ci z wzoru 90. w miejsce straty c₂ z wzoru 91.*, będzie zatem:

Ki 2 = n .

D + 1500 (0-5333 Ł -f- 0*05)

1500

99

8X^

Ciężar własny takiego wózka łącznie z hamulcem wynosi 1000 kg, a ładunek 11. p. gliny 1800 kg, razem wiec około 2800 kg; spółczyn-nik tarcia na torach poziomych jest 0 01, czyli i/₁₀₀ cześć ciężaru wózka z ładunkiem. Ponieważ robotnik jest w stanie uciągnąć tym wózkiem 15 X 100 = 1500 kg, więc potrzeba do przewozu ładunku 2>o dwóch robotników do jednego wózka.

Przewóz taczkami, których ładunek w Małopolsce jest zawsze stały, opłaca sie jedynie na odległości nie większe, jak około 100 m. Jeżeli bowiem obliczymy koszta przewozu taczkami i zaprzęgiem dwukonnym dla tych samych kolejnie wzrastających odległości, to koszta przewozu taczkami będą początkowo tańsze a następnie okażą się droższe od kosztów przewozu końmi; zwrot ten nastąpi bezpośrednio po tej wspólnej odległości D, dla której koszt przewozu taczkami i wozem wypadł jednaki, t, j, Kt ■= Ki ; podstawiwszy w tern równaniu wartości z wzorów 100. i 93. otrzymamy'

— (D + 37-5) = 360 V    ;

I) -4-2000 (0-5555 Ł -+- 0-10)

2000

11. Koszt przewozu lm¹ 2 3 taczkami wynika z wzoru 88. po podstawieniu Z = z, c — c₃ = 0-025 (wzór 92.), v = 3000 mjgodz Ł = 0-03 m³, C = 8 godzin, a mianowicie :

D-t-1500 X 0 025

Kt =

8 X 0-03

1500

= — (/)+37-5)

360

100

8X£

Dla 0 = 30 M. }). Z — 100 M. p. Ł = 0*5 m³, otrzymamy

D -t- 2000 X 0-5555 X (0*5-+-0-10)

- (D + 37-5) ==

360 v    ;

100

8X0-5

2000

— (.D -i- 37-5) = 25 X*

12

¹

-f- 2000 X 0*37775

²

2000

D H- 37-5 = 12 X 0 0125 (D -4- 755 5) = 0 15 (D + 755-5) il - 0-15> D = 113-325 - 37-5 = 75-825 75-825

D = -- = 89-2059 ^ 90 m.

³

0-85

Z tego rachunku na podstawie przyjętych wartości okazuje sie przewóz 1 nfi materjału taczkami — w porównaniu do zaprzęgu dwukonnego — tańszym, jak długo będzie odległość D 90 my zaś droższym, skoro stanie siç D > 90 m; w każdym razie dla tych samych odległości D.

W taki sam sposób porównawczy wyznacza się najkorzystniejszy przewóz jakichkolwiek innych dwu lub więcej środków woźniczj^ch różnych. Wszakże tam, gdzie warunki miejscowe dozwalają jedynie na użycie taczek, trzeba się do nich ograniczyć bez względu, czy koszt przewozu 1 m³ wypadnie taniej lub drożej.

Kopanie i nakładanie materjału na taczki porucza się osobnemu oddziałowi robotników, który w stosownych odstępach czasu mienia

§ 18. B. Przewóz : taczkami. — C. Przenoszenie okrężne, łańcuchowe i wydobywawcze.

34b

się z oddziałem, wożącym taczki. Na miękki lub oślizły grunt nakłada się tor z desek pod taczki, a pochyłe pomosty nabija poprzecznie łatami w odstępach kroku, z pozostawieniem jednak przerwy po środku, jako wolnego toru dla kółka taczek, i posypuje piaskiem podczas wilgoci. Wznios torów i pomostów dla taczek ma być według możności nie większy niż 10%* pomosty zaś nie powinne być węższe niż 2 5 m.

C. Przenoszenie materjału zastosowuje się, jeżeli warunki miejscowe, jak stopnie, strome skarpy, głębokie wykopy itp. nie dozwalają na użycie żadnego z omówionych wyżej środków prze-wozowych. Przenoszenie uskutecznia się koszami, wiaderkami lub workami z pomocą jednego człowieka, aibo noszami z pomocą dwu ludzi; sposób zaś przenoszenia bywa rozmaity, a mianowicie:

1.    Przenoszenie okrężne polega na tern, że robotnicy przynoszą materjał na miejsce przeznaczenia, skąd naczynia próżne odnoszą na miejsce ładowania, a zabierają stamtąd naładowane już W międzyczasie, i niosą znowu na miejsce przeznaczenia itd. Jeżeli odległość przenoszenia znaczniejsza, mieniają się robotnicy tak, że oddział niosący pełne naczynia, oddaje je drugiemu, a zabiera, próżne i odnosi na miejsce ładowania, skąd zabiera już napełnione itd.

2.    Przenoszenie łańcuchowe odbywa się zapomocą dwu szeregów robotników, sięgających od miejsca ładowania aż do miejsca wyładowania; pierwszym szeregiem przechodzą z rąk do rąk pełne naczynia, a drugim wracają próżne. To przenoszenie dokonuje się w poziomie albo w pochyłości mniej lub więcej stromej aż do pionu; często zastosowują je do podawania cegieł podczas budowy.

3.    Wydobywanie czyli przenoszenie materjału z głębi wykonuje się z pomocą opisanego właśnie- pod 2. przenoszenia, łańcuchowego, albo też w sposób przedstawiony w § 5. niniejszego rozdziału, zapomocą przerzucania kolejnego z pomostów dolnych na górne, albo wreszcie zapomocą wyciągania kołowrotem itp. przyborami.

II. ROBOTY ZIEMNE I POMOCNICZE,

1. Metr sześcienny wykopania ziemi pulchnej lub pia-sczystej—jeżeli użycie samych tylko łopat wystarcza zupełnie — łącznie z odrzuceniem ziemi wykopanej na średnią odległość do 3 m lub z nałożeniem do przewozu, z wyrównaniem w miarę potrzeby

<lna i skarp wykopu, dostarczeniem wszelkich narzędzi, zachowaniem wszelkich środków ochronnych, niezbędnych do utrzymania bezpieczeństwa w dzień i w nocy na miejscu wykopu i nieustannym dozorem ; w głębokości do 2 m: t a) gdy wykop szerszy niż 4 m:

2'20 godzin pomocnika,

10% za nadzór i narzędzie; c) za każdą dalszą głębokość dwumetrową wykopu dodać należy do a) i b) :

1’80 godz. pomocnika,

b) gdy wykop do 4 m szeroki : 3 00 godziny pomocnika,

10% za nadzór i narzędzie;

|    10% jak wyżej.

2. Metr sześć, wykopania ziemi średniej twardości — jeżeli użycie samych łopat już niewystarcza — wraz z odrzuceniem ziemi wykopanej, zresztą jak wyżej; w głębokości do 2 m: ¹

a) gdy wykop szerszy niż 4 m : 3‘30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b) gdy wykop do 4 m szeroki: 4’50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

c) za każdą dalszą dwumetrową głębokość wykopu : 2 20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

3. Metr sześć, wykopania ziemi twardej gliniastej, żwirowej lub kamienistej, do której trzeba użyć tylko dziu-baków i kilofów, zresztą jak wyżej ; w głębokości do 2 m : i

b) gdy wykop do 4 m szeroki : 6'00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

c) za każdą dalszą dwumetrową głębokość wykopu:

10% jak wyżej.

a) gdy wykop szerszy niż 4 m : 450 godz.. pomocnika,

10% jak wyżej ;

2'50 godz. pomocnika,

4. Metr sześć, miękkiego kamienia wyłamać, bez użycia środków rozsadzających, zresztą jak wyżej; w głębokości do 2 m\ 1 a) gdy wyłom szerszy niż 4 rn :    b) gdy wyłom do 4 m szeroki:

2'20 godz. kamiennika,

7'50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

1'50 godz. kamiennika, 6'00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej ;

c) za każdą dalszą głębokość dwumetrową:

10% jak wyżej.

3 00 godz. pomocnika,

5. Metr sześć, skały średniej twardości wyłamać z po-trzebnem częściowo użyciem środków rozsadzających, zresztą jak

wyżej ; w głębokości do 2 m :

a) gdy wyłom szerszy niż 4 m :

b) gdy wyłom do 4 m szeroki: 6 00 godz. kamiennika,

8’20 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

016 kg prochu;

4'50 godz. kamiennika,

6 70 godz. pomocnika,

10°/» jak wyżej,

016 kg prochu;

c) za każdą dalszą głębokość dwumetrową;

10°/o jak wyżej.

0-40 godz. kamiennika,

3 00 godz. pomocnika,

6. Metr sześć, twardej skały wyłamać z użyciem wyłącznie środków rozsadzających, zresztą jak wyżej; w głębokości do 2 m : i

a) gdy wyłom szerszy niż 4 m :

7 50 godz. kamiennika,

7 50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

033 kg prochu;

c)    za każdą dalszą głębokość dwumetrową:

0 70 godz. kamiennika,

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.'

Uwaga. Wyrównanie podeszwy i ścian wyłomu mieści się już w powyższej ro-bociznie; gdy jednak skała bardzo twarda, a wyrównanie ma być staranne, to dolicza się osobno za każdy metr kwadratowy

d)    powierzchni poziomej :

2 00 godz. murarza,

10% jak wyżej ;

b) gdy wyłom do 4 m szeroki : 900 godz. kamiennika,

9‘00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

033 kg prochu;

e) powierzchni pionowej lub pochyłej :

100 godz. murarza,

10% jak wyżej.

7. Do wymiaru robót pod poz. 1. do 6. włącznie, tyczących się wykopów i wyłomów dodaje się:

b) jeżeli z materjału według poz. 4., 5., 6. wyłamanego trzeba wybrać wszystek kamień łamany do celów budowlanych przydatny i ułożyć prawidłowo w stosy : 3-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) jeżeli materjał wykopany lub wyłamany i w kupy złożony trzeba nałożyć do przewozu, albo na odległość do 3 m rozrzucić i wyrównać:

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

Uwaga do poz. b). Metr sześć, skały rodzimej po wyłamaniu daje 150 m* raa-terjału, z którego jednak da się wybrać (wysortować) jedynie około l¹^’ kamienia łamanego, à reszta t. j. 017 m:i pozostaje do celów budowlanych nieprzydatną.

W stosunku zatem do tego:

c)    Metr sześć, kamienia łamanego do celów budowlanych przydatnego wybrać z materjału nałamanego i ułożyć prawidłowa w stosy:

2-20 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

d)    Z wymiaru roboty pod c) przypada połowa, t. j. MO godz. pomocnika na wybranie i tyleż na ułożenie w stosy.

b) wózkami dwukołowymi: 050 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

8. Metr sześć, ziemi, piasku, kamyków, rumowiska itp. naładować i wyładować — o ile te robotę trzeba osobno wynagrodzić — gdy przewóz odbywa się: a) taczkami:

0-40 godz. pomocnika,

10«/o jak wyżej;

c) wozami:

090 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

Uwaga. Z wymogów policzonej wyżej robocizny przypada % części na ładowanie, a l/₃ część na wyładowanie.

9.    Metr sześć, ziemi, kamyków, rumowiska itp. na odległość do 3 m łopatą, przerzucić:

0’G0 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

10.    Jeżeli do robót pod poz. 1. do 3. włącznie potrzeba rozparcia i opierzenia ścian wykopu, dolicza sie do każdego metra sześciennego :

3⁻00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwaga. Na 1 m bieżący wykopu fundamentu 2-m głębokiego liczy się do obłożenia obu ścian 4 mz dyli gorszej jakości 6 cm grubych i dwie stosownie grube rozpory z drzewa czworogrannego lub krągłego. Całkowita ilość materjału drzewnego stosuje się do żądanego pośpiechu danej budowy; zazwyczaj jednak wystarczy za-opalrzenio się w materjał, potrzebny do rozparcia 40 m bieżących fundamentu, gdyż można go kolejno używać dalej po wymurowaniu odnośnej części fundamenlu (Schwatlo z r. 1907—1908).

Odszkodowanie za stratę na wartości materjału drzewnego, użytego do rozparcia ścian wykopu, mieści się już w powyższym wymiarze robocizny.

11.    Jeżeli podczas robót pod poz. 1. do 6. włącznie zachodzi potrzeba czerpania wody, ale bez użycia właściwych maszyn, natenczas na każdy metr sześć, wykopu dolicza się:

a) w głębokości wody do 0 50 m : 3 00 godz. pomocnika,

h) za każdą dalszą głębokość O⁻30 m :

1*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

10% jak wyżej;

Uwagi.

1. Przedsiębiorca budowy ma obowiązek usunięcia własnym kosztem wszelkiej wody opadowej z miejsca budowy; natomiast koszt usunięcia wody gruntowej i źródlanej ponosi właściciel budowy.

2.    Według doświadczenia, dwóch ludzi — z których jeden stoi na dole, a drugi w połowic głębokości na rusztowaniu — może uczerpać w jednym ośmiogodzinnym dniu 48 ms wody, jednakże tylko w jamie 2 m głębokiej, i obejmującej około 7 przestrzeni.

3.    Do czerpania wiadrami ręcznemi wystarcza jeden rząd robotników na głębokość do 125 m ; a na głębokość do 2*5 m potrzeba dwóch rzędów robotników, ustawionych w dwu różnych wysokościach.

4.    Łopat a niezwykłe mi czerpie się woda z głębokości 0-6 do 1-0 m.

5.    Czerpak zamachowy, poruszany przez 3 ludzi, czerpie wodę z głębokości 10 do 1-5 m.

6.    Pompa do czerpania wody używana ma przekrój 16 do 26 cmz i prędkość tłoka nie mniejszą niż 16, ani większą niż 30 cm ; dobre pompy tracą tylko 25% skutku mechanicznego.

7.    Czerpak łańcuchowy wiaderkowy lub skrzynkowy składa się znaczyli drewnianych lub blaszanych, przytwierdzonych stale lub ruchomo do jednego albo dwu łańcuchów, albo lin bez końca, owiniętych o bębny, koła lub tarcze, z których w regule górne są popędowe. Prędkość dochodzi do 1 m/s, a zwykła wysokość udźwigu do 3 m.

8r Pompy łańcuchowe, łopatkowe, tarczowe lub tłokowe są urządzone jak poprzednie, tylko zamiast naczyń mają szereg tarcz lub tłoków, włączonych w łańcuch bez końca, poruszających się w rurze przekroju kołowego lub prostokątnego, albo też w korycie, i przylegających według możności szczelnie do ścian. Wysokość udźwigu wynosi do 3 m. Używają się do czerpania nieczystych, namuli-stych płynów. Odstęp tarcz wynosi 0’8 do 1 m, prędkość ruchu łańcucha 0-9 <łcv 12 m/s, a ustawienie bywa nachylone pod kątem 30 do 35° lub nawet pionowe.

9.    Koło czerpakowe komórkowe jest zwykłem kołem wodnem 5 do 8 m średnicy, na którego obwodzie łopatki tworzą stosowne komórki. Tak samo wielkie jest koło czerpakowe wiaderkowe, lub skrzynkowe, na którego obwodzie w miejsce łopatek zwisają wiaderka, względnie, skrzynki. Koła te bywają poruszane osobnem kołem wodnem lub kieratem z prędkością 1 m/s na obwodzie.

10.    Czerpak ślimakowy 5 do 10 m długi, 0-6 do P75 m średnicy, pochylony zazwyczaj pod kątem 45°, używa się do czerpania z głębokości 2 do 4*5 m ; najkorzystniejsze nachylenie osi czerpaka jest pod kątem 35°, a powierzchni jego śrubowych pod kątem 54 do 56°- względem poziomu.

11.    Wykopy w a nie ziemi w gruncie mocz ar o waty m wymaga podwyższenia roboty kopania o 30%.

12.    Do czerpania znacznych mas wody zastosowuje się maszyny i w tym celu liczy się na każdych 150 mz podeszwy fundamentowej i na 1 m udźwigu jedną

siłę konia (i IIP). Jeżeli zatem N jest potrzebna ilość sił koni, F powierzchnia podeszwy fundamentu w metrach kwadratowych, h w metrach wysokość terenu ponad podeszwę fundamentu, zwiększona o jeden metr, to

Fh ... _    .

150

rrr- Sił kom.

13. Jeżeli przedsiębiorca ma obowiązek usunięcia ziemi z miejsca budowy, bez; zastrzeżeń zresztą co do odległości miejsca składu, byleby uwzględnił odnośne przepisy policji miejscowej, to odwóz liczy się zaprzęgiem dwukonnym na odległość jedynie 1000 m.

12. Metr sześć, wody u czerpać konewkami, wiadrami itp. z głębokości 1 m lub na wysokość 1 m:

0 30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

za każdy metr większej głębokości :

0*15 godz. pomocnika,

10» o jak wyżej.

Uwaga. Jeden robotnik jest w stanie w ciągu całego dnia, obejmującego 10 godzin pracy, uczerpać wody z głębokości 1 m lub na wysokość 1 m: wiaderkiem 47 ni³, przyrządem łopatkowym 70 w», pompą 86 m³, śrubą 92 m³, czerpakom łańcuchowym wiaderkowym 120 w³, kołem .czerpakowem 184 m³.

13. Metr sześć, wygrzebania ziemi pod wodą do 2 m głęboką w rzekach, stawach lub wykopach fundamentowych z dostarczeniem grzebaczek, wszelkich przyborów i urządzeń pomocniczych, narzędzi, maszyn, z wydobyciem na wierzch i złożeniem materjału wygrzebanego w średniej odległości do 3 m od brzegu lub z naładowaniem do przewozu, oraz z przestrzeganiem wszelkich środków ochronnych we dnie i w nocy:

b) ziemi średnio twardej, zbitego namułu, gliny itp.:

10'50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; c) ziemi twardej, bardzo zbitego żwiru grubego z kamieniami: 1170 godz. pomocnika,

a) pulchnej ziemi, miękkiego namułu, drobnego żwirku:

9*40 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej;

1    10% jak wyżej;

do b) 9*50 godz. pomocnika,

d)    za każdą <^alszą głębokość dwumetrową dolicza się: do a) 8*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; 10% jak wyżej.

10% jak wyżej ; do c) 10*60 godz. pomocnika,

e)    Za wyciąganie na wierzch w miarę potrzeby dużych kamieni itp. ciężkich przedmiotów z wody, jednak.bèz udziału nurków, tylko z pomocą kleszczy, pontonów itp., zwiększa się powyższą robociznę o 30%.

f)    Jeżeli wygrzebany materjał pozostawia się na dnie i tylko usuwa na bok w stosowne miejsce, to powyższą robociznę zmniejsza się o 3*30 godz. pomocnika.

Uwaga. Powyższe wymogi grzebania odnoszą się do głębokości wody wogóle-nie większej niż 8 rn.

14.    Metr sześć, rozsypania, wyrównania i ubicia ziemir piasku, żwiru, gruzu, rumowiska lub piasku na miejsce już dostarczonych:

150 goclz. pomocnika,

10% jak wyżej.

15.    Metr sześć, oczyszczenia lub przerzucenia przez; siatki druciane i ustawienia w kupki ziemi, piasku, żwiru gruzu lub rumowiska, a mianowicie:

b) za ustawienie w kupki: 070 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a) za oczyszczenie czyli przerzucenie przez siatki:

* 1*50 -^odz. pomocnika,

10°o jak wyżej;

b) za każde dalsze piętro lub wysokość 4 metrową:

180 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

16. Metr sześć, ziemi, żwiru, rumowiska lub piasku nabrać, ze średniej odległości 20 m do budynku przynieść, rozsypać, wyrównać i ubić, jako nasyp pod podłogę:

a) na dole:

3-70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

17. Uwaga. W budowlach, które właściwie nie są podzielone piętrami, jak wieże, kościoły itp., przyjmuje się każde 4 m wysokości, jako osobne piętro.

18. Metr sześć, wykopania studni bez różnicy rodzaju gruntu wraz z wyciągnięciem na górę wykopanego materjału i złożeniem na średnią odległość do 3 m lub nałożeniem do przewozu itd.r jak pod poz. 1., a wreszcie z zasypaniem pustej przestrzeni po za omurowaniem lub ocymbrowaniem, oblicza się osobno dla każdej głębokości dwumetrowej :

10% jak wyżej;

10 -j- 1*08 n* godz. pomocnika,

*10 -ł- 1-08 nĄ • % godz. studniarza,

gdzie n oznacza liczbę porządkową 1, 2, 3, .... n, dwumetrowych głębokości: pierwszej, drugiej, trzeciej, .... w-tej.

Uwaga. Na podstawie powyższej zasady obliczania studni o «-dwumetrowych głębokościach wypada średnia wartość robocizny 1 m³ wykopu bez różnicy głębokości :

usunięciem materjału odpadkowego,

19. Metr sześć, kamienia łamanego warstwowego w kamieniołomie bez odkrywki wytworzyć, na odległość do 20 m odwieźć i w stosy ustawić wraz z a mianowicie:

a)    kamienia miękkiego, łamal-nego bez prochu:

220 godz.kamiennika (górnika),

6'00 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej,

20% czynsz gruntowy;

b)    kamienia miękkiego, łamal-nego po części prochem:

3 20 godz. kamiennika,

6’50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

17% czynsz gruntowy,

015 kg prochu.

[lO 4- 1-08 10% jak wyżej.

(n + 1) (2 n 4- 1)

• i godz. studniarza,

10 + 1-08

(n 4- 1) (2 n + i)

godz. pomocnika,¹

c)    kamienia średniotwardego, łamalnego prochem:

6 00 godz. kamiennika,

4-60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

14% czynsz gruntowy,

0*25 kg prochu;

d)    kamienia bardzo twardego, łamalnego przeważnie prochem:

8*00 godz. kamiennika,

6*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

11% czynsz gruntowy,

030 kg prochu.

20. Metr kwadr, wyłamania płyt do 12 cm grubych, 30 do 70 cm długich i tyleż mniej więcej szerokicli z kamienia warstwowego, i wyrównania do kąta i na powierzchniach :

8-00 godz. kamiennika,

1'40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

¹ Według przyjętej tu zasady obliczania wartość robocizny l m³ wykopu studni wynosi w dwumetrowej głębokości:

pierwszej drugiej .

10 4- 1-08 X l3 10 4- 1-08 X 22 10 4- 1 08 x 3²

trzeciej n-tej .

Suma tych wartości S = n x 10 4- 1-08 (l² 4- 2² 4- 3² 4- ... 4- n²), gdzie l² 4- 2³ 4- 3² 4- • • • 4" nZ jest szeregiem arytmetycznym wyższego rzędu, n (n 4-1) (2 n 4- 1)

10 4- 1-08 X n³

a suma

jego =

n {n 4-1) (2 n 4- 1) X    g-

— = 10 + 108 x

n

; po podstawieniu tego wyrazu będzie S = n x 10 4-1 08 X

a stąd wreszcie średnia wartość robocizny wyniknie jak wyżej

{n + 1) (2 n 4- i)

21. Metr sześć, wytworzenia tłuczeńca około 18 cms grubego z 0*6G ws skały rodzimej lub z 1 kamienia łamanego w stosie ułożonego, w każdym razie na miejsce już dostarczonego:

20% czynsz gruntowy,

1*0 m» kamieilia według poz. 5. ;

c)    z kamienia bardzo twardego : 17*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% czynsz gruntowy,

1 m'» kamienia według poz. G.;

d)    jeżeli tłuczeniec ma być grubszy, potrąca się z powyższej

robocizny 25%.

a)    z kamienia miękkiego lub y, cegły:

7 "50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

20% czynsz grimtowy,

1*0 ms kamienia według p*oz. 4. lub 1 m3 czyli 379 cegieł*,

b)    z kamienia średniotwardego :

10*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

Uwaga. Maszyna parowa do tłuczenia kamienia dostarcza w godzinie 1 do 2 ms Iłuczeńca. — Policzony pod aj, bj, cj czynsz gruntowy tyczy się opłaty za miejsce <ło roboty i na skład.

22. Metr sześć, kamyków w stosownych miejscach nazbierać lub wygrzebać i jako tłuczeniec, względnie żwir oczyścić kamyki o większej średnicy niż 3 cm, poroztłukiwać i w kupki ustawić :

a) drobne otoczaki, żwir itp. na powierzchni żwirowisk wód płynących lub innych obszarach:

b) kamyki z pokładu zbitego: 7*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% czynsz gruntowy; c) kamyki jak pod b), jednak z przerzuceniem przez siatkę : 10*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% czynsz gruntowy.

6*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% czynsz gruntowy,

23. Metr sześć, piasku wydobyć i w regularne kupy usypać:

c)    h wody do 1 m głębokiej łopatami na nosze nałożyć i na średnią odległość do 4 m odnieść :

6*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

d)    samo ustawienie w regularne kupy piasku już wydobytego:

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    z gruntu rodzimego:

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    z wody do 0*5 m głębokiej 7 pomocą łopat na brzeg do 4 m wy soki :

5*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

24.    Metr sześć, piasku przerzucić celem oczyszczenia:

c)    przez gęstą siatkę do zaprawy muru ciosowego lub ceglanego :

3*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

d)    przez bardzo gęstą siatkę do zaprawy na wyprawę:

4*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    przez siatkę drucianą rzadszą do zaprawy muru z kamienia łamanego :

1*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    przez siatkę miernie gęstą do zaprawy lepszego muru z kamienia łamanego:

2 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

25.    Metr sześć, przesiania piasku, już wydobytego i dostawionego :

b) do zaprawy na grubszą wy

prawę :

2*00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej ;

a) do zaprawy murów ctoso- I wych lub ceglanych:

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

c)    do zaprawy na gładką wyprawę :

2*50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

26.    Metr sześć., wykonania nasypu z materjału na miejsce już dostarczonego wraz z rozrzuceniem, wyrównaniem, dokładnem warstwowem ubiciem i zeskarpowaniem :

c) jeżeli podczas roboty można po nasypanym materjale jeździć taczkami, wózkami lub wozami, skutkiem czego ubijania warstwowego niepotrzeba, zwłaszcza u wysokich nasypów:

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    jeżeli ubijanie idzie warstwami 10 cm grubemi :

1*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    jeżeli ubijanie idzie warstwami do 25 cm grubemi:

1*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

Uwaga. Jeżeli nasyp nie jest zbyt wysoki, należy z podstawy jego darń zdjąć, korzenie drzew i krzaków wykarczować i wszelką wogóle roślinność usunąć. Nadto w każdym razie przed rozpoczęciem nasypu trzeba śnieg i lód dokładnie uprzątnąć, teren skalisty na powierzchni wzruszyć, zbyt spadzisty stopniami zaopatrzyć, mokry zdrenować, usuwisty zabezpieczyć, źródliska uchwycić.

27.    Metr sześć, wykonania grobli z gliny lub iłu na miejsce już dostarczonego, a mianowicie, materjał z odległości do 20 m przynieść, rozsypać i w warstwach do 10 cm grubych silnie ubić:

b) gdy materjał suchy i trzeba go zwilżać:

a) gdy materjał ma naturalną wilgoć:

14-00 godz. pomocnika,

10° o jak wyżej;

18 00 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

28.    Metr sześć, warstwy izolacyjnej z gliny lub iłu wykonać, a mianowicie materjał z odległości około 20 m przynieść, rozsypać, wyrównać i w warstwach 15 cm grubych silnie ubić :

aj gdy materjał ma naturalną wilgoć:

8*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b) gdy materjał suchy i trzeba go zwilżać:

12 00 godz. pomocnika,

10°;₀ jak wyżej.

29.    Metr sześć, splanowania, czyli wyrównania terenur a mianowicie skopania nierównych garbów, rozrzucenia materjału skopanego na średnią odległość do 3 m, wyrównania i warstwowego ubicia :

d)    za rozwiezienie' materjału taczkami na średnią odległość do 10 in dolicza sie:

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

e)    za każdą dalszą średnią odległość do 10 m rozwózki taczkami :

0 22 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    jeżeli ziemia jest miękka:

1*85 godz. pomocnika,

10«/₀ jak wyżej;

b)    jeżeli ziemia jest średnio twarda:

2-40 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej;

c)    jeżeli ziemia jest twarda, zbita :

3 00 godz. pomocnika,

10®o jak wyżej;

Uwaga. Splanowanie czyli wyrównanie terenu jest skopaniem ziemi z jego wypukłości, ale nie więcej, niż potrzeba do zasypania wszelkich wklęsłości w ten sposób, J^by skopana powierzchnia z podsypaną tworzyły jedną płaszczyznę n. p. poziomą. Idzie tu więc o wyznaczenie położenia czyli o obliczenie rzędnej tej płaszczyzny splanowania, któraby zrównała objętość skopania z objętością podsypania. Rzędną tą

będzie właśnie średnia rzędna niwelacyjna ya — gdzie Hy = yx -f- yz -j- ya

-j- . . . -f- yn jest sumą rzędnych niwelacyjnych, odniesionych do płaszczyzny porównawczej niżej terenu przyjętej, a tyczących się wszystkich znamiennych punktów - terenu, n zaś jest ich ilością.

Wszystkie zatem punkta, których rzędne okażą się większe niż y₀, trzeba będzie-skopać, a^iniejsze niż ya, podsypać. Obliczywszy tedy średnią rzędną powierzchni tej części terenu, którą przyjdzie skopać, oraz średnią rzędną yp powierzchni tej części terenu, którą trzeba będzie podsypać, otrzymamy średnią grubość skopania y« — y o, oraz podsypania y₀ — y,,; obie te zresztą grubości — w myśl powyższego wywodu — muszą równać się sobie, a zatem ys — y₀ =. y₀ — pv — U.

Nazwawszy h grubością splano wania i przyjąwszy, że F jest powierzchnią terenu do «planowania przeznaczoną, otrzymuje się objętość wyrównania 0W — F{yt — y₀)== Fh Na tej leż zasadzie polega wyznaczony wyżej wymiar roboty wyrównania czyli splano wania.

30. Metr sześć, na styp ki w krytej ujeżdżalni wykonać z dostawą materjału na miejsce, a mianowicie, żwirek wymieszać dokładnie z trocinami drzewnemi, do budynku z odległości 20 m przynieść, w warstwach 10 do 20 cm grubych nasypać i wyrównać, łącznie z posypaniem powierzchni stosowną ilością soli:

0'G7 m³ czystych trocin drzew

4 50 godz. pomocnika,

nych,

stosowna ilość soli.

10°/o jak wyżej,

0*33 m³ żwirku,

31. Metr kwadr, karczowania z odniesieniem materjału wy-karczowanego na odległość do 100 ni :

a)    korzeni rzadkich krzaków:

0-35 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b)    korzeni gęsty cli krzaków :

0525 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

c)    korzeni drzew rzadko rosnących :

0*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

d)    korzeni drzew gęsto rosnących :

100 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

32. Metr bież. karczowania korzeni żywopłotu, zresztą

jak poprzednio, a mianowicie : a) zwykłego żywopłotu:

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b) gęstego żywopłotu cierniowego :

2-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

110 m³ kamienia łamanego.

33.    Metr sześć, pokładu drogowego z kamieni łamanych rębem na grubość 15 do 25 cm przy bankietach, a 25 do 35 cm w środku ułożyć i silnie wyklinować między krawężnikami, utworzonymi z kamieni stosownie dobranych, wraz z dostawą i dowozem materjału na odległość do 20 m:

4'50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

34.    Metr sześć, wykamykowania lub wyżwirowania

drogi tłuczeucem lub żwirem na materjału na miejsce i dowozem z odległości do 20 m, a mianowicie:¹

15 -4- 20

2- cm grubo, z dostawą

a)    nowej drogi:

150 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 tłuezeńca lub żwiru;

b)    starej drogi wraz z uprzątnięciem błota :

2*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 w³ tłuezeńca lub żwiru; c) nowej drogi drobnym żwirkiem :

1*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m?> żwirku.

35.    Metr sześć, rozrzucenia i wyrównania dowiezionego już i w małych kupkach na miejscach przeznaczenia p on usypywanego tłuezeńca lub żwiru: ¹

0*80 godz. pomocnika,

36.    Metr sześć, wypiaskowania drogi bitej kamykami zdo-starczeniem i dowozem materjału na odległość do 20m, a mianowicie:

a) drogi bitej tłuczeńcem lub żwirem :

10% jak wyżej.

b) drogi bitej żwirkiem drob

nym:

1*80 godz. pomocnika 10% jak wyżej,

110 m³ piasku.

1*80 godz. pomocnika,

100 ₀ jak wyżej,

130 M³ .piasku;

37,. Metr kwadr, nawierzchni drogowej wykonać z dostarczeniem wszelkich potrzebnych inaterjałów, przyborów, narzędzi itd., jednakże bez zlewania, oraz bez ugniatania wałkownicą,

a mianowicie: ¹

a)    nawierzchni złożonej z 0*32 m grubego pokładu z twardych kamieni łamanych, z 016 m grubej warstwy tłuezeńca lub żwiru, i z 0 07 m grubej warstwy drobnego żwirku, które to obie warstwy po ugnieceniu utworzą warstwę 0*15 m grubą:

180 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*352 fft³ kamienia łamanego, 0*160 w³ tłuezeńca lub żwiru, 0*084 mż żwirku drobnego;

b)    nawierzchni, jak poprzednia, ale z 0*24 m grubą warstwą tłu-cżeńca lub żwiru, która po ugnieceniu łącznie z warstwą żwirku utworzy 0 21 m gruby pokład żwirowy :

193 godz. pomocnika,

10%, jak wyżej,

0 352 m³ kamienia łamanego,

0 240 m-' tłuezeńca lub żwiru, 0 084 m żwirku drobnego;

c)    nawierzchni jak pod a), ale z pokładem 024 ni grubym:

145 godz. pomocnika,

10%, jak wyżej,

0 264 m³ kamienia łamanego, 0160 ms tłuezeńca lub żwiru, 0084 m'> żwirku drobnego;

d)    nawierzchni jak pod b), ale z pokładem 024 grubym:

1 *57 godz. pomocnika,

0240 m³ tłuczeńca lub żwiru, 0⁻084 w³ żwirku drobnego.

10" « jak wyżej,

0'2(i4 m³ kamienia łamanego,

3S, Metr kwadr, nawierzchni ścieżek czyli chodników wykonać, a mianowicie:

0 35 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-08 m³ żwiru,

0-096 m³ żwirku,

0-055 m³ piasku kopalnego; c) naw ierzchni złożonej z warstwy 16 cm grubej żwiru, warstwy 8 cm grubej żwirku i 8 cm grubej piasku:

0 53 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0‘16 m³ żwiru,

0-096 m³ żwirku,

0 088 m³ piasku kopalnego.

a)    nawierzchni złożonej z warstwy 8 cm grubej tłuczeńca, 8 cm grubej żwirku drobnego, 5 cm piasku kopalnego i 3 cm rzecznego :

0 41 godz. pomocnika,

10" » jak wyżej, :

0 080 m³ tłuczeńca,

0 090 m³ żwirku drobnego,

0 055 m³ piasku kopalnego,

0033 m³ piasku rzecznego;

b)    nawierzchni złożonej z warstwy żwiru 8 cm grubej, warstwy żwirku 8 cm i piasku kopalnego 5 cm grubej:

39, 1000 w- ośmiokrotnego przew ałkow ania śwrieżo wy-kamyko-wanej lub wyżwirowanej drogi poziomej lub ze spadkami do 5%, a mianowicie: zwykłą wałkownice drogowrą 1-26 ^ do 130 m szeroką, 1*5 m średnicy, najpierw próżną, potem obciążoną wodą lub piaskiem 2000 kg, 3000 kg i 6000 kg wagi, wr każdym stanie obciążenia raz lub po dwa razy przetoczyć, a po uskutecznieniu ośmiu przetoczeń piaskiem wysypać na 5 cm grubo:

a)    przewałkowanie 8krotne:

3*85 godz. zaprzęgu wałko-

wnicy z trzema parami silnych koni :

7 70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    czerpanie, nalewanie i dowóz wody:

19 20 godz. pomocnika,

Uwagi.

1. Wymiar roboty dla więcej lub umiej niż 8 przewałkowali oblicza się w prostym stosunku do wymiaru wyżej pod aj zawartego. Dla dróg państwowych n. p.

3*85 godz. zaprzęgu parokonnego,

10⁽>/₀ jak wyżej;

c) wypiaskowanie przewałkowanej nawierzchni z przyniesieniem piasku z odległości do 20 m :

38 45 godz. pomocnika,

10" o jak wyżej,

55 do 65 m³ piasku.

przyjmują 20krotną ilość przewałkowali jako dostateczny stopień ugniecenia, wy-

20

miar roboty zatem pod poz. aj należy w tym razie pomnożyć przez ~ = 2-50.

2.    Do ugniatania nawierzchni dróg nowych, a także i odnawianych w⁷ znaczniejszych rozmiarach, należy używać wałkownicy parowej, którą ugniatanie — w równych zresztą warunkach — wypada taniej o 30 do 35% w miarę, czy kamyki są twardsze lub miększe.

3.    Wałków nic a zaprzęgowa drogowa bywa PIO do 140 m szeroka o średnicy P20 do 1-80 m i waży próżna 3 do 5 t, a napełniona 6 do 8 t na 1 m Szerokości; wałkownica normalna jest 126 m szeroka i P50 m średnicy zewnętrznej, waży próżna około 4375 kg, a napełniona wodą około 6000 kg. Wałkowanie poczyna się wałkownicą próżną i prowadzi pasmami od krawędzi nawierzchni ku środkowa tak, ahy każde następne przetoczenie" kryło się z poprzedniem na 20 do 30 cm. Dopiero po szeregu przetoczeń powiększa się ciężar wTałkownicy zapomocą dolewania wody lub dosypywania piasku ; zbytni bowiem ciężar początkowy powoduje przesuwanie się kamyków w kierunku wałkowania i to tern więcej, czem warstwa kamyków grubsza; warstwy takie zatem nie powinny być wogóle grubsze niż 12 do 16 erą:

Do zaprzęgu na drodze poziomej lub o miernym wzniosie liczy się jednego konia na 1000 kg ciężaru wałkownicy; cliyżość poruszania się wynosi 05 do 07 m/s, a skutek 20 do 25 mz gotowej nawierzchni, czyli kompletnego ugniecenia 15 do 2 m:i twardego albo 2 do 4 m³ miękkiego tłuczeńca.

WałkowTanie wypada najkorzystniej na długościach nawierzchni 400 do 700 m i w porze wilgotnej odpowiada najwięcej celowi; w porze suchej jednak należy kamykowanie zlewać wodą, której do kamyków twardszych potrzeba około 0*3 m³, a do miększych około 0 5 m³ na 1 m³ nawierzchni. W czasie mrozu nie należy wałkować. Ciśnienie na nawierzchnię wywierane w⁷ałkow⁷nicą zaprzęgową wynosi 15 do 80 kg jem¹, a parową 50 do 140 kg/cmz w miarę, czy kamyki są miększe lub twardsze.

Cena kompletnej wTałkow⁷nicy zaprzęgowej z fabryki maszyn „L. Zieleniewski, Tow. akc. w Krakowie“ wynosiła przed wojną wre Lwowie wraz z transportem 2150 kor.

4.    Wałkownica drogowa parowa waży sama około 14.000 kg, a z wodą, wręgiem, maszynistą i palaczem około 15.900 kg; obciążniki zawieszane na sprzęgach kół wTażą około 3900 kg. Najczęściej używają typów wałkowanie parowych, ważących 12.000. 15.000 i 18.000 kg. Wałkownica parow⁷a daje się użyć na drogach ze wzniosem do 12%, podczas gdy w⁷ałkowrnica zaprzęgowa jest w takich warunkach niemożliwa. Prędkość wrałkowania wynosi 05 do 0 8 m/s, a wTałkowanie powiarza się tak długo, aż kamyki przestaną okazywać ruchu, a kamyk rzucony pod walko wnicę nie wciśnie się już w pokład, tylko ulegnie rozgnieceniu. Jeżeli nawierzchnia składa się z dw⁷u warstw, t. j. z dolnej o grubszych i górnej o drobniejszych kamykach, wałkuje się każdą warstwę osobno; dolną jednak otyłe mniej, aby się mogła związać z górną.

Metr bieżący należytego ugniecenia nawierzchni w⁷ całej szerokdści wymaga wefhug doświadczenia 30 do 50, a nawet do 150 przewałkowali w miarę, czy kamyki są miększe lub twardsze. Jeżeli zatem nawiewchnia jest 7 m szeroka o twardych kamykach, to 1 m jej długości będzie wTymagać 7 X 50 = 350 przewałkowali ze średnią chyżością około 0⁻7 m/s czyli 0*7 X 3600 = 2520 m/godz. ; w ten sposób zrobi wałkowmica wT ciągu dnia ośmiogodzinnego drogę około 20.160 m; a gdy 1 m

nawierzchni tej wymaga około 350 m tej drogi, więc w ciągu dnia można ugnieść == 57*6 m bieżących nawierzchni 7 w szerokiej czyli 57*6 X 7 ^

20.160

"350“

kompletnie 400 mz.

Wałkownica parowa kompletna, wTażąca około 16.000 Jeg, kosztowała przed wojną wraz z transportem do Lwowa z fabryki maszyn „L. Zieleniewski, Tow. akc. w Krakowie“ około 21.600 kor. Amortyzacja i konserwacja wałkownicy wynosiła wówczas rocznie około 10% ceny kupna; gdy zaś w regule pracuje przez. 100 dni wT roku i w tym razie kosztował dziennie: opał, smar i przybory do* czyszczenia około 15 kor., maszynista 9 kor., palacz 5 kor., więc ogólny koszt, dzienny wówczas Je = 21.600 X 0*001 -f* 15 -f- 9 -f- 5 = 51*60 kor., a stąd 1 mz

50*6 4ÖÖ

= 0*13 kor.

kompletnego ugniecenia nawierzchni drogi wynosił

5.    Podczas budowy dróg należy pamiętać, że największy spadek, względnie wznios niepowinien przekraczać :

aj u dróg pierwszorzędnych: w* górach 5 do 6%, w okolicy pagórkowatej 3 do 4%r na płaszczyznach 2%;

bj u dróg drugorzędnych: w górach 6 do 7%, w okolicy pagórkowatej 4°/₀, na płaszczyznach 2*5%;

cj u dróg polnych: w⁷ górach 7°/₀, w okolicy pagórkowatej 4 do 5°/o, na płaszczyznach 2*5 do 3%.

6.    Na lukach o średnim promieniu 50 rn wznios nie powinien wogóle przekraczać 4%. Łuków drogowych o mniejszym promieniu niż 30 m należy unikać.

40.    Metr sześć, narzutu kamiennego wykonać bez względu na głębokość wody z dostarczeniem narzędzi, przyborów i z wykonaniem rusztowań częściowo lub av całości na wodzie:

a) z kamieni do 003 m³ dużych :

3 00 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej,

1 m³ kamienia*,

41.    Metr sześć, wykopania rowów niezawiśle od budowy drogi oblicza się według poz. 1. do 7. analizy cen, a za obustronne zeskarpowanie i wyrównanie dna dolicza się :

b) w gruncie skalistym:

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwaga. Rowy drogowe otrzymują w regule skarpy o nachyleniu 1:1, a dno* 0*50 m szerokie i tyleż niżej krawędzi bankietu drogi głębokie.

42.    Metr sześć: robót ziemnych celem naprawy drogi,, a mianowicie :

b) z kamieni większych niż* 003 w³*.

3*70 godz. pomocnika, 10«,« jak wyżej,

1 m³ kamienia.

a) w gruncie ziemistym: 0*70 godz. pomocnika, 10°/o jak wyżej;

ojpodsypania bankietów z odar-niowaniem :

4*40 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej;

b) wybrania namułu z rowów z obustronnem oskalpowaniem : 3*40 godz. pomocnika,

10° ₀ jak wyżej.

43.    10 faszyn wytworzyć, t, j. pręcia czyli chróstu naciąć i w faszyny po 3 do 4 m długie, 30 cm średnicy w trzech miejscach witkami powiązać, a mianowicie:

c)    z chróstu lasowego:

16 66 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

d)    za materjał liczy się pod a) i b) pięciokrotny, zaś pod c) czterokrotny koszt odnośnej roboty. ¹

a)    z wikliny tak gęstej, że 3 do 7 m- daje jedną faszynę:

10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b)    z wikliny rzadkiej, której 10 do 20 w² daje jedną faszynę:

1250 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

44.    10 faszyn wiklowych wykonać jak wyżej, ale tylko 3 m długich i dwa razy przewiązanych:

jako materjał liczy się pięciokrotny koszt robocizny.

8*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

Uwaga. Za samo tylko powiązanie w faszyny pręcia już wyrębanego i na miejsc er' dostarczonego liczy się połowę wymiaru roboty niniejszej, względnie pod poz. 43. i 44.

45. Metr bież. wytworzenia wałka faszynowego wiklo-wego 26 do 30 cm grubego, co 30 cm poprzewiązywanego do-wzmocnienia budowli ziemnych: a) z wyrębaniem pręcia:

0*90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b) z pręcia już wyrębanego :

0 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwaga. Za materjał lasowy liczy się czterokrotny, a za wiklowÿ pięciokrotny "koszt odnośnej roboty pod âj, względnie pod bj policzonej.

46. Metr bież. kiszki faszynowej (wałka), 15 cm grubej co 30 cm póprzewiązywanej wytworzyć:

c)    z pręcia lasowego już wyrębanego i dostawionego:

0 40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, za materjał czterokrotny koszt roboty powyższej;

d)    z pręcia wiklowego już wyrębanego i dostawionego:

0 20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, za materjał pięciokrotny koszt roboty powyższej.

a)    z pręcia lasowego wraz z wyrębaniem :

0 60 godz. pomocnika,

-    10« « jak wyżej,

za materjał czterokrotny koszt roboty wyżej policzonej :

b)    z pręcia wiklowego z wyrębaniem :

0*3(%godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

za materjał pięciokrotny koszt roboty wyżej policzonej;

Uwaga. Na 20 m długą, 15 cm grubą kiszkę liczy się 2 5 faszyn 3 m długich, 30 cm grubych; zaczeni na 1 m kiszki przypada 0-125 faszyny.

47.    100 palików faszynowycli 1 do 125 m długich, 5 do S cm szerokich, 2 do 4 cm grubych wytworzyć .z wyrąbaniem krą-jglaka, przerżnięciem i połupaniem:

b) z drzewa miękkiego: 12 00 godz. pomocnika, 10°/o jak wyżej,

0*50 m³ drzewa w pniu.

a) z drzewa twardego:

16.00 godz. pomocnika,

10° o jak wyżej,

0 50 m³ drzewa w pniu;

48.    100 palików faszynowycli 1 do 125 m długich 4 do

5 cm grubych z drzewa wierzbowego pniowego lub z gałęziowego, krągłych, lub przez środek łupanych wykonać:

033 m³ drzewa.

5 00 godz. pomocnika,

10» o jak wyżej,

49. 100 palików faszynowycli już gotowych przewiercić i kołkami zaopatrzyć: a) palików z drzewa twardego:

10 00 godz. pomocnika,

10" o jak wyżej,

50°/₀ za materjał na kołki;

b) palików z drzewa miękkiego : 7 00 godz. pomocnika,

10'Vo jak wyżej,

50°/₀ za materjał na kołki.

50. Metr sześć, tamy faszynowej wykonać, a mianowicie : 3 m kiszek, 15 cwfgrubych nawiązać, wraz zfaszynami na miejsce budowy przynieść z odległości do 20 m, faszyny stosownie ułożyć, kiszki zaciągnąć, palikami przybić, ściółką wyścielić, materjał ziemny lub żwirowy taczkami z odległości do 20 m dowieść, rozsypać i ubić ;

a)    w części tamy prostopadłej do biegu wody w pierwszej 40 metrowej długości :

10 palików, 1 m długich, 6 cm grubych, razem 0-03 m³ objętości.

0-30 m³ nasypki.

0 30 godz. tamiarza,

6-00 godz. pomocnika,

10° o jak wyżej.

5 faszyn 3 m długich, 0 30 m grubych, razem 107 m³ objętości,

Uwaga. Wymiar materjału wyżej wykazanego wynosi łącznie 107 -j- 0-03 + 0-30 = l⁻40 m³; nadwyżka jednak 0*40 w³ wnika w objętość faszynady i ugniata się.

b)    Za każdą dalszą 40metrową długość od początku mierząc dolicza się:

10®/, jak wyżej.

2 00 godz. pomocnika,

c)    W części tamy równoległej do brzegu, odległej od niego do 40 m, liczy sie materjał i wymiar roboty jak,wyżej w drugiej długości, t. j. jak pod poz. a) z dodatkiem pod poz. b) i z 20° 0 kosztów pomostu potrzebnej długości, wynikających niżej z poz. 51.

d)    Za każdą dalszą odległość 40metrową od brzegu dolicza się dodatek pod poz. b) i 20o/₀ kosztów pomostu, jak poprzednio.

e)    Jeżeli nasypke przyjdzie dowozić z większej odległości niż 20 m, to dowóz trzeba osobno policzyć według odnośnych wzorów przewozu.

Uwaga. Prawidłowy postęp roboty powinien dać'dziennie conajmniej 40 m3 gotowej tamy.

Do kiszki 20 m długiej potrzeba 250 faszyn 3 m długich, 30 cm średnicy.

51. Metr bież. pomostu pomocniczego 2-50 m szerokiego, 2Ö m długiego wykonać podczas budowy tamy:

T80 m krąglaków miękkich 16 cm średnicy na progi,

6 00 m desek miękkich 4 X BO cm, 4 80 gwoździ deskowych,

2 40 gwoździ do progów,

1’70 rn wici brzozowych.

0175 godz. cieśli,

0 63 godz. pomocnika,

10»/. jak wyżej,

4 m krąglaków miękkich 26 cm średnicy w cieńszym końcu,

Uwaga. Na zwykły wóz parokonny, zdolny przewieźć naraz 504 kg, można naładować: 15 faszyn 3 m długich, 30 cm grubych, albo palików faszynowych 1 rn długich, 6 cm grubych: z drzewa miękkiego 200, z twardego 160, albo palików płotkowych 160 m długich, 8 cm grubych: miękkich 130, a twardych 115.

52.    Metr kwadr, ściółki wykonać, t. j. faszyny z odległości do 20 m przynieść, rozciąć, pręcie rozścielić, kiszkę 150 m długą sporządzić, nią ściółkę przymocować i ziemią przysypać:

a) na ziemi miękkiej:

0’70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*8 faszyny 3 m długiej, 30 cm grubej,

5 palików faszynowych,

0 08 m³ przysypki;

b) na ziemi twardej:

0 90 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0 5 faszyny 3 m długiej, 30 cm grubej,

3 paliki 1 m długie, 6 cm grube,

0 08 ms przy sypki.

53.    Metr bież. płotka 0 6 m wysokiego ugrodzić, t. j. paliki co 33 cm wbić, wypleść preclem i żwirem lub kamieniem zapełnić, z przyniesieniem z odległości do 20 m, a mianowicie:

a) płotka jednorzędowego: 125 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 25 faszyny 3 rn długiej, 30 cm grubej,

3 paliki;

b) płotka dwurzędowego 0*6 m szerokiego :

5-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 50 faszyny 3 m długiej,

6 palików,

0*40 żwiru lub kamieni;

c) płotka trzyrzędowego 120 m szerokiego :

d) płotka czterorzędowego 1*80 m szerokiego:

12-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 faszyna jak wyżej,

12 palików,

1*20 m³ żwiru lub kamieni.

10-00 godzin pomocnika,

10% jak wyżej,

0-75 faszyny 3 m długiej, 30 cm grubej,

9 palików,

0-80 w³ żwiru lub kamieni;

Uwaga. Wymiar roboty i materjałn płotków wyższych niż 60 cm oblicza sie stosunkowo do wymiarów wyżej podanych; w każdym razie paliki powinny być tak długie, aby można je wbić co najmniej na 60 cm w ziemię.

54. Metr bież. płotka spiętrzonego wykonać, t. j. na płotku trzyrzędowym ustawić dwurzędowy 60 cm wysoki, z pokryciem korony płotka dolnego ściółką:

15 palików,

1-13 m³ żwiru lub kamienia.

15-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

. 2*25 faszyn 3 m długich, 30 cm grubych,

Uwaga. Dowóz materjału nasypowego z większej odległości niż 20 m, oblicza się osobno.

55.    Metr sześć, wykonania narzutu skarpowego z grubego kamienia rzecznego (kułaków, otoczaków) poza płotkami z przyniesieniem z odległości średniej 20 m:

4-40 godz. pomocnika,

56.    Metr kwadr, zasadzenia wiklinowych sadzonek 30 do 40 cm długich, 1 do 2*5 cm grubych, t. j. świeżą faszynę wi-klową na 4 do 5 części poprzecinać i otrzymane w ten sposób sadzonki w dołkach kołkiem lub drągiem żelaznym porobionych zasadzić :

I 10°/o jak wyżej.

10% jak wyżej,

0*014 faszyny wiklowej, jak wyżej ;

c) w odstępach co 30 cm:

0 07 godz. pomocnika,

10°; o jak wyżej,

0-007 faszyny.

a)    w odstępach wzajemnych co 8 cm:

0 28 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0028 faszyny wiklowej j. w.;

b)    w odstępach co 16 cm:

014 godz. pomocnika,

57. Metr kwadr, zasadzenia wiązanek w iklinowych,

t. j. dołki około 0 03 ms objętości wybrać w odstępacli co 60 cm od środka do środka, wiązanki przygotować i 60 do 80 cm głęboko zasadzić w ten sposób, aby ich końce cieńsze wystawały na 25 do 30 cm ponad ziemię:

0 07 faszyny wiklowej 8 m długiej, 30 cm grubej.

0 70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

58.    Metr kwadr, zasadzenia wikliny pasmami, t. j. rowki 15 cm szerokie, 80 cm głębokie wykopać, świeże pręty wiklinowe 60 do 80 cm długie w nie zasadzić, ziemię zasypać i ubić:

014 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

tPwaga. Jeżeli dołki sadzonek irzeba zasypać ziemią rodzajną, oblicza się kopanie i dowóz tej ziemi osobno.

59.    Metr kwadr, zasadzenia perzu celem ubezpieczenia skarp, a mianowicie: dostarczoną dobrą ziemię nałożyć na skarpę 50 cm grubo, osadzić korzenie perzu, podlać, skarpę wyrównać i usunąć zgarniętą ze skarp ziemię:

a) z dostarczeniem korzeni perzu :

2*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Gdy ziemię na skarpie trzeba usypać w cieńszej lub grubszej warstwie, to wymiar roboty oblicza się w prostym stosunku do wymiaru wyżej wyznaczonego.

60.    100 tyk laskowych 2 m długich, 2*5 cm grubych wyciąć i na połowę wzdłuż rozłupać:

10 godz. pomocnika,

20°/₀ tytułem odszkodowania rośli.

0 014 faszyny.

b) bez dostarczezia korzeni

perzu :

1*70 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

za materjał właścicielowi za-

61. Metr kwadr, wyłożenia skarp darniami płazem, t. j. darnie 30 X 30 cm i do 10 cm grube wyciąć, kołki sporządzić, na odległość do 20m donieść, ułożyć i przymocować:

10% jak wyżej.

2 30 godz. pomocnika,

62. Metr kwadr, wyłożenia skarp darniami rębem, z ukopaniem darń, zresztą jak pod pozycją 61. wraz z zeskar-powaniem :

7 70 godz. pomocnika,

10 o/₀ jak wyżej.

63.    100 darni 10 cm grubych, 30 cm szerokich i 30 cm długich ukopać:

a) zwykła łopatą:

3 60 godz. pomocnika,

10 °/o jak wyżej;

64.    100 kołków 1*5 do 2*5 cm grubych i 25 do 30 cm długich do przymocowania darni wyciosać:

100 godz. pomocnika,

10 o/₀ jak wyżej,

b) stosownym nożem i łopatą : T80 godz. pomocnika,

10 o/₀ jak wyżej.

0-10 mß stosu pręcia na kołki.

65. 100m2 powierzchni skarp wzruszyć i zasiać, a mianowicie:

' b) skarp stromych, gdy nasienie trzeba w ziemię wciskać:

12 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-50 % nasienia.

a) skarp mało pochyłych:

6-00 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0*50% nasienia trawy rajskiej lub koniczyny;

66.    Metr sześć, czyli 1675% wapna wypalić w piecu murowanym i krytym, t. j. kamień wapienny wyłamać, dostawić, z odległości do 20 m do pieca przynieść i stosownie ułożyć, opału dostarczyć, wypalić, z pieca wyjąć, i w stosy w pobliżu ułożyć :

17*50 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej,

1*25 ms kamienia wapiennego wyłamać według poz. 5. lub 6. i dostarczyć,

225 % węgla kamiennego i 0*55 ms drzewa miękkiego na podpałkę, albo 2*50 drzewa miękkiego, albo też 1*67 twardego,’

15% powyższy cli kosztów jako czynsz za grunt, tudzież na koszta zarządu, amortyzacji, podatków, asekuracji i konserwacji.

Uwaga. Do wypalania wapna zwykłego kwalifikuje się każdy kamień wapienny, zawierający 8 do 10% krzemionki lub glinki, a mianowicie tuf wapienny, grubo ziarnisty wapniak, margiel wapienny, kreda, dolomit itp. (Zob. część I., dział D., oddział III., rozdz.3., poddział aj, str. 102.) Ciężar właściwy wapna palonego wynosił'55 do 180 ; zaczem 1 m³ w bryle jednolitej waży 1550 do 1800 kg, czyli średnio 1675 kg. Metr sześć, wapienia łamanego w stosie daje 0-75 do 0*80 m³ wapna palonego; zaczem na lw³ wapna palonego, ważący średnio 1675%, potrzeba 1*25 do 1*33 r/i³ wapienia łamanego w stosie. Kamieniołom firmy ,,L. i G. Kaden*¹ w Rząsce pod Krakowem dostarcza kamienia wapiennego ciemno żółtego, zbitego, twardego, który według badań chemicznego laboratoryum dla przemysłu keramicznego w Berlinie zawiera 98*18% węglanu wapnia, a 1 kg po wypaleniu daje 3*015% wapna gaszonego. Piec służący do wypalania tego wapna jest stojący, beczkowy, o nieustannym przebiegu wypalania, które się odbywa zapomocą gazu, wytwarzanego stosownym generatorem. Dzienna wydatność pieca wynosi około 3*50 wagonów, czyli 35.000 kg wapna palonego.

67.    Metr sześć, wapna ugasić, łącznie z uczerpaniem i przyniesieniem potrzebnej wody około 2 do 3 w³:

0*50 do 0*66 ms wapna niegaszonego.

Uwaga. Teoretyczna ilość wody, potrzebna do zgaszenia wapna wynosi 32% co do ciężaru.

12-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

68. Metr kwadr, ściany gliną na 2-5 cm grubo wy lepić:

a) na dole:

0*90 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

0025 m³ gliny,

0 013 m³ plewy,

0 008 m* wody,

b) za każdą dalszą wysokość piętrową :

0 50 godz. pomocnika,

10o/₀ jak wyżej .

69. Metr kwadr, ściany plecionej wy lepić na 8 cm gliną:

a) na dole:

3 30 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

0 08*mß gliny,

0*02 ms plewy,

0 02 m³ wody,

b) za każde dalsze piętro: 0-30 godz. pomocnika,

10«lo jak wyżej.

70.    Metr sześć, boiska z gliny wykonać:

0 05 m³ plewy, 0-16 m³ wody.

13-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej v

10 m³ gliny,

71.    Metr kwadr, boiska starego naprawić, t.j. powierzchnie naciąć, starą glinę usunąć i na nowo do 7 cm grubo wylepić:

2*00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

0-07 m³ gliny,

0-03 m³ wody.

72.    Metr kwadr, polepy glinianej wykonać na strychu 8 de 10 cm grubej

b) za każde dalsze piętro: 0-30 godz. pomocnika,

10° ₀ jak wyżej.

a) w budynku parterowym :

2 80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-08 do 0-10 m³ gliny.

0 02 do 0*025 m³ plewy,

0-02 do 0 025 m³ wody,

73.    Oczyścić i umyć wraz z oskrobaniem wapna, farby itp. zanieczyszczeń, z przyniesieniem wody i dodaniem szmat, wiechci słomianych, piasku itd. bez różnicy wysokości:

0-40 godz. kobiety, 10% jak wyżej.

aj jedne drzwi z oprawą i b) metr kwadr, podłogi: opaską, lub okno podwójne:

1*50 godz. kobiety iubahłopca,

10% jak wyżej;

Uwaga. Jeżeli czyszczenie i mycie powtarza się co roku w starych budynkach r to liczy się tylko s/₃ wymiaru roboty pod a) i b).

74.    1000 cegieł niepalonych, tylko suszonych o rozmiarach normalnych 29 X 14 X 6*5 cm wytworzyć, t. j, gliny ukopać, wody przynieść, glinę zarobić i wymiesić, do stołu przynieść, ■cegłę wyrobić, zanieść na otwarte cieniste miejsce suszenia, w połowie przebiegu suszenia poprzewracać lub rębem poustawiać i piasku do podsypania dostarczyć :

sychania i wzmożenia spoistości cegły i przyczepności zaprawy: robota jak wyżej,

0-264 do 0-528 m* materjału włóknistego;

c) za odniesienie cegieł na miejsce suszenia kryte dolicza sie do a) i b) :

a)    cegły surówki zwykłej 10 00 godz. cegielnika,

24-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej-,

7-50 godz. pomocnika, 10 o/o jak wyżej.

b)    cegły egipskiej czyli pa-•cówki, . z domieszaniem nadto materjałów włóknistych w stanie posiekanym, jak słomy, siana, mchu długiego, odpadków lnu, konopi itp., celem ułatwienia wyli wag a. Surówkę zarówno jak i pacówkę trzeba suszyć 3 do 4 tygodni wśród

.stałej pogody; od deszczu jednak trzeba je zabezpieczyć pokrywą słomianą; dostateczne wysuszenie poznać, gdy przełom ma tę samą barwę, co powierzchnia zewnętrzna.

Rozmiary surówki bywają także większe od normalnych i dochodzą do 30 X 14X8 cm, & pacówki do 39 X 19 X 15 cm.

75.    1000 cegieł zwykłych 29 X X 6-5 cm do muru wytworzyć w zwykłym murowanym piecu cegielniczym o jednem ognisku :

a) gliny ukopać, wody dostarczyć, glinę zarobić, wymiesić, do stołu przynieść, cegły urobić, zanieść na miejsce suszenia, podsuszone do połowy poprzewracać lub rębem poustawiać i piasku do podsypania dostarczyć :

ß) jeżeli glinę trzeba wypła-wić dolicza się do wymiaru roboty pod a):

19-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    za doniesienie cegieł do suszarni krytej i ułożenie w stosy: 7-50 godz. pomocnika,

c)    przyniesienie cegieł z suszarni do pieca na średnią odległość «50 do 60 m, ułożenie w piecu, wyjęcie po wypaleniu i ustawienie w stosy obok pieca, wraz z wyczyszczeniem pieca, wylepieniem itd. :

2-50 godz. cegielnika,

15 00 godz. pomocnika,

a) jeżeli gliny nie trzeba \ ławic:

10 00 godz. ceglarza,

24 00 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

!    10% jak wyżej;

10% jak wyżej ;

d)    podczas wypalania cegieł w piecu o pojemności 30.000 do 40.000 cegieł potrzeba dziennie do jednogo ogniska:

10 00 godz. pomocnika, 10°/o jak wyżej;

10 00 godz. wypalacza (cegiel-nika),

stąd więc na wypalenie 1000 cegieł przypadnie około:

1<>% jak wyżej.

4 00 godz. wypalacza,

4 00 godz. pomocnika,

(idy piec ma 2 ogniska, to podwaja się wymiar tej roboty wypalania.

e)    Do wypalenia 1000 cegieł potrzeba opału:

a) w piecu murowanym zwykłym:

3 do 3 3 m³ drzewa miękkiego, albo

2 do 2 5 m³ drzewa bukowego i 010 wiązki słomy na podpałkę,

albo

250 do 350 kg węgla kamiennego i (>022m?' miękkiego drzewa na podpałkę;

P) w piecu polo wy m:

4 do 4-1 m³ drzewa miękkiego, albo

2 do 3 2 m³ drzewa bukowego, i 0-10 wiązki słomy na pod

pałkę, albo

300 do 400 kg węgla kamiennego i 0*022 m³ miękkiego drzewa na podpałkę, albo 1050% chrustu, albo 31 m³ torfu,

albo też

2000 cegiełek torfowych.

f) Na opłacenie czynszu za grunt potrzebny, podatków, oprocentowania i amortyzacji kapitału zakładowego, utrzymania budynków zakładu, asekuracji, przemiany urządzeń i kosztów zarządu trzeba liczyć około 20" ₀ całkowitej powyższej ceny wytworzenia 1000 cegieł.

Uwaga. Wypalanie cegieł trwa tu ii do 14 dni. z czego przypada na układanie cegieł w piecu 2 dni, na wypalanie 4 do 6, na osty ganię 3 do 4, a na wyjmowanie z pieca 2 dni.

76. 1000 cegieł wewnątrz pu s ty cli 40 X 10 X 7*5 cm wytworzyć:

P) jeśli glinę trzeba wypławić dolicza się do a):

20 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

a) gliny ukopać itd, jak pod poz. 75. a) opisano: a) jeśli gliny nie trzeba pła-

wić :

20*00 godz. cegielnika,

30*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

h) za zaniesienie cegieł do suszarni krytych i ułożenie w stosy: 5 00 godz. pomocnika,

I 10°o jak wyżej;

c)    przyniesienie cegieł z suszarni do pieca itd., jak pod poz. 75. c) opisano :

10"/* jak.wyżej;

2 50 godz. cegielnika,

10 00 godz. pomocnika,

d)    pomoc dzienna do wypalania cegieł itd., jak pod poz. 75. d)\

e)    opał potrzebny do 1000 cegieł itd., jak pod poz. 75. e)\

f)    na opłacenie czynszu za grunt potrzebny, podatków itd., jak w uwadze pod poz. 75. f).

77.    1000 dachówek 37 X 18’5 cm wytworzyć:

a)    gliny ukopać itd., jak pod poz. 75. a) opisano:

a) gdy gliny nie trzeba pławić : 12 00 godz. cegielnika,

25-00 godz. pomocnika,

10°,'o jak wyżej ;

ß) gd y glinę trzeba wy pławić

dolicza się do a):

20 00 godz. pomocnika,

10°, o jak wyżej ;

b)    zaniesienie dachówek do suszarni itd., jak pad poz. 76. b)\

c)    przyniesienie dachówek z suszarni do pieca itd., jak pod poz. 76. c) :

d)    pomoc dzienna podczas wypalania cegieł itd., jak pod poz. 75. d)\

e)    opał do 1000 dachówek, jak pod poz. 75. e).

f)    na koszta zarządu, czynsz za potrzebny grunt itd., jak pod poz. 75. f).

78.    1000 cegieł zwykłych do muni 29 X 14 X 0 5 cm wytworzyć ręcznie i wypalić w piecu kręgowym:¹

a) gliny ukopać itd., jak pod poz. 75. a) opisano:

ß) jeśli glinę trzeba wyplawić dolicza się do a):

19 00 godz. pomocnika,

10®/. jak wyżej;

a)    jeśli gliny nie trzeba pławić:

15 00 godz. cegielnika,

12-50 godz. pomocnika,

12*50 godz. kobiety,

10o/e jak wyżej ;

b)    zaniesienie cegieł do suszarni i ustawienie w stosy:

10#/o i»k wyżej;

1*25 godz. pomocnika,

1*25 godz. kobiety,

c)    przyniesienie cegieł z suszarni do pieca itd., jak pod poz. 75. c, opisano :

lOt/o jak wyżej;

5 00 godz. pomocnika,

5 00 godz. kobiety,

à) wypalenie 1000 cegieł wymaga pomocy i opału: 170 go cl z. wypalacza,

i 10% jak wyżej;

275 kg węgla kamiennego i 0 022 m?> drzewa miękkiego na podpałkę, lub ekwiwalent drzewa;

e) na opłacenie czynszu za grunt potrzebny itd., jak pod poz. 75. f) opisano, należy policzyć 15% z powyższych całkowitych kosztów 1000 cegieł.

Uwaga. Temperatura wypalania w piecu kręgowym dochodzi do 1057° C,

a gazy

uchodzące z pieca mają 108 do 172° G. Cały przebieg wypalania cegły w jednej komorze, t. j. począwszy od załadowania aż do wyładowania włącznie, trwa 7 do 8 dni.

79. 1000 cegieł z pomocą maszyny parowej wytworzyć i wypalić w piecu kręgowym z wypławieniem gliny: a) gliny ukopać itd., jak pod poz. 75. a) opisano:

15 00 godz. cegielnika,

19 00 godz. pomocnika,

19 00 godz. kobiety,

10% jak wyżej ; b) zaniesienie cegieł do suszarni zresztą jak wyżej: 2 50 godz. pomocnika,

2 50 godz. kobiety,

10° o jak wyżej;

c) przyniesienie cegieł do pieca jak wyżej: 2 50 godz. cegielnika,

7 50 godz. pomocnika,

d) do wypalenia 1000 cegieł potrzeba: 5*00 godz. wypalacza,

375 godz. pomocnika,

7 50 godz. kobiety, 10% jak wyżej;

3 75 godz. kobiety,

10% jak wyżej,

275 kg węgla kamiennego i 0 022 m* miękkiego drzewa na pod-pałkę ;

e) na opłacenie kosztów zarządu itd., jak wyżej dolicza się 20% powyższych całkowitych kosztów 1000 cegieł.

80. Wytworzenie 1000 dachówek ręcznie lub z pomocą maszyny parowej wymaga zwiększenia o 25% wymiaru roboty, policzonej pod poz. 78. względnie pod poz. 79.

b) do kitu:

130 00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

81. Metr sześć, potłuczenia na mączkę cegieł, trasu lub puzzolany wraz z przesianiem:

a) do zaprawy:

65-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; __

82. Wiązkę trzciny 3 0 m długą, 30 cm średnicy wyciąć, oczyścić i związać:

10% jak wyżej.

0 40 godz. pomocnika,

III. ROBOTY MURARSKIE.

a) Mury z kamienia łamanego i mury z cegły.

85.    Metr sześć, narzutu z kamieni łamanych 015 do 0 30 m3 dużych wykonać, t. j. kamienie łożyście poukładać, puste przestrzenie kamykami zapełnić, a powierzchnię narzutu, jako bruk wyrównać, bez różnicy głębokości lub wysokości:

T05m³ kamienia łamanego,

150 godz. murarza,

0-25 w³ kamyków.

6 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, .

86.    Metr sześć, muru na sucho wykonać, t. j. kamień łożyście osadzić z zachowaniem wiązania, bez różnicy głębokości lub wysokości (zob. poz. 101.):

10»/o jak wyżej,

1*20 m³ kamienia łamanego.

3'00 godz. murarza,

6-00 godz pomocnika,

87.    Metr sześe. muru z kamienia łamanego na mchu lub glinie wykonać, bez różnicy głębokości lub wysokości (zob. poz. 101.):

0-28 w³ mchu lub 0*33 m³ gliny, 0T1 m³ wody do gliny.

83. Metr sześć, mchu w lesie uzbierać:

I 10°/₀ jak wyżej.

10 00 godz. pomocnika,

84. Torfu ukopać w grubości 10cm:

a) 1 metr kwadratowy: 014 godz. torfiarza 0 28 godz. pomocnika, 10% jak wyżej;

b) 1000 cegiełek 30 X -15' cm: 6 25 godz. torfiarza,

12‘50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

6 Q0 godz. murarza,

9-00 godz. pomocnika,

10% za dozór i narzędzie,

120 m» kamienia łamanego, łożystego lub warstwowego,

Uwaga. 1. Mur z kamienia łamanego wykonany bez zaprawy, tylko na mchu, na glinie, lub ziemi zowie się murem na sucho wykonanym; używa się jedynie do mniejszych murów oporowych.

2. Stawia się jako zasadę, że wodę należy liczyć jedynie do nowych budowli, jeżeli ich program nie obejmuje budowy studni; a do starych wówczas.tylko, gdy jej trzeba dostarczać z odległości większej, niż 500w, lub uiszczać osobną zapłatę za jej pobór.    >

88.    Metr sześć, wykonania muru w studni z kamienia łamanego na mchu (zob. poz. 101.)r

a) w pierwszej głębokości dwumetrowej :

b) za każdą dalszą głębokość dwumetrową dolicza się do a): 0-70 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

9 0 godz. murarza,

9*0 godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej,

1/25 m³ kamienia łamanego,

0 27 m³ mchu;

89.    Metr sześć, zarobienia zaprawy wapiennej w stosunku wapna do piasku:

0 31 m³ wapna gaszonego, 0*94 w³ piasku,

0*42 w³ wody; c) w stosunku 1 : 4 :

2 80 godz. gracarza,

5-00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

0 25 m³ wapna gaszonego, r00 m⁵ piasku,

0-42 w³ wody.

a)    1:2:

3*30 godz. gracarza,

5 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*42 w³ wapna gaszonego,

0*83 m³ piasku,

0 42 m³ wody ;

b)    1:3:

3 00 godz. gracarza,

5 00 godz. pomocnika,

10®;« jak wyżej,

Uwaga. Wody do zaprawy wapiennej liczy się około ¹/₃ część ilości wapna i piasku.    '

Wielkość stosunku wapna do piasku w zaprawie, zależnie od jej przeznaczenia, określa szczegółowo w części I., rozdz. III., poddział „3. Zaprawa wapienna“, str. 101.

90.    Metr sześć, muru studziennego, z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej, należy obliczać jak sklepienie piwniczne pod poz. 127. a), a dodatek za każda dalszą głębokość, jak pod poz. 88. b).

91. Metr sześć, wykonania muru fundamentowego z kamienia łamanego, na zaprawie wapiennej z grubszem przy-eiosaniem kamieni na łożyskach (zob. poz. 101):

0-30 w³ piasku,

013 m³ wody;1 b) za każdą dalszą głębokość dwumetrową dolicza się:

0-70 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) w pierwszej głębokości dwumetrowej :

G 00 godz. murarza,

9-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,.

120 m³ kamienia łamanego,

010 m³ wapna gaszonego,

Üwaga. 1. Do murów z kamienia łamanego używa się w regule zaprawy w stosunku wapna do piasku 1:3, a do murów ceglanych w stosunku 1 : 2. Ilość zaprawy potrzebna do Im³ munt z kamienia łamanego wynosi około 0 33>nn, a z cegieł 0-27 m³.

2. Wymiar roboty niniejszej pozycji liczy się 3 do 5 razy większy, gdy idzie o podchwycenie fundamentów w starych budynkach. Podchwycenie trzeba jednak wykonać na zaprawie cementowej i to bardzo starannie, do czego mniej się nadaje kamień łamany, choćby nawet warstwowy, aniżeli silnie wypalona cegła (zendrówka).

b) za każdą dalszą głębokość dwumetrową dolicza się:

0 70 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10«,o jak wyżej.

92. Metr sześć, muru z kamienia łamanego, z jedno lub obustronnem licowaniem, w piwnicach lub kanałach na zaprawie wapiennej wykonać, z przyciosaniem kamieni na łożyskach i do lica muru, bez wyprawy (zob. uwagę 1. pod poz. 91., i po-zycje 101.):

' a) do 2 m głębokości :

7'50 godz. murarza,

10 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1*20 m³ kamienia łamanego,

010 m® wapna gaszonego,

0*30 ms piasku,

013 m³ wody;¹

93. Metr sześć, muru z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej, zresztą jak pod poz. 92. wykonać nad ziemią:

a) na dole:

9*00 godz. murarza,

12 00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

120 w* kamienia łamanego, 010 m³ wapna gaszonego, 0-30 m³ piasku,

013 w³ wody;¹

I b) za każdą dalszą wysokość piętrową, lub 4metrową wysokość w wieżach itp. dolicza się: 0*7Q godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

10«/o jak wyżej.

94. Metr sześć, muru nad ziemią z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej wykonać, jak pod poz. 93., z wyrobieniem otworów drzwi i okien, bez wyprawy:

a) na dole:

0 00 godz. murarza,

12 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1’125 m?> kamienia łamanego,

40 cegieł,

010 m³ wapna gaszonego, n 0*30 m³ piasku,

013 m³ wody ;¹

b) za każde dalsze piętro, lub wysokość 4metrową dolicza się:

3*00 godz. pomocnika, 10% juk wyżej.

0 70 godz. murarza,

95.    Metr sześć, niuru z kamienia łamanego na zaprawie wapienni ej w stosunku 1:2, zresztą jak pod poz. 93. wykonać, jednakże ze staranniejszem przykrzesaniem kamieni na licach muru, i z zapełnieniem spoin zaprawą wapienną:

b) za każde dalsze piętro lub wysokość 4metrową dolicza się: 0*70 godz. murarza,

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) na dole:

11    *50 godz. murarza,

12    00 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej,

125 m³ kamienia łamanego,

0⁻13 mZ wapna gaszonego,

0 26 m³ piasku,

013 m³. wody;¹

96.    Metr sześć, muru z kamienia łamanego na wapnie, jak pod poz. 95., ale z grubszem obrobieniem wszystkich kamieni na łożyskach, przyczółkach i czołach, t. j. z 5 stron, jednakże bez jednostajnie bieżących warstw:

b) za każda dalszą wysokość piętrową lub 4metrową dolicza się :

a) na dole:

13.00 godz. murarza,

13*50 godz. pomocnika,

0*70 godz. murarza, 3*00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

10° ₀ jak wyżej,

1*33 m³ kamienia łamanego,

0*10 ;n³ wapna gaszonego,

0*20 m³ piasku,

0*10 m³ wody;¹

97. Metr sześć, muru warstwowego z kamienia łama

0*13 w³ wapna gaszonego,

0*26 m³ piasku,

0*004 w³ = 5*60 kg cementu portlanckiego,

013 w³ wody;¹

nego bez wyprawy, w poziomo bieżących warstwach na zaprawie wapiennej w stosunku 1:2 układanego, z przyciosaniem kamieni na łożyskach i spoinach, tudzież z gładkiem lub z boniowem obrobieniem kamieni do lica muru i z zaprawieniem spoin cementem (zob. uwagę 1. pod poz. 91; i poz. f01.): a) na dole:

15*00 godz. murarza,

12*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, l bOm³ kamienia łamanego,

b) za każde wyższe piętro, lub wysokość 4metrową dolicza sie:

8 00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

0 70 godz. murarza,

Uwaga. Muru tego używa się zazwyczaj jako muru cokołowego.

0*10 m* wapna gaszonego, 0*004 m3 = 5*60 kg cementu portlanckiego,

0*80 m3 piasku,

0*18 m³ wody;¹

b) za każdą dalszą wysokość piętrową lub 4metrową dolicza się:

10% jak wyżej.

9S. Metr sześć, muru cyklopowego z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej, wykonać, bez wyprawy, z czystem obrobieniem kamieni do lica muru, tudzież z prostolinijnem obrobieniem kamieni na spoinach do 2 cm wgłąb lica w zarysach regularnych, bez klinowania, z zaprawieniem spoin cementem (zob. uwagę 1. pod poz. 91. i poz. 101):

a) na dole:

10 00 godz. murarza,

12-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1*80 ms kamienia łamanego,

0*70 godz. murarza,

8.00 godz. pomocnika,

99. Metr sześć, muru z kamienia łamanego wykonać jak opisano pod poz. od 90. do 98. włącznie, ale na zaprawie z cementu romańskiego, wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod temi pozycjami zawartej o dodatek:

10% jak wyżej;

0*70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnicka, a zamiast zaprawy zwykłej należy policzyć zaprawę z cementu romańskiego i piasku:

~c) w stosunku 1 : 2*5 :

0*126 w³ = 118*40 kg cementu romańskiego,

0*817 m?> piasku,

0*095 w³ wody ; d) w stosunku 1:8:

0*110 w3 2= 99 kg cementu romańskiego,

0*880 w³ piasku,

0*088 nfi wody.

a)    w stosunku 1:1:

0*220 m³ =198 kg cementu romańskiego,

0*220 m? piasku,

0*165 m³ wody;¹

b)    w stosunku 1 : 2:

0*146 m3 = 181*40 kg cementu

romańskiego,

0*292 m³ piasku,

0*109 m3 wody;

Uwagi. 1. Zaprawy z domieszek hidi aulicznych lub z wapna lndraulicznego do murów w ogóle mało już dziś kto używa, chyba tylko w okolicach, w których się znajdują w stanie rodzimyn ; natomiast używają powszechnie cementu romańskiego wszędzie tam, gdzie potrzeba właściwej zaprawy hidraulicznej.

2. Wydajność zaprawy z cementu romańskiego wynosi około 75°/₀ sumy objętości cementu romańskiego i piasku, wchodzących w mieszaninę zaprawy; gdy zaś do i m³ muhi z kamienia łamanego potrzeba około 0 33m³ zaprawy, to dla ogólnego stosunku wapna hidraulicznego do piasku = i : m będzie według łatwo zrozumiałego

obliczenia ilość poirzebnego wapna hidraulicznego Wr =

a piasku

_ 0-33 0*75 (1 -f- m)'

0-33

0*75 (i H- r/i)’

3. Jako ciężar 1 m³ sproszkowanego cementu romańskiego przyjmuje się wagę tego stanu zbitości, w jakim znajduje się podczas użycia do zaprawy, a zatem średnio około 900l-g \ waga bowiem lm³ lekko nasypanego cementu romańskiego wynosi 800 do 1050/o/.

100. Metr sześć, muni z kamienia łamanego, jak wyżej pod poz. 90. do 98. włącznie, ale na zaprawie z cementu port lanckiego wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod teini pozycjami zawartej o dodatek;

10"/o jak wyżej ;

150 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

zamiast zaś zaprawy zwykłej należy policzyć zaprawę z cementu portlanckiego i piasku:

a)    w stosunku 1 :1 :

0*224 m³ = 313*60 kg cementu,

0*224m³ piasku,

0*085 m³ wody -,

b)    w stosunku 1 : 2 :

0*162 m³ = 226*80 kg cementu,

0*323 m³ piasku,

0*079 m³ wody,

c)    w stusunku 1 ; 3 :

0*114 m³ = 159*60 kg cementu, 0*340 m³ piasku,

0*076 m³ wody,

d)    w stosunku 1: 3*50 :

0*100 m³ =140 kg cementu, 0*350 m³ piasku,

0*075 m³ wody.

Uwaga. W razie zastosowania zaprawy cementowej o mieszaninie w innym stosunku, n. p. 1 : m, oblicza się ilość potrzebną cementu C i piasku P podobnie

jak pod poz. 99. według wzorów C — - ^, P==m^-^, w których A jest Wydajnością zaprawy nowego stosunku i wyznacza się na podstawie zasad, wyrażonych poprzednio w części I., rozdz. III., poddział 7, bj. „Zaprawa z cementu portlanckiego“ str. 129.

Ciężar lm³ cementu portlanckiego sproszkowanego w stanie tej sypkości, w jakiej się używa do zaprawy, przyjmuje się na 1400/^.

101. Uwagi. f. Kamienie łamane do muni przeznaczone po-winne być warstwowe, t. j. posiadać naturalną powierzchnię łożystą; w razie przeciwnym jednak trzeba je stosownie na łożyskach przy-ciosać. ( zem nieregularniejsza postać kamienia, tern lichszy mur, i musi otrzymać większą gmbość i lepszą zaprawę.

2.    Należy się starać o zachowanie prawidłowego wiązania, a w każdym razie o murowanie pełnią na spoinę; każdy zresztą kamień trzeba starannie oczyścić i należycie w zaprawie osadzić. W dolnej części muru, w narożach i na końcach należy dawać największe bryły; zaprawa ma być zawsze dobra.

3.    Kamienie układać trzeba zawsze w ten sposób, jak siedziały w kamieniołomie, t. j. na płaszczyznach ich naturalnej łożystości; zarazem największa płaszczyzna powinna tworzyć łożysko, a druga z rzędu co do wielkości, lico muru. Pustą przestrzeń między kamieniami należy podczas murowania starannie wyklinować kamykami, silnie młotem wbijanymi; w regule wszakże należy murować tak szczelnie, aby tego klinowania było jak najmniej, a w licu muru należy go stanowczo unikać, tylko kamienie starannie dobrać i stosownie przyeiosać.

4.    Podczas wykonania należy mur z kamienia łamanego co 1 m wysokości do poziomu wyrównać i lekko drewnianymi bijkami ubić; często zaś układa się na każdą taką równię 8 do 4 warstw cegieł. Naroża i końce murów, ościeże (azpalety) i luki drzwi i okien należy raczej z cegły, niż z kamienia, wykonywać.

5.    Mury z kamienia łamanego — w równych zresztą warunkach — powinny być 15 do 25 cm grubsze niż ceglane. W żadnym razie nie powinny być cieńsze, niż 45 cm ; wyjątkowo małym murom działowym można nadać grubość 30 cm, ale tylko w takim razie, gdy kamień jest doskonale warstwowy.

6.    Mur z kamienia łamanego zastosowuje się do fundamentów, do murów oporowych, rzadziej do piwnicznych, a do ścian budynków tylko tam, gdzie cegieł nie można dostać; ściany takie jednakże są pod względem higjenicznym o wiele mniej dobre, niż ceglane.

7.    Do kamieni dostatecznie zwilżonych lub mało poiowatych używa się zaprawy gęstej, a w przeciwnym razie rzadkiej; kamienia zaś już raz osadzonego nie wolno z miejsca ruszać, gdyż wiązanie zaprawy ustaje.

1Ö2. Metr sześć, muru w studniach z cegieł bardzo dobize wypalonych (zendrówek) na mchu:

10"/,, jak wyżej,

310 cegieł zendrówek,

0 285 m* mchu lasowego ;

a) do 2 m głębokości:

6 60 godz. murarza,

*6'60 godz. pomocnika,

b) za każdą dalszą głębokość 2 metrową dolicza się:

150 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

0 40 godz. murarza,

Uwaga. W razie użycia cegły niemieckiego formatu 25 x 12 X 65cm należy ich policzyć 415 i zwiększyć ilość mchu o 10°/₀; wymiar roboty pozostaje niezmieniony.

103.    Metr sześ.c. muru w studniach z cegieł silnie wypalonych na zaprawie wapiennej, oblicza sie jak sklepienie w piwnicach pod poz. 132. a).

104.    Metr sześć, muru z cegieł na zaprawie wapiennej bez wyprawy wykonać (zob. uwagi pod poz. 87. i 91., oraz po-zycje 119.):

0-40 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; cl) w przyziomie (w parterze) czyli w 1. wysokości:

'7*50 godz. murarza,

10-50 godz. pomocnika.

10% jak wyżej,

materjał jak wyżej, ale cegły

a)    w fundamencie do 2 m głębokości :

5*00 godz. murarza,

9    00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

300 cegieł zendrówek,

011 w³ wapna gaszonego,

0-22 w³ piasku,

Oliw³ wody;

e) za każde piętro, względnie 4 metrową wysokość dolicza się: 0-70 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

b)    w piwnicy lub w kanałach wiśniówki; do 2 m głębokości dolicza sie:

5*80 godz. murarza,

10    godz. pomocnika, materjał jak wyżej;

c)    za każdą dalszą głębokość i 2 m dolicza się do a) i b):

Uwagi. 1. W razie zastosowania cegły niemieckiego formatu 25 X 12 X 6bon należy policzyć 400 cegieł tego formatu na lw³ muru i zwiększyć o 10°/₀ wymiar materjału pod aj do ej, wymiar zaś roboty zostawić niezmieniony.

2.    Jeżeli lico murów ceglanych budynku pozostanie zewnątrz nie wyprawione, t.j. w stanie surowcowym (rustyka), to oblicza się ich objętość w zwykły sposób po cenach muru, jak wyżej ; na każdy zaś metr kwadratowy powierzchni lica nic wyprawionej zewnętrznej dolicza się robocizna pod poz. 208., a nadto 68 cegieł doborowych, ale po cenie, jaka wyniknie z odjęcia ceny cegieł zwykłych od ceny cegieł doborowych,

3.    Wszelkie wysklepki i gniazda dla łuków’ i sklepień należy wykonywać równocześnie z postępem murów’.

105.    Metr sześć, muru z cegieł, jak pod poz. 103. i 104. opisano, ale na glinie, wymaga tego samego wymiaru roboty, a zamiast zaprawy wapiennej:

0*27 m³ gliny,

0*09 w³ wody.

0-07 w³ plewy,

106. Metr sześć, muru z cegieł pod poz. 104. opisanego, ale na zaprawie z cementu romańskiego, wymaga zwiększenia policzonej pod tą pozycją 104. roboty o dodatek:-

0 70 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10"/, jak wyżej; a zamiast zaprawy zwykłej, zaprawę z cementu romańskiego :

a)    w stosunku 1:1:

0-18 m³ = 162 kg cementu romańskiego,

0*18 m³ piasku,

0*135 m³ wody;

b)    w stosunku 1 : 2 :

0-12 m³ = 108 kg cementu romańskiego,

0-24 ms piasku,

0-09 w³ wody,

c)    w stosunku 1: 2*50 :

0-104 w³ = 93*60% cementu

romańskiego,

0-26 m³ piasku,

0*08 w³ wody,

d)    w stosunku 1: 3 :

0 09 w³ = 81 % cementu romańskiego,

0'27 m* piasku,

0*07 m[> wody.

107. Metr sześć, muru z cegieł, jak pod poz. 104., ale na zaprawie z cementu portlanckiego, wymaga zwiększenia policzonej pod poz. 104. roboty o następujący dodatek:

0-246 m³ piasku,

0*062 m³ wody,¹

c)    w stosunku 1:3-:

0-091 w³ = 127*40 kg cementu, 0*273 m³ piasku,

0*062 ms wody ;

d)    w stosunku 1 : 3*5 :

0-081 w³ = 113*40 Ä*^r cementu, 0 283 m³ piasku,

0 062 m³ wody.

1*50 godz. murarza,

300 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej; a zamiast zaprawy zwykłej, zaprawę z cementu portlanckiego :

a)    w stosunku 1 : 1 :

0-19 m³ = 266-00% cementu,

019 w³ piasku,

0*09 w³ wody ;

b)    w stosunku 1:2:

0-123 m³ = 172*20 kg cementu,

Uwagi. 1. Podmurowania czyli fundamenta pod maszyny wykonuje sie z cegieł bardo silnie wypalonych (zendrówek), lub w miarę potrzeby z klinkerek na zaprawie cementowej, i oblicza się według niniejszej pozycji; z powodu jednak trudności roboty zwiększa się cenę robocizny o 10%. Celem zapobieżenia wstrząśnie-nioni budynku, spowodowanym ruchem maszyn, podkłada się pod maszyny na podmurowanie płyty elastyczne kauczukowe lub pilśniowe (t. z. pilśń żelazna, zob. rozdz. X., poddział 6, część I. str., 253 ).

2.    Dla murów kominów fabrycznych zalecają wybitni znawcy techniczni tego rodzaju budowli używanie t. zw. zaprawy przedłużonej, złożonej z 1 objętości cementu, 4 wapna gaszonego i 10 piasku (zob. poz. 116.).

3.    Zaprawa zresztą, składająca się z 1 objętości cementu, z 6 piasku i 2 do 3 wapna gaszonego, jest zupełnie dobrą do muru, wystawionego na częste zawilgocenia.

108.    Metr sześć, muru mieszanego w połowie z cegły, w połowie z kamienia łamanego, na zaprawie wapiennej bez wyprawy wykonać (zob. poz. 101. i 119.):

10 30 godz. pomocnika,

10°/« jak wyżej, materjał jak pod a)\

c)    za każda dalszą głębokość 2 m dolicza się do a) i b):

0-40, godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej;

d)    nad ziemią (w parterze): 8*50 godz. murarza,

11-50 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej, materjał jak pod a).

a)    w fundamencie do 2 m głębokości:'

6-00 godz. murarza,

9*00 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej,

0*60 kamienia łamanego,

150 cegieł dobrze wypalonych,

0.105 m³ wapna gaszonego,

0-260 ni* piasku,

0122m³ wody:¹

b)    w piwnicy lub w kanałach do 2 m głębokości :

7 00 godz. murarza,

Uwaga. W razie wykonania muru mieszanego winnym, często n. p. używanym stosunku: w ¹/s części z cegieł i ³/₃ częściach z kamienia łamanego, oblicza się cenę odnośnego muru ceglanego i muru z kamienia łamanego, a suma ż i/i ceny muru pierwszego i ²/₃ ceny'muru drugiego tworzy cenę muru mieszanego danego.

109.    Metr sześć, muru mieszanego, pod poz. 108. opisanego, ale na zaprawie z cementu romańskiego, wymaga zwiększenia roboty pozycji 108. o dodatek wraz ze zmianą materjału zaprawy według poz. 106. i poz. 99. (wartość — rozumie się — średnia).

110.    Metr sześć, muru mieszanego jak wyżej, ale na zaprawie cementowej, wymaga zwiększenia roboty pod poz. 108. o dodatek ze zmianą materjału zaprawy według średnio wziętych pozycyj 100. i 107.

t 111. Metr sześć, muru ognisk kuchennych, lub pieców piekarskich, z cegieł na glinie, z wylepieniem gliną paleniska, z osadzeniem żelaznych części składowych, z wyprawą zaprawą wapienną, z gładkiem zatarciem i obieleniem, bez różnicy wysokości:

112. Mała kuchnia angielska około 0-80ni* objętości, zresztą jak pod 111. opisano :

20 00 godz. murarza, *

10 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

200 cegieł,

0*06 w³ wapna gaszonego,

012 m³ piasku,

0.125 w³ gliny,

011 m³ wody..

113.    Metr sześć, wykonania omurowania kotłów lub muru paleniskowego :

10% jak wyżej,

300 cegieł z czyszczonej glinki, 672 mączki szamotowej, jak wyżej,

0*15 m³ wody;

c) z cegieł zwykłych na zaprawie glinianej (mur napół ogniotrwały) :

40 00 godz. murarza,

30 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

300 cegieł z czyszczonej glinki, 0*28 m³ gliny,

0 09 m³ wody.¹

a)    ogniotrwałego, t. j. z cegły szamotowej na zaprawie szamotowej :

80-00 godz. murarza,

40*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1590A-g cegiełek szamotowych,

512 kg mączki szamotowej z suchą glinką sproszkowaną,

0*12 w³ wody;

b)    z cegieł zwykłych na zaprawie szamotowej (mur miernie ogniotrwały):

60-00 godz. murarza,

30.00 godz. pomocnika,

114.    Metr sześć, muru z cegieł niepalonych, t. zw. surówek lub paco wek o rozmiarach normalny cli, wykonać na glinie bez wyprawy, w przyziomie:

4 00 godz. murarza,

7 30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

300 cegieł surówek lub pa-cówek,

115. Metr kwadr, wymurowania pól ścian ryglowych (mur pruski) bez potrącenia drzwi, okien i drzewa, ale też i bez osobnego wynagrodzenia za przycinanie cegieł przylegających do

17 50 gotlz. murarza, 19-00 godz. pomocnika, 10"/« jak wyżej,

300 cegieł,

0 025 m* wapna gaszonego, 0 050 w³ piasku,

0-28 m³ gliny,

011 m³ wody.i

0-28 tnp gliny, 0*07'm³ plewy, 0*09 m³ wody.¹

łat trójkątnych, ponabijanych na obwodzie wewnętrznym pól ściennych celem lepszego przytwierdzenia cegieł; w pierwszej wysokości:

c)    z licem surowcowem na zaprawie wapiennej :

3 50 godz. murarza,

2 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak wyżej pod a) ;

d)    z licem surowcowem na zaprawie z cementu romańskiego:

3'60 godz. murarza,

2 70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak wyżej pod b) ;

e)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową:

0105 godz. murarza,

0 45 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

a)    na zaprawie wapiennej bez wyprawy :

2 50 godz. murarza,

2*50 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

45 cegieł,

0*02 m³ wapna gaszonego,

0-05 m³ piasku,

0 02 m³ wody;

b)    na zaprawie z cementu romańskiego bez wyprawy:

2 60 godz. murarza,

2*70 godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej,

45 cegieł,

0-02 m³ = 18 kg cementu romańskiego,

0 05 m³ piasku,

001 m³ wody;

U w a g a. Spoiny wsporne powinny być możliwie cienkie celem zapobieżenia osiadaniu się muru.

116. Metr sześć, muru wysokiego komina fabrycznego, krągłego, ośmiobocznego, lub kwadratowego wykonać z cegieł na zaprawie przedłużonej, składającej ,się z 1 części objętościowej cementu portlanckiego, z 4 części wapna gaszonego' i z 10 części piasku ostrego, czystego, łącznie z wymurowaniem i przesklepieniem wszelkich otworów potrzebnych, z odznaczeniem spoin wewnątrz i zewnątrz komina, oraz z osadzeniem wyłazowych szczebli żelaznych we wzajemnych odstępach co 40 cm (zob. poz. 119. i uwagi pod poz. 132.):

0*025 m³ = 35Ä-# cementu portlanckiego,

0-102 m³ wapna gaszonego, 0-255 m³ piasku ostrego;

b) za każdą dalszą wysokość czterometrową:

0-70 godz. murarza,

a) w 1. wysokości czterometrowej :

16 00 godz. murarza,

15 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

310 cegieł zwykłych lub stosowna ilość maszynowych pro-mieniówek pełnych,.

prawy pod a) w celu zapełnienia dziur w cegle o:

300 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; c) jeżeli cegły maszynowe promieniowe są na płaz dziurawione, należy zwiększyć wymiar za

0 009 m* — 1260 kg cementu portlanckiego,

0 036 m* wapna gaszonego, 0-089 w³ piasku ostrego.

Uwaga. Co do sposobu projektowania, statycznego obliczenia i wykonania wysokich kominów fabrycznych obowiązuje instrukcja w części III., dział B., rozdz. I., poddział 9.

117.    Metr sześć, muru sypanego, względnie lanego z ziemi santorynowej lub podobnej domieszki liidrau-licznej, bez różnicy wysokości wykonać:

0-78 m³ santoryny, jako do- . mieszki hidraulicznej,

0-78 w³ kamyków,

0-33 m³ wody.

1*50 godz. murarza,

20-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-22 m³ wapna gaszonego,

Uwaga. Potrzebne do nadania postaci murom santcrynowym itp. skrzynie, względnie opierzenia, należy liczyć według zasad robót ciesielskich z połową ceny kosztów materjału drzewnego.

118.    Metr. sześć, muru bitego ziemnego wykonać, łącznie z dostarczeniem potrzebnych rusztowań i opierzeń, a mianowicie:

a)    z gliny, lub ziemi stosownej wytworzyć w skrzyniach kwadry ubijane i wymurować z nich ścianę na zaprawie glinianej w sposób zwykły:

1-00 godz. murarza,

25-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

100 m³ gliny, lub ziemi,

0-05 m³ kamyków,

033 w³ wody;

b)    z cegieł surówek wymurować na zaprawie glinianej dwie ścianki policzkowe pół cegły grube w stosownym odstępie i odstęp ten zapełnić gliną lub ziemią i ubić:

4-00 godz. murarza,

20 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-75 m³ gliny lub ziemi,

100 cegieł surówek,

0*25/w³ wody;

c) glinę lub ziemię stosowną między dwoma na licach muru ustawionemi opierzeniami 6 m długiemi, 40 do 80cm wysokiemi, ])oj»rzecznie przewiązkami zwią-zanemi nasypać i ubić, a po wykonaniu i wysuszeniu całej takiej warstwy, opierzenia wyżej podnieść i dalsze warstwy tak samo prowadzić aż do wykończenia muru :

2’50 godz. murarza,

30-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1-00 m* gliny lub ziemi,

0*05 w³ kamyków,

0-33 m³ wody.

119. Uwagi oo do murów ceglanych.

1.    Do murowania należy według możności używać całych cegieł, części zaś ich tam tylko, gdzie tego wymaga prawidłowe wiązanie*, ziomków powinno się używać jak najmiej i stosownie porozdzielać.

2.    Spoiny wsporne powinny biec w murze nieprzerwanie i to w płaszczyźnie prostopadłej do kierunku obciążenia*, gdy zaś w budownictwie lądowom obciążenie murów bywa prawie zawsze pionowe, więc płaszczyzny spoin wspornych muruje się poziomo, co zresztą najłatwiej daje się wykonać. Spoiny wsporne nie powinny być grubsze niż 12 mm.

3.    Spoiny styczne muszą biec nieprzerwanie wzdłuż i w poprzek rnuru równolegle, względnie prostopadle do lica tegoż muru; grubość tych spoin nie powinna przekraczać 10 mm.

4.    Każdą spoinę styczną jednej warstwy ma nakrywać pełna cegła bezpośredniej warstwy następnej możliwie najszerszą powierzchnią*, w każdej zresztą warstwie powinno być możliwie najwięcej przewiązek.

* 5. Przyjmuje się w regule 13 warstw cegieł ze spoinami na 1 m wysokości muru, a ciężar własny wyznacza się na tej rachunkowej zasadzie, że słupek muru 6 m wysoki, o podstawie 1 cm2, waży przeciętnie 1 leg.

G. Do cegły porowatej należy używać zaprawy rzadkiej, a do cegły nieporowatej, jak n. p. klinkerki, zaprawy gęstej. Cegle wogóle, a zwłaszcza starą trzeba starannie oczyścić i przed użyciem do muru zanurzyć w wodę; jest to szczególnie ważne podczas murowania na zaprawie hidraulicznej i cementowej. Cegły raz osadzonej na zaprawie niewolno ruszyć, gdyż zaprawa przestaje wiązać.

7. Pierwszą warstwę muni, a przynajmiej na narożnikach i skrzyżowaniach, powinien ułożyć sam podmajstrzy we właściwych miejscach na podstawie rusztowania sznurowego; dalsze warstwy muszą być dokładnie poziome i tworzyć mur pionowy, do czego służy waga względnie libela i łata murarska; a gdy mur dojdzie do wysokości co 1 do 2 m, powinien podmajstrzy sprawdzić go pod tym względem i ewentualną poprawkę wyznaczyć. Do zachowania jednostajnej grubości warstw z ich spoinami wspornemi służą łaty, sięgające przez całą wysokość piętra, zaopatrzone podziałką grubości warstw i ustawione pionowo w stosownych miejscach. Na tych łatach po działkowych zaznacza się także wszystkie ważne punkta wysokościowe okien, drzwi, oporów sklepień i belek, wen-

25

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

tylacyj, otworów kominowych, schodów itp. Łaty te orjentuje się do rysy wagowej, względnie do wysokości podłogi, ustalonej w sposób stosowny.

Gdy lico budynku ma pozostać w stanie surowcowym, należy dokładnie wyznaczyć poziom naroży i filarów instrumentem niwelacyjnym, i każdą warstwę układać według łaty podziałkowej i sznura.

Mury na jedną lub na pół cegły grube dają się wykonać tylko z jednej strony do lica, z powodu nierównych rozmiarów cegły; lico z drugiej strony wyrównuje się wyprawą.

8.    Osiądnięcie się muru wskutek ściśnienia spoin wspornych własnym ciężarem nie powinno przekraczać 1/200 do ¹ ir,o wysokości muru, w miarę dobroci zaprawy. Bardzo wysokie lub bardzo ciężkie części składowe budynków (kominy fabryczne, wieże, podmurowania pod maszyny itp.) należy wykonywać zupełnie oddzielnie i dopiero po należytem osiądnięciu się połączyć z resztą murów budynku; gdyż w przeciwnym razie powstać by musiały pęknięcia i rysy z powodu nierównego osiadania się. Z tej.samej przyczyny należy wszystkie nmry budynku wykonywać równocześnie do jednakiej wysokości.

9.    Właściwie nie powinno się murować już w temperaturze niżej zera; stanowczo zaś należy zaniechać w temperaturze niżej — 3° C. Gdyby wszakże zaszła tego potrzeba, to należy zarabiać zaprawę gorącą wodą z domieszką soli kuchennej w stosunku 1 kg na 10 l wody.

Związana już zaprawa cementowa i gipsowa wytrzymuje dobrze działanie mrozu.

10.    Na 2 do 3 murarzy liczy się jeden pomocnik do podawania cegły i wapna, na 8 do 12 murarzy nadto jeden gracarz, a na 10 do 30 murarzy jeden podmajstrzy.

Jeden murarz wymurowuje dzienie 500 do G00 cegieł, gdy mur jest gruby i bez otworów, — 400 do 500, gdy mur ma więcej, naroży i otworów, — a 250 do 300, gdy mur ma liczne otwory, luki i odsady, niezależnie mniej więcej od wielkości formatu cegły.

11.    Należy się starać, pościągać w obrębie strychu jak najwięcej kominów razem, celem uniknięcia przerywania dachu w zbyt wielu miejscach. Nadto celem zapobieżenia przedostawaniu się gazów spalenia przez spoiny murów kominowych, należy je murować i wiązać prawidłowo z doborowej cegły, a spoiny szczelnie zapełniać zaprawą wapienną z domieszką cementu.

W ścianach zewnętrznych powinny przewody kominowe otrzymać od strony zewnętrznej ściankę co najmniej 30 cm gruba, gdyż w przeciwnym razie wystąpiłyby czarne plamy kreozotowe.

12. Kotwie wszelkiego rodzaju mają za cel związanie poszczególnych przedmiotów i składowych części budowlanych w organiczną całość. Szczególnie ważne są kotwie murowe, któremi wiąże się wzajemnie mury budynku, aby wskutek osiadania się i układania do równowagi statycznej pod działaniem istniejących i powstających natężeń nie mogły się wybrzuszyć, popękać lub pood-dzielać.

Z powodu szybko wykonywanych dzisiejszych budynków o mu-rach możliwie cienkich, zachodzi konieczna potrzeba zakładania wydatnych sieci kotwiowych na każdem piętrze, i to najracjonalniej w wysokości stropów. Przestrzegać należy, by każdy mur, a szczególnie zewnętrzne lub poza zewnętrzne lico budynku występujące otrzymały kotwie w całej swej długości; nadto aby każdy filar murów głównych został zakotwiony z przeciwległym murem głównym lub środkowym. Do tego celu zużytkowuje się podkładki murowe pod belki stropowe, czyli murnice, oraz same belki stropowe drewniane i żelazne, o ile leżą w kierunku potrzebnych kotwi.

Murów podziemnych nie potrzeba wiązać kotwiami ; mury strychowe, ogniowe i kominowe, oraz atyki, balustrady, figury, wazy, mury szczytowe itp. kotwi się z wiezbą dachową krótkiemi sztabami, przymoeowanemi do płatew, do jętek lub kleszczy dachowych.

Oprócz tego zakotwią się opory sklepień i płyty gzymsowe (kot-wiami pionowemi).

Na kotwie murowe używają sztab żelaznych płaskich do 6 m długich, których numera wyrażają ilość sztab zawartą w wiązkach po 50 kg, a mianowicie: Nr. 2: o przekroju 53 X 24 mm, wagi 9-92 kg.m, — Nr. 3: 53X18 mm, wagi 7*44 kgjm, — Nr. 4: 46X14nim, bm02kg‘m, — Nr. 5: 46 X 12-mm, 4*31 kgjm, — Nr. 6: 46 X10 »on, 3 60 kgm, — Nr. 7: 46 X 8 mm, 2.87 kgm.

Zwykle zastosowują do parteru Nr. 4 i 5, do wyższych piętr Nr. 6 i 7, a do sklepień sztaby o jeden numer silniejsze; przedłużenia sztab dokonują zapomocą spawania, o ile są krótkie, a dłuższych zapomocą zwykłego zamku kotwiowego.

Kotwie układa się płasko na spoinę wsporną muni i to według możności we środku grubości jego; z powodu jednak przewodów kominowych i wentylacyjnych trzeba je nieraz układać po jednej stronie muni.

Każda kotew otrzymuje na końcu oczko, przez które przesuwa sie przewlokę 70 do 120 cm długą ze sztab płaskich, o jeden numer od samej kotwi silniejszych*, przewłokę przypiera się do muni węższą stroną jej przekroju poprzecznego i zapuszcza w mur tak głękoko, aby zaprawa mogła ją zakryć. Jeżeli mury zewnątrz nie mają otrzymać wyprawy, wówczas przewłokę pozostawia się widoczną i nadaje się jej postać ozdobną,

W razie potrzeby naprężenia kotwi, zastosowuje się zamek o przeciwnych zwojach śrubowych.

Na kotwie, które mają być bardzo silne, daje się żelazo wałkowane o przekroju L, C* I

Podczas budowy sporządza się osobne plany układu kotwi z rzutami poziomymi, w których cienkiemi linjami niebieskiemi wrysowuje się położenie wszelkich kotwi, a ich przewłoki takiemiż linjami ukóśnemi.

b) Mury z ciosów.

120.    Metr sześć, mur u na zaprawie wapiennej z ciosów, przez murarzy ze wszystkich stron zgrubsza obrobionych, w warstwach jednakiej wysokości układanych, i wiązanych na przemian na główkę i wozówkę, bez wyprawy, ale z zapełnieniem i odznaczeniem spoin (zob. uwagi pod poz. 122.):

b) za każde piętro, względnie 4 metrową wysokość :

1*80 godz. murarza,

3*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) w pierwszej wysokości:

52*50 godz. murarza,

15*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*10 w³ wapna gaszonego,

0*20 w³ piasku,

0*10m* wody;

121.    Metr sześć, odzieży murów z kamieni ciosowych wykonać, jak wyżej opisano, ale z obrobieniem grubszem ciosów tylko z 5 stron, i z odznaczeniem spoin (zob. uwagi pod poz. 217.):

a) na dole:

44*00 godz. murarza,

15*00 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

1*50 m³ kamienia,

0*10 i/e³ wapna gaszonego,

0*20 m⁵ piasku,

0*10 m³ wody;

b) za każdą dalszą wysokość: 1*80 godz. murarza,

3*80 godz. pomocnika,

10°,, jak wyżej.

Uwagi. /

1- Odzież ciosową wogóle otrzymują muiy ceglane, rzadziej rnury z kamienia łamanego, lub mieszane, która im nadaje wygląd muru ciosowego. Jeżeli ciosy są siosunkowo do swej grubości bardzo wysokie, wyskakują znacznie przed lico muru, lub wreszcie są bardzo wielkie i ciężkie, to celem połączenia ich z resztą zastosowuje się klamry i spony 10 do 30 cm długie z łapkami 3 do 4 cm długiemi, lub hakami tępymi, albo też kotwie 50 cm długie, zwykle z żelaza 7 do 25 mm grubego.

Ciosy między sobą łączy się albo klamrami albo trzpieniami 20 do 25mm grubymi i około 10 cm długimi.

2.    Dla ochrony łączników żelaznych od rdzy powleka się je cynkiem lub zastępuje bronzem, miedzią lub mosiądzem.

3.    Wzajemne połączenia ciosów uskutecznia się także zapomocą stosownych zacięć kamieniarskich i zalania zaprawą cementową.

4.    Dziury wykute w kamieniu dla metalowych łączników zapełnia się cementem, kitem, ołowiem, lub siarką, która jednak niszczy żelazo.

5. Spoiny wspornc ciosów, względnie płyt ciosowych muszą spadać z płaszczyzną odnośnych spoin wspornych. reszty muru, i z tego powodu rozmiar wysokości ciosów musi być wielokrotnością warstw ceglanych muru.

122. Metr sześć, muru z ciosów, przez kamieniarzy już obrobiony cli, na zaprawie wapiennej, hidraulicznej czyli z cementu romańskiego lub cementowej portlanckiej, o spoinach 6 mm grubych, wraz z zapełnieniem i odznaczeniem spoin i z dowozem ciosów wózkami, lub na wałkach ze średniej odległości do 20 m (zob. uwagi pod poz. 217.):

a) z ciosów do 0 3 m³ objętości na dołe:

12-00 godz. murarza,

18-00 godz. pomocnika,

150 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej,

100 w«³ ciosu już obrobionego, 0*02 m³ wapna gaszonego, albo 18 kg wapna hidraulicznego, albo 28 kg cenieniu portlanckiego, 0-04 m³ piasku,

005 m³ wody;

b)    za każdą dalszą wysokość: 1-50 godz, murarza,

3-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

c)    z ciosów 0*3 do 0*6 m³ na dole: 15*00 godz. murarza,

24-00 godz. pomocnika,

J *50 godz. kamieniarza,

muru

10% jak wyżej,

100 m³ ciosu już obrobionego, 0-015 m³ wapna gaszonego, albo 13-50 kg wapna hidrąulicz-nego, albo 21*3 kg cementu port-lanckiego,

0*03 m³ piasku,

0*035 m³ wody (zob. uwagę 2. pod -poz. 87.) *,

d)    z ciosów nad 0*6 m³ na dole : 18 00 godz. murarza,

30 00 godz. pomocnika,

1*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej, materjał jak wyżej pod c)\

e)    za każdą dalszą wysokość dolicza się do c) i d) :

2-20 godz. murarza,

4 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

f)    Z ciosów ozdobnych, zresztą jak wyżej pod a), c) i d) opisano, należy zwiększyć odnośny wymiar roboty o 25° ₀;

g)    jeżeli ciosy trzeba przytoczyć na wałkach z większej niż 20 m średniej odległości, to za każdą o 10 m większą odległość dolicza się do wymiaru roboty, odnoszącego się

ß) do ciosów pod c) i d): 090 godz. pomocnika, 10"/₀ jak wyżej.

a) do ciosów pod a):

0-60 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ;

Uwagi.

1.    Mury ciosowe są przedmiotem budowli monumentalnych, i należy je wykonywać tylko z trwałych, wytrzymałych i pięknych kamieni, oraz układać w murze według ich naturalnej łożyśtości.

2.    Zwykły stosunek wysokości do szerokości i długości ciosu bywa 1:1:2, 1: 15 : 2V lub 1:2:3; sama zresztą wysokość wynosi w regule 0 25 do O'75 m. Wszystkie ciosy jednej warstwy muru muszą mieć jednaką wysokość, która i u wszystkich wrarstw może być także jednaką, albo u jednej warstwy większą a u bezpośrednio naslę-pująćej mniejszą. To samo zresztą tyczy się długości poszczególnych ciosów jednej warstwy. Ostrych naroży u ciosów' należy unikać.

3.    Spoiny wsporne powinne być możliwie najcieńsze, a w każdym razie nie grubsze, niż 5 do 12mm; spoiny zaś styczne 3 do 5mm grube. Celem uzyskania spoiny wspornej o grubości żądanej, podkłada się podczas osadzania ciosu płytki z drzewa, z tektury papierowej, cynku lub ółowiu.

4.    Wiązanie ciosów w murze pia odpowiadać zasadom murów ceglanych, wyrażonym w uwadze 2. do 4. pod poz. 11,9., a osadzenia dokonuje się zwykle na zaprawdę wapiennej.

5.    Dla każdej warstwy należy sporządzić plan osobny i oznaczyć ją porządkową cyfrą arabską, a poszczególne ciosy cyfrą porządkową rzymską, oraz cytrą arabską porządkową warstwy.

6.    Ciosy nie powinny mieć rys, pęknięć, kitowali, odskaleń; brzegi ich mają być równe, powierzchnie czyste i zupełnie płaskie, a rozmiary muszą odpowiadać ściśle planom zamówienia.

c) Mury z betonu.

123. Metr sześć, muru z betonu cementowego port-lanckiego ubijanego wykonać, a mianowicie: cement port-lancki w danym stosunku ż ostrym czystym piaskiem najpierw na sucho, potem z kamykami, t. j. ze żwirem, z tłuczeńcein kamiennym (kamień tłuczony), lub z tłuczeńcem ceglanym, wśród powolnego dolewania wody z naczynia sitkiem opatrzonego, dokładnie wymieszać, w miarę potrzeby, a zależnie od ilości wody na sypko albo na lepko (plastycznie) w stosownie małych ilościach zarobić, w warstwach 5 do 20 cm co najwięcej grubych na miejscu przeznaczenia nasypać* wyrównać i żelaznymi tłuczkami ubić,

f\

łącznie z dowozem materjałów z odległości do 20 tn i z grubszem zatarciem zewnętrznych powierzchni w miarę potrzeby, jednak bez opierzeń, potrzebnych do upostaeenia betonu, i

c)    za każde piętro, względnie wysokość ‘4 metrową :

0⁻70 godz. murarza,

3-00 godz. pomocnika,

' 10% jak wyżej;

d)    wymiar materjału zależnie od stosunku mieszaniny według następującej tablicy.

a)    W parterze albo w kanałach, piwnicy, fundamentach itp. do 2 m głębokości:

4-00 godz. murarza,

18-00 godz. pomocnika,

10«/» jak wyżej;

b)    za każdą dalszą głębokość 2 metrową :

0 70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

Potrzeba do 1 ms betonu według objętościowego stosunku

zwykłego trójczłonowego

równoważnego dwuczłonowego

Liczba bieżącą

1 : ni : n

cementu

portlanckiego l,lastai

kamy

ków

Z'Â

11

j mieszaniny piasku z kamykami

stosunków

ko

OQO^OSOi^COl'S'-¹-

1:1: 0 1:1:1 1 : 1 : 1:1-2 3 1:2:

1 : 2 : 1:2: 1:1-6 4

te»» © • • cn .as er as ®    • • ©o t© © • • i©

O »O C> ^ M ÎC M O S031 Ol ^ SI Gl

0-690 0-495 0-382 0-296 0-500 0-295 0-251 0-234 0-218 0-400 0-210 0 193 0-187 0-173 0-168 0 164 0-307 0 163

0-495

0-763

0-888

0-590

0-752

0-934

0-871

0-630

0-963

0-746

1036

0-839

0-981

0-652

O -"O

• • co

as co - " l© cć Nj

1 : 4-4

1 : 4-8

i : 5-4 1 : 5-6

1 : 6-4

0-495    0-792

0-382    0--840

0-296* 0-888

0-295

0-251

0-234

0-218

0-210

0-193

0-187

0-173

0-168

0-164

0-163

0-944

0-952

0-934

0-958

1-008

0-963

1-007

0-967

1-007

0-984

1044

oooooooooooooooooo

¹ Z ob. część 1 poz. 126.

rozdział Hf., dział D., poddział ,.8. Boi on“, sir. 110. nadto 30

Potrzeba do 1 m betonu według objętościowego stosunku

zwykłego i rój członowego

równoważnego dwuczłonowego

8)

Liczba bieżąca

cementu . portlanckiego l)las*u

kamy

ków

&§>

|ä

o ö

§:a

fi!

li

⁷³ «

ł!

luj

7)l:i

m:i

.. .. 00 •• ••

..... 00........................05 •• •• ts ••

!->.•• 00 M. 00 G5 CC ^1 •• 00 O • • 00 05 *-3 •• C< 05 C Hk tS CH fc© O    ŁO

!£

GO

SlSIlSSSIlSSgggsllsISffilll

0 152 0 149 0 143 0 140 0 136 0 129 0 126 0 120 0-117 0-113

§§§S!§!!fiilissiS

0-457

0-594

0-399

0-419

0-546

0-387

0-404

0-359

0-469

0-408

0-574

0-213

0-438

0-676

0-538

0-411

0-295

0-596

0-414

0-476

0-683

0-366

0-450

0-416

0-532

0-427

0-612

0 140 0-136 0-129 1:8 0-126 1:8-4    0-120

1:8-8    0-117

1 : 9    0113

0-115 0-106 0-110 0 113 0-108 0-103

0-914 .0-743 0-998 0-978 0-818 1-031 1-010 1076 0-938 1 020 0-804 1-278 0-986 0-676 0-860 .1-028 1-181

0-794    1:10-8    0-099

1034 0-952 0-683 1-098 0-991 1-039 0-887 1-026 0-787

1 : 7-2 1 : 7-6 1 : 7-8

1 : 9-2 1 : 9-2 1:9-4 1 : 9-6 1 : 9-8 1 : 10 1:10-2    0-098

1 : 11 1 : 11 1 : 11-2 1 : 11 2 1 : 11*6 1 : 12 1 : 12 1 -. 12-2    0 085

1:12-4    0 087

0-094 0 095 0-098 0-091 0-090 0-087 0-089

àèààé.ààèà^Èàààààà2àêàÈèèèèè

SwCiOciüiW®>b8^C0^fâOO<IOi-O(OCT ><ł*05 00 O 05

ISIiSllgiiSil2iilSliSi!l§83

côôôôôôôôôôôôôôôôôôoôôôôôôô

Uwagi.

1.    Do betonów używa się zwykło cementu portlanckiego lub cementu żużlowego ; rzadziej cementu romańskiego, wapna hidraulicznego albo zwykłego wapna gaszonego i to tylko w szczególnie wyjątkowych okolicznościach, a gipsu jeszcze rzadziej. Beton z cementu portlanckiego zastosowuje się tam, gdzie jest pożądana o możliwie największa wytrzymałość, odporność, trwałość, nieprzesiąkliwośćitp. ; beton z cementu żużlowego utrzymuje się bardzo dobrze w ziemi wilgotnej ; gdzie zaś wreszcie można użyć betonu o własnościach nieodpowiadających najwyższym wymaganiom, tam wystarczy beton z cementu romańskiego. Beton gipsowy nie jest ani wytrzymały w wodzie, ani nieprzesiąkliwy.

2.    Tablicą niniejsza zawiera w kolumnie drugiej zwykły stosunek cementu do piasku i do kamyków w postaci 1 :m:n, w siódniej zaś kolumnie równoważny poprzedniemu stosunek cementu do gotowej już mieszaniny piasku z kamykami w postaci 1 :którą przyjęto także w instrukcji o zespołach betonowych (Część 111., dział C, rozdział IV.}, opracowanej przez najwybitniejszych znawców technicznych bctoniarstwa pod względem praktycznym i teoretycznym.

Stosunek 1 : x jako prostszy jest dogodniejszy w teorji ; w praktyce jednak utrzymuje się stosunek 1 : m : n, gdyż umożliwia doraźną kontrolę roboty.

Człon x stosunku 1 : x wyznacza się według poddziału „8. Beton“ (str. 144, rozdział HI., część I.) zapomocą członów pierwszego stosunku 1 : m : n z wzoru 130: x = m -f ra(l — b), w którym h oznacza pustą przestrzeń międzykamykową i przyjmuje się zgodnie z doświadczeniem na 40%.

3. Pod wyrażeniem „kamyki“ w odnośnych kolumnach tablicy należy rozumieć; żwir, tłuczeniec kamienny albo ceglany; rodzaj bowiem kamyków w robocie zarabiania i wykonania betonu nieczyni różnicy, należy jednak w cenie betonu uwzględniać ściśle cenę danego rodzaju kamyków.

4.    Do zestawienia w tablicy wymiaru materjałów potrzebnych do 1 m³ ubitego, stwardniałego betonu, zależnie od stosunku mieszaniny, służył znany z I. czę#ti,

• str. 14g., wzór Stöckla na wydajność betonu

B = 0-48 + 0-60 m + 0-60 n -f W

w którym W= 0*17 (i -f- m) jest ilością potrzebnej wody. Wzór ten jako oparty na datach z doświadczenia uzyskanych daje rezultaty wcale wystarczające do celów kosztorysu ; do celów budowy jednak należy przed rozpoczęciem robót wyznaczyć zapomocą prób stosownych najkorzystniejsze pod względem technicznym i finansowym stosunki mieszaniny i wydajność betonu, właściwe danym materjałom.

5.    Wskutek ubijania zmniejsza beton zarobiony swoją objętość o 20 do 20%, który to fakt uwzględnia już mniej więcej wzór powyższy na wydajność" betonu. Jeżeli zatem beton nie będzie wxale ubijany, tylko sypanj⁷, względnie lany, należy wymiar materjałów zawarty w tablicy, oraz wymiar roboty zmniejszyć o 20 do 25%.

6.    Wykazany wymiar wody odnosi się jedynie do zarobienia mieszaniny betonu w danym stosunku ; gdy jednak przed zafobieniem zachodzi jeszcze konieczność zwilżenia kamyków w dostatecznej mierze, należy ów wymiar wody powiększyć o 20 do 25% objętości kamyków.

Pamiętać także należy, iż do cementu szybkowiążącego ‘irzeba dodać więcej wody, jeżeli zależy na upowolnieniu twardnienia.

7.    Do ław fundamentowych, murów, posadzek, brył, rur itp. z betonu, oraz wogóle tam, gdzie beton ma być silnie ubity, używa się betonu sypkiego ; natomiast do zespołów z betonu i żelaza itp., gdzie belon musi być więcej mokry i z natury rzeczy słabiej ubijany, używa się betonu lepkiego.

8.    Slosunków mieszaniny betonu, wy rażonych w drugiej, względnie w siódmej kolumnie tablicy używają w praktyce w sposób następujący:

aj Pod poz. 3 do 7 włącznie do zespołów" z betonu i żelaza; wolno jednakże użyć do tego / celu również i stosunków pod poz. 8 do 12, gdyż stosownie do ustępu 3., § 6., zacytowanej wyżej instrukcji ministerjalnej, w żadnym z tych stosunków⁷ ilość cementu na im³ mieszaniny piasku z kamykami nieschodzi niżej 280 kg ;    .    '

bj pod poz. 7 do 10 włącznie do sklepień stropowych ; cj pod poz. 5 do 11 do filarów i do fundamentów pod maszyny; dj pod poz. 12 do 38 do sklepień mostowych; ej pod poz. 7 do 17 do murów budynków ; fj pod poz. 15 do 17 do obudowania turbin;

g) pod poz. 18 do 30 do mocno obciążonych fundamentów pod budynki ; pod poz. 23 do'38 do betonowania łożyska wód płynących;

h)

ij pod poz. 38 do bruków;

j) pod poz. 39 do 45 do mało obciążonych fundamentów pod budynki;

Te) pod poz. 9, 13, 27 do kanałów.

Wszystkie zresztą stosunki tablicy tak dobrano, że — stosownie do ustępu 4., § 17, instrukcji o zespołach betonowych — przypadająca na 1 ?n³ mieszaniny piasku z kamykami najmniejsza ilość cementu nie schodzi niżej 120 kg.

9. Do stosunków zawartych w tablicy pod poz. J2 do 16 i 18 do 45 włącznie dodają — w miarę zmniejszania się cementu — także wapna zwykłego gaszonego w ilościach 20, 25, 30, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70 lub 80% objętości cementu. Jest to rozumie się tam możliwe, gdzie użycie lichszego betonu jest pod względem technicznym dopuszczalne ; skutkiem bowiem domieszki wapna beton staje się mniej wytrzymały i nie utrzymuje się dobrze, gdyż daje się wypłókiwać wodą.

Wydajność takiego wapniśto cementowego betonu w stosunku 1 ; m : n : wa daje sif w przybliżeniu wyznaczyć z wzoru

= 0-48 + 0-60 m -f 0-60 n + wa + Wt w którym wa jest stosunkową ilością wapna gaszonego, a Wt = 0'17 (1 + m + n + wQy

jest ilością wody potrzebnej do zarobienia betonu. Tak na przykład dla stosunku 1:5:7 przyjdzie dodać 50% wapna gaszonego, będzie zatem wydajność

= 0-48 + 0-60 x 5 + 0-60 X 7 + 0-50 X 1 -f 017 (1 + 5 + 0 5) = 9285 stąd przypadnie na 1 m³ betonu :

S 0 754 m* ka-

= 0-108 w³ cementu, 5 X = 0-538 w³ piasku, 7 X y^₈-myków, 0-5 X ■ SÓ0 054 w³ wapna gaszonego.

10. Opierzenia potrzebne do nadania stosownej postaci przedmiotom budowlanym z betonu, łącznie z podparciem, rozparciem, usztywnieniem itp., oraz zdjęcie tych opierzeń należy obliczać osobno według zasad analizy cen, odnoszących się do robót ciesielskich. Gdy zaś takie opierzenia dają się użyć raz do trzy razy, liczy się tytułem odszkodowania za zużycie materjału 33 do 50% kosztów materjału drewnianego dla budowli większych, »a 100% dla małych.

124. Metr sześć, betonu cementowego romańskiego zarobić i wykonać ściśle zresztą w sposób pod poz. 128 opisany, w parterze, piwnicy, fundamentach itp. do 2 rn głębokości (zob. poz. 126.):

0*389 nfi = 350 kg cementu romańskiego,

1*167 m³ piasku,

0*230w³ wody;

c) w stosunku 1 : 4 : 0:

robota jak wyżej,

0*317 w³ = 286 kg cementu romańskiego,

1*267 w³ piasku,

0*220m?' wody;

a)    w stosunku 1:2:0:

4.00 godz. murarza,

18 00 godz. pomocnika,

10«/» jak wyżej,

0-50 nfi = 450 kg cementu romańskiego,

100 m³ piasku,

0*245 w³ wody;

b)    w stosunku 1:3:0: robota jak wyżej,

(1) w stosunku .1 : 2 : 2 : robota jak wyżej,

0*90 m³ kamyków,

0*122 m³ wody;

g)    w stosunku 1:2:5: robota jak wyżej,

0*197 m³ = 177 kg cementu romańskiego,

0*394 m³ piasku,

0*985 m³ kamyków,

0*116 m³ wody;

h)    za każdą dalszą głębokość 2 metrową :

0*70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej ;

i)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metfową:

0*70 godz. murarza,

3*00 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej.

0*325 m3 = 292 A# cementu romańskiego,

0*65 w³ piasku,

0*65 m³ kamyków,

0*175 m³ wody,

e)    w stosunku 1: 2 : 3 : robota jak wyżej,

0*25 m³ = 225 kg cementu romańskiego,

0*50 m³ piasku,

0*75 m³ kamyków,

0155 m³ wody;

f)    w stosunku 1:2:4 do fundowania pod wodą:

robota jak wyżej,

0*225 m³.= 202 kg cementu romańskiego,

0*45 m³ piasku,

U wagi.

1.    Zasady wypowiedziane wyżej pod poz. 123. w ustępie i.. 3., 6., 7.. 10. stosują się również i do betonu z cementu romańskiego.

2.    Oprócz wykazanych wyżej stosunków mieszaniny cementu romańskiego d.o piasku i kamyków', zastosowują wiele innych jeszcze stosunków o znacznie większej ilości piasku i kamyków z domieszką zwykłego wapna gaszonego, jak to na przykład wykazuje tablica na stronie 343 w podręczniku „Wiener Bauratgeber“ D. V. Juncka z roku 1916, a mianowicie : 1:3:4, 1:3:5, 1 : 3 : 6,* 1 : 4 : 4, 1:4:5, 1:4:6, 1:5:5, 1:5:6, 1:5:7, 1:6:8, 1 : 6 : 10, 1 : 8 : 10. Wybór jednego ze stosunków i trafność jego zastosowania pod względem technicznym i finansowym, zależnie od danych materjałów i przeznaczenia budowdi, należy do inżyniera budowy, którego rzeczą będzie w każdym razie dojść do właściwych wyników zapomocą stosownej próby.

125. Metr sześć, betonu liidraulieznego ubijanego, złożonego z 1 objętości cementu romańskiego, z 1 objętości wapna gaszonego zwykłego i z 8 niesianego popiołu z węgla kamiennego, zmieszanego z żużlem, wykonać, zresztą jak pod poz. 123. opisano (zob. poz. 126.):

10»/« jak wyżej,

0165 m® = 148 leg cementu ro-mańskiego,

0*165 w³ wapna gaszonego.

a) w parterze, piwnicy, fundamencie itp. do 2 m głębokości :

4*00 godz. murarza,

12*00 godz. pomocnika.

182 m '< popiołu z węgla kamieni) ego z żużlem,

c) za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4 metrową: 0*70 godz. murarza,

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.*

0165 m³ wody*, b) za każdą dalszą głębokość 2 metrową :

0 70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

Uwagi wyrażone wyżej pod poz. 123. w ustępie 1., 3., 6., 7., 10. mają i tu swoje znaczenie.

126. Jeżeli kamyki przeznaczone do betonu trzeba płókać, to należy wymiar roboty pomocniczej pod poz. 123. do 125. włącznie zwiększyć o 40°/₀.

d) Sklepienia z kamienia lub z cegieł.

127. Metr sześć, sklepienia z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej, z przyciosaniem kamieni na wsporach i do lica, z załamem zaprawą wapienną, bez wyprawy, wraz zpotrzebnem na ten cel rusztowaniem i krążynami, do 6 m rozpiętości : ¹

c)    w parterze względnie w pierwszej 4 metrowej wysokości:

11*50 godz. murarza,

15*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, inaterjał jak wyżej;

d)    za każde dalsze piętro względnie wysokość 4metrową:

0*70 godz. murarza,

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

e)    za każdą o 2 m większą rozpiętość dolicza się do a) i c) :

1*00 godz. murarza,

2*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    w piwnicy, kanałach, fundamencie do 2 m głębokości :

10*00 godz. murarza,

13*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1*25 m³ kamienia,

0*10 m³ wapna gaszonego,

0*30 piasku,

0*13 m³ wody;

b)    za każdą dalszą głębokość 2 metrową :

0*70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; •

12S. Metr sześć. sklepienia z kamienia łamanego pod poz. 127. opisanego, ale na zaprawie z cementu romańskiego, wymaga zwiększenia policzonej pod tą pozycją 127. roboty o dodatek, wraz ze zmianą materjału zaprawy według poz. 99.

129. Metr sześć, sklepienia z kamienia łamanego pod poz. 127. opisanego ale na zaprawie z cementu portlanckiego, wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod tą pozycją wyznaczonego o dodatek:

1*50 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika, zamiast zaś zwykłej zaprawy należy policzyć zaprawę z cementu portlanckiego i piasku,

a)    w stosunku 1: 1 :

0*224 m³ = 313*60 kg cementu,

0*224 m³ piasku,

0 085 w³ wody;

b)    w stosunku 1:2:

0-162 m³ == 226-80 kg cementu,

0 323 m³ piasku,

0*079 m³ wody;

10#/„ jak wyżej,'

c)    w stosunku 1:3:

0-114 w³ = 159*60 kg cementu, 0 340 w³ piasku,

0*076 w³ wody;

d)    w stosunku 1 : 3*5 :

0*100 m³ = 140 kg cementu, 0*350 w³ piasku,

0*075 m³ wody (zob. uwagę

pod poz. 87.).

130. Metr sześć, sklepienia z ciosów, przez murarzy z 5 stron według wskazanych promieni obrobionych, na zaprawie wapiennej, bez różnicy rozpiętości, bez wyprawy, z zapełnieniem i wyrównaniem spoin (zob. uwagi pod poz. 122., 132. i 217.):

a) na dole:

52*50 godz. murarza,

18*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1*50 m% kamienia,

0*10 nfi wapna gaszonego,

0*20 w³ piasku,

0*30m³ wody;

131. Metr sześć, sklepienia z ciosów, przez kamie-niarzy^ze wszystkich stron według danego szablonu już obrobionych, na zaprawie wapiennej, hydraulicznej lub cementowej, o spoinach 6 mm grubych, z zaprawieniem i odznaczeniem spoin i z dowozem ciosów wózkami, lub na wałkach ze średniej odległoścgdo 20 m; do 5 m rozpiętości (zob. uwagi pod poz. 122., 132. i 217:):

b) za każde wyższe piętro lub wysokość 4metrową:

1*80 godz. murarza,

3*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) z ciosów do 0 3 na dole :

0*015 ms wapna gaszonego albo 13*50 kg wapna liidraulicz-nego albo 21*3 kg cementu port-lanckiego,

0 03 m³ piasku,

0-035 m* wody; d) z ciosów nad Od m³ objętości na dole:

18-00 godz. murarza,

2100 godz. pomocnika,

1*50 godz. kamieniarza,

10«/. jak wyżej, l OOwt³ ciosu już obrobionego,

24-00 godz. murarza,

33 00 godz. pomocnika, 1*50 godz. kamieniarza,

0-02 m* wapna gaszonego albo 18 kg wapna liidraulicznego albo I 28 kg cementu portlanekiego, |

0-03 w³ piasku,

10% jak wyżej, materjał jak wyżej pod c)\ e) za każdą dalszą 4 metrową wysokość lub piętro dolicza się do c) i d)\

2-20 godz. murarza,

005 m?> wody;¹

b)    za każde wyższe piętro lub 4m wysokości:

150 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

10°/. jak wyżej;

c)    z ciosów 0 3 do 0 6 m³ na ■    4 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; f) za każdą o 2 m większą rozpiętość dolicza się do a), c) i d):

2-20 godz. murarza,

10% jak wyżej.

dole :

21 00 godz. murarza,

27 00 godz. pomocnika,

1-50 godz. kamieniarza,

10«/« jak wyżej,

1-00 m³ ciosu już obrobionego,

Uwaga. Zresztą i tu zastosować należy dodatki przewidziane pod poz. 122. j), g'.

132. Metr sześć, sklepienia z cegieł, na zaprawie wapiennej wykonać, bez wyprawy, z zalaniem wapnem, do 6 m rozpiętości :

b)    za każdą dalszą głębokość 2 metrową:

0-70 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

c)    w parterze:

10*00 godz. murarza,

14-00 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

materjał jak wyżej pod a)\

a) w piwnicy i kanałach do 2 m głębokości :

8-50 godz. murarza,

12 00 godz. pomocnika,

10°/« jak wyżej,

310 cegieł,

011 w³ wapna gaszonego,

0*22 m³ piasku,

011 m³ wody (zob. uwagę pod poz. 87.);

d) za każde wyższe piętro lui) wysokość 4 metrową:

e) za każdą o 2 m większą rozpiętość dolicza się do a) i c): 2 20 godz. murarza,

10»/» jak wyżej

O-70 godz. murarza,

3-00 godz. pomocnika,

10“/» jak wyżej;

Uwagi.

1.    Użycie cementu romańskiego lub portlanckiego wymaga dodatku do wymiaru powyższej roboty i zamiany materjału zaprawy według poz 128., względnie 129.

2.    W razie zastosowania cegły niemieckiego formatu 25 x 12 X 6-5 nn nałoży policzyć 415 cegieł tego formatu na 1 mJ sklepienia i zwiększyć o 10% wymiar materjałów zaprawy, a wymiar roboty pozostawić niezmieniony.

3.    Sklepienia wykonuje się dopiero wtedy, gdy budynek jest już pod dachem i wody opadowe nie mogą sklepienia zawilgocić, ani spadające przedmioty uszkodzić.

4.    Nóżkiczyliwys klepki wykonują tylko dla sklepień, których stosunek strzałki do rozpiętości jest dostatecznie wielki ; gdyż w przeciwnym razie przycinanie poziomych warstw muru oporowego celem wytworzenia wysklepki wypadłoby pod zbyt pstrym kątem ; zaczem trzeba tylko pozostawić w murach stosowne wcięcia, czyli tak zwane gniazda. Zarówno wysklepki jak i gniazda należy wykonywać równocześnie z postępem murów i to bardzo starannie, z użyciem częściowej wyciętej z deski krążyny, którą przymocowuje się do muru lub ustawia na łacie do muru przybitej i przesuwa w miarę potrzeby. Wyskok wysklepki z lica muru oporowego nie powinien przekraczać 3(V//<; a jeżeli sklepienie jest w pasze zbyt grube, można wykonać wysklepkę w stopniach.

5. Istnieją trzy sposoby wykonywania sklepień:

aj Zasklepienie sposobem kolebkowym cechuje się tern, że spoiny wsporne poprzecznego przekroju sklepienia muszą stać prostopadle do łuku podniebienia, a więc także prostopadle do ciśnienia w sklepieniu ; zaczem kamienie przeznaczone do sklepienia muszą być klinowe. Kamienie te mogą być ciosowe albo łamane, ale warstwowe, lekkie i wytrzymałe, albo też cegły bardzo dobrze wypalone i twarde. Sposób ten zasklepienia jednakże wymaga pełnego rusztowanie z krąży nami opierzonemi.

b)    Zasklepienie „na kanafasz“ polega na tern, że spoiny wsporne układa się ukośnie, czyli przekątnie względem ścian lokalu, w którym to celu używa się tylko szkieletu z kilku krążyn dla ustalenia zarysu głównych łuków sklepienia, a zresztą sklepi się „od ręki“. Ten sposób zasklepienia zastosowuje się tylko do sklepień ceglanych i odznacza się tem, że sklepienie takie wspiera się na wszystkich ścianach lokalu.

c)    Zasklepienie na jednej krąży nie ruchomej polega na tem, że na krążynie — przesuwalnej po kierownicach do murów podłużnych przytwierdzonych — układa się cegły najwęższym ich bokiem podłużnie lub wszersz wachlarzowo tak, by tworzyły warstwę ku ścianie przyczółkowej nieco nachyloną i słabym łukiem od oporów ku podniebieniu wklęśniętą. Spoiny styczne przycina się klinowo w promieniu łuku krążyny, lub też pozostawia się je otwarte, bez przycinania, i klinuje; po uskutecznieniu w ten sposób jednej warstwy przesuwa się krążynę i wykonuje warstwę drugą itd. Sklepić poczyna się równocześnie od obu ścian przyczółkowych i prowadzi się równomiernie ku środkowi lokalu, gdzie pozostały ostatecznie otwór soczewkowy zasklepia się sposobem kolebkowym jak pod aj.

Sposób zasklepienia na jednej krążynie zastosowuje się wyłącznie do sklepień ceglanych, których strzałka jest nie większa niż 30 cm, a rozpiętość niż i m; zasklepienie tego rodzaju wykonuje się łatwo i szybko i rozkłada ciśnienie na wszystkie ściany lokalu.

6.    Sklepienie wszelkich sposobów poczyna się zawsze od oporów i wykonuje równomiernie ku wierzchołkowi, który zamyka się cegłami klinowo przyciętemu i silnie wbijanemi; zamknięcie to zowie się kluczem. Sklepienie po wykonaniu zalewa się z wierzchu zaprawą.

7.    Wiązanie muru sklepieniowego stosuje się ściśle do prawideł, obowiązujących mur zwykły (poz. 119.); toż samo tyczy się grubości spoin.

8.    Rusztowanie pełne, potrzebne do wykonania sklepienia sposobem kolebkowym, wyżej pod 5 aj określonym, ma w dolnej części słupy, ustawione co 2 do 4 m na podwalinach (belki lub deski) na podłodze ułożonych i podpierające płatwie ; ie jednak muszą przypaść niżej pachy sklepienia, bo na nich spoczywa górna część, złożona z krążyn, ustawionych w odstępach co 2 do 25 m, z wierzchu ołaconych łatami 3 X 3 do 35 X 5 cm lub opierzonych deskami ze spoinami 1 cm szerokiemi dla umożliwienia ściekania wody i zaprawy. Krążynom ze wrzględu na osiadanie daje się wzniesienie pod sklepienie ceglane 0 005 do 0 007, a pod sklepienie ciosow⁷e 0 010 do 0-015 rozpiętości sklepienia.

Rusztowanie krążynowe miernej jakości osiada o 002 {s—f), dobrej zaś jakości stojące o 0-005 («—/), wiszące o 0-01 (*•—/); s jest tu rozpiętością, / strzałką sklepienia.

Osiadanie sklepienia wynosi gdy / = albo^-, gdy/< y.

Rusztow-ania krążynowe pod wielkie i ciężkie sklepienia należy wńązać i wyko nywać według zasad sztuki ciesielskiej, po poprzedniem obliczeniu ich statycznem ; pod małe zaś sklepienia wykonuje się te rusztowania wT sposób-zwykle praktykowany.

9. Rusztowania należy pozostawić możliwde najdłużej i usuwać dopiero wtedy, gdy zaprawa dokładnie stwardniała, to jest po upływde kilku tygodni; usuw-anie trzeba prowadzić bardzo ostrożnie, oględnie i powoli bez żadnych wrstrząśnień, do którego to celu służą kliny, garnki z piaskiem, worki z piaskiem, śruby itp.

e) Sklepienia z betonu ubijanego i sklepienia z żelbetonu.

133. Metr kwadr, liczony w rzucie poziomym, sklepienia płytkiego, ubijanego z betonu cementowego portlanekiego miedzy trawersami, w stosunku cementu do czystego piasku rzecznego, ostrego, i do płókanych kamyków wielkości orzecha laskowego 1:2:2 (liczba bieżąca 6 w tablicy pod poz. 123.,

str. 391), o strzałce, wynoszącej -g do czyli średnio część odstępu

trawers, wykonać, a mianowicie: kamyki przepłókać, materjały z odległości do 20 m dowieść, beton starannie zarobić, na miejsce przeznaczenia dostawić, rozsypać, wyrównać i ubić na stosowną

grubość w kluczu i pachach, wraz z osłoną betonem widocznych części trawers, z rusztowaniem i czystą wyprawą dolnej powierzchni, bez opierzenia:

b)    za każdą dalszą 2 metrową głębokość:

0-15 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

c)    za każde wyższe piętro względnie wysokość 4 metrową :

0-30 pomocnika,

10% jak wyżej;

d)    za każdą dalszą o 1 cm większą grubość średnią sklepienia należy zwiększyć powyższe wymiary roboty i materjałów o 150/J

a) Sklepienia G cm w kluczu,

8 cm na oporach, czyli średnio 7 cm grubego w kanałach, piwnicy do 2 m głębokości, lub w parterze:

110 godz. murarza,

2-15 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0-023 ms = 32 kg cementu,

0-046 m³ piasku,

0*046 m³ kamyków,

0 012 w³ wody,

Uwagi.

beionu w innym stosunku mieszaniny wymaga

X 0023 = 0-02 m³ cementu na-Iw² sklepienia, piasku

1 mz sklepienia. Stąd x =

1. Metr kwadratowy sklepienia ".roboty wyżej pod aj do dj wyznaczonej; natomiast wymiar materjału oblicza się , proporcjonalnie do odnośnych wymiarów materjałów tablicy pod poz. 123. i do wymiaru materjału pod aj wyznaczonego. Tak na przykład potrzebna ilość cementu do 1 mz sklepienia średnio 7 cm grubego z betonu w stosunku 1:2:3 (liczba bieżąca 7 w tablicy pod poz. 123.) wyniknie z proporcji 0 295 : 0 251 = 0-023 : x, której pierwsze dwa człony są ilościami cementu w metrach sześciennych, potrzebnemi według tablicy pod poz. 123. do 1 m³ betonu w stosunku szukanym 1:2:3 i danym pod aj 1:2:2, trzeci zaś człon jest ilością cementu, wykazaną wyżej pod aj na 0251

0-295

zaś będzie potrzeba 2 x = 0-04 m³, a kamyków 3a? = 0 06 m³.

2.    Grubość sklepienia wynosi z reguły 6 do 8 cm w kluczu a w pasze o 2 nu więcej ; beton poczyna się sypać i ubijać od trawers ku kluczowi, a górne i dolne pasy trawers osłania się betonem szczelnie celem ochrony przed ogniem. Ostatnie pola sklepienia należy opierać także na trawersach celem zapobieżenia powstawaniu rys w sklepieniu. Przed upływem dwu tygodni po skończeniu ubijania nie należy zdejmować opierzenia. Do nadnmrowania sklepień używa się lichszego betonu.

3.    Obliczenie wytrzymałości trawers, ich najkorzystniejszego odstępu wzajemnego od środka do środka, oraz wielkości i grubości podkładek, zawiera się niżej w rozdz. VII. pod poz. 615. i 621.

4.    Dla sklepień betonowych przyjmuje się w praktyce wzajemna odległość trawers od osi do osi e = l-25 do 2⁻50 ćm, a tylko jeżeli wielkie powierzchnie są w ten sposób do zasklepienia, to oblicza się najkorzystniejszy odstęp e trawers według wzoru 92. względnie 93. pod poz. 621.

¹ Zob. uwagę 10. pod poz. 123. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

5.    Zamiast, nasypki nad terni sklepieniami dają i akie beton z 1 częścią ciasta wapiennego i 8 do 10 części tłuczonych żużli lub tłuczone a ceglanego; żużel jednak nie powinien zawierać siarki, która niszczy żelazo.

6.    Obliczenie wytrzymałości sklepienia kolebkowego w ogóle a zatem i betonowego polega na tern, że oblicza się punkt zaczepienia i wielkość wypadkowej z ciężaru własnego, nadmurowania, nasypki, podłogi itd., oraz z ciężaru użytkowego; następnie wyznacza się sposobem rachunkowym lub wykreślnym wielkość parcia poziomego H w kilogramach na długość jednego metra sklepienia w kluczu i wielkość ciśnienia E na oporze w kilogramach również na długość 1 m sklepienia. Poczem oblicza się grubość sklepienia w kluczu w centymetrach :

100 kd

j na oporze :

rl₂ =

100*7 ’

gdzie *rf jest dopuszczalnem natężeniem cisnącem w kilogramach na 1 cm* przekroju sklepienia.

7. Sklepienia grubsze niż 15 cm liczy się według objętości z uwzględnieniem pozycji 126.

134.    Metr kwadr, liczony w rzucie poziomym, sklepienia z betonu cementowego portlanckiego na trawersach żelaznych, we wzajemnych odstępach e osadzonych, wykonać jak pod poz. 183. opisano, ale wzmocnionego według systemu M elan a poprzecznemi wkładkami żelaznemi o przekroju J_ (zwykle Nr. 8. lub 10.), tworzącemi żebra we wzajemnej odległości 0 8 do 1*2 w,^cżyli' średnio co 1 m ułożone, płytkim lukiem — jak slde-

e . e

pienie — o strzałce s = do jj wygjete i zmontowane, pomiędzy

któremi beton sklepienia ma być ubity.

oraz

Wymiar roboty i materjału jak pod poz. 138., z doliczeniem jednakże poprzecznych wkładek żelaznych łukowych (żeber) ustalenia ich położenia, względnie zmontowania.

Uwaga. W budownictwie lądowem odstęp trawers — z zachowaniem zresztą dat wyżej określonych — nie powinien w regule przekroczyć im.

Chociaż mówiąc nawiasem, tym systemem można wykonywać łatwo sklepienia do 10m rozpiętości o strzałce, wynoszącej około 8% tej rozpiętości; po poprzedniem jednak obliczeniu statycznem rozmiarów żelaznych belek, żeber i grubości sklepienia sposobem przez Melana podanym.¹

135.    Metr kwadr, płyt z ubijanego betonu cementowego portlanckiego na trawersach, zresztą jak pod poz. 183. opisano, wykonać, a mianowicie:

¹ Hochbaukunde von Ingenieur Hermann Daub, II. część, drugie wydanie z roku 1909, sir. 311. do 312. włącznie.

Uwagi.

1.    Płyty wspierają się na górnych lub dolnych pasach trawers ; a gdy są grubsze niż 15cm, to liczy się je według objętości z uwzględnieniem poz. 126.

2.    Płyty z betonu ubijanego są mniej wytrzymałe niż sklepienia betonowe lej samej grubości; najodpowiedniejsze wszakże są te płyty, w których trawersy żelazne są zupełnie zapuszczone, gdyż działają jak zespoły z betonu i żelaza.

3.    Odległość wzajemna trawers przyjmuje się w praktyce na 075 do 1 m.

4.    Opierzenie potrzebne należy liczyć według - odnośnych pozycyj analizy cen dla robót ciesielskich, z uwzględnieniem jednakże tylko 20 do 50°/₀ ceny maierjału drzewnego tytułem zużycia drzewa.

136* Metr kwadr, liczony w rzucie poziomym, sklepienia z betonu cementowego portlanckiego na trawersach wykonać jak pod poz. 133. opisano, ale systemem Moniera, t. j. z wkładkami żelaznemi dłużnicami i przecznicami (przewiązkami), w miejscach skrzyżowania drutem w plecionkę powiązanemi, a co do swej grubości i odstępów bliżej w zamówieniu określonemi, w ten sposób jednak, by stosunek średniej grubości poszczególnych prętów do średniej grubości sklepienia wynosił 0 65:5 ; łącznie z rusztowaniem i czystą wyprawą od spodu, bez opierzenia; w piwnicy lub w parterze :

0-0162 m³ = 22 68 kg cementu, 0 0324 ms piasku rzecznego,

0 0324 w³ kamyków,

0 0082 w³ w ody, 1 536 kg żelaza kutego na wkładki ;

a) Płyt 8 cni grubyeli w piwnicy lub w parterze:

112 godz. murarza,

2 25 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 0236 m '> = 3304 kg cementu portlanckiego,

0 0472 m3 piasku rzecznego,

0 0472 m³ kamyków,

0012 m³ wody;

b)    za każdą dalszą głębokość 2 metrową :

0-15 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

c)    za każde piętro, względnie wysokość 4metrową :

0 30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

d)    za każdą o 1 cm większą grubość płyty należy powyższe wymiary roboty i materjału zwiększyć o 13°/₀.

a) sklepienia 5 cni grubego z poszczególnemi wkładkami żelaznemi średnio 0 65 cm grubemi:

0-8Ó godz. murarza,

1*55 godz, pomocnika,

10% jak wyżej,

h) sklepienia 6 cm grubego z poszczególnemi wkładkami 0*78 cm średnio grubemi:

0*95 godz. murarza,

1*85 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*0195 m³ = 27*3 kg cementu, 0*0390 m³ piasku rzecznego, 0*0390 w³ kamyków,

0*010 m³ wody,

6*33 kg żelaza kutego na wkładki ;

c)    sklepienia 7 cm grubego z poszczególnemi wkładkami 0*91 cm średnio grubemi:

1*10 godz. murarza,

2*15 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*0227 m³ = 31*78 kg cementu, 0*0454 m³ piasku rzecznego, 0*0454 m³ kamyków,

0*0115 m³ wody,

7*50 A# żelaza na wkładki;

d)    sklepienia 8 cm grubego z poszczególnemi wkładkami 1*04 cm średnio grubemi:

1*25 godz. murarza,

2*50 godz. pomocznika,

10% jak wyżej,

0*0260 m³ = 36*4 kg cementu; 0*0520 w³ piasku rzecznego,

00520 m³ kamyków,

0 0132 m* wody,

8*58 kg żelaza kutego na wkładki ;

e)    sklepienia 9 cm grul »ego z poszczególnemi wkładkami 117 cm średnio grubemi:

1*40 godz. murarza,

2-80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*0292 w³ = 40*88 kg cementu, 0*0584 m?> piaskti,

0*0584 m³ kamyków,

0*0149 m³ wody,

9*05 kg żelaza jak wyżej;

f)    sklepienia 10 cm grubego z poszczególnemi wkładkami 1*30cm średnio grubemi:

1*55 godz. murarza,

3*10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*0325 m³ = 45*5 kg cementu, 0*065 m³ piasku,

0*065 w³ kamyków,

0*0165 m³ wody,

10*73 A# żelaza jak wyżej;

g)    za każde piętro, względnie wysokość 4 metrową, bez różnicy grubości sklepienia:

0*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwagi.

1.    Jeżeli sklepienie ma być wykonane z betonu zarobionego w innym stosunku,

to wymiar roboty i żelaza pozostaje ten sam, co pod aj do g), natomiast wymiar materjałów mieszaniny betonu oblicza się w sposób wyżej w uwadze 1 pod poz. 133. wskazany.    s,

2.    Sklepienie betonowe systemu Moniera odpowiada więcej celowi, niż płyta Moniera na trawersach; jest wytrzymalsze i wśród równych warunków obciążenia i rozmiarów otrzymuje mniejszą grubość; jest zatem lżejsze i tańsze, ma mniejszą nasypkę i niewyinaga tak silnych trawers.

Odstęp wzajemny trawers pod sklepienia betonowe wynosi w regule 125 do 4 m, strzałka zaś do — rozpiętości sklepienia, względnie odstępu trawers; grubość

sklepienia w kluczu trzeba zawsze statycznie obliczyć; nie powinna być jednak niniejsza niż 3 cm. Wielkie, bardzo obciążone sklepienia otrzymują dwie plecionki wkładek : dolną i górną.

137.    Metr kwadr, płyty, względnie płaskiego sklepienia z betonu cementowego portlaneki ego, ubijanego na trawersach wykonać systemem Monier a, to jest z wkładkami żelaznemi, zresztą jak pod poz. 136. opisano, wymaga wymiaru roboty i materjału pod tą pozycją policzonego, ' zmniejszonego jednak o 10%.

Uwaga. Odległość trawers w praktyce nie powinna przekroczyć 2‘5m. Płyty zresztą wykonuje się na miejscu budowy jako jednolitą całość; albo też dostarcza się już gotowe o stosownych rozmiarach częściowych, które się układa na trawersach i osadza na cemencie. W ten ostatni sposób zaoszczędza się opierzenia z odnośnem podparciem i otrzymuje się zaraz gotową już powałę. «

Do obliczonego teoretycznego ciężaru wkładek żelaznych w zespołach z betonu i żelaza dolicza się : 10% na przewiązki, 10 do 15% na zaokrąglenie ciężaru ; razem więc 20 do 25%-

138.    Metr kwadr, płyty Rabitz a, 3 cm grubej, w miejsce podsiębitki i wyprawy sufitowej wykonać, a mianowicie: siatkę z drutu żelaznego pocynkowanego, 1 do 15 mm grubego o oczkach 1 do 2-5 cm dużych, w stośownem miejscu (około 3 do 4 cm) poniżej belek stropowych zawiesić zapomocą prętów żelaznych 10 mm grubych, w siatkę wplecionych wzdłuż wszystkich ścian bieżących i hakami ściennymi co 20 cm przybitych, oraz naprężyć; do każdej belki stropowej 2 ma hakami ukośnie od spodu wbitymi przytwierdzić w odstępach co 50 cm, środek siatki w każdem polu między 2 ma belkami w odstępach również co 50 cm na silnym drucie przez siatkę przewleczonym i do obu belek hakami ukośnie wbitymi przymocowanym, zawiesić, zaprawę na siatkę do 25 mm grubo narzucić z pomocą przytrzymanej deski, lub blachy z drugiej strony siatki, i czysto z gładkiem zatarciem od strony zewnętrznej na 5 mm grubo wyprawić :¹

0 006 m³ = 8⁻4 kg gipsu,

04)12 w³ wapna gaszonego, 0024 m³ piasku,

0 016 m:] wody,

0-17 litra kleju galaretowego

a) z zastosowaniem zaprawy wapienno gipsowej na dole:

2 55 godz. murarza,

2 05 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

006 kg włosia bydlęcego,

1 m² siatki drucianej pocynko-wanej,

b)    z zastosowaniem zaprawy cementowej portlanckiej w stosunku 1:3, na dole:

3 90 godz. murarza,

2 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 0114 m³ = 15-96 kg cementu, 0 0342 w³ piasku rzecznego,

0 0076 m³ wody,1 0 047 kg włosia bydlęcego, siatka druciana, pręty i haki jak wyżej pod a) ;

c)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową:

0 45 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

139. Metr kwadr, ściany Rabitza, 3 cm grubej, wykonać,

•M-

c metrów pręta

żelaznego kutego, gdzie aib to długość i szerokość lokalu, względnie całkowitej płyty Rabitza,

5 c ilość haków ściennych, 10 cm grubych, 15 cm długich, do przymocowania prętów,

2 m drutu silnego do zawieszenia siatki między belkami,

8 haków do przytwierdzenia drutu tego i siatki do belek;

a mianowicie siatkę z drutu 1 do 2 mm grubego, żelaznego, po-cynkowanego, o oczkach 1 do 2 5 cm dużych, dostarczyć, na miejscu przeznaczenia ustawić wraz ze stosownym szkieletem żelaznym, naprężyć, przymocować, zaprawę do 20 mm grubo na siatkę narzucić z pomocą przytrzymanej deski lub blachy z drugiej strony siatki, a następnie z obu stron gładko po 5 mm grubo wyprawić z czystem zatarciem :

a)    z zastosowaniem zaprawy wapienno gipsowej na dole:

2-00 godz. murarza,

1*55 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m'¹ siatki drucianej, wraz ze szkieletem,ustawieniem i przymocowaniem,

wymiar materjału zaprawy jak pod poz. 138. a)\

b)    za każdy centymetr większej grubości na dole dolicza się do a):

0'45 godz. murarza,

0-25 godz. pomocnika,

¹ Zob. uwagę 2. pod poz. 87.

10" ₀ jak wyżej, wymiar materjału zaprawy wynosi 33% wymiaru pod poz. a) ;

c) z zastosowaniem zaprawy z cementu portlanckiego w stosunku 1: 3 na dole:

2-95 godz. murarza,

195 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m‘i siatki drucianej wraz ze szkieletem,ustawieniem i przymocowaniem,

wymiar materjału zaprawy, jak pod poz. 138. b)\

d) za każdy centymetr większej grubości na dole dolicza się do c) :

e)    za każde wyższe piętro dolicza się do poz. a) i c) :

0 45 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

f)    za każde wyższe piętro dolicza się do poz. b) i d) :

015 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

0 80 godz. murarza,

0'35 godz. pomocnika,

10«/, jak wyżej, wymiar materjalu zaprawy wynosi, 33% wymiaru pod poz. c)\

Uwagi.

1. Majster murarski Rabitz około roku 1870 wprowadził płyty, względnie ściany, złożone z siatki drucianej, narzuconej z jednej lub z obu stron zaprawą gipsową zmieszaną z wapnem : dziś używają także zaprawy wapiennej, tripolitowej, wapienno-cementowej lub cementowej. W regule zastosowują do płyt Rabitza zaprawę wapiennogipsową, a mianowicie : do pierwszego grubego narzutu : zaprawa składa się z 1 części gipsu, 2 części wapna, 4 części piasku ; a do czystej gładko zatartej 5 mm grubej wyprawy z 2 części gipsu, 3 części wapna i 6 części piasku ; wyprawę tą należy przedsięwziąć zanim jeszcze narzucona zaprawa wyschnie.

W razie zastosowania zaprawy cementowej bez stosownego opierzenia, lecz tylko narzuconej na siatkę, trzeba domieszać do pierwszego grubego narzutu włosia bydlęcego lub wapna.

2.. Siatkę do płyt i ścian Rabitza wyrabiają z drutu żelaznego 1 do l⁻5 mm grubego o oczkach 6 bocznych lo do 2⁻5 cm dużych, w zwojach do 1*5 rn szerokich i 50 m długich; drut bywa w regule pocynkowany, gdyż zaprawa gipsowa niszczy szybko żelazo z powodu zawartości siarki. Siatki przeznaczonej pod zaprawę cementową nic potrzeba cynkować, gdyż cement z żelazem najsilniej się łączy i chroni je.

3.    Z powodu wielkiej gjętkości i podatności siatki drucianej, można z łatwością wytworzyć najrozmaitsze łamane i krzywe powierzchnie, wskutek czego używa się płyt Rabitza dosyć powszechnie do naśladownictwa sklepień, do powierzchni dowolnie krzywych, łamanych, do ogniochronnej osłony słupów żelaznych drzewa itp.

4.    Należy unikać wykonania ścian lub płyt Rabitza wapiennogipsowych w miejscach wilgotnych, gdyż gips utrzymuje się bardzo źle w wilgoci i niszczeje.

5.    Ścianki Rabitza bywają w regule 4 cm grube, dochodzą jednak aż do grubości 8cm, ale nie więcej. Wykonują także ścianki 3 cm grube, i to przeważnie wtedy, jeżeli mają"tworzyć podwójną ścianę do pomieszczenia we wnętrzu drzwi wsuwanych. Ponieważ każda ścianka, składająca taką podwójną ścianę, byłaby tylko z jednej strony gładko wyprawiona, więc należałoby w takim razie zmniejszyć odnośny wymiar roboty każdej, a mianowicie : wymiar roboty pod poz. 139 .aj o 0-35 godz. murarza, i 0-15 godz. pomocnika, a wymiar roboty pod poz. 139. cj o OuO godz. murarza, i 020 godz. pomocnika.

f) Gzymsy czyli osnowy.

140. Metr bież. gzymsu głównego, kordonowego lub oporowego, bez względu na wysokość jego umieszczenia, oraz

bez względu na wyskok i wysokość przekroju, licząc powierzchnię przekroju gzymsu jako iloczyn z wyskoku i wysokości, łącznie z wyprawą, obieleniem lub obarwieniem :¹

b) gzymsu o przekroju nad 0*2 w³, licząc na 1 w³ przekroju: a) na zaprawie wapiennej:

G7 godz. murarza,

25 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

250 cegieł wybranych,

0*12 w³ wapna gaszonego,

0*24 m³ piasku,

0*12 m³ wody;

ß) na zaprawie gipsowej:

73*70 godz. murarza,

27*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,.

250 cegieł wybranych,

0*04 m³ = 56 kg gipsu,

0*08 m³ wapna gaszonego,

0*24 m³ piasku,

0*136 m³ wody;

Y) na zaprawie z cementu romańskiego :

robota jak pod ß),

250 cegieł wybranych,

0*12 m³ === 108 kg cementu romańskiego,

0*24 m³ piasku,

0*09 m³ wody;

o) na zaprawie z cementu portlanckiego :

robota jak pod ß),

250 cegieł, wybranych,

0*12 m³ — 168 kg cementu portlanckiego,

0*24 m³ piasku,

0*072 m³ wody.

a) gzymsu o przekroju do 0*2 w³, licząc na 1 m³ przekroju :

a) na zaprawie wapiennej :

100 godz. murarza,

33*50 godz. pomocnika,

10'Vo jak wyżej,

300 cegieł wybranych,

0*17 m³ wapna gaszonego,

0*34 m³ piasku,

0*17 m³ wody;3 ß) na zaprawie gipsowej :

110 godz. murarza,

30*85 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

300 cegieł wybranych,

0*00 nfi = 84 kg gipsu,

0*11 m³ wapna gaszonego,

0*34 m³ piasku,

0*20 m³ wody;

Y) na zaprawie z cementu romańskiego : robota jak pod ß),

300 cegieł wybranych,

017 m³ = 153 kg cementu romańskiego,

0*34 m³ piasku,

• 0*127 m³ wody;

8) na zaprawie z cementu portlanckiego : robota jak pod ß),

300 cegieł wybranych,

0*17 m³ — 238 kg cementu portlanckiego,

0*34 m³ piasku,

0*085 ni³ wody ;

Przykład.

Chcąc obliczyć ceno gzymsu 45 cm wysokiego i 40 cm wyskoku, czyli o przekroju 0*45 X 0*40 = 0*18 m⁸, to jest mniejszym niż 0 2 m³, oblicza sie koszt gzymsu o przekroju 1 m- według a), a otrzymana cena, wymnożona przez 018 daje cenę szukaną gzymsu.

l)la gzymsu zaś 0*5 m wyskoku i 0 5 m wysokiego, czyli o .przekroju 0-5 X 0*5 = 0-25 m-, to jest większym niż 02 m³, oblicza się naprzód cenę dla gzymsu o przekroju 1 według b), a wy-mnóżywszy ją przez 0*25, otrzymuje się cenę szukaną.

Uwagi.

1.    Gzymsy z kamienncmi płytami wiszącemi należy obliczać również według powyższych zasad, bez poirącenia bryłowatości płyty, ale też i bez doliczenia osobnego wynagrodzenia za wyciągnięcie płyty na górę i osadzenie.

2.    U gzymsów ze sterczynami (konsolami, kroksztynami), których osadzenie osobno liczyć należy, tło czyli fryz nie wlicza się w przekrój gzymsu.

3.    Jeżeli gzyms nie ma członkowań, tylko wklęśl, potrąca się od powyższych wymiarów robocizny i materjału 25%.

4.    Jeżeli gzymsy mają oirzymać osobne ozdoby jak: siarczyny (konsole), rozeiy, głowice, zębniki, zworniki, liścienie, jajniki itp. z kamienia wykute, lub odlane z gipsu, z wapna hidraulicznego, cementu itd., to należy je osobno liczyć wraz z osadzeniem.

5.    Długość gzymsu mierzy się zawsze we zwrotach wklęsłych po brzegu wewnętrznym, a we zwrotach wypukłych po brzegu zewnętrznym gzymsu.

Obramienia (Chambrams) oblicza się jak gzymsy o wysokości sięgającej aż do oprawy drzwi, względnie okna.

6.    Zakotwienie płyt gzymsowych jest konieczne i musi być tern silniejsze, ezem występ ich na zewnątrz jest większy. W szczególności należy płyty gzymsowe zakotwić pionowo z warstwami muru, położonemi na 25 do 35 m niżej, zapomocą zwykłego żelaza kotwiowego, albo krągłego 2 cm grubego i to w każdym filarze okiennym dwiema, a w murze bieżącym co najwyżej po 1*5?» wzajemnie odległenii kotwiami. Zakotwienie płyt z więzbą dachową jest niedopuszczalne, gdyż w razie pożaru płyty zwaliłyby się.

0010 m³ piasku,

0 02 m³ wody -,

b) na zaprawie gipsowej:

0’88 godz. murarza,

0 44 godz. pomocnika,

6 cegieł wybranych,

141. Metr bież. pasu, pasma, pręgi gzymsowej, obramienia (Chambrams) itp. od 15 do 80 cm szerokości a 5 cm wyskoku, wraz z obieleniem lub obarwieniem, bez różnicy wysokości (zob. uwagi pod poz. 146):

a) na zaprawie wapiennej:

0 80 godz. murarza,

0 40 godz. pomocnika,

10"/,, jak wyżej,

6 cegieł wybranych,

0‘005 m³ wapna gaszonego,

0-01 w3 piasku,

0-002 m³ = 2-8 kg gipsu,

0-003 m³ wapna gaszonego, 0-01 m³ piasku,

0 000 m³ wody ; c) na zaprawie cementu romańskiego : robota jak pod b),

G cegieł wybranych,

0-005 m³ = 4*5 kg cementu romańskiego,

0 004 m³ wody; d) na zaprawie z cementu portlanckiego : robota jak pod b),

6 cegieł wybranych,

0-005 w³ = 7 kg cementu portlanckiego,

0 01 w³ piasku,

0-03 m³ wody. (zob. poz. 140.).

Uwaga. Takie gzymsy większych rozmiarów, jak również gzymsy ząbkowane, wysadzone cegłami, oraz wnęki przerywane, prostokątne lub kwadratowe, obliczają się jako mur pełny z cegieł.

142. Metr bież. mniejszych gzymsów ozdobnych, z wyskokiem do 8 cm, bez względu na różnice wysokości przekroju; dalej pasków lub gładkich opasek okien do 15 cm szerokich, bez różnicy wysokości piętrowej:

c)    na zaprawie z cementu romańskiego :

robota jak pod b),

3 cegły wybrane,

0 002 w³ =ł 18 kg cementu romańskiego,

0-004 ni'' piasku,

0 002 m³ wody;

d)    na zaprawie z cementu portlanckiego :

robota jak pod b),

3 cegły wybrane,

0'002 m³ = 2'8 kg cementu portlanckiego,

0-004 m³ piasku,

0 002 m³ wody.

a)    na zaprawie wapiennej:

0 70 godz. murarza,

0 30 godz. pomocnika,

1.0% jak wyżej,

3 cegły wybrane,

0 002 ni'* wapna gaszonego,

0-004 w³ piasku 0-000 w³ wody (uwaga 2. poz. 87.) ;

b)    na zaprawie gipsowej:

0 77 godz. murarza,

0*33 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

3 cegły wybrane,

0 001 m³ = 14 kg gipsu,

0-001 m³ wapna gaszonego,

0 004 m³ piasku,

0 002 m³ wody ;

143. Metr bież. członkowań gzymsowych 2 do 4 w« wyskoku, bez różnicy wysokości piętrowej, na zaprawie wapiennej:

0⁻40 godz. murarza, 0*20 godz. pomocnika, 10"/,, jak wyżej,

0 001 m³ wapna gaszonego,

0 002 m³ piasku,

0 003 m* wody.

Uwaga.’ W razie użycia zaprawy gipsowej, z cenieniu romańskiego lub port-lanckiego, należy zwiększyć powyższy wymiar roboiy o 10%, a materjały zaprawy pod poz. 142. bj, cj, dj zmniejszyć o połowę.

144. Metr bież. ciągnięcia żłobków nieczłonkow anycli bez różnicy wysokości piętrowej:

0*20 godz. murarza,

10°/₀ jak wyżej.

145. Metr bież. zębnika 5 do 8m3 wyskoku i wysokości wykonać kompletnie i wyprawić, bez różnicy wysokości piętrowej:

0*002 m³ piasku,

0*007 w³ wody -,

c)    na zaprawie z cementu romańskiego:

robota i piasek jak pod b), 0*005 w³ — 4*5 kg cementu romańskiego,

0*00Im³ wody;

d)    na zaprawie z cementu port-I anckiego :

robota i piasek jak pod b), 0*005 m³ = 7 kg cementu port-lanckiego,

0*005 w³ wody.

a)    na zaprawie wapiennej: 2 50 godz. murarza,

0 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*005 m³ wapna gaszonego

0*002 m³ piasku,

(f*007 nfi wody ;

b)    na zaprawie gipsowej: 2*75 godz. murarza,

0*55 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*002 w³ = 2*8 kg gipsu, 0*003 w³ wapna gaszonego,

146. Uwagi.

1.    Wykonanie gzymsów lub wklęśli gzymsowy cli, pod poz. 110. do 145. włącznie opisanych, ale na starych budynkach, oblicza siet ściśle według tychże pozycyj; ze względu jednak na potrzebę osobnego rusztowania podnosi się wymiar roboty o 50°/₀.

2.    Jeżeli stare gzymsy lub wklęsłe potrzeba tylko na nowo wyciągnąć zaprawą, to jako koszt rusztowania dolicza się 15° ₀ do robocizny, pod poz. 140. do 145. włącznie wykazanej, a potrąca się całą ilość cegły i 25% materjału zaprawy.

3.    Gzymsy czyli osnowy budowli surowcowej obliczać należy tak, jak zwykły mur ceglany (poz. 104., 106., 107.), obliczony jednak stąd wymiar roboty murarskiej należy zwiększyć o 20% za dodanie cegieł formowych, oraz o 10% za odznaczenie spoin.

4.    Jeżeli gzymsy mają otrzymać znaczny wy 4* ok i zachodzi potrzeba zastosowania płyt wiszących z kami aia, z betonu i żelaza, lub tym podobnych konstrukcyj, to należy je policzyć osobno, łącznie z ewentualnem dostawieniem i osadzeniem beleczek żelaznych z kotwiami itp.

5. Do ułatwienia zorjentowania się co do całkowitego kosztu fasady, oraz do uproszczenia obracliowań podczas wykonania, zwłaszcza gdy fasada ozdobniejsza, zaleca się wyznaczenie zbiorowej ceny jednostkowej od 1 m² powierzchni fasady całkowitej, t. j. wyprawa z wysadzeniem i wyciągnięciem wszelkich gzymsów, lizen, pilastrów, obramień itd., z osadzeniem płyt wiszących, sterczyn (konzoli), ewentualnych przedmiotów roboty rzeźbiarskiej itp. W tym celu należy obliczyć koszta każdej poszczególnionej właśnie roboty wchodzącej w skład fasady na podstawie odnośnych planów i zasad analizy cen, i sumę wszystkich tych kosztów podzielić przez powierzchnię fasady, mierzoną od naroża do naroża muru w poziomym, a od najwyższego brzegu cokołu do najwyższego brzegu gzymsu okapowego w pionowym kierunku:

147. Metr kwadr, naprawy starego gzymsu kordonowego, wklęśli, opasek, obramień lub obdasznic, bez różnicy wysokości piętrowej, licząc powierzchnie tej naprawy jako iloczyn długości gzymsu przez l¹ s wysokości jego przekroju:

0*013 m³ wapna gaszonego, 0 026 nfi piasku,

0 04 w³ wody.¹

3 00 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

15% jak wyżej,

148. Dziurę w gzymsie przebić dla przepuszczenia rury spadowej dachowej, wraz z naprawą i zaprawieniem gzymsu, bez różnicy wysokości piętrowej :

1*25 godz. murarza,

1*00 godz. pomocnika,

10o/₀ jak wyżej,

0*01 w*³' wapna gaszonego, 0*02 w³ piasku,

0*03 w³ wody.

g) Bruki i posadzki.

149. Metr kwadr, bruku z kamienia łamanego 20 do 25 cm grubego do spadu, — a w miarę potrzeby — wraz ze ściekami i chodnikami ułożyć, z częściowem przyciosaniem kamieni, z silnem wyklinowaniem i zapełnieniem spoin, w piwnicy lub w parterze (zob. poz. 152. i 154.):

0*30 do 0*35 m³ kamienia, 0*13 m³ piasku-b) na zaprawie wapiennej: 1*80 godz. murarza,

1*80 godz. pomocnika,

a) na piasku:

1*40 godz. murarza lub brukarza,

1*40 godz. pomocnika,

10#/₀ jak wyżej,

0 30 do 0*35 m* kamienia,

10"/« jak wyżej,

0 30 clo 0 35 m³ kamienia,

0 03 m:> wapna gaszonego,

0 09 m³ piasku,

0 09 m?> wody; 1 c) na zaprawie z cementu romańskiego lub portlànckiego:

2 00 godz. murarza,

200 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 0225 wfi = 20 25 kg cementu romańskiego lub 3150 kg cementu portlànckiego,

0 09 m?> piasku,

009 ms wody;

d) za każde wyższe piętro lub wysokość 4 metrową :

090 godz. murarza,

10% jak wyżej.

150.    Metr kwadr, bruku 15 cm grubego z kamienia łamanego lub z otoczaków rąbem układanych, zresztą jak wyżej wykonać w piwnicy lub w parterze: ¹

c)    na zaprawie z cementu romańskiego lub portlànckiego:

160 godz. murarza,

160 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

015 m³ kamienia,

002 m³ = 18 kg cementu romańskiego lub 28 kg cementu portlànckiego,

0*08 m³ piasku,

0*08 w.³ wody;

d)    za każde piętro, względnie wysokość 4metrową:

0 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na piasku:

0 90 godz. murarza lub brukarza,

0 90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

015 w³ kamienia,

010 m³ piasku;

b)    na zaprawie wapiennej:

140 godzin murarza,

140 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

015 m³ kamienia,

0 025 w³ wapna gaszonego,

0 08 w³ piasku,

0 08 w³ wody;²

151.    Metr kwadr, bruku kostkowego, to jest z kamiennych kostek 15 X 15 X 15 lub 20 X 20 X 20 cm ułożyć, zresztą jak wyżej opisano: ¹

b) na zaprawie wapiennej: 180 godz. murarza,

180 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m~ kostek kamiennych,

0 022 m³ wapna gaszonego,

a) na piasku:

140 godz. murarza lub brukarza,

140 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m² kostek kamiennych,

013 w³ piasku;

152. Jeżeli pod poz. 149. do 151. włącznie potrzeba powierzchnię terenu pod bruk wyrównać, to jest przeciętnie do 30 cm miejscami skopać a miejscami podsypać, to dolicza się do robocizny tamże wykazanej na 1 w⁸ :

I 10% jak wyżej.

1*00 godz. pomocnika,

153. Metr kwadr, posadzki z płyt kamiennych 13 do IG cm grubych, wraz z grubszem obrobieniem, zresztą jak wyżej ' ułożyć w piwnicy lub w parterze (zob. poz. 152. i 154.):

c)    na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego:

3*50 godz. murarza,

3*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*20 m³ płyt kamiennych,

0*02 m³ = 18 kg cementu romańskiego lub 28 kg cementu, portlanckiego,

0*07 m³ wody;

d)    za każde piętro, względnie wysokość 4 metrową :

0*G0 godz. pomocnika,

10n/o jak wyżej.

a)    na piasku:

2*80 godz. murarza lub brukarza,

2*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*2 m³ płyt kamiennych,

0*09 m³ piasku ;

b)    na zaprawie wapiennej:

3*20 godz. murarza,

3*20 godz. pomocnika*

10% jak wyżej,

0*2 m³ płyt kamiennych,

0*025 m³ wapna gaszonego,

0 08 m³ piasku,

0*07 m³ wody; ¹

154. Metr kwadr, spoin bruku według poz. 149. do 153’ włącznie już ułożonego na piasku lub na wapnie zwykłem odczyścić i zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego zalać, bez różnicy wysokości:

0*003 m³ = 2*7 kg cementu romańskiego lub 4*2 kg cementu portlanckiego,

0*003 m³ wody.

0*05 m³' piasku,

0*06 m³ wody; ¹

c) na zaprawie z cementu romańskiego lui) portlanckiego : 2*00 godz. murarza,

2*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m- kostek kamiennych, 001G5 ni³ = 14*85 kg cementu romańskiego lub 23*10 kg cementu portlanck i ego,

0*05 m³ piasku,

0*00 m³ wody.

0*60 godz. murarza,

010 pomocnika,

10ft/o jak wyżej,

1 m- płyt obrobionych już z grubsza 8 do 10 cm grubych, 0 09 m?> piasku ; b) za każde wyższe piętro: 140 godz. pomocnika,

155. Metr kwadr, posadzki lub chodnika z płyt kamiennych w gran z grubsza już obrobionych, 8 do 10 cm grubych, ułożyć na piasku: a) na dole;

1 *40 godz. murarza,

0 70 godz. pomocnika,

10" ₀ jak wyżej,

10!* ₀ jak wyżej.

156. Metr kwadr, posadzki z płyt kamiennych, 8 do 10 cm grubych już obrobionych i dostarczonych, ułożyć i spoiny zaprawą zalać, na dole:

0 008 m³ = 7⁻2 kg cementu romańskiego lub 11 *2 kg cementu portlanckiego,

0022 w³ piasku,

0 03 np> wody ;

d)    jeżeli płyty trzeba łączyć na półżłóbki, dolicza się do a), b), c) :

0 70 godz. murarza,

10% jak wyżej, ilość płyt stosowna ze względu na półżłóbki ;

e)    jeżeli płyty są bez półżłob-ków, ale spoiny ich 5 mm grube trzeba wykitować na 8 cm głęboko, dolicza się do a) b) c):

0 70 godz. murarza,

10% jak wyżej, stosowna ilość kitu i oleju, którą wyznacza się na tej podstawie, -że do wykitowania 1 m spoin potrzeba 0 9 kg kitu olejnego i 004.1 oleju lnianego;

f)    jeżeli płyty są na półżłóbki układane a spoiny trzeba wykitować jak pod e), dolicza się do a), b), c):

140 godz. murarza,

a)    na zaprawie wapiennej:

2*00 godz. murarza,

2 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1    w® płyt kamiennych,

001 m'> wapna gaszonego,

0 02 w3 piasku,

003 m³ wody:

b)    na zaprawie wapiennej z zalaniem spoin zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego:

2*0J godz. murarza,

2    00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0007 w»³ wapna gaszonego,

04)03 m³ — 2*70 kg cementu romańskiego lub 4-2 kg cementu portlanckiego,

002 w³ piasku,

003 w³ wody;

c)    na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego:

2 20 godz. murarza,

2 20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m² płyt kamiennych obrobionych,

157. Metr kwadr, posadzki z płyt cementowych lub kamionkowych, 16 do 40 mm grubych, w prostym lub przekątnym kierunku ułożyć i spoiny do 5 mm grube rzadką zaprawą zalać, na dole:

a)    na zaprawie wapiennej :,

180 godz. murarza,

180 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

1    m³ płyt,

0 01 m'« wapna gaszonego,

0 02 m* piasku,

0 03 ms wody; ¹

b)    na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego:

2    00 godz. murarza,

2 00 godz. pomocnika,

10»,o jak wyżej,

1 m³ płyt

0-008 ni? = 7'2 kg cementu romańskiego lub 11-20% cementu portlanckiego,

0-022 m?> piasku,

0 03 wody ;

c)    za podkład z tłuczeńca ceglanego lub kamiennego wodą zlany i ubity pod posadzkę z płyt dolicza się do a) i b):

0 30 godz. pomocnika,

10»/# jak wyżej,

0 08 do 010 tłuczeńca,

d)    za każde piętro, względnie wysokość 4 metrową :

035 godz. murarza,

10% jak wyżej.

158. Metr bież. krawężników do chodników (trotoarów poz. 155.) z czysto obrobionego kamienia na 25 X 25 do 30 X .30cm na piasku ułożyć i spoiny cementem portlanckim czysto zaprawić, bez różnicy wysokości:

0-001 m³ = 1*40 kg cementu portlanckiego,

0'003 m* piasku,

0 005 nf> wody.

10»;o jak wyżej, ilość kitu i oleju jak wyżej;

g) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 1*40 godz. pomocnika,

10"/,, jak wyżej;

h) za każdą o 1 cm większą ponad 10 cm grubość płyt zwiększa się wymiar roboty pod poz.

a), b), c), d), e), f) o 10<yo, a wymiar materjału zaprawy o 6°/₀.

2 50 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m kamienia na 25 X 25 do 30 X 30 cm czysto obrobionego,

Uwaga. Długość krawężników łukowych liczy się po stronie zewnętrznej łuku.

159. Metr kwadr, posadzki ceglanej płazem ułożyć, z zaprawieniem spoin i wygładzeniem, na dole :

u) na zaprawie wapiennej :

10% jak wyżej,

25 cegieł,

0007 m³ — 6 30 kg cementu romańskiego lub 9-80 kg cementu portlanckiego,

0023 m³ piasku,

003 m³ wody;

c) za każde piętro, względnie wysokość 4metrową:

0’30 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

100 godz. murarza,

100 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

25 cegieł,

0 01 ms wapna gaszonego,

0*02 m³ piasku,

0*03 m³ wody; 1 b) na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego :

1*10 godz. murarza,

1*10 godz. pomocnika,

Uw*aga. W razie zastosowania cegły formatu niemieckiego 25 X 12 X 6 5 cm, trzeba na 1 mz liczyć 32 tych cegieł i zwiększyć powyższy wymiar roboty o 10%, a materjałów zapfawy o 5%.

160.    Metr kwadr, cegieł płazem na strychu ułożyć na piasku i zalać;

10°/o jak wyżej,

25 cegieł (zob. uwagę pod poz. 159.),

*    0003 m³ = 210 kg cementu ro

mańskiego lub 4 20 kg cementu portlanckiego,

0 01 m³ piasku,

0 02 m³ wody;

c) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0 30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    rzadką zaprawą wapienną:

0-40 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

25 cegieł,

0004 m³ wapna gaszonego,

0 008 m³ piasku,

0020 m³ wody ; ¹

b)    rzadką zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego :

0*50 godz. murarza,

0*60 godz. pomocnika,

Uwaga. Do posadzki strychowej używają cegieł normalnie długich i szerokich, ale tylko 4 do 5 cm grubych, głównie z lego powodu, że są lżejsze.

161.    Metr kwadr, posadzki ceglanej irębem ułożyć, zresztą jak wyżej pod poz. 159. opisano, na dole;

0 034 m³ piasku,

0051 m³ wody; 1 b) na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego: 2*20 godz. murarza,

2 20 godz. pomocnika,

a) na zaprawie wapiennej :

200 godz. murarza,

200 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

50 cegieł,

0017 m³ wapna gaszonego.

¹ Zobacz uwagę 2. pod poz. 87. Skwarezyński. Podręcznik budowlany.

0 039 m* piasku,

10»/« jak wyżej,

50 cegieł,

0 012m³ = 10'Skg cementu romańskiego lub 16-8 kg cementu portlanckiego,

0051 m® wody*,

c) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową: 0 60 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

Uwaga. W razie zastosowania cegły formatu niemieckiego, tak zwanego małego» 25 X 12 X 65 cm, trzeba na 1 mz posadzki tej liczyć 56 takich cegieł i zwiększyć wymiar powyższy roboty o 10%, a materjału o 5%.

162. Metr kwadr, posadzki 8 cm grubej z betonu cementowego portlanckiego, zarobionego w stosunku niżej wyrażonym, składającej się z dolnej, 6 cm grubej warstwy betonu,, i z górnej 2 cm grubej, czystej wyprawy cementowej w stosunku do piasku jak 1 : 1, poziomo lub w spadzie wykonać, i w miarę potrzeby urządzić ryny ściekowe, wraz z wygładzeniem powierzchni ; w piwnicy lub w parterze (zob. uwagi pod poz. 163.);

a)    z betonu w stosunku 1:3:4: 1*70 godz. murarza

2 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 026 m³ — 36 4 kg cementu portlanckiego,

0 049 m³ piasku,

0 045 w³ kamyków,

0 013 ms wody; ¹

b)    z betonu w stosunku 1:3:5: robota jak wyżej,

0 025 m³ = 35 kg cementu portlanckiego,

0 045 m³ piasku,

0 050 m³ kamyków,

0012 m³ wody;¹

c)    z betonu w stosunku 1:3:6: robota jak wyżej,

0 024 m³ = 33 6 kg cementu, 0*042 m³ piasku,

0*054 m³ kamyków,

0*012 m® wody f

d)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową dolicza się do wymiaru roboty pod a), b), c):

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

e)    za każdą o 1 cm większą grubość dolnej warstwy betonowej w piwnicy lub w parterze :

0 02 godz. murarza,

0 30 godz. pomocnika,

10»/„ jak wyżej,

a materjał, w stosunku 1:3:4:

0-002 m³ = 2-80 kg cementu,

0 006 m³ piasku,

0*008 m³ kamyków,

0 003 m³ wody ;

w stosunku 1 : 3 : 5 :

0 0017 m³ = 2*38 kg cementu, 0 005 m³ piasku,

00083 w³ kamyków,

f) za każde* wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową dolicza się do e):

0 04 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

0 003 m.s wody,

w stosunku 1 : 3 : 6:

0-0015 m3 = 2-10 kg cementu,

0 0045 m3 piasku,

0 003 m3 kamyków,

0 007 m³ wody;

b)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową:

0 20 godz. pomocnika,

10°/« jak.wyżej;

c)    za każdą o 1 cm większą grubość posadzki należy wymiar roboty i materjału pod a) i b) zwiększyć o 20%.

163. Metr kwadr, posadzki 5 cm grubej z betonu cementowego portianckiego, z gładkiem zatarciem powierzchni, w stosunku cementu do piasku i kamyków 1:2:4 ułożyć;

a) na dole lub w piwnicy:

0 70 godz. murarza,

140 godz. pomocnika,

'lO»/o jak wyżej,

0*0125 m³ = 17-50 kg cementu,

0-025piasku,

0*05 w³ kamyków,

0 04 >n³ wody; ³

Uwagi.

1.    W razie zastosowania odmiennych stosunków mieszaniny betonu oblicza się proporcjonalnie wymiar materjału w sposób wykazany w uwadze 1. pod poz. 133.; wymiar roboty pozostaje niezmieniony.

2.    Pod posadzki betonowe w regule daje się podkład 10 do 15 cm gruby z tłu-czeńca ceglanego itp., silnie ubitego, który należy obliczać osobno.

164. Metr kwadr, posadzki 10 mm grubej z asfaltu lanego \ia podkładzie wykonać, a mianowicie podkład z cegieł lub z betonu cementowego portianckiego w stosunku 1:3:5 ułożyć, stop asfaltowy w temperaturze 150 do 170° C za dodaniem 3 do 0° o mazi asfaltowej (gudronu) roztopić, zupełnie czystego piasku kwarcowego o ziarnach 4 do 7 mm grubych dosypać wśród ciągłego mieszania gracami, następnie czerpakami lub wiaderkami na miejsce przeznaczenia przynieść, w pasach 0*9 do 1 m szerokich, 10 mm grubych rozpostrzeć, packą wyrównać, piaskiem grubym posypać i zatrzeć;¹

l(r54 kg stopu asfaltowego z gudronem,

0-077 m³ piasku,

0 018 m³ miękkiego drzewa Opałowego,

a) w piwnicy lub w parterze :

0*23 godz. asfalciarza,

1*0*8 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

Zob. uwagi pod poz. 167. ² Zob. uwagę 2. pod poz. 87.

1 m- podkładu z cegieł lub z betonu stosownie grubego;

c) za każdy o 1 mm większej lub mniejszej grubości należy wymiar roboty i materjatów pod a) zwiększyć, lub zmniejszyć o 10°/₀.

b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową :

0 20 godz. pomocnika,

10“/« jak wyżej ;

165.    Metr kwadr, asfaltowania jako pionową lub poziomą warstwę izolacyjną murów wykonać z asfaltu lanego bez przymieszki piasku, bez różnicy wysokości, a mianowicie: mury należycie oczyścić i wysuszyć, stop asfaltowy za dodaniem 10 do 20°/₀ gudronu roztopić do wiaściwej gęstości, jako zaprawę na mur nałożyć i wyrównać; ¹

b) za każdy milimetr większej lub mniejszej grubości należy powiększyć, względnie zmniejszyć wymiar materjałów pod a) o 12*50° ₀, a wymiar roboty pozostawić niezmieniony.

a) wr grubości 8 mm:

140 godz. asfalciarza,

140 godz. pomocnika,

10“/„ .jak wyżej,

18 50 kg stopu asfaltowego z gudronem,-

0-02 w³ miękkiego drzew a opałowego,

Uwagi.

1.    Jeżeli zamiast stopu asfaltowego, który zawiera już potrzebną ilość mazi asfaltowej (gudronu), przyjdzie użyć kamienia asfaltowego, należy liczyć — prócz podanej wyżej pod aj wagi asfaltu — jeszcze 5% mazi, a mianowicie: do rodzimego asfaltu, mazi asfaltowej (gudronu), a do asfaltu sztucznego, mazi z węgla kamiennego (bitumu sztucznego).

2.    Warstwę poziomą izolacyjną i pionową posypuje się przed ostygnięciem piaskiem, aby umożliwić lepsze połączenie z murem, względnie z wyprawą cementową, która powstrzymuje ostry zapach asfaltu (zob. „Części.“, oddział/)., rozdziały., poddział 5., ustęp drugi, str. 168). W miejscach, gdzie warstwa izolacyjna pionowa przechodzi w poziomą i na odwrót, należy naroża wyokrąglić i bardzo starannie wykonać.

166.    Metr kwadr, warstwy izolacyjnej z asfaltu lanego wykonać w sposób wyżej pod poz. 164 opisany, ale z domieszką piasku; ł

3 kg mazi asfaltowej (gudronu),

0 006 m³ piasku grubego,

0*02 miękkiego drzewa opa-| łowego;

a) w grubości 10 mm :

140 godz. asfalciarza,

140 godz. pomocnika,

10“/« jak wyżej,

15 kg stopu asfaltowego,

b) za każdy milimetr większej wymiar materjałów podaj o 10°/₀, lub mniejszej grubości należy po- a wymiar roboty pozostawić nie-większyć, względnie zmniejszyć zmieniony.

167. Metr kwadr, brukowania asfaltem ubijanym* i ugniatanym czyli wałkowanym ulic lub dróg na podkładzie betonowym, a mianowicie: podkład betonowy 20 cm gruby w stosunku cementu portlanckiego do piasku i kamyków 1:3:5 o danym profilu ułożyć i z wierzchu gładko wyprawić * a po należytem stwardnieniu i osuszeniu, stosownie grubą warstwę mielonego kamienia asfaltowego, na 110 do 130° C ogrzanego, na podkład nasypać, wyrównać, gorącemi bijkami żelaznemi stopniowo coraz mocniej a starannie ubić, następnie żelaznymi wałkami, wewnątrz palącym się koksem do czerwoności ogrzanymi, 200 do 1500 kg ważącymi ugnieść, wyrównać, miałkim piaskiem posypać, piasek wałkami wgnieść i asfalt z wierzchu wygładzić ;

0⁻125 miękkiego drzewa opałowego,

17 kg koksu;

b) za każdy centymetr większej lub mniejszej grubości powiększa się, względnie pomniejsza powyższy wymiar roboty i ma-terjałów o 20° ₀.

a) w grubości 5 cm :

1*75 godz. asfalciarza,

175 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

102 kg mielonego kamienia asfaltowego, czyli asfaltu surowego,

U w agi.

1.    Do brukowania ulic i dróg zastosowujc się zwykle warstwę z asfaltu ubijanego 5 cm grubą; do dróg i ulic mniej uczęszczanych wystarczy, warstwa 4 cm gruba. Celem uzyskania warstwy asfaltowej 5 do 6 cm grubej już po ubiciu, potrzeba nasypać warstwę asfaltu sproszkowanego 7 do 8 cm grubą, to jest warstwę około 40% grubszą od warstwy zamierzonej. Do tego rodzaju brakowań nadaje się najlepiej agfalt szwajcarski z Val de Travers.

Najodpowiedniejszym pod asfalt ubijany jest podkład z betonu cementowego portlanckiego, 10 do 20 cm gruby, w stosunku 1:3:5, ale wymaga bardzo starannego wTykonania; grubość zresztą podkładu, podobnie jak warstwy asfaltowej, zależy od wielkości ruchu wozowego i jakości gruntu.

Brukowanie dróg i ulic wykonują także z asfaltu lanego. 3 do 5 cm grube na podkładzie wyżej opisanym.

2.    Do brukowania ścieżek, chodników, przejazdów, podwórzy, teras, klepisk słodowych, posadzek fabrycznych i stajennych zastosowuje się : 1*5 do 4 cm grubą warstwę asfaltu ubijanego na podkładzie betonowym 6 do 15 cm grubym, — albo dwie 1*3 do 1‘5 cm grube warstwy asfaltu lanego na podkładzie z cegieł rębem. — albo osadzone na zaprawie cementowej płyty z asfaltu ubijanego (grube 3 cm dla

ścieżek, a 4 5 do 5 cm dla przejazdów) na podwójnym podkładzie z cegieł mencie ułożonych, lub też na podkładzie z kamienia łamanego, cementem zalanym (dla stajen), albo płyty z asfaltu lanego 15 do 4-5 cm (dla ścieżek, podwórzy, piwnic, stajen, stodół) na 2 cm grubym podkładzie z zaprawy cementowej na ubitym gruzie (gdy ruch mały), lub też na podkładzie betonowym 8 cm grubym (gdy ruch Większy).

na ce-

3.    Posadzkę nad powałą balkonową wykonują z dwu warstwT 1 do 1-5 cm grubych z asfaltu lanego na podkładzie piasku lub gliny 2 cm grubym, ułożonym na ścieli powałowej, przykrytej papą asfaltową, lub też na podkładzie z pojedynczej lub podwójnej warstwy cegieł płazem na przedłużonej zaprawie cementowej, osadzonej na warstwie gliny silnie ubitej bezpośrednio na ścieli powałowej.

4.    Nieprzesiąkliwe przykrycie sklepień wykonują z asfaltu lanego 1-5 do 2-5 c.n grube, na podkładzie z zaprawy; tak samo wykonują nieprzesiąkliwą posadzkę piwniczną, ale na podkładzie z cegieł lub z betonu cementowego, 6 do 15 cm grubego, ułożonym na czystym piasku, żwirze lub glinie.

5.    Do teras, balkonów, altan zastosowują 2 do 4 cm grubą warstwę asfaltu lanego, na podkładzie z betonu 8 cm grubym; na posadzkę zaś w pralniach, łazienkach, pisoarach, podwórkach świetlnych i na warstwy izolacyjne używa się 1 do 2 cm grubej warstwy asfaltu lanego, złożonego z 5 części ciężarnych stopu asfaltowego, z 1 do 1*5 części mazi asfaltowej (gudronu) i 2 części piasku; w regule zresztą warstwy izolacyjne poziome bywają 15 cm grube, a pionowe 0-75 cm grube.

6.    Płytki asfaltowe są 20 cm długie i szerokie, a grube 2’5, 3, 4, 4’5 cm o powierzchni gładkiej, prążkowanej lub groszkowanej. Układa się je na posadce ceglanej płazem, albo raczej na betonie 5 do 8cm grubym, na zaprawie cementowej i zalewa mlekiem comentowom, poczem wyciera się je wilgotnemi trocinami. Używa się ich do trotoarów, kurytarzy, podwórzy, podestów, przejść, fabryk, magazynów, teras (płytki 2’5cm grübe), — rzeźni i stajen (3 cm grube), — wozowni, pracowni (4 cm grube), — dróg,'podwórzy zajazdowych, wjazdów (4’5 cm grube). Są trwało, wytrzymałe na mróz, ciepłe i nieśliskie.

7.    Cegiełki asfaltowe 335 X 16‘5 cm, a grube 6 do 8‘5 cm, wyrabiają z asfaltu i z kamienia sproszkowanego pod Wysokiem ciśnieniem ; mają własności asfaltu i granitu, są trwałe i tłumią turkot. Cegiełek 6 cm grubych używają do dróg mało uczęszczanych, wjazdów i podwórzy, a 8’5 cm grubych do silnie uczęszczanych dróg.

8.    Szczegółowy opis co do natury asfaltu, jego odmian własności i zastosowania znajduje się wyżej w „Części I.“, oddział Z>., rozdział „V. Asfalt“, str. 168.

9.    Naprawa posadzki, względnie bruku z asfaltu lanego lub ubijanego, o ile nie jest połączona ze zmianą podkładu, wykonuje się w ten sposób, że wycina się część . uszkodzoną aż do podkładu w prostych liniach i usuwa, a natomiast nakłada się świeży asfalt tak, jak podczas brukowania według poz. 164. i 167., po poprzedniem odgrzaniu starego asfaltu na spoinach z nowym.

168.    Metr kwadr, przełożenia posadzki asfaltowej, względnie bruku pod poz. 164. i 167. opisanych, liczy się po cenie temi pozycjami wyznaczonej, zmniejszonej jednakże o 25°,/₀.

169.    Metr kwadr, posadzki terazzo (terazzo marmorino) 12 do 14 cm grubej, w sposób miernie wystawny i barwny, uposażonej wykonać, oszlifować i olejem lnianym zapuścić;

h) Wyprawa,

170.    Metr kwadr, obtłuczenia, względnie przyciosania z grubsza lica murów z kamienia łamanego bardzo twardego, celem umożliwienia wyprawy lub odznaczenia (wytestowania) spoin w piwnicach, kanałach, studniach, w parterze itp.:

140 godz. murarza,

10% jak wyżej.

Uwaga. Robotę tę liczy się osobno jedynie u murów starych lub u takich murów nowych, których wyprawienia lica w pierwotnym projekcie nieprzewidziano itp.

171.    Metr kwadr, częściowo czystego obrobienia lica murów z kamienia łamanego budowli surowcowej, łącznie z wyklinowaniem i odznaczeniem spoin;

d)    gdy kamień jak pod c), a mur sklepieniowy:

5⁻60 godz. murarza,

10»« jak wyżej;

e)    gdy kamień bardzo twardy a mur zwykły:

G o0 godz. murarza,

10»« jak wyżej;

f)    gdy kamień bardzo twardy a mur sklepieniowy:

8⁻40 godz. murarza,

10°/o jak wyżej.

a)    na dole:

8-50 go dz. murarza,

10®/# jak wyżej,

011 m³ grubo tłuczonej dachówki,

0 04 m³ miałkiej mączki ce-glanej,

\Akg kamyków marmurowycłi, 0‘0G m³ wapna gaszonego, 0*50 kg farby ziemnej.

0*20 kg oleju lnianego;

b)    za każde dalsze piętro, -względnie wysokość 4metrową:

0’60 godz. murarza,

10° # jak wyżej ; .

c)    za wykonanie pojedynczej obwódki (bordury) i ozdobnego wzorca w środku posadzki dolicza się do wymiaru roboty pod a):

2 50 godz. murarza,

10®/o jak wyżej ;

d)    w razie mniejszej grubości posadzki niż 12 cm należy jedynie wymiar tłuczeńca dachówko wego, mączki ceglanej i wapna gaszonego stosunkowo zmniejszyć;

ej w razie większej grubości posadzki niż 14 cm należy zarówno wymiar roboty jakoteż i wymiar materjałów pod a) stosunkowo powiększyć.

a)    gdy kamień miękki lub warstwowy, a mur zwykły:

T40 godz. murarza,

10»/# jak wyżej ;

b)    gdy kamień jak pod a) a mur sklepieniowy :

2'10 godz. murarza,

10°/# jak wyżej :

c)    gdy kamień średnio twardy lub niewarstwowy a mur zwykły :

4 20 godz. murarza,

10»/# jak wyżej ;

172. Metr kwadr, powierzchni murów z kamienia łamanego, który należy z 5 stron, przyeiosać gładko i czysto, z uwydatnieniem kwader i spoin 4 do G mm grubych, oraz z odznaczeniem spoin, ale bez wy klinowania ;

d)    gdy kamień jak pod c)> a mur sklepieniowy:

12 00 godz. murarza,

10% jak wyżej ;

e)    gdy kamień bardzo twardy, a mur zwykły:

15.00 godz. murarza,

10% jak wyżej ;

f)    gdy kamień bardzo twardy, a mur sklepieniowy:

17-00 godz. murarza,

10% jak wyżej.

a)    gdy kamień średnio twardy lub warstwowy, a mury zwykłe :

7*00 godz. murarza,

10% jak wyżej;

b)    gdy kamień jak pod a), zaś mur sklepieniowy:

8 40 godz. murarza,

10% jak wyżej;

c)    gdy kamień twardy lub warstwowy, a mur zwykły :

10 godz. murarza,

10% jak wyżej;

Uwaga. Jeżeli kamienie do lica muni są już obrobione w sposób pod poz. 171 _ lub 172. określony, to za wykonanie 1 lica muru takimi kamieniami liczy się tylko £0% wymiaru roboty, temi pozycjami wyznaczonego.

173. Metr kwadr, odzieży cokołowej z płyt kamiennych wykonać bez wy kitowania spoin;

b) z płyt 10 do 15 cm grubych :

3-70 godz. murarza,

3'40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

.1 m² płyt już obrobionych, 0-017 m³ wapna gaszonego lub cementu,

0 035 w³ piasku,

0 052 w³ wody.

a) z płyt 8 do 10 cm grubych :

2'00 godz. murarza,

2‘00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

1 m² płyt już obrobionych,

0 013 m³ wapna gaszonego lüb cementu,

0-026 w³ piasku,

0-039 ms wody;

174. Metr kwadr, narzuconej wyprawy 10 do 15 mm grubej murów zwykłych lub sklepień zaprawą wapienną, to jest bez zatarcia i bielenia wykonać, a mianowicie, lico muru miotłami obmieść, wy ciekłą ze spoin zaprawę wyskrobać, mur należycie wodą zwilżyć, rzadką zaprawę silnie kielnią na lico muru narzucić, a po stężeniu drugą warstwę gęstszej zaprawy narzucić i kielnią wyrównać;

0*02 m³ piasku,

0*03 w³ wody;

b) za każde w^yższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

175. Metr kwadr, gładkiej 15do20mw grubej wyprawy ścian z czystem zatarciem zaprawą wapienną bez bielenia wykonać, a mianowicie: wyprawę narzuconą jak pod poz. 174. opisano uskutecznić, następnie po stężeniu i zwilżeniu narzucić około 5 mm grubą warstwę chudej zaprawy, złożonej z chudego wapna i czystego przesianego piasku, wyrównać, wygładzić i gładko zatrzeć; 1 a) na dole:

1*05 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

IO«/« jak wyżej,

0*01 m³ wapna gaszonego,

176. Metr kwadr. 5 mm grubej wierzchniej gładkiej w yprawy ścian, czysto zatartej wwkonać na dole;¹

a)    z wapna zwykłego:

0*35 godz. murarza,

0*15 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*0026 w³ wapna gaszonego, 0*006 m³ piasku,

0*008 m³ wody;

b)    z cementu romańskiego w stosunku 1 : 1 :

0*50 godz. murarza,

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*004 m³ = 3*6 Ig cementu romańskiego,

0*004 m³ jnasku,

0*008 m³ wody;

a) na dole: 1 070 godz. murarza,

0*35 godz. pomocnika.

10% jak wyżej,

0*007 m³ wapna gaszonego,

0*014 w³ piasku,

0*021 M³ wody,

b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

c)    z cementu romańskiego w stosunku 1:2:

robota jak pod b),

0*003 m³ = 2*7 kg cementu romańskiego,

0*006 m³ piasku,

0*009 m³ wody;

d)    z cementu portlanckiego w stosunku 1:1:

1*20 godz. murarza,

0*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*006 m³ = 8*4 cementu portlanckiego,

0*006 m³ piasku,

0*012 m³ wody;

177, Metr kwadr, bryzganej wyprawy kamykowanej wykonać, a mianowicie wyprawę narzuconą w sposób pod poz. 174. opisany uskutecznić i w stanie mokrym powgniatać w nią kamyki wielkości orzechów laskowych, na dole; ¹

0*007 r/i³ kamyków (żwiru), 0*024 w³ wody ;

c)    z cementu portlanckiego: 1*45 godz. murarza,

0*70 godz. pomocnika,

10%. jak wyżej,

0*009 m³ = 12*6 kg cementu portlanckiego,

0*0165 m³ piasku czystego, 0*007 w³ kamyków (żwiru), 0*025 m³ wody;

d)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową:

0*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    z wapna zwykłego:

0*90 godz. murarza,

0*45 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*008 M³ wapna gaszonego,

0*016 wt³ piasku,

0*007 w³ kamyków,

0*024 m³ wody;

b)    z cementu romańskiego:

1*25 godz. murarza,

0*625 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*008 m³ = 7*2 kg cementu romańskiego,

0*016 m³ piasku,

178. Metr kwadr, gładkiej 20mm grubej wyprawy sklepi eń zaprawą wapienną, z czystem zatarciem bez bielenia wykonać, zresztą jak pod poz. 174. opisano; a) na dole:

1*48 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*01 ms wajma gaszonego,

e) z cementu portlanckiego w stosunku 1:2: robota jak pod d)\

0*004 m³ = 5*6 At? cementu portlanckiego,

⁴ 0*007 m³ piasku rzecznego, 0*021 m³ wody;

f) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*20 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

0*02 m³ piasku,

0*03 m³ wody ;2 b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową: • 0*30 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

179. Metr kwadr, gładkiej wyprawy z dwukrotnem obieleniem ścian, zaprawą wapienną, jak pod poz. 175.; i

0-02 m³ piasku,

a) na dole:

1*15 godz. murarza..

050 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

0-01 m³ wapna gaszonego.

0 03 m³ wody -,²

b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrowa: 0-30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

180.    Metr kwadr, gładkiej wyprawy z dwukrotnem obieleniem sklepień, jak pod poz. 178.; i

a) na dole:

153 godz. murarza,

0*55 godz. pomocnika, 10®/* jak wyżej,

O-01 w³ wapna gaszonego,

0 02 m³ piasku,

0*03 m³ wody, 2 b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

181.    Metr kwadr, stareg o' sklepienia oczyścić miotłami przyciętemi, spoiny wyskrobać i rzadką zaprawą wapienną zalać;

0-008 m³ piasku,

a) na dole:

0*025 m³ wody; b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową : 0-30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

0*20 godz. murarza,

0-90 godz. pomocnika,

10®/* jak wyżej,

0-004 m³ wapna gaszonego

182. Metr kwadr, wyprawy narzuconej cementowej wykonać jak pod poz. 174. opisano, ale na dole; ¹

0*011 ni³ piasku czystego,

a)    z    cementu    romańskiego

0*016 m³ wody; c) z cementu portlanckiego w stosunku 1 : 1 :

w stosunku 1 : 1 :

1-00 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

l⁻40 godz. murarza,

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-01 m³ = 14 kg cementu portlanckiego,

0 01 m³ piasku czystego,

002 m³ wody;

d) z cementu portlanckiego w stosunku 1: 2 : robota jak pod c)r

10% jak wyżej,

0*008 m³ = 7-2 kg cementu romańskiego,

0-008 m³ piasku czystego,

0016 m³ wody;

b)    z cementu romańskiego w stosunku 1: 2 :

robota jak pod a),

0-0055 m³ = 4-95 kg cementu romańskiego,

III. Roboly murarskie, poz. 183—187.

428

e) za każde wyższe piętro względnie wysokość 4 metrową : 0-20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

0-007 m³ = 9-8 kg cementu ! portlanckiego,

0 014 m³ piasku czystego,

0 021 m³ wody ;

b)    w stosunku 1:2: wymiar roboty jak pod a), 0-009 m3 = 8⁻10 kg cementu

romańskiego,

0-018 m³ piasku czystego, 0-027 m³ wody;

c)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową:

0-30 godz. pomocnika,

10o/₀ jak wyżej.

183. Metr kwadr, gładkiej wyprawy ścian zaprawą z cementu romańskiego z czystem zatarciem, zresztą jak pod poz. 175. opisano wykonać, na dole;¹

a) w stosunku 1:1:

140 godz. murarza,

0 70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 014 m³ — 12-60 kg cementu romańskiego,

0 014 m³ piasku czystego,

0028 m³ wody;

184*. Metr kwadr, gładkiej wyprawy ścian lub sklepień zaprawą z cementu portl a nc ki ego, z czystem zatarciem, bez bielenia, zresztą jak pod poz. 175. opisano, wykonać na dole:

a) w grubości 20 mm :

160 godz. murarza,

0 80 godz. i^omocnika,

10% jak wyżej, a) w stosunku 1:3:

0’008 m³ = 11*2 kg cementu portlanckiego,

0-024 m³ piasku czystego, 0-035, m³ wody;3 ß) w stosunku 1 : 2 :

. 0-01 m³ = 14 kg cementu portlanckiego,

0 02 m³ piasku,

005 m³ wody; y) w stosunku 1 :1 :

0-015 m³ = 21 kg cementu portlanckiego,

0 015 m³ piasku czystego, 0-075 m³ wody; b) w grubości 10 mm:

1-40 godz. murarza,

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

a) w stosunku 1: 3 :

0-004 m³ = 5:6 kg cementu portlanckiego,

0*012 m³ piasku czystego,

002 m³ wody;

ß) w stosunku 1: 2i 0-006 m³ = 8*4 kg cementu portlanckiego,

0-012 m³ piasku czystego,

0*03 m³ wody;

185. Metr kwadr, wygładzenia aż do połysku wyprawy z cementu portlanckiego zapomocą krzemienia, szkła lub żelazka, bez różnicy wysokości:

10% jak wyżej.

6 godz. murarza,

186. Metr kwadr, wyprawienia zewnętrznych ścian starych budynków —jeżeli koszt potrzebnych do tego osobnych rusztowań nie przewyższa 20° ₀ kosztów roboty wyprawy wraz z materjałem, — należy liczyć według poz. 174., 175., 176., 177. 179., 182., 183., 184. i zwiększyć nadto ich wymiar roboty o:

1*20 godz. murarza, 0*60 godz. pomocnika,

y) w stosunku 1 : 1 :

0-007 m³ = 9*8 kg cementu portlanckiego,

0*007 m³ piasku czystego, 0035 m³ wody;

c) w grubości 6 mm :

1*20 godz. murarza,

0 60 godz. pomocnika,

10",o jak wyżej,

a) \v stosunku 1:3:

0*003 m³ = 4*20 kg cementu portlanckiego,

0 009 m³ piasku czystego, 0*015 w³ wody;

ß) w stosunku 1 : 2 :

0*004 m³ = 5*6 kg cementu portlanckiego,

0*008 m³ piasku czystego,

0*02 m³ wody: y) w stosunku 1:1:

0*006 w³ = 8*4 kg cemcn.u portlanckiego,

0 006 m³ piasku czystego,

0*03 m³ wody;

d) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*30 godz. pomocnika.

10% jak wyżej.

1    10"/o jak wyżej.

187. Uwagi. 1. Zadaniem wyprawy jest ochrona murów przed szkodliwymi wpływami atmosfery i ognia, albo też nadanie murom lepszego wyglądu. Mury należy wyprawiać, gdy dostatecznie wyschły i osiadły, a więc najwcześniej w 6 do 12 tygodni po wykończeniu murów całej budowy; w przeciwnym bowiem razie wyprawa dostaje rysów i odpada. Również i ociąganie się zbytnie z wyprawą jest niedobre, gdyż pory cegieł zatykają się z czasem prochem i kurzem, wskutek Czego wyprawa nie może przylgnąć należycie do muru.

W dnie*zimne, ani zbyt gorące nie należy wykonywać wyprawy; a gdy zajdzie konieczność wyprawiania podczas gorąca, to trzeba wyprawę osłonić mokrein płótnem, lub skrupiać, aby zbyt rychło nie wyschła i nie pękała. Najstosowniejszą porą roku do wykony-■ wania wypraw* jest w ogóle wiosna; w szczególności zaś co do

wyprawy cementowej są najdogodniejszemi wilgotne a miernie ciepłe godziny poranne i wieczorne.

2.    Wyprawia z cementu portlanckiego dostaje bardzo łatwo rysy; wymaga zatem podczas wykonania bardzo starannej ochrony przed promieniami słońca zarówno, jak i przed mrozem; wolno ją podczas mrozu zatrzeć tak lekko, aby się woda mogła wydzielać.

Wyprawrę cementowni zastosowuje się do ochrony murów przed wilgocią w ogóle, w szczególności zaś do ścian wT pralniach, łazienkach, pisoarach, stajniach itp. ; do cokołów i murów podwodnych.

Z bardzo dobrym skutkiem przeciw' obtłukaniu wyprawia się cementem i wygładza aż do połysku ściany u dołu na 15 do 20 cm ponad posadzkę w westybilach, klatkach schodowych itp.

3.    Ściany drewniane należy zawsze wprzód przysposobić pod wyprawę, a mianowicie, drzewo stosownie ponacinać, albo ponabijać kołki, łaty, listewki, tyczki wzdłuż krajane, plecionki, siatki druciane itp., albo otrzcinować.

4.    Grubość wypraw y murów nie powinna być w regule ani mniejsza, niż 10 mm, ani też w iększa, niż 25 mm ; średnia grubość zatem 15 mm.

Wogóle uchodzi za zasadę, że czem gładsze i większe są kamienie względnie cegły wr murze, tern cieńszą powinna być warstwa wyprawy.

Do wykonania 1 m² wyprawy potrzeba nieco więcej zaprawy, niż wyniesie dana grubość wyprawy, a mianowicie:

10 do 12 mm gruba wyprawa narzucona wymaga zaprawy około 0 014 m³,

15 do 20 mm gruba gładka wyprawa 0 022 m'³,

skromna wyprawa fasadowa ze spoinami płytko wcietemi 0 028 m³,

Skromna wyprawa fasadowra ze spoinami głęboko wcietemi 0025 m³.

5.    Celem uzyskania możliwie płaskiej powierzchni wyprawionej wykonuje się przedewszystkiem na murze płatki wyprawy około' 15 do 20 cm w kwadrat duże w odstępach co 2 m tak, aby ich powierzchnie leżały w jednej płaszczyźnie, stanowiącej lico muru; następnie łączy się owe płatki pionowymi pasami wyprawy, które po stężeniu służą jako kierownice dla łaty murarskiej podczas wyprawiania reszty pól. Na narożach wystających muru przybija się . hakami łatę w ten sposób, aby o grubość wyprawy przed lice⁻

0*60 godz. pomocnika,

muru wystawała i tworzyła kierownicę dla łaty murarskiej podczas wyrównywania (obciągania) wyprawy.

Wystające naroża murów należy ściąć na 2 cm szeroko i starannie i czysto wyprawić.

188. Metr kwadr, kwadrowania (boniowania) lub wyprawy ozdobnej z tłami wgłębionemi czyli z wnękami, lub wystającemi wymaga dodatku do poz. 175., 176., 177., 179., 182., 183. i 184.;

a)    bez wymurowania cegłami wgłębień lub występów:

0 60 godz. murarza,

0*30 godz. pomocnika,

10«/« jak wyżej;

b)    z wymurowaniem cegłami wgłębień lub występów, bez członko wania:

120 godz. murarza,

10»/« jak wyżej ;

c)    z wymurowaniem jak pod

b), ale z członkowaniem:

2 00 godz. murarza,

0 80 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej;

d)    materjał wyprawy zaś należy pod a, b) i c) zwiększyć o 25°/₀.

189. Metr kwadr, gładkiej gipsowo wapiennej wyprawy powierzchni drewnianych na pojedynczem otrzcinowa-niu, z otrzcinowaniem i z ewentualnem wyrobieniem wklęśli, bez • bielenia wykonać, a mianowicie: trzcinę 6 do 12 mm grubą, należycie osuszoną, czysto z liści i szypułek obłuszczyć, wyżarzony drut żelazny conajmniej 1 mm gruby (Nr. 23 lub 25) rzędami 15 cm wzajemnie odległymi, równolegle do włókien drzewa (podsiębitek, belek dyblowanych itp.) bieżącymi, tymczasowo przymocować, poszczególne łodygi trzciny naprzemian odziomkami i wierzchołkami poza druty w odstępach wzajemnych 25 do 30 mm powsuwać, poczem każdy rząd drutu co 15 cm gwoździami sufitowymi szerokogłowymi,

0*006 m% — 8*4 kg gipsu,

0*011 ms wapna gaszonego, ■* 0*022 m³ piasku czystego, 0*033 ms wody, 2 0*05 kg drutu powałowego,

3 cm długimi, dobrze pocynkowanymi do powierzchni drewnianej poprzybijać, w miarę potrzeby wałki trzcinowe we wklęślach przy-. twierdzić, wyprawę wapienno gipsową w dwu warstwach (15 i 5 mm grubych) narzucić, gładko wyprawić i zatrzeć, na dole; ¹

a) wyprawy powałowej (sufitowej):

2 00 godz. murarza,

100 godz. pomocnika,

10« „ jak wyżej,

0 6 snopka trzciny, 15 cm średnicy,

0*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod aj ; c) za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metrową: 0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

42 gwoździ powałowych po-cynkowanych ;

b) wyprawy ścian drewnianych:

1*55 godz. murarza,

190.    Metr kwadr, gładkiej wyprawy gipsowo wapiennej jak pod poz. 189 opisano, ale na podwójnem, pod prostym kątem krzyżującem się otrzcinowaniu, z otrzcino-waniem, bez bielenia wykonać, na dole: ¹

30 gwoździ 6 cm długich;

b)    wyprawy ścian drewnianych :

1*95 godz. murarza,

0*85 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a)\

c)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metrową:

0*30 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

a) wyprawy powały:

2 50 godz. murarza,

1*10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-01 m³ =. 14 kg gipsu,

0*017 m³ wapna gaszonego,

0 033 m³ piasku czystego,

0*06 m³ wody, 2 1*20 snopka trzciny 15 cm średnicy,

0*075 kg drutu,

50 gwoździ 3 cm długich,

191.    Metr kwadr, wyprawy gładkiej gipsowo wapiennej, z czystem zatarciem na przerzynanych wzdłuż tykach laskowych (obręczówkach) wraz z przybiciem ich, bez bielenia wykonać, na dole; ¹

b)    ścian drewnianych :

2*00 godz. murarza,

0*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a)\

c)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metrową:

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) powały czyli sufitu:

2*70 godz. murarza,

1*05 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*01 m³ wapna gaszonego,

0*006 m³ = 8*4 kg gipsu,

0*02 m³ piasku,

0*03 m³ wody,2 20 m obręczy laskowych, według poz. 60.,

125 gwoździ sufitowych;

40 gwoździ sufitowych;

192. Metr kwadr, gładkiej wyprawy gipsowo wapiennej, z ezystem zatarciem na listwach lub łatach, 4 do 6 cm, czyli średnio 5 cm szerokich, 15 do 2 cm grubych, prostokątnych, lub trapezowych (w tym razie węższą stroną) przybitych w odstępach co 8 cm oś od osi gwoździami 25 cni wzajemnie odległymi, wraz z przybiciem, bez bielenia, wykonać na dole;1 a) pował czyli sufitów:

2⁻10 godz. murarza,

105 godz. pomocnika,

10° 0 jak wyżej,

0 01 ms wapna gaszonego,

0 006 m³ = 8’4 kg gipsu,

0 02 m³ piasku,

0 03 m³ wody, 3 13-0 m listew miękkich lub

b)    ścian drewnianych:

155 godz. murarza,

0-80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał, jak pod a)\

c)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metrową:

0 30 godz. pomocnika,

łat,

10% jak wyżej.

193. Metr kwadr, wyprawy gładkiej gipsowo wapiennej, z ezystem zatarciem na półkoszkach (plecionkach z prę ci a), wraz z przybiciem, bez bielenia, wykonać na dole;

a) powały, czyli sufitu:

1*90 godz. murarza,

1*75 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*01 m³ wapna gaszonego,

0'006 m³ = 8*4 kg gipsu,

0 02 m³ piasku,

0 03 m³ wody,1 1 m³ plecionki,

28 gwoździ sufitowych;

Uwagi.

1.    Jeżeli izby są wyższe niż 5 0 w, io wymiar roboty pod poz. 189. do 193. włącznie należy zwiększyć o 25%.

2.    W obliczeniu powierzchni wyprawy powałowej, równej zresztą powierzchni podłogi danej izby, nie uwzględnia się żadnego dodatku na wklęsłe powałowe, gdyż mieszczą się one już w wymiarze roboty odnośnych pozycyj.

3.    Grubość wyprawy sufitowej łącznie z trzcinowaniem, a względnie z nabiciem obręczy, łat lub półkoszków przyjmuje się na 2 do 3 cm. Trzcinę należy tak samo, jak i obręcze, lub łaty, przybijać w poprzek desek podsiębitki, belek dyblowanych itp.

4.    Trzcinę sprzedają w wiązkach 15 do 20 cm średnicy, a przeciętnie 1;80 m długich, obejmujących po 17 do 30 łodyg trzcinowych ; 1 m³ trzciny ścieśnionej waży 145 do 160 leg.

b)    ścian drewnianych:

1*40 godz. murarza,

130 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a) ;

c)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4 metrową:

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Zob. uwagi pod poz. 193.    ² Zob. uwagę 2. pod poz. 87.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

5. Powały, które mają ulegać silnym wstrząśnieniom, lub dźwigać ciężkie odlewy rzeźbiarskie, otrzymują podwójne, pod prostym kątem krzyżujące się otrzcinowanie na podsiębitce lub na stosownem ołaceniu.

194. Metr kwadr, zaprawienia spoin wykonać, a miano

wicie: spoiny należycie wyskrobać, mur miotłami oczyścić, skropić wodą, zaprawę kielnią w spoiny ponakładać i wyrównać, bez różnicy wysokości; a) murów z kamienia łama-

nego,

a)    zaprawą wapienną:

0-56 godz. murarza,

0 08 godz. pomocnika.

10°/o jak wyżej;

0 0015 m³ wapna gaszonego, 0'003 m³ piasku,

00045 w³ wody; ß) zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego:

0 67 godz. murarza,

0-10 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej,

0 0015 w³ = 135 kg cementu romańskiego lub 2'lQkg cementu portlanckiego,

0 003 w³ piasku,

0 0045 w³ wody;

b)    sklepień z kamienia łamanego,

a) zaprawą wapienną :

070 godz. murarza,

0*08 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej, materjał jak pod a), a); ß) zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego:

0 84 godz. murarza,

0-10 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej, materjał jak pod a), ß);

c) murów ceglanych,

a) zaprawą wapienną:

0 70 godz. murarza,

014 godz. pomocnika,-10° o jak wyżej,

0-003 m³ wapna gaszonego,

0 006 M³ piasku,

0009 w³ wody; ß) zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego:

0*84 godz. murarza,

0-17 -godz. pomocnika,

10°, ₀ jak wyżej,

0-003 w³ =2*7 kg cementu romańskiego lub 4-2 kg cementu portlanckiego,

0 006 m³ piasku,

0009 w³ wody; dj sklepień ceglanych, a) zaprawą wapienną:

0 80 godz. murarza,

014 godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej, materjał jak pod c), a); ß) zaprawą z cementu romańskiego lub portlanckiego:

0-96 godz. murarza,

. 017 godz. pomocnika,

10"/o jak wyżej, materjał jak pod c), ß).

195. Metr kwadr, odznaczenia (wytestowania) spoin wykonać, a mianowicie: spoiny należycie wyskrobać, mur miotłami wyczyścić, wodą skropić, gęstą zaprawę w spoiny powgniatać i wygładzić stosownem żelazkiem, — bez różnicy wysokości, — wymaga podwójnego wymiaru robo ty pod po z. 194., a, 5, c,d, wykazanego. z niezmienionym jednak wymiarem materjału zaprawy.

196.    Metr bież. kanału ogrzewalnego poziomego w cieplarni (dom roślin) naprawić, a mianowicie* żelazne płyty lane przykrywające zdjąć, kanał wyczyścić, ponaprawiać, gliną czysto wylepić, płytami na nowo przykryć i spoiny gliną uszczelnić:

150 godz. murarza,

0-80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

197.    Metr kwadr, powierzchni wyprawionej ścian lub sufitów o skrobać, i na nowo zatrzeć zaprawą wapienną, lub cementową, bez różnicy wysokości:

0 35 godz. murarza,

0*35 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0*0014 w³ wapna gaszonego, albo 1*26 kg cementu, romań-

198.    Metr kwadr, oskrobanej już powierzchni ścian, lub sufitów na nowo zatrzeć zaprawą wapienną, lub cementową, bez różnicy wysokości:

0*21 godz. murarza,

0*34 godz. pomocnika,

0*016 M³ gliny, 0*008 w³ wody. ¹

skiego, albo 1*96 kg cementu portlanckiego,

0*003 w³ piasku czystego, 0*0044 m³ wody. ¹

10% jak wyżej, materjał jak pod poz. 197.

199. Metr kwadr, drewnianej ściany gliną wylepić, kawałki cegieł w polepę po wtykać, wygładzić i wybielić podwójnie, bez różnicy wysokości :2 0*1,7 godz. murarza,

0*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*07 w³ gliny,

0*002 w³ wapna gaszonego, 0*04 m³ wody. ²

200. Metr kwadr. 15 cm grubej ściany wałkowanej wykonać, gliną wylepić, wygładzić, zaprawą wapienną wyprawić i obielić, bez różnicy wysokości:

0*70 godz. murarza,

7*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*003 w³ wapna gaszonego, 0*006 w³ piasku,

0*12 w³ gliny,

¹ Zob. uwagę 2. pod poz. 87. ² Zob. „Cz.I., oddział Z>., rozdz.III., str. 100, 1. Zajrawa gliniana.“

5 kołów dębowych lub sosnowych 6X7 do 6X10 cm,

1 snopek słomy lub wiązka mierzwy słomianej.

201.    Metr kwadr, ściany drewnianej kołkami nabić,, gliną wylepić i zaprawą wapienną wyprawić, wraz z obieleniem,, bez różnicy wysokości: ¹

0*70 godz. murarza,

2-80 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

0 003 m³ wapna gaszonego,

0 006 m³ piasku,

202.    Metr bież. naprawienia wyprawy ścian dołem nad podłogą, po jej ułożeniu, bez różnicy wysokości:

015 godz. murarza,

0 25 godz. pomocnika,

10° o jak wyżej,

203« Metr kwadr, okrzesania powierzchni stwardniałego betonu hidraulicznego, lub cementowego, jeżeli nie będzie wyprawiony, bez różnicy wysokości:

4’20 godz. murarza,

0-026 m³ gliny,

0-004 m³ plewy,

0-04 m³ wody, 3 0*17 m drzewa dębowego lub sosnowego 13X16 cm na kolki.

0 0006 m³ wapna gaszonego,, 0 0012 m³ piasku,

0-0018 m³ wody.

10»/« jak wyżej.

204f. Metr kwadr, wyklinowania muru ceglaneg*o, łącznie z wyrębaniem zepsutych i wmurowaniem nowych cegieł i z gładką wyprawą, wapienną lub cementową, czysto zatartą wykonać,, bez bielenia i bez różnicy wysokości:

1*40 godz. murarza,

2 80 godz. pomocnika,

10»/n jak wyżej,

2 do 10 cegieł,

0 001 do 0 005 m³ wapna gaszonego, albo 0*9 do 4*5 kg

cementu romańskiego, albo 1*40 do 7-0 kg cementu portlan-ckiego,

0 002 do 0 01 w³ jńasku czy

stego,

0 003 do 0 015 m³ wody. 205. Metr kwadr, wykonania ozdobnej wyprawy kasetowej z ot oczy nami i wnękami, łącznie z zupełnem narzuceniem muru zaprawą, bez różnicy wysokości i bez bielenia;3 a) zaprawą wapienną:

4 00 godz. murarza,

2 00 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

0-015 m³ wapna gaszonego,

0 03 m³ piasku, 0-045 m³ wody;

b) zaprawą z cementu romańskiego :

4 80 godz. murarza,

¹ Zob. „Część I., oddział D., rozdz. III., str. 100, I. Zaprawa gliniana“. ² Zob. uwagę 2. podpoz. 87.    ³ Zob. poz. 187., oraz uwagę 2. pod poz. 87.

2*40 godz. pomocnika,

2 60 godz. pomocnika,

10<yo jak wyżej.

0015 m³ = 21 kg cementu portlanckiego,

0 03 m³ piasku,

0045 w³ wody.

10% jak wyżej,

0-015 m³ = 13 5 kg cementu romańskiego,

0*03 w³ piasku,

0*045 w³ wody;,

c) zaprawą z cementu portlanckiego :

5*20 godz. murarza,

206.    Metr kwadr, rustyki kwadrowej ze spoinami 10 cm głęboko w c inanem i, członkowanemi (profilowanemi), łącznie z zupełnym narzutem muru zaprawą, złożonym z wyprawy narzuconej w stosunku 1 :2 i z gładkiej czysto zatartej warstwy wyprawy w stosunku 1:1, wykonać bez bielenia, i bez różnicy wysokości; ¹

0 05 m³ piasku czystego, 0075 m³ wody; c) zaprawą z cementu portlanckiego :

8 00 godz. murarza,

2 60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 025 m³ = 35 kg cementu portlanckiego,

0 05 m³ piasku,

0 075 m³ wody.

a)    zaprawą wapienną:

6*00 godz. murarza,

2-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 03 w³ wapna gaszonego,

0 06 M³ piasku,

0-09 yn³ wody;

b)    zaprawą z cementu romańskiego :

7-20 godz. murarza,

2*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-025 m³ = 22-5 kg cementu romańskiego,

207.    Metr kwadr, rustyki z narzutem bryzganym, albo z podziobanymi kwadrami, wraz z zupełnym narzutem murów zaprawą, bez różnicy wysokości; ¹

b) zaprawą z cementu romańskiego :

9 00 godz. murarza,

3 50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

003 m³ = 27 kg cementu romańskiego,

a) zaprawą wapienną:

7*50 godz. murarza,

2*85 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-035 m³ wapna gaszonego,

0-07 m⁵ piasku,

0-105 m³ wody; ¹

10®/'« jak wyżej,

0 06 m³ piasku czystego,

009 ni* wody;

c) zaprawą z cementu port-ianckiego :

10 godz. murarza,

3*70 godz. pomocnika,

208.    Metr kwadr, okładziny (odzieży) lica muru ceglanego surowcowego, średnio 22 cm grubej z doborowych cegieł z gliny pławionej wykonać, łącznie z odznaczeniem spoin, bez różnicy wysokości :

4 00 godz. murarza,

200 godz. pomocnika,

10®, o jak wyżej,

68 cegieł doborowych,

209.    Metr kwadr, wyklinowania murów piwnicznych z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej; t, j. otwory w murze oczyścić, kamykami silnie wyklinować, a miejscami i większe kamienie osadzić, bez różnicy głębokości:

0 035 w³ wapna gaszonego, 007 m³ piasku,

0105 w³ wody.¹

0 03 m?> = 42 leg cementu portlanckiego,

006 m³ piasku czystego,

009 w³ wody.

002 w³ wapna gaszonego, 004 m³ piasku,

0 06 w³ wody. ¹

OOO godz. murarza,

2*10 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

016 m³ kamienia łamanego,

210.    Metr kwadr, wyklinowania, popękanych murów ceglanych ścian lub sklepień, dębowymi kołkami i klinkamir wraz z poprzedniem odbiciem wyprawy, i ponownem wyprawieniem? bez różnicy wysokości:

0 02 m³ piasku,

0*03 nfi wody,

0*25 m dębiny 8 X 10 cm na i kołki i klinkr.

2*10 godz. murarza,

1*40 godz. pomocnika,

10° « jak wyżej,

0 01 m³ wapna gaszonego,

211.    Metr kwadr, zewnętrznej powierzchni ścian budynku (fasad) ha drabinach oskrobać, i zaprawą wapienną lub cementową zatrzeć, bez bielenia i bez różnicy wysokości:

lub 2*10 kg cementu portlanckiego,

0 003 w³ piasku czystego, 0*0045 w³ wody.

1*75 godz. murarza,

0*65 godz. pomocnika,

10»/₀ jak wyżej,

0 0015 m³ wapna gaszonego, lub 1*35 kg cementu romańskiego,

Uwaga. Gdy budynki są jednopiętrowe i mają fasadę miernie ozdobną, obniża się wymiar powyższej roboty do połowy, a materjał pozostawia niezmieniony.

i) Bielenie.

212.    100 m³ bielenia ścian lub sufitów, bez różnicy wysokości; ¹

10% jak wyżej,

0-04 m³ wapna gaszonego, 0*16 m³ wody; c) potrójnego:

15 godz. murarza,

7 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*06 m³ wapna gaszonego, 0-24 m³ wody.³

a)    jednorazowego:

5 00 godz. murarza,

3 00 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0-02 m³ wapna gaszonego,

0*08 m³ wody ;

b)    podwójnego:

10    godz. murarza,

5    godz. pomocnika,

213.    100 m³ bielenia, wraz z częściowein oskrobaniem i pomniejszą naprawą wyprawy ścian lub sufitów, bez różnicy wysokości; ¹

0-06 m³ wapna gaszonego, 0 05 m³ piasku czystego, 0‘24 m³ wody; c) potrójnego:

16 godz. murarza,

9 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-08 m³ wapna gaszonego, 0’05 m³ piasku czystego, 0’32 m³ wody.

a)    jednorazowego:

6    godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 04 m³ w⁷apna gaszonego,

0 05 m³ piasku,

016 m³ wody;³

b)    podwójnego:

11    godz. murarza,

6 godz. ponrocnika,

10°/« jak wyżej,

214.    Jeżeli zamiast bielenia trzeba wykonać obarwie-nie ścian, to do poz. 212. b i 213. b włącznie należy doliczyć po 4 kg, zaś do poz. 212. c i 213. c po 8 kg farby.

215.    Jeżeli fasady budynku lub ściany izby są wyższe, niż 7-5 m, należy obielenie, względnie obarwienie tej powierzchni fasad lub ścian, która się znajduje w wysokości ponad 7*5 m> liczyć według poz. 212, względnie 213 i zwiększyć wymiar roboty ;

14 godz. pomocnika, 10% jak wyżej;

a) bielenia jednorazowego (poz. 212. a, 213. a):

28 godz. murarza,

b) bielenia podwójnego (poz.

c) bielenia potrójnego poz. 212. c, 213. c):

40 godz. murarza,

20 godz. pomocnika.

10° o jak wyżej.

212. b, 213. b) :

34 godz. murarza,

17 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ;

215 a* Z powierzchni bielenia nie potrąca sie otworów drzwi i okien, ale za to nie uwzględnia się powierzchni ościeży (szpalet) drzwi i okien, ani występów gzymsowych, ani członko-wań itp.

Nadto powierzchnia bielenia izb sklepionych wraz ze sklepieniem oblicza się tak, jak gdyby izba miała strop płaski w wysokości podniebienia sklepienia; różnica bowiem pomiędzy tern, a prawdziwym obliczeniem jest nieznaczna co do kosztów⁷ bielenia, samo zaś obliczenie znacznie prostsze.

210, Metr kwadr, o malowani a ścian lub sufitów⁷, z dodaniem potrzebnego materjału i rekwizytów⁷, bez różnicy wysokości;

a) jednostajnego omalowania dobrą farbą klejową, wraz z zagruntowaniem:

OGO godz. malarza;

b)    pomalowania jak wyżej z fladrow⁷aniem marmurowym:

0‘70 godz. malarza;

c)    pomalowania jak pod b), z podziałem na pola:

085 godz. malarza;

d)    pomalowania z jednorazowem patronowaniem:

090 godz. malarza;

za każdy patron więcej dolicza się:

040 godz. malarza;

e)    pomalowania sufitu z rozetą środkową, narożnikami, pasami itp.: 250 do 350 godz. malarza.

Uwaga. W powyższym wymiarze roboty mieści się już koszt polrzebnego materjału i dodatek za przybory.

j) Osadzenia.

a) Osadzenie ciosów⁷.

b) w murach starych, wraz z wyłamaniem muni, zamurowaniem i wyprawą;

217. Metr sześć, osadzenia ciosów na zaprawie wapiennej, hidraulicznej, lub cementowej, na dole;1 a) w murach nowych: w ymiar roboty według poz. 121. bez materjału (zob. poz. 229.);

¹ Zob. uwagi pod poz. 121., oraz poz. 229. i 257.

a) ciosów do 0 o?n* objętości:

0*03 m³ wapna gaszonego, albo 27 kg cementu romańskiego, albo 42 kg cementu portlanckiego,

0*06 m³ piasku,

0*09 m³ wody,

c)    za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4metrowa :

3*00 godz. murarza,

6*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

d)    osadzenie ciosów z ozdobami wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod a) i b) o 25° (i.

26*50 godz. murarza,

26*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*05 m³ wapna gaszonego, albo 45 kg cementu romańskiego, łub 70 kg cementu portlanckiego,

0*10 m³ piasku.

0*15 m³ wody;

ß) ciosów nad 0*3 m³ objętości :

31*50 godz. murarza,

31*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

U w agi.

1.    Do osadzenia ciosów w niewielkiej wysokości używa się tylko ramp, po których doprowadza się kamienie na wałkach do miejsca przeznaczenia. Dźwignięcia ciosów na znaczniejszą wysokość dokonuje się zapomocą starannie wiązanych rusztowań i przyrządów dźwigających. Jeżeli takie rusztowanie wypadnie wyższe, niż 10 m, należy obliczyć jego wytrzymałość na ciśnienie wiatru i stosownie wzmocnić przeciw wywróceniu.

2.    Kamienie należy zawieszać na linie, a nie na łańcuchu, którego ogniwo może się łatwo zaplątać i wskutek nagłego szarpnięcia urwać. Liną owija się cios a krawędzi chroni się obłożeniem listwami drewnianemi. Można jednak także linę przymocować do kamienia zapomocą kleszczy i innych stosownych narzędzi,

3.    Po wyciągnięciu ciosu w górę doprowadza się go wózkiem ponad miejsce osadzenia, które się oczyszcza i na które nakłada się płytki drewniane grubości spoiny wspornej • następnie spuszcza się cios zwolna i z pomocą pionka, libeli, kątomierza itp. i ustawia we właściwem położeniu; potem dźwiga się znowu nieco zwilża miejsce osadzenia i zalewa całe zaprawą, opuszcza się ostrożnie znowu, lekkiemi uderzeniami młotka drewnianego osadza stale i wreszcie zalewa speiny styczne zaprawą szybko wiążącą.

4.    Osadzanie ciosów w fasadzie należy- w regule przeprowadzać równocześnie z wykonywaniem murów; wyjątek stanowią tu portale, wyskoki narożnikowe, stopnie schodowe itp. Do osadzania ciosów najodpowiedniejszą jest zaprawa wapienna, lub cementowo wapieuna ; użycie czystego cementu, lub gipsu jest wykluczone. Wyciekającą zresztą zaprawę należy natychmiast zmyć.

5.    Wystające z lica muru ciosy (gzymsy itp.) należy osłonić deskami celem ochrony od uszkodzenia spadającymi przedmiotami.

6.    Kamienie stanowiące przedmiot roboty rzeźbiarskiej osadza się w stanie z grubsza obrobionym, poczem dopiero wykonuje się robotę rzeźbiarską.

7.    Fasadę ciosową po wykonaniu oczyszcza się zapomocą zmycia wodą, mydlinami, mlekiem wapiennem z ługiem, albo też zapomocą szczotkowania kwasem solnym, rozcieńczonym w stosunku i : 9, jeżeli kamień nie jest wapienny.

218.    Metr sześć, osadzenia sterczyn (kroksztyn, kon-zoli), ławy dolnej okien, obdasznin okiennych, gzymsu, trzonu lizen, lub pilastrów, głowic i wszelkich innych, przed lice muru wystających ozdób ciosowych do 0-10 ni* objętości, bez różnicy wysokości*,¹

30 godz. pomocnika,

a)    w murach nowych:

100 ₀ jak wyżej, 0-05 m³

26 godz. murarza,

wapna gaszonego, albo 45 kg cementu romańskiego, albo 70 km cementu portlan-ckiego :

26 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ;

0*10 m% piasku, 015 m³ wody. ³

b)    w murach starych wraz z wyłamaniem muru, zamurowaniem i wyprawą:

30 godz. murarza,

Uwagi.

1.    Ciosów gzymsowych z kamieni wytrzymałych na wpływy atmosferyczne, zaopatrzonych dostatecznie nachylonym poszurem, nie trzeba pokrywać blachą ; w przeciwnym jednak razie, należy je pokryć blachą cynkową lub miedzianą.

2.    Kamienne progi okienne lub drzwiowe należy tak osadzić, aby spoina ich wsporna w obrębie światła okna lub drzwi pozostała zupełnie pusta, to jest nie-zapełniona zaprawą, a to celem uniknięcia złamania wskutek osiadania murów. Z tego samego powodu należy przestrzegać, aby nadproża okienne i drzwiowe otrzymały łuk odciążający sklepiony, któryby w obrębie światła okna lub drzwi nie mógł obciążyć nadproża; w tym celu należy pozostawić zupełnie wolną przestrzeń między sklepieniem a nadprożem tak długo, dopóki cała budowa nie zostanie wymurowaną i należycie nie osiądnie.

219.    Metr kwadr, osadzenia płyt kamiennych cokołowych, gzymsowych, kordonowych, nakryw, płyt balkonowych, podestowych itp. do 25 cm grubych, czysto już obrobionych, na dole*,¹

wymiar roboty jak pod a), 0-007 m³ wapna gaszonego, 0003 m³ = '2*7 kg cementu romańskiego, lub 4-2 kg cementu portlanckiego,

0 02 m³ piasku,

0 03 m³ wody,

y) na zaprawie cementowej:

3-30 godz. murarza,

3 30 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

a) w murach nowych, a na zaprawie wapiennej:

3 godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10»/o jak wyżej,

0 012 m³ wapna gaszonego,

0 024 m* piasku,

0 036 wody, 3 ß) na zaprawie wapiennej, jednak z zaprawieniem spoin 5 mm grubych na 8 cm głęboko zaprawą cementową:

¹ Zob. uwagi pod poz. 121. i 217., oraz poz. 229. i 257.    ² Zob. uwagę 2. p<xl

poz. 87.

0 009 w³ = 8-10 kg cementu romańskiego, albo 12-6 kg cementu portlanckiego,

IO« ₀ jak wyżej, materjał jak pod a), ß);

Y) na zaprawie cementowej:

8 5 godz. murarza,

8 5 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej, materjał jak pod a), y);

c)    jeżeli płyty trzeba łączyć na półżłobki, albo tylko kitować, albo obie te roboty wykonać, należy zwiększyć wymiar roboty pod a) i b) o dodatek, wyznaczony pod poz. 156. d, względnie 156. e, względnie 156. fi

d)    za każde dalsze piętro, względnie wysokość 4metrową:

1*4 godz. pomocnika,

0 027 ms piasku,

0036 wi³ wody*, b) w muracb starych wraz z wyłamaniem muru, zamurowaniem i wyprawą*,

a) na zaprawie wapiennej :

8 godz. murarza,

8 godz. pomocnika,

IO» o jak wyżej, materjał jak pod a) a); ß) na zaprawie wapiennej z zaprawieniem spoin zaprawą cementową :

8 godz. murarza,

10°/o jak wyżej.

8 godz. pomocnika,

Uwaga. Jeżeli płyty są grubsze uiż 25 cm, należy liczyć osadzenie według miary sześciennej, jak pod poz. 217.

220. Metr bież. kamiennej oprawy bramy, drzwi lub okien, o przekroju 0⁻05 m² lub większym, osadzić na zaprawie wapiennej, hidraulicznej lub cementowej, na dole*,¹

waniem i wyprawą ościeży (szpalet):

8*00 godz. murarza,

10-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a)\ c) za każde wyższe piętro względnie wysokość 4metrową: 1-20 godz. murarza.

1-60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    w murach nowych:

2* 10 godz. murarza,

2⁻10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0005 m³ wapna gaszonego,

albo 4-5 kg cementu romańskiego, albo 7 kg cementu portlanckiego,

0 01 m³ piasku,

0 015 m³ wody; ²

wraz

b)    w murach starych, z wyłamaniem muru, lub wyjęciem starej oprawy, z zamuro-

Uwaga. W obliczeniu wymiaru osadzenia oprawy w metrach bieżących uwzględnia się jedynie szerokość i wysokość świetlną otworu bram, drzwi lub okien; natomiast wymiar długości łukowej oprawy bram, drzwi lub okien oblicza się po łuku zewnętrznym.

² Zob. uwagę 2.

¹ Zob. uwagi pod poz. 121., 217. i 218., oraz poz. 229. i 257. pod poz. 87.

221. Oprawę kamienną drzwi lub okien o przekroju mniejszym niż 0-05 w², na zaprawie wapiennej, hidraulicznej lub cementowej osadzić, na dole;¹

a) w muraeh nowych,

13*5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

0*05 m³ wapna gaszonego, albo 0*04 m³ wapna gaszonego i 0*01 m³ = 9 kg cementu romańskiego, względnie 0*01 m3 = 14% cementu portlanckiego, 0*10 m³ piasku,

0 15 w³ wody;

P) w świetle nad 1*5 do 2*8m²: 18 godz. murarza,

17 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*075 m³ wapna gaszonego, albo 0*06 m³ wapna gaszonego oraz 0*015 m³ = 13*5 kg cementu romańskiego, względnie 21% cementu portlanckiego,

0*15 m³ piasku.

0.225 m³ wody,

Y) w świetle nad 2*8m²:

27 godz. murarza,

25*5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*125m³ wapna gaszonego, albo 0* 10 m³ wapna gaszonego oraz 0*025 w³ = 22*5kg cementu romańskiego, względnie 0.025m³ = 35 kg cementu portlanckiego, 0.25 w³ piasku,

0*375 m³ wody. c) Za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową dolicza się do wymiaru roboty pod a) i b) 10° ₀.

¹    Zob. uwagi pod poz. 121. 217. i 218. oraz pozycje 229 i 257.

²    Zob. uwagę 2. pod roz. 87.

a)    w świetle do 1*50 m²:

7 50 godz. murarza,

7*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

0 01 m ³ wapna gaszonego, albo

9 kg cementu romańskiego, albo 14% cementu portlanckiego, '

0*02 m³ piasku,

0-03 m ³ wody;²

p) w świetle nad 15 do 2 8m²:

10 godz. murarza,

10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0 015 m³ wapna gaszonego, albo 13-5 kg cementu romańskiego, albo 21 kg cementu portlanckiego,

0 03 m³ piasku,

0 045 m³ wody;

Y) w świetle nad 2*8 m²:

15 godz. murarza,

15 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*025 m³ wapna gaszonego, albo 22*5 kg cementu romańskiego, albo 35 kg cementu portlanckiego,

0*05 m³ piasku,

0*075 m³ wody;

b)    w muraeh starych, wraz z wyłamaniem muru lub wyjęciem starej oprawy, z omurowaniem i wyprawą ościeży (szpalet) ;²

a) w świetle do 1*5 m²:

13*5 godz. murarza,

222. Oprawę kamienną drzwiczek kominowych, okien piwnicznych, lub włazu kanałowego osadzić na zaprawie wapiennej lub cementowej, bez różnicy wysokości*, 1 a) w murze nowym:

b) w murze starym, wraz z wyłamaniem muru lub wyjęciem starej oprawy, z omurowaniem i wyprawą :

8 godz. murarza,

8 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a).

5 00 godz. murarza,

5*00 godz. pomocnika 10 o/o jak wyżej,

0‘006m³ wapna gaszonego, albo 5 4 kg cementu romańskiego, albo 8*4 kg cementu portlanckiego,

012 m³ piasku,

0*18m³ wody;

223. Oprawę kamienną, czeluści pieców osadzić na zaprawie wapiennej lub glinie, bez różnicy wysokości;¹

a) w murach nowych:

2 00 godz. murarza,

2 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-003m³ wapna gaszonego lub gliny,

0*006 tu ³ piasku,

0-009 m³ wody ;

b) w murach starych z wyłamaniem muru lub wyjęciem starej oprawy, z omurowaniem i wyprawą:

4 00 godz, murarza,

4 00 godz. pomocnika ♦ 10% jak wyżej, materjał jak pod a).

224. Metr bież. kamiennego stopnia schodowego osadzić na zaprawie wapiennej lub cementowej na dole;¹

a) w murach nowych, a) stopnia na obu końcach podpartego :

1*50 godz. murarza,

150 godz. pomocnika,

10 % jak wyżej,

3 cegieł,

0*003 m³ wapna gaszonego, albo 2*7 kg cementu romańskiego lub 4-2 A# cementu portlanckiego, 0*006 Wj³ piasku,

0009m³ wody;

ß) stopnia wolno wiszącego: 3'00 godz. murarza,

3*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

4 cegieł,

0 005 m³ wapna gaszonego, albo 4 hkg cementu romańskiego, albo 7 kg cementu portlanckiego, 0*01 m³ piasku,

0015m³ wody; b) w starych murach wraz z wyłamaniem muru lub wyjęciem

ß) stopnia wolno wiszącego:

starego stopnia, z zamurowaniem i wyprawą*,

a) stopnia na obu końcach podpartego :

2*75 godz. murarza,

2*75 godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej, materjał jak pod a), a);

4 25 godz. murarza,

4 25 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a), §);

c) za każde wyższe piętro względnie wysokość 4 metrową należy zwiększyć wymiar roboty pod a) i b) o 10%.

Uwagi: 1. Stopnie schodowe osadza się, gdy mury klatki należycie już osiadły: w przeciwnym bowiem razie nastąpiłyby uszkodzenia. W muracli klatki jednakże nie pozostawia się gniazd dlaposzczególnych stopni podczas murowania, lecz wyburza się je dopiero podczas osadzania.

2.    Celem umożliwienia osadzenia schodów, zwłaszcza klinowych, rysuje się na podłodze w klatce rzut poziomy schodów w naturalnej wielkości i ustawia na pierwszym stopniu łatę z podziałką wysokości stopni ; na bezpośrednio zaś wyższem piętrze urządza się stosowne rusztowanie z podziałką linji podziałowej, oraz łinji czołowej schodów, i stąd pionuje się potrzebne rozmiary podczas osadzania poszczególnych stopni. Z pomocą tych urządzeń rysuje się na murze przekrój każdego stopnia. “ i począwszy od dołu wyburza gniazda dla 2 do 3 stopni naraz, wprowadza kolejno każdy stopień w swoje położenie z pomocą pionka i libeli i zamurowuje starannie na zaprawie wapiennej, albo raczej cementowej. Stopnie wolno wiszące trzeba nadto jeszcze starannie i silnie wyklinowTać, a gdzie silne wmurowanie ich okaże się niemożliwe z powodu otworów okiennych itp., należy zastosować łuki sklepione zwykłe, odwrotne lub trawersy. Między poszczególne stopnie schodowe wkłada się paski z tektury papierowej lub cienkie płytki drewniane celem wyrównania niedokładności Jjóboty kamieniarskiej.

3.    Osaclzaiąie schodów wolno wiszących dokonuje się na silncm rusztowaniu belko wem, które trzeba pozostawić przez kilka tygodni, aż schody zupełnie osiądą : dla umożliwienią^aś tego osiądnięcia, opuszcza się zwolna rusztowanie zapomocą klinków. Długość wmurowania stopni schodów tego rodzaju zależy od ich szerokości, względnie od wolnej długości stopni, a mianowicie, jeżeli ta długość wynosi 1. 1-25, 1-50, 2 m, to długość wmurowania musi wynosić 20, 25, 30, 35c»i..

Bardzo starannie i silnie trzeba osadzić stopień wstępny, który stanowi właściwie główne oparcie całego ramienia schodów wiszących.

4.    Stopnie schodów z obu stron podpartych wmurowuje się po 8 do 10 cm w mur ceglany, a po h em, w mur ciosowy. Jeżeli schody są z jednej strony wmurowane a z drugiej podparte trawersą, albo z obu stron podparte trawersami, to końce stopni muszą się wspierać na górnym pasie trawersy; trawersa zaś lakieruje się lub zamienia w architraw zapomocą wyprawienia na otrzcinówaniu.

5.    Stopnie schodów kręconych, o ile nie stanowią jednej całości z okrężem schodów, lecz okręże to tworzy słup murowrany, zamurowuje się na 8 do 15 cm w ten słup, który się wykonuje na zaprawie cementowej równocześnie z osadzaniem.

6.    Stopnie schodowe na otwartych miejscach osadza się ze spadkiem 1 do 2°/₀ dla ułatwienia ściekania wód opadowych.

225, Jasło, czyli żłób kamienny, lub rynę pisoarową osadzić na zaprawie wapiennej lub cementowej, bez różnicy wysokości *, ¹

20 godz. pomocnika 10 % jak wyżej,

20 cegieł,

006m³ wapna gaszonego, albo 0 03 m ³ wapna gaszonego, oraz 27 kg cementu romańskiego, względnie 42 kg cementu port-lanckiego,

012ms piasku,

10-8 m³ wody.

a)    w murach nowych:

3 00 goclz. murarza,

2*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    w murach starych, wraz z wyburzeniem muru celem wytworzenia niży lub wyjęcia starego żłobu itp., z zamurowaniem i wyprawą:

20 godz. murarza,

22G, Pachołka kamiennego czyli odporę kół osadzić na zaprawie wapiennej lub cementowej;¹

ka, z osadzeniem, omurowaniem i wyprawą:

5 00 godz. murarza,

5 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    w nowym murze:

2*50 godz. murarza,

2*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    w murach starych z wyłamaniem muru lub starego pachoł-

Uwaga: Materjał, potrzebny do osadzenia mieści się* już w wymiarze roboty pod aj i bj.

227. Pachołka kamiennego osadzić przy chodniku lub przj^ drodze w ziemię :

10% jak wyżej.

2 50 godz. pomocnika,

0 004 w³ piasku,

0006m³ wody;1 b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową : 0*3 godz. murarza,

.0-5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

228. Metr bież. osadzenia w mur stary kamiennych obdasznic lub gzymsów kordonowych do 0 05 m³ przekroju, na zaprawie wapiennej lub cementowej;1 a) na dole:

2-10 godz. murarza,

320 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-002 m³ wapna gaszonego, albo 1 -8 kg cementu romańskiego, albo 2-8 kg cementu portlanckiego,

229.    Osadzenie w mura eh nowych liczy się bez potrącenia objętości muru zajętej przez przedmiot osadzony, ale zato nie uwzględnia się materjału, potrzebnego do osadzenia tego przedmiotu. Jeżeli jednak objętość muru zajęta przez przedmiot osadzony została potrącona, albo jeżeli jest zbyt nieznaczna, aby mogła starczyć za materjał potrzebny do osadzenia, albo wreszcie jeżeli ze względów konstrukcyjnych lub jakichkolwiek innych, osadzenie danego przedmiotu nie może się odbyć podczas wykonywania murów nowych, — jak n. p. osadzanie stopni schodowych itp. — to należy liczyć osadzenie tak. jak w murach starych. Grubość spoin przedmiotów osadzanach musi być możliwie najmniejsza; w najgorszym razie jednak spoina wsporna nie powinna być grubsza niż 15 mm, a styczna niż 12 mm.

fj) Osadzenie przedmiotów drewnianych.

230.    Oprawę drewnianą bramy w świetle 3 do 33 m szerokiej i 4 do 4*5 m wysokiej, osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości;

ciem starej oprawy, z omuro-waniem i wyprawą ościeży (szpa-let):

a)    w murach nowych:

20 godz. murarza,

10 godz. pomocnika,

39-50 godz. murarza, 24*50 godz. pomocnika, 10% jak wyżej, materjał jak pod a).

10% jak wyżej,

0-03 m³ wapna gaszonego,

0*06 m³ piasku,

009 m³ wody,

b)    w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub z wyję-

231.    Oprawę drewnianą, z belek lub z dyli osadzić w otworze drzwi lub okien, na zaprawie wapiennej, bez różniej wysokości ;¹

ß) w świetle nad 2*8m²:

4 godz. murarza,

2 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*015 m³ wapna gaszonego, 0*03 m³ piasku,

0*045 m³ wody .

a) w murach nowych, a) w świetle 15 do 2-8mh 3 godz. murarza,

1*5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*01 m³ wapna gaszonego,

0*02 m³ piasku,

003m³ wody;

b) w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starej oprawy, z omurowaniem i wyprawą ościeży (szpalet); a) w świetle 1-5 do 2*8m*\

014 m³ piasku,

0*21 m3 wody;

ß) w świetle nad 2-8m%:

15 godz. murarza,

7*5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0105 m3 wapna gaszonego, 0*21 m 3 piasku,

0*315 m 3 wody.

11 godz. murarza,

5*50 godz. pomocnika,

10° # jak wyżej,

. 0 07 w s wapna gaszonego,

232. Oprawę okienną drewnianą osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości; a) w murach nowych, a) w świetle do 1*5m*\

3    godz. murarza,

1*5 godz. pomocnika,

10°,o jak wyżej,

0*005 m³ wapna gaszonego,

0*01 m 3 piasku,

0*015m³ wody; ß) w świetle nad 1*5 do

2*8 m²:

4    godz. murarza,

2 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*006 m 3 wapna gaszonego,

0*012 m 3 piasku,

0*018m3 wody;

b) w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starej oprawy, z omurowaniem i wyprawą ościeży (szpalet); a) w świetle do 1*5w²:

11 godz. murarza,

5*5 godz. pomocnika,

10'% jak wyżej,

0*024 m s wapna gaszonego, 0*048 m 3 piasku,

0*072m³ wody; ß) w świetle nad 1*5 do 2*8m²: 15 godz. murarza,

7*5 godz. pomocnika,

10o/o jak wyżej,

0*036 m3 wapna gaszonego, 0*072 m ³ piasku,

0108 m ³ wody.

233. Krosno drewniane okienne wewnętrzne lub zewnętrzne osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości ;¹

0 008 m 3 piasku,

0*012m3 wody;

ß) w świetle nad 1*5 do 2*8 m2 :

3 godz. murarza,

1*5 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej,

a) w murach nowych, a) w świetle do 1*5m²:

2 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10"/« jak wyżej, „

0*004m3 wapna gaszonego,

¹ Zob. poz. 229. i 257. oraz uwagę pod poz. 87.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

0 005 m³ wapna gaszonego,

0-028m³ wapna gaszonego,

0 056 m ³ piasku,

0-084 m³ wody,

ß) w świetle nad 1*5 do 2Sm*:

8 godz. murarza,

4 godz. pomocnika,

10 o/₀ jak wyżej,

0-035 m ³ wapna gaszonego, 0-07 ni³ piasku,

0*105 m³ wody.

0 01 w³ piasku,

0 015 m³ wody ; b) w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starej oprawy, zamurowaniem i wyprawą ościeży,

a) w świetle do 1-5m*\

5*5 godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10"/o jak wyżej,.

234. Oprawę drewnianą okienną lub drzwiową wyklino wać, uszczelnić i wyprawić, bez różnicy wysokości:

0"005 iu³ wapna gaszonego, 0 01 m³ piasku,

0 015 m³ wody.

1*50 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10.®/«' jak wyżej,

235. Deskę okienną osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości ;1 a) w nowych murach:

1 godz. murarza,

0-5 godz. pomocnika,

10 o/₀ jak wyżej,

0 003 m³ wapna gaszonego,

0*006 m ³ piasku,

0*009m³ wody;

b) w starych murach, wraz z wyłamaniem muru, lub starej deski, z zamurowaniem i wyprawą :

1*5 godz. murarza,

10 godz. pomocnika,

10 °/o jak wyżej, materjał jak pod a).

236. Stopień schodowy drewniany osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości;¹

stopnia, z omurowaniem i wyprawą :

2*5 godz. murarza,

2*5 godź. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*004m³ wapna gaszonego, 0*008 m³ piasku,

0*012 m³ wody.

a)    w murach nowych:

1*2 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10®/o jak wyżej,

0*004m³ wapna gaszonego,

0*008 m³ piasku,

0*012m³ wody;

b)    w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starego

237.    Metr bież. podkładki (rygla) drewnianej pod opierzenie osadzić na zaprawie wapiennej;¹

podkładki, z zamurowaniem i *

a)    w murach nowych:

wyprawą :

8 godz. murarza,

4-5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*004 m³ wapna gaszonego, 0-008 m³ piasku,

0*012 m³ wody.

0 40 godz. murarza,

0 25 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0-002 w s wapna gaszonego,

0 004 m 3 piasku,

0⁻006w³ wody;

b)    w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starej

238.    Deskę siedzenia wychodkowego osadzić, łącznie z wyburzeniem muru, z zamurowaniem i wyprawą :¹

1*6 godz. murarza, 0*8 godz. pomocnika. 10% jak wyżej,

0-004wapna gaszonego, 0-008 m³ piasku,

. 0-012ni³ wody.

239.    Belkę drewnianą pod kapę kuchenną lub belkę powałową oboma końcami osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości:¹

b) w murach starych, wraz z wyburzeniem muru, lub starej belki, z omurowaniem i wyprawą : 3*4 godz. murarza,

8 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a).

240.    Klocek drewniany osadzić w mur stary lub nowy do przytwierdzenia drewnianych części składowych lub żelaznych (n. p. opraw okiennych, opasek, okładzin, tablic, muszli wylewowych itp.), łącznie z wyłamaniem muru, lub starych klocków, z zamurowaniem i wyprawą:¹

0 70 godz. murarza,

0 50 godz. pomocnika,

10»/o jak wyżej,

241.    Słup drewniany na zaprawie wapiennej osadzić, bez różnicy wysokości;¹

a) w murach nowych:

2 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10o/o jak wyżej,

0*004 ^³ wapna gaszonego,

0-008 m³ piasku,

0012m³ wody;

0-003 m³ wapna, 0006w³ piasku, 0-009 îh£ wody.

242. Sterczynę drewnianą (kroksztyn) pod ganek osadzić na zaprawie wapiennej, bez różnicy wysokości*,¹

b) w inury stare, wraz z wyłamaniem muru, lub starej ster-czyny, z omurowaniem i wyprawą:

a) w mury nowe:

2*50 godz. murarza,

5*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*004m₃ wapna gaszonego, 0*008 m g piasku,

0*012ms wody;

3*50 godz. murarza,

6*00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a).

243. Opaskę drzwiową osadzić, — o ile wykonanie tej roboty do stolarza nie należy — i w około czysto zaprawić:

1*2 godz. murarza,

0*7 godz. pomocnika, 10% jak wyżej,

0*005 m 3 wapna gaszonego, 0*01 m 3 piasku,

0*015 m s wody.

y) Osadzenie przedmiotów żelaznych.

0*002 m s piasku,

0*003m3 wody; b) za każde wyższe piętro, względnie wysokość 4 metrową : 0*20 godz. murarza,

0*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    w murach nowych:

120 godz. murarza,

100 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0-003 m 3 wapna gaszonego,

0 006 m s piasku,

0*009 m 3 wody,

b)    w starych murach, wraz z wyłamaniem muru, lub starego słupa, z omuro waniem i wyprawą :*

2-00 godz. murarza,

2 00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a)\

c) w ziemi wraz z wkopaniem i ustawieniem :

0*50 godz. murarza,

3*50 godz. pomocnika,

10 % jak wyżej.

244. Pręt kraty żelaznej osadzić na zaprawie wapiennej lub cementowej, wraz z wykuciem muru, lub wyłamaniem starego pręta kraty, z omurowaniem i wyprawą; a) na dole:

1*60 godz. murarza,

1*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*001 ni 3 wapna gaszonego,

0*90 kg cementu romańskiego, albo 1*4A# cementu portlanckiego,

245.    Kratę żelazną okienną bez ramy osadzić, wraz z wykuciem dziur w murze, lub wyłamaniem starej kraty, z zalaniem, omurowaniem i wyprawą, bez różnicy wysokości;¹

b) w świetle nad 1 -2ma:

6 godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-01 m³ wapna gaszonego, 0 02 w³ piasku,

0 03 m ³ wody.

a) w świetle do 12m 4 godz. murarza,

3    godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0-006 m ³ wapna gaszonego,

0*012w³ piasku,

0 018 m³ wody,

246.    Żelazną ramę okienną, z łapkami osadzić, wraz z wyłamaniem muru lub starej ramy, z wykrzesaniem przymyku, z zalaniem, wyklinowaniem, omurowaniem i wyprawą, bez różnicy wysokości ;¹

b) w murze kamiennym: 12 godz. murarza,

6 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a).

a) w murze ceglanym:

7 godz. murarza,

4    godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0005 m³ wapna gaszonego,

0 01 m ³ piasku,

0-015m³ wody;

247.    Drzwi żelazne z ramą i łapkami osadzić, zresztą jak pod poz. 246., bez różnicy wysokości;¹

b) w murze kamiennym: 16 godz.

8 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, materjał jak pod a).

a) w murze ceglanym:

murarza.

10 godz. murarza,

6 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*02m³ wapna gaszonego,

0'04m³ piasku,

0*06m³ wody;

248.    Drzwi żelazne kominowe z ramą i łapkami osadzić, łącznie z wyłamaniem muru lub starych drzwi, z omurowaniem i wyprawą, bez różnicy wysokości:¹

0*01 fu³ wapna gaszonego, 0 02 m³ piasku,'

4 godz. murarza,

2 godz.. pomocnika,

0 03 w³ wody.

10% jak wyżej,

249.    Drzwiczki do pieca lub do paleniska kuchni, drzwiczki kominowe wyciorowe pojedyncze lub podwójne, kratkę lub żaluzję wentylacyjną, klapę, zasuwę itp. osadzić, zresztą jak pod poz. 246. bez różnicy wysokości:¹

0*006m³ wapna gaszonego, 0*012 m³ piasku,

0*018 m³ wody.

1*60 godz. murarza,

1*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

250.    Hak zawiasowy do drzwi, klamrę, sponę, zawiasę, kluczkę do zamku lub do kłódki, skobel, hak do rury, lub ryny dachowej itp. osadzić, łącznie z wyłamaniem muru, lub wyjęciem starych przedmiotów odnośnych, z omurowaniem i wyprawą, bez różnicy wysokości-,¹

b) w murze ceglanym: 0*5 godz. murarza,

0*25 godz. pomocnika, 10% jak wyżej, materjał jak pod a).

a) w murze kamiennym:

100 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*001 m³ wapna gaszonego,

0*002 m³ piasku,

0*003m³ wody;

251.    Żelazny szczebel wyłazowy, względnie włazowy do komina lub kanału osadzić, bez różnicy wysokości;¹

1*2 godz. murarza,

0*6 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*002 m³ wapna gaszonego, 0*004m³ piasku,

0*006 m³ wody.

a)    w raurach nowych:

0*6 godz. murarza,

0*3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    w murach starych, wraz z wyłamaniem muru, lub starego szczebla, z omurowaniem, wyklino waniem i zaprawieniem spoin:

252.    Piec żelazny lany w wadze 150 do 300kg wraz z rurami na miejsce przeznaczenia przynieść, ustawić, osadzić, wykitować i oczernić, bez różnicy wysokości;²

0*015 m³ wapna gaszonego, 0*03 m³ piasku,

0*045 m² wody,

15 cegieł;

a) z wymurowaniem podnóża ceglanego :

5 godz. murarza,

5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

¹    Zob. poz. 229. i 257. oraz uwagę pod poz. 87.

2    Zob. poz. 253. i 254.

b) bez podnóża murowanego: 33 godz. murarza,

0*024 ms wody; c) piec taki przestawić:

. 4*5 godz. murarza,

1*2 godz. pomocnika,

10% jak-wyżej, materjał jak wyżej pod b). 253. Piec z żelaza lanego pod poz. 252. opisany wyczyścić zupełnie, wykitować i poczernić, z dodaniem materjałów, bez różnicy wysokości:

3-3 godz. pomocnika,

10% Jak wyźej;

0-008 m* wapna gaszonego, 0-016 m?> piasku,

10% jak wyżej.

1*2 godz. murarza,

1*2 godz. pomocnika,

254>. Uwaga. Ceny z poz. 252. a, b: c, należy zmniejszyć o 25% dla pieców niżej 150 kg wagi, zaś zwiększyć o 25°/₀ dla pieców ponad 300 kg wagi.

£55. Kociołek kuchenny na wodę lub pieczarnik osadzić w starym murze kuchennym, wraz z wyburzeniem muru i wyjęciem starego kociołka lub pieczarnika, z zamurowaniem i wyprawą, bez różnicy wysokości:

0 01 ms wapna gaszonego, 0-02 ms piasku,

0 03 ms wody.³

2*00 godz. murarza,

1-00 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

z dodaniem potrzebnych materjałów,

256. 100 kg składowych części żelaznych wyładować, na miejsce przeznaczenia przynieść, względnie wyciągnąć i osadzić, — o ile wykonanie tej roboty nie należy do kowala lub ślusarza, -bez różnicy wysokości-,¹

c)    kotwi żelaznych lub żelaza konstrukcyjnego :

6    godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

d)    rur wychodkowych i ich ramion, rur ogrzewalnych, zlewów, pachołków, wyciągów, barjer itp.:

7    godz. murarza,

7 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

a)    kanałowych krat, zamknięć lub nakryw z oprawą:

4    00 godz. murarza,

0*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b)    trawers wałkowanych i nitowanych, szyn kolejowych, wraz z podkładkami, słupów itp. większych przedmiotów :

5    godz. murarza,

5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

e) żelaznych drzwi, okien z ramami i łapkami, krat nitowanych, oporęczeń, sztachet, zbiorników, nasad kominowych, żelaznych części składowych kuchennych itp. :

8 godz. murarza,

8 godz. pomocnika, 10°/o jak wyżej.

Uwaga. Jeżeli przedmioty pod aj do ej włącznie potrzeba osadzić w starych murach, to należy doliczyć jeszcze osobno wyłamanie muru, zamurowanie i wyprawę.

257« Uwagi.

1.    Wyburzenie otworów na drzwi i okna w starych murach liczy się osobno i jednakże li tylko w rozmiarach światła drzwi i okien, łącznie z przesklepieniem, gdyż wyłamanie muru na grubość oprawy mieści się już w odnośnych pozycjach „osadzenia“.

2.    Osadzenia drewnianych opraw drzwi i okien, oraz krosen nie liczy się w murach nowych, tylko w starych. W murach nowych liczy się ich osadzenie tylko tam, gdzie otwory drzwi i okien potrącono od objętości muru, albo je dodatkowo już po wykonaniu muru wyburzono.

3.    Osadzenie drewnianych opraw drzwiowych, okiennych lub krosen na wieżach wymaga podwójnego wymiaru roboty w odnośnych pozycjach zawartej.

4.    Stawia się jako zasadę, że objętość wyburzenia muru starego lub nowego celem osadzania wszelkich przedmiotów powinna się liczyć tak wielką, jak tego wymaga potrzeba wygodnego i prawidłowego osadzenia.

5.    Jeżeli zajdzie potrzeba osadzenia przedmiotów żelaznych pod poz. 244. do 248. włącznie i pod poz. 251. na zaprawie z cementu romańskiego lub portlanckiego, to wymiar tych materjałów należy liczyć tak samo wielki, jak policzony tam odnośny wymiar wapna gaszonego.

IV. ROBOTY KAMIENIARSKIE.

258. Uwagi.

1. Wyłamywanie kamieni na ciosy. Kamienie do obróbki dla kamieniarza przeznaczone muszą być jednostajnie twarde, jednolite, bez szczelin i błędów ; wyłamywanie zaś ich ze skały, względnie odłamywanie od większych brył, nadanie postaci równoległościanu prostego i prostokątnego o potrzebnych rozmiarach, wraz z grubym

przyciosem, wykonują zawsze tylko ludzie w kamieniołomach pracujący, zwani łamaczami albo górnikami. W tym celu zewnątrz linji zamierzonego odłamu wykuwają szereg wcięć, które w kamieniu miękkim są 8 cm długie, 3 cm szerobie, 8 cm głębokie, a w twardym 3 cm długie, 1*5 cm szerokie, 3 cm głębokie, co 10 do 15 cm wzajemnie odległe. Zapomocą wbijania klinów stalowych we wcięcia wyłamują zamierzoną bryłę, a dla ochrony brzegów od odłupywania się zakładają płytki żelazne. Owe wcięcia zresztą, połączone w płytki rowek wzdłuż linji odłamu są jedynym sposobem do wyłamywania z twardych kamieni brył cienkich a długich na oprawy okien i drzwi, na stopnie, płyty itp.

Kamienie o jednolitem złożeniu dają się łupać w każdym kierunku, a szczelinowate tylko równolegle lub prostopadle do szczelin.

Także i zapomocą piły można bryły kamienia dzielić dowolnie.

Kamień obrobiony przez kamieniarza według zamówionej postaci zowie się ciosem, a bryła do tego celu z kamieniołomu dostarczona musi mieć wszystkie rozmiary o 3 do 6 cm większe od rozmiarów ciosu.

2. Obrobienie ścian ciosów. Wszelkie do obróbki kamieni potrzebne narzędzia muszą być z dobrej ciągliwej stali i odpowiadać twardości kamienia; do twardych kamieni używa się dłutek twardszych, tępszych, nie szerszych niż 2 cm, i pobiją młotkiem żelaznym, pięstukiem; do miękkich kamieni zaś dłutek o szerszem ostrzu i pobiją tłuczkiem z drzewa bukowego. W każdym razie obrabianie ścian kamienia uderzanem narzędziem prowadzi się od brzegów ku środkowi każdej ściany.

Zależnie od narzędzi oraz od sposobu i staranności samego obrobienia odróżniamy trzy główne grupy rodzajów obrobienia.

a)    Obrobienie zgrubsza czyli odziobanie, dokonuje kamieniarz kolcem czyli dziobem, którym z pomocą młotka żelaznego obtłukuje wszelkie nawet drobniejsze nierówności; powierzchnia ściany stanie się wprawdzie płaską, ale z powodu widocznego podziobania przedstawia się jako z grubsza obrobiona. Miękkie kamienie dają się obrabiać w sposób opisany właśnie także dwój dziobem itp.

b)    Obrobienie czyste jest dalszym stopniem obrobienia ścian już z grubsza obrobionych czyli odziobanych; może być również mniej lub więcej starannie wykonane i tworzy następujące rodzaje:

a) Obrobienie ziarnowane czyli ziarnowanie dokonuje się zapomocą z i arnik a; jest to młotek spłaszczony z obustronnem

ostrzem grzebieniowem, kolczastem, którem kamieniarz uderza ukośnie o powierzchnię ściany tak długo, aż wszelkie dzioby i nierówności znikną, a powierzchnia stanie się płaskszą i przybierze wygląd drobno ziarnisty.

ß) Obrobienie groszkowane czyli groszkowanie jest czystszem obrobieniem ścian kamienia twardego i dokonuje się zapomocą groszkownika; jest to młotek z piramidalnie pozębio-nyrni obuchami kwadratowymi, którym kamieniarz uderza prostopadle o ścianę ciosu raz poraź, aż przybierze wygląd jednostajnie groszkowaty. Podwójne groszkowanie wykonuje kamieniarz drugim, drobniej uzębionym młotkiem.

Y) Obrobienie prążkowane a raczej czesane zastosowuje się do miękkich kamieni, jak marmur itp., zamiast obrobienia ziarnowanego i dokonuje się zębnikiem*, jest to dłutko pozębione, którem kamieniarz z pomocą młotka zciosuje wszelkie nierówności w równoległych prążkach podłużnych.

S) Obrobienie skrobane czyli oskrobanie ma za cel dalsze usunięcie nierówności, pozostałycii po obrobieniu wyżej pod a) ß), y) okreśłouem, i dokonuje się z pomocą skrobaczki; jest to dłutko łopatkowe, o ostrzu 8 do 9 cm szerokiem, którem kamieniarz ścina wszelkie nierówności także w prążkach równoległych, ale krótkich. Podwójne obrobienie skrobane polega na tein, że powtórne ścinanie prowadzi się pod kątem 45° do poprzedniego.

s) Obrobienie strugane zastosowuje się do miękkich oraz do średnio twardych kamieni i dokonuje się strugiem (liyblem) kamieniarskim 20 do 25 cm długim, 2 do 10 cm szerokim, w miarę szerokości powierzchni struganej i twardości kamienia.

c) Obrobienie utrwalające ma za cel usunięcie ostateczne wszelkich nierówności tak, aby powierzchnia kamienia stała się odporniejszą na zewnętrzne wpływy; obrobienie to może być dwojakie, a mianowicie:

a) Wygładzenie czyli szlifowanie zastosowuje się jedynie do kamienia o jednolitem złożeniu ze ścianami zupełnie czysto obrobionemi w sposób pod b), .8) opisany. Do tego używa się twardych ciał sproszkowanych jak piaskowiec, pumeks, ostry piasek kwarcowy, granulowana stal lana, szmirgiel, granat, któremi posypuje się tarcze drewniane obłożone pilśnią lub skórą, albo tarcze metalowe i pociera się niemi ścianę do wygładzenia przeznaczoną. Wygładzania kamieniem — rozumie się — twardszym od wygładzanego i zupełnie płaskim, używa się rzadko.

Wapniowiec n. p. wygładzają najpierw piaskiem rzecznym, potem piaskowcem, a ostatecznie pumeksem*, granit, porfir, sjenit itp. zaś najpierw sproszkowaną stalą, potem szmirglem.

ß) Wyłyszczenie czyli polerowanie jest najdalej idąeem obrobieniem i zastosowuje się do ścian ciosu możliwie dobrze już przedtem wygładzonych. Do tego celu używa się ciał miałko sproszkowanych, jak piasek kwarcowy, kwiat siarkowy, węgiel drzewny, kreda, okrzemka, łojek, popiół cynowy, szmirgel lub tryplę, któremi się pociera ściany najpierw zapomocą płyt ołowianych wśród dolewania wody, a potem zapomocą pilśni, flaneli, skóry lub tarcz płótnem powleczonych, a wreszcie na sucho zapomocą łyka lipowego lub sarniej skórki.

Wyłyszezyć dają się wapniowce zbite, krystaliczny dolomit, granit, sjenit, porfir, djoryt, serpentyn, alabaster, granulit, lawa, smołowiec, trawertyn, gabbro, djabaz, brekcje (zlepieńce) itd.

3. Wyrobienie postaci ciosów. Zależnie od tego, czy wytworzenie postaci ciosu — w równych zresztą warunkach — przedstawią dla kamieniarza mniej lub więcej trudności, odróżniamy następujące rodzaje ciosów.

a) Ciosy zwykłe czyli proste, do których wyrobienia względnie obrobienia wystarcza sama tylko miara (metrówka), linja i węgielnica ; są to ciosy płaskościenne czyli proste.

Przeznaczoną do obrobienia w ten sposób bryłę kamienną ustawia kamieniarz na drewnianych podkładkach lub koziołkach możliwie najdogodniej ze zwróconą do góry tą ścianą, której obróbkę ma rozpocząć; wykreśla lubryką lub ołówkiem na bocznej ścianie podłużnej nieco niżej górnego brzegu linje prostą z pomocą lineału i wycina dłutkiem możliwie płaski 2 do 3 cm głęboki pasek czyli zacios w górnej ścianie wzdłuż brzegu. Następnie z pomocą dwu łineałów i wizowania wykreśla na przeciwległej bocznej ścianie i wy-ciosuje symetrycznie taki sam zacios w tej samej płaszczyźnie, co poprzedni, łączy odnośne końce obu zaciosów linjami na przyległych ścianach bocznych i wykuwa dalsze dwa zaciosy dokładnie w jednej i tej samej płaszczyźnie z poprzednimi. Wszystkie te cztery zaciosy wyznaczają wierzchnią ścianę ciosu i służą kamieniarzowi za kierownice do zeiosywania pozostałych nierówności i płaskiego obrobienia. Następnie rysuje kamieniarz na obrobionej powierzchni postać ściany według zamówienia, obraca bryłę tak, aby przyległa ściana podłużna przypadła na wierzch, wykreśla i w sposób opisany wycina zaciosy, ale tym razem z po mocą węgielnicy lub kątomierza tak, aby

płaszczyzna ich zawierała dany kąt ze ścianą już obrobioną; wreszcie obrabia tę drugą ścianę itd. Obracanie i podnoszenie bryły w miarę jej wielkości uskutecznia kamieniarz zapomocą dźwigni lub windy.

b)    Ciosy szablonowe są takie, których ściany nie dadzą się już narysować na kamieniu w swej rzeczywistej postaci i wielkości z pomocą linji, węgielnicy i miary, lecz potrzeba do tego celu użyć wykrojów czyli szablonów z drzewa, blachy lub silnej tektury.

Z przeznaczonej do obróbki tego rodzaju bryły wyciosuje kamieniarz przedewszystkiem najmniejszy równoległościan prosty i prostokątny, w którym dany cios może się jeszcze zmieścić, poczerń zapomocą wykrojów rysuje na obrobionych powierzchniach rzuty odnośnych ścian ciosu i odłupuje nie potrzebną masę kamienia.

Do przenoszenia kątów używa kamieniarz kątomierza, składającego się z dwu ruchomych ramion żelaznych lub drewnianych i z podziałki łukowej, na której dają się ramiona ustalić pod kątem dowolnym.

Celem umożliwienia wyrobienia rzeczywistej postaci ciosów o ścianach skomplikowanych, należy narysować plan szczegółowy odnośnej kamieniarskiej części budowy w skali 1: 20 lub 1: 10' z wszystkimi rzutami, poziomymi i pionowymi, i uwydatnić w nich układ spoin, według zasad kamieniarki, przestrzegając właściwego stosunku między długością, szerokością i wysokością ciosów. W plan należy wpisać wszelkie rozmiary, widoczne w rzutach, a najtrudniejsze kamienie, których nie wszystkie rozmiary dadzą sie zdjąć z planu, trzeba bardzo dokładnie narysować w skali 1:10 lub 1:5 w perspektywie rzutowej i wpisać rozmiary.

c)    Ciosy artystyczne czyli rzeźbiarskie są takie, których ściany tworzą postać bardzo skomplikowaną, ozdobną, i które nie dadzą się przedstawić w planie dla kamieniarza zrozumiałym, ani też wyrobić i obrobić tym zasobem wiadomości zawodowych i narzędzi, jakie kamieniarz posiada; ciosy takie wykonuje rzeźbiarz.

W tym celu sporządza najpierw model (wzór) z bardzo czystej gliny pławionej i robi z niego odlew gipsowy, który otacza siatką sznurową lub drucianą, złożoną z potrzebnej ilości kwadratów; następnie od punktów skrzyżowania boków kwadratów siatki wyznacza odległości czyli rzędne poszczególnych punktów znamiennych postaci odlewu i spisuje je protokolarnie. Potem otacza bryłę kamienną stosownie przygotowaną taką samą siatką (zazwyczaj stosownie powiększoną) i poczyna z jednej strony rzeźbić, przestrzegając nieustannie rozmiarów rzędnych, aż otrzyma z gruba obrobiony, przy-

bliżony zarys postaci. Robotę tę można poruczyć także zdolniejszemu kamieniarzowi, ale pod nadzorem rzeźbiarza, który musi zresztą sam przeprowadzić ostateczne wyrzeźbienie i wykończenie.

4.    Obrabianie ciosów z pomocą maszyn jest już dziś także całkiem możliwe*, zastosowanie ich jednak dotąd nie rozpowszechniło się z przyczyny zbyt wysokich kosztów maszyn, z braku stosownie wyszkolonych robotników, oraz z tego względu, że do maszynowej obróbki nadają się jedynie kamienie zupełnie jednolitego złożenia i twardości.

Najczęściej zatem używają tylko maszyn wygładzających i wyły szczających czyli polirujących.

5.    Roboty kamieniarskie. Stosownie do streszczonych wyżej zasad ogólnych odróżniamy następujące roboty kamieniarskie.

«/Roboty kamieniarskie zwyczajne czyli proste, do których należy obrabianie ciosów tylko z pomocą linii i węgielnicy, a zatem ciosów tylko płaskościennych czyli prostych.

b)    Roboty kamieniarskie szablonowe, które obejmują obrobienie ciosów według pewnych szczegółowych wykrojów (szablonów), wskutek czego ubytek kamienia jest znaczniejszy, jak n. p. u ciosów gzymsowych ze zwrotami, wystającymi na zewnątrz lub wewnątrz itp.

c)    Roboty kamieniarskie artystyczne, do których należy obrobienie ciosów według osobnych rysunków lub wzorów, jak n. p. liście, wazy, głowice kolumn, kolumny, konzole itp.

Zestawiona niżej analiza robót kamieniarskich opiera się właśnie na powyższym podziale, a podczas obliczania ceny tych robót należy przestrzegać następujących zasad:

a) Wszelkie wyrobienie ciosu oblicza się najpierw jako obrobienie grubsze w metrach sześciennych, a po niem dopiero w miarę potrzeby następuje mniej lub więcej staranne obrobienie powierzchni ciosu, które jako obrobienie czyste liczy się w metrach kwadratowych.

ß) Jakakolwiek byłaby postać i szczegółowe przeznaczenie ciosu, to jako potrzebną do tego celu bryłę kamienną liczy się najmniejszy równoległości an prosty i prostokątny, w który cios zamówiony da się jeszcze wrysować; bez względu wszakże na ten sposób liczenia, każdy z trzech rozmiarów bryły z kamieniołomu dostarczanej musi być w rzeczywistości 3 do 6 cm większy od rozmiarów owego najmniejszego równoległościanu.

y) Obrobienie płyt grubszych, aniżeli 25 cm liczy się według* objętości.

259.    Metr sześć, kamieni na ciosy wyłamać ze skały łub odłamać od większej bryły tak, aby miały potrzebne rozmiary i postać, i do przewozu naładować;¹

10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% jak wyżej. c) kamienia bardzo twardego (granit gruboziarnisty, porfir itp.) : 45-20 godz. górnika,

10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% jak wyżej.

a)    kamienia miękkiego (piaskowca, wapniaka, margłowca):

35-20 godz. górnika,

10 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

20% jako czynsz gruntowy;

b)    kamienia twardego (piaskowiec, wapniak, granit miękki drobno ziarnisty):

39-60 godz. górnika,

Uwaga. Przewóz brył kamiennych, i ciosów oblicza się według § 18. „Ogólnych zasad i określeń“ (str. 884).

260.    Metr sześć, obrobienia z grubsza ciosu zwykłego w sposób i w uwadze 2a i ha pod poz. 258. opisany z wykuciem w miarę potrzeby dziur na spony, trzpienie itp. ;¹

b) z kamienia twardego, jak granit, piaskowiec kwarcowy itp. : 4710 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego :

3140 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

261. Metr sześć, obrobienia z grubsza ciosu szablonowego, jak w uwadze 2a i hb pod poz. 258. opisano, zresztą jak pod poz. 260. ;!

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego:

62 30 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b) z kamienia twardego, jak granit, piaskowiec kwarcowy itp. : 9345 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

262. Metr sześć, grubszego obrobienia ciosu artystycznego, jak w uwadze 2a i hc pod poz. 258. opisano z wykuciem dziur, jak wyżej;¹

b) z kamienia twardego, jak granit, piaskowiec kwarcowy itp. : 120 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego:

80 00 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

!) Zob. odnośne uwagi pod poz. 258.

b) kamienia twardego, jak granit itp. :

263. Metr kwadr, obrobienia z grubsza (odziobania) kolcem czyli dziobem lub dwójdziobem płaskiej powierzchni-,1 a) kamienia miękkiego lub miernie twardego:

3 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

4'50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

264.    Metr bież. wykonania pasu prostolinijnego czyli zacięcia 2*5 do 3 cm szerokiego,¹

b) na kamieniu twardym, jak granit itp.:

4-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a) na kamieniu miękkim lub miernie* twardym :

0-40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

265.    Metr kwadr, czystego obrobienia i przyrządzenia (uwaga 2b pod poz. 258.) ścian płaskich ciosu zwykłego (uwaga o a pod poz. 258.) z kamienia miękkiego lub miernie twardego, z grubsza już obrobionego;

c)    obrobienia starannego groszkowanego :

6 00 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

d)    obrobienia starannego skra-banego:

8 00 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a). obrobienia niezupełnie sta-

rannego :

2-00 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b) obrobienia zupełnie starannego ziarnowanego:

4⁻00 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Metr kwadr, czystego obrobienia jak wyżej kamienia twardego, jak granit, piaskowiec kwarcowy itp. wymaga zwiększenia wymiarów roboty pod aj do d) o 50%.

266.    Metr kwadr, czystego obrobienia i przyrządzenia powierzchni gzymsów, jako ciosów szablonowych (uwaga 3b i 5 b, poz. 258.) w sposób wyżej pod poz. 265. opisany, wymaga zwiększenia odnośnych wymiarów roboty tej pozycji o 50%.

Uwaga. Tak obrobiona powierzchnia oblicza się wymnożeniem sumy wysokości i wyskoku gzymsu przez długość.

267.    Metr kwadr, czystego obrobienia powierzchni ciosów sztucznych (uwaga 5c pod poz. 258.) jednak prostolinijnych, w sposób pod poz. 265. opisany, wymaga podwyższenia odnośnego wymiaru roboty tej pozycji o 50%.

268.    Metr sześć., względnie metr kwadratowy, względnie metr bieżący obrobienia ciosów w sposób pod poz. 260., 261., 262., 263., 264., 265. opisany;

⁴) Zob. odnośne uwagi pod poz. 258.

bj ciosów sferycznych, t. j. zarówno w rzucie poziomym, jak i w pionowym łukowych:

aj ciosów łukowych: wymaga zwiększenia odnośnego wymiaru roboty tych po-zycyj o 50% ;

wymaga zwiększenia wymiaru roboty o 100%.

269.    Metr kwadr, czystego obrobienia powierzchni ciosów w sposób pod poz. 265., 266., 267. opisany, wymaga zwiększenia wymiaru roboty tych pozyeyj: gdy ciosy są łukowe o 50%, a gdy ciosy są sferyczne o 100%.

270.    Metr kwadr, wygładzenia (oszlifowania) płaskiej powierzchni ciosów (uwaga 2 c, a, pod poz. 258.), łącznie z po-trzebnem zupełnem obrobieniem poprzedniem;

b) z kamienia zupełnie twardego:

39 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

aj z kamienia średnio twardego :

26 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

271.    Metr kwadr, wygładzenia i wyłyszczenia płaskiej powierzchni ciosów (uwaga 2 c, a, ß, pod poz. 258.) łącznie z po-trzebnem zupełnem obrobieniem poprzedniem,

bj z kanïienia zupełnie twardego :

117 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

aj z kamienia średnio twardego :

78 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

272.    Metr bież. przyrządzenia wygładzenia i wyłyszczenia 2*5 do 3 cm szerokiego prostolinijnego pasu na płaszczyźnie ciosu czysto już obrobionego;

bj za wygładzenie i wyły-szczenie,

a) kamienia średnio twardego : 12 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) kamienia twardego:

18 godz. kamieniarza,

10»/o jak wyżej.

273. Metr kwadr., wzgladnie metr bież. wygładzenia, względnie wygładzenia i wyłyszczenia, jak pod poz. 270., 271., 272. opisano, wymaga zwiększenia wymiaru tych pozyeyj, jeżeli ciosy są łukowe o 50%, a jeżeli ciosy są sferyczne o 100%.

aj za wygładzenie,

a) kamienia średnio twardego :

4 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) kamienia twardego :

6 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

274. Metr sześć, czystego obrobienia kamienia miernie twardego z 5 stron, a z szóstej strony tylko przykrzesanego, łącznie z oskrobaniem (uwaga 2 b, o, pod poz. 258.) powierzchni widocznej ;

b) ciosów przewiązkowych zaciosanych na ogon jaskółczy (kaniasto) :

85 64 godz. kamieniarza,

a) ciosów prostych (uwaga 5 a pod poz. 258.) :

63 60 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

10% jak wyżej.

Uwaga. Obrobienie kamienia twardego w sposób wyżej opisany wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod aj i b) o 50%.

275.    Metr sześć, czystego obrobienia ciosu ze zwrotami lub ciosu szablonowego (uwaga bb, poz. 258.) z oskrobaniem powierzchni widocznej (uwaga 2 b, 8, poz. 258.),

a) z kamienia miernie twar- b) z kamienia twardego : dego:    172 30 godz. kamieniarza,

114 90 godz. kamieniarza,    10% jak wyżej.

10% jak wyżej ;

276.    Metr sześć, czystego obrobienia z 6-ciu stron -ciosu zwykłego (uwaga 5a, poz. 258.) z oskrobaniem widocznej powierzchni (uwaga 2 b, 8, poz. 258.),

b) z kamienia twardego: 114 60 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a) t kamienia miernie twardego :

76 40 godz. kamieniarza,

10% jak'wyżej;

277.    Metr ąześc. czystego obrobienia ciosu sztucznego {uwaga bc, poz. 258.) z 6-ciu stron z oskrobaniem powierzchni widocznej (uwaga 2 b, 8, poz. 258.),

b) z kamienia twardego : 199 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a) z kamienia miernie twardego :

132 70 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

278.    Metr sześć, ciosów podkładowych do 0*15 mß dużych pod trawersy, z obu stron wspornych grubo ogroszkować, zresztą z grubsza (kolcem) obrobić (zob. poz. 258.);

b) z kamienia twardego: 30 godz. kamieniarza, 10% J*ak wyżej.

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego :

20 godzin kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

279.    Metr sześć, ciosów, lub filarów po części przy-murowanych z kamieuia miękkiego lub miernie twardego z widocznych stron ogroszkować (uwaga 2 b, ß, poz. 258.) czysto, a z niewidocznych grubo*,

d)    0*6 do lm³ dużych: 24 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej ;

e)    1 do 1*5 m³ dużych: 22 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej;

f)    1*5 do 2 w³ dużych: 20 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a)    ciosów do 015 m³ dużych:

46 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej;

b)    015 do 030 w³ dużych:

38 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

c)    0*3 do 0 6 w³ dużych :

32 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Obrobienie jak wyżej kamienia twardego wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod aj do fj o 50%.

280.    Metr sześć, wolnostojących filarów ciosowych z kamienia miękkiego lub miernie twardego z czystem ogroszko-waniem powierzchni widocznych i z grabem ogroszkowaniem spoin wspornych i stycznych (zob. poz. 258.);

d)    0*6 do 1 w³ dużych : 30 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej;

e)    1 do 1*5m³ dużych: 27 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej;

f)    1*5 do 2m³ dużych: 24 godz. kamieniarza, 10°/o jak wyżej.

a)    z ciosów do 015 m³ dużych :

58 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    015 do 0*3 w³ dużych:

43 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    03 do 06m³ dużych:

35 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Gdy kamień zupełnie twardy, należy zwiększyć robotę pod aj do fj o 50%.

281.    Metr sześć, wolno stojącego filaru jak wyżej, ale ze szczególnem wyposażeniem, wymaga dodatku do poz. 280.. a mianowicie;

7*5 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

ß) za wyrobienie zwrotów:

15 godz. kamieniarza,

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego,

a) za szczegółowe wyposażenie naroży :

10% jak wyżej;

b) z kamienia zupełnie twardego :

wymiar roboty pod a) do y) należy zwiększyć o 50%.

y) za wykucie wysklepek:

20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Jeżeli filar jest przymurowany, to za poszczególnione wyżej uposażenia liczy się tylko połowę wymiaru roboty wyżej pod aj, a), ß), 7) i bj zawartego.

282.    Metr sześć, czystego obrobienia ciosów cokołowych, częściowo wmurowanych, z kamienia miękkiego lub miernie twardego, ze ścięciem brzegu i wyrobieniem pachołka kulistego lub stożkowego dla pchrony od kół (zob. poz. 258.);

c)    1 do 1*5 ms dużych: 45 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej ;

d)    1*5 do 2 m³ dużych: 42 50 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a)    ciosów do 06 ms dużych:

60 godz. kamieniarza,

l()0/₀ jak wyżej ;

b)    0 6 do 1 nfi dużych:

50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Uwaga. Kamień twardy wymaga zwiększenia roboty o 50%.

283.    Metr sześć, wyrobienia ciosowych części składowych podeszwy lub czoła kanałów, albo rynien z jednej lub z obu stron otwartych, z półżłobkiem i z obrobieniem widoczny cli części i spoin stycznych czysto, a zresztą zgrubsza (zob. poz. 258.);

b) z kamienia twardego: 75 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego:

50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

284*. Metr sześć, ciosu wyciekowego studziennego, koryta zamkniętego itp. wykonać z zupełnem wyżłobieniem, wyokrągleniem krawędzi, z wykuciem dziury odpływowej i pół-żłobka na kratę i z czystem obrobieniem, bez różnicy na wielkość (zob. poz. 258.);

b) z kamienia twardego: 150 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a) z kamienia miękkiego lub miernie twardego:

100 godz. kamieniarza:

10% jak wyżej;

285. Metr kwadr, czystego obrobienia powierzchni słupów okrągłych z bryły twardego piaskowca, łącznie ze zwężeniem (enthasis) i oskrobaniem;

ß) o żłobkowanej po wierzei mi : 54*50 godz. kamieniarza,

a) słupów do 8 m wysokich,

a)    o gładkiej powierzchni: 24-20 godz. kamieniarza,

10«/«, jak wyżej;

ß) o żłobkowanej powierzchni : 61*80 godz. kamieniarza,

10% iak "Tżej ;

b)    słupównad3 do 6m wysokich, a) o gładkiej powierzchni: 21*20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

10% jak wyżej ;

c) słupów nad 6 do 10 m wysokich,

a) o gładkiej powierzchni: 18*20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; ß) o żłobkowanej powierzchni : 45*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

Uwaga. Gdy kamień miękki lub miernie twardy, należy zmniejszyć'wymiar roboty pod aj do cj o jedną trzecią część.

286.    Metr kwadr, czystego obrobienia po wierzchni pół-słupów (pilastrów) półokrągłych z bryły piaskowca, łącznie ze zwężeniem i oskrobaniem;

ß) z piaskowca miękkiego: 30*30 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; c) nad 6 do 10m wysokiego, a) z piaskowca twardego: 36*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

ß) z piaskowca miękkiego:

24*20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a) półsłupów do 8 m wysokich,

a)    z piaskowca twardego:

48*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; ß) z piaskowca miękkiego:

42*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    nad 3 do 6 m wysokich, a) z piaskowca twardego:

42*40 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej*,

287.    Metr kwadr, wyrównania łożysk ciosów, tworzących słupy (kolumny) i półsłupy, łącznie z wykuciem dziury na sworznie czyli trzpienie metalowe,¹

b) gdy kamień twardy: 9*10 godz. kamieniarza, 10°/o jak wyżej.

a) gdy kamień miękki lub miernie twardy:

6*07 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

288.    Metr bież. wyrobienia oprawy ciosowej bram, drzwi lub okien, wraz z czystem obrobieniem (zazwyczaj ogroszko-waniem) powierzchni widocznych, łożysk i spoin stycznych, oraz z mniej starannein obrobieniem reszty powierzchni, oblicza się według następującej tablicy.

¹ Zob. uwagi pod poz. 122. i 258.

Obrobienie

profilowane

Oprawa ciosowa

szerokość

grubość

cm

prosta 10

15

20

25

gładkie

z pasem •i z listewką ze żłobkiem

,    jz~dwômâ⁻pasa^

z dwoma mj pręcikiem, pasami, liste-    i pię-

wką i piętką tką podtro^

z piaskowca

twar-    mięk-    twar-    mięk-    twar-    mięk-    twar-    mięk-

dego    kiego    ^dego    kiego    dego    kiego    dego    kiego

wymaga godzin kamieniarza

T)

30

łukowa 10

15

20

25

30

15 5-30 20 6*30 20 7-40 25 8-40 30 9-40 15 11*60 20 12-60 20 14-80 25 15-80 30 16-90

4-00

7-40

5-30

8-40

6-30

16-80

12-60

4-70

8-40

6-30

9-40

7*10

5-60

6-30

7-00

8-70

9-50

1110

11- 90

12- 70

9-40

7-10

10- 50

11- 60 14-80 16-90 1900 2100 23-20

7-90

8-70

1110

12-70

14- 20

15- 80 17-40

10- 50

11- 60 12-60 16-90 19-00 2100 23-20 25-30

7-90

8-70

9-50

12-70

14-20

15;80

17-40

1900

18-80

21-00

23-20

25-20

33-80

38-00

42-00

46-40

50-60

14-20

15-80

17-40

1900

25-40

28-40

31-60

34-80

38-00

Uwagi.

1.    W powyższych wymiarach roboty mieści się już zarazem 10% dodatek za nadzór i przybory.

2.    Za wykonanie półżłobka w oprawach liczy się za każdy metr bieżący

c) półżłobka 4 X 4 cm ;

3*55 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej ; dj półżłobka 5’5 X 55cm: 4-80 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej.

a) półżłobka 1/5 X 1"5cm:

P82 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

IJ półżłobka 3x3cm:

2’40 godz. kamieniarza,

1Ó% jak wyżej

3.    Oprawie drzwd i okien daje się zwykle przekrój kwadratu, którego bok wynosi % do % rozpiętości światła otworu, nadproże zaś otrzymuje wysokość przekroju nieco większą. Brzegi oprawy zaopatruje się półżłobkiem przymykowym, o ile drzwi lub okna nie otrzymają .osobnej ramy drewnianej lub żelaznej. Pionowe stojaki boczne oprawy zapuszcza się około 2 cm w próg i nadproże ; można je także łączyć z apomocą trzpieni żelaznych około 5 cm długich, na cemencie osadzanych.

Oprawy zresztą wystawione na wstrząsanie wiązać trzeba z murem zapomocą stosownych kotwi, względnie łap żelaznych.

239. Metr bież. prostego stopnia schodowego bryłowego, 15 cm wysokiego i 35 cm szerokiego, czysto obrobić, a mianowicie powierzchnię przednią i górną drobno, a dolną grubo

ß) z wyskokiem graniastym 6X4 cm na krawędziach ścinanym :

ogroszkować, natomiast tylną i czoła zgrubsza tylko obrobić (poz. 258.);

a) z kamienia miernie twardego,

a) ze ścięciem górnej krawędzi na 1*5 cm:

4 godz. kamieniarza,

10»,o jak wyżej;

5 70 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej;

b) z kamienia twardego: wymiar roboty pod a) i ß) należy zwiększyć o 50°/₀.

U waga. Jeżeli dolną powierzchnię stopnia trzeba tylko na spoinie wspornej, t. j. na szerokość 10 cm ogroszkować grubo, a resztę pozostawić z grubszem obrobieniem, to z wymiaru odpada: pod a) 0'90, a pod ß) 0-70 godz. kamieniarza.

290. Metr bież. prostego stopnia schodowego od

spodu ukośnie ściętego, 15 cm wysokiego i 35 cm szerokiego, czysto obrobić, a mianowicie, część dolnej powierzchni o ile tworzy spoinę wsporną, t. j. na 10 cm szeroko grubo ogroszkować, resztę tej powierzchni klinowo ściąć i pozostawić z grubszem obrobieniem, całość zresztą obrobić jak pod poz. 289. ; *

a) z kamienia miernie twar-(logo,

a) ze ścięciem górnej krawędzi na 1*5 cm:

ß) z wyskokiem graniastym 6X4 cm na krawędziach ści

nanym :

5*00 godz. kamieniarza,

3*30 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej;

10% jak wyżej ; b) z kamienia twardego: wymiar roboty pod a) i ß) należy zwiększyć o 50o/₀.

291. Metr bież. prostego stopnia schodowego, wspierającego się półżłobkiem rozwartym około 2 5 cm szerokim i 5 cm głębokim na poprzednim stopniu, 15 cm w stopniu a 19 cm wraz z półżłobkiem wysokiego, 36 cm szerokiego, od spodu tak ukośnie ściętego, by łącznie z tak samo ściętymi spodami innych stopni ramienia tworzył jedną powierzchnię, czyli śmigę schodową, — wykónać i czysto obrobić jak pod poz. 289., względnie 290. opisano, z pozostawieniem jednakże śmigi schodowej w stanie nieobrobionym ;¹

a) ze ścięciem górnej krawędzi na 1*5 cm:

a) z kamienia miernie twar-dego,

4*80 godz. kamieniarza,

6 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; b) z kamienia twardego: wymiar roboty pod a) i ß) należy zwiększyć o 50%.

10% jak wyżej;

ß) z wyskokiem graniastym 6 X A cni na krawędziach ścinanym :

292. Metr bież. dalszego obrobienia dolnej powierzchni stopnia, w myśl poz. 291. już wykonanego, tworzącej śmigę schodową, wymaga zwiększenia wymiaru roboty pod a) i b) tej pozycji wyznaczonego, a mianowicie;¹

c)    za staranne drobne ogroszko-wanie :

2 względnie 3 godz. kamieniarza,

10°/₀ jak wyżej ;

d)    jeżeli stopnie są klinowe, to śmiga schodowa wypadnie wichrowata i w takim razie wymiar roboty pod a), b), c) należy zwiększyć o 20°/₀.

a)    za obrobienie zgrubsza kolcem pod wyprawę zwykłą, czystą:

0-80, względnie 120 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    za okolcowanie i grube groszkowanie pod wyprawę czystą 5 mm tylko grubą :

1-20 względnie 1‘80 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

293. Metr bież. stopni o większym lub mniejszym przekroju, niż pod poz. 289., 290., 291., wymaga za każdych pełnych 25 cm², dodania do wymiaru roboty tych pozyeyj, względnie odjęcia,¹

a) gdy kamień miernie twardy : !

0 04 godz. kamieniarza,

b) gdy kamień twardy: 0 06 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

10% jak wyżej.

Uwaga. Schody wolno wiszące należy liczyć według poz. 291., 292. i 293., a czyste obrobienie czoła stopni osobno według poz. 294., względnie poz. 295.

294. Metr bież. wyskoku wykuć u czoła stopnia, u stopnia, podestu itp. z kamienia miernie twardego, względnie twardego, i czysto obrobić, o ile go nie policzono w cenie stopnia lub podestu;¹

a) wyskoku graniastego 6X4 cm z krawędziami śeiętemi :

1-70, względnie 2*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b) półwałka:

220 względnie 3*30 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

c) wyskoku względnie pół-wałka z płytką 1X1 cm i wklęsłą u spodu, wymaga dodatku do wymiaru roboty pod a) i b):

1*00 względnie 1*50 godz. kamieniarza,

10n/o jak wyżej.

295.    Czoło stopnia z kamienia miernie twardego, względnie twardego czysto obrobić, bez różnicy wielkością a mianowicie;¹

ß) wklęsłe:

1*70 względnie 2*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    czoło z wyskokiem lub pół-wałkiem oblicza się na miarę bieżącą według poz. 294. z dodatkiem nadto, gdy czoło ma być zaokrąglone wypukłe 00%7 a gdy wklęsłe 70% wymiaru roboty.

d)    metr bież. widocznej tylnej krawędzi stopnia, od spodu zgrubsza już obrobionego, czysto osnuć (obrobić):

0*40 względnie 0*60 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a) czoło prostolinijne,

a)    u spoiny stycznej lub na oporze trawersy grubo ogros®-kować :

0 70, względnie 105 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej;

ß) czoło zupełnie widoczne czysto ogroszkować:

100 względnie 150 godz. kamieniarza,

10»/„ jak wyżej ;

b)    czysto ogroszkować czoło zaokrąglone,

a) wypukłe:

1*60 względnie 2'40 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej ;

296. ' Uwagi co do schodów i stopni kamienny cli:²

1.    Schody należy wydatnie oświetlić i to według możności bezpośrednio oknami, a tylko z konieczności górną świetlnią, i to dostatecznie wielką, w którym to razie powierzchnia poziomego rzutu okręża³ schodowego musi wynosić eon ajmniej 20% posadzki klatki schodowej.

2,    Zależnie od postaci i ilości ramion schodowych w rzucie poziomym jednego piętra odróżniamy: schody prostolinijne, krzywo-linijne, mieszane, względnie jednoramienne, dwuramienne, trój-ramienne, czterorainienne i podwójne; te ostatnie używane tylko

² Zob. uwagi pod po?. 224., 514. i 580.

w budynkach monumentalnych, otrzymują dwoje jednakich ramion gômyêh.

3.    Stopnie schodów są proste albo klinowe; przejście zaś od stopni klinowych do prostych przeprowadza się podziałem zwolna stopniowanym. Ilość podpór stopni zależy od długości i wytrzymałości kamienia; jeżeli kamień jest wytrzymały a stopnie 1 do 2 m długie, wystarczy silne wmurowanie ich jednym końcem, a schody takie zowią się wiszące; jeżeli stopnie są dłuższe lub kamień mało wytrzymały, podpiera się je w dwu, trzech i więcej punktach. Podparcie mogą tworzyć mury, trawersy lub sklepienie.

4.    Schody podsklepione otrzymują podsklepienie o łuku płytkim, wsparte jedną stroną o mur, drugą o trawers lub o łęk (pas sklepiony), który tworzy w takim razie policzek schodów, i czyni schody wytrzymalszemu Podsklepienie można zresztą wykonać na trawersach wystających; ale w takim razie zewnętrzne czoła stopni muszą otrzymać policzek.

5.    W jednem ramieniu nie powinno być mniej stopni, niż 3, ani więcej, niż 20. Wszystkie stopnie jednego i tego samego piętra muszą być jednako wysokie; należy też według możności zachować ten sam stosunek wysokości do szerokości stopnia na wszystkich piętrach. Najwłaściwsza wysokość stopni wystających jest 15*5 cm, a szerokość 33 cm. Wyjątek zresztą od tych reguł stanowią schody strychowe, wieżowe itp.

6.    Progi, względnie przystanki czyli podesty przed drzwiami wchodowemi do budynku, powinny być najmniej 50 cm szerokie; w budynkach o większym ruchu lub z drzwiami wchodowemi na zewnątrz otwieralnemi należy próg, względnie podest dać co najmniej tak szeroki, jak skrzydło drzwi-

Przed i za drzwiami waliadłowemi należy dać podest co najmniej o 50 cm szerszy, niż skrzydło drzwi, a podest wejścia do piwnicy » najmniej 30 cm szerszy, niż drzwi.

7.    Stopnie należy wykonywać z kamienia szczególnie twardego, jednolitego, wytrzymałego i trwałego na powietrzu i w ogniu, jak piaskowiec, granit itp. Dla rozszerzenia i upiększenia daje się stopniom wyskok graniasty lub półwałkowy.

Obrobienie stopni schodowych zalicza się do robót kamieniarskich szablonowych (zob. poz. 258.).

8.    Bchody kręcone mają okręże krągłe, którego średnica w miarę długości i twardości stopni wynosi 18 do 40 cm. O ile średnica okręża nie przekracza 30 cm, każdy stopień otrzymuje

głowę, a głowy wszystkich stopni po osadzeniu tworzą słup okręża ; okręże o średnicy większej niż BO cm wykonuje się jako osobny filar murowany, albo też i tym razem każdy stopień otrzymuje stosownie dużą głowę; głowy te jednak podczas osadzania stopni wysuwają jedną poza drugą w ten sposób, że nie utworzą już słupa pionowego, tylko filar śrubowo skręcony. Filary zresztą murowane wykonuje się dopiero równocześnie z osadzaniem stopni.

Schodów kręconych używa się tylko wyjątkowo i to tam, gdzie niema miejsca na założenie schodów innych; stopniom daje się zwykle największą dopuszczalną wysokość i najmniejszą dopuszczalną szerokość. Szerokość schodów kręconych może wynosić najmniej 60 cm, a wolne przejście między dwoma o cały obrót nad sobą położonymi równolegle stopniami musi być najmniej 2 m wysokie.

£97. Metr bież. prostego policzka schodowego kryjącego z kamienia miernie twardego, względnie twardego, wykonać, a mianowicie: górną i obie boczne powierzchnie czysto, a dolną grubo ogroszkować, łącznie z czystem ogroszkowaniem czół lub zaopatrzeniem ich półżłobkami ;¹

10    względnie 15 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

e)    o przekroju 25 X 30 cm z zapuszczeniem stopni jak pod d) :

10-60 względnie 15*90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

f)    o przekroju 25 X 35 cm, zresztą jak pod d) :

11    względnie 16-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a)    o przekroju 15 X 25 cm:

4*40 względnie 6*60 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej ;

b)    o przekroju 15 X 30 cm :

4-80 względnie 7-20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    o przekroju 25 X 35 cm :

6*60 względnie 10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

d)    o przekroju 25 X 25 cm z wpuszczeniem stopni na 10 cm głęboko :

Uwaga. Ościenie czyli policzki schodowe służą wogóle do podparcia schodów lepiej uposażonych, w szczególności schodów wolno wiszących, i spoczywają na filarach murowanych lub kamiennych swymi końcami, albo też leżą na murach

w całej swej długości. Zwykle otrzymują grubość 20 do 30 cm a szerokość 2 do 2¹/* razy większą od wysokości stopni ; obrobienie samo zalicza się do roboty kamieniarskiej szablonowej.

298. Metr bież. prostego, członkowanego cokołu balustrady schodowej lub balkonowej z kamienia miernie twardego, względnie twardego, zupełnie czysto obrobić, wraz z wykuciem dziur na czopy słupków i balasek, tudzież półżłobków czołowych;

a) o przekroju 25 X 35 cm ze stopniami zapuszczonymi :

14 względnie 21 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b) o przekroju 25 X 35 cm bez zapuszczenia stopni :

10 względnie 15 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

299. Metr bież. słupka 25 X 35 cm przekroju do balustrady schodowej lub balkonowej, poziomej lub wznoszącej się z kamienia miernie twardego, względnie twardego, czysto

obrobić i zaopatrzyć czopem u góry i dołu;

a) słupka z trzech stron wolno sto jącego :

11 względnie 16 50 godz. kamieniarza,

b) ze wszystkich stron wolno stojącego :

wymiar roboty pod a) zwiększyć o 25°/₀.

10»/o jak wyżej;

5'50 względnie 8 godz. ka

300. Metr kwadr, płyt posadzkowych (brukowych) z kamienia miernie twardego, względnie twardego, bez półżłobka, z wierzchu czysto, po bokach do połowy grubości z grubsza ogroszkować ; a) płyt 8 cm grubych,

mieniarza,

10% jak wyżej; ß) 4 do 10 na 1 m² :

5 względnie 7 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; y) nad 0*25 m² do 1 m² :

4*50 względnie 7 godz. kamieniarza,

a)    najmniej 10 na 1 m² :

5 względnie 7*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; ß) 4 do 10 na 1 m² :

450 względnie 7 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; c) płyt 12 cm grubych : a) najmniej 10 na lm²:

6 względnie 8*50 godz. ka> mieniarza,

10% jak wyżej ;

10% jak wyżej; y) nad 0 25 m² do 1 m² powierzchni :

4 względnie 6*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    płyt 10 cm grubych : a) najmniej 10 na 1 m² :

7*50 względnie 12 godz. kamieniarza,

ß) 4 do 10 na 1 m³ :

5-50 względnie 8 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; y) nad 0-25 m³ do lm²:

5    względnie 7-50 godz. kamieniarza,

10o/o jak wyżej; d) płyt 15 cm grubych, a) najmniej 10 na lm³:

6*50 względnie 9-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) 4 do 10 na 1 m³:

6    względnie 9 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; y) nad 0 25 m³ do l m³:

5 względnie 8 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

10% jak wyżej ; ß) 4 do 10 na 1 m³ :

6    względnie 10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; y) nad 0 25 m³ do 1 m²:

5    względnie 9 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; f) płyt 25 cm grubych, a) najmniej 10 na 1 m³ :

8-50 względnie 14 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) 4 do 10 na 1 m³ :

7    względnie 11 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; y) nad 0-25 w³ do lw³:

e) płyt 20 cm grubych, a) najmniej 10 na lm³:

6    względnie 10 godz. kamieniarza,

10° ₀ jak wyżej.

Uwaga. Obrobienie pełnych płyt cokołowych obliczać należy również według powyższych wymiarów roboty.

b) płyt 15 cm grubych, a) do 1 m³ dużych :

21    względnie 31 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) nad 1 m³ do 2 m³ dużych :

22    względnie 33 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

301. Metr kwadr, czystego obrobienia płyt cokołowych z oknem z kamienia miernie twardego, względnie twardego, a mianowicie: okno piwniczne z półżłobkiem wykuć, przednią i wierzchnią stronę płyty czysto ogroszkować, otwór okienny czysto oslcrobać, a resztę grubo ogroszkować-, a) płyt 10 cm grubych, a) do lw³ dużych:

18    względnie 27 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) nad lm³ do 2 w³ dużych :

19    względnie 28-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Üwaga. Płyty cokołowe są zwykle 10 do 15 cm grube, a zawsze tak wysokie jak cokół; widoczne powierzchnie oraz styczne, obrabiają czysto (najczęściej groszkują), górną krawędź ścinają lub członkują, a resztę powierzchni obrabiają zgrubsza. Na narożach osadzają kwadry ciosowe, które nadto w bramach zaopatrują pachołkami. Spoiny pionowe płyt grubszych łączą na półżłobki, cieńszych zaś stykają jak zwykle; każdą płytę zresztą wiążą lub spon.

zapomocą żelaznych łap

murem

302. Metr kwadr, czystego obrobienia nakrywy do włazów lub studzien z kamienia miernie twardego, względnie twardego, a mianowicie: z wierzchu czysto, a po bokach i od spodu na 10 cm szeroko wokoło ogroszkować z grubsza, łącznie z wykuciem półżłobka, i dziury na trzpień do ucha udźwigowego;

d)    15 cm grubej :

10    względnie 15 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

e)    20 cm grubej :

11    względnie 16 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

f)    25 cm grubej :

12    względnie 18 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a)    nakrywy 8 cm grubej :

8    60 względnie 12 90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    10 cm grubej:

9    względnie 13 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    12 cm grubej :

9*40 względnie 1410 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Nakrywy włazowe należy wykonywać tylko z kamienia twardego ; postać jednak mogą mieć okrągłą, kwadratową, prostokątną lub wieloboczną. Spoiny oprawy nakrywy łączą się na półżłobki lub tylko stycznie i otrzymują z wierzchu klamry. Jako łożysko nakrywy wykuwa się w oprawie półżłobek 5 cm szeroki, 8 cm głęboki, wreszcie sama nakrywa otrzymuje żelazne ucho udźwigowe. Oprawa krągłej nakrywy składa się z 3 do 4 kawałków, które się spaja klamrami.

303. Metr kwadr, czystego obrobienia nakryw niespła-wisty ch z kamienia miernie twardego, względnie twardego, a mianowicie: wszystkie strony widoczne czysto, a niewidoczne czoła i części dolnej powierzchni grubo ogroszkować, łącznie z wykuciem półżłobków lub wpustek w czołach (zob. poz. 305.);

b) 10cm grubych:

12 względnie 18 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

a) nakryw 8cm grubych:

1150 względnie 17*40 godz. kamieniarza,

10°/₀ jak wyżej;

10% jak wyżej ;

304,    Metr kwadr, wykonania nakrywy w sposób pod poz. 802. lub 808. opisany, ale z górną po wierzchnią spła-wistą, wymaga dodatku do wymiaru roboty tych pozycyj, za spławi sto ść ;

a)    w jedną stronę :

0*60 względnie 0*90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    w dwie strony:

1 względnie 1*50 godz. kamieniarza,

.    10% jak wyżej ;

305.    Metr kwadr, wykonania nakrywy jak pod poz. 808., ale z górną powierzchnią spławistą i z okapem pod-żłobionym, wymaga dodatku do wymiaru roboty tej pozycji za spław i podżłobienie i

a) z jednej strony,

c)    12 cm grubych:

12*40 względnie 18*60 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

d)    lb cm grubych:

18 względnie 19*50 godz. kamieniarza,

a)    nakry wy 8 do 15 cm grubej :

3*50 względnie 5*25 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) nad 15 do 20 cm grubej :

5    względnie 7*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

y) nad 20cm grubej:

6    względnie 9 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    z dwu stron,

a) nakrywy 8 do 15cm grubej:

e)    20 cm grubych:

14    względnie 21 godz. kamieniarza,

10#/„ jak wyżej;

f)    25 cm grubych :

15    względnie 22*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

c)    w trzy strony:

2    względnie 8 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

d)    w cztery lub więcej stron:

3    względnie 4*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

6    względnie 9 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

ß) nad 15 do 20 cm grubej :

9    względnie 13*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

y) nad 20cm grubych;

10    względnie 15 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c) z trzech stron,

a) nakrywy 8 do 15 cm grubej :

7    względnie 10*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

10 względnie 15 godz. kamieniarza,

ß) nad 15 do 20 cm grubych :

10    względnie 15 godz. kamieniarza,

10°/₀ jak wyżej;

Y) nad 20cm grubych:

11    względnie 16*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

d) z czterech i więcej stron,

a) nakrywy 8 do 15cm grubej:

10% jak wyżej ; ß) nad 15 do 20 cm grubych: 13, względnie 19-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Y) nad 20 cm grubych :

15 względnie 22-50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

306. Metr kwadr, obrobienia płyty podestowej schodowej z kamienia miernie twardego, względnie twardego, a mianowicie: górną i boczne powierzchnie widoczne czysto, a spoiny styczne grubo ogroszkować, bez półżłobków i półwałka;

a) płyty 15 cm grubej,

a)    do 1 m² dużej :

7 względnie 10*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) nad 1 do 2 m² dużej :

6*60 względnie 9*90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Y) nad 2 do 3 m² dużej :

680 względnie 1020 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

8) nad 3 m³ dużej :

7 względnie 10 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    20 cm grubej, a) do 1 m² dużej :

7*40 względnie 11*10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) nad 1 do 2 m³ dużej :

7 względnie 10 50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Y) nad 2 do 3 m² dużej :

7 20 względnie 1080 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

o) nad 3 m² dużej :

7    40 względnie 11*10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c) 25 cm grubej,

a) do 1 m² dużej :

8    względnie 12 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) nad 1 do 2 m² dużej :

7*20 względnie 10 80 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

8) nad 3 m* dużej :

y) nad 2 do 3 m³ dużej :

7*40 względnie 11*10 godz. mieniarza,

10% jak wyżej ;

8 względnie 12 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

Uwaga. Do podestów należy używać według możności jednej tylko płyty; w razie jednak potrzeby złożenia płyty podestowej z kilku części, należy spoiny styczne połączyć na półżłobek, a półżłobek sam od strony widocznego czoła płyty stosownie zakryć. Płytę podestową zapuszcza się w mur tak głęboko, jak stopnie, a tylko w razie osadzenia jej dwiema stronami można głębokość wmurowania zmniejszyć.

307.    Metr kwadr, wykonania podestu schodów wolno wiszących jak pod po z. 306. opisano, łącznie z czystem ogroszkowaniem powierzchni od spodu do śmigi schodowej, wymaga dodatku do wymiaru roboty rzeczonej pozycji:

6 względnie 9 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

308.    Metr kwadr, wykonania płyty balkonowej ze spławem, półżłobkiem, podżłobieniem okapu i ze zwrotami, a mianowicie: z wierzchu i od spodu czysto ogroszkować, a inne widoczne powierzchnie czysto obrobić, wymaga dodatku do wymiaru roboty pod poz. 306. wyznaczonego:

11 względnie 16*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

309.    Metr kwadr, wykonania płyty gzymsowej wiszącej z kamienia miernie twardego, względnie twardego, a mianowicie : powierzchnie widoczne czysto, a resztę grubo ogroszkować, łącznie z podżłobieniem okapu i wykuciem dziur na kotwie pionowe;

d)    15 cm grubej :

11 względnie 16*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

e)    20 cm grubej :

11*60 względnie 17*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

f)    25 cm grubej :

12*40, względnie 18*60 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a)    płyty 8 cm grubej :

9-60 względnie 1440 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    10 cm grubej:

10 względnie 15 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    12 cm grubej :

10*40 względnie 15*60 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej ;

Uwaga. Płyty gzymsowe powinny być z kamienia wytrzymałego a lekkiego 15 do 25 cm grube, a 80 do 100 cm szerokie; zresztą obrabia się je czysto na powierzchniach widocznych, lub tylko zgrubsza, jeżeli mają być wyprawione.

310.    Metr kwadr, czystego obrobienia ze wszystkich stron płyty z kamienia miernie twardego, względnie twardego;

c)    12 cm grubej :

12-40 względnie 18*60 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

d)    15 cm grubej :

12-60 względnie 18-90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a)    8 cm grubej :

12 względnie 18 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    10 cm grubej :

12-20 względnie 18-30 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej;

311.    Metr kwadr, posadzkowej płyty piso arowej z kamienia miernie twardego, względnie twardego czysto obrobić, z wykuciem ryny, spławu, półżłobka i dziury ściekowej:

29 względnie 43*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

Uwaga. Płyty pisoarowe posadzkowe są 8 do 15 cm grube, 25 do 35 cm szerokie, a ryną otrzymuje spadek 1%-

312.    Metr kwadr, okładzinowej ściennej płyty pisoarowe j z kamienia miernie twardego, względnie twardego od stron widocznych czysto ogroszkować, łącznie z wykuciem półżłobka, a mianowicie;

c)    12 cm grubej :

8-80 względnie 13-20 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej ;

d)    15 cm grubej:

9*40 względnie 14-10 godz.

mieniarza,

10% jak wyżej.

Uwaga. Ścienne płyty pisoarowe są 3 do 8cm grube, a 120 do 150 cm wysokie i łączą się z płytą posadzkową na przypierają do siebie spoinami stycznemi, a grubsze łączą się wTzajemnie na pół-żłobki. Z góry otrzymują poziomą płytkę nakrywającą, w której wyżłabia się rynienkę, jeżeli pisoar będzie nieustannie wodą spłókiwany. Płyty zresztą tego rodzaju wykonują z marmuru, łupku gliniastego, z granitu drobno ziarnistego a zwykle z kamienia sztucznego ; dzielenia ich na części dokonują zapomocą przerzynania piłą, a widoczne powierzchnie wygładza się i wyłyszcza (poleruje).

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

a)    płyty 8 cm grubej :

8 względnie 12 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

b)    10 cm grubej:

8-40 względnie 12 60 godz.

kamieniarza,

10% jak wyżej;

półżłobki lub na żłobek i wpustkę ; cieńsze płyty

31

313.    Metr kwadr, czystego obrobienia działowej płyty pis o arowej pionowej z kamienia miernie twardego, względnie twardego, łącznie z zaokrągleniem z wierzchu i wykuciem półżłobka ;

c)    12 cm grubej :

15*40 względnie 23 10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

d)    15 cm grubej :

16 względnie 24 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

a)    8 cm grubej:

14-60 względnie 21 -90 godz.

kamieniarza,

10°/₀ jak wyżej;

b)    10 cm grubej :

15 względnie 22*50 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

314.    Metr kwadr, płyt innej grubości, niż pod poz. 300. do 313. uwzględniono, oblicza się proporcjonalnie do różnicy wymiarów roboty pod tymi pozycjami zawartych, a odnoszących się do najbliższej mniejszej i większej grubości płyty, od grubości płyty danej.

315.    Metr bież. wykucia w kamieniu żłobka do osadzenia spony, klamry, trzpienia lub kotwi z żelaza kutego;

a) w kamieniu twardym; a) żłobka 2 do 2*50 cm szerokiego i 1 cm głębokiego :

120 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; ß) 4 do 5*5 cm szerokiego i 15 cm głębokiego:

1*80 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Y) ^ do 8 cm szerokiego i 2 cm głębokiego :

2*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b) w kamieniu miękkim; a) 2 do 2*5 cm szerokiego, 1 cm głębokiego :

0-90 godz. kamieniarza,

10°/₀ Jak wyżej ; ß) 4 do 5*5 cm szerokiego i 1*5 cm głębokiego:

1*20 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

Y) 6 do 8 cm szerokiego i 2 cm głębokiego :

1*80 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej. .

316. Metr bież. wykucia żłobka w kamieniu do osadzenia spony lub kotwi z żelaza o przekroju kwadratowym;

a) w kamieniu twardym; a) żłobka 2 do 2*5 cm szerokiego *i głębokiego :

2*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

ß) 4 do 5*5 cm szerokiego i głębokiego:

3*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b) w kamieniu miękkim ; a) 2 do 2-5 cm szerokiego i głębokiego:

1*80 godz. kainieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) 4 do 5*5 cm szerokiego i głębokiego :

2-40 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej.

317. Dziurę w kamieniu wykuć lub wywiercić, dla dzenia czopów, a) 2 5 do 4 cm w kwadrat, i 5-5 do 8 cm głęboką; a) w ciosie twardym:

0 40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) w ciosie miękkim:

0*30 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

osa-

b) 5*5 do 8 cm w kwadrat

i 11 do 16 cm głęboką; a) w ciosie twardym : 0*55 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej; ß) w ciosie miękkim: 0-40

godz. kamieniarza. 10% jak wyżej.

318. Dziurę w ciosie na wylot wykuć lub przewiercić; A. w kamieniu twardym; a) 2 5 do 4 cm w kwadrat dużą,

a)    16 do 21 cm długą:

0 55 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej; ß) 24 do 32 cm długą :

0*73 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    5-5 do 6'5 cm w kwadrat dużą,

a) 32 do 40 cm długą :

1*10 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej; ß) 42 do 48 cm długą:

1*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    8 do 9*5 cm w kwadrat dużą, a) 32 do 40 cm długą:

155 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) 42 do 48 cm długą:

2*25 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

B. w kamieniu miękkim; a) 2‘5 do 4 cm w kwadrat dużą,

a)    16 do 21 cm długą:

0*40 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ;

ß) 24 do 32 cm długą :

0*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

b)    5*5 do 6*5 cm w kwadrat dużą,

a) 32 do 40 cm długą :

0-73 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej ; ß) 42 do 48 cm długą :

0-90 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej;

c)    8 do 9*5 cm w kwadrat dużą, a) 32 do 40 cm długą:

1*10 godz. kamieniarza,

10%Jak wyżej; ß) 42 do 48 cm długą:

1*55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej.

¹

Zob. poz. 296., 514. i 580.

²

³ Wolna przestrzeń pomiędzy ramionami schodów.

319.    Dziurę wykuć w oprawie kamiennej bram, drzwi lub okien, do osadzenia haka zawiasy, wraz z zalaniem ołowiem;

10% jak wyżej,

0-27 hg ołowiu ;

c) bramy zwykłej wielkości:

2-25 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej,

162 kg ołowiu.

a)    drzwiczek kominowych:

073 godz. kamieniarza,

10°/o jak wyżej,

O-13 hg ołowiu;

b)    drzwi wehodowych:

1*10 godz. kamieniarza,

320.    Szczebel kraty w oprawie kamiennej osadzić, t. j. dziurę wykuć, szczebel osadzić i ołowiem zalać;

10% jak wyżej,

040 hg ołowiu; c) szczebel 25 X 25 mm : 1-55 godz. kamieniarza, 10% jak wyżej,

0-71/ćć? ołowiu.

a)    szczebel 15 X 15 mm:

P55 godz. kamieniarza,

10% jak wyżej,

0*30 kg ołowiu ;

b)    szczebel 20 X 20 mm :

P55 godz. kamieniarza,

321.    Metr bież. zakitowania spoin kamienia ęioso-w e g o :

0-20 kg kitu.

0 63 godz. kamieniarza,

10°; o jak wyżej,

V. KRYCIE DACHÓW.

a) Krycie dachówką.

322. Uwagi. 1. Do zaprojektowania więzby dachowej należy przedewszystkiem wyznaczyć teoretyczny układ płaszczyzn dachowych. W tym celu trzeba narysować dokładnie i prawidłowo rzut poziomy całego poddasza budynku i uwidocznić wyraźnie zarys okapu z oznaczeniem tych wszystkich brzegów szukanych połaci dachowych, ku którym spuszczenie ścieku wody opadowej jest niedopuszczalne z jakichkolwiek powodów. Ponieważ naturalnym porządkiem rzeczy każda poszczególna linja, tworząca zarys okapu, jest zarazem śladem poziomym odnośnej płaszczyzny dachowej, a nadto przyjmuje się, że wszystkie płaszczyzny, czyli połacie dachowe są jednako do poziomu nachylone, więc rzut poziomy linji przecięcia się dwu stykających się połaci musi połowić kąt, zawarty między ich śladami, i każdy jego punkt musi być jednako odległy od obu śladów. Na tej samej zasadzie rzut poziomy linji przecięcia się dwu połaci o śladach równoległych musi być równoległy do obu śladów i jednako od nich odległy. Linja ta przecięcia się będzie grzbietem dachu; natomiast poprzednia linja przecięcia się, o ile będzie sięgać od okajm aż do grzbietu, może tworzyć narożnik albo kosz, o ile jednak nie dosięgnie okapu, lecz zgubi się w innych linjach przecięcia, to będzie narożnikiem zanikłym. W miejscach poziomego rzutu poddasza, obejmujących te brzegi połaci, ku którym nie wolno skierować ścieku, wstawia się osobne płaszczyzny dachowe w ten sposób, aby ślad ich był prostopadły do tych brzegów, a ściek biegł do nich równolegle.

Wyznaczony w sposób wyżej opisany teoretyczny układ płaszczyzn dachowych tworzy często całość barełzo rozkawałkowaną, brzydką i do zaprojektowania racjonalnej więzby nieprzydatną. Zachodzi zatem potrzeba sprowadzenia takiego teoretycznego układu płaszczyzn do układu praktycznego, któryby odpowiadał także i względom estetycznym. W tym celu okazać się może potrzeba nadania niektórym płaszczyznom innego nachylenia; a w danym razie należy bezwarunkowo, pochyły i nierównoległy do frontowego okapu grzbiet dachu, poprawić w rzucie poziomym tak, aby był poziomy i równoległy; wskutek tego druga połać podłużna musi się stać wichrowatą i otrzymać inne nachylenie, a przyległe połacie muszą także doznać podobnych zmian. Trzeba jednak pamiętać także i o tern, że zbytnia wichrowatość płaszczyzny dachowej przeszkadza szybkiemu ściekowi wody, powoduje zaciekanie i przyczynia się do rychlejszego zniszczenia dachu, i że należy wobec tego dążyć do zmniejszenia wichrowatości zapomocą wstawienia płaszczyzn pomocniczych. (Zob. ustęp ostatni § 10 „Ogólnych zasad i określeń“, str. 320.).

2. Krycie dachówką jest ogniotrwałe, na wpływy atmosfery wytrzymałe i ma tę zaletę, że woda opadowa wsiąka w dachówkę i nieskrapla się tak, jak na pokryciu blaszanem lub łupko wem; natomiast jest ciężkie, wymaga stromego dachu i wielkiej, silnej, a zatem kosztownej więzby. Dlatego też to krycie zastosowuje sie tam tylko, gdzie dachówka jest tania i dobra, a inny materjał krycia jest do nabycia trudny i drogi.

Dobra dachówka powinna być z gliny pławionej, wypalona aż do stopniałości, równa, płaska, lekka, nie więcej niż 18% nasiąkliwa, trwała, dźwięczna, bez rys i pęknięć.

Zależnie od postaci, odróżniamy dachówkę płaską, korytkową i żłobkowaną-, samo zaś krycie dachówką płaską lub korytkową może być pojedyncze lub podwójne, a dachówką i żłobkową tylko pojedyncze.

Dachówkę płaską i żłobkowaną wyrabiają także z cementu port-lanckiego w stosunku do piasku 1:2.

323. Metr kwadr, wykonania pojedynczego krycia dachówką płaską (karpiówką itp.) z nakładką 16 cm na budynku parterowym, a mianowicie : na każdą łatę — z wyjątkiem grzbietowej i okapowej — zawiesić po jednym tylko poziomym szeregu dachówek zapomocą ich hakowego wyskoku w ton sposób, aby szeregi pokryły się wzajemnie na szerokość około 16 cm, a spoiny spadały razem w linie proste; albo też aby spoiny jednego szeregu przypadały na pełne dachówki drugiego, łącznie z zawieszeniem na łatę grzbietową i okapową po dwa leżące na sobie szeregi dachówek pełnią na spoinę, i z uskutecznieniem wszelkiej zresztą innej potrzebnej roboty;

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

19 dachówek, względnie 27 karpiówek, jak wyżej,

003 m³ wapna gaszonego,

0 06 m³ piasku,

0*09 m³ wody;

c) za każde piętro wyżej:

035 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na sucho:

0-35 godz. murarza lub 0-30 godz. pokrywacza,

050 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

19 dachówek 46*5X18'5 oni lub 27 karpiówek 37 X 1050 (zob. § 15, str. 327.);

b)    na zaprawie wapiennej:

1-40 godz. murarza lub 1*10

pokrywacza,

Uwagi.

1.    Pokrycie pojedyncze płaską dachówką jest wprawdzie lżejsze i tańsze, przepuszcza jednak wodę ; a chociaż w niektórych okolicach podkładają pod spoiny deszczułki dębowe lub modrzewiowe 30 cm długie, 5 cm szerokie, 7’5 mm grube, to jednak nie wiele to pomaga, i dlatego ten rodzaj krycia zastosowują jedynie do budynków podrzędnych.

2.    Nakładka n wynosi tu w regule jedną trzecią część długości d dachówki; każdą zatem łatę kryją dwie dachówki. Odstęp wzajemny łat : 0 == d — n.

Wzajemna odległość krokwi od osi do osi daje się tu i do 125 m\ nachylenie dachu h :b, — gdzie h jest wysokość dachu od poziomu okapu, zaś b połową rozpiętości dachu w poziomie obu okapów mierząc, — powinno wynosić od i : 1 do 1 : 1*5, średnio 1 : 1-25; łaty mają przekrój 4x65 cm.

3. Pojedyncze krycie płaską dachówką glinianą lub cementową trwa około 50 lat; zużycie jego zatem wynosi około 2°/₀ rocznie, a koszt roczny utrzymania 1*2%.

za-

324. Metr kwadr, podwójnego krycia płaską dachówką, z nakładką 5 cm na budynku parterowym, a mianowicie: na każdą łatę wąsko rozstawionego, gotowego już ołacenia wiesić kolejno pojedynczy szereg dachówek i przykryć nim pełnią na spoinę poprzedni szereg na szerokość odstępu dwu łat z nakładką 5 cm tak, aby w każ dem miejscu pokrycia leżało na sobie po dwie, a na każdej łacie po trzy dachówki, łącznie z zawieszeniem na łatę grzbietową i okapową po jednym podwójnym szeregu dachówek pełnią na spoinę, i z uskutecznieniem zresztą wszelkiej potrzebnej roboty;¹

d)    za każcie piętro wyżej: 0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

e)    na zaprawie wapiennej : 1*90 godz. murarza lub 1*40

godz. pokrywaeza,

110 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

0*013 m?> wapna gaszonego, 0*026 m?> piasku,

0*039 wis wody,

iiość dachówek jak wyżej;

f)    za każde piętro wyżej:. 0*60 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na sucho:

050 godz. murarza lub 0-40 godz. pokrywaeza,

070 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

28 dachówek 46*5X18*5 lub 3G karpiówek jak wyżej;

b)    za każde piętro wyżej:

0*40 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

c)    na mchu:

1-40 godz. murarza lub 110 godz. pokrywaeza,

0 90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, ilość dachówek jak wyżej,

0*026 m³ mchu;

Uwagi.

1.    Podwójne krycie dachówką płaską wykonuje się także na szeroko (30 cm) roz-stawionem ołaceniu w ten sposób, że na każdą łatę zawiesza się podwójny szereg dachówek pełnią na spoinę, z nakładką 8 cm na poprzedni szereg, wskutek czego w każdem miejscu pokrycia leży na sobie po dwie, a nâ każdej łacie po cztery dachówki. To pokrycie zowie się koroniastem, jest bardzo ciężkie i wymagana 1 ms po 30, względnie 39 dachówek o rozmiarach wyżej pod aj zawartych.

2.    Odstęp krokwi wynosi, OTO m, nachylenie dachu w pojęciu uwTagi 2. pod poz. 323 od 1 : 1 do 150 średnio \ : 1-25, a przekrój łat w ołaceniu rozstawionem wąsko : 4x65 cm, a szeroko 5 x8c/a. Zresztą podwójne pokrycie wogóle jest szczelniejsze i lepsze, ale za to cięższe, droższe i trudniejsze do naprawy, jak pojedyncze pokrycie.

3. Trwanie, zużycie i utrzymanie w dobrym stanie jest takie same, jak krycia pojedynczego (zob. uwagę 3, pod poz. 323.).

325. Metr kwadr, wykonania podwójnego krycia dachówką korytkową, czyli gąsiorkami z nakładką 8 cm na budynku parterowym, a mianowicie: gąsiorki zawiesić na łatach tak, aby tworzyły ryny z nakładką 8 cm, bieżące prostopadle do okapu, a spoiny styczne tych rynien mniej lub więcej rozwarte przykryć gąsiorkami wypukłą stroną na zewnątrz, z wszelką zresztą niezbędną robotą w miarę potrzeby;¹

c)    na zaprawie wapiennej: 2-80 godz. murarza lub 2-10

godz. pokrywacza,

170 godz. pomocnika,

10° o jak wyżej,

0-018 m³ wapna gaszonego, 0-036 m³ piasku,

0-054 m³ wody,

ilość dachówek jak pod a)\

d)    za każde piętro wyżej: 0*80 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

a)    na sucho:

070 godz. murarza lub 0-50 godz. pokrywacza,

140 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

32 gąsiorków 45X18 cm, lub 41 gąsiorków 40X10 cm (względnie 13 5 cm szerokich ze spoiną styczną 2‘5 cm rozwartą, 40 cm długich),

b)    za każde piętro wyżej:

0-70 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ;

Uwaga. Pokrycie to przedstawia się okazale i dla tego wykonują je dla celów architektonicznych; jest bardzo ciężkie j wymaga silnej więzby, częstego trudnego czyszczenia i przekładania, a szczelne wykonanie grzbietów i narożników jest niemożliwe. Nachylenie otrzymuje takie samo jak pokrycie podwójne dachówką płaską (zob. uwagę 2. pod poz. 324.); trwa około 80 lat; roczne zużycie l⁻25°/o, a utrzymanie 0-80%-

Natomiast krycie pojedyncze tą dachówką nadaje się tylko do bardzo stromych dachów; gdyż składa się z samych korytek, od grzbietu aż do okapu dachu bieżących, ze spoinami stycznemi nie szczelnemi.

326. Metr bież. pokrycia gąsiorkami na zaprawie wapiennej grzbietu lub narożników dachu wraz z uskutecznieniem wszelkiej potrzebnej roboty, bez różnicy wysokości:¹

3 gąsiorki jak wyżej,

0-003 m³ wapna gaszonego, 0‘OOG m³ piasku,

0 009 m³ wody.

0-50 godz. murarza lub 0-40 godz. pokrywacza,

0⁻50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

327. Metr kwadr, wykonania krycia dachówką żłobkowaną, czyli żłobkówką na budynku parterowym, a mianowicie: dachówki szeregami na gotowem już ołaceniu z łat 4X? cm pełnią na spoinę pozawieszać, z nakładką — stosownie do postaci i rozmiarów dachówki — podłużną 6 do 10 cm i poprzeczną 2 do 3 cm, łącznie z przyniesieniem materjałów na miejsce przeznaczenia i z uskutecznieniem wszelkiej zresztą niezbędnej roboty; i

a) na sucho:

0*60 godz. murarza lub 0*50 godz. pokrywaeza,

0*60 godz' pomocnika,

10°/o jak wyżej,

15*62 dachówek z Wienerberg 40X24 cm, lub 18*61 z Niepołomic 38*50X21 cm\

b)    za każde piętro wyżej: 0*40 godz. pomocnika,

10®/» jak wyżej;

c)    na zaprawie:

1*10 godz. murarza lub 0*90 godz. pokrywacza,

1*00 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej, ilość dachówek, jak wyżej, 0*013 m³ wapna gaszonego, 0*026 m³ piasku,

0*039 m³ wody;

d)    za każde piętro wyżej: 0*50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

e)    za przybicie każdej dachówki dwoma gwoździami i przywiązanie do łat drutem należy doliczyć do wymiaru roboty pod a), względnie pod c):

0*60 godz. murarza lub 0*50 godz. pokrywać za,

0*20 godz. pomocnika,

10*/« jak wyżej,

32 względnie 38 gwoździ 5 cm długich galwanicznie pocynko-wanych,

0'03 względnie 0*035 kg drutu żelaznego 1 mm grubego, galwanicznie po cynkowanego.

Uwagi.

1.    Jeżeli nie wszystkie dachówki, lecz tylko dwa ostatnie ich szeregi wzdłuż brzegów dachu, grzbietów, narożników, koszów, murów ogniowych, kominów, w około okien dachowych itp., trzeba przybić gwoździami i przywiązać drutem do łat, to należy odnośną robotę i materjał obliczyć proporcjonalnie do wymiaru roboty j materjału, zawartego wyżej pod ej.

2.    Pokrycie żłobkówką odprowadza wodę dokładnie i prędko, daje się łatwo i szybko uskutecznić, a uszkodzenia nie trudno wyszukać i naprawić; jest lekkie, mało pochyłe, szczelne, tanie i przewiewne, ale też wskutek tej przewiewności dostaje się łatwo kurz i śnieg do poddasza, i to stanowi właśnie słabą stronę krycia.

Dobre swe zalety posiada krycie wtedy jtylko, jeżeli żłobkówki są równe, nie wypaczone, dozwalają na łatwy odpływ wody, przylegają wzajemnie szczelnie bez żadnych środków pomocniczych, nie łuszczą się, ani też nasiąkają więcej wody, niż 18°/o swej wagi.

3.    Żłobkówki podczas krycia układa się w regule na sucho, a tylko na brzegach dachu na zaprawie ; dla ochrony jednak poddasza od kurzu i śniegu wylepia się spoiny od wnętrza dachu tłustem wapnem lub zwykłą zaprawą, zmieszaną z włosiem bydlęcem. Celem zapobieżenia zrywaniu przez wiatr przymocowuje się do łat gwoździami i drutem każdą żłobkówkę, albo przynajmniej każdą drugą lub trzecią, a w najgorszym razie przynajmniej po trzy dachówki na każdy metr kwadratowy krycia. Grzbiety i narożniki kryją się korytkówkami stosownej postaci i należy je wszystkie przymocować do łat drutem i gwoździami. Do oświetlenia strychu włącza się w stosowne miejsca krycia dachówki żłobkowane szklane. Brzegi dachu i wszelkie kosze należy pokrywać blachą.

4.    Ilość potrzebnych żłobkówek na 1 w² krycia oblicza się z wzoru

(d-nj 7s-nv)

10500

postaci i rozmiarów żłobków dachówki.

w którym oznacza d długość, s szerokość, n nakładkę podłużną, nx nakładkę poprzeczną; wielkość nakładek wynika

Stąd ilość żłobkówek niepołomickich potrzebna do 1 m² krycia będzie

= 1861.

10500

(38-5-8) (21-2-5)

Jedna żłobkówka w ogóle waży 2-75 do 3 kg.

5. Nachylenie dachu żłobkówką krytego h : b — 1 : 1-5 do 1 : 3 w pojęciu uwagi 2, pod poz. 323. ; pokrycie trwa zresztą około 80 lat, zużywa się zatem rocznie o 1-25% swej wartości, a utrzymanie roczne kosztuje około 0⁻80⁰/o.

328, Metr bież. krycia stosownemi korytkówkami grzbietów lub narożników dachu, krytego dachówką żłobkowaną, łącznie z przymocowaniem korytko wek do łat za-pomocą gwoździ i drutu, bez różnicy wysokości ;¹

c) za przybicie każdej koryt-kówki dwoma gwoździami i przywiązanie do łat drutem należy doliczyć do a) względnie do b):

012 godz. murarza lub 010 godz. pokrywacza,

0*05 godz. pomocnika,

10», o jak wyżej,

5 gwoździ 5 cm długich, galwanicznie pocynkowanych,

0 005 kg drutu żelaznego 1 mm grubego, galwanicznie pocynko-wanego.

a)    na sucho:

0*50 godz. murarza lub 010 godz. pokrywacza,

050 godz. pomocnika,

10o/o jak wyżej,

25 korytkówek 46 cm długich;

b)    na zaprawie:

0-60 godz. murarza lub 050

godz. pokrywacza.

0-70 godz. pomocnika,

10" „ jak wyżej,

2 h korytkówek jak wyżej,

0‘006 m³ wapna gaszonego,

0 012 m³ piasku,

0’018 m³ wody ; ~

329.    Metr bież. obustronnego krycia dachówkami, stosownie wkłęsłemi koszów blachą wyłożonych dachu żłob-kówką krytego, łącznie z przymocowaniem, bez różnicy wysokości:

10°/o jak wyżej,

6 dachówek stosownie wklęsłych 33 cm długich.

0’75 godz. murarza łub 060 godz. pokryw acz a,

075 godz. pomocnika,

330.    Okno w daehu krytym żłobkówką osadzić, bez różnicy wysokości: ¹

10o/d jak wyżej,

1 okno dachówkowe.

0-50 godz. murarza lub 0 40 godz. pokrywacza,

331.    Metr kwadr, wylepienia zaprawą od wnętrza dachu, krytego dachówką dla zapobieżenia dostawaniu się na strych kurzu i śniegu, a także i wiatru, który od spodu podrywa dachówki, powoduje ich kłapanie i odrywanie lub pękanie, bez różnicy wysokości;¹

0-006 m³ piasku,

0-009 w³ wody; b) zaprawą z cementu romańskiego lub portlanekiego:

wymiar roboty i materjałów zaprawy, jak wyżej pod a).

a) zaprawą wapienną:

050 godz. murarza lub 0⁻40 godz. pokrywacza,

0 20 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej, .

0-003 w³ wapna gaszonego,

0-004 kg włosia bydlęcego

332.    Metr kwadr, naprawy czyli częściowego przełożenia starego krycia dachówkowego z dodaniem co najwięcej 2 dachówek, bez różnicy wysokości ;¹

y) krycia na sucho korytków-kami czyli gąsiorkami:

0'18 godz. murarza lub 0-15 godz. pokrywacza,

0-15 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

8) krycia na zaprawie gąsiorkami :

0*36 godz. murarza lub 030

a) wymiar roboty, a) krycia na sucho dachówką płaską:

0-13 godz. murarza lub 010 godz. pokrywacza,

0-10 godz. pomocnika,

godz. pokrywacza,

0*30 godz. pomocnika, 10°/o jak wyżej ;

10°/₀ jak wyżej ; ß) krycia na* zaprawie dachówką płaską :

0’27 godz. murarza lub 0‘20 godz. pokrywacza,

0*20 godz. pomocnika,

10°/oyjak wyżej;

e) krycia na sucho żłobkówką:

i opierać się na następującej zasadzie :

a) 100 nowych dachówek płaskich lub żłobkówek do na-prawek wymaga :

0 00 w³ wapna gaszonego, 012 w³ piasku,

018 m³ wody, ß) 100 gąsiorków wymaga: 0-09 m³ wapna gaszonego, 018 m³ piasku,

0 27 m³ wody.

0-36 godz. murarza lub 030 godz. pokrywacza,

0-30 godz. pomocnika,

10°/'o jak wyżej ;

7]) krycie na zaprawie żłobkówką :

0*60 godz. murarza lub 050 godz. pokrywacza,

0-50 godz. pomocnika,

10#/o jak wyżej ; b) wymiar materjału musi odpowiadać rzeczywistej potrzebie i

Uwaga. Za użycie do naprawy każdych dalszych dwu dachówek dolicza się do wymiaru roboty pod a) po 50%.

010 godz. pomocnika, » 10»/„ jak wyżej ;    .

ß) na mchu:

0-84 godz. murarza lub 0*70 godz. pokrywacza,

0-90 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0'026 m³ mchu; y) na zaprawie:

114 godz. murarza lub 0*95 godz. pokrywacza,

110 godz. pomocnika,

IO⁰, o jak wyżej,

0 013 m³ wapna gaszonego, 0-026 w³ piasku,

0-039 m* wody; c) krycia gąsiorkami, a) na sucho:

0-42 godz. murarza lub 0 35 godz. pokrywacza,

333. Metr kwadr, przełożenia całego krycia, ze złożeniem dachówek na strychu, bez dodania nowych dachówek, oraz bez różnicy wysokości; 1 a) krycia pojedynczego płaską dachówką,

a)    na sucho:

0‘20 godz. murarza lub 017 godz. pokrywacza,

0-50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ; ß) na zaprawie:

0‘84 godz. murarza lub 0 70 godz. pokrywacza,

0*70 godz. pomocnika,

10» o jak wyżej,

0-03 w³ wapna gaszonego,

006 w³ piasku,

009 w³ wody;

b)    krycia podwójnego płaską dachówką,

a) na sucho:

0-30 godz. murarza lub 0 25 godz. pokrywacza,

1-40 godz. pomocnika,

1*90 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0*015 ms wapna gaszonego, 0*030 M³ piasku,

0*045 m³ wody;

Y) za przybicie każdej żłob-kówki i przywiązanie drutem do łat:

0*36 godz. murarza lub 0*30 godz. pokrywacza,

0*20 godz. pomocnika,

10"/₀ jak wyżej,

16 gwoździ 5 cm długich po-cynkowanyeh,

0*03 kg drutu żelaznego 1 mm grubego, pocynkowanego. ¹

10*/« jak wyżej ; ß) na zaprawie :

1*68 godz. murarza lub 1*40 godz. pokrywacza,

1'70 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0 018 m³ wapna gaszonego,

0*036 w³ piasku,

0*054 m³ wody; d) krycia żłobkówką, a) na sucho:

1*08 podz. murarza lub 0*90 godz. pokrywacza,

1*30 godz. pomocnika.

10" o jak wyżej; ß) na zaprawie:

1*68 godz. murarza lub 110 godz. pokrywacza,

Uwaga. Wszystkie podczas przełożenia z rozebrania uzyskane, a do użytku przydatne dachówki, należy zużyć przedewszystkiem do pbnownego pokrycia w po-' wierzchni obliczalnej, zwartą całość tworzącej ; pozostałą resztę powierzchni dachu trzeba następnie pokryć zupełnie nowym materjałem i za to policzyć osobne jej rozebranie, oraz nowe pokrycie według odnośnych pozycyj analizy cen.

334. Uwagi. 1. W pozycjach, tyczących się nowego krycia dachówkowego, zawiera się już także tymczasowe zawieszenie dachówek, poprzedzające definitywne krycie dachu.

2.    Powierzchnie poszczególne krycia dachówkowego liczy się według ich rzeczywistych rozmiarów, od brzegu do brzegu istotnego krycia dachówką, a krycie grzbietów narożników i koszów dachu należy liczyć tylko wtedy osobno według poz. 326., 328., 329. lub innych odnośnych pozycyj analizy cen, jeżeli zamierzona do tego celu dachówka będzie mieć stosowną, a zupełnie odmienną postać od dachówki krycia całago dachu, albo jeżeli zamiast dachówki użyje się innego jakiego materjału krycia.

3.    Do obliczonego w sposób właśnie określony wymiaru powierzchni krycia dachówkowego należy doliczyć jeszcze z powodu trudniejszej roboty:

a)    za każdy przydaszek z grzbietem 7 m*\

b)    za każdy przydaszek bez grzbietu 3*5 ¹ Zob. uwagę 1. pod poz. 327.

c)    za każde okno dachowe z grzbietem 35 w²;

d)    za każde okno dachowe bez grzbietu 1*8 m².

4.    Powierzchni dachowych, zajętych oknami daehowemi, kominami, świetlniami itp., oraz powierzchni, krytych — zamiast dachówką — innym materjałem, nie odejmuje się od powierzchni krycia całego dachu, jeżeli nie przekraczają po 4 m². Zato zaś nie liczy się już żadnego wynagrodzenia za większe trudności podczas wykonywania osnowy dachówkowej w około tych powierzchni i w razie krycia na sucho, niezbędnego ułożenia jej. na zaprawie w pasie 05 m szerokim.

5.    Podczas krycia na sucho dachówką płaską lub żłobkowaną, należy dachówki układać na zaprawie w pasie 05 m szerokim: wzdłuż okapów i murów ogniowych, oraz w około takich powierzchni, krytych zamiast dachówką innym materjałem, i w około takich kominów i okien dachowych, które zajmują więcej niż po 4 w² powierzchni dachowej; a w pasie z obu stron po 0*5 m, czyli razem 1 m szerokim: wzdłuż wszelkich grzbietów, narożników i koszów. Ułożenie całej tej powierzchni na zaprawie należy policzyć po cenie dodatkowej, jaka wyniknie z różnicy między ceną krycia na sucho, a ceną krycia na zaprawie.

6.    Jeżeli podczas krycia dachówką płaską lub żłobkowaną narożniki i kosze nie otrzymają pokrycia blaszanego, tylko dachówkowe, to z powodu potrzeby przykrzesania dachówek należy doliczyć do każdego metra bieżącego tych narożników i koszów po 1 m² krycia na sucho, oraz po 1 m² krycia na zaprawie. W razie jednak pokrycia narożników i koszów blachą, należy policzyć osobno tylko robotę blacharską z materjałem, bez żadnych zresztą dodatków.

7.    Jeżeli dachówki, do krycia dachu budynku parterowego przeznaczone, są już na strychu złożone (jako zapasowe albo z rozebrania uzyskane itp.), to odnośny pod poz. 323., 324., 325., 327. policzony wymiar roboty pomocnika należy obniżyć o cały dodatek piętrowy; a jeżeli budynek jest piętrowy, to trzeba nadto tytułem dodatku piętrowego policzyć za każde piętro tylko po 25<>/₀ dodatku piętrowego, pod temi pozycjami wyznaczonego. .

8.    Boczny wydatek na utrzymanie w dobrym stanie dachu krytego dachówką, łącznie z dodaniem potrzebnego materjału, usunie- ' ciem rumowiska, oczyszczeniem rynien i rur dachowych, oraz

z opróżnieniem i ponownem napełnieniem wodą zbiorników na strychu, przyjmuje się od 1 ni- krycia 020 do 0-40 godz. murarza, względnie 015 do 030 godz. pokrywać z a i 10°/₀ jak wyżej.

9.    Do krycia dachów wieżowych i w ogóle o małych lub krągłych powierzchniach używa się małych dachówek płaskich (karpiówek itp.).

10.    Do zorjentowania się niechaj służą następujące ceny przedwojenne dachówek:

a)    Według cennika fabryki dachówek w Niepołomicach:

1000 najlepszych dachówek, a mianowicie żłobkowanych szwajcarskich ze żłobkiem podłużnym 40*5X21 cm dużych z nakładką podłużną 8 cm, boczną 2 cm, wagi po 225 kg, żłobkowanych tłoczonych ze żłobkiem podłużnym i poprzecznym 40*5X23 cm dużych z nakładką podłużną 8 cm, boczną 2 cm, wagi po 2*70 kg, albo karpiówek (dachówek płaskich) 40X19 cm dużych, wagi po 2*20 kg, kosztuje na miejscu w fabryce barwy czerwonej 90 koron, a stalowej 110 koron;

1000 małych karpiówek czerwonych 20X9*5 cm, wagi po

30*— K 50*- „

0*35 kg . . .....................

a stalowych....................

1 gąsior duży bez względu na barwę 40X21 cm i 40X19 cm,

0*50 „

wagi po 3 kg i 2*45 kg ...............

1 gąsior mały bez względu na barwę 26*5X12*5 cm,

0*20 „

wagi po 1 kg....................

1 dachówka szklana, jako świetlnia.........

1 okno otwieralne dachowe żelazne na 4 dachówki . . 13 — „

1 okno otwieralne dachowe żelazne na (i dachówek . . 18*— „

1 nasada ozdobna szczytowa ....

Bliższe i pożądane szczegóły co do krycia dachówką i warunków zawiera także ów cennik, który fabryka udziela chętnie na żądanie.

b)    Według cennika fabryki dachówek w Drohobyczu:

1000 dachówek żłobkowanych, ciągniętych szwajcarskich ze żłobkiem jednym podłużnym, 35X23 cm dużych, z nakładką podłużną 8 cm, i boczną 3 cm, wagi po 2*6 kg, kosztuje na miejscu

w fabryce

75*— K;

1000 dachówek żłobkowanych tłoczonych, ze żłobkiem podłużnym i poprzecznym 41X24 cm, z nakładką podłużną 8 cm, boczną 4 cm?

wagi po 2*5 kg

85*— K;

1000 karpiówek dużych 36X1^X1'9 cm, wagi po 1*7 kg 50*— K, 1 gąsior 37 cm długi, 17 cm w węższym końcu szeroki 0*45 K.

Przewóz koleją z Drohobycza do Lwowa 10.000 kg (jeden wagon) dachówek żłobkowanych kosztuje 36 koron, dachówki płaskiej 34 koron.

b) Krycie łupkiem.

335. Uwagi ogólne. ¹ 1. Łupek jest niezapalnym, dobrym i celowi odpowiednim materjałem krycia, jeżeli zawiera w sobie dużo krzemionki i jest gładki, mało nasiąkliwy, łatwo łupliwy, wiertliwy, dźwięczny, barwy niezmiennej, wolny od okruszyn kwarcu, wapnia i węgla, od żelaza, tlenku manganu i siarki, oraz jeżeli dach ma stosowne nachylenie i spokojne położenie. Niszcząco na łupek działa kwas siarkowy, grad i silne gorąco, od którego pryska i rozlatuje się.

Większe i grubsze płyty łupkowe służą do stołów, do opraw kominkowych i kąpielowych, do umywalni, okładzin stopni schodowych, przedziałów pisoarowych itp.

Łomy angielskie dostarczają najlepszych dużych, regularnych, równomiernie cienkich tabliczek łupkowych, barwy najczęściej nie-bieskoszarej lub czerwonobrunatnej o jedwabistym połysku, dających dobre, prawidłowe i piękne krycie dachowe. Łupki francuskie ' i belgijskie nie są gorsze, tylko nie dają się łupać w tak jednostajnie cienkich i dużych tabliczkach. Tabliczki łupków poszczególnionych wychodzą z łomów co do swej postaci i rozmiarów w stanie zupełnie obrobionym i do krycia jnzydatnym.

Morawski, szląski, węgierski i niemiecki łupek jest dymowoszary, daje się łupać tylko w nierównych, małych, grubszych tabliczkach i jest mniej trwały. Wprawdzie i z tych łupków wybierają i obrabiają tabliczki regularne, możliwie duże na wzór angielskich; gdy to jednak powoduje wielką stratę materjału i znaczne koszta, więc tam, gdzie to dopuszczalne, używają do krycia dachu tabliczek różnej postaci i rozmiarów, które dostarczają na miejsce budowy z łomów w stanie nieobrobionym.

2. Krycie dachu łupkiem można wykonywać ną ołaceniu z łat 4X& cm, albo na podwójnem kryciu gontowem, albo na opierzeniu z desek 2‘5 do 3 cm grubych, ale nie szerszych niż 20 cm.

Opierzenie czyni wprawdzie krycie wytrzymalszem, szczelniejszem i trwalszem, ale nie dozwala na dostrzeżenie uszkodzeń od strychu, a wskutek paczenia się desek powoduje łamanie się łupku. Celem uszczelnienia krycia, oraz celem ochrony od zaciekania wody opadowej kryje się opierzenie pod łupek papą asfaltową lub podwójnie gontami.

Podczas krycia przybija się każdą tabliczkę górnym brzegiem do ołacenia lub opierzenia najmniej dwoma gwoździami i w tym celu wybija się w niej na stosownem kowadełku potrzebne dziurki młotkiem, zaopatrzonym z jednej strony kolcem, a z drugiej siekierką, która służy wyłącznie do dzielenia, przy ciosy wania i obrabiania tabliczek. Jeżeli dach bardzo stromy, to prócz przybicia trzeba jeszcze zawiesić każdą tabliczkę na łapkach z blachy, z cienkiego żelaza lub drutu, podgiętych pod dolny brzeg tabliczki.

Grzbiety i narożniki pokrywa się w ten sposób, że szereg tabliczek leżący od strony wiatru wysuwa się na 6 do 8 cm ponad zetknięcie się — linji grzbietowej, względnie narożnikowej — z szeregiem po przeciwnej stronie leżącym, i uszczelnia cementem. Zamiast tego jednak używają także blachy do krycia grzbietów i narożników; kosze z reguły kryje się blachą, a rzadziej tabliczkami, pod które daje się papę dachową.

Zależnie od tego, czy i w jakiej postaci tabliczki łupkowe są obrobione, istnieją następujące sposoby krycia :

a) Krycie proste sposobem angielskiiń pojedyncze lub podwójne wykonują z obrobionych dużych tabliczek prostokątnych * jednakiej wielkości, — bez względu na ich pochodzenie, —- na oła-ceniu lub opierzeniu w taki sam sposób, jak dachówką płaską z nakładką 8 cm (poz. 323., 324.).

Pojedyncze krycie proste jest ipeszczelne i dlatego zastosowują je bardzo rzadko i tylko do dachów bardzo stromych lub podrzędnych. Wykonują je zwykle na ołaceniu; a gdy odstęp łat z powodu zbyt długich tabliczek jest za wielki, to dają pośrodku jeszcze po jednej łacie wspornej. Dla uszczelnienia wylepia się spoiny od strychu zaprawą wapienną, lub cementową, zmieszaną z włosiem bydlęcem.

Podwójne krycie proste jest szczelniejsze, lepsze, ale cięższe i droższe, i zastosowują je zawsze do budynków, mających jakieś znaczenie; nadaje się ono szczególnie do manzardów i dachów kopulastych, do których często używa się tabliczek odrębnej postaci.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Grzbiety i narożniki w każdym razie można kryć tabliczkami, ale lepiej blachą grzbietową ; brzegi dachu, osnowy wzdłuż murów, kosze itp. wykonują zawsze z blachy, na którą nakładają tabliczki po 8 cm.

b)    Krycie ukośne sposobem angielskim pojedyncze polega na tern, że tabliczki, obrobione już jak do poprzedniego krycia, układa pokrywacz na opierzeniu wzdłuż brzegów płaszczyzn dachowych szeregiem równoległym do okapów, grzbietów, narożników i murów, a resztę krycia wykonuje szeregami ukośnymi najczęściej pod kątem 45° do okapu również na opierzeniu lub na ołaeeniu tak sarno ukośnem; w tym razie grzbiety, narożniki, okapy i osnowy murowe opierza się na 30 cm szeroko conajmniej. Zarówno szeregi brzegowe, jak i ukośne kryją nakładką 8 cm pełnią na spoinę. Zresztą przybicie tabliczek, krycie grzbietów, narożników, koszów i okapów wykonują w sposób wyżej opisany.

c)    Krycie sposobem francuskim wykonuj ą j ak angielskie, wyżej pod a) i b) opisane; tylko zamiast gwoździ używają haczków z miedzi, bronzu lub mosiądzu, wbijanych w łaty, względnie w opierzenie do zawieszenia tabliczek łupkowych.

d)    Krycie sposobem niemieckim wytworzyło się z powodu, że łupek z łomów niemieckich nie daje tabliczek tak regularnej postaci i grubości, jak angielski. Pokrywacz zatem z dostarczonego mu łupku nieobrobionego wybiera tabliczki grupami według wielkości i obrabia w miarę potrzeby i możności podczas krycia. Krycie poczyna szeregiem okapowym z największych tabliczek z nakładką, odwróconą od wiatru, i łączy z nim szeregi ukośne przestrzegając, by w jednym i tym samym szeregu były tabliczki jednako szerokie; ku grzbietowi zastosowuje czem raz mniejsze tabliczki tak, że szereg grzbietowy, zamykający krycie, składa się z tabliczek najmniejszych, i jest najsilniejszy wskutek gęściejszego przybijania gwoździami. Ze względu na różną wielkość tabliczek wykonują ten sposób krycia zawsze na opierzeniu i każdą tabliczkę mniejszą przybijają dwoma, a większą trzema i czterema gwoździami ; największe nakładki dają szeregom okapowym, grzbietowym, narożnikowym i wzdłuż osnowy murów; mniejsze zaś w innych szeregach krycia; przeciętną nakładkę liczą na 8 cm. Szeregi ukośne krycia muszą biec tern stromiej do okapu, czem dach plaskszy.

Grzbiety i narożniki zamykają jednako szerokimi szeregami z nakładką 8 cm,' odwróconą od wiatru; można jednak użyć tir blachy, a koszy należy według możności kryć blachą.

W kryciu tern, zwanem także łuskowem, zdarza się, że tabliczki miejscami kryją się trzy- i czterokrotnie, wskutek czego tworzą się rozwarte spoiny, przystępne dla wody opadowej i kurzu; jeżeli jednak nachylenie dachu nie jest mniejsze niż 1:3, to szczelność tego sposobu krycia jest dostateczna.

3.    Nachylenie h : b dachu łupkowego (gdzie h jest jego wysokością, b połową rozpiętości) wynosi 1:1 do 1:3. Zależnie zaś od tych .granic nachylenia i to w odwrotnym stosunku, układa się tabliczki wszystkich szeregów krycia podwójnego z nakładką'6 do 10 cm, a krycia pojedynczego 6 do 7 cm, z wyjątkiem szeregu okapowego, który otrzymuje nakładki 7 do 11 cm. W niemieckiem kryciu wynoszą nakładki tabliczek w szeregu grzbietowym około 5 cm, w szeregach średnich około 7 cm, a w okapowym około 8 cm.

4.    Krycie łupkiem wogóle trwa około 200 łat*, roczne zatem zużycie wynosi 0-5o/₀, a utrzymanie 0-5°/₀.

336. Metr kwadr, krycia dachu łupkiem węgierskim w sposób niemiecki wykonać na goto wem już opierzeniu z desek 3X20 cm ; ¹

110 do 140 gwoździ żelaznych, żelaznych poeynkowanych lub miedzianych -,

b) za każde piętro wyżej: 0-55 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

a) na budynku parterowym:

2’ 10 godz. pokrywacza,

1*10 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

54 do 62 kg łupku,

337. Metr kwadr, krycia dachu łupkiem morawskim łuskowym wykonać w sposób niemiecki na gotowem już opierzeniu z desek 3X20 cm• i a) na budynku parterowym:

2*10 godz. pokrywacza,

0*90 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

39 do 47 kg łupku,

85 do 110 gwoździ żelaznych, poeynkowanych, po cynowanych lub miedzianych:

b) za każde piętro wyżej: 050 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

338. Metr kwadr, pojedynczego prostego lub ukośnego krycia dachu w sposób angielski łupkiem morawskim, ' szląskim lub węgierskim, obrobionym w tabliczki kwadratowe lub prostokątne na wzór angielskich, z nakładką

podłużną i poprzeczną po 8 cm wykonać na budynku parterowym -,¹

3 gwoździe jak wyżej, do każdej tabliczki;

b)    na gotowem już ołaceniu z łat 4X6 cm, wraz z wylepieniem spoin od strychu zaprawą:

wymiar roboty i materjału krycia jak pod a), a wylepienie jak pod poz. 331.;

c)    za każde piętro wyżej:

0*35 godz. pomocnika,

10o/o jak wyżej.

a) na goto wem już opierzeniu 3X20 cm, pokrytem papą asfaltową lub na podwójnem kryciu gontowem :

1*40 godz. pokrywacza,

0*70 godz. pomocnika,

10»/o jak wyżej,

62*13 do 6*90 tabliczek łupkowych kwadratowych o rozmiarach po 21X21 do 47X47 cm,

— albo 58*33 do 14*95 tabliczek prostokątnych o rozmiarach po 18X26 do 26X47 cm,

Uwaga. Poszczególnione wyżej pod aj ilości tabliczek, wynikły z wzoru ogólnego, zawartego w uwadze 2. pod poz. 343., po podstawieniu szczegółowych rozmiarów długości i szerokości tabliczek, oraz wartości obu nakładek, które tu są sobie równe i wynoszą po 8 cm.

339. Metr kwadr, pojedynczego prostego lub ukośnego krycia dachu w sposób angielski łupkiem angielskim czerwonym lub niebieskim, albo łupkiem z okolic nadreńskich w tabliczkach prostokątnych lub kwadratowych z nakładką podłużną i poprzeczną po 8 cm wykonać na budynku parterowym; ¹

a) na gotowem już, papą asfaltową pokrytem opierzeniu z desek 3X20 cm, lub na podwójnem kryciu gontowem:

0*70 godz. pokrywacza,

0*35 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

68*18 do 7*08 angielskich tabliczek prostokątnych o rozmiarach po 15X30 do 36X61 cm — albo 95*24 do 6*73 szablonowych tabliczek normalnych reńskich o rozmiarach po 18*5X18*5 do 47*5X47*5 cm,

3 gwoździe jak wyżej do każdej tabliczki;

b)    na gotowem już ołaceniu z łat 4X3 cw, z wylepieniem jednak zaprawą spoin od strychu :

wymiar roboty i materjału krycia jak pod aj, wy lepienie zaś według poz. 331.;

c)    na ołaceniu Żelaznem, wraz z tern ołaceniem, przywiązaniem tabliczki do łat drutem mied zianym i wylepieniem spoin od strychu :

1*10 godz. pokrywacza,

0*40 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

1 w² ołacenia żelaznemi ką-

d)    za pokrycie wzorzyste według danego rysunku dolicza się do a), b), c):

2‘00 godz. pokrywacza 1*25 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

e)    za każde piętro wyżej : 0-20 godz. pomocnika,

10» o jak wyżej.

30X30    40X40

mm

tówkami —g— do —j

w wadze łącznej 12 do 19 kg,

ilość tabliczek łupkowych, jak

pod a),

ilość drutu miedzianego równoważna 3 gwoździom miedzianym do każdej tabliczki,

wylepienie według poz. 331. ;

Uwaga. Potrzebne do 1 m³ krycia ilości tabliczek łupkowych pod aj obliczono w sposób, określony bliżej w uwadze pod poz. 338.

340. Metr kwadr, podwójnego prostego krycia dachu w sposób angielski prostokątnym łupkiem angielskim czerwonym lub niebieskim z nakładką podłużną 5 cm, pełnią na spoinę wykonać na budynku parterowym -,¹

prawą :

1-80 godz. pokrywacza,

0-50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

1 m* ołacenia żelaznemi ką-

30X30    40X40

tówkami r do -

a)    na gotowem już, papą asfal- pieniem spoin od strychu za-tową pokrytem opierzeniu z desek 3X20 cm, lub na podwójnem kryciu gontowem :

100 godz. pokrywacza,

050 godz. pomocnika,

mm

10®/» jak wyżej,

w łącznej wadze 12 do 19 kg\n\^, ilość tabliczek łupkowych jak pod a),

ilość drutu miedzianego do każdej tabliczki równoważna 3 gwoździom miedzianym, wylepienie spoin zaprawą jak pod poz. 331.;

d)    za każde piętro wyżej: 0-20 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

e)    za pokrycie wzorzyste dolicza się do a), b), c) wymiar roboty pod poz. 339. d).

Uwaga. Potrzebne do 1 krycia podwójnego ilości, tabliczek łupkowych obliczono na podstawie ędnośnego wzoru ogólnego w uwadze 2. pod poz. 343.

50 do 2917 tabliczek łupkowych angielskich o rozmiarach po 15X30 do 20X41 cm,

3 gwoździe do każdej tabliczki żelazne, pocynkowane, pocyno-warie lub miedziane;

b)    na gotowem już ołaceniu z łat 4X0 cm z wylepieniem spoin od strychu zaprawą:

wymiar roboty i materjału krycia, jak pod a\, wylepienie zaś jak pod poz. 331.;

c)    na ołaceniu Żelaznem, wraz z tern ołaceniem, przywiązaniem tabliczek do łat drutem i wyle-

341.    Sto tabliczek łupkowych bez względu na ich postać i wielkość do naprawy dachu miejscami zużyć, a mianowicie: uszkodzoną tabliczkę zerwać, 2 łapki z białej blachy lub z drutu pocynkowanego przybić i zawiesić na nich dolnym brzegiem nową tabliczkę, bez różnicy wysokości: ¹

100 tabliczek łupkowych stosownych rozmiarów i postaci, 200 łapek z blachy lub z drutu.

25 godz. pokrywacza,

5 50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

342.    Metr kwadr, starego krycia łupkowego zupełnie przełożyć, a mianowicie: krycie stare rozebrać, rumowisko znieść na dół na odległość do 20 m i dach staremi do użytku przydat-nemi jeszcze tabliczkami na nowo pokryć, bez dodania nowych tabliczek, oraz bez różnicy wysokości budynku;

0-9 godz. pokrywacza,

05 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

3 gwoździe do każdej tabliczki ;

e)    krycia podwójnego prostego w sposób angielski łupkiem angielskim :

12 godz. pokrywacza,

0 6 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

3 gwoździe do każdej tabliczki ;

f)    krycia podwójnego jak pod e), ale tabliczkami na wzór angielski łupanemi na Żelaznem ołaceniu :

2 0 godz. pokrywacza,

0 5 godz. pomocnika,

10% jak wyżej, ilość drutu miedzianego do zawieszania tabliczek równoważna 3 gwoździom miedzianym do każdej tabliczki.

a)    krycia łupkiem węgierskim w sposób niemiecki:

2 3 godz. pokrywacza,

1*3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

110 do 140 gwoździ;

b)    krycia łupkiem morawskim łuskowym w sposób niemiecki:

2*3 godz. pokrywacza,

11 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

85 do 110 gwoździ pocynko-wanyeh ;

c)    krycia pojedynczego prostego lub ukośnego w sposób angielski łupkiem morawsko-szląskim kwadratowym, lub prostokątnym :

16 godz. pokrywacza,

0\9 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

3gwoździe do każdej tabliczki;

d)    krycia pojedynczego jak pod c), ale łupkiem angielskim, lub reńskim (niemieckim):

Uwagi.

1.    Przełożenie krycia dachu jest konieczne, jeżeli wiele gwoździ już rdza przeżarła lub wiele tabliczek łupkowych zwietrzało.

2.    Ponieważ ilość starych z rozebrania uzyskanych a do użytku przydatnych jeszcze tabliczek, może wystarczyć do ponownego pokrycia pewnej tylko części dachu, więc należy tu postąpić ściśle według uwagi pod poz. 333.

343. Uwagi szczegółowe.. 1. Podczas nowego krycia łupkiem należy pamiętać o osadzeniu w stosownych miejscach haków żelaznych pocynkowanych do zawieszania drabiny dla umożliwienia naprawek ; haków tych liczy się po 3 na każdych 20 m² krycia dachu.

2. Potrzebna do 1 w- na sposób niemiecki krycia ilość łupek węgierskich, morawskich, szląskicb lub niemieckich nieobrobionych liczy się według wagi; przed użyciem jednak pokrywacz wybiera i układa tabliczki zwykle w 20 do 30 grupach, z których każda zawiera mniej więcej tabliczki jednako duże.

Natomiast potrzebne do 1 m- pojedynczego krycia prostego lub ukośnego łupki kwadratowe lub prostokątne, bez względu na ich pochodzenie, oblicza się według ilości tabliczek ze zwiększeniem o 5°/o na ścinanie i stłuczenie zapomocą łatwo zresztą zrozumiałego wzoru

10500

(d—n) (s—nx)

w którym oznacza d długość, s szerokość tabliczek, n nakładkę podłużną, ni nakładkę poprzeczną, wszystko w centymetrach.

Ponieważ 1 podwójnego krycia prostego sposobem angielskim wymaga dwa razy tyle tabliczek, co krycia pojedynczego i niema wcale nakładki podłużnej, t, j. nv — o, więc będzie

21000

(d—n) s

3.    Gwoździ używa się kutych żelaznych, 30 do 45 mm długich pocynkowanych, pocynowanych lub pomiedzionych; w każdym jednak razie najlepszymi są gwoździe miedziane, bronzowe lub ze stopu miedzi z cynkiem albo z cyną.

Na każdą tabliczkę liczy się 3 gwoździe; potrzebna więc do 1 m² krycia ilość gwoździ w odniesieniu do wzorów powyższych wyniesie 3 iu względnie 3 Ù.

4.    Ciężar własny 1 m² podwójnego krycia łupkiem na sposób angielski wynosi 25 do 30 kg.

na

5.    Jeżeli przeznaczony do krycia łupek znajduje się już strychu, to policzona pod poz. 336. do 340. robocizna obniża się

o wielkość dodatku piątrowego, a za każde piętro wyżej, nie liczy się żadnego dodatku.

6.    Poszczególne powierzchnie dachu liczy się od brzegu do brzegu krycia rzeczywiście łupkiem wykonanego, a do obliczonego w tep sposób ogólnego wymiaru powierzchni należy doliczyć nadto ; na każdy metr bieżący grzbietu, narożnika lub kosza po 1 m³, a na każdy metr bieżący okapu, półgrzbietu, półnarożnika i osnowy wzdłuż muru po 0*5 m³. Natomiast nie liczy się już wcale dostarczenia kapturów z blachy żelaznej pocynkowanej z odnośnymi gwoździami krzyżowymi pocynkowanymi, ani też roboty blacharskiej, jeżeli grzbiety i narożniki — zamiast krycia łupkowego —, otrzymają krycie blaszane.

7.    Za krycie przydaszków i okien dachowych liczy się te same dodatki równoważne, które poszczególniono w uwadze 3. i 4. pod poz. 334.

Krągłe i kopulaste powierzchnie dachowe oblicza się w półtora-krotnym wymiarze rzeczywistym.

8.    Na pokrycie rocznych kosztów utrzymania krycia łupkowego w dobrym stanie, wraz z oczyszczeniem rur i rynien dachowych, opróżnieniem i napełnianiem wodą zbiorników strychowych i dodaniem potrzebnych materjałów, przyjmuje się od lm³: 0*07 do 0*14 godz. pokrywacza i 10°/₀ jak wyżej.

9.    Do zorjentowania się co do cen niechaj służą przedwojenne ceny wiedeńskie:

a) Materjały metalowe:

1000 gwoździ żelaznych pocynkowanych 30, 35, 40 mm długich, ważących 1*5, 1*85, 2 kg, po 1*75, 2, 2*50 koron*,

3*80 K-,

1000 gwoździ miedzianych, ważących 1, 1*2, 1*5 kg, a długich 30, 35, 40 mm .. ł. ......... .

1000 gwoździ miedzianych, ważących 2 kg

1 kg drutu miedzianego........

łapka z białej blachy lub z drutu pocynkowanego . . 0*02 K ; 1 m kapturów blaszanych pocynkowanych grzbietowych lub narożnikowych 20 cm szerokich

1 gwóźdź krzyżowy pocynkowany grzbietowy .... 0*20 K; 1 hak dachowy drabinowy pocynkowany 0*6 doi kg 0*72 do 0*96 K; b) Łupek morawsko-szląski:

1 kg łupku łuskowego, którego potrzeba 35 kg na 1 m3 krycia

1000 gwoździ pocyuowanych

5, 5*75, 6*50 K; . . . 10— K; . . . 6— K*

l-K;

0-08 K.

1000 tabliczek kwadratowych o rozmiarach 211X211 do 475X475 mm

1000 tabliczek prostokątnych 180X260 do 260X470

62 do 415*— K -,

mm

c) Łupek angielski prawdziwy:

1000 tabliczek łupku niebieskiego 30X15 do 61X36

58 do 248 K.

cm

85 do 595 K;

1000 tabliczek czerwonych 33X18 do 61X36

cm

150 do 575 K.

d) Łupek niemiecki (reński):

1000 tabliczek kwadratowych 26X26 do 47X47 cm

1000 tabliczek rombowych ze ściętym wierzchołkiem 28X28 do 44X44 cm

1000 tabliczek prostokątnych 18X36 do' 36X61

168 do 700 K;

205 do 565 K:

cm

150 do 680 K.

e) Łupek belgijski:

135 do 445 K-

1000 tabliczek prostokątnych niebieskich i zielonych 20X36 do 36X61 cm

1000 tabliczek kwadratowych ze ściętymi dwoma wierzchołkami przeciwległymi 18X18 do 32X32 cm

100 do 200 K.

f) Łupek francuski :

120 do 315 K.

1000 tabliczek prostokątnych czerwonych i fioletowych 18X33 do 25X50 cm

ć) Krycie łupkiem eternitowym.

3Uwagi w odniesieniu do uwagi 1. pod poz. 322. Łupek eternitowy zwany dawniej łupkiem asbestowocemento-wym, wyrabiają głównie z asbestu i cementu w postaci tabliczek, które w stanie świeżym poddają znacznemu ciśnieniu w prasach hidraulicznych.

Asbest, po grecku „asbestos, niepalny“, należy do amfibolów albo do serpentynów i jest włóknistą odmianą aktynolitu albo serpentynu. Ta druga odmiana pod nazwą asbestu serpentynowego jest bardzo cenną ż powodu wielkiej siły i elastyczności włókien; > oraz trudnej topliwości i nadaje się do wyrobu' lin, sznurów itp. Asbest ma barwę białą lub zieloną i znajduje się w Piryneach, Australji, Ameryce północnej, Szwajearji, Włoszech i Tyrolu.

Tabliczki są kwadratowe 30X30 cm lub 40X40 cm, 3 do 4 mm grube; także sześcioboczne lub łuskowe, barwy jasnoszarej, zielonej lub czerwonej. Ciężar własny 2400 kg/ms, wytrzymałość na rozerwanie 420 kg jem².

Łupek eternitowy jest ogniotrwały, na mróz i działanie atmosfery wytrzymały, nie łamie się, uderzenia dobrze znosi i jest tak lekki, że 1 m² krycia waży tylko 8 do 12 kg.

Krycie eternitem wykonują tak samo, jak łupkiem naturalnym na sposób angielski (zob. poz. 335). Tabliczki układa się z nakładką 5 do 8 cm i przybija gwoździami drutowymi pocynkowanymi z sze-rokiemi główkami; dolny brzeg każdej tabliczki łączy się z. tabliczką pod nią leżącą zapomocą miedzianej klamry, czyli spinki burzowej.

Łupku eternitowego używają także do wyłożenia drewnianych ścian i sufitów w celu uogniotrwalenia, jakoteż do osłony ścian murowanych od strony słotnej; do sufitów nadają się najlepiej płyty eternitowe 1X1, 12X1*2, 2‘5X1'2 m, 4 do 6 mm grube.

345. Metr kwadr, krycia dachu łupkiem eternitowym bez różnicy wysokości budynku wykonać, a mianowicie tabliczki szeregami na gotowem już opierzeniu, ołaceniu łatami 3X5 cm, lub podwójnem kryciu gontowem ułożyć, w miarę potrzeby przyciąć, gwoździami żelaznymi pocynkowanymi przybić i spinkami miedzia-nerni przytwierdzić, łącznie z wszelką zresztą potrzebną robotą (zob. poz. 344. i uwagę ostatnią pod poz. 343.);

0-60 do 0-60 K

a) krycia "pojedynczego z nakładką 5 do 10 cm, a) tabliczkami 30X30 cm: robota pokrywacza ....

2-64 „ 412 „

015 „ 015 „

16 do 25 tabliczek po 16 5 h dodatek za tabliczki innej postaci z przycinaniem 013 ,, 0 21 „ za gwoździe i spinki

razem . 3*52 do 5 08 K

ß) tabliczkami 40X40 cm:

robota pokrywacza.......

815 do 1111 tabliczek po 28'5 li za tabliczki szablonowe z przycinaniem .' . . .012 „ 016 „ gwoździe i spinki

0-50 do 0-50 K

•• - 2-32 „ 317 „

015 „ 015 „

razem . 3*09 do 3 98 K

b) krycia podwójnego z nakładką 4 do 7 cm,

a) tabliczkami kwadratowemi 30X^0 cm:

robota pokrywacza.........

2564 do 28-90 tabliczek po 16*5 li . .

0-80 do 0-80 K

4-23 „ 4-77 „

. 0 24 „ 0-24 „

dodatek za tabliczki szablonowe z przycinaniem . 0-21 „ 0-24 „ gwoździe i spinki

razem . 5 48 do 0 05 K

ß) tabliczkami kwadratowemi 40X40 cm:

robota pokrywacza.......

13-88 do 15-17 tabliczek po 28*5 h

0-60 do 0-60 K

3-96 „ 4-32 „

0-23 „ 0-23 „

za tabliczki szablonowe z przycinaniem .... 0-20 „ 0-22 „ gwoździe i spinki

razem . 4-99 do 5 37 K

346, Metr kwadr, krycia czyli wyłożenia ścian lub sufitów łupkiem eternitowym z nakładką 3 do 6 cm, bez różnicy wysokości (zob. poz. 344. i uwagę końcową pod poz. 343.), a) tabliczkami 20X20 cm :

0-90 do 0-90 K

robota pokrywacza.......

34 6 do 5104 tabliczek po 7 75 li za tabliczki szablonowe z przycinaniem .... 013 „ 0-20 „

015 „ 015 „

2-68 „ 3-96 „

gwoździe i spinki

razem . 3-86 do 5 21 K

b) tabliczkami 30X30 cm? robota pokrywacza ....

13*72 do 17*4 tabliczek . za tabliczki szablonowe z przycinaniem . . . . 011 „ 0-14 „ gwoździe i spinki

0 60 do 0-60 K

2-26 „ 2-87 „

012 „ 012 „

razem . 3-09 do 3*73 K

c) tabliczkami 40X40 cm: robota pokrywacza ....

7-3 do 8-65 tabliczek . . . za tabliczki szablonowe z przycinaniem .... 010 „ 012 „ gwoździe i spinki

0-45 do 0-45 K

2-08 „ 2-47 „

0-12 „ 0-12 „

razem . 2-75 do 316 K

d) płytami 1000X1000X4- mm:

0-65 K 2 00 „ 0-50 „ 010 „

robota pokrywacza.......

1 płyta.............

za płyty szablonowe z przycinaniem gwoździe............

razem . o 25 K.

d) Krycie blachą.

347. Uwagi ogólne. ¹ 1. Blachy — zależnie od twardości metalu, z którego je wytworzono — rozpadają na trzy grupy:

a)    Blachy twarde, t. j. trudno topliwe i obrabialne, są to blachy stalowe i kute żelazne (blachy czarne, białe, czyli pocyno-wane i blachy pocynkowane).

b)    Blachy miernie twarde, t. j. łatwiej topliwe i obrabialne, są to blachy miedziane i mosiężne.

c)    Blachy miękkie, t. j. dające się łatwo topić i obrabiać, są to blachy cynkowe, ołowiane i cynowe.

Blachy pod a) i b) jako najwięcej wytrzymałe nadają się do koryt, rynien i koszów dachowych, do krycia teras itp. Żelazną blachę czarną,' a także i białą, czyli pocynowaną należy dla ochrony od rdzy powlefc dwu- lub trzykrotnie dobrą farbą olejną i przynajmniej co trzy lata powłokę odnawiać.

Blachy ołowianej używają tam, gdzie potrzeba blachy bardzo trwałej i podatnej, a mianowicie do krycia dachów wieżowych o powierzchniach nierównych i mocno wcinanych, do izolowania murów, od wilgoci itp. ; blachy cynowej nie używa się wcale w budownictwie.

2. Łączenie blach dokonuje się zapomocą lutowania, nitowania lub rąbkowania, albo też zapomocą połączenia nitowania lub rąb-kowania z lutowaniem.

Lutować dają się należycie tylko blachy miękkie, a więc cynkowe, ołowiane i cynowe; sposób ten łączenia wykonuje się jednak tam tylko, gdzie rąbkowanie jest nie łatwe lub zachodzi konieczność wykonania połączenia zupełnie szczelnego. Natomiast samo tylko lutowanie blach twardych lub miernie twardych jest zawsze niedostateczne, i trzeba je koniecznie połączyć jeszcze z nitowaniem lub z rąbkowaniem; wyjątek tu stanowi tylko blacha czarna żelazna, której lutowanie się wcale nie trzyma, i którą wobec tego można łączyć jedynie zapomocą nitowania lub rąbkowania.

Miejsca blach przeznaczone do lutowania oskrobuje się przede-wszystkiem aż do połysku i powleka cyną roztopioną, następnie nakłada się je wzajemnie na szerokość 1 do 3 cm i powstały w ten sposób szew lutowania smaruje się kalafonją lub kwasem solnym, a wreszcie lutownikiem rozpalonym dokonuje się lutowania. Miejsc lutowania blachy cynkowej nie oskrobuje się, tylko nawilża kwasem solnym, który je zupełnie oczyszcza i dozwala na bezpośrednie lutowanie; po zlutowaniu jednak należy kwas starannie obetrzeć.

Jeżeli lutowanie łączy się z nitowaniem lub rąbkowaniem, to blachy najpierw się nituje lub rąbkuje, a potem dopiero lutuje.

Nitowanie zastosowuje się jedynie do blach twardych i miernie twardych i przeprowadza się w ten sposób, że przeznaczone do znitowania brzegi arkuszy blachy nakłada się wzajemnie pasem 2 do 4 cm szerokim, wybija się krągłe dziurki co 1 do 2 cm i spaja nitami żelaznymi, miedzianymi, lub mosiężnymi. Do białej blachy i pocynkowanej należy używać nitów pocynowanych, względnie pocynkowanych ; zresztą należy przestrzegać tej zasady, że nity powinny być z tego samego metalu co blacha. Podwójne nitowanie wykonuje się w dwu szeregach, wskutek czego szew znitowania musi być nieco szerszy. Ponieważ lutowanie czarnej blachy żelaznej jest niemożliwe, więc nitowanie musi być gęste i podwójne, a szew znitowania należy powlec dobrze farbą olejną. Nitowanie rynien dachowych z blachy pocynkowanej, wykonuje się podwójnie nitami miedzianymi i lutuje.

Rąbkowanie zastosowuje się do wszystkich tych rodzai blachy? które nie są zbyt kruche i nie łamią się i przeprowadza się w sposób w części I., poddział 16. Spajanie pode), str. 210, określony. Zginanie blach podczas rąbkowania nie powinno być ostre, tylko zaokrąglone, aby się blacha nie łamała.

3.    Gwoździe do krycia blachą przeznaczone powinne być 3 cm długie i mieć płaskie, szerokie główki; należy je tak zresztą przybijać, aby żadnej główki nie było widać, a gdzie to niemożliwe, przykryć główkę nalutowanemi łatkami blaszanemi.

4.    Brzegi blachy, zastosowanej po części do krycia dachowego dachówkami, łupkiem itp., otrzymują zagięcie stojące z przymocowaniem łapkami i przykrycie nakładką co najmniej 8 cm szeroką.

5.    Powierzchnia dachu blachą krytego liczy się według rzeczywistych jej rozmiarów, a nadto należy dodać: za każde okno

dachowe wyłazowe zwykłe po 2 m², a większe po 4 m², za każdy metr bieżący okapu po 0-10 do 015 m², a osnowy wzdłuż murów po 015 do 0*30 w². Powierzchni dachu zajętej przez kominy nie potrąca się, ale też za to nie liczy się osobno osnowy muru w około kominów.

348. Metr kwadr, dachu blachą miedzianą na rąbek stojący i leżący pokryć, t. j. z każdego arkusza blachy zużyć 8 cm na rąbki stojące, podwójne (na jeden 3, a na drugi 5 cm), a 4 cm na oba rąbki leżące, pojedyncze (po 2 cm na każdy); tak rąbki stojące, jak i leżące umocować stosownie łapkami 2*5 do 5 cm szero-kiemi i 8 do 9 cm długiemi, z miedzianej blachy, w odległości wzajemnej 30 do 60 cm do opierzenia dachowego gwoździami miedzianymi (każdą łapkę dwoma) przybitymi; nadto, rąbki leżące w koszach, i miejscach dachu zbyt płaskich podwójnie zawinąć, lub zamiast tego blachy z sobą znitować nitami 1 do 2 cm odległymi i polutować; wreszcie wzdłuż brzegu ostatniej deski okapowej przybić od spodu pasek blaszany 10 do 15 cm szeroki, stosownie wzdłuż zagjęty i włączyć go w rąbek okapowy krycia ; a w miarę potrzeby także wzdłuż murów arkusze blachy na 15 do 30 cm zagjąć i jako osnowę haczkami lub listwami i hakami do muru przymocować, bez różnicy wysokości budynku:

4 godz. pokrywacza, względnie miednika,

10°/₀ jak wyżej, oraz za cynę i węgle,

ilość arkuszy, względnie waga blachy miedzianej zależnie od rozmiarów arkuszy,

4 do 6 łapek,

12 gwoździ miedzianych.

U wagi.

1. Krycie blachą miedzianą uskutecznia się zawsze na opierzeniu z desek zwykle

3 cm grubych. Zastosowują jednak także opierzenie z płyt Moniera, w których spoiny wsuwa się łapki i zagina o ich spód. Do krycia dachu używają arkuszy blachy miedzianej 0-8 do 2 mz dużych, nie więcej jak 1 m szerokich, 05 do 1 mm grubych; do rynien arkuszy 0-8 m szerokich, 1-9 do 2‘5 m długich, zaś do naprawek 0⁻3 do 0*5 mm grubych. W .szczególności zastosowują blachę włażącą 4 do 5 kgjmr do krycia, — 6 kg/mz do okapów, — 7 kgjmz do koszów, — 8 kgjmz do rynien.

2.    Cena krycia wież podnosi się z powodu trudniejszej roboty o 17 do 20%.

3.    Kilogram rur spadowych lub rynien liczy się o 6% taniej, a kociołków do rynien o 20% drożej, aniżeli kilogram krycia dachu.

4.    Waga materjału miedzianego, potrzebnego do krycia 1 mz dachu, stosownie do ciężaru 1 mz blachy miedzianej do tego celu przeznaczonej, zestawia się w sposób następujący:

a) blachy miedzianej, ważącej 25 kgjmz potrzeba do 1 mz krycia 310 kg, a na łapki i gwoździe 0*35 kg, czyli łącznie 345 kg ;

bJ blachy, której 1 mz waży 4 kg, potrzeba do 1 m² krycia 5 kg, a na łapki i gwoździe 045 kg, razem 5‘45 kg;

c)    blachy, której i mz wTaży 5 kg potrzeba na 1 mz kryyia 6‘25 kg, a na łapki i gwoździe 039 kg, razem 6-64 kg miedzi;

d)    blachy, której i mz waży 630 kg, potrzeba na 1 mz krycia 7*4 kg, a na łapki i gwoździe 0-32 kg, razem 7-72 kg miedzi;

ej blachy, której i mz waży 9 kg, potrzeba na 1 mz krycia 10-40 kg, a na łapki i gwoździe 0-32 kg, razem 10-72 kg miedzi.

5.    1 kg blachy miedzianej płaci się od 2 do 2-60 K (cena przedwojenna). Zazwyczaj używa się do krycia dachów blacha miedziana, której 1 w² waży około 5 kg (poz. 4c).

6.    Dach kryty miedzią otrzymuje nachylenie h : b = 1 : 1-75 do 1 : 3-5 w pojęciu uwagi 3. pod poz. 335. ; krycie trwa 300 lat, a zatem roczne zużycie wynosi 0-33%, a utrzymanie około 0-20°/₀.

34*9. Metr kwadr, krycia dachu białą blachą żelazną łącznie z koszami, okapami, osnowami wzdłuż murów, grzbietami i narożnikami i z obnstronnem olejnem podwójnem olakierowaniem

wykonać, a mianowicie: arkusze blachy przed użyciem z obu stron olejem lnianym powlec podwójnie, farbą minjową zagruntować, z wszystkich stron po 2 cm na pojedyncze rąbki, leżące po^aginać, wzajemnie zapomocą tych rąbków połączyć, i łapkami z białej blachy 5 2 cm* dużemi, pocynowanymi gwoździami do opierzenia przybitemi, stosownie co 30 do 60 cm umocować ; wreszcie rąbki starannie polutować i pokrycie z wierzchu jeszcze raz olejną farbą powlec, bez różnicy wysokości:

15 łapek 5*2 cm* dużych,

62 gwoździ pocynowanych, za obustronne podwójne olakie-rowanie liczy się od 1 m² po 50 do 75 h (cena przedwojenna)*

Uwaga. Materjał potrzebny w ogóle do 1 mz krycia dachu oblicza się stosownie do rozmiarów arkuszy blachy, oraz do szerokości zagięć na rąbki. Tego zresztą odzaju krycia mało kto już dziś używa i to tylko do dachów wieżowych.

3⁻80 godz. blacharza,

10"/o jak wyżej,

7*15 arkuszy blachy po cynowanej 34X53 cm, lub 7’8 arkuszy 25X^8 cm,

b) jeżeli postać dachu wieżowego ma liczne wcięcia:

5*20 godz. blacharza, lOo/o jak wyżej, materjał jak wyżej pod a).

350. Metr kwadr, krycia białą blachą żelazną wież w sposób pod poz. 349. opisany;

a) jeżeli postać dachu wieżowego jest skromna:

4'10 godz. blacharza,

10°/» jak wyżej, ilość arkuszy blachy zależy od ich rozmiarów,

zresztą jak pod poz. 349. ;

351.    Metr kwadr, krycia białą blachą żelazną grzbietów, narożników, koszów, okapów i osnowy dachu wykonać jak pod poz. 349., bez różnicy wysokości: ¹

420 godz. blacharza,

350.

materjał jak wyżej pod poz.

10P/o jak wyżej,

352.    Metr kwadr, krycia białą blachą niuru ogniowego, z dodaniem łapek i haków, zresztą jak pod poz. 349. :¹

materjał jak wyżej pod poz.

5*80 godz. blacharza,

350.

10»/o jak wyżej,

353.    Metr bież. wiszącego korytka dachowego (ryny)‘ z białej blachy sporządzić, a mianowicie : arkusze blachy stosownie — do rozmiarów przekroju korytka — szerokie, razem na długość około 4 m podwójnie znitować i polutować, oba brzegi podłużne pozwijać w rurki, każdy hak stosownie do spadku korytka wygięty dwoma 8 do 10 cm długiemi śrubami lub gwoźdiami do krokwi przymocować, na nie części korytka pozakładać, pręty żelazne 6 do 10 mm grube w rurkowe zwinięcia brzegów powsu-wać, części korytka podwójnie ponitować i polutować, bez różnicy wysokości : ¹

krokwi dwoma 8 do 10 cm gwoździami przybity;

b) korytka 20 cm szerokiego, 10 cm głębokiego:

180 godz. blacharza,

10°/o jak wyżej,

1-33 arkusza blachy 32X75 cm, której 75 arkuszy waży 90 kg, pręt i hak jak pod a).

o) korytka 25 cm szerokiego„

15 cm głębokiego:

2 godz. blacharza,

10°/o jak wyżej,

1*33 arkusza blachy 47X75 cw, której 75 arkuszy waży 138 kg,

1 m pręta 6 do 10 mm grubego,

1 hak kuty pocynkowany, lub podwójnie olejną farbą olakie-rowany, 1 do l⁻4 kg ważący i do

Uwaga. Średni przekrój korytka dachowego wypada w ogóle dostatecznie duży, jeżeli obejmuje tyle razy po 0-8 do 1 cm³, ile powierzchnia rzutu poziomego dachu zawiera metrów kwadratowych. W szczególności dachy budynków małych otrzymują korytka 15 do 20 cm szerokie i najmniej 7 cm głębokie, a budynków większych 20 do 25 cm szerokie i najmniej 10 cm głębokie. Spadek wynosi 05 do 1%.

354.    Metr bież. rury spadowej dachowej z białej blachy wykonać, a mianowicie: z poszczególnych arkuszy blachy wytworzyć rury na pojedynczy rąbek polutowane, pozlutowywać je w mniej więcej po 2 w długie kawałki i każdy zaopatrzyć

zgrubieniem pierścieniowe«!, umożliwiające«! zawieszenie na żelaznych hakach pierścieniowych, zawiaskowyeh, pocynkowanych, które należy wbić w mur w ten sposób, aby odstawały od niego na 2 do 3 cm; następnie podczas zawieszania wszystkie kawałki w jedną całość polutować, górny wlot rury dachowej z kryciem dachu połączyć, a do korytka dachowego w tern miejscu przymocować około GO cm długi, o 1 cm węższy kawałek rury, to jest kolanko, i wpuścić je w rurę spadową, bez różnicy wysokości ;1 a) rury 20 cm średnicy:

b)    rury 15 cm średnicy:

1*60 godz. blacharza,

10*/» jak wyżej,

- materjał jak pod a) ;

c)    rury 10 cm średnicy:

130 godz. blacharza,

10% jak wyżej, materjał jak pod a)\

d)    rury 5 cm średnicy: r00 godz. blacharza,

10% jak wyżej, materjał jak wyżej ze stosowną zmianą haków.

Uwaga. Do wyznaczenia przekroju rur dachowych spadowych służy ta' zasada, że powinien obejmować tyle razy po 1 do 12 cmz, ile metrów kwadratowych mieści się w powierzchni poziomego rzutu dachu. W rzeczywistości średnica tych rur wynosi 5 do 20 cm, a odstęp ich wzajemny nie powinien przekraczać 20 m ze względu na trudności co do spadku korytek dachowych.

2*00 godz. blacharza,

10°/o jak wyżejj ilość arkuszy blachy stosownie do ich rozmiarów i potrzeby,

0-25 do 0-50 haka żelaznego pierścieniowego zawiaskowego 1, do 1*5 kg ważącego, za pocynkowanie, względnie podwójne olakierowanie 50 h (przed wojną);

355. Metr bież. leżącego korytka dachowego z białej blachy sporządzić, a mianowicie: arkusze blachy stosownych rozmiarów podwójnie znitować i polutować, farbą olejną podwójnie z obu stron olakierować w sposób pod poz. 349. opisany, haki żelazne, wszystkie zupełnie jednakie, pocynkowane lub olakiero-wane według spadku, około 0*5°/₀ wynoszącego, do krokwi poprzy-bijać, blachy znitowane w postać korytka powyginać, zewnętrzny brzeg zawojem zaopatrzyć, na haki w ten sposób ułożyć, aby krycie okapowe zachodziło najmniej na 15 cm pod leżącą część korytka, a zewnętrzny brzeg korytka nie przypadł dalej od okapu, niż 30 cm, ani bliżej, niż 10 do 15 cm; wreszcie górny brzeg korytka połączyć z kryciem dachu na rąbek leżący tak, aby przypadł najmniej o 8 cm wyżej ponad brzeg zewnętrzny korytka, pręt

¹ Zob. poz. 347. i 356.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

żelazny (i do 10 mm gruby w zawój korytka wsunąć, wszystkie części korytka ostatecznie w jedną całość źnitować, pohitować i przymocować, bez różnicy wysokości*, 1 a) korytka 65 cm w rozwinięciu :

ważących po 1 do 1*4 kg, przymocowanych do krokwi dwoma śrubami łub gwoździami 8 do 10 cm długimi,

za olakierowanie ryny z obu stron jak wyżej 50 do 60 h;

b) korytka (ryny) 50 cm w rozwinięciu :

3*50 godz. blacharza,

10°/o jak wyżej, materjał jak pod a).

4 godz. blacharza,

10°/o jak wyżej, ilość arkuszy blachy stosownie do ich rozmiarów, z uwzględnieniem 3 cm na zawój i 2 cm na znitowauie,

1 m pręta żelaznego, kutego,

1*10 haków żelaznych podwójnie olakierowanych farbą olejną,

356.    Uwagi. 1. Do krycia dachów używa się cieńszej blachy białej, której skrzynia zawiera 150 arkuszy 34X^3 cm lub 25X08 cm, ważących łącznie 95 kg, a kosztujących 51*50 do 70 koron (przed wojną).

Do rur dachowych spadowych używa się tej samej blachy, co do krycia, a do korytek dachowych nieco grubszej, posiadającej na ten cel stosowne rozmiary, a mianowicie:

32X75    37X75    42X75    47X75    52X75

90 kg    108 kg    120 kg    138 kg    156 kg

Każdy z tych pięciu formatów blachy korytkowej sprzedawano w skrzynkach po 75 arkuszy, o wadze poniżej kreski wypisanej, za cenę 70 do 120 koron (przed wojną).

2.    Materjał do lutowania (t. j. cyna, węgle i nity) mieści się już w wymiarze roboty blacharskiej.

3.    Z powodu zbyt małych arkuszy tej blachy pokrycie uskutecznia się tylko na opierzeniu deskami zwykle 3 cm grubemi.

4.    Nachylenie h : b dachu białą blachą krytego, w pojęciu uwagi 3., pod poz. 335., wynosi 1:3 do 1:5. Pokrycie to trwa około 20 lat, zużycie zatem wynosi 5°/o*, roczne utrzymanie około 0*5° ₀-

357.    Okno dachowe leżące, w świetle G5 cm w kwadrat,* z żelaza kutego sporządzić, i białą blachą obłożyć, wraz z ramą żelazną, z zawiaskami szarnierowemi, ze sztabami podpierającemu i z podwójnem olakierowaniem olejnem, płacono z robotą i materjałem po 15 koron (przed wojną). '

¹ Zob. poz. 347. i 356.

358.    Okno dachowe stojące, do 55X65 cm w świetle, z białej blachy, wraz z ramami drewniancmi, z okuciem podpórkami i podwójnem olakierowaniem, za robotę i materjał po 18 koron (przed wojną). ¹

359.    Metr kwad*r. pokrycia gzymsów białą blachą do 50 cm szerokich, wraz z podwójnem olakierowaniem, za robotę i materjał po 7 koron (przed wojną).

360.    Metr bież. żelaznej galeryjki śniegowej na dachu 30 do 40 cm wysokiej ze sztab 15 X 15 », i z siatką drucianą o oczkacli 0 25 cm, łącznie z podpórkami i przymocowaniem, za robotę i materjał po 6 koron.

361.    Metr kwadr, dachu blachą czarną żelazną pokryć, na rąbek podwójny stojący i pojedynczy leżący, w sposób pod poz. 348. opisany, z tą różnicą, że blachy nadto trzeba przed użyciem z obu stron gorącym olejem lnianym podwójnie, a następnie raz farbą minjową powlec, a po dokonanem pokryciu z wierzchu jeszcze raz olejną farbą olakierować, z dodaniem cyny, węgli i nitów w miarę potrzeby, bez różnicy wysokości: ¹

*6 łapek 4 X 16 cm z białej

2*80 godz. blacharza,

blachy, 12 gwoździ z pocyno-wanemi główkami,

za pod wójne olakierowanie jak wyżej 1 korona.

10°/« jak wyżej,

2 arkusze blachy 63 X .95 cm, których 18 lub. 20 waży 56 kg, albo 1*84 arkuszy, których 18 lub 20 waży 5Ó kg,

Uwagi.

1.    Do podwójnego olakierowania olejną farbą i m² dachu, czarną blachą krytego, potrzeba 0-8 Tcg farby olejnej.

2.    Do i m² krycia arkuszami blachy mniejszych rozmiarów, n. p. 48 X 62 cm potrzeba 4’2 arkuszy, a wymiar roboty zwiększa się o 3 godz. blacharza i 10% jak wyżej.

3.    Do krycia dachów używa się czarnej blachy styryjskiej I-a Nr. 16, 18, 20, 22, krórej 16, 18, 20, 22 arkuszy 632 x 948 mm (24 X 36") waży łącznie po 56 Jcg. Według nowszego formatu blacha Nr. 16, 18, 20, 22 obejmuje wiązki, złożone z 16, 18, 20, 22 arkuszy 65 X-100 cm, ważące po 50 Tcg ; zastosowują także arkusze blachy 1 X 2 m, których 1 m² waży około 4-6 kg.

4.    Olakierowanie dachu odnawia się co 4 do 5 lat w sposób pod poz. 362. wykazany.

Do gruntowania blachy czarnej pod olakierowanie olejne używa się pokoslu lnianego, zmieszanego z minium (tlennik ołowiu Pó₃ 0₄).

Olakierowanie „na sposób rosyjski“ składa się z 0-5 kg zieleni miedzi, 0-5 kg bieli ołowiu i 1*5 kg oleju lnianego, co wszystko razem wystarcza na powleczenie podwójne 6 m² dachu.

Dobrą jest również mięszanina z 3 części kredy i 1 części ziemi palonej z tłustym olejem lnianym, która to mieszanina daje farbę szarą ; dodanie do niej czerwieni czyni ją czerwoną, a czarnej ziemi czarną.

5.    Korytek i rur dachowych nie wykonuje się z czarnej blachy żelaznej, tylko z białej lub żelaznej pocynkowanej ; w razie jednak konieczności użycia czarnej blachy na korytka i rury spadowe, to pierwsze wykonać należy z blachy Nr. 18 lub 16, a ostatnie z blachy Nr. 18.

6.    Krycie czarną blachą wykonuje się albo na opierzeniu albo na ołaceniu z desek zwykle 3 cm grubych.

7.    Nachylenie, trwanie i utrzymanie dachu czarną blachą krytego, jak dachu białą blachą, w uwadze 4. pod poz. 356.

362.    Metr kwadr, starego zniszczonego olakierowania i rdzy dachu, blachą krytego, o skrobać i podwójnie olejną farbą na niinjowem zagruntowaniu olakierować; za robotę i ma-terjał po 60 do 80 h przed wojną.

363.    Metr kwadr, krycia murów ogniowych czarną blachą żelazną, z dodaniem łapek i haków, z powodu trudniejszej roboty liczy się o 15°/₀ drożej, aniżeli pokrycie dachu tą samą blachą pod poz. 861.

364.    Metr kwadr, wyłożenia koryt dachowych lub krycia gzymsów czarną blachą żelazną, liczy się o 7 do 8°/0 drożej, aniżeli krycie dachu pod poz. 861.

365.    Metr kwadr, krycia dachu czarną blachą falistą, z obustronnem podwójnem olakierowaniem w sposób, w uwadze 4., pod poz. 361. opisany, wykonać, a mianowicie: arkusze blachy falistej, zwykle 0*6 do 1 m szerokie, 2 m długie, 0 65 do 1 mm grube, o falach 25, 30, 35, 40, 45, 60 mm wysokich, 86, 100, 125 mm długich, na płatwach 1*75 do 2-25 m wzajemnie odległych ułożyć, z nakładką podłużną 8 do 18 cm, a poprzeczną 5 do 7 cm i nitami 5 do 6 mm grubymi, pocynkowanymi w odstępach: na brzegu arkuszy co 25 do 30 cm, a na górze fal 15 do 20 cm znitować; nadto zapomocą 3 do 5 cm szerokich, 3 do 5 mm grubych łapek pocynkowanych, hakowato wygiętych, do góry każdej drugiej lub trzeciej fali przynitowanyeh, przymocować po podłożeniu płytek ołowianych pod główki nitów', oraz po przybiciu, względnie przynitowaniu drugiego końca łapek do płatew; wreszcie grzbiety i narożniki stosownie wygiętą blachą płaską lub falistą z przynitowaniem do góry i przygięciem w dolinach fal przykryć, a kosze wyłożyć również taką blachą, podsu-

niętą na 8 cm pod krycie dachu, i przymocować łapkami w odstępach co 20 do 25 cm przynitowanemi, bez różnicy wysokości (zob. poz. 847, 366, 744.):

leży od rozmiarów arkuszy blachy, a o lakierowanie jak pod poz. 361.

2*50 godz. blacharza,

10% jak wyżej, ilość arkuszy blachy falistej, łapek, gwoździ, nitów itd. za

366. Metr kwadr, krycia blachą żelazną falistą, po-cynkowaną, w sposób pod poz. 365. opisany, bez olakiero-wania: ¹

ilość arkuszy blach}', łapek, nitów itd. zależnie od rozmiarów blachy.

2-50 godz. blacharza,

10»/o jak wyżej,

Uwagi.

1.    Blacha żelazna falista jest znacznie silna i dlatego krycie wykonują na płatwach drewnianych dub żelaznych w odstępach 1 do 2'25 m, wyjątkowo do 2*5 m dużych ; czasami także na łatach co 30 do 80 cm wzajemnie odległych, a na opierzeniu wtedy tylko, gdy chodzi o wielką wytrzymałość krycią lub o zapobieżenie skraplaniu się wody.

Szerokość arkuszy żelaznej blachy falistej pocynkowanej wogóle wynosi 0 6 do 1*3 m, długość 14 do 3 m, a najwięcej 6 m, grubość 1 do 6 mm.

2.    Blacha żelazna falista łukowa działa jako sklepienie i jest tak wytrzymała, że używa się jej do krycia bez właściwej więzby dachowej na rozpiętość do 30 m, przeważnie budynków przemysłowych.

3.    Krycie blachą żelazną falistą jest o wiele wytrzymalsze od falistej cynkowej, szczelne z powodu niewielu spoin, ogniotrwałe, a także więzba dachu jest tańszą; natomiast w zimie jest bardzo zimne, w lecie bardzo gorące, grad sprawia wielki łoskot i skraplanie się wody jest bardzo znaczne.

4.    Nachylenie dachu blachą falistą krytego wynosi i : 2*5 do 1 : 3 w pojęciu uwagi 3. pod poz. 335. Krycie blachą falistą pocynkowaną trwa około 30 lat, zużycie roczne zatem wynosi 3’33%, a utrzymanie 0 2%.

6 łapek 5 X 10 cm z • blachy pocynkowanej lub białej,

12 gwoździ z pocynowanemi główkami.

367. Metr kwadr, krycia dachu na rąbek stojący podwójny i leżący pojedynczy blachą żelazną pocynkowaną Nr. 18 lub Nr. 20, której 18 lub 20 arkuszy po 63 X **5 cm waży razem 56 kg lub 50 kg wykonać, jak krycie miedziane w sposób opisany szczegółowo pod poz. 348. jednakże w razie nitowania z pocynowaniem główek nitów (zob. poz. 347., 360., 744.): 3 godz. blacharza,

10»/« jak wyżej,

2 arkusze blachy Nr.. 18 lub 20 jak wyżej,

kowanych lub podwójnie olejną farbą powleczonych, nity, węgle i cyna mieszczą się już w wymiarze roboty ; ^

368. Metr bież. korytka dachowego wiszącego z żelaznej blachy pocynkowanej Nr. 18 lub Nr. 16, której 18 lub 16 arkuszy po 63 X 95 cm waży 56 kg lub 50 kg sporządzić w sposób pod poz. 353. szczegółowo opisany, bez różnicy wysokości budynku ; ¹

a) korytka 25 cm szerokiego i 15 cm głębokiego:

2 godz. blacharza,

10⁰;'o jak wyżej,

0 813 arkusza blachy Nr. 18 lub 16 jak wyżej,

1 m pręta żelaznego kutego 6 do 10 mm grubego,

1*10 haków żelaznych kutych po 1 do IM kg ważących, pocyn-

b) korytka 20 cm szerokiego i 10 cm głębokiego:

1*80 godz. blacharza,

10°/o jak wyżej,

0*37 w³ blachy Nr. 18 lub 16, hak i pręt żelazny jak pod a).

369.    Metr bież. korytka leżącego dachowego 63 cm w rozwinięciu z black y żelaznej pocynkowanej Nr. 18 lub Nr. 16, której 18 lub 16 arkuszy po 63 X 95 cm waży 56 kg albo 50 kg, wykonać w sposób pod poz. 355. szczegółowo opisany, ale bez olakierowania blachy, bez różnicy wysokości: ¹

4-64 kg albo Nr. 16, której 1 m-waży 5*84 kg, względnie 5*22 kg, hak i pręt jak pod poz. 355. a.

4 godz. blacharza,

10% jak wyżej,

0'65 m³ blachy Nr. 18, której 1 m³ waży 519 kg, względnie

Uwaga. Sporządzenie około 60 cm długiego, o 1 cm od rury spadowej węższego kawałka rury czyli kolanka z blachy cynkowej i przylutowanie go do korytka dachowego leżącego, zalicza się do rur dachowych spadowych i dodaje do ich wymiaru.

370.    Metr bież. rury spadowej dachowej 14 cm średnicy, znitowanej i polutowanej lub na rąbek złączonej sporządzić z pocynkowanej blachy żelaznej Nr. 18, jak wyżej, olakierować podwójnie kolorem fasady i zapomocą nabitych pół-wałków zawiesić na hakach żelaznych pierścieniowych, zawiasko-wych, ważących 1-0 do 1*5 kg, wbitych w mur w ten sposób, aby odstawały na 3 do 4 cm, z dodaniem haków, górny wlot rury przymocować do korytka dachowego, jeżeli wisi pod okapem albo też do krycia dachowego, jeżeli korytko wisi nad gzymsem, a do korytka w takim razie przylutować około 60 cm długi o 1 cm od

Zob. poz. 744.

rury spadowej węższy kawałek rury czyli kolanko, i wpuścić je w rurę spadową, bez różnicy wysokości:¹

a) 2 godz. blacharza,

0*25 do 0*5 haka żelaznego kutego, pierścieniowego z zawia-skami ważącego 1 do 1’5 kg, za podwójne olakierowanie olejne 60 li (przed wojną).

10% jak wyżej,

0826 arkusza blachy Nr. 18, której 18 arkuszy 63 X 95 cm waży 56 kg lub 50 kg,

poz. 375.) oraz ilość łapek i gwoździ stosownie do rozmiarów arkuszy.

371. Metr kwadr, krycia dachu blachą cynkową, na rąbek podwójny stojący w kierunku prostopadłym do okapu łączoną, wykonać, z polutowaniem spoin równoległych do okapu w ten sposób, aby z każdego arkusza przypadło razem 9 cm na’ oba rąbki stojące, a po 4*5 cm na każdą nakładkę poziomą arkuszy (gdy nakładka ta wynosi 10 do 16 cm, to się jej nie lutuje); nadto pokrycie to trzeba uskutecznić na opierzeniu, do którego przybija się łapki 3 X 6 cm z białej lub pocynkowanej blachy żelaznej, w odstępach 45 do 60 cm, przytrzymujące rąbki stojące (zob. poz. 375.): 3 2*50 godz. blacharza,

10% jak wyżej, ilość arkuszy blachy cynkowej

" Nr. 11 do 15 (zob. tablicę pod

Uwaga. Ten sposób krycia zaleca się tylko wtedy, gdy płaszczyzny dachu są niewielkie.

372. Metr kwadr, krycia dachu blachą cynkową Nr. 13 arkuszami 100 X 200 cm na listwy sosnowe 4 X 5 cm sposobem pruskim lub belgijskim uskutecznić, a mianowicie: każdy arkusz przy listwach z obu stron na 5 cm prostopadle odgiąć, z obu stron 3-ma łapkami 3 X 16 cm z białej lub pocynkowanej blachy, owiniętemi o spód i oba boki listwy, przymocować, na listwę z wierzchu pas blachy 12 cm szeroki nałożyć i połączyć go z obu stron w całej ^długości za pomocą rąbka z podgiętymi blachami i łapkami; dalej arkusze blachy w kierunku poziomym połączyć wzajemnie rąbkami pojedynczymi leżącymi i do ołacenia przymocować 2-ma łapkami przybitemi 4-ma gwoździami pocynowa-nymi, listwy co 2 w przymocować do łat śrubkami żelaznemi, 6 mm grubemi i 85 mm długiemi i do każdej drugiej łaty przybić 10 cm długimi gwoździami drutowymi, których wystające końce z łat, po przybiciu, trzeba zagiąć i w drzewo wcisnąć, a w razie, gdy listwa w całej długości przypadnie na krokiew, to należy ją tylko przyśrubować, dalej rąbki pasu blachy, nakrywającego listwę, wzdłuż po obu stronach przygiąć, a główki śrub i. gwoździ pocy-nować ; wreszcie wzdłuż grzbietu i narożników dachu listwy przybić. i przykryć w sposób wyżej opisany, kosze zaś na szerokość arkuszy blachy pokryć i połączyć je wzajemnie, oraz z resztą krycia rąbkiem pojedynczym leżącym, bez różnicy wysokości (zob. poz. 375.):1 3 godz. blacharza,

4 gwoździ z pocynowanemi główkami,

1    m listwy 4 X 5 cm sosnowej, 0-5 śrubki 6 mm grubej, 85 mm

długiej do listwy,

2    gwoździ drutowe 10 cm długie do listwy.

10% jak wyżej,

1*25 M³ blachy Nr. 13,

3 łapki 3 X 16 cm z blachy białej lub pocynkowanej,

2 łapki 3 X 6 do 5X9 cm z blachy takiej samej,

373. Metr kwadr«, krycia dachu blachą cynkową Nr. 13 na listwy trapezowe sposobem francuskim czyli jak pod poz. 372. opisano wykonać z tą różnicą, że pasy blaszane listwę kryjące, nie łączy się rąbkiem z przyległymi i podciętymi arkuszami blachy, lecz tylko nadaje się im postać kaptura korytkowego, nasuwa na listwę i przybija z góry jednym gwoździem pocynowanym:3 2-50 godz. blacharza,

372.

materjał krycia jak pod poz.

10% jak wyżej,

374u Metr kwadr, krycia dachu górnoszląską cynkową blachą falistą 1 mm grubą (prawie Nr. 15 lub 16 według tablicy pod poz. 375.) wykonać, a mianowicie: arkusze blachy — profil A: szerokie i długie 0'62    X 0-89    X    3,    117 X 6 m, o falach

55 X 117 mm — profil B: 0*84    X 2, 1’08    X    3,    1-3X3 m, o falach

32 X 100 mm — profil C: 08 X 3 m o falach 32 X HO mm — albo profil I)\ 1 X 1*78 m, o    falach 14    X    60    mm — na łatach co

40 do 45 cm, lub na płatwach    co 62 do 110    cm    wzajemnie odległych

ułożyć, w kierunku poziomym na 5 do 7 cm wzajemnie przykryć i polutować, a w kierunku prostopadłym do okapu, brze'gi obok siebie leżących arkuszy blachy do góry podgiąć, 3-X8m łapkami z blachy cynkowej Nr. 16 lub 18 do łat względnie do płatwi przymocować, podgięte brzegi blachy paskiem 10 do 12 cm szerokim przykryć i rąbkami z oboma arkuszami i łapkami połączyć*, albo też arkusze w kierunku poziomym przykryć wzajemnie na 8 do 18 cm bez lutowania, a w kierunku prostopadłym przykryć wzajemnie

Î Zob. poz. 347. i 376. do 378. — ² Zob. poz. 347 i 375.

na 5 do 7 cm i polutować; w tym ostatnim wypadku należy do spodu blachy przylutować łapki kątowe z blachy cynkowej, które się zaczepiają do stosownie wbitych haków w ołacenie lub w płatwy. W obu wypadkach zresztą należy grzbiet, narożniki i kosze pokryć w sposób pod poz. 365. opisany : i

materjał potrzebny do krycia . jak pod poz. 372. •

2-20 godz. blacharza,

10o/o jak wyżej,.

Uwaga. Blachy cynkowej falistej używają tylko bardzo rzadko do krycia dachu.

375. Uwagi.

1.    Korytka dachu blachą cynkową krytego wykonują z żelaznej blachy pocynkowanej według poz. 368 lub 369, rury spadowe zaś z blachy cynkowej Nr. 14, których wykonanie wymaga tego samego wymiaru roboty, co rur z blachy pocynkowanej pod poz. 370.

2.    Blacha cynkowa, której rozmiary poszczególnych- arkuszy wykazuje tablica niżej przedstawiona, ma bardzo obszerne zastosowanie, daje się bowiem łatwo łączyć zapomocą lutowania, a tworzący się na jej powierzchni tlenek cynku chroni ją trwale od wpływów atmosfery. I tak Nr. 1 do 8 używa się do ornamentów wycinanych, Nr. 8 do 11 do przedmiotów wytłaczanych, Nr. 11 do 15, a przeważnie Nr. 13 do krycia dachów, Nr. 10 do 12 także do profili ciągnionych, do naczyń i korytek dachowych.

TABLICA

rozmiarów i ciężarów blachy cynkowej.

W przybliżeniu

A rkusz blachy

0-65 X 2-0 = 13/ft²    0-8x2-0=i-6m2    10x20 = 20 rrfi

T    PTU-

3    bóść

^ blachy w mm

ciężar

1

w kg

waży około kg

waży około kg

waży około kg

H Ol CC vO tD

0-910

1-300

1- 690

2- 080 2-275 2-730

1-600

2080

2-560

2-800

2-360

2-600

3-200

3- 500

4- 200

C'

co

rox

Kr. blachy

W przybliżeniu

Arkusz blachy

0*65x2-G = l-3 mz O8x2’0 = 1-6 m² 10x20 = 2-0 w³

grubość blachy w mm

ciężar 1 m2 w kg

waży około kg

waży około kg

waży około kg

3-185

3- 640

4- 095

4- 550

5- 278

6- 006

6- 734

7- 462

8- 645

9- 828 11011 12194 13.377 14-560

16- 198

17- 836 19-474 21-112 22-750 24-388

3- 920

4- 480,

5- 040

5- 600

6- 496

7- 392

8- 288 9-184

10-640

12096

13-552

15- 008

16- 464

17- 920 19-936 21-952 23-968 25-984 28-000 30016

4-900 5; 600

6- 300

7- 000 -

8- 120 9-240

10- 360

11- 480 13-300

15- 120

16- 940 18-760 20-580 ' 24-400 24-920 27-440 29-960 32-480 35-000 37-520

376». Do krycia dachów zastosowują także tabliczki przeróżnej postaci z blachy żelaznej, cynkowej lub miedzianej wycinane i wytłaczane, emajlowane, niklowane lub galwanicznie pozłacane. Krycie takiemi tabliczkami zależnie od ich postaci wykonuje się tak, jak tabliczkami łupkowemi na ołaceniu lub opierzeniu deskami 25 do 35 mm grubemi, nieszerszemi, niż 16 cm ze spoinami 5 mm szero-kiemi. Pozycje 377 i 378 obejmują krycie tabliczkami blaszanemi n aj w i ęc ej uży wan emi.

377. Metr kwadr, krycia karpiówkami z blachy cynkowej 05 mm grubej, mniej lub więcej silnie falistemi,

po cynowane ni i o rozmiarach 41-5X22 cm, na gotowem już ołaceniu, z przymocowaniem do łat zapomocą gwoździ i łapek, — bez różnicy wysokości:

5 łapek z białej blachy, 10 gwoździ.

1-40 godz. blacharza,

10% jak wyżej.

15 tabliczek 41-5 X 22 cm,-

Uwaga. Krycie to jest lekkie i tanie, bo 1 mz waży 7 do 7’5 leg i kosztowało około 470 koron przed wojną.

378. Metr kwadr, krycia tabliczkami blaszanemi kwa-dratowemi, według przekątni falistemi, ale z brzegami płaskimi ułożyć warstwami ukośnemi na gotowem już ołaceniu prostem lub także ukośnem ze stosowną nakładką i przymocować każdą tabliczkę trzema gwoździami, śrubkami albo łapkami, bez różnicy wysokości (zob. poz. 347.)* za robotę i materjał według cen przed woj ennych :

y) z blachy cynkowej Nr. 12 5*40, 5*80, 6-40 koron;

8) z blachy cynkowej Nr. 12 galwanicznie pomiedzianej 7*20, .7-40, 8-60 koron;

e) z blachy miedzianej 0*5 mm grubej naturalnej, albo nikłowa-wanej, albo galwanicznie złoconej 11, 12-80, 13 koron.

a)    tabliczkami 27 X 27 cm z pocynkowanej blachy żelaznej 5 koron ;

b)    tabliczkami 27 X 27,21X 21, lub 16 X 16 cm:

a) z blachy cynkowej Nr. 11 po 4-80, 5*10, 5-60 koron;

ß) z blachy cynkowej Nr. 11 galwanicznie pomiedzianej po 6⁻60, 6-80, 7'80 koron;

Uwaga. Krycie to jest bardzo' trwałe, szczelne, ładne, na burze wytrzymałe, nie wymaga silnej więzby, ani prawie żadnych naprawek i zaleca się szczególnie do budynków osobno stojących, narażonych na silne burzliwe wiatry.

Na 1 wt³ krycia potrzeba 17 tabliczek 27 X 27 cm, a waga wynosi: gdy tabliczki te są z blachy cynkowej 490 kgfm%, z blachy żelaznej pocynkowanej 5‘20 kgjmz, z blachy miedzianej 5*50 kgjm²¹.

e) Krycie papą dachową.

379. Uwagi ogólne. ¹

1.    Papa dachowa, wytwarzana w sposób określony bliżej w części I., rozdział V, poddział 10. poz. h, str. 172, w zwbjaeh l m szerokich, do 20 m długich, 1 do 2 mm grubych; może być

" maziowa, asfaltowa lub tak zwana kamienna i daje lekki, tani i ognioehronny materjał krycia,

2.    Krycie dachu papą wykonuje się na opierzeniu szczelnem z desek suchych, niesękatyeh, struganych, 2-5 do 3 cm grubych

i nie szerszych niż 16 cm, aby się nie paczyły; łączenie ich na półżłobki itp. jest pożądane, ale niekonieczne. Wykonują krycie papą także na podwójnem pokryciu gontowem, o ile nie jest zniszczone, i tylko na okapach, grzbietach i narożnikach zrywa się po 2 szeregi gont i zastępuje je opierzeniem z desek 2 cm grubych.

Wszelkie potrzebne podczas krycia wzajemne nakrywanie się papy, — a zatem i nakładki, które powinny wynosić 8 do 10 cm, — powleka się bezpośrednio przedtem gorącą mazią węgla kamiennego z domieszką 15% asfaltu, lakiem asfaltowym, lub cementem drzewnym; kosze i między dachowe korytka wyściela się zawsze papą podwójnie i zlepia w ten sam sposób; lepiej jednak wykonać je z blachy,

8. Korytka dachowe wykonują z blachy żelaznej pocynko-wanej Nr. 18 i to w regule wiszące, o ile wszakże przyjdzie wykonać leżące, to okap przed niemi należy według możności pokryć blachą także.

Na brzegach przyczółkowych dachu, oraz wzdłuż murów ogniowych, kominowych itp. nabija się listwy trójkątne prostokątne, które kryje się pasem papy stosownie szerokim, gwoździami przybitym, a względnie także i w spoinę muru wpuszczonym.

4.    Gotowe już krycie papą powleka się podczas suchej, ciepłej pory bardzo gorącem smarowidłem stosownem i posypuje suchym, czystym, ostrym piaskiem bez kamyczków.

Smarowidłem tern może być czerwony albo ozokerytowy lak albo maź węgla kamiennego z domieszką: 15% asfaltu, — albo 10% oleju smarowego i 20% amerykańskiej żywicy, — lub 10% asfaltu z Trynidad, 10% dziegciu i 5% oliwy żywicznej, — lub 25% dziegciu i 5% żywicy, — lub 20% kalafonji, 8% pokostu lnianego i 2% miałkiego proszku braunsztynu (dwutlenek manganu) itp.

Utrzymanie zresztą krycia w dobrym stanie wymaga odnowienia powłoki smarowidła w rok po wykonaniu, a potem co 2 do 3 lata.

5.    Nachylenie dachu papą krytego nie powinno być ani zbyt strome, aby maż nie ściekała, ani zbyt płaskie, aby woda rychło spływała; właściwem jest tu nachylenie 1 : 10 do 1 : 5 w pojęciu zwykłem li : b, gdzie h jest wysokością, zaś b połowa rozpiętości dachu.

Krycie papą maziową trwa około 12 lat, asfaltową 15, a dobrą kamienną 20 lat; roczne zatem zużycie wynosi 8-33, 6-66 i 5%, a utrzymanie około* 5, 4 i 3%.

6.    Powierzchnia krycia oblicza się ściśle w granicach rozmiarów rzeczywistego jej wykonania, bez żadnych dalszych dodatków na zagięcia i pasy wzdłuż okapów, oraz wzdłuż murów i innych brzegów krycia.

7.    Zarówno podczas wykonania krycia, jakoteż podczas późniejszego chodzenia po dachu, należy chodzić boso lub obwinąć obuwie szmatą, aby papy nie uszkodzić.

b) dachów stałych:

0*60 godz. pokrywacza,

10°/o .jak wyżej,

1*10 m² = 3 5 kg papy I. jakości,

60 gwoździ drutowych,

1 kg mazi węgla kamiennego,

0-20 kg asfaltu,

0 002 m³ piasku.

380. Metr kwadr, pojedynczego krycia gładkiego papą asfaltową na gotowem już opierzeniu lub na podwójnem kryciu gontowem wykonać, a mianowicie : zwój papy wzdłuż okapu rozpostrzeć z przedłużeniem w miarę potrzeby na nakładkę 8 cm, dolny brzeg podwójnie zagięty do czoła okapu przybić gwoździami 3 cm, pocynkowanymi z szerokiemi główkami, w odstępach co 4 do 7 cm, górny brzeg takimiż gwoździami przybić co 20 cm ; następny pas. papy równolegle do okapu ułożyć i przykryć nim poprzedni na szerokość 8 cm, po poprzedniem gorącem omazieniu, i gwoździami co 4 do 7 cm przybić; dalej tak samo postąpić z ułożeniem następnych pasów papy aż do grzbietowego włącznie, który nadto jeszcze przegiąć należy poza grzbiet na 8 cm, a po pokryciu w ten sam sposób drugiej strony dachu, przykryć grzbiet i narożniki pasem papy 20 cm szerokim po gorącem omazieniu, i przybić; wzdłuż brzegów przyczółkowych i murów listwy ponabijać i pasem 10 cm szerokim przykryć, a wreszcie gotowe już krycie gorącem smarowidłem (zob. uwagę 4. pod poz. 379.) powlec i piaskiem posypać, bez różnicy wysokości ;¹ a) dachów tymczasowych:

0*50 godz. pokrywacza,

10% jak wyżej,

110 m² — 3’b kg papy II. jakości,

50 gwoździ drutowych,

1 kg mazi węgla kamien-

nego.

0-20 kg asfaltu,

0 002 m³ piasku;

Uwaga. Ten sposób krycia zastosowuje się najczęściej do małych dachów i do tymczasowych, albo jako podkład na opierzeniu itp., uszczelniający pod krycie dachówką, łupkiem lub cementem drzewnym.

381. Metr kwadr, pojedynczego krycia na listwy papą asfaltową na gotowem już opierzeniu wykonać, a mianowicie : przedewszystkiem zwoje papy wzdłuż okapu i koszów rozpostrzeć i przymocować w sposób pod poz. 380. opisany, listwy trójkątne lub zbliżone trapezowe 3 do 4 cm grube, spodem 6*5 cm szerokie, w odstępach o 2 do 5 cm węższych niż szerokość papy tak ułożyć i przybić, aby górny ich koniec był 10 cm od grzbietu, względnie od narożnika odlćgły, a dolny 10 cm na pas okapowy papy. zachodził, poczem oba końce listew ukośnie przyciąć, papę między listwami z nakładką 8 cm ułożyć, do listw dostosować i gwoździami co 20 cm przybić, listwy pasem 10 cm, a grzbiety i narożniki 20 cm szerokim przykryć i przybić, po poprzedniem powleczeniu gorącą mazią asfaltową, lakiem dachowym lub cementem drzewnym; wreszcie gotowe pokrycie gorącem smarowidłem powlec (poz. 379., uwaga 4.) i piaskiem posypać, bez różnicy wysokości ; ¹

a) arkuszami papy 75 X 100 cm :

0*75 godz. pokrywaeza,

10% jak wyżej,

1*15 ma arkuszy papy,

85 gwoździ 3 cm drutowych,

3 gwoździ 10 cm do listew,

1 kg mazi węgla kamiennego,

0*30 kg asfaltu,

0*002 m³ piasku,

1*50 m listew sosnowych ;

Uwaga. Pas okapowy papy można zupełnie opuścić, a zamiast niego zwoje papy między listwami rozpostarte przesunąć aż do okapu, dolny brzeg papy zagjąć w rąbek i do czoła okapu przybić.

b) zwojami papy 1 X 10 m: 0*65 godz. pokrywaeza,

10»/o jak wyżej,

110 m2 papy,

60 gwoździ drutowych,

3 gwoździ 10 cm do listew,

1 kg mazi węgla kamiennego, 0*30 kg asfaltu,

0*002 m³ piasku,

1*05 m listew sosnowych.

382. Metr kwadr, podwójnego krycia na listwy papą asfaltową na gotowem już opierzeniu wykonać, a mianowicie: zwojami papy cieńszej pokryć dach pojedynczo, równolegle do okapu w sposób pod poz. 380. szczegółowo opisany i powlec gotowe już krycie warstwą 2 do 3 mm grubą gudronu, asfaltu z Trynidad lub mazią węgla kamiennego z domieszką 10% oleju smarowego i 20°;₀ amerykańskiej żywicy lub 10% asfaltu -z- Trynidad, 10% dziegciu i 5% oleju żywicznego; następnie wykonać na tern krycie listwowe grubszą nieco papą według poz. 381. i powlec je gorącą mazią węgla kamiennego z domieszką 15% asfaltu z Trynidad,

10% oleju parafiniąstego i 25% miałkiej suchej glinki, lub 15% kalafonji, 5% oleju żywicznego i 80% miałkiego łupjku gliniastego, lub 15% kalafonji, 7% pokostu lnianego, 1% braunsztynu (dwutlenku manganu) i 17% miałkiej suchej glinki: 1 125 godz. pokrywacza,

3 gwoździ 10 cm do listew,

2 kg smarowidła asfaltowego, 1 kg mazi węgla kamiennego, 0-002 m* piasku ostrego su

IO/« jak wyżej,

1*10 w⁸papy cieńszej I. jakości,

1*10 w⁸ papy grubszej I. jakości,

chego.

GO gwoździ 8 cm drutowych,

Uwaga. Zamiast drugiego krycia na listwach można wykonać także takie samo krycie pojedyncze, jak pierwsze krycie na pełne spoiny, i w takim razie dolne brzegi zwojów papy pierwszego krycia przybija się do opierzenia w odstępach co 8 do 10 w, a górne co im.

383. Metr kwadr, gotowego już krycia papą dachową powlec smarowidłem lub lakiem dachowym i posypać czystym ostrym suchym piaskiem (zob. poz. 379. i 382.), bez różnicy wysokości:

1 kg smarowidła lub laku dachowego,

0 002 w³ piasku.

0 07 godz. pokrywacza,

10% jak wyżej,

384>. Uwagi.

1. Do krycia dachów sposobem papy używa się także innych mniej lub więcej do papy podobnych wyrobów, a mianowicie,:

a)    Pilśń asfaltowa wytwarzana z kłaków, włosia bydlęcego i odpadków tkalni wełnianych, silnie mazią nasyconych i sprasowanych w zwojach 1 X 20 w; pojedyncze krycie nią wykonuje się w sposób pod poz. 380. opisany, z tym samym wymiarem roboty i materjału.

b)    An du rop ap a wyrabiana przez firmę N. Scheftel w Wiedniu, w zwojach 1 X Id w w czterech różnych grubościach, barwy szarej, a olakierowaniem olejnem można jej nadać rozmaite zabarwienie i uczynić wytrzymalszą.

c)    Durolit jest papą bezmaziową, bezwonną, podobną do poprzedniej; składa się z pilśni wełnianej i ze skórzastej, gumowej powłoki. Używa się do pojedynczego krycia w sposób pod poz. 380. opisany, ale zwoje przecina się na ukośne, 3 do 4 m długie kawałki.

d)    Ruberoid jest również pilśnią wełnianą, nasyconą preparatami (bez mazi i asfaltu), trwałymi na działanie atmosfery, wyrabianą w zwojach 1 X 10m\ jest elastyczną i na kwasy wytrzymałą i używa się do krycia pojedynczego, w sposób pod poz. 380. opisany.

2. Cennik materjałów przedwojenny: zwój papy asfaltowej 1 X 10 m, jakości 00, 0, 1, 2, 3, kosztował 4-50 do 2-50 koron,

0-06 K, 6*50 „

pas nakrywkowy 1 X 0*10 w......

zwój papy bezwonnej 1 X 10 m, jakości I.

20*~ „

0-80 „ 1-80 „ 0-08 „

100 kg smarowidła do papy i dachu blaszanego . . . 14U0 „ 100 kg kitu dachowego 100 % laku dachowego czarnego 9 koron, czerwonego 20-— „ 1000 gwoździ drutowych 3 cm . szczotka do smarowidła . . .

1 m listwy trójkątnej sosnowej

¹

Zob. poz. 379. i 384.

f) Krycie cementem drzewnym.

385. Uwagi. ¹

1.    Cement drzewny wynaleziony przez S. Häuslera, bednarza w Hirschberg na Śląsku, do kitowania klepek, jest mazią węgla kamiennego z domieszką 10% oleju smarowego i 20% amerykańskiej żywicy lub 10% asfaltu z Trynidad, 10% dziegciu i 5% oleju żywicznego itp. ; w temperaturze zwykłej jest twardy a po mieniem ogrzaniu płynny.

2.    Krycie dachu cementem drzewnym wykonuje się na opierzeniu z suchych niesękatych desek, przystosowanych 3 do 4 cyn grubych, nieszerszych niż 16 cm, ułożonych na silnem wiązaniu z krokwiami co 70 do 80 cm wzajemnie odległemi; do krycia zaś używa się mocnego papieru pakunkowego, słabo klejowanego, 1*4 do 16 m szerokiego, w zwojach 60 do 90 m, gorącym cementem drzewnym już nasyconego lub dopiero podczas rozpościerania na miejscu przeznaczenia powlekanego. Krycie zresztą należy wykonywać tylko w czasie suchej ciepłej pory, a chodzenia w butach po papierze wogóle unikać. Po wykonaniu krycia należy dach zaopatrzyć poręczą żelazną 1 m wysoką ze słupkami (szczeblami) co 1 m odległymi i z dwoma prętami poziomymi. Korytka dachowe powinny być wiszące ,z blachy pocynkowanej Nr. 18.

3.    Krycie to jest najwięcej szczelne, zupełnie ogniotrwałe, wytrzymałe, nadzwyczaj trwałe i posiada najmniejsze nachylenie, to jest h\b — 1 : 20 do 1 : 30; natomiast jest bardzo ciężkie, uszkodzenia trudno odkryć, a naprawa niełatwa.

4.    Krycie trwa około 50 lat, a zatem roczne zużycie wynosi około 2°/₀, a utrzymanie nie Avymaga prawie żadnych kosztów.

5.    Powierzchnia krycia oblicza się według rzeczywistych rozmiarów wykonania, bez żadnych dalszych dodatków.

386. Metr kwadr, krycia cementem drzewnym na goto wem już opierzeniu (uwaga 2, poz. 385.), opartem na wiązaniu rozpierając o wiszącem, wykonać, a mianowicie: opierzenie posypać warstwą 2 do 3 mm grubą suchego, miałkiego, przesianego piasku lub popiołu, ułożyć na tern papę dachową w sposób pojedynczego krycia gładkiego, równolegle do okapu, a brzegi dachu wyłożyć blachą cynkową; następnie począwszy od jednego z przyczółków dachu, ułożyć 3 do 4 pokłady papieru cementu drzewnego pełnią na spoinę z nakładką 10 cm, po po-przedniem powleczeniu zapomocą miękkich szczotek gorącym cementem drzewnym każdego pokładu, z równoczesnem rozwijaniem papieru w ten sposób, aby pierwszy pokład pokrył w całości blachę osnowy brzegowej dachu z należytem zaklejeniem cementem drzewnym ; dalej ostatni pokład, po powleczeniu gorącym cementem drzewnym, posiać miałkim piaskiem na 1 do P5 cm grubo, a na to nasypać warstwę 10 cm grubą,, złożoną z 4 do 5 cm warstwy piaszczystej gliny i 5 do 6 cm żwiru grubego czystego, chronionego od wysypania się wzdłuż, brzegów i okapów zapomocą gotowych już ogniotrwałych, 10 cm wysokich, dostatecznie silnych listew, zaopatrzonych stosownymi otworami, celem odprowadzenia wody do korytek wiszących; wreszcie wzdłuż murów wykonać wklęsłe na 25 cm wysokie z cementu drzewnego, bez różnicy wysokości (zob. uwagę 1, pod poz. 322. i pozycję 385.): a) kry cia obejmującego 1 pokład papy i 3 pokłady papieru 1*90 K,

4

» .» 2 pokłady „

b)

c)

d) ,

e) «

fi »

ff) „ h) ,

Uwaga. 100 cementu drzewnego w beczkach kosztowało 100 kg papieru cementu drzewnego w zwojach- . .

Geny przedwojenne.

Skwarczyriski, Podręcznik budowlany.

2-05 „

2-30 „ 2 45 „ 2'25 „ 2'50 „ 2-35 „ 2 60 „ 2-85,

12*00 K, 32 K.

34

g) Krycie gontami, dranicami i deskami.

387. Uwagi: ¹

1.    Gonty i dranice wyrabiają z drzewa jodłowego, świerkowego i modrzewiowego w postaci i rozmiarach, przedstawionych w części pierwszej dzieła, oddział D. „Materjały“, rozdział VIII., poddział 9., poz. 3., str. 239.

2.    Krycie gontami wykonują na ołaceniu (łatami 3x5 cm) pojedynczo, z nakładką 8 do 15 cm, lub podwójnie, z potrójną nakładką 5 cm, szeregami równoległymi do okapu pełnią na spoinę.

Początek krycia prowadzi się zawsze od okapu szeregiem gontów w każdym razie podwójnym, ułożonym na desce okapowej i kończy się również powójnym szeregiem grzbietowym, wysuniętym od strony słotnej na 8 cm ponad grzbiet. Każdy gont przybija się gwoździem kutym płaskogłowym, 5 cm długim (gontalem) do łaty, wbitym w rowek gontu.

3. ' Wzajemna odległość łat pod krycie gontowe pojedyncze

oblicza się z wzoru l

n, a pod podwójne —^—i ilość zaś gont potrzebnych do 1 m* krycia pojedynczego, zwiększona o 5°/₀ z po-

10500 *

wodu ścinania, wynika z wzoru iy —

cia podwójnego z wzoru i₂ —

(l — n) (s '— nxy

21000

a do 1 kry-

gdzie l jest długością

(l — n) (s — nx)¹

gontów 32 do 80 cm, n nakładką podłużną 8 do 15 cm, nx nakładką poprzeczną czyli głębokością rowka gontów 1 do 2 cm, s szerokością gontów 8 do 12 cm.

4.    Krycie gontowe jest niebezpieczniejsze pod względem ogniowym od krycia deskami, gdyż wiatr zrywa i rozrzuca daleko palące się gonty; zresztą jednak jest lepsze, jak krycie deskami.

Gontów w regule używają do krycia budynków podrzędnych, osobno stojących lub tymczasowych, oraz jako uszczelnienie pod krycie łupkiem, albo wreszcie tam, gdzie ustawa budownicza na to pozwala a lepszy materjał krycia jest i za drogi i trudny do uzyskania.

5.    Nachylenie dachu pod krycie gontowe Ji : b = 1 : 1 do 1 : 5, a samo krycie trwa 20 do 25 lat; roczne zużycie wynosi zatem 5 do 4%, utrzymanie zaś w dobrym stanie około 5%.

G. Do rzeczywistej powierzchni krycia dachu gontami dolicza się: za każdą wieżyczkę narożną z grzbietem po 8 w-, za każdą

wieżyczkę bez grzbietu lub za każde okno dachowe z grzbietem po 4 m², a za każde zwykłe okno dachowe po 2 m² powierzchni.

Za naroża, grzbiety, osnowy wzdłuż murów i kosze nic się nie dolicza, gdyż w ilości gontów potrzebnej do 1 m* krycia według wzorów wyżej pod 3. zamieszczonych, uwzględniono już 5% więcej na ścinanie z tego powodu.

388. Sto gontów 32 do 80 cm długich, 8 do 12 cm szerokich, przeciętnie 6 do 8 mm grubych z rowkiem 1 do 2 cm głębokim wytworzyć z drzewa jodłowego lub świerkowego na miejscu składu:

3 do 5 godz. gonciarza,

10#/o jak wyżej,

0 075 do 0-365 ms krągłego drzewa jodłowego lub świerkowego.

Uwaga. Wyrób gontów z modrzewia, które są najlepsze i wogóle z drzewa twardego, jako to z dębiny i buczyny, wymaga zwiększenia wymiaru roboty o 50%.

Według podręcznika Junka „Wiener Bauratgeber“ maszyna do wyrabiania gontów na podnóżu Żelaznem 1560 X 1430 mm i 800 mm Wysokiem, wymagająca siły moto-rycznej 150 EP i obsługi 3 ludzi, wytwarza w ciągu 12 godzin roboczych 2000 do 3000 gontów w miarę ich wielkości ; waga jej wynosi około 425 kg, a koszt na miejscu fabryki 950 koron (cena przedwojenna).

389. Metr kwadr, pojedynczego krycia gontami 8 cm szerokimi z rowkiem 1 cm głębokim, szeregami równoległymi do okapu pełnią na spoinę z nakładką poprzeczną 1 cm, na gotowem już ołaceniu (poz. 431.) wykonać, a mianowicie: szeregiem podwójnym gontów na desce okapowej rozpocząć i tak w tym szeregu, jakoteż i w następnych pojedynczych, oraz w ostatnim grzbietowym podwójnym każdy gont rowkiem od strony słotnej odwrócić, nieco ku okapowi nachylić i przybić -, szereg grzbietowy od strony słotnej na 8 cm ponad grzbiet dachu wysunąć, gonty na narożnikach i w koszach w miarę potrzeby pościnać, wachlarzowo ułożyć i przybić, bez różnicy wysokości.¹

A. Z nakładką podłużną na 8 cm ;

a) krycia gontami 32, 34, 37 lub 40 cm długimi:

1 godz. cieśli lub pokrywacza, 0-50 godz. pomocnika,

63, 58, 52 lub 47 gontów,

94, 87, 78 lub 70 gontali z 5 cm długimi łopatkowemi główkami;

Jo) gontami 42, 45, 48, 50 lub 53 cm długimi:

0-76 godz. cieśli lub pokty-wacza,

0 45 godz. pomocnika,

44, 41, 38, 36 lub 33 gontów, 66, 61, 56, 53 lub 50 gontali;

B. Z nakładką podłużną 15 cm\

a)    krycia gontami 32, 34, 37 lub 40 cm długimi :

robota jak pod A, a),

88, 79, 68 lub 60 gontów,

132, 118, 102 lub 90 gontali;

b)    gontami 42, 45, 48 50 lub 53 cm długimi:

robota jak pod A, b),

56, 50, 45, 43 lub 40 gontów,

83, 75, 68, 64 lub 59 gontali;

c)    gontami 55, 58, 61, 63 lub 66 cm długimi,

robota jak pod A, c),

37, 35, 33, 31 lub 29 gontów, 56, 52, 49, 47 lub 44 gontali ;

d)    68, 71, 74, 76 lub 80 cm długimi gontami:

robota jak pod A, d),

28, 27, 25, 25 lub 23 gontów, 42, 40, 38, 37 lub 34 gontali.

390. Sto gontów wybić celem naprawy dachu, łącznie z oderwaniem starych zniszczonych:

100 gontów, 150 gontali.

2‘80 godz. cieśli lub pokry- | wacza,

0-70 godz. pomocnika,

391.    Metr. kwadr, podwójnego krycia kopuł gontami 48 cm długimi, 10 cm szerokimi z nakładką 5 cm na gotowem już opierzeniu, wraz z poprzecinaniem gontów na połowę, bez różnicy wysokości; ¹

b) kopuł ozdobnych z licznemi wcięciami :

6 godz. cieśli lub pokrywacza, 61 gontów 48 cm długich,

270 gontali.

c) gontami 55, 58, 61, 63 lub 66 cm długimi:

0*55 godz. cieśli lub pokry-wacza,

0-35 godz. pomocnika,

32, 30, 28, 27 lub 26 gontów, 48, 45, 42, 41 lub 39 gontali :

d) gontami 68, 71, 74, 76 lub 80 cm długimi:

0-34 godz. cieśli lub pokry-waeza,

0*30 godz. pomocnika,

25, 24, 23, 22 lub 21 gontów, 37, 35, 34, 33 lub 31 gontali.

a) kopuł prostych mało wcinanych:

3*50 godz. cieśli lub pokry-wacza,

61 gontów 48 cm długich,

170 gontali;

392.    Metr. kwadr, podwójnego krycia dachu gontami 10 cm szerokimi z nakładką podłużną 5 cm i z poprzeczną 1 cm (głębokość rowka), wraz z ołaceniem lub bez ołacenia wykonać, w sposób pod poz. 389. opisany z tą różnicą, że

wszystkie szeregi gontów bez wyjątku muszą być podwójne, bez różnicy wysokości — wymaga wymiarów roboty i materjału krycia, zestawionych w następującej tablicy: i

Potrzeba do 1 m² podwójnego krycia z 5 cm nakładką

gontów 10 cm szerokich

Vi zajemny odstęp łai

łat

3x5 cm

cm

cm

gontów z dodatkiem 5 °/₀

gontali

gwoździ łato-wych

z ołaceniem bez ołacenia

cieśli

pomoc

nika

cieśli

pomoc

nika

godzin

godzin

32

13

7*64

34

15

6-92

111 111 1P00 103 103 10-00

37

16

40

17

42

18

6-32

5-86

5-53

94

86

94

86

81 81

9-00

8-50

7-50

>2-22

1*15 172

1-05

45

20

5-14

75

75

7-25

48

21

4-74

70

70

7-00 ;l-85

0-92 1-45

0-85

50

22

4-48

67

67

6-50

53

24

4-21

63

63

6-00

55

25

4-08

60

58

26

3-82    57

61

28

3-69

54

63

29

3-42

52

66

30

3-29

50

68

32

3-16

48

71

33

303

45

0-69 1-18

0-59

. 74

34

2-89

43

43

4-75 >1-11

0-46 0-81

0-36

. 76

36

2-81

42

80

37

2-76    40

42    4-50

40    4-50

0’82 godz. pomocnika, 25 dranic 95 X 12 cm. I 50 gontali,

393. Metr kwadr, podwójnego krycia dachu dranicami 95 cm długie mi, 12 cm s z er o kie mi, z nakładką podłużną 12 cm i poprzeczną (głębokość rowku) 1*5 cm wykonać, w sposób zresztą pod poz. 392. opisany, bez różnicy wysokości*,¹

a) na gotowem już ołaceniu:

0 62 godz. cieśli lub pokry-wacza,

Zob. poz. 395.

b) wraz z ołaceniem łatami co ! 42 cm wzajemnie odległemi:

25 dranic,

50 gontali,

2 37 m łat 4 X 6 cm, 3*25 gwoździ łato wy cli.

092 godz. cieśli lub pokry-wacza,

0 92 godz. pomocnika,

394. Metr kwadr, krycia dachu deskami miękkiemi 2 do 2*5 cm grubemi, 30 cm szerokiemi wykonać, a mianowicie : deski równolegle do okapu z nakładką 4 do 8 cm, lub prostopadle z nakładkami 4 do 6 cm ułożyć i przybić każdą na podporze dwoma gwoździami ; wreszcie deski grzbietowe w każdym razie równolegle do okapu przymocować, po poprzedniem wysunięciu tej

z nich na 8 cm ponad grzbiet dachu, która przypadnie od strony słotnej, bez różnicy wysokości;

a) krycia dachu tymczasowego deskami równoległemi do okapu żaluzjowo ułożonemi, z nakładką około 4 cm:

4    20 do 4-77 m desek miękkich

2    5 X 30 cm,

10 gwoździ;

c) w razie krycia deskami pro-stopadłemi do okapu, nakłada-nemi, należy doliczyć do wymiaru roboty i materjału pod a) i b): 1*5 m łat 4x6 cm lub

3    X 13 cm,

5    gwoździ.

1 godz. cieśli,

4 m desek miękkich 2 X 30 cm,

10 gwoździ;

b) krycia dachu stałego w sposób pod a) opisany, ale z nakładką 5 do 8 cm:

125 godz. cieśli,

Uwaga. Nachylenie dachu deskami krytego h : b = tg a = 1 : 1*5. Krycie trwa około 10 lat, a zatem roczne zużycie wynosi około 10°/₀; utrzymanie zaś w dobrym stanie nie wymaga żadnych naprawek, gdyż zniszczenie całego krycia postępuje jednakowo i równomiernie tak, że po 10 latach trzejba je całe odnowić.

Krycie deskami jest mało szczelne, ogniowo niebezpieczne i krótkotrwałe, natomiast tanie, lekkie i łatwe do wykonania ; zastosowuje się tylko do budowli podrzędnych, krótkotrwałych.

395. Gonty, dranice lub deski z drzewa twardego wymagają zwiększenia wymiaru roboty o 50% pod poz. 389. do 394. włącznie.

h) Krycie trzciną i słomą.

396. Metr kwadr, gładkiego poszycia dachu trzciną 30 do 40 cm grubego, na ołaceniu z łat wzajemnie odległych 35 do 40 cm, kołkami przybitych; ¹

a) na gotowem już ołaceniu:

b) wraz z płaceniem:

0*13 godz. cieśli,

0 90 godz. pokrywacza, trzcina i witki jak pod a), 2-50’ do 3 m łat lasowych albo żerdzi z kołkami.

090 godz. pokryw acz a,

0 32 do 0*40 m³ trzciny w wiązkach 15 do 30 cm grubych i 3 m długich,

3‘50 m witek słomianych lub wiklowych ;

Uwaga. W razie zastosowania łat rzniętych należy policzyć do ich przybicia gwoździe, gdyż przybicie kołkami powodowałoby kłóci'e się łat.

Metr sześć, trzciny ciasno związanej waży 145 do 160.

b) wraz z płaceniem:

160 godz. pokrywacza,

0-30 godz. cieśli, ilość słomy i witek jak pod a)> 3-75 m łat lasowych lub żerdzi do ołacenia, do przymocowania krycia z wierzchu od wiatru i na kołki.

397. Metr kwadr, gładkiego poszycia dachu słomą 30 do 35 cm grubo na ołaceniu z łat 30 do 40 cm wzajemnie odległych, kołkami przybitych;

a) na gotowem już ołaceniu:

160 godz. pokrywacza,

0 30 do 0*35 m³ słomy w snopkach,

4 40 m witek słomianych lub wiklowych ;

398. Metr kwadr, stopniowanego poszycia dachu słomą 30 do 35 cm grubo wykonać na ołaceniu, zresztą jak pod poz. 397; ¹

a) na gotowem już ołaceniu: 0 90 godz. pokrywacza,

0$0 do 0*35 w³ słomy w snopkach,

5 m witek słomianych lub wiklowych ;

b) wraz z ołaceniem:

0*90 godz. pokrywacza,

0 28 godz. cieśli,

3 m łat lasowych lub żerdzi do ołacenia, przymocowania krycia powierzchni i na kołki, ilość słomy i witek jak pod a).

399. Uwagi.

1.    Metr sześć, słomy wy młóconej w snopkach 1 do 13 m długich do krycia używanych waży 64 kg ; zarówno zresztą snopki słomy, jak trzciny, podczas krycia przywiązują do łat witkami słomianemi lub wiklowemi.

2.    Grubość dachu słomą lub trzciną krytego wynosi najmniej 30 cm, a najwięcej 40 cm.

Zob. poz. 399.

3.    Jeżeli szczyt dachu, słomą lub trzciną krytego, będzie pokryty dachówką, to używa się do tego 4 do 5 rzędów dachówek zwykłych, z gąsiorkami do przykrycia szczytu, a dachówki wraz z pokryciem należy osobno policzyć.

4.    Nachylenie dachu słomą lub trzciną krytego h : b = tg a — = 1 : 1 do 1 : 115. Krycie słomą trwa 12 do 15, a trzciną 15 do 20 lat; roczne zużycie wynosi zatem 8-66 do 6*66°/₀, względnie 6*66 do 5°/₀, a utrzymanie nie wymaga kosztów, gdyż całe pokrycie psuje się jednocześnie i po upływie lat trwania trzeba je odnowić całe.

5.    Krycie słomą i trzciną jest ogniowo niebezpieczne i rychło niszczeje; natomiast jest tanie bardzo, szczelne, przewiewne, łatwe do wykonania i chroni dobrze od gorąca i zimna. Zastosowuje się tylko do budowli odosobnionych, podrzędnych lub chat wiejskich.

VI. ROBOTY CIESIELSKIE.

a) Obróbka drzewa.

400. Uwagi ogólne.

Roboty ciesielskie obejmują budowlaną obróbkę i łączenie drzewa w zespoły najczęściej z pomocą żelaziwa, a mianowicie: sworzni, śrub, klamer, opasek, pasów, płyt, strzemion, trzewików itp., wraz z ustawieniem, względnie złożeniem zespółów na miejscu przeznaczenia. Głownem zadaniem zaś cieśli podczas wykonywania tych robót jest przestrzeganie należytej oszczędności materjału i wyzyskanie możliwie największej jego wytrzymałości.

Obróbkę drzewa na budulec przedstawia poddział 9. (str. 234] rozdziału VIII., w części pierwszej dzieła.

Łączenie drzewa powinno być możliwie najprostsze, najodpowiedniejsze, silne, dokładne i ścisłe; i w tym celu należy miejsca zamierzonego połączenia stosownie przysposobić i zarys zacięć na obwodzie drzewa dokładnie nakreślić.

Zależnie od postaci, rozmiarów i przeznaczenia zespołu, oraz jego części składowych, może zajść potrzeba wykonania połączeń drzewnych, których cele mogą być następujące:

1. Przedłużenie zastosowuje się, gdy dana długość drzewa nie wystarcza; do tego celu służy:

a) prosty lub ukośny styk z należytem podparciem i skłam-rowaniem; prosty styk z okładką prostą lub hakową z klinem, albo bez klina z ześrubowaniem; prosty styk

z kleszczowemi okładkami zazębionemi lub dyblowa-nemi z ześrubowaniem;

b)    prosta lub ukośna nakładka z ześrubowaniem, prosta lub ukośna nakładka hakowa, z klinem i ześrubowaniem*,

c)    nasadzenie na stojące drzewo, jak słupy, piloty itp. stykiem prostym sklamrowanym, albo osadzonym na trzpieniu drewnianym lub żelaznym, albo okutym trzewikiem żelaznym lanym; zaezopowaniem krzyż o wem okutem pierścieniami; stykiem prostym z kleszczowemi okładkami zazębionemi lub dyblo-wanemi z ześrubowaniem; czopem zwykłym.

2.    Rozszerzenie zastosowuje się, jeżeli dana szerokość przekroju drzewa, jak desek, dyli, bali, belek itp. nie wystarcza; do tego celu prowadzi:

a)    styk czyli przystosowanie proste; przystosowanie ukośne z gładkiem ostruganiem;

b)    uszczelnienie spoin kłakami, mchem, drzewem wierzbowem, lipowem lub topolo wem, z zalaniem w każdym razie kipiącą smołą, mazią i łojem w równych częściach lub inną podobną mieszaniną, z ewentualnem nabiciem listew;

c)    łączenie: na półżłobki, na żłobki i wpustki lub na żłobki i wsuwki drewniane twarde albo żelazne;

d)    dyblowanie czyli kołkowanie dyblami (kołkami) rozmaitej postaci i rozmiarów z drzewa twardego.

3.    Wzmocnienie. Jeżeli szerokość b i wysokość h przekroju drzewa nie wystarcza wobec danej rozpiętości i warunków obciążenia, to można belkowanie potrzebne wzmocnić*ułożeniem bezłącznem dwu lub więcej belek na sobie o tym samym przekroju. W takim

razie moment oporu jednej z tych belek Wt = zaś n belek na sobie ułożonych Wn — nWx — n' -g-; natomiast moment oporu

belki, której wysokość przekroju H = nh, a szerokość b, będzie bW

W ==

n Wn, stąd Wn : W= n ~ : »2    = 1 :

to znaczy, że dźwigar złożony z n belek o przekroju b h na sobie wolno

leżących ma jedynie -i- część tej wytrzymałości co belka jednolita

o przekroju bnh. Pochodzi to stąd, że jak wiadomo belka drewniana na rozpiętość Sm ugina się już pod własnym ciężarem;

a jeżeli ich kilka leży bezłącznie na sobie, to podczas ugięcia przesuwają się wzajemnie i dlatego spółdziałanie ich wytrzymałości nie może być zupełne.

ł)la zapobieżenia temu łączy się wzajemnie poszczególne belki według możności tak, aby się nie przesuwały i do tego celu za-stowują :

a)    sklamrowanie zetkniętych ze sobą na długość belek klamrami na przemian ukośnie wbijanemi lub ze śrub o wanie;

b)    zazębienie zębami prostokątnymi lub trójkątnymi z ześrubo-waniem ;

c)    dyblowanie dyblami czyli kołkami płaskimi ukośnie osadzonymi, czyli dyblami przekątnymi; dyblami klinowymi lub dyblami kłodowymi. Dybie wszelkiego rodzaju powinne być z drzewa twardego, z wyjątkiem dybli kłodowych, a belki dyblowane wogóle należy silnie ześrubować.

4.    Spięcie krzyżowań ma za cel połączenie drzewa krzyżującego się w ten sposób, aby przesunięcie było niemożliwe; do tego celu służy:

a)    skrzyżowanie styczne, gdzie belki krzyżujące się leżą wprost na sobie, wspierają się lub stykają i w miejscu skrzyżowania są ześrubowane;

b)    nacięcie płaskie lub krawężne, gdzie tylko jedna belka otrzymuje płytkie nacięcie i łączy się z drugą zapomocą śrubjr lub klamry krzyżowej;

c)    nakładka częściowa lub pełna; wrąb pojedynczy lub podwójny i wrąb jaskółczy, stosowany także do połączenia desek „na spongi“ itp.

5.    Spięcie odgałęzień zastosowuje się do drzewa stojącego z leżącem lub nachylonem, do którego to celu służy:

a)    czop pojedynczy prosty, czop przenikający, czop ukośny, czop mieczowy, czop boczny czyli czop z nakładką, czop krzyżowy, czop kapturowy i czop krawędziowy;

b)    zacios ukośny pojedynczy lub podwójny z czopem lub bez czopa, ściągnięty klamrami; zacios prostokątny prosty, ukośny lub daszkowaty, z czopem lub bez czopa skl ainrow any ; zacios krawędziowy;

c)    nakładka prosta lub hakowata, nakładka jaskółcza cała lub połowiczna, pełna lub częściowa.

6.    Spięcie narożne zastosowuje się do połączenia belek w narożu, do którego to celu służy:

a)    nakładka prosta, ukośna lub hakowata, nacięcie pojedyncze lub podwójne, wrąb pojedynczy,

b)    czop prosty zwykły, czop całkowity, czop cofnięty, czop nożycowy, styk tępy, skiamrowany, i zacios pojedynczy, podwójny lub częściowy.

401.    Metr bież. drzewa miękkiego ściąć w lesie podczas zimy, gałęzie poobcinać i ścięty pień drzewa z kory oczyścić -, ¹

a)    do 10 cm średnicy:

0*10 godz. rębacza,

b)    nad 10 do 15 cm średnicy: 015 godz. rębacza;

c)    nad 15 do 20 cm średnicy: 0 20 godz. rębacza;

d)    nad 20 do 25 cm średnicy : 0*25 godz. rębacza;

e)    nad 25 'do 30 cm średnicy: 030 godz. rębacza;

f)    nad 30 do 35 cm średnicy; 0'35 godz. rębacza;

g)    nad 35 do 40 cm średnicy: 0 50 godz. rębacza;

h)    za każdy cli dalszych 5 cm średnicy więcej:

010 godz. rębacza.

Uwaga. Ścinanie drzewa twardego wymaga zwiększenia powyższego wymiaru roboty o jedną trzecią część; jeżeli jednak ścinanie odbywa się wiecie, to rzeczony wymiar roboty obniża się o 20°/₀.

Drzewo należy szybko ścinać, gdyż w przeciwnym razie może się łatwo poroz-• szczepywać i w iym celu potrzeba zawsze do każdego pnia postawić 4 ludzi, na zmianę po dwu, a za przytrzymanie, podnoszenie liny itp. doliczyć nadto 15%.

402.    Metr sześć, porąbania polan drzewa opałowego sagowego lm długich, wraz z przerżnięciem i ułożeniem w stosy;

a) drzewa miękkiego z przerżnięciem,

a) na dwa kawałki:

4'20 godz. rębacza; ß) na trzy kawałki:

630 godz. rębacza; y) na cztery kawałki:

8'40 godz. rębacza;

8) na pięć kawałków:

10'50 godz. rębacza;

b) drzewa twardego z przerżnięciem,

a) na dwa kawałki:

6*30 godz. rębacza; ß) na trzy kawałki:

9*45 godz. rębacza; y) na cztery kawałki:

1260 godz. rębacza;

8) ha pięć kawałków:

15 75 godz. rębacza.

Uwaga. Za porąbanie polan drzewa sągowego 1 m długich bez przerzynania zmniejsza się o jedną trzecią część wymiar roboty pod aj, względnie pod bj.

403.    Metr bieżący obróbki drzewa miękkiego i twardego oblicza się według uwidocznionych niżej tablic I. i II.

TABLICA I.

Najmniejsza średnica krąglaków w cieńszym końcu, potrzebna do uzyskania danego przekroju belek z. dwu lub czterech stron ociosanych. ¹

Liczba bieżąca

Rozmiary danego przekroju belki b X h

Z krąglaka

o średnicy

o przekroju

ęm

cm

mz

Î8 8 8 8SS

6 X

8 x 8 x

8 X

7    7 .

8    9 . 9x9. 9 x 10

9    X 12, 10 X 10, 10 X 11..........

10    X 12, 11 X 11...............

10 X    13,    11    X    12,    11    X    13,    12    X    12..........

10 X    14,    11    X    14,    11    X    15,    12    X    13..........

12 X 14, 13 X 13...................

12 X 15, 12 X 16, 13 X 14, 13 x 15, 14 X 14......

12    X 17, 13 X 16, 14 X 15...............

13    x 17, 14 x 16, 14 X 17, 15 X 15, 15 < 16......

13    X    18,    14    X    18,    15    X    17,    16    x    16..........

14    X    19,    15    x    18,    16    X    17,    17    x    17    . .........

14    X    20,    15    X    19,    15    X    20,    16    x    18,    16 x 19, 17 X 18 .

15    X    21,    16    X    20,    17    X    19,    18    x    18..........

16    X    21,    17    X    20,    17    x    21,    18    X    19,    18    X    20,    19    x    19 .

16    X    22,    17    x    22,    18    X    21,    19    X    20    . .    .    ......

17    X    23,    18    x    22,    19    X    21,    20    X    20,    20    x    21 ......

17 x    24,    18    X    23,    18    X    24,    19    X    22,    19    X    23,    20    X    22,

18 X 25, 19 X 24, 20 X 23, 21 X 22

19 X 25, 20 X 24, 20 X 2p, 21 X 23, 21 X 24, 22 X 22, 22 X 23 . ......................

t©    i©    i-*-

o o <o XXX

t© t©

|_k Kk- «D

XXX

^ 8 ^

t© fc© t© H*- t© O

XXX

t© t© t©

oo c< os

t© t© t© fc© CO

XXX t© fc© ta

05    Ol

t© t© t© t© w t©

X X X

K3-8 8

t© i© r©

©i *=>    ©5

X X X

fc© t© fc© 05    OJ

05    05    05    05    05    05

CH    05 fc© H-*- O

0-0079 00113 00133 00154 0-0177 0 0201 0-0227 0-0254 00283 00314 0-0346 00380 0 0415

0 0452 0 0491

00531 0-0572 0-0615 0 0660

00707

00754

0-0804

0-0855

0-0907

0 0962

TABLICA I. (Ciąg dalszy.)

Liczba bieżąca

Rozmiary danego przekroju belki b X h

Z krąglaka

o śre- o prze-dnicy kroju

cm

cm

mz

cd t"« oo oi ö tJ d co ^ ud cd i-i co oś o -r-î ©4    04    04 G4 00 COCO COCO CO CO CO CO CO    ^

©4    04 ©4    ©4    04 04    04 04    ©«    ©4 04    04    ©4 CO ©4 CO 04 OT G4 CO ©4 CO ©4 CO ©4 CO ©4 CO

XX    XX    XX    XX    XX    XX    XX    XX    X    XX    x    XX    XX    X    XX    X

05    05.^    05    05    05    go    05    00    05    05    COCO    05    05    W    05 05    CO    t©    05    t© Cg    05    t©t©    tg

to    to    to to    to

to Ol 05 to

X    x    X X    X

to    cg to    cgg    Mta    es to    to    to to    to    to i©

X    XX    XX    XX    XX    X    XX    X    xx

05 CO 05 CO CO O Oto 05 o

X XX XX

8 88 3 8 : 38 33“ 83 8 833“ 88 88 88 8 ! 88 88 3

X XX X XX X . X . X X . X X

to    co to    • to

CO    CO CO    .CO

x    xx    ; x

XX X * X co co co • co

a 8 • 8 8 • 33 ■ 3 SS 8 33 8 '■ 8 • 88 8 • 38 S • 3

X X . X X

CO

©4    ©4    <54    ©4

b©    to    bg    to

00    00    •    œ    M

X    X    *    X    X

X . X . X . X

8 • 8' • 8 • 8

W co CO 03

to

X • X X X

a s : a' s : s :.8‘s : s? g" : s : s : s : 0 : &'g s : §

a 8 • 8 8 : s" • 8 5 • 3 s • 8 • 8 • g* • 8 : 8 • 8 • 8

X X

IS ts to

■O Cl • Cf

X X • X

s : &■ s ; « : s. s :    s    s :    a :    3 :    s‘ :    a :    s :    s :    s

X X •    x    X .    X .    X .    X .    X .    X .    X .    X

co    t>. CO    Cl

00    00 co    co

O T-I ©4 CO

UO co

0.1017

01075

01134

01194

01257

01320

01385

01451

01520

01591

01661

01734

0 1809

0-1885

0-1964

0-2042

Uwaga. Wykazane w odDOŚnych kolumnach czynniki iloczynu b x h oznaczają szerokość (bj i wysokość (hj przekroju belki z czterech stron ociosanej. W odniesieniu do belki z dwu lub trzech stron ociosanej oznacza b szerokość, h wysokość pomyślanego takiego przekroju prostokątnego, który można prawidłowo wyciąć z danego krąglaka, a który zresztą jest dokładnie określony szerokością ścian ociosanych belki ; wszakże iloczyn b x h nie daje całkowitej powierzchni przekroju belki z dwu, względnie z trzech stron ociosanej i trzeba jeszcze doliczyć dwa odcinki, względnie jeden odcinek koła, zakreślonego średnicą krąglaka. Wartość krąglaka jako materjału budowlanego oblicza się według jego średnicy w cieńszym końcu.

szer

Liczba bieżąca

1.

2.

i.

5.

6.

7.

8.

0.

lo.

TABLI-

Obróbka, ustawienie lub ułożenie i wiązanie

Rozmiary

okości I i wysokości h przekroju belki ociosanej w centymetrach

6 x 8, 7 X 7, 8 x 8, 8 x 9,

8 X 10, 8 x 11, 9 X 9, 9 X 10

O 50

X X

M- M-

fc© M*

Sec X X

M- Hi 00 Ł©

Hi I-i.

Hi o

XX

Hi- I-i

M- O

I-⁴- Hi Hi O

XX

Hi I-i fc& Hi

/ 1Ó X 14. 11 X 13, 11 X 14, \ 11 X 15, 12 X 14, 12 X 15,

12 X

\ 15 X

XXX

h* O CO

I-i l-J- Hi

00 OC cn

XXX

Krąglaka z 2 stron

z grubsza | czysto

ii

ii

1!

U

fi

bez wiązania

^ z wiązaniem

bez wiązaania

g-

z wiązaniem

mięk.

tward.

0-40

0-50

0-60    0-40

0-70    0-60

0-60

0-80

J mięk. \ tward.

9 x 13,

mięk.

tward.

0-40

0-60

0-60

0-80

0-65 0-50 0-80 0-65

0-80 0-65 110 0-90

0-70

0-90

0-90

1-20

X X

22 X X 22

mięk.

tward.

0-80

100

1:10 0-80 1-40    110

1-10

1-50

16, 12 X 17, 13 X 15, 15, 13 x 17. 13 X 18, 15, 15 x 16.....

X X

££

x x

R8.

mięk.

tward.

0-95

1-20

1-30    100

1-80    1-40

1-40

1-90

5£5

XXX

885

XXX

555

; ££ . X X ; 88 • ££ ' XX

: s?

mięk.

tward.

110

1-50

1-60 1-20 210 1-60

1*70

2-30

21,

18,

20,

17 X 23, 19 x 22. 19 x 23, 21 X 22

f¹⁹

J22

25,

16 X    20,    16    X    21,    17    X    19,    17    X    20,

18 X    19,    16    x    22,    17    X    21,    17    X    22.

18 X    21,    19    x    19,    19    X    20......

aaa

XXX

888

XX x

aa a

XXX

æas

sfaa

XXX

ŁS3

mięk.

tward.

mięk.

tward.

1-30

1-80

1-50

2 00

1- 90    1-40

2- 50    1-90

2-20 1-60 2-90    2-20

200

2-70

2-30

3-10

21

23

20

23

22

24

22,

25,

21

XXX

888

858

XXX

888

88$.

XXX

8818

XXX

888

mięk.

tward.

1-80

2-40

2- 50    1-90

3- 40 2-60

2-70

3-60

8888 X X X X 888$

888$ X X X X 8888

• 888

XXX

• 8JS8 : $$$ •XXX ; 888

mięk.

tward.

2-00

2-70

2- 90 2-20

3- 90 2-90

3-10

4-10

¹

Zob. rozdz. VIII., poddział 7., względnie 8., str. 232—234, w części pierwszej dzieła.

CA II.

• belek drewnianych (zob. poz. 400. i 404.).

Krąglaka z 4 stron

Budulec

z gruba już już ociosany, tarły lub krąglak ociosany    (rubryka XIX.)

z grubsza |

czysto

ociosać,

przyrządzić

przyrządzić, ustawić i ustawić lub ułożyć    lub ułożyć

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

lilii

I “ a s |

‘ii I! ijîB

tlili

Pi

i ii

lila

f4l

fili

ociosany

tarty

z 4. stron czysto ostrugać

od 1

m godzin cieśli

Godzin pomocnika

> 'Równoważna z przekrojem ko-§ lumny I. średnica krąglaka do ~ 1 kolumny XII., XIII., XIV. iXV.

VI 1 VII

vni

IX

XI

XII

XIII

XIV

XV IXVI

XVII XVIII XIX

0-22

0-40

0-60 0-60 0-80 0-50 0-70 0-70 0-90 0-40 0-50 0-60 0-70 0-35 0-45 0-50 0-70 0-35 0-45 0-17 0-45 0-90 0-30 0-60

0-50 0;70 070 0-90 0-70 0-90 0-90 1-20 0-60 0-80 0-80 1-00 0-80 100 100 1-40 0-40 0-60 0-60 0-80 0-65 0-80 0-80 110 0-40 0-50 0-50 0-70 0-60 0-80 0-80 100 0-40 0-50 0-50 0-70 0-20

0-25 0-25

0-35 0-50 1-00 0-55 110 0-35 0-70 0-40

0-80

>0-17

}¹³

1-30

0-90

1-20 1-20 1-60 i/00 1*30 1-70 0-80 1-00

i io 1-40 0-65 0-85 1-00 1-30 0-65 0-85 0*32 0-42 0-60 0-25 0*45 0-90

110 1-40 1-50 2-00 1-20 1-60 1-60 2-20 095 1-20 1-30 1-80 0-80 110 1-20 1-60 0-80 110 0-40 0-55 0-70 1^0 0-50 1-00

}¹⁷

1-30

1-80

1-40

1-90

110

1-60

0-95

1-40

0-95

0-47

0-75

0-55

1-70

2-40

1-90

2-60

1-50

210

1-30

1-90

1-30

0-65

1-50

1-10

20

0-57

1-50

2-00 210 2-8.0 1-70 2-30 2-30 3.00 1-30 1-80 1-90 2-50 115 1-50 1-70 2-30 115 1-50 0-75 0-80 1-65 0-60 1-20 >0-23

1-70

2-40

2-00

2-60

1-50

2-20

1-30

2-00

1-30

0-65

0-90

0-65

2-30

3-20.

2-60

3-50

200

2-90

1-75

2-60

1-75

0-87

1-80

1-30

24

200

2-80

2-30

300

1-80

2-50

1-50

2-30

2-70

3-70

300

410

2-40

3-40

205

300

1-50

205

0-75

100

0-75

102

2-10

1-50

I i

v0-30

26

2-30

3-20

2-60

3-50

2-00

2-90

1-75

2-60

3-10

4-30

3-50

4-60

2-70

3-90

2-30

3-50

1-75

2-30

0-87

1-15

110

2-20

0-80

1-60

28

TABLI-

Krąglaka z 2 stron

z grubsza I czysto

Rozmiary

szerokości b i wysokości h przekroju belki ociosanej w centymetrach

ii

Sił

II

fl

Liczba bieżąca

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

od 1 m godzin cieśli

II I III I IV I V

11.

12.

t© fc©    t© t© t© t©

05 >e*    O« CO >e* t©

XX    X X X X

co co    co co i© co

I—fc©    O UJ- «0 O

t© ta    fc© t© fc© t©

va >e*    os co ćn t©

XX    XXX X

fc© CO    f© CO fc© CO

jo co    oo i© j-aj-»-

fc© fc©    fc© fc© t© fc©

va Cl    05 ** Ol co

XX    X X X X

CO CO    fc© CO t© fc©

ÖJ-*-    o o po JO

t© fc©    fc© fc© fc© fc©

OO Ol    05 co

XX    X X X X

fc© CO    fc© CO fc© co

00 J©    *51 H* C5JO

fc© fc©    fc© fc© fc© fc©

00 05    ^0105*»

XX    X X X X

fc© CO    fc© fc© t© fc©

<o _o    00 JO JO 00

mięk. 2-30 330 £-50 3-50 tward. .3-00 4 30 330 460

mięk.

tward.

2-40 3*40 2-60 360 3*20 4-60 3-50 4-90

13.

fc© fc© fc© 50 va )«».

XXX co co co

© j-*je*

•    ts fc© va 01

! X X co co

i® 50

fc© fc©

•    00 Ol

•    X X

•    co co jo je*

. fc© fc© 00 05

; X X

co co

•    M- fc©

fc© fc©

•    50 05

•    XX

•    fc© co

50 co

mięk. 2-50 3-60 2-80 3-90 tward. 3-40 4 90 370 5-20

14.

CO fc© fc© 0.00 Ol

XXX co co co

l-i- J© Ol

•    fc© fc© OO 05

! X X co co

©Ojt*

fc© t©

•    50 05

•    X X

•    co co

I-i- Ol

•    fc© ts 50 va

! XX co co

•    fc© co

;

•    X X

•    co co o >e*

mięk.

tward.

270    3-90 2-90    4 10

3-60    5*10 3-90    5-50

15.

CO fc© fc© M- 50 C5

XXX

co co co

fc© CO 05

•    fc© fc© 50 ><1

; x x

co co

je*J7i CO fc©

•    o va

•    X X

•    co co

fc© Ci .

CO fc©

o 00

X X co co

CO **

CO fc© i—*• GO

X X co co

mięk.

tward.

2-80    4*10 3-10    4-30

3*80    5-40    4*10    570

16.

CO fc© fc© t© 50 ■<!

XXX

co co co

J© P VI CO CO fc©

t© o

XXX

co co co CO 00

CO fc©

•    O 00

•XX

•    co co

CC5

. CO fc©

r-* 00

XX

S588

CO fc© ł—50

X X

co co ** ci

mięk.

tward.

3- 00    4-30 3-20    4-50

4- 00    5 7 0    4-30 6-00

17.

XXX

co co co coj<łoo

CO CO fc© CO H*. oo

XXX co co co

ł^JOiJO CO fc©

. M- 50

•    XX

•    co co Ci va

. CO fc© fc© 50

! XX co co

•    je* po

co co . t© o

•XX

•    co co

pi 05

mięk.

tward.

3-10 4-50 3-40 4 70 4*20 6-00 4-50 6-30

18.

CO CO fc© CO H*- 50

XXX

co co co

C5J*IJO

CO CO fc© 50

XXX

CO CO fc© ^ fc© 50

XXX

co os ^ O« j»M.

. CO co fc© o

X X

co co

•    JO GO

CO co . CO o

•    X X

•    co co

ci 50

mięk.

tward.

3- 30 4 7 0 3-50 5-00

4- 40 6-20 4-70 6-60

19.

CO CO •

XX •

Ol **    •

co co

o" cc •

. ^ co

x*x ;

co co •

05" 00" co co .

X X •

tH CO • co co

ïS c?5 co XXX co co co

o'05*'to'

co co XXX

O Ol 10 co co co

\ mięk.

j tward. 4-60 6⁻50 5*00    6-90

3-40    4-90 37Ö    5*20

Uwaga. Z wymiaru roboty cieśli, wyznaczonego wyżej w kolumnie IX. tablicy II. przypada: aj na ociosanie z gruba krąglaka z 4 stron 17%; bj na czyste ociosanie krąglaka z 4 stron 25%; c) na czyste ociosanie z 4. stron krąglaka z gruba już obrobionego 8%; dj na przyrządzenie budulcu już ociosanego lub krąglaka 25% ą^na związanie

wraz

z wykonaniem połączeń, czopów, nakładek itd. 25%. fj na

CA II. (Ciąg dalszy.)

Krąglaka z 4 stron

Budulec

z gruba już już ociosany, tarty lub krąglale (rubryka XIX.)

ociosany

z grubsza |

czysto

ociosać, przyrządzić, ustawić lub ułożyć

przyrządzić i ustawić lub ułożyć

i*

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

bez wiązania

z wiązaniem

lilii

UH!

jE|l

lilii

'O N

■s

'S o’S*

.to

■o o o

•lal

pif

ociosany

tarty

z 4 strou czysto osi rugać

od 1 m godzin cieśli

Godzin pomocnika

Równoważna z przekrojem ko-I lumny I. średnica krąglaka do kolumny XII., XIII., XIV. i XV.

VI VII VIII IX X XI XII XIII XIV    XV XVI XVII XVIII XIX

2- 60 3-60 2-90 3‘90

3- 50 4-80 3-90 5 20

3- 30 1-95 2-90    195

4- 30 2-60 3-90    2 60

0-97    1-20 0-90

1-30    2-40 1-8Ó

>0‘30

} 30

2*80 3-80 3-10 4 10 2-40 3 40 2*05 3,10 3-70 570 4-10 5-50 3-20 4 60 275 410

205

275

1-02    1-25 0-90

1-37    2’50 1-80

J> 32

2- 90 4 00 3-30 4-40 2*50 3 60 2-20 3 30

3- 90 5’40 4-40 5’90 3-40 4 90 2-95 4 40

2-20

2-95

1 10    1-30 0-95 ^

1-47    2-60 1-90

3*10 4-30 3-50 4-60 270 3-90 2 30 3 50 4-10 5 7 0 4-60 6-20 3 60 570 370 4 60

2-30

370

175 1 35 1 00 7*55 2 70 2 00

3- 30 4’50 3 70 4 90 2-80 470 275 3-70

4- 40 6-00 4-90 6 50 3’80 570 3-25 4-90

275

325

1-22 7 40 1-05 1-62    2-80 2-10

y 35

3 40 4 70 3-90 570 3-00 4-30 2-55 3 90 4-60 6-30 570 6 90 4*00 570 375 570

2-55

345

1-27

172

145 170 2 90 2 20

W35    37

3- 60    5-00 4 00    5 7 0    3 7 0    4*50    2 7 0 4-00

4- 80    6-60 5-40    7-20    4 20    6 00    3-60 5-40

270

1-35

3-60

1-80

1-50 170 3 00 2-25

38

3-80    5’20    4-20    5’60    3 30 4-70    2*80    4*20

5 00    6'90    5-60    7’50    4 40 6 20    3-75    5 60

2-80

140

375

1-87

1-55 175 3 10 2-30

39

3-90 5 7 0    4-40    5’90 370    4-90    2*95 4 40    2 95,

5-30 7’20    5-90    7-90 4-60    6 50    3*95 5’90    3 95

1 47

1-97

1-60 1-20 3-20 270

ustawienie lub ułożenie budulcu już ociosanego, przyrządzonego i połączeniami do więzby zaopatrzonego 25%; 9) na ociosanie grube z 2 stron krąglaka 8%; h) na czyste ociosanie krąglaka z 2 stron 13% ; V na czyste ociosanie z 2 stron krąglaka z gruba już obrobionego 5%.

Skwarezyński, Podręcznik budowlany.

35

VI. Roboty ciesielskie, poz. 404.—405.

546

404. Uwagi do tablicy IT.

1.    Wiązania dachów na wieżach, stolce pod dzwony i belki sprzężono zapomocą dyblowania, lub zazębienia wymagają zwiększenia o 25% wymiaru roboty w kolumnach „z wiązaniem“.

2.    Jeżeli związanie budulcu i ustawienie przyjdzie wykonać w wysokości większej niż 20 m, to za wyciągnięcie go należy zwiększyć o 10° n wymiar odnośnej roboty.

8. Za odarcie z kory, opalenie lub omazienie i zakopanie dolnej / części słupa w ziemie nie liczy się nic, natomiast liczy się obrobienie słupa w całkowitej jego długości, łącznie z częścią wkopaną.

4.    Jeżeli istniejące zacięcia starego materjału dadzą się zużyć do wiązania nowego, to liczy się tylko ułożenie budulcu „bez wiązania“ i ewentualne przyrządzenie.

5.    Na zaokrąglenie belek na wszystkich 4 krawędziach należy doliczyć do wymiaru roboty ostrugania 50%, a na 2 krawędziach tylko 25%.

6.    Obrobienie belek, stropów zbitych czyli dyblowanycli (sworzniowych) liczy się według kolumn „bez wiązania“..

7.    Obrobienie belki z pozostawieniem naturalnego zaokrąglenia czyli ofłisu na wszystkich krawędziach, liczy się według największych rozmiarów przekroju, a materjał według potrzebnej najmniejszej średnicy krąglaka, względnie według rzeczywistego przekroju belki.

8.    Obróbka drzewa, wchodzącego w skład zespołów liczy się w zasadzie na miarę bieżącą z uwzględnieniem potrzebnej długości na każdy czop po 5 do 8 cm. Dla uproszczenia jednak tego zbyt rozwlekłego i żmudnego sposobu rachowania oblicza się drzewo pewnej znamiennej części zespołu na miarę bieżącą i wyznacza, ile z tej miary każdego drzewa przypadnie na 1 m³ powierzchni rzutu poziomego, względnie pionowego rzeczonej części zespołu (zob. sposób liczenia więzby dachowej pod poz. 406. itd.).

9.    Przewóz materjału drewnianego oblicza się według wzorów i uwag w §. 18. (I. Ogólne zasady i określenia str. 334.) zawartych.

10.    Wytrzymałość drzewa wiązanego zależy od jego rozpiętości i w zwykłych warunkach wyznacza się praktycznie w ten sposób, że na każdy metr wolnej rozpiętości l przyjmuje się jako wysokość przekroju: krokwi po 4 cm, — zaś zwykłej belki po 2 cm zjedno-razowem dodaniem 16 cm; — a wszelkiego drzewa ukośnego (zastrzałów, słupków itp.) po 1 cm z tym samym jednorazowym dodatkiem 16 cm.

Dla rozpiętości zatem 4 m wypadnie wysokość przekroju krokwi belki stropowej 4 X 2 + 16 = 24 cm,

4x4=10 cm, strzału 4 X 14-10 = 20 cm.

za-

Zresztą wytrzymałość belek .na rozpiętość większą niż 0 m, oraz wogóle tam, gdzie zachodzą niezwykłe warunki obciążenia, należy stwierdzić zawsze osobnem obliczeniem statycznem.

b) Więzby dachowe.

405. Uwagi.

1. Wiezba dachowa- składa się głównie z przęseł pełnych, z których każde jest zespołem samym w sobie związanym i zwartym w płaszczyźnie z reguły prostopadłej do grzbietu dachu, aby dawał dostatecznie wytrzymałe oparcie płatwom i krokwiom, oraz niweczył parcie poziome na mury budynku, wynikłe z własnego i przypadkowego ciężaru dachu. Wzajemna odległość tych przęseł od osi do osi wynosi w regule nie więcej niż 4 do 5 w, a tylko wyjątkowo G m i to tak, aby pod każdą czwartą, względnie piątą parę krokwi przypadło pełne przęsło; przęsła te zresztą muszą otrzymać także wzajemne połączenie, czyli ustalenie prostopadłe do swych płaszczyzn zapomocą płatew, ołacenia, opierzenia itp.

Ołacenie względnie opierzenie dachu pod krycie przymocowuje się do krokwi lub do płatew, zależnie od tego, czy wiezba jest krokwiowa czy płat wo w a. Jeżeli wiezba jest krokwiowa, to prócz jednej pary krokwi pełnego przęsła, otrzymuje jeszcze między przęsłami pełnemi po 3 do 4 pary krokwi, tworzące tak zwane przęsła puste, wsparte na płatwach itp., idących od pełnych przęseł; wzajemny odstęp krokwi wynosi 075 do 1*25 m zależnie qd materjału krycia. Natomiast wiezba płatwowa posiada-- zamiast przęseł pustych — płatwy, ułożone na krokwiach przęseł pełnych co 1 m od osi do osi i przymocowane.

s 2. Wiezby dachowe wykonują z drzewa jodłowego lub świerkowego, który to materjał utrzymuje się bardzo dobrze w tych bardzo .korzystnych zresztą warunkach, w jakich się znajdują dachy szczelnie kryte (suche przewiewne powietrze) i trwa 150 do 200 lat.

Wiązanie wzajemne drzewa dachowego powinno być możliwie - proste, nieskomplikowane, a spajanie dokonane żelaznymi gwoździami, klamrami, śrubami, pasami, strzemionami itp.

Wykonują także wiezby dachowe mniej lub więcej mieszane z drzewa i żelaza, albo też wyłącznie tylko z żelaza, Praktyka wykazuje, że na rozpiętość do 15 m najkorzystniejsze są wiezby

wyłącznie drewniane, a na rozpiętość od 20m wyłącznie żelazne; co się tyczy zaś rozpiętości od 15 do 20 w, to wybór materjału zależy od warunków miejscowych; mieszane więzby z drzewa i żelaza nie utrzymują się dobrze w żadnym razie.

3. W skład drewnianej więzby dachowej, zależnie od jej różnorodnych zespołów, wchodzi następujące drzewo:

a)    Nam urnie a, ława, czyli podkładka ma za zadanie rozłożenie ciśnienia idącego z przęseł na większą powierzchnię muru, względnie ściany; wierzch namurnicy powinien leżeć co najmniej 8 cm ponad posadzką strychową.

b)    Jętka tworzy podstawę i zamknięcie przęsła pełnego dołem i ma zadanie ujęcia parcia poziomego, ciężaru własnego, ciężaru przęsła i obciążenia przypadkowego, wskutek czego przekrój jej musi odpowiadać temu całemu obciążeniu i wypada też rzeczywiście stosunkowo największy. Jeżeli końce krokwi opierają się na jętkach bezpośrednio lub za pośrednictwem płatwy, to pod końce jętek na mur daje się podkładkę czyli namurnicę; w przeciwnym jednak razie, to jest gdy wiezba jest kolankowa, to końce jętek osadzają się na sucho w kolankowy mur strychowy, bez ławy. Mur strychowy powinien być według możności najmniej 45 cm gruby, a spód jętek leżeć conajmniej 8 cm ponad posadzką strychową, Jeżeil jętki wypadną zbyt długie, to podpiera się je cegłami na murach środkowych.

0 ile wiezba jętkowa dachu nie jest kolankowa, to dolne końce krokwi w pełnych przęsłach zapuszcza się w końce jętek, a w pustych przęsłach daje się w tym celu: albo także całe jętki, albo tylko ich kawałki, 1 do 1 om długie, zwane podstopkami, zaczopowane w przejmy.

Więzby dachowe z podstopkami i przejmami należą do starożytnych zespołów dachowych, są nieracjonalne pod względem statycznym i kosztowne dla nadmiaru drzewa.

g) Płatwy służą głównie do podparcia krokwi. Ilość ich musi być tak wielka, aby każda krokiew otrzymała podparcie na długość niewiele mniejszą ani większą niż 4 m (3 5 do 5 w); bez względu na to jednak dach pultowy musi zawsze otrzymać płatwę grzbietową.

d)    Słupy stojące i leżące w przęsłach pełnych ustawia się na jętce celem podparcia płatew w pełnych przęsłach.

e)    Krokwie wspierają się częściowo na płatwach zapomocą zacięcia i sklamrowania krzyżowego, częściowo zaś na sobie u grzbietu zapomocą zaczopowania nożycowego, o ile kąt tam

miedzy niemi zawarty jest niewiększy niż 150°. Zresztą krokwie narożnikowe i koszowe z natury rzeczy muszą mieć większy przekrój.

f)    Przejma zastosowuje się wtedy, jeżeli drzewo dachowe natrafia w swym przebiegu na przeszkodę budowlaną, wskutek której trzeba je skrócić. Tak na przykład, jeżeli krokiew przypadnie na komin, przewód wentylacyjny, okno dachowe itp., otrzymuje przejmę, która się łączy z krokwią skróconą, oraz z obiema naj-bliższemi krokwiami całemi zapomocą stosownych czopów i kołków lub klamer.

g) . Zastrzały przeciwdziałają przechyleniu się słupów pionowych; mogą także służyć do podparcia względnie zawieszenia słupów w ten sposób, by nie obęiążały jętki i wtedy tworzą zwykłe wiązanie wiszące. Głównym warunkiem wiązania wiszącego jest, by osie odnośnych zastrzałów i słupa, względnie także i przewiązki prężącej przecinały się w jednym punkcie, a zawieszenie jętki nie przekraczało wzajemnego odstępu 4 m.

h)    Kleszcze zastosowuje się zapomęcą ześrubowania do sprzęgnięcia słupka kolankowego ze słupem środkowym przęsła dachu kolankowego lub obu słupów środkowych i krokwi tuż pod płatwami itp.

i)    Miecze mają zadanie zmniejszenia wolnej rozpiętości płatew itp., a także i ustalenie słupów; nachylenie mieczów do poziomu wynosi 45° a połączenie dokonuje się zapomocą czopów i klamrowania.

Wogóle co do zespołu każdej więzby dachowej należy ściśle przestrzegać, by żaden kawałek drzewa nie zwisał, tylko spoczywał na podporze należycie wytrzymałej.

4. Junk w podręczniku „Wiener Bauratgeber“ radzi stosować do więzb nietylko przeznaczonych pod krycie dachówkowe, ale nawet i mniej obciążonych — bez względu na nachylenie — następujące minimalne rozmiary przekrojów drzewa:

a) na szerokość budynku do 10 m: jętki 16 X 21 cm, ławy, słupy, rozpory i zastrzały 16 X 16 cm, płatwy 16 X 18.cm, kleszcze 8 X 16 cm, krokwie i miecze 10 X 16 cm;

ß) na szerokość budynku nad 10 do 14m należy zwiększyć: płatwy na 16 X 21 cm, rozpory i zastrzały na 16 X18 cm, krokwie i miecze na 18 X 16 cm;

Y) na szerokość budynku nad 14 do 18 cm należy zwiększyć : jętki na 18 X 24 cm, ławy, słupy, rozpory i zastrzały na 18 X 18 cm,

płatwy na 18 X 21 cm, kleszcze na 10 X cm, krokwie i miecze na 13 X 18 cm\

o) na szerokość budynku nad 18 do 22 m należy wzmocnić: jętki na 18 X' 26 cm, płatwy na 18X24 cm, rozpory i zastrzały na 18 X 21 cm, kleszcze na 10 X 18 cm, krokwie i miecze na 13 X 21 cm.

5.    Wiezby dachowej nie zawsze można zaopatrzyć jętkami, zwłaszcza jeżeli zachodzi potrzeba włączenia strychu do przestrzeni wnętrza budynku (sale, hale, ujeżdżalnie itp.), albo jeżeli rozpiętość jest tak wielka, że nie można dostać stosownie długich i silnych jętek. W takich razach zastosowuje się przęsła zespołu mniej lub więcej kratowego, albo też krążyny w zespół wiezby ujęte (zob. poz. 531.).

6.    Po wyznaczeniu w rzucie poziomym układu płaszczyzn dachowych, po uproszczeniu go po myśli uwagi 1., pod poz. 322. i uwidocznieniu wszelkich murów strychowych, kominowych i ogniowych, wybiera się zespół więzby dachowej, który odpowiada najlepiej danej rozpiętości budynku, materjałowi krycia i warunkom miejscowym i wrysowuje się rozkład przęseł pełnych w ten sposób, aby każdy punkt przecięcia się co najmniej trzech płaszczyzn dachowych, każda krokiew główna narożnikowa i koszowa, wreszcie każdy koniec płatwy, otrzymały podparcie pełnem przęsłem; dalsze pełne przęsła rozkłada się we wzajemnych odstępach 3 do 5 m.

Wreszcie według przyjętych zasad uwydatnić trzeba w rzucie poziomym więzby: położenie wszelkiego drzewa poziomego (ławy, . jętki, płatwy, przejmy, kleszcze, rozpory) w widoku, drzewa pionowego (słupy) w przekroju, a każdej krokwi linją kreskowaną, oraz wpisać odnośne rozmiary.

Wrzutach pionowych zaś należy przedstawić tyle przekrojów i widoków przęseł więzby, oraz wpisać rozmiary długości drzewa i wielkości jego przekrojów, aby można otrzymać wszelkie dane, potrzebne do wykonania wdęzby dachowej.

406. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej dachu pultowego według rysunku G. pod podwójne krycie dachówką, łącznie z wyciągnięciem na górę, ustawieniem i związaniem, licząc w powierzchni rzutu poziomego dachu, bez różnicy wysokości budynku;¹

a) na 3 m szerokim budynku;

a)    z podstopkami i przejmami : 0*70 m namurnic 10 X 16 cm, 122 m jętek z podstopkami

i przejmami, płatew i przewiązek 14 X 18 cm,

1*71 m krokwi, bantów i mieczy 10 X Id cm,

0*19 m słupów 14 X 11 cm, 010 kg klamer i gwoździ kro-kiewników,

(objętość łączna drzewa wynosi 0*0696 m³) ; ß) z płatwą u dołu:

0*99 m jętek, płatew i przewiązek,

1*92 m krokwi, bantów i mieczy, zresztą namurnice, słupy i żela-ziwo jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0667 m³);

y) z jętkami w pustych przęsłach : 1*44 m jętek, płatew i przewiązek,

zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0751 m³);

b)    na 4 m szerokim budynku,

a) z podstopkami i przejmami: 0*53 m namurnic 10 X 16 cm, 0*75'm jętek z podstopkami

i przejmami 16 X 10 cm,

0*53 m płatew i przewiązek 14 X 18 cm,

1*86 m krokwi, bantów i mieczy 10 X 11 cm,

0*20 m słupów 14 X 11 cm, 0*09 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0*0746 m³) ;

" ß) z płatwą u dołu:

0*29 m jętek,

0*79 m płatew i przewiązek, 2*04 m krokwi, bantów i mieczy, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0697 m³) ;

y) z jętkami w pustych przęsłach :

1*08 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0846 cm³);

Rys. 6.

c) na 5 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami : 0*42 m namurnic 13 X 16 cm, 0*66 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 19 cm,

0*42 m płatew i przewiązek 14 X 18 cm,

1*94 m krokwi, bantów i mieczy 10 X 14 cm,

0*21 m słupów 14 X 11 cm, 0*08 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0*0707 m³);

ß) z płatwą, u dołu:

1*96m krokwi,,bantów i mieczy 10 X 16 cm,

0*22 m słupów 15 X 15 cm, 0*07 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0*0745 ms); ß) z płatwą u dołu:

0*29 m jętek,

0*53 m płatew i przewiązek, 2*10 m krokwi, bantów i mieczy, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0715 m³)\

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

0 29 m jętek,

0*63 m płatew i przewiązek,

2*10 mkrokwi, bantów i mieczy, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0669 nfi) •

Y/z jętkami wpustych przęsłach:

1*07 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0831 m3)-

d) na 6 w szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami:

0 35 m namurnie 16 X 16 cm,

1*07 m jętek, zresztą jak pod a), (objętość łączna drzewa 0*0907 m³).

0 59 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X $1 cm>

0*35 m płatew i przewiązek 15 X 18 cm,

Uwag a. Obróbkę wszystkich wyżej zestawionych drewnianych części składowych więzby, przypadających w odnośnych rozmiarach na 1 mz rzutu poziomego dachu, należy obliczyć według tablic I. i II., zawartych pod poz. 403.

ß) z płatwą u dołu:

0*29 m jętek,

0*63 m płatew,

1 *86 mkrokwi, bantów i mieczy, zresztą namurnice, słupy i żela-ziwo jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0697 m$)\ ■

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

407, Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej na kozłach dachu pult owego według rysunku 7. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. a) na 5 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami :

0-42 M' namurnie 13 X 16 cm,

0-66 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 19 cm,

0 42 m płatew 14 X 18 cm,

1*70m krokwi, bantów i mieczy

10 X 14 cm,

052 m słupów i zastrzałów 14 X 14 cm,

1*07 m jętek, zresztą jak pod a), (objętość łączna drzewa 0*0858 w³) •

019 kg klamer i gwoździ kroki ewnikó w,

(objętość łączna drzewa 0*0734 W*);

b) na 6 m szerokim budynku,

a) z podstopkami i przejmami : 0-35 m namurnic 13 X 16 cm,

0 60 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 21 cm,

0*35 m płatew 15 X 18 cm, 1*65 m krokwi, bantów i mieczy

10. X 16 m,

054 m słupów i zastrzałów 15 X 15 cm,

0-16 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0754 m³) *,

ß) z płatwą u dołu:

0-29 m jętek,

0*53 m płatew,

1-79 mkrokwi,bantów i mieczy, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0721 m³)*,

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

1-07 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0'0912 m³);

c) na 7 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami : 0-86 m namurnic, słupów i za-zastrzałów 16 X 16 cm,

0-86 m jętek z podstopkami i przejmami i płatew 16 X 21 cm, 1*63 m krokwi, bantów i mieczy 13 X 16 cm,

0-14 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0848 w³) ;

ß) z płatwą u dołu:

0-74 m jętek i płatew,

1 76mkrokwi,bantów i mieczy, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0835 m³) ;

y) z jętkami w pustych przesłać! i:

187 m jętek i płatew, zresztą jak pod, a),

(objętość łączna drzewa 0-1019 w³)*

Rys. 7.

■gf

% J77777777777777777777777/ ty

d) na 8 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami : 0-45 m namurnic i zastrzałów 16 X 16 cm,

0-52 m jętek z podstopkami i przejmami 18 X 24 cm,

0-26 m płatew 16 X 21 cm,

1*33 m krokwi 13 X 18 cm, 0*39 m słupów 16 X 18 cm, 0‘28 m bantów i mieczy 13 X 16 cm,

0-12 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0909 m³);

408. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej z płatwami dachu pult o we go według rysunku 8 pod krycie dachówką żłobkowaną lub blachą, zresztą jak pod poz. 406. ;1 Rys. 8.

ß) z płatwą u dołu:

0*29 m jętek,

0-39 m płatew,

145 m krokwi, zresztą jak pod a),v (objętość łączna drzewa 0-0881m³);

T) z jętkami w pustych przęsłach :

1 *06 wi jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 01142 m³).

Y?

a) na 5 m szerokim budynku : 0*24 m jętek 16 X 19 cm,

0 38 m słupków 13 X 16 cm, 013 m zastrzałów 13 X 16 cm, 0-65 m płatew 13 X 16 cm,

1*36 m krokwi 13 X 16 cm,

0-46 m mieczy 8 X 16 cm.

0-61 m kleszczy pojedynczo licząc 8 X 16 cm,

0-45 m namurnic 16 X 16 cm, 0-08 kg klamer i gwoździ kro-kiewników,

0-125 kg śrub do kleszczy;

b)    na 6 m szerokim budynku: 0’25 m jętek 16 X 19 cm,

0 36 m słupów 13 X 16 cm, 012 m zastrzałów 13 X 16 cm, 0 55 m płatew 13 X 16 cm, 135 m krokwi 11 X 16 cm, 0-39 m mieczy 10 X 13 cm, 060 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

0’37 m namurnic 16 X 1-6 cm, 0-07 kg klamer i gwoździ,

0*10 kg śrub do kleszczy;

c)    na 7 0 m szerokim budynku: 0*25 m jętek 18 X 21 cm,

0'36 m słupków 13 X 16 cm, 0-15 m zastrzałów 13 X 16 cm, 0*47 m płatew 13 X 16 cm, 1*35 m krokwi 11 X 16 cm, 0*33 m mieczy 10 X 16 cm, 060 m kleszczy pojedynczo

8 X 16 cm,

0-31 m namurnic 16 X 16 cm, 0*06 kg klamer i gwoździ,

0*09 kg śrub ;

d)    na 8*0 m szerokim budynku: 0-25 m jętek 18 X 21 cm,

0*36 m słupków 16 X 16 cm, 0#14 m zastrzałów 16 X 16 cm,

0-41 ni płatew IG X 16 cmi 135m krokwi 13 X 16 cm,

0-28 m nainurnic 16 X 16 cm 0*05 kg klamer i gwoździ, 0-08 kg śrub.

0*29 m mieczy 10 X 16 cm,

0 59 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

409. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej dacii u siodłowego pustego według rysunku 9. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. ;¹

Rys. 9.

JU

“7

a) na 3 m szerokim budynku,

a)    z płatwami u dołu:

0’57 m namurnic 13 X 16 cm, 0*86 m jętek i płatew

13 X 16 cm,

1*37 m krokwi 8 X 16 cm,

0*55 m krzyży 5X6 cm,

0-09 kg klamer i gwoździ kro-kiewników,

(objętość łączna drzewa 0*0407 m³) ;

ß) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek,

114 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0417 w³);

b)    na 4 m szerokim budynku, a) z płatwami u dołu:

0*44 m namurnic 13 X 16 cm, 0*72 m jętek i płatew 13 X 16 cm,

1*31 m krokwi 9 X 12 cm,

0-44 ni krzyży 5 X 8 cm,

0‘08 kg żelaziwa;

(objętość łączna i drzewa 0-0325 ms);    ł

ß) z jętkami w pustych przęsłach :

0'98 m jętek,

114 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0 0419 m-³) •

c) na 5 m szerokim budynku,

a) z podstopkami i przejmami: 0-36 m nam imic 13 X 16 cm, .0*91 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 16 cm,

118 m krokwi 10 X 14 cm,

0 37 m krzyży 5 X 16 cm,

0 07 kg żelaziwa;

(objętość łączna drzewa 00521 m³);

ß) z płatwami u dołu:

0 29 m jętek,

0*36 m płatew 11 X 18 cm, 1-32 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0443 m³);

y) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0548 m³)*,

d) na 6 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami : 0-31 m namurnic 13 X 16 cm, 0-82 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 19 cm,

120 m krokwi 10 X 16 cm,

0 32 m krzyży 5 X 20 cm,

0*06 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0*0522 w³) ;

ß) z płatwami u dołu:

0-29 m jętek,

0’31 m płatew 14 X 18 cm, 1-33 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0460 w³) ;

y) z jętkami w pusty cli przęsłach :

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa Ô0567 m³);

e) na 7 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmaini : 0*27 m namurnic 16 X 16 cm, 0-75 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 21 cm,

1-22 m krokwi 13 X 16 cm,

0 39 m krzyży 5 X 16 cm,

005 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0 0589 w³);

ß) z płatwami u dołu:

0 29 m jętek,

0*27 m płatew 16 X 18 cm, 133 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0535 w³);

y) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek,

' zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0 0673 w³).

0*91 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 16 cm,

1*50 m krokwi i bantów 8 X 16 cm,

410. Metr kwadr, wy konania wiezby jętkowej zbantem dachu siodłowego według rysunku 10. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. ;

a) na 5m szerokim budynku:

a) z podstopkami i przejmami:

0*36 m namurnic 13 X 13 cm,

I-

037 m krzyży 5 X 10 cm,

0-07 kg klamer i gwoździ kro-ldewników,

(objętość łączna drzewa 0-0476 m³)*,

ß) z płatwami u dołu:

0-29 m jętek,

0⁻36 m płatew 14 X 18 cm, 164 m krokwi i bantów, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0389 m»);

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0;0503 w³);

b) na 6 m szerokim budynku,

a) z podstopkami i przejmami : 0 31 m namurnic 13 X 16 cm, 0-82 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 19jem,

1*52 tn krokwi i bantów 9 X 12 cm,

0-32 m krzyży 5 X 16 cm,

0-06 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0494 w³);

ß) z płatwami u dołu:

0-29 m jętek,

0-31 m płatew 14 X 18 cm, 1*65 m krokwi i bantów, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa

0*0425^,

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0549 w³)-

c) na 7 m szerokim budynku, a) z podstopkami i przejmami : 0 27 m namurnic 16 X 16 cm,

0 75 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 21 cm,

1*54 m krokwi i bantów 10 X 14 cm,

0*29 m krzyży 5X16 cm,

Rys. 10.

-- 7 0 0 -------p

0 05 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0551 w³)*

ß) z płatwami u dołu:

0 29 m jętek,

0*27 m płatew 16 X 18 cm, 1"65 m krokwi i bantów, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0490 w³) ;

Y) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0*0635 w³) *,

d) na 8 m szerokim budynku, a ) zpodstopkami i przej marni :

166 m krokwi i bantów, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0¹0507 m³);

Y) z jętkami w pustych przęsłach:

1 m jętek, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 00660^3).

0 24 m namurnie 16 X 16 cm,

0*70 m jętek z podstopkami i przejmami 16 X 21 cm,

156 m krokwi i bantów

10X16«»,

0 26 m krzyży 5 X 16 cm,

0'05 kg żclaziwa,

(objętość łączna drzewa 00559 w*);

ß) z płatwami u dołu:

0 29 m jętek,

0'24 m płatew 16 X 18 cmi

411. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej zpełnem przęsłem pojedynczem wiszącem dachu siodłowego według rysunku 11. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406.;¹

Rys. il.

a) na 6 m szerokim budynku,

a) z płatwami u dołu:

0*31 m namurnie 13 X 16 cm, 0 29 m jętek 16 X 19 cm,

0*46 m płatew 14 X 18 cm,

144 m krokwi i mieczy 10 X 16 cm,

0 36 m słupów i zastrzałów 14 X 14 cm,

015 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0⁻0559 w³) ;

strzałów i mieczy,

412. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej z pod-s top kam i i prze j mami na kozłach według rysunku 12. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. ;

0-58 m namurnic, płatew i słupków,

1*38 m krokwi,

ß) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek,

015 m płatew,

1*31 m krokwi i mieczy,

0 36 m słupów i zastrzałów, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 00685 m³)*,

b) na 7 m szerokim budynku, a) z płatwami u dołu:

0*27 m namurnic 16 X Id cm, 0*29 m jętek 16 X 21 cm,

0-4Ö m płatew 16 X 18 cm, 1*82 m krokwi, słupów, zastrzałów i mieczów 13^X Id cm, 013 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0*0660 m«) ;

ß) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek,

0*13 m płatew,

1*71 m krokwi, słupów, za

a)    na 7 m szerokim budynku : 0 70 m jętek z podstopkami

i przejmami 18 X 21 cm,

0 64 m namurnic 16 X Id cm, płatew i słupków 13 X 18 cm, 1*37 m krokwi, zastrzałów i mieczy 10 X Id cm,

0-07 kg klamer i gwoździ ;

b)    na 8 m szerokim budynku: 0*65 m jętek z podstopkami

i przejmami,

zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0 0735 m³) ;

c) na 8 m szerokim budynku,

a) z płatwami u dołu:

0-24 m namurnic IG X 16 cm, (V29 w? jętek IG X 21 cm,

0 36 m płatew IG X 18 cm, 134 m krokwi 13 X 18 cm, 0-50 m słupów, zastrzałów i mieczy 13 X Id cm,

0*11 kg żclaziwa,

(objętość łączna drzewa

0 0680 ń&) ;

ß) z jętkami w pustych przęsłach :

1 m jętek,

0⁻12 m płatew,

1*24 m krokwi, zresztą jak pod a),

(objętość łączna drzewa 0-0826 m³J

zastrzałów

i mieczy,

0 08 kg klamer i gwoździ, zresztą jak pod a)\

c) na 9 m szerokim budynku: 0 61 m jętek z podstopkami i przejmami 18 X 24 cm,

0 53 m namurnic 16 X ld cm, a płatew i słupków 13 X 18 cm,

139 m krokwi, zastrzałów i mieczy 10 X .16 cm,

0-09 kg klamer i gwoździ ;

d) na 10 m szerokim budynku: 0 58 m jętek z podstopkami i przejmami 18 X 24 cm,

0*48 m namurnic, plate \V i słupków 16 X 18 cm,

1-40 m krokwi, zastrzałów i mieczów 10 X 16 cm,

0’09 kg klamer i gwoździ;

e) na 11 m szerokim budynku: 0*56 m jętek z podstopkami i przejmami 18 X 24 cm,

0*45 m namurnic, płatew i- słupków 16 X 18 cm,

Rys. 12.

10 0 0

0-42 m namurnic, płatew i słupków 16 X 16 cm,

140 m krokwi, zastrzałów7 i mieczy 13 X 16 cm,

0-10 kg klamer i gwoździ.

140 m krokwi, zastrzałów i mieczy 13 X 16 cm,

0*10 kg klamer i gwoździ;

f) na 12 m szerokim budynku:

0 54 m jętek z podstopkami i przejmami 18 X 24 cm,

Uwaga. Przeciętna objętość łączna drzewa przypadająca na lm³ rzutu poziomego dachu, wyżej pod aj do JJ włącznie policzonego, wynosi 0 0661 w², albo też 0-0944 w³ w razie zastosowania'także i w pustych przęsłach całych jętek, zamiast podstopek i przejm.

413. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej kleszczowej z podstopkami i przejmami według rysunku 13. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. ;¹

a) na 7 m szerokim budynku :

0*25 m jętek 18 X 21 cm,

0-86 m słupów 18 X 19 cm, a podstopek i przejm 16 X 20 cm, 0*52 m namurnic i płatew 16 X 19 cm,

033 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

1-83 m krokwi, bantów i mieczy 10 X 16 cm,

0-08 kg śrub do kleszczy,

017 kg klamer i gwoździ kro-kiewników;

Rys. 13.

Sr

.10 0 0

'/A

0-71 m słupów 18 X 19 cm, a podstopek i przejm 16 X 20 cm,

0'37 m namurnic i płatew 16 X 18 cm,

0*32 m kleszczy pojedynczo 8 X 18 cm,

1’84 m krokwi, bantów i mieczy 11 X 18 cm,

0'06 kg śrub,

0-14Ä# klamer i gwoździ-

b) na 8 m szerokim budynku:

0*25 m jętek 18 X 21 cm,

0'80 m słupów 18 X 19 cm, a podstopek i przejm 16 X 20 cm,

0*46 m namurnic i płatew 16 X 18 cm,

033 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

1-84 m krokwi, bantów i mieczy 13 X 13 cm,

0-06 kg śrub, j. w.,

0-18 ky klamer i gwoździ j. w. -,

c) na 10 m szerokim budynku : 0‘26 ni jętek 18 X 24 cm,

d) na 12 m szerokim budynku: 0-27 m jętek 18 X 24 cm,

0 64 m słupów 18 X 19 cm, a podstopek i przejm 16 X 20 cm, 0*32 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

1*84 m krokwi, bantów i mieczów 13 X 18 cm,

0*06 kg śrub,

0-12 kg klamer.

Uwaga. Objętość łączna drzewa, przypadająca na lm² rzutu poziomego dachu wyżej pod aj do dj włącznie policzonego, wynosi przeciętnie 0*0847 ms.

414. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej z płatwami i kleszczami według rysunku 14. pod krycie dachówką żłobkowaną lub blachą, zresztą jak pod poz. 406. :¹

a) na 10 m szerokim budynku: 0*26 m jętek 18 X 24 cm,1 0*28 m słupów IG X 18 cm, 0*14 m zastrzałów 16 X 18 cm, 0*55 m płatew 16 X 18 cm, 0*88 m mieczy 10 X 18 cm, 0*61 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

0*22 m namurnic 15 X 15 cm, 1*48 m krokwi 11 X 16 cm, 0*10 kg klamer i gwoździ kroki ewnikó w,

0*11 kg śrub do kleszczy;

b) na 12 m szerokim budynku: 0*26 m jętek 18 X 24 cm,

0 25 m słupów 18 X *16 cm, 0*12 m zastrzałów 16 X 18 cm, 0*46 m płatew 16 X 18 cm, 0*82 m mieczy 10 X 18 cm, 0*60 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

0*18 m namurnic 15 X 15 cm, 1*41 m krokwi 18 X 16 cm, 0*12%/ klamer i gwoździ,

0*09 kg śrub do kleszczy;

Rys. 14.

10-0 0

c) na 14 m szerokim budynku: 0*26 m jętek 21 X 24 cm,

0*25 m słupów 16 X 18 cm, 0*14 m zastrzałów 16 X 18 cm, 0*89 m płatew 16 X 18 cm, 0*27 m mieczy 10 X 18 cm, 0*58 m kleszczy pojedynczo 8 X 16 cm,

0*16 m namurnic 15 X 15 cm, 1*40 m krokwi 18 X 16 cm, 0*14 kg klamer i gwoździ,

0*08 kg śrub ;

d) na 16 m szerokim budynku 0*26 m jętek 21 X 26 cm,

0*22 m słupów 18 X 21 cm, 0*14 m zastrzałów 16 X 18 cm, 0*34 m płatew 16 X 18 cm, 0*24 m mieczy 10 X 13 cm, 0*59 m kleszczy pojedynczo 10 X 16 cm,

0*14 m namurnic 15 X 15 cm, 1*37 m krokwi 13 X 18 cm, 0*14 kg klamer i gwoździ,

0*08/»y/ śrub.

415. M e t r k w a d r. w f k o n ania w i ę z b y j ę t k o w cj o u kład z i e leżącym, z podstopkami i pr z ej mami według rysunku 15. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. :¹

a) na 12 m szerokim budynku :

0-66 m jętki z podstopkami i przejmami, oraz przewłoki 18 X 24 cm,

0 80 m słupów, rozpór i płatew 18 X 21 cm,

2 m krokwi, bantów i mieczy 11 X cm,

0-32 m namurnic 13 X 16 cm, 0*12 kg klamer, śrub i gwoździ ^

Rys. 15.

n-oo ___

b) na 14 m szerokim budynku:

061 m jętki z podstopkami i przejmami, i przewłoki 21 X 24 cm,

0*74 m słupów, rozpór i płatew 21 X 21 cm,

1*96m krokwi, bantów i mieczy 13 X 16 cm,

0 26 m namurnic 13 X 16 cm,

013 kg żelaziwa;

c) na 16 m szerokim budynku -,

057 m jętki z podstopkami i • przejmami, i przewłoki 21 X 26 cm,

0*70 m słupów, rozpór i płatew 21 X 24 cm,

2*06m krokwi, bantów i mieczy 13 X 18 cm,

0‘24 m namurnic 16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

0*14 kg żelaziwa.

416. M e t r k w a d r. w y k o ii a n    i a    wi ę Z b y j y t    k o w ej    s t oj ą e e j

z dw oma sł up a m i w i s z ą c y m i    według    rysunku    16.    pod    podwójne

b) na 10 m szerokim budynku:

krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. :1 a) na 8 m szerokim budynku:

0*19 m namurnic 16 X 16 cm

i 18 X 18 cm,

1-04 m płatew, słupów, zastrzałów, rozpór, podstopek i przejm 18 X 19 cm i 16 X 20 cm, 0*26 m jętek 16 X 21 cm,

174 m krokwi i mieczy 10 X 16 cm,

0‘60kg żelaziwa;

0- 28 m namurnic 18 X 16 cm,

1-20 m płatew, słupów, zastrzałów, rozpór, podstopek i przejm 16 X 19 cm,

0 25 m jętek 16 X 21 cm,

176 m krokwi i mieczy 10 X 16 cm,

0-68 kg żelaziwa;

Rys. 16 .

IZ

• - 10 00

c) na 12 m szerokim budynku: 0-16 m namurnic 16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

094 m płatew, słupów, zastrzałów, rozpór, podstopek i przejm 18 X 19 cm i 16 X 20 cm, 0 27 m jętek 16 X 21 cm,

1*72 m krokwi i mieczy 13 X 16 cm,

050% żelaziwa;

d) na 14 m szerokim budynku: 0 14 m namurnic 16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

0-86 m płatew, słupów, zastrzałów, rozpór, podstopek i przejm 16 X 21 cm,

0 27 m jętek 16 X 21 cm,

170 m krokwi i mieczy 18 X 16 cm,

0*35 kg żelaziwa.

Uwaga. Objętość łączna drzewa, przypadająca na lw² rzutu poziomego dachu wyżej pod aj do d) policzonego, wynosi przeciętnie 0*0825m³, albo też 0*106 m* w razie zastosowania także i w pustych przęsłach całych jętek, zamiast podstopek i przejm.

417. Metr kwadr, wykonania płatewkowej więzby jętkowej ze słupem wiszącym, z krokwiami tylko w pełnych przęsłach na kozłach i z szeregiem płatewek w miejsce pustych przęseł według rysunku 17. pod krycie łupkiem, zresztą jak pod poz. 406.:

0 09 m zastrzałów 10* X 10 cm, 0-09 m płatwy grzbietowej 18 X 21 cm,

0 07 m mieczy 13 X 16 cm, 111 m płatewek 10 X 16 cm, 0-75 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0728 w³);

a) na 10 m szerokim budynku:

0*19 m namurnie 16 X 16 cm,

0 29 m jętek 21 X 26 cm,

0 40 m krokwi głównych 21 X 24 cm,

013 m słupów wiszących 21 X 21 cm,

0*30 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

Rys. 17.

- IŁ- 0 0

b) na 12 m szerokim budynku: 016 m namurnie 16 X 16 cm,

0 30 m jętek 21 X 26 cm,

0 41 m krokwi głównych 21 X 24 cm,

013 m słupów wiszących 21 X 21 cm,

0*31 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0-09 m zastrzałów 10 X 10 cm, 0-08 m płatwy grzbietowej 18 X 21 cm,

0-06 m mieczy 13 X 16 cm, 1*10 m płatewek 10 X 16 cm, O-lOkg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0-0726 w³);

c) na 14 m szerokim budynku:

d) na 16 m szerokim budynku: 0*12 m namurnie 16 X 10 cm, 0*30 m jętek 21 X 26 cm,

0 43 m krokwi głównych 21 X 24 cm,

014 m słupów wiszących 21 X 21 cm,

031 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0*09 m zastrzałów 10 X 10 cm, 0 06 m płatwy grzbietowej 18 X 21 cm,

0*04 mieczy 13 X 16 cm, 107 m płatewek 10 X 16 cm, 0-60 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 00721 m³).

014m namurnie 16 X 16 cm,

O oO m jętek 21 X 24 cm,

0*42 m krokwi głównych 21 X 24 cm,

0*13 m słupów wiszących 21 X 21 cm,

031 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0-09 m zastrzałów 10 X 10 cm,

0 07 m płatwy grzbietowej 18 X 21 cm ,

0 05 m mieczy 13 X IB cm,

1-08 m płatewek ÎO^X 13 cm,

0-65 kg żelaziwa,

(objętość łączna drzewa 0‘0718 w³)*,

418. Metr kwadr, wykonania więzby jętkowej z peinem przęsłem szwajcarskiein mezaninowem i z szeregiem płatewek zamiast pustych przęseł według rys. 18. pod krycie łupkiem, zresztą jak pod poz. 406. :¹

Rys. 18.

--16- o n

419. Metr kwadr, wykonania więzby dachu kościelnego według rys. 19. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. : i

0 68 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

019 m przychwytni 21X26 cm, 2 31 m krokwi, zastrzałów i mieczy 16 X 16 i 13 X 18 cm, 100 kg żelaziwa; c) na 24 m szerokim budynku: 0-60 m namurnic i płatew 18 X 21 cm,

0-92 m słupów, jętek i krokwi głównych 21 X 26 cm,

064 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0*16 m przychwytni 24X26 cm, 2-29 m krokwi, zastrzałów i mieczy 16 X 19 cm,

0*75 kg żelaziwa;

a)    na 14 m szerokim budynku: 0*22 tn jętek 21 X 26 cm, 0*75 m namurnic, słupów, rozpór

i płatew grzbietowych 18X21 cm, 0-42 m krokwi głównych 18 X 24 cm,

030 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0 04 m mieczy 13 X cm, 106 m płatewek 16 X 16 i 13 X 18 cm,

0 24 kg żelaziwa;

b)    na 16 m szerokim budynku: 0-23 m jętek 21 X 26 cm, 0-71 m namurnic, słupów, rozpór

i płatew grzbietowych 18 X 21 cm, 0'42 m krokwi głównej 21 X 24 cm,

030 tn kleszczy pojedynczo

10 X 21 cm,

0 03 m mieczy 13 X 16 cm,

105 m płatewek 16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

0*22 kg żelaziwa;

c) na 18 m szerokim budynku:

0 24 m jętek 24 X 29 cm,

068 m namurnic, słupów,rozpór . i płatew grzbietowych 21X21 cm,

0 42 m krokwi główny cli 21 X 24 cm,

030 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0 03 m mieczy 16 X 19 cm,

104 m płatewek 16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

020 kg żelaziwa.

a) na 16 m szerokim budynku:

0-90 m namurnic i płatew 18 X 21 cm,

0⁻96-m słupów, jętek i krokwi głównych 18 X 24 cm,

074 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0⁻24 m przychwytni 21X 26 cm,

2-34 m krokwi, zastrzałów i mieczy 16 X 16 i 13 X 18 cm,

125 kg żelaziwa*,

b) na 20 m szerokim budynku: 0*72 m namurnic i płatew

18 X 21 cm,

0*93.m słupów, jętek i krokwi głównych 21 X 24 cm,

Rys. 19.

//

TT

—«»i-

- 20*00

d) na 30 m szerokim budynku: 0-48 m namurnic i płatew 18 X 21 cm,

0-89 m słupów, jętek i krokwi głównych 24 X 26 cm,

059 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0*13 m przychwytni 24X29 cm, 2*28 m krokwi, zastrzałów i mieczy 18 X 19 i 16 X 20 cm, 0*50 kg żelaziwa.

053 m słupów i zastrzałów

21 X 21 cm,

0 73 m kleszczy pojedynczo 10 X 21 cm,

0-36 m płatew 18 X 21 cm, 018 m mieczy 13 X 16 cm, 1*51 m krokwi 16 X 19' cm, 1*20 kg żelaziwa;

420. Metr kwadr, wykonania Więzby ciężkiego dachu kościelnego według rys. 20. pod podwójne krycie dachówką, zresztą jak pod poz. 406. :¹ • a) na 25 m szerokim budynku:

0*32 m namurnic 18 X 19 i 16 X 20 cm,

0 60 m jętek i krokwi głównycli 18 X 24 cm,

0-16 m przychwytni 21X24 cm,

0 03 m siodełek 26 X 26 cm

Rys. 20.

^.1

JL/

b) na 50 m szerokim budynku: 0*16 m namurnic 18 X 24 cm, 0⁻60 m jętek i krokwi głównych 21 X 26 cm,

0-08 m przychwytni 21 X 24 cm, 0*03 m siodełek 32 X 32 cm, 053 m słupów i zastrzałów 24 X 24 cm,

0-73 m kleszczy pojedynczo 13 X 26 cm,

0*18 m płatew 18 X 21 cm, 0-09 m mieczy 13 X 16 cm, 1*51 m krokwi 18 X 19 i 16 X 20 cm,

0-60 kg żelaziwa.

Rys. 21.

421. Metr kwadr, wykonania więzby miesz anej z drzewa i żelaza według rys. 21. pod krycie blachą na budynku 8 m szerokim, zresztą jak pod poz. 406. :¹

a) bez trzewików żelaznych:

0⁻35 m namurnic i płatew 18 X 21 cm,

..M

— - 8-00 —

040 m krokwi i podkładek

16 X 16 cm i 13 X 18 cm,

b) z trzewikami żelaznymi: wymiar materjałów jak pod z wykluczeniem namiirnic i pła-tew a doliczeniem natomiast 225 kg żelaznych lanych trzewików.

1 m płatewek 10 X 13 cmi 1*50 kg żelaza kotwiowego i śrub,

0'09 kg klamer i gwoździ-,

422. Metr kwadr, wykonania więzby mieszanej z drzewa i żelaza według rys. 22. pod krycie łupkiem lub blachą na budynku 15 m szerokim, zresztą jak pod poz. 40G.:

Rys. 22.

. 15-00 _ -

2 kg kutego zespołu żelaznego, złożonego ze słupków i sztab z oczkami, pierścieniami, widełkami, trzpieniami i naśrubkami.

0*40 m krokwi 18 X 24 cm,

0’89 m płatewek 11 X IG cm,

2-40 kg trzewików żelaznych lanych,

423. Metr kwadr, wykonania więzby mieszanej z drzewa i żelaza według rys. 23. pod krycie łupkiem lub blachą na budynku 20 m szerokim, zresztą jak pod poz. 406.:

Rys. 23.

1"

510 - 00

W,

V/A

424. Metr kwadr, wykonania wiezby mieszanej z drzewa i żelaza według rys. 24. pod krycie łupkiem lub blacha na budynku 25 m szerokim, zresztą jak pod poz. 406.:

Rys. 24.

'A

4-40 kg kutego zespołu żelaznego, jak pod poz. 422.

0'36 m krokwi 24 X 29 cm,

1 m płatewek 11 X 16 cm,

1*60 kg trzewików żelaznych lanych,

425. Metr kwadr, wykonania wiezby mansardowej według rys. 25. pod krycie dachówką na budynku 10 m szerokim, zresztą jak pod poz. 406. ;i

0-20 m namurnie 21 X 24 cm,

cm,

0-38 m krokwi głównych 21 X 26 cm,

0 96 m płatewek 11 X 16 cm, 2-00 kg trzewików żelaznych lanych,

350 kg kutego zespołu żelaznego, jak pod poz. 422.

0*32 m jętek 18 X 24

0⁻82 m podwalin, słupów i rozpór 18 X 21 cm,

0-88 m bantów 18 X 19 i 16 X 20 cm,

190 m krokwi 11 X 16 cm,

0 37 m bantów wierzchołkowych 10 X 13 cm 075 m nakładek i mieczy 10 X 10 cm,

0*40 m krzyży 7 X 13 cm,

0‘10 kg żelaziwa.

Rys. 25.

la o o

ffl

426. Metr kwadr, wykonania więzby dachu według rys. 26. pod krycie cementem drzewnym na budynku 12 m szerokim, zresztą jak pod poz. 406.:

Rys. 26.

~77

il

0‘22 m namurnic 16 X 18 cm, 030 m jętek 21 X 24 cm,

0 33 m płatew 21 X 24 cm, 0*18 m słupów 13 X 13 cm, 027 m kleszczy pojedynczo

13 X 18 cm,

105 m krokwi 16 X 21 cm, 0⁻38 m zastrzałów i mieczy 10 X 13 cm,

0⁻25 kg żelaziwa.

U w ag i.

• 1. Objętość łączna drzewa, przypadająca na 1 ml rzutu poziomego dachu wynosi przeciętnie O’1001 ms, albo też 0⁻1337 m³ w razie zastosowania jętek także i do pustych przęseł.

2. W razie zastosowania zwykłych belek stropowych, rozpiętych na 6 m pod krycie cefnentem drzewnym i nałożenia na nie 8 cm grubych dyli klinowych celem uzyskania spadku płaszczyzny dachowej w sposób w rys. 27. uwidoczniony, to 1 mz rzutu poziomego więzby takiego dachu płacono przed wojną w przybliżeniu po 6 K 75 h.

Rys. 27.

S.

---6m--

-- 6'9m-

427. Metr kwadr, wykonania więzby dachu szedowego pod krycie łupkiem, blachą lub papą asfaltową, zresztą jak pod poz. 406. :¹

Rys. 28.

■6m

6’3m

a) z drzewa w całości Avedlug rys. 28. :

0-21 m progów 21 X 21 cm, 0*70 m jętek i krokwi głównych 18 X 24 cm,

0*09 m zastrzałów 18 X 19 i 16 X 20 cm,

115 'm płatewek 11 X 16 cnh 0’15 kg żelaziwa,

2 m³ opierzenia z desek 3 cm grubych, miękkich, niestruga-nycli.

Rys. 29.

Uwaga. Dach szedowy (po angielsku sked — czytaj szed — szopa) składa si§ z szeregu płaszczyzn dachowych, zestawionych po dwie na wzór zębów piły, których dłuższa płaszczyzna otrzymuje zwykle nachylenie pod kątem 30°, a: krótsza jest prostopadłą do niej albo też pionową, a zawsze oszkloną. Dachy szedowe za-stosowują jedynie do budynków parterowych bardzo szerokich ; nadają się one zresztą znakomicie do budynków fabrycznych.

W regule płaszczyzny dachowe — o ile nie są oszklono — otrzymują od spodu opierzenie i wyprawę sufitową, a pomiędzy płatewkami nadto zapełnia się przestrzeń do połowy murem wapiennym, a druga połowa pozostaje pusta.

Pełne przęsła więzby wspierają się na słupach drewnianych lub żelaznych, a normalny odstęp wzajemny tych przęseł nie powinien przekraczać 4 m. Ze szczególną starannością należy wykonać korytka dachowe między płaszczyznami dachowemi i zaopatrzyć je rurą spadową, która powinna się mieścić zawsze zewnątrz słupa. Płaszczyzny dachu zaszklone należy zawsze zwracać ku północy.

4f2S. Metr kwadr, wykonania więzby dachu szczególnego zespołu i postaci według danego rysunku, licząc w powierzchni rzutu poziomego dachu, a mianowicie: drzewo potrzebne dostarczyć, czysto w krawędź obrobić, zaczopować, na miejsce przeznaczenia wyciągnąć, ustawić i związać z dodaniem wszelkiego żelaziwa, jak klamry, śruby, gwoździ itp. ; z opierzeniem deskami miękkiemi przystosowanemi 2 do 3 cm grubemi według zarysu postaci dachu, łącznie z potrz ebnem rusztowaniem, narzędziami i dozorem, wymaga następującej ceny przybliżonej z przed wojny :

b) więzby dachu kopułowego 12 K;

b) z drzewa i żelaza według rys. 29:

1*50 kg lanych płyt żelaznych na oporach podwalin,

2 kg żelaza'sztabowego i śrub, 040 m progów 18 X 21 cm, 1-68 m krokwi 11 X 16 cm,

068 m progów okiennych i nakładek międzykorytkowych 10 X 10 cm,

0'08 kg klamer i gwoździ kro-kiewników,

2 m² opierzenia z desek nie-struganych 8 cm grubych.

a) więzby dachu stożkowego około 20 K;

c)    więzby dachu krąż) nowego około 23 K;

f)    dachu wieżowego wyższego ozdobnej postaci z licznemi wcięciami i gzymsami 45 do 70 K;

g)    dachu wieżowego bardzo wysokiego i ozdobnego z licznemi wcięciami i gzymsami 75 do 105K.

d)    więzby dachu wieżowego niskiego o najprostszym zarysie postaci 14 do 20 K;

e)    dachu wieżowego miernie wysokiego o ozdobniejszym zarysie postaci 25 do 35 K;

429,    Uwagi.

1.    Wymiar materjału więzb dachowych pod poz. 400., 407., 409. do 413. i 415. do 428. włącznie, opiera się ściśle na podręczniku „Wiener Bauratgeber“ 1). V. Junk’a, w którym więzby dachowe wogóle są opracowane nadzwyczaj starannie i szczegółowo z wielkiem bogactwem przykładów i który też z tego bardzo cennego względu zasługuje na bliższą uwagę każdego technika budowlanego.

2.    Poszczególne składniki materjału więzb dachowych, wyznaczone pod poz. 40G. do 427., wynikły z obliczenia potrzebnej ich całkowitej ilości, podzielonej przez powierzchnie rzutu poziomego dachu; odnoszą się więc one do 1 w³ rzeczonego rzutu poziomego dachu. (Zob. § 10, I. Ogólne zasady i wyjaśnienia, str. 320.)

Stosownie zatem do tego należy obliczać w kosztorysie więzbę dachu według jego powierzchni w rzucie poziomym, która się równa sumie z powierzchni zabudowanej i z powierzchni wyskoku okapu dachu.

Małe podwórka o powierzchni do 4 m- włącznie, wlicza się do więzby dachowej, gdyż powodują one potrzebę zwiększenia ilości materjału.

Koszta dostarczenia, obrobienia i związania materjału zawartego pod poz. 400. do 427. należy obliczać według poz. 401. do 404.

3.    Każdą krokiew niecałą przybija się jednym lub dwoma gwoździami (krokiewnikami) kutymi 15 do 20 cm długimi, w miarę tego, czy jednym lub oboma swemi końcami musi przypierać do innych krokwi; każdą,zaś nakładkę przybija się dwoma gwoździami.

Gwoździe te sprzedają pojedynczo; 320 do 355 tych gwoździ* 15 do 20 cm długich waży 50 kg.

¹

Zob. poz. 400., 403., 404., 405., 429. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

c) Łacenie dachów.

430.    Metr kwadr, ołacenia dachu pod krycie blachą deskami 3 cm grub om i, miękkiemi, w odstępacli 5 do 8 cm,

łącznie z dobraniem desek łatowych takiej szerokości i z takieni ich rozłożeniem, aby każdy rąbek poziomy blaszanego pokrycia przypadł zawsze na pełną łatę:¹

10 gwoździ z pocynowanemi główkami.

050 godz. cieśli, s 0*30 godz. pomocnika,

4-80 m łat 3 X 13 cm, albo 2*55 m deski 3 X 30 cm,

Uwaga. Pocynowanie główek gwoździ liczy się za każdych 10 gwoździ 2 h.

431. Metr kwadr, ołacenia dachu pod krycie słomą, gontami lub dachówką z wzajemnym odstępem łat od środka do środka:

e) od 15 do 25 cm:

0-40 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika,

7    do 4-2 m łat,

8    do 5 gwoździ łatowych; d) nad 25 cm:

0⁻30 godz. cieśli,

0*10 godz. pomocnika, ilość łat stosownie do ich wzajemnego, odstępu (zob. uwagę 3., poz. 387.),

1 gwóźdź na każdy metr łat3r.

a)    do 10 cm :

0*60 godz. cieśli,

0-10 godz. pomocnika,

10-50 m łat we wzajemnej odległości oś od osi 10 cm,

11 gwoździ łatowych;

b)    od 10 do 15 cm:

0*50 godz. cieśli,

0*10 godz. pomocnika,

10    50 do 7 m łat,

11    do 8 gwoździ łatowych;

Uwagi.

1.    Pod krycie gontami używa się łat 3 X 5 cm, a dachówkami 4x7 cm.

2.    Do rzeczywistej powierzchni ołacenia płaszczyzn dachu dolicza się : na każdą

wieżyczkę narożną z grzbietem po 4 m², na takąż wieżyczkę bez grzbietu lub na okno dachowe po 2 w², a na okno dachowe bez grzbietu po 1 m% ołacenia.

3. Długość łat stosownie do ich wzajemnego odstępu wynika z wzoru 40. w § 14., (str. 326.) rozdz. I. „Ogólne zasady i określenia“.

432. Metr bież. starej łaty oderwać i nową przybić pod krycie dachu lub w ogrodzeniu sztacheto wem :

0-16 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika,

1 m łaty 3 X 5 do 4 X ? cmf 1-62 gwoździ łatowych.

d) Podłogi i opierzenia.

433. Metr sześć, wytworzenia desek, dyli czyli desek 5 do 10 cm grubych, lub łaj; z pni drzewa miękkiego w tartaku

parowym trzema lub czterema piłami w dzień i w nocy pracującym, rocznie każdą piłą do 3150 m* materjału tartego wytwarzającym, wymaga :¹

g) -do dozoru piły i składów:

1 godz. stróża;

h)    do prowadzenia ruchu:

0-35 godz. maszynisty,

0*35 godz. majstra trackiego;

i)    5°/₀ powyższych kosztów na utrzymanie maszyny;

h) 35 do 45o/₀ kosztów od a) do h) włącznie na smarowanie, uszczelnianie, oświetlenie, narzędzia, piły itp. ;

l)    40% kosztów pod a) do h) włącznie na amortyzację i oprocentowanie kapitału zakładowego;

m)    koszta zarządu zakładu są bardzo zmienne i należy je w każdym danym wypadku szczegółowo obliczyć.

Uwaga. Metr sześć, wytworzenia materjału tartego z pomocą kół wodnych , albo turbiny, t. j. z pomocą motoru wodnego, kosztuje taniej o 12 do 16%-

a)    do obcięcia pni na końcach i dostawienia ich pod piłę:

112 do 1*40 godz. pomocnika ;

b)    do obsługi piły:

2 godz. tracza,

2’50 godz. pomocnika;

c)    do usortowania, dostawienia na skład i wygładzenia wytworów tarty cli :

2*40 do 3 godz. pomocnika;

d)    do obsługi kotła parowego, motora i przenośni:

1*15 godz. maszynisty;

e)    do dostawienia trocin i odpadków do kotłowni, oraz usunięcia reszty odpadków:

0*62 do* 070 godz. pomocnika;

f)    do ostrzenia pił:

0*55 godz. maszynisty;

434. Metr sześć, wytworzenia materjału tartego z pni drzewa twardego, zresztą jak pod poz. 433., wymaga zwiększenia kosztów wykazanych pod tą pozycją, a mianowicie:

a)    z pni prostych bez gałęzi o 20%,

b)    z pni nie bardzo prostych bez gałęzi o 30%,

c)    z pni krzywych gałęzistych o 50 do 60%.

3-88 m = 00465 m* desek 4 X 30 cm,

6 gwoździ.

435. Metr kwadr, ułożenia ścieli powałowej na.belkach stropowych z desek miękkich 4 cm grubych, nie-struganych, nakładanych:3 0-70 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

436.    Metr kwadr, ścieli powałowej na belkach stropowych z desek miękkich niestruganycli 4 cm grubych, przystosowanych: i

3*60m desek 3XßO do 4X30 cm, 10 gwoździ.

0⁻90 godz. cieśli,

070 godz. pomocnika,

437.    Metr kwadr, ułożenia ścieli powałowej według poz. 436., ale z nabiciem listewek na spoiny:¹

113 godz. cieśli,

3-33 m listew 2 X 3 cm,

0-70 godz. pomocnika,

3⁻60 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ deskowych,

10 gwoździ do listew.

438. Metr kwadr, ścieli powałowej na belkach stropo-. wych ułożyć z miękkich desek niestruganycli 4 cm grubych, na półżłobki łączonych i przystosowanych:!

3’88 m desek 3 X ^ 3o 4 X 30 cm,

1*30 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

10 gwoździ.

439. Metr kwadr, wykonania ścieli powałowej między belkami stropowemi z desek miękkich niestruganycli 3 do 4 cm grubych :¹

1*36 godz. cieśli,

0 70 godz. pomocnika,

3 60 m desek 3 X 30 do 4 X 30 cm,

2 m łat 4 X 3 cm,

3*67 m listewek 2X3 cm,

6 gwoździ do łat,

10 gwoździ do listewek; c) wsuwanych na łaty jak pod b), ale nakładanych wzajemnie z obu stron po 4 cm: 1-10 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3*88 m desek 3 X 30 do 4 X 30 cm,

2 m łat 4 X 3 cm,

6 gwoździ do łat.

Uwaga. Ze względu na trudniejszą robotę tej ścieli, złożonej z samych kawałków desek, nie potrąca się powierzchni zajętej przez belki stropowe.

a)    wsuwanych w żłobki lub

półżłobki i przystosowanych wraz z wycięciem tych żłobków w bocznych ściankach belek stropowych i z nabiciem listewek na spoiny :    *

2*36 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3 60 m desek 3 X 30 do 4 X 30 cm,

3-67 m listewek 2X3 cm>

10 gwoździ do listewek*,

b)    wsuwanych na łaty i przystosowanych, z przybiciem łat do bocznych ścianek belek stropowych i nabiciem listewek na spoiny:

440. Metr kwadr, wykonania podsiębitki sufitowej z desek miękkich niestruganych, rozszczepy wanych, 15 do 2 cm grubych:1 0*90 godz. cieśli,

15 X 250 do 20 X 250 mm, albo 3-33 m desek 15 X 300 do 20 X 300 mm,

11 gwoździ.

0-70 godz. pomocnika,

6*67 m desek 15 X 150 do 20 X    mm, albo 4 m desek

Uwaga. Deski sufitówjd nie powinne być szersze niż 16 cm.

441. Metr kwadr, opierzenia z desek miękkich, nie-

struganych, przystosowanych do 4 cm grubych sporządzić:1 1*10 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3-60 m = 0*0432 m³ desek

4 X 30 cm, albo 0*0324 m² 3 desek

3 X 30 cni itd., 10 gwoździ.

4 X 30 cm, albo = 0*0349 w3 desek 3 X 30 cm itd.,

10 gwoździ.

442. Metr kwadr, opierzenia z desek miękkich do 4 cm grubych, niestruganych, na półżłobki łączonych, sporządzić :1 1*50 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

3*88 m = 0*0465 m$ desek

443. Metr kwadr, opierzenia z desek miękkich, niestruganych do 4 cm grubych, na żłobek i wpustkę łączonych, sporządzić :1 1*70 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

3-88 m = 0*0465 m* desek

10 gwoździ,

0*04 m deski dębowej 4X30 cm na kołki.

4 X 30 cm, albo = 0031 m3 desek 3 X 30 cm itd.,

0-90 godz. cieśli,

0.70 godz. pomocnika,

8*45 m — 0 0414 m³ desek

10 gwoździ.

446. Metr kwadr, opierzenia sporządzić z desek miękkich do 4 cm grubych, niestruganych, ukośnie stosowanych: ¹

1*70 godz. cieśli,

0 70 godz. pomocnika,

3-88 m — 0-0465 m³ desek

4 X 30 cm, albo = 0*0349 m3 desek 3 X 30 cm itd.,

10 gwoździ.

447. Metr kwadr, wykonania opierzenia kopuł wieżowych z desek miękkich, niestruganych, ukośnie przystosowanych, do 3-5 cm grubych, pod krycie gontami, łupkiem lub blachą :¹

3 godz. cieśli,

140 godz. pomocnika,

4*44 do 5 m desek 30 cm szerokich w miarę rzeczywistej potrzeby,

16 gwoździ.

a)    kopuł mało wcinanych:

1*80 godz. cieśli,

140 godz. pomocnika,

4-44 m desek 30 cm szerokich,

11 gwoździ;

b)    kopuł wielokrotnie wcinanych :

3-60 m desek 30 cm szerokich, 0-66 m — 0-004 w³ desek

448. Metr kwadr, wykonania opierzenia z desek do 4 cm grubych, przystosowanych:¹

a) z drzewa miękkiego, a) z jednej strony ostruganych

2 X 30 cm na listwy,

10 gwoździ, deskowych,

20 gwoździ listwowych; b) z drzewa twardego, a) z jednej strony ostruganych, z listwami jak pod a), a):

4 40 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a); ß) z obu stron ostruganych i listwami nabitych jak pod a), ß): 7*40 godz. cieśli,

1-10 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß).

1    z listwami ścinanemi na spoiny nabitemi :

3*20 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

3*60 m desek 30 cm szerokich,

0*33 m = 0 002 m³ desek

2    X 30 cm na listwy,

10 gwoździ deskowych,

10 gwoździ listwowych; ß) z obu stron ostruganych

i z listwami ścinanemi na spoiny nabitemi :

5*30 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

449. Metr kwadr, ścianek działowych do komórek wychodkowych sporządzić z desek miękkich, 4 cm grubych z obu stron ostruganych, w żłobki słupków, płatewek i podwalinek wpuszczonych, z obustronnemi listewkami ostruganemi i ścinanemi, na spoiny nabitemi, wraz ze szkieletem ścianek z drzewa miękkiego, czysto ze wszech stron ostruganego i jako podwalinki, pła-tewki ifsłupki związanego; licząc powierzchnię ścianek bez potrącenia otworów drzwi i siedzeń:1 6 godz. cieśli,

040 m = 00024 m³ deski 2 X 30 cm na listwy,

0 60 m = 0 0144 m³ dyli 8 X 30 cńi na szkielet ścianek, 12 gwoździ listwowych.

Uwaga. Drzwi w świetle 0‘80 X 2 m, wynoszące 35 do 40°/₀ całkowitej powierzchni ścianek, należy liczyć osobno w robocie stolarskiej.

0*70 godz. pomocnika,

2-16 m = 0 0259 m³ desek 4 X 30 cm,

450. Metr kwadr, sporządzenia i ułożenia podłogi z desek 4 cm grubych, przystosowanych i gwoździami przybitych ;¹

1-90 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm, ri5 m legarków na 10 X 13 lub 8 X 15 cm z gruba ociosa-nych,

10 gwoździ;

b) z desek niestruganych twardych,

a) bez legarków:

1- 40 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika,

3-60 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z‘legarkami dębowymi jak pod a), ?):

2- 20 godz. cieśli,

1-30 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm, legarki i gwoździe jak pod a), y) ;

a) z desek niestruganych miękkich,

a) bez legarków:

1*10 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3 60 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z legarkami miękkimi na 10 X 13 lub 8 X 15 cm czysto w gran ociosanymi:

1*70 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

360 m desek 4 X 30 cm,

1*15 m legarków z grubsza już obrobionych na 10 X 13 lub 8 X 15 cm,

10 gwoździ;

y) z legarkami dębowymi czysto w gran obrobionymi na 10 X 13 lub 8 X 15 cm:

8 godz. cieśli,

090 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm,

1*15 m legarków na 10 X 13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobio-

Hycli,

451. Metr kwadr, sporządzenia i ułożenia podłogi z desek 4 cm grubych, na półżłobki przystosowany cli i gwoździami przybitych; L a) z desek niestruganyćlrmięk-

c) z desek z jednej strony czysto ostruganych miękkich, a) bez legarków:

2-20 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z legarkami miękkimi na 10 X 13 lub 8 X 15 cm czysto w gran ociosanymi:

2*80 godz. cieśli,

0-90 godż. pomocnika,

8*60 m desek 4 X 30 cm,

115 m legarków na 10 X 13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionych,

10 gwoździ;

y; z legarkami dębowymi na 10 X 13 lub 8 X 15 cm w gran czysto ociosanymi:

kich,

aj bez legarków:

140 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

3*88 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

2 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

115 m legarków z gruba obrobionych na 10 X13 lub 8 X15 cm, deski i gwoździ jak pod aj;

10 gwoździ;

d) z desek z jednej strony czysto ostruganych twardych, a) bez legarków:

2- 80 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika,

3’60 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z legarkami dębowymi jak pod e), y):

3- 60 godz. cieśli,

1*30 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm, legarki i gwoździe jak pod c), ÿ).

y) z legarkami dębowymi (jak pod poz. 450.):

2-20 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod ß);

b) z desek niestruganych twardych,

a) bez legarków:

1*80 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, wymiar materj ału jakpod a), a) ;

ß) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

452. Metr kwadr, podłogi sporządzić i ułożyć z desek 4 cm grubych, na żłobek i wpustkę łączonych, gwoździami przybitych ;¹

a) z desek niestruganych rnięk-

kich,

2’60 godz. cieśli,

1- 30 godz. pomocnika, wymiar m at erj ału j ak p o d oj, ß);

c) z desek z jednej strony

o struganych, twardych,

a) bez legarków,

2- 50 godz. cieśli,

070 godz. pomocnika,

3- 88 m desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

■ß) % legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

310 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

115 m legarków na 10 X 13 lub 8 X 15 cm z gruba ociosanych,

wymiar desek i gwoździ jak pod a) ;

a) bez legarków:

1*70 godz. cieśli,

0-70 gqdz. pomocnika,

3‘88 m — 0'0465 desek 4 X 30 cm,

10 gwoździ;

ß) z legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

2-30 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

115 m drzewa na legarki z grubsza już obrobionego na 10 X 13 lub 8 X 15 cm, deski i gwoździe jak pod a), a);

y) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

3*30 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika, wymiar inaterjału jak pod.ß);

d) z desek z jednej strony ostruganych twardych, a) bez legarków:

3*20 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, wymiar inaterjału jakpoda), a) ; ß) z legarkami dębowymi jak pod poz 450.:

4 godz. cieśli,

1'30 godz. pomocnika, wymiar inaterjału jak pod a), ß).

y) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

2-50 godz. cieśii,

0-90 godz. pomocnika, wymiar inaterjału jak pod ß),;

b) z desek twardych, a) bez legarków:

2 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, wymiar materj ału j ak pod a), a)-, ß) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

2-80 godz. cieśli,

1-30 godz. pomocnika, wymiar materj ału jak pod a), ß) ;

c) z desek z jednej strony ostruganych miękkich, a) bez legarków:

d) z desek z jednej strony ostruganych twardych,

a) bez legarków:

3*40 godz. cieśli,    >

1*10 godz. pomocnika, wymiar materjału jakpod«,), a) ;

ß) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

4*20 godz. cieśli,

1*30 godz. pomocnika, wymiar materjału j akpod a), ß).

2'80 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika, wymiar materjałujakpodć^,a); ß) z legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

3‘40 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a), ß) ; y) z legarkami dębowymi:

3-60 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a), ß) ;

Y) z legarkami dębowymi: 2*60 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika, materjał jak pod ß);

b)    z desek niestruganych twardych,

a) bez legarków:

2‘GO godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a); ß) z legarkami dębowymi:

3 40 godz. cieśli,

130 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß);

c)    z desek z jednej strony ostruganych miękkich,

a) bez legarków:

2 90 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a), a)

453. Metr kwadr, podłogi sporządzić i ułożyć z desek 4 cm grubych, na żłobki i wsuwkę łączonych, gwoździami przybitych ;¹

a) z desek niestruganych miękkich,

a) bez legarków:

1- 80 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

3-60 m — 0 0432 m³ desek

4 X 30 cm,

0-20 m = 00024 w³ desek 4 X 30 cm na wsuwki,

10 gwoździ;

ß) z legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

2- 40 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

1*15 m drzewa na legarki

z grubsza już obrobiohego na 10 X 13 lub 8 X 15 cm, materjał drzewny zresztą i gwoździe jak pod a)\

454. Metr kwadr, opierzenia lub podłogi sporządzić z dyli nieostruganych, przystosowanych-,¹

a) miękkich,

a) 5 do 6 cm grubych:

140 godz. cieśli,

0'90 godz. pomocnika,

3 60 m dyli 5 X 30 do 6 X 30 cm (0-054 do 0-0588 m³),

10 gwoździ-,

ß) 8 do 10 cm grubych:

170 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3-60 m dyli 8X30 do 10X30 cm (0-0864 do 0-108 m³),

10 gwoździ;

b) dębowych, a) 5 do 6 cm grubych:

1-80 godz. cieśli,

1-10 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a);

ß) 8 do 10 cm grubych :

2*10 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß').

455. Metr kwadr, opierzenia lub podłogi sporządzić z dyli nieostruganych, tylko do sznura spuszczonych;¹

a) miękkich,

a) 5 do 6 cm grubych :

1*20 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3*45 m dyli 5 X 30 do 6 X 30 cm (0 0517 do 0-0621 m³),

10 gwoździ;

ß) 8 do 10 cm grubych:

1-50 godz. cieśli,

ß) z legarkami miękkimi jak pod poz. 450.:

3*50 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika, wymiar materjału jakpoda)$) ;

Y) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

3⁻70 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika, wymiar materjału jakpod a), ß);

d) z desek z jednej strony ostruganych twardych, a) bez legarków:

4 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, wymiar materj ału jakpoda^), a) ; ß) z legarkami dębowymi jak pod poz. 450.:

4*80 godz. cieśli,

1’30 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a), ß).

0’90 godz. pomocnika,

3'45m dyli 8X30 do 10 X 30 cm (0;0828 do 0-1035 m³),

10 gwoździ; b) dębowych, a) 5 do 6 cm grubych:

1-60 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a);

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß).

ß)-8 do 10 cm grubych: 1-90 godz. cieśli,

456. Metr kwadr, opierzenia lub podłogi sporządzić z dyli niestruganych, na półżłobkiłączonych;¹

a) miękkich,

a) 5 do 6 cm grubych:

170 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

8*88 m dyli 5 X 30 do 6 X 30 cm (0-0582 do 0-069 m*),

10 gwoździ;

ß) 8 do 10 cm grubych:

2 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

3 88 m dyli 8X30 do. 10X30 cm (0-0931 do 0-1164 m$),

10 gwoździ; b) dębowych,

a)    5 do 6 cm grubych:

2-10 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a); ß) 8 do 10 cm grubych:

2 40 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß).

457. Metr kwadr, opierzenia lub podłogi sporządzić z dyli nieostruganych, na żłobek i wpustkę łączonych;¹

a) miękkich,

a) 5 do 6 cm grubych :

1*90 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

3-88 m dyli 5X30 do 6X30 cm (0-0582 do 0-0698 iw*),

10 gwoździ ;

ß) 8 do 10 cm grubych:

2*20 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

3-88 m dyli 8X30 do 10X30 cm (0-0931 do 0-1164 nĄ\

b)    dębowych, a) 5 do 6 cm grubych:

2 40 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a);

ß) 8 do 10 cm grubych: 2-70 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß).

458. Metr kwadr, opierzenia lub podłogi z dyli niestruganych na żłobki i wsuwkę łączonych;1 aj miękkich, a) 5 do 6 cm grubych:

2 50 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

3-60 m dyli 5X 30 do 6X30 (0-054 do 0-0588 w*),

0-20 m desek 4 X 30 cm na

cm

wsuwki,

10 gwoździ;

ß) 8 do 10 cm grubych: 2-80 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

459. Metr kwadr, ułożenia podłogi z desek 4 cm grubych, miękkich,' dokładnie przystosowanych we fryzach dębowych, z jednej strony ostruganycli:1 2*80 godz. cieśli,

0‘90 godz. pomocnika,

3-60 m desek 4 X 30 cm (0-0432 ms),

10 gwoździ.

Ilość i rozmiary fryzów stosują się do rozmiarów pól fryzowych i obliczają się według następujących niżej pozycyj 460. i 461.; lę-garków jednak do podłogi fryzowej potrzeba więcej niż do zwykłej gdyż potrzeba je także ułożyć pod poprzecznymi fryzami.

Uwaga. Ułożenie starej podłogi fryzowej liczy się także według wyznaczonego wyżej wymiaru roboty i materjału, z potrąceniem jednak 1-10 godz. cieśli za ostr-u-ganie podłogi, oraz tyle materjału drzewnego, ile zużyto ponownie starego.

460. Metr bież. czystego ostrugania, przystosowania i ułożenia fryzów dębowych; a) 4 cm grubych:

0-40 godz. cieśli,

0-40 godz. pomocnika 2 gwoździe,

długość deski dębowej 4X30 cm zależy od danej szerokości fryzów, z uwzględnieniem nadmiaru 5° 0 na ścinanie;

b)    5 cm grubych:

0-50 godz. cieśli,

0-40 godz. pomocnika, materjał jak pod a) ;

c)    7 cm grubych;

0*56 godz. cieśli,

0 40 godz. pomocnika, • materjał jak pod a).

461. Metr bież. fryzów dębowych 10 do 16 cm szerokich sporządzić i ułożyć, wraz z ostruganiem, wyrobieniem pół-żłobków i przystosowaniem;

0‘36 do 0-58 m deski 4X30 cm (0 0043 do 0-0069 w3),

2 gwoździe;

#*

3*60#» dyli 8X30 do 10X30 cm (0-0864 do 0-108 m3),

0-20 m desek 4 X 30 cm na wsuwki,

10 gwoździ;

b) dębowych,

a) 5 do 6 cm grubych:

3 10 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a); ß) 8 do 10 cm grubych: 3-40 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika, materjał jak pod a), ß).

a) 4 cm grubych:

1 godz. cieśli,

0-40 godz. pomocnika,

c) 7 cm grubych:

y 5 cm grubych:

1*20 godz. cieśli,

(MO godz. pomocnika,

036 do 058 m dyli 4 X 30 cm (0-0054 do 0-0087 m³),

2 gwoździe;

1*40 godz. cieśli,

0*40 godz. pomocnika,

cm

0*36 do 0*58 m dyli 7 X 30 (0-0075 do 0-0122 w»),

2 gwoździe.

462.    Metr kwadr, desek starej podłogi wyciąć dłutem, a natomiast wstawić nowe deski, z jednej strony ostrugane i przystosowane ;¹

b) dębowe:

5'30 godz. cieśli,

3-60 m desek 4 X 30 (0-0432 w³),

10 gwoździ.

a) miękkie:

4-40 godz. cieśli,

cm

3*60 m desek 4 X 30 cm (0-0432 m³),

10 gwoździ;

463.    Metr kwadr, ułożenia posadzki w stajni z belek na 13 X 15 cm w gran już ociosanych;¹

b) dębowych:

5 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

a) miękkich:

4-20 godz. cieśli,

110 godz. pomocnika,

6*06 m belek 13 X 15 cm (0"1299 m³);

464.    Metr bież. starego progu dłutem wyciąć i natomiast nowy wstawić z deski, z jednej strony ostruganej i przystosowanej ;¹

b) dębowej:

1-70 godz. cieśli,

1 m deski stosownej, 4 gwoździe.

a) miękkiej:

1-40 godz. cieśli,

1-00 m deski stosownej,

4 gwoździe;

Uwaga. Jeżeli próg pozostanie niesirugany, to z wymiaru roboty pod aj i bj potrąca się 040 godz. cieśli.

465.    Metr kwadr, starej podłogi ostrożnie zerwać bez legarków, i ponownie ułożyć:¹

10 gwoździ.

1-40 godz. cieśli,

0-70 godz. pomocnika,

466.    Metr kwadr, podłogi, już rozebranej, na nowo ułożyć:¹

10 gwoździ.

0-90 godz. cieśli,

0-33 godz. pomocnika,

467. Metr bież. wykonania podsiębitki pod okapem, na grzbiecie, lub w narożnikach dachu, 80 cm szerokiej z desek miękkich 3 cm grubych;

a) nieostruganych :

b) czysto ostruganych: 0*70 godz. cieśli,

0'10 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

0-40 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika,

1 m deski 3 X 30 cm,

3 gwoździe;

468. Metr kwadr, czystego ostrugania z jednej strony desek: a) miękkich:

1*10 godz. cieśli,

b) twardych:

140 godz. cieśli.

469. Metr kwadr, przybicia opierzenia lub podłogi zamiast gwoździami kołkami dębowymi wymaga:

0133 m deski dębowej 4X30 cm (0-0016 ms) na kołki.

470. Uwagi.

1.    Długość gwoździ do opierzenia powinna być dwa do trzy razy większa, niż grubość desek.

2.    Podłogi i opierzenia oblicza się w regule według rzeczywistej powierzchni. Otwory w opierzeniu do 0 6 ms w świetle liczą się jako pełne, większe zaś potrąca się z powierzchni opierzenia.

Zresztą do obliczenia opierzeń i podłóg należy stosować zasady wyrażone w § 10. pod poz. 4. (str. 320).

3.    Szerokość nakładek w opierzeniu z desek nakładanych powinna wynosić najmniej tyle, co grubość desek.

4.    Wymiar wszelkiej roboty ciesielskiej z drzewem twardem należy zwiększyć o jedną trzecią część w porównaniu z drzewem miękki em.

e) Jasła, drabiny i słupy stajenne.

b) z dyli twardych: 5-30 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

471. Metr bież. wykonania jasła lub żłobu 30X30cm w świetle głębokiego z dyli ostruganych i dokładnie spojonych i uszczelnionych, aby woda nie przeciekała, wraz z zaopatrzeniem ściankami poprzecznemi : a) z dyli miękkich:

4 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

3-50 m dyli 5 X 30 do 6 X 30 cm,

12 gwoździ;

472. Metr bież. wydrążenia jasła lub żłobu w świetle

30 do 40cm szerokiego i głębokiego, z krąglaka, a) miękkiego:

2-80 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, lm stosownego krąglaka;

b) twardego:

3-50 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

• 1 m stosownego krąglaka.

473.    Metr bież. wydrążenia korytka 15 do 25 cm w świetle szerokiego i głębokiego w krąglaku,

a) miękkim:

1-40 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1 m krąglaka stosownego ;

474.    Metr bież. wydrążenia w krąglaku korytka 16 cm szerokiego i głębokiego:

1-60 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

475.    Metr bież. sporządzenia drabiny stajennej 65 do 10 cm szerokiej, z półdrabkami 8 do 10 cm grubymi, z których dolny powinien być z drzewa dębowego, wierzchni zaś z miękkiego ; wraz z dębowymi szczeblami co 15 cm i przewiązkami:

3-20 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

1    m drzewa miękkiego 8X8 do 10 X 10 cm,

476.    Metr bież. sporządzenia drabiny zwykłej wy-łazowej 60 do 65 cm szerokiej, z półdrabkami miękkimi, ostru-ganymi, ze szczeblami dębowymi co 30 cm, oraz z przewiązkami dębowemi:

3*50 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

2    m drzewa miękkiego 12 cm grubego,

477.    Metr bież. wykonania słupa stajennego, a mianowicie: słup na 15X1 ^ cm czysto w gran ociosać i ostrugać, krawędzie pościnać, u góry w tępą piramidę zaciąć, odziomek (1 m długi) otlić lub karbolineum powlec, ustawić i silnie wkopać ;

a) z krąglaka miękkiego:

2*60 godz. cieśli,

0 26 godz. pomocnika,

b) twardym:

1‘70 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

1 m stosownego krąglaka.

1 m krąglaka miękkiego.

1 m drzewa dębowego 8X8 do 10 X 10 cm,

0-66 m dębiny 13 X 1 & cm na szczeble i przewiązki.

0-50 m dębiny 10 cm grubej na szczeble i przewiązki.

105m krąglaka 22 cm średnicy w cieńszym końcu;

b)    z krąglaka twardego:

0-24 godz. pomocnika, materjał jak pod c); e) za toczenie lub ostruganie słupa całkiem okrągło dolicza się do wymiaru roboty: pod a) i c):

(MO godz. cieśli,

0-04 godz. pomocnika; pod b) i d):

0-80 godz. cieśli,

4 godz. cieśli,

(HO godz. pomocnika, materjał jak pod a);

c)    z belki graniastej miękkiej : 1*60 godz. cieśli,

0-16 godz. pomocnika,

1*05 m belki na 16 X 16 cm z grubsza już obrobionej ;

0-08 godz. pomocnika.

478. Metr bież. wykonania słupa stajennego krągło toczonego lub ostruganego, 15 cm grubego, z cokołem 50 cm wysokim, 19 cm grubym, zresztą jak.pod poz. 477.; a) z krąglaka miękkiego:

4 godz. cieśli,

d)    z belki graniastej twardej: 2-40 godz. cieśli,

c)    z krąglaka twardego:

6 godz. cieśli,

0*60 godz. pomocnika, materjał jak pod a):

d)    z belki twardej graniastej : 4 godz. cieśli,

0*40 godz. pomocnika, materjał jak pod b).

0*40 godz. pomocnika,

1- 05 m krąglaka 22 cm średnicy w cieńszym końcu;

b) z belki miękkiej graniastej:

2- 60 godz. cieśli,

0*26 godz. pomocnika,

1*05 m belki na 20 X 20 cm

z grubsza już obrobionej;

b) z krąglaka twardego: 8*50 godz. cieśli,

0*85 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

479. Metr bież. wykonania przedziałki drążkowej stajen n ej, 10 cm grubej, krągło bstruganej i czysto wygładzonej,

a) z krąglaka miękkiego:

1-75 godz. cieśli,

0*175 godz. pomocnika,

1*05 m krąglaka 18 cm grubego w cieńszym końcu;

¹

Zob. poz. 400., 434. - ⁴ Zob. poz. 400., 468., 469., 470.

²

X 30 cm, albo = 0*0349 m3 desek 3 X 30 cm itd.

³

10 gwoździ.

444.    Metr kwadr, wykonania opierzenia z desek miękkich, niestruganych do 4 cm grubych, przystosowany cli, na sworznie łączonych:¹

1*10 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

3-60 m = 0*0432 w³ desek 4 X 30 cm, albo = 0*0324 m3 desek 3 X 30 cm itd.,

445.    Metr kwadr, opierzenia z desek miękkich, niestruganych do 4 cm grubych, tylko do sznura spuszczonych sporządzić:¹

⁴

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

f) Bruki z pieńków drewnianych.

480. Metr kwadr, wykonania bruku z pieńków sosnowych, świerkowych lub jodłowych, czworograniastych, 8 cm czerokich, 13 do 22 cm długich i 8 do 13 cm wysokich, w spadku nie większym niż 3 do 7 °/₀, ze stosowną dośrodkową wypukłością poprzeczną, oraz ze spoinami 10 mm rozwarte mi, na podkładzie, a mianowicie: drzewo stosownego przekroju czysto w gran ociosać, ostrugać, na pieńki porznąć, gorącym asfaltem nasycić, podkład

betonowy z cementu portlanckiego uskutecznić, warstwę piasku do 1 cm grubą nasypać, na niej pieńki czołami włókien ułożyć z listwami normującemi rozwartość spoin, łaty 5 cm grube wzdłuż brzegów brukowania osadzić a po wykończeniu brukowania wyjąć, i przestrzeń powstałą iłem lub gliną silnie ubitą zapełnić dla umożliwienia rozszerzania się bruku podczas pęcznienia pieńków, spoiny asfaltem gorącym zalać i posypać z wierzchu czystym piaskiem ostrym lub żwirkiem;¹

a) z pieńków 8 cm wysokich; a) wytworczenie 79-86 pieńków 8 X cm do 48*31 pieńków 8 X 22 cm:

1*20 do 1*05 godz. pomocnika, 24*93 do 21*38 kg stopu asfaltu, 0 028 do 0*024 m³ miękkiego drzewa opałowego;

b)    z pieńków 10 cm wysokich; a) wytworzenie 79*36 pieńków

8 X 13 cm do 48*31 pieńków 8 X 22 cm:

6*10 do 5*65 godz. cieśli,

7*94 m dyla 8 X 13 4*83 m dyla 8 X 22 cm ; ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem :

0*41 do 0*43 godz. asfalciarza, 0*46 do 0*48 godz. pomocnika, 9*30 do 9*58 kg stopu asfaltu, 0*011 m³ opałowego drzewa miękkiego ; y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjalu jak pod a), y);

8) zalanie spoin asfaltem:

1*38 do 1*19 godz. asfalciarza, 1*56 do 1*34 godz. pomocnika, 31*16 do 26*73 kg stopu asfaltu, 0*035 do 0 030 m³ opałowego drzewa miękkiego ;

c)    z pieńków 13 cm wysokich ;

5*35 do 5-05 godz. cieśli,

6*35 m dyla 8X13 cm do 3*86 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem :

cm do

0*33 do 0*34 godz. asfalciarza,

0*37 do 0 38 godz. pomocnika,

7*44 do 7*66% stopu asfaltu,

0*008 m* miękkiego drzewa opałowego ;

y) ułożenie bruku:

2*50 godz. brukarza,

0*50 godz. pomocnika,

1 w2 podkładu z betonu 10 do 20 cm grubego w stosunku 1:3:5 według poz. 15. tablicy pod poz. 123. zestawionej (str. 391.),

0*01 m* piasku czystego,

11*10 m listewek miękkich 1 X 3 cm do spoin,

0*01 m³ żwirku drobnego na wierzch brukowania,

0*001 m³ gliny w miejsce łat brzegowych ;

8) zalanie spoin asfaltem:

1*10 do 0*95 godz. asfalciarza,

0*54 do 0*55 godz. asfalciarza,

0*60 do 0*62 godz. pomocnika,

12*09 do 12*45 kg stopu asfaltu,

4SI.- Metr kwadr, wykonania bruku z drewnianych pieńków miękkich 8 cm szerokich, 13 do 22 cm długich, 8 do 13 cm wysokich według poz. 480., ale ze spoinami tylko 5 mm rozwartemi*,¹ a) z pieńków 8 cm wysokich*, a) wytworzenie 87*15 pieńków 8 X 13 cm do 52*29 pieńków

a) wytworzenie 79 36 pieńków 8 X 13 cm do 48*31 pieńków 8 X 22 cm:

7*20 do 6*65 godz. cieśli,

\    10*32 m dyla 8 X 13 cm do

6*28 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem:

8 X 22 cm:

5*90 do 5*55 godz. cieśli,

6*97 m dyla 8 X 13 cm do 4*18 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem :

0*36 do 0*37 godz. asfalciarza, 0*41 do 0*42 godz. pomocnika, 8*17 do 8*29 kg stopu asfaltu, 0 009 m³ miękkiego drzewa opałowego ; y) ułożenie bruku:

2*50 godz. brukarza,

0*50 godz. pomocnika,

1 m3 podkładu z betonu 10 do 20 cm grubego w stosunku 1:3:5 według poz. 15. tablicy, zestawionej pod poz. 123 (str. 391), 11-76 m listewek z drzewa miękkiego 1 X 3 cm do spoin,

0 014 miękkiego drzewa opałowego -, y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjału jak pod. a), ■;)■

8) zalanie asfaltem spoin:

1*80 do 1*54 godz. asfalciarza, 2 03 do 1*74 godz. pomocnika, 40*51 do 34*75 kg stopu asfaltu, 0*045 do 0*039 m³ opałowego drzewa.

0*01 m³ piasku czystego na podsypkę,

0*01 m³ drobnego żwirku na wierzchnią nasypkę brukowania, 0*001 m³ iłu lub gliny w miejsce lat brzegowych;

8) zalanie spoin asfaltem:

0*60 do 0*50 godz. asfalciarza, 0*69 do 0*57 godz. pomocnika, 13*74 do 11*40 kg stopu asfaltu, 0*015 do 0*012 m³ miękkiego drzewa opałowego;

b) z pieńków 10 cm wysokich ; a) wytworzenie 87*15 pieńków 8 X 13 cm do 52*29 pieńków 8 X 22 cm:

6-70 do 6*15 godz. cieśli,

8*72 m dyla 8 X 13 cm do 5*23 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków asfaltem gorącym :

0*45 do 0*46 godz. asfalciarza, 0*51 do 0*52 godz. pomocnika,

10*21 do 10*37 kg «topu asfaltu,

11*33 m dyla 8 X 13 cm do 6*80 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem:

0*59 do 0*60 godz. asfalciarza, 0*66 do 067 godz. pomocnika, 13*27 do 13*47 kg stopu asfaltu, 0*014 do 0*015 m³ miękkiego drzewa opałowego ; y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjału jak pod a), y);

8) zalanie spoin asfaltem:

0*96 do 0*82 godz. asfalciarza, 1*09 do 0*93 godz. pomocnika, 21*75 do 18*52 kg stopu asfaltu, 0*024 do 0*020 m³ opału jak wyżej.

0*011 miękkiego drzewa opałowego; y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjału jak pod a), y);

8) zalanie spoin asfaltem:

0*74 do 0*63 godz. asfalciarza,

0*84 do 0*70 godz. pomocnika,

16*73 do 14*25 kg stopu asfaltu,

0*018 do 0*016 m³ miękkiego drzewa opałowego;

c) z pieńków 13 cm wysokich; a) wytworzenie 87*15 pieńków 8X13 cm do 52*29 pieńków 8 X 22 cm :

7*90 do 7*20 godz. cieśli,

482. Metr kwadr, wykonania .bruku z miękkich pieńków drewianych 8 cm szerokich, 13 do 22 cm długich, 8 do 13cm wysokich, według poz. 480., ale ze spoinami prawie zupełnie przylegającemi (średnio około 1 mm rozwar-temi);¹

y) ułożenie bruku:

2*50 godz. brukarza,

0*50 godz. pomocnika, lm³ podkładu betonowego 10 do 20 cm grubego w stosunku 1:3:5 według poz. 15. tablicy zestawionej pod poz. 123.,

0*01 m³ piasku czystego na podsypkę,

0*01 m³ żwirku drobnego na wierzch brukowania,

0*001 m³ gliny w miejsce łat brzegowych ;

o) zalanie spoim asfaltem:

0*43 do 0*11 godz. asfalciarza,

a) z pieńków 8 cm wysokich ; a) wytworzenie 94*24 pieńków 8 X 13 cm do 55*86 pieńków 8 X 22 cm :

6*35 do 5*85 godz. cieśli,

7*54 m dyla 8 X '13 cm do 4*47 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem :

0*39 do 0*40 godz. asfalciarza,

0*44 do 0*45 godz. pomocnika,

8*83 do 8*86 kg stopu asfaltu,

0*01 m³ miękkiego drzewa opałowego ;

0*49 godz. asfalciarza,

0*55 do 0*56 godz. pomocnika,

11*04 do 11*08 kg stopu asfaltu,

0*012 m³ miękkiego drzewa opałowego ; y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjału jak pod a), -f);

8) zalanie spoin asfaltem:

0*16 do 0*13 godz. asfalciarza,

0*18 do 0*15 godz. pomocnika,

3*55 do 3*02^ stopu asfaltu, drzewa opałowego.

483. Metr kwadr, wykonania bruku z miękkich pieńków drewnianych 8 cm szerokich, 13 do 22 cm długich, 8 do 13 cm wysokich, według poz. 480., 481., 482., ale z zasypaniem rumowiskiem lub piaskiem, albo z zalaniem zaprawą cementową, wymaga wymiaru roboty i materjałów pod temi pozycjami zawartego z tą różnicą, że zamiast zalania asfaltem należy policzyć;

A. za zasypanie spoin prze-sianem suchem rumowiskiem wa-

0-15 do 0-12 godz. pomocnika, 2-92 do 2*42 kg stopu asfaltu, 0*003 miękkiego drzewa opałowego ;

b) z pieńków 10 cm wysokich ; a) wytworzenie 94*24 pieńków 8 X cm do 55*86 pieńków 8 X 22 cm:

7*25 do 6*55 godz. cieśli,

9*42 m dyla 8 X 13 cm do 5*59 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie pieńków gorącym asfaltem : piennem lub piaskiem,

a)    w poz. 480. pod a), 8): 0*014 do 0*012 m³ rumowiska lub piasku;

b)    w poz. 480. pod b), 8):

0*004 do 0*003 m³ miękkiego drzewa opałowego;

c) z pieńków 13 cm wysokich; a) wytworzenie 94*24 pieńków 8 X 13 cm do 55*86 pieńków 8 X 22 cm :

8*55 do 7*65 godz. cieśli, 12*25 m dyla 8 *X 13 cm do 7*26 m dyla 8 X 22 cm;

ß) nasycenie spoin gorącym asfaltem :

0*64 godz. asfalciarza,

0*71 do 0*72 godz. pomocnika, 14*35 do 14*39 kg stopu asfaltu, 0*015 do 0*016 m³ miękkiego drzewa opałowego; y) ułożenie bruku: wymiar roboty i materjału jak pod a),v-

8) zalanie spoin asfaltem:

0*20 do 0*17 godz. asfalciarza, 0*23 do 0*20 godz. pomocnika, 4*63 do 3*92 kg stopu asfaltu, 0*005 do 0*004 m³ miękkiego

0*017 do 0*015 m³ rumowiska lub piasku;

c)    w poz. 480. pod c), 8): 0*023 do 0*019 m³ rumowiska

lub piasku;

d)    w poz. 481. pod a), 8): 0*008 do 0*006 m³ rumowiska

lub piasku;

e)    w poz. 481. pod b),§):

0 009 do 0-008 ms rumowiska lub piasku;

f)    w poz. 481. pod c)} 8): 0-012 do 0-01 m³ rumowiska

lub piasku;

g)    w poz. 482. pod a), 8): 0-0016 do 0*0014w³ rumowiska

lub piasku;

h)    w poz. 482. pod b), 8): 0-002 do 0-0017 w³ rumowiska

lub piasku;

i)    w poz. 482. pod. c), 8): 0-0026 do 0-0022 m³ rumowiska

lub piasku;

j)    wymiar odnośnej roboty od a) do i) włącznie mieści sie już pod 480., T), 481., y), 482., y);

B. za zalanie spoin zaprawą cementową;

a)    w poz. 480. pod a), 8): 0-60 godz. murarza,

0⁻10 godz. pomocnika,

10 •>/„ jak wyżej,

0-0047 m³ — 4 23 kg do 0*004 m3 = 3-60 kg cementu romańskiego lub 6-58 do 5*60 kg cementu port-lanckiego,

0*014 do 0 012 m? piasku, 0019 do 0016 m³ wody;

b)    w poz. 480. pod b),b): wymiar roboty jak pod a), 0*0058 ms — h’22kg do 0‘005 m³

= 4*50 kg cementu romańskiego lub 0-0059 m³ = 8-26 kg do 0-0051 w³ == 7-14 kg cementu portlanckiego,

0*018 do 0-015 w³ piasku, 0-024 do 0*020 m³ wody;

c)    w poz. 480. pod c), 8):v wymiar roboty jak pod a), 0*0075 m³=6- 75 kg do 0*0065 m³

== 5*85 kg cementu romańskiego iub 0*0077 m³ = 10-78 kg do 0*0066 m³ . — 9*24 kg cementu portlanckiego,

0-0225 do 0*0195 w³ piasku, 0*030 do 0026m³ wody;

d)    w poz. 481. pod a), 8): wymiar roboty jak pod a), 0*0026 m³ = 2*34 kg do 0*002 m³

= 1-80 kg cementu romańskiego lub 3⁻64 do 2-80 kg cementu portlanckiego,

0-0078 do 0*006 m³ piasku, 0-0104 do 0008 w³ wody;

e)    w poz. 481. pod b), 8): wymiar roboty jak pod a)> 00031m³=2-79%do0-0027 m³

— 2-43 kg cementu romańskiego lub 0*0032 m* — 4*48 kg do 0*0027 m³ = 3*78 kg cementu portlanckiego,

0-0093 do 0*008 m³ piasku, 00124 do 0-011 m³ wody;

f)    w poz. 481. pod c), 8):

wymiar roboty jak pod a), 0*0041    = 3*69 kg do

0-0035 w³ = 3*15 kg cementu romańskiego lub 5*74 do 4*90 kg cementu portlanckiego,

0-0123 do 0-0105 m³ piasku, 0-0164 do 0*0140w³ wody;

g)    w poz. 482. pod a), 8): wymiar roboty jak pod a), 0-0005 m³ = 0-45 kg do

0-0004 m³ = 0*36 kg cementu romańskiego lub 0*70 do 0-56 kg cementu portlanckiego,

0-0028 do 0-0024wody;

i) w poz. 482. pod. c, 8) : wymiar roboty jak pod a), 00009 m³ = 0-81 kg do 0'0007m3 — 0*63 kg cementu romańskiego lub 1-26 do 0-08 kg cementu portlanckiego,

0-0015 do 0-0012 m³ piasku,

0 0020 do 0-0016 m³ wody; h) w poz. 482. pod wymiar roboty jak pod a),

0-0007 m³    ==    0*63 kg do

0*0006 m³ — 0-54 kg cementu romańskiego lub 0-98 do 0-84 kg cenïentu portlanckiego,

0-0021 do 0-0018 m³ piasku,

484. Uwagi.

1. Jeżeli pieńki brukowe trzeba ułożyć na 1 cm grubej warstwie

0-0027 do 0 0021 m³ piasku, 0-003G do 0 0028 m³ wody.

asfaltowej zamiast piaskowej, należy w pozycjach 480., 481., 482. pod a), y), b), y), c)f y) w miejsce piasku policzyć 1 m² warstwy asfaltowej według poz. 164. (str..419) bez podkładu.

2.    Jeżeli zamiast podkładu betonowego będzie ułożona 5 do 8 cm gruba silnie ubita warstwa rumowiska, należy w poz. 480., 481., 482., pod a, y), b, y), c, y) — zamiast 1 m² podkładu betonowego — policzyć :

(M)5 do 0-08 m³ całkiem suchego rumowiska.

0*30 godz. pomocnika,

10 o/o' jak wyżej,

3.    W razie przełożenia bruku z pieńków według poz. 480., 481., 482. już ułożonego należy wymiar roboty pod a), y), b), y), c), y) tych pozycyj zwiększyć o 20%, a materjał policzyć w miarę rzeczywistej potrzeby.

4.    Wykonanie bruku według poz. 480., 481., 482., ale z pieńków dębowych wymaga zwiększenia o 50 % wymiaru roboty ciesielskiej pod a), oc), b)j a), c), a) i brukarskiej pod a), y), b), y), c)y y) tych pozycyj.

5.    Bruk z pieńków drewnianych sprawia mało turkotu, nie daje kurzu i z tego powodu nadaje się w przejazdach, podwórzach lub ulicach bardzo uczęszczanych; zastosowują go także w stajniach itp.

Na pieńki używa się wszelkich rodzajów drzewa; doświadczenie jednak wykazało, że najlepiej się utrzymują z drzewa szpilkowego, które jednak powinno być możliwie jednolite, bez sęków i bieli i zupełnie suche. Pieńki otrzymują zazwyczaj postać rownoległo-ścianów prostokątnych i prostych i są 8 cm szerokie, 13 do 22 cm długie i 8 do 13 cm wysokie; bywają jednak i wieloboczne lub krągłe.

Bruk z pieńków jest wprawdzie drogi i trudny do naprawy, tworzy jednak elastyczną drogę i jest dostatecznie trwały.

485. Metr kwadr, bruku z pieńków sporządzić, t. j. drzewo na 15 X 15 cm czysto w gran ociosać, ostrugać, na pieńki

porznąć i jako bruk w stosownym spadzie ułożyć na 5 do 8 cm grubej, silnie ubitej warstwie suchego rumowiska; z zasypaniem spoin rumowiskiem wapiennem miałko przesianem;¹

d)    z pieńków 25 cm wysokich trwardych :

20-50 godz. cieśli,

5 50 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod c) ;

e)    z pieńków 30 cm wysokich miękkich :

22 godz. cieśli,

5‘50 godz. pomocnika,

1170 m krąglaka 23 cm śred

a)    z pieńków 15 cm wysokich z drzewa miękkiego : *

11 godz. cieśli,

5    50 godz. pomocnika,

6    25 m krąglaka 23 cm średnicy w cieńszym końcu,

0-05 do 0-08 m³ suchego rumowiska ;

b)    z pieńków 15 cm wysokich z drzewa twardego:

nicy,

14 godz, cieśli,

0-05 do 0-08 m³ rumowiska

5*50 godz. pomocnika,

suchego ;

f) z pieńków 30 cm wysokich twardych :

27*50 godz. cieśli, *

5-50 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod e).

materjał jak pod a);

c)    z pieńków 25 cm wysokich miękkich :

16-50 godz. cieśli,

5-50 godz. pomocnika,

9-35 m krąglaka 23 cm średnicy,

0-05 do 0’08 w³ rumowiska;

g) Ogrodzenia.

486. 100 wiązek 3 m długich pręcia płotowego po 50 prętów wyciąć, związać i ułożyć:

warunków miej co wy ch: 200 godz. pomocnika, 30% za materjał.

a)    w gęstych zaroślach pręcia: i wśród bardzo niekorzystnych 100 godz. pomocnika,

60% za materjał;

b)    w rzadkich zaroślach pręcia

487. 100 kołów płotowych 3 m długich 5 X 15 do 5 X 18 cm wytworzyć łącznie ze ścięciem drzewa na pniu, przerżnięciem i połapaniem,

b) z drzewa twardego:

80 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a).

a) z drzewa miękkiego:

60 godz. pomocnika,

2*25 do 2 70m³ drzewa;

488. 100 kołów podporowych lub płotowych 2-50m długich 8 cm grubych, zresztą według poz. 487. wytworzyć; a) z drzewa miękkiego:

b) z drzewa twardego: 40 godz. pomocnika, 160 m³ drzewa.

30 godz. pomocnika,

160 m³ drzewa;

b) w rzadkich zaroślach i wśród bardzo trudnych warunków miejscowych :

10 godz. pomocnika,

12 5 °/₀ za materjał.

489. Wóz cierni naścinać, powiązać i ułożyć; a) w gęstych zaroślach cierni :

5 godz. pomocnika,

25 °/₀ za materjał;

b) bez korzeni :*

2 godz. pomocnika, 80 °/₀ za materjał.

490. 100 sadzonek do żywopłotu wytworzyć i ułożyć; a) z korzeniami:

10 godz. pomocnika,

50°/₀ za materjał;

491. Metr bież. wykonania płotu 2 m wysokiego łącznie z wbiciem kołów w ziemię:

1-25 kołów podporowych według poz. 488.,

1*50 wiązek 3 m długich prę-cia płotowego według poz. 486.

5 godz. pomocnika,

2-25 kołów po 3 m długich według poz. 487.,

492. Metr bież. wykonania płotu okolającego, 2m wysokiego łącznie z wbiciem kołów w ziemię;

a)    bez korony:

4 godz. pomocnika,

3 koły po 2*5 m długie według

poz. 488.,\

1*50 wiązek pręcia po 3 m długich według poz. 486.;

b)    z koroną z cierni:

6-50 godz. pomocnika,

3 koły po 2-50 m długie według poz. 488.,

1*50 wiązek pręcia po 3 m długich według poz. 486.,

0-50 koła według poz. 488. na szczeble do korony,

1-50 przewiązek poprzecznych 080 m długich, 8 cm grubych, do korony,

1-25 kołów podporowych według poz. 488.,

0-18 wozu cierni według poz. 489.

493. Metr bież. wykonania płotu 175 m wysokiego z cierni łącznie z zaostrzeniem i wbiciem kołów:

0*50 wozu cierni według poz. 489.

1 godz. pomocnika,

3 koły po 2'50 m długie według poz. 488.,

494.    Metr bież. żywopłotu wykonać, a mianowicie: krzewinę zasadzić, wzmacniające ogrodzenie łatowe ustawić i przez cały rok pielęgnować, t, j. zielsko usuwać, krzewiny podlewać i w miarę potrzeby świeiemi zastąpić;

c) w ziemi twardej :

8 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a); . d) za pielęgnowanie żywopłotu przez dalszych 5 lat w sposób wyżej opisany przypadnie od 1 m żywopłotu rocznie :

1-60 godz. pomocnika.

a)    w ziemi miękkiej:

3 godz. pomocnika,

1    m krąglaka 10 cm grubego,

2    m łat 4 X 5 cm,

9 do 12 sadzonek według

poz. 490., a);

b)    w ziemi średnio twardej:

5 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a);

495.    Metr bież. zasadzenia wiklin.

a) w dołkach ziemi miękkiej: 0-075 godz. pomocnika,

• 5 sadzonek wedługpoz.490.,y;

b) w brózdaeh ziemi twardej: 0-15 gódz. pomocnika,

5 sadzonek jak pod a).

496.    Metr kwadr, wykonania zarośli wiklowej,

b) w brózdaeh ziemi twardszej : 0*40 godz. pomocnika,

15 sadzonek jak pod a).

a) w dołkach ziemi miękkiej:

0*20 godz. pomocnika,

15 sadzonek wedługpoz.490.,^;

497.    Metr bież. ogrodzenia trzcinowego wykonać, a mianowicie: ziemię na 30 cm głęboko wybrać, trzcinę w stosownej ilości ustawić, u dołu przysypać i ziemię ubić, przewiązkami posplatać i u góry w równej wysokości obciąć:

1-80 godz. pomocnika,

8 wiązek trzciny po 30 cm grubych według-poz. 82.

498* Metr bież. słupa do sztachet lub parkanu przyrządzić i ustawić: t. j. słup w czworogran czysto ociosać, ostrugać, nagłówek w ostrosłup zaciąć lub zaczopować, część dolną otlić lub osmołować i wkopać, oblicza się według tablicy II. (poz. 403.) robót ciesielskich, jako „czyste ociosanie z wiązaniem“ w całej długości słupa, a za to nie liczy się otlenia lub osmołowania i wkopania dolnej jego części.¹

499. Metr bież. żłobka w słupie wyciąć dla wsunięcia desek, opierzenia, a) drzewa miękkiego:

0-50 godz. cieśli;

b) z drzewa twardego: 0*70 godz. cieśli.

b) z drzewa twardego:

500. Metr bież. ścięcia krawędzi słupa lub belki bez różnicy szerokości,

a) z drzewa miękkiego:

0>10 godz. cieśli;

0 20 godz. cieśli.

501. Metr bież. płatwy wierzchniej parkanu, czyli kaptura na 18 X 21 do 21 X 24 cm czysto z pięciu stron w krawędź ociosać, gniazda na czopy wyrobić, ułożyć i związać;¹

a) z drzewa miękkiego, a) niestruganego :

250 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1 m drzewa 18 X 21 do 21 X 24 cm zgrubsza już obrobionego ;

ß) ze wszech stron ostruganego : 3*50 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

wymiar materjału jak pod a), a) ; b) z drzewa twardego, a) niestruganego :

3*10 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, wymiar materjału jakpoda), a) ; ß) ze wszech stron ostruganego: 5-20 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a), a).

502. Metr bież. listew lub łat do podłogi lub do spoin opierzenia

o) gotowych już ostrugać i krawędzie ożłobić lub olaskować: 015 godz. cieśli; b) z drzewa twardego, a) za robotę pod a)y a):

0-20 godz. cieśli; ß) za robotę pod a), ß) :

010 godz. cieśli; y) za robotę pod a), y):

0-20 godz. cieśli;

§) za robotę pod a, $) :

0-30 godz. cieśli.'

a) z drzewa miękkiego, a) wytworzyć i przybić:

0-15 godz. cieśli,

0'33 m deski stosownie szerokiej i grubej,

3 gwoździe;

, ß) gotowych już tylko przybić :

(M)7 godz. cieśli,

1 m listwy lub łaty,

3 gwoździe;

y) gotowych już tylko ostrugać i skrawężyć:

010 godz. cieśli;

Uwaga. Jeżeli opierzenie składa się z desek 30cm szerokich, to do nabicia na spoiny potrzeba 3*67 m listew spoinowych.

503, Metr bież. deski cokołowej do sztachet, 30cm szerokiej przyrządzić, czysto z obu stron ostrugać, pomiędzy przycieś i dolną przewiązkę w żłobki obu slupów założyć i przymocować;

b) z drzewa twardego: 1-30 godz. cieśli,

a) z drze\Va miękkiego: 1 godz. cieśli,

1 m deski 4 X 30 cm;

1 m deski 4 X 30 cm.

504.    Metr bież. górnej przewiązki do sztachet na 8X1.5cm z dyla wzdłuż wyrżnąć, zaczopować, czysto zewsząd ostrugać, dziury na szczeble sztachetowe na wylot wydłótować, założyć i związać;¹

a) z drzewa miękkiego: 320 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

b) z drzewa twardego:

4-20 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

0-50 m dyla 8 X. 30 cm;

0’50 m dyla 8 X 30 cm.

505.    Metr bież. dolnej przewiązki do sztachet na 8 X 15 cm z dyla wyrżnąć, zaczopować, zewsząd ostrugać, dziury 4cm głębokie na szczeble wydłótować, założyć i związać-,¹

a) z drzewa miękkiego: 2*60 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, 0*50 m dyla 8 X 30 cm;

b) z drzewa twardego:

3-50 godz. cieśli,

0⁻20 godz. pomocnika,

0*50 m dyla 8 X 30 cm.

506.    Metr bież. szczebla do sztachet na 4X4 do 5 X 5 cm z deski wyrżnąć, ostrugać, u góry główkę, u dołu czop wyrobić i osadzić;

b) z drzewa twardego:

0-70' godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a).

a) z drzewa miękkiego:

0-50 godz. cieśli,

0-152 do 0-178 m deski 4 X 30 do 5 X 30 cm;

507.    Metr bież. kaptura do parkanu z krąglaka na 21 X 21 cm czysto w gran ociosać, po przekątni przerżnąć, dziury na czopy wyżłobić i osadzić;¹

c) jeżeli drzewo jest już z grubsza na 21 X 21 cm obrobione, to należy potrącić z wymiaru roboty:

pod a) 0-20 godz. cieśli, pod b) 0-30 godz. cieśli.

a)    z drzewa miękkiego:

1- 60 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

0-50 m krąglaka 30 cm grubego ;

b)    z drzewa twardego:

2- 10 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, J

0*50 m krąglaka 30cm grubego ;

508.    Metr bież. składowych części wiązania bramy lub furtki z dyla na 8 X 15 cm wyrżnąć, przyrządzić, ostrugać, zaczopować, ustawić i związać;¹

b) z drzewa twardego: 3*90 godz. cieśli,

a) z drzewa miękkiego:

2-90 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika,

0'50 m dyla 8 X 30 cm;

509. Metr bież. łukowego toru pod skrzydła bramy z desek 5 X 30 cm dębowych wyciąć, na nakładkę związać, kołkami przymocować i żłobek dla szyn żelaznych wydłótować; łącznie z ociosaniem i zakopaniem potrzebnych, 30 cm długich podkładek -A

0’40 m krąglaka dębowego, 25 cm grubego na kołki i pod-

0-10 godz. pomocnika, O¹50 m dyla 8 X 30 cm.

5 godz. cieśli,

0*10 godz. pomocnika, l-50m deski 5 X 30 cm dębowej, kładki.

510, Metr bież. niestruganego parkanu 2m wysokiego, z leżącemi deskami opierzenia sporządzić i ustawić, a mianowicie: słupy z krąglaka 3 m długiego, 26 cm w cieńszym końcu grubego, na 2 m czysto w gran na 18 X 13 cm obrobić, czopy u góry pod kaptur zaciosać, żłobki dla opierzenia parkanowego wydłótować, dolną część słupa do wkopania na 1 m długości z kory oczercić i otlić lub osmołować, słupy w odległości od osi do osi co 3m w ziemię silnie wkopać, deski opierzenia parkanowego poziomo w żłobki słupów wsunąć, przystosować i przymocować, kaptur z drzewa na 18 X 13 cm czysto w gran obrobić, po przekątni wzdłuż przerżnąć i przyrządzić, dziury na czopy wyrobić, założyć i przytwierdzić;¹

b)    z drzewa twardego:

920 godz. cieśli,

2’50 godz. pomocnika, wymiar, materjału jak pod a);

c)    jeżeli tylko słupy i kaptur będą dębowe, a opierzenie sosnowe. należy prócz zmiany materjału potrącić z wymiaru roboty

a) z drzewa miękkiego:

7 godz. cieśli,

1*70 godz. pomocnika, riOm krąglaka 26 cm grubego na słupy,

6⁻60 m desek 4 X 30 cm czyli 183 m³ opierzenia,

0-50 m belki na 18 X 13 cm zgrubsza już obrobionej na kaptur;    pod b):

0’60 .godz. cieśli, ' 0-80 godz. pomocnika.

511. Metr bież. parkanu 2 m wysokiego, z obu stron czysto ostruganego z opierzeniem deskami stojącemi sporządzić i ustawić, a mianowicie: słupy z krąglaka 3m długiego, 26 cm w cieńszym końcu grubego, na 2 m czysto w gran na

18 X 18 cm ociosać i ostrugać, u góry w ostrosłup zaciąć, dziury na czopy przewiązek górnych i dolnych wyciąć, dolną część słupa do wkopania na 1 m z kory odrzeć, i otlić lub oraazić, słupy w odległości od osi do osi co 3 m silnie w ziemię wkopać, podwalinę na 13 X 18 cm czysto w gran ociosać, ohyb-lować, zaczopować, żłobek na wpuszczenie desek opierzenia wydłó-tować, ułożyć i związać, przewiązki górne i dolne na 10 X 18 cm czysto w gran ociosać, ostrugać, zaczopować i ze słupami powiązać, opierzenie stojące z desek jednakiej szerokości, 4 cm grubych, przystosowanych, z obu stron czysto ostruganych, u góry stosownie zaciętych, i gwoździami przybitych uskutecznić, wraz z nabiciem listew 2X4 cm, ostruganych i skrawężonych na spoiny opierzenia;1 a) z drzewa miękkiego:

1 m podwaliny na 13 X 18 cm z grubsza już obrobionej,

19    gwoździ do opierzenia,

20    gwoździ do listew; b) z drzewa twardego:

24 godz. cieśli, •

3 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a).

16*50 godz. cieśli,

'    2 godz. pomocnika,

1*10 m krąglaka 26 cm grubego,

6*60 m desek 4 X 80 cm, czyli 1*83 m2 opierzenia,

0*45 m desek 4 X 80 cm na listwy czyli 6*72 m listew 2X4 cm,

2 m przewiązek na 10 X 18 cm z grubsza już obrobionych,

512. Metr bież. sztachet łatowych 2m wysokich, ostruganych sporządzić i ustawić, a mianowicie: słupy z krąglaka

3    m długiego na 2 m czysto w gran na 15 X 15 do 18 X 18 cm ociosać, ostrugać, u góry w ostrosłup zaciąć, dziury na czopy przewiązek dolnych i górnych wydłótować, dolną część słupa do wykopania na lm oczercić, i otlić lub omazić, słupy w odległości od osi do osi co 3m silnie w ziemię wkopać, podwalinę na 10X15 do 13 X 18 cm x czysto w gran ociosać, ostrugać i zaczopować, po nad nią dolną przewiązkę; na 8 X 10 do 10 X 13 cm czysto w gran ociosaną i ostruganą, w wysokości 30 cm umocować, w podwalinie, w słupach i dolnej przewiązce od spodu żłobki na deskę cokołową wyciąć i deskę cokołową 4 X 35 cm czysto z obu stron ostruganą osadzić, górną przewiązkę na 8 X 10 do 10 X 13 cm czysto w gran ociosać, ostrugać, zaczopować i związać, szczeble sztachetowe z łat

4    X C cm czysto ostrugać, u góry stosownie zaciąć i W odstępach * co 15 cm od osi do osi gwoździami do przewiązek zewnątrz przybić, a wreszcie od strony zewnętrznej wzdłuż obu przewiązek

czysto ostruganą, profilowaną okładzinę 4X^0 do 4X13 cm na szczeble nabić;¹.

a) z drzewa miękkiego:

1    m deski cokołowej 4 X 35 cm, 10*83 do 10*52 m łat 4X3 cm

na szczeble,

2    m deski 4 X 10 do 4 X 13 cm na okładziny,

13 gwoździ do szczebli,

8 gwoździ do okładzin; b) z drzewa twardego:

26*50 godz. cieśli,

1*50 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a).

17 godz. cieśli,

150 godz. pomocnika,

cm

1*10 m krąglaka 22 do 26 grubego,

1    m podwaliny na 10 X IB do IB XI8 cm z grubsza już obrobionej,

2    m przewiązek dolnych i górnych na 8 X 10 do 10 X IB cm już obrobionych z grubsza,

deski 4 X 32 cm lub 1*81 do 1*76 m deski 5 X 30 cm na szczeble ;

b)    z drzewa twardego:

37 godz. cieśli,

1 godz. pomocnika,

wymiar materjału jak pod a);

c)    jeżeli tylko szczeble będą dębowe, a reszta z drzewa miękkiego, należy doliczyć do wymiaru roboty poci a) obok zmiany materjału szczebli:

5*50 godz. cieśli.

513* Metr bież. sztachet zwykłych, 2 m wysokich sporządzić i ustawić, a mianowicie: słupy na 15 X 15 do 18X18 cm w sposób pod poz. 512. opisany sporządzić i wkopać, podwalinę, na 10 X 15 do 13 X IB cm czysto w gran ociosać, ostrugać, za-czopować i osadzić, dolną przewiązkę na 8 X15 cm z dyla 8 X BO mi wyrżnąć, ostrugać, dziury w niej na szczeble do 4 cm głębokie wy-dłótować, zaczopować i związać w wysokości 30 cm nad podwaliną, żłobki (do osadzenia i przymocowania deski cokołowej 4 X B5 cm obustronnie ostruganej) w podwalinie, słupkach i dolnej przewiązce od spodu wyciąć, górną przewiązkę na 8 X 15 cm z dyla wyrżnąć, ostrugać, zaczopować i dziury na szczeble na wylot wydłótowac, szczeble 4 X 4 do 5 X 5 cm z deski wyrżnąć, ostrugać, główki u góry pozacinać, osadzić i przymocować;¹

a) z drzewa miękkiego:

26-50 godz. cieśli,

1 godz. pomocnika,

1*10 m krąglaka 22 do 26 cm grubego, na słupy,

1 m podwaliny na 10 X 15 do 13 X 15 cm z grubsza już obrobionej,

1 m deski cokołowej 4 X 35 cm,

1 m dyla . 8 X 30 cm na przewiązki,

10*86 do 10*55 m łat 4X1 lub 5X5 cm, czyli 1*36 do 1*32m

h) Stopnie i policzki schodowe.

514. U w agi. i

1. Szerokość l schodów, czyli długość stopni schodowych w świetle nie powinna być mniejsza niż 60 cm, a schody takie powinny służyć nie więcej niż dwom ludziom do użytku*, zresztą schody poboczne, piwniczne i strychowe otrzymują l = 0*80 do 1 m, schody w budynkach mieszkalnych piętrowych l — 1/10 do 125 m, w szkołach i teatrach l — 1*50 m, w szpitalach 1*60 m, w budynkach publicznych l = 2 do Sm.

Szerokość b i wysokość h przekroju stopni są we wzajemnym związku, zależnym od normalnej wielkości kroku, którą ze względu na kobiety i dzieci ustalono na 68 cm w poziomie; długość ta podczas stąpania po stopniach skraca się o podwójną wysokość h stopnia i stąd pochodzi znany wzór

Wysokość h przekroju stopni mieści się w granicach 12 do 20 cm, a mianowicie: w pałacach i budynkach publicznych li — 12 do 14 cm, av szpitalach h — 18 cm, w mieszkaniach h = 14 do 16 cm; stopnie schodów pobocznych, piwnicznych i strychowych otrzymują A = 16 do 20 cm. Stopnie zresztą jednego i tego samego piętra powinny mieć zawsze jednaką wysokość.

Wzór 1. daje co do szerokości stopni dopuszczalne wyniki jedynie dla li — 12 do 18 cm ; zaś dla h = 20 cm, b — 68 — 2 X 20 = 23 cm i jest już niedopuszczalne ze względu na niebezpieczeństwo zdrowia ludzkiego; w ogóle szerokość b stopnia zarówno prostego jak i klinowego w linji podziału, odległej 40 do 45 cm od ściany, nie powinna zejść niżej 27 cm, a tylko wyjątkowo do 26 cm.

Praktyczny wzór

b = 52 — 4/a h

daje dla .każdej wartości h, dopuszczalne b; używają także wzorów: dla Ji < 14cm.

b = 48 — h

zaś dla h > 19 cm

¹

Zob. poz. 483., 484.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

580

Ustawy budownicze zresztą normują rozmiary l, b, h stopni schodowych.

2.    J)la zapobieżenia zbytniemu znużeniu chodzenia po schodach trzeba się starać, aby poszczególne ramiona schodowe nie zawierały więcej, niż po 12 do 20 stopni. Szerokość podestów powinna mieć. według możności pełną ilość kroków normalnej długości po 63j a prócz tej ilości jeszcze jedną szerokość b stopnia. Z reguły jednak szerokość B podestu powinna być równa szerokości l ramienia schodów; w mieszkaniach zazwyczaj B = 125 m.

Podesty wykonuje się w ten sposób jak stropy.

3.    Domy mieszkalne piętrowe powinny mieć prócz schodów głównych także schody poboczne i spełniają wtedy dobrze swe zadanie, jeżeli żaden punkt budynku nie jest od nich więcej odległy niż 40 m.

•4. Drzewo przeznaczone na schody powinno być zdrowe, zupełnie suche, proste i bez sęków. Na policzki i podstawki używają jedliny i sośniny; na stopnice dębiny; na policzki schodów kręconych także dębiny; na toczone szczeble poręczy schodowych brzeziny, buczyny, dębiny, gruszy, śliwy, jasionu, klonu, orzecha, mahoniu itp.; wszakże na poręcz mniej Avystawną wystarczy drzewo szpilkowe.

5.    Schody drewniane otrzymują stopnie wsuwane albo też stopnie nasadzane. W pierwszym razie zarówno stopnice, jak i podstawki wsuwa się w żłobki, wycięte w policzkach .na głębokość około 2 cm, z pozostawieniem jednak pod najniższym wyciętym żłobkiem, jeszcze co najmniej 5 cm szerokiej nienaruszonej grubości policzka; w drugim razie wyrzyna się w policzkach zęby w postaci stopni, z pozostawieniem jednak conajmniej 12 cni szerokiej nienaruszonej grubości policzka, nasadza się na stopnice z podstawkami i przymocowuje śrubami. Schody ze stopniami nasadzonymi są mniej wytrzymałe od schodów ze stopniami wsuwanymi.

6.    Schody drabiniaste mają jedynie stopnice w policzki wsuwane bez podstawek; szerokość tych stopnic wynosi 35 cm, wysokość stopnicy ponad stopnicą 20 do 23 cm, a odległość pozioma przednich ich brzegów 25 cm.

Szerokość schodów drabiniastych wynosi 90 cm; strychowe do okien wyłazowych są cm szerokie.

Zwykła drabina — o ile ma służyć zamiast schodów — otrzymuje szczeble drewniane, odległe wzajemnie co 27 do 30 cm.

515.    Metr bież. sporządzenia prostych policzków schodowych z dyli 6 do 10 cm grubych, 25 do 30 cm szerokich, z wycięciem żłobków dla stopni i z wszelką potrzebną robotą ciesielską;¹

b) czysto ostruganych, a) miękkich:

3*20 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, 105m dyla jak pod a); ß) twardych:

3-90 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, 105 m dyla jak pod a).

a) nieostruganych, a) miękkich:

210 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

105 m dyla 6 do 10 cm grubego, 25 do 30 cm szerokiego; ß) twardych:

2 60 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika, l'05m dyla jak pod a);

516.    Metr bież. wykonania policzków schodowych prostych lub łamanych, dla schodów wachlarzowych, z dyli 6 do 10 cm grubych, 25 do 30 cm szerokich, jak pod poz. 515. ;!

b) czysto ostruganych, a) miękkich :

4- 70 godz. cieśli,

0’20 godz. pomocnika, 1*05 m dyla jak pod a); ß) twardych:

5- 80 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, 1*05 m dyla jak pod a).

a) nieostruganych, a) miękkich:

3*20 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1-05 m dyla 6 do 10 cm grubego, 25 do 30cm .szerokiego;

ß) twardych:

4 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*05 m dyla jak pod a);

517. Metr bież. wykonania policzków dla skrętów schodowych lub dla krętych schodów z dyli 6 do 10cm grubych, 25 do 30 cm szerokich, zresztą jak pod poz 515.

b) czysto ostruganych, a) miękkich:

12-60 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

1*05m dyla jak pod a); ß) twardych:

15*80 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*50 m dyla jak pod a).

a) niestruganych, a) miękkich:

8*40 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

1-05 m dyla 6 do 10 cm grubego, 25 do 30cm szerokiego; ß) twardych:

10*50 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*05m dyla jak pod a);

518.    Metr bież. wykonania stopnie prostych z dyli 5 do 8 cm grubych -,¹

105 m dyla jak pod a), «); ß) twardych:

2*40 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*05 m dyla jak pod a); c) czysto ostruganyeh z wałkiem i płytką, a) miękkich:

2-60 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

110 m dyla jak pod a)₉ a)( ß) twardych:

3*20 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

110m dyla jak pod a).

a) niestruganych,

a)    miękkich:

1*80 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika,

1-05 m dyla 5 do 8 cm grubego i stosownie szerokiego*,

ß) dębowych:

1*60 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*05 m dyla jak pod a);

b)    czysto ostruganyeh bez wałka,

a) miękkich:

1*80 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

519.    Metr bież. wykonania stopnic klinowych z dyli 5 do 8 cm grubych *,¹

ß) twardych:

3*40 godz. cieśli,

0*20 godz. .pomocnika,

1*05 m dyla jak pod a), a); c) czysto ostruganyeh z wałkiem i płytką, a) miękkich:

3*70 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*10 m dyla jak pod a), a); ß) twardych:

4*70 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*10 m dyla jak pod a), a).

a) niestruganych,

a)    miękkich:

1*80 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1*05 m dyla 5 do 8 cm grubego, stosownie szerokiego;

ß) twardych:

2*40 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

105m dyla jak pod a);

b)    czysto ostruganyeh bez wałka,

a) miękkich:

2*40 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

105 m dyla jak pod a),a)\

520.    Metr bież. wykonania podstawki pod stopnice z desek 3 do 4 cm grubych, 15 cm szerokich, z wyrobieniem żłobku i przymocowaniem;¹

a) ź drzewa miękkiego:

1*60 godz. cieśli,

105 m łaty 10 do 13 cm grubej, lub 0-2?m dyla 7 cm grubego;

522. Metr bież. porączki schodowej zaokrąglonej z dyla stosownie grubego wyrżnąć, według danego przekroju wykroić, wyokrąglić, czysto ostrugać i przymocować ;2 a) z drzewa miękkiego:

. stopni wysoka, a jej porączkę należy zaopatrzyć metalowymi lub drewnianymi guzikami w ten sposób, aby zsuwanie się po nich było niemożliwe.

Porączki wykonują z polerowanego drzewa dębowego, olchowego, bukowego, mahoniowego, orzechowego i naśrubowuje się na płaskie sztaby żelazne.

523. Metr bież. stopnia z kłody wyrobić, osadzić i przy

do

055deski jak pod a)-,

521. Metr bież. wykonania porączki do schodów z dyla wyrżnąć, według danego profilu wykroić, ostrugać i przymocować ;!

b) z drzewa dębowego:

2*60 godz. cieśli, materjał jak pod a).

4-20 godz. cieśli,

0 55 m dyla 10X30 cm ;

Uwaga. Poręcz schodowa musi być conajmniej 1 m ponad przednią krawędź

a) nie ostruganej, a) z drzewa miękkiego:

1*00 godz cieśli,

0-10 godz. pomocnika,

0'55 m deski 3 X 30 do

4 X 30 cm; ß) z drzewa twardego: 1-30 godz. cieśli,

0'10 godz. pomocnika,

mocować ;2 a) niestruganego,

a)    z drzewa miękkiego:

1-40 godz. cieśli,

0 55 m belki na 30X34 cm zgrubsza już ociośanej; ß) z drzewa dębowego:

1*80 godz. cieśli, materjał jak pod a);

b)    czysto struganego,

a) z drzewa miękkiego:

3 00 godz. cieśli, b) czysto ostruganej, a) z drzewa miękkiego:

1 *60 godz. cieśli,

0-10 godz. pomocnika, 0#60 m deski 3 X 30 4 X 30.cm; ß) z drzewa dębowego:

2-10 godz. cieśli,

0'10 godz. pomocnika, 0*60 m deski jak pod a).

b) z drzewa dębowego: 5*30 godz. cieśli, materjał jak pod a).

0-55 m belki na 30X34 cm zgrubsza już ociosanej; ß) z drzewa dębowego:

4-00 godz. cieśli, materjał jak pod a);

c) za wyrobienie wałka z płytką dolicza się, do b), a):

1*43 godz. cieśli; do b), ß):

198 godz. cieśli.

² Zob. poz. 514. i 530.

1-05 m dyla 5 do 8 cm grubego, stosownie szerokiego,

524» Metr bież. wykonania stopnie prostych 5 do 8 cm grubych, z podstawkami 3 do 4 cm grubemi, do 16 cm wysokiemi, z wyrobieniem żłobków;1 a) nieostruganych,

a)    z drzewa miękkiego:

2- 30 godz. cieśli,

0 30 godz. pomocnika,

1-05 m dyla 5 do 8 cm grubego, stosownie szerokiego,

0 55 m deski 3X30 do 4X30 cm na podstawkę ;

ß) z drzewa dębowego:

2*90 gędz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, materjał jak pod a);

b)    czysto ostruganych bez wałka,

a) z drzewa miękkiego:

3- 40 godz. cieśli,

030 godz. pomocnika,

0*60 m deski 3X30 do 4X30 cm ; ßj z drzewa dębowego:

4-50 godz. cieśli,

0 30 godz. pomocnika, materjał jak pod a);

c) czysto ostruganych z wałkiem i płytką,

a) z drzewa miękkiego:

*    4-20 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika,

1’10 m dyla jak pod b), a); ß) z drzewa dębowego:

5*30 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

525.    Metr bież. wykonania stopnia łącznie z policzkiem, stopnicą, podstawką i poręczą wymaga: ¹

0‘36 m poraczki,

1 do 2 szczebli poręczowych.

0 30 m² stopnicy,

0*20 m³ podstawki,

0-25 w² policzka,

526.    Metr. bież. wykonania stopni klinowych ze stopnicami 5 do 8 cm grubych, z podstawkami 3 do 4 cm grubemi, do 16 cm wysokiemi, z"wyrobieniem żłobku; ¹

b) czysto ostruganych bez wałka,

a) z drzewa miękkiego:

4- 00 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a), ß) z drzewa dębowego:

5- 50 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, materjał jak pod a), a);

a) nieostruganych, a) z drzewa miękkiego:

2- 80 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika,

1-05 m dyla 5 do 8 cm grubego, stosownie szerokiego,

0-55 m deski 3X30 do 4X30 cm ; ß) z drzewa dębowego:

3- 70 godz. cieśli,

0 30 godz. pomocnika, materjał jak pod oc);

HO m dyla jak pod a), oc),

z) czysto ostruganycli z wałkiem i płytką,

a) z drzewa miękkiego:

5-30 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika,

0 60 m deski jak pod a), oc); ß) z drzewa twardego:

6-80 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

0 50 godz. pomocnika, materjał jak pod a); b) czysto ostruganycli, oc) z drzewa miękkiego: 7*90 godz. cieśli,

0-50 godz. pomocnika, materjał jak pod a), cc); ß) z drzewa dębowego: 10-60 godz. cieśli,

0*50 godz. pomocnika, materjał jak pod a), oc).

527. Metr bież. wykonania schodów 1 m szerokich, z policzkami 16X18 cm i ze stopnicami 4 ào 5 cm grubemi, bez podstawek; i a) nieostruganych, a) z drzewa miękkiego:

6*50 godz. cieśli,

0-50 godz. pomocnika,

2 m belki na 16X18 cm z grubsza już ociosanej,

6*70 m desek 4X80 do 5X80 cm na stopnice,

14 gwoździ; ß) z drzewa twardego:

8*70 godz. cieśli,

528. Metr bież. wykonania schodów, jak pod poz. 527. ale z policzkami 18X21 cm i z opierzeniem od strony zewnętrznej ;1 a) nieostruganych, a) z drzewa miękkiego:

10-60 godz. cieśli,

0 60 godz. pomocnika,

2 m drzewa na 18X21 cm zgrubsza już ociosanego,

6*70 m desek 4X30 do 5X80 cm na stopnice,

3*35 m desek 4X30 cm na opierzenie,

17 gwoździ deskowych,

14 gwoździ łato wy ch;

ß) z drzewa dębowego:

14-10 godz. cieśli,

0 60 godz. pomocnika, materjał jak pod a); b) czysto ostruganych, a) z drzewa miękkiego:

12 godz. cieśli,

0-60 godz. pomocnika, materjał jak pod a), oc); ß) z drzewa dębowego:

16-10 godz. cieśli,

0-60 godz. pomocnika, materjał jak pod a), oc).

529. Metr bież. wykonania schodków strychowych do chodnika na jętkach ułożonego, wraz z podstawkami z drzewa miękkiego ;

a) z desek 4X30 cm:

b) z dyli 5X30 do 8X30 cm: 0-80 godz. cieśli,

4 m dyli 5X30 do 8X30 cm, 0*50 m drzewa 10X13 cm.

0-60 godz. cieśli,

4 m desek 4X30 cm,

0*50 m drzewa 10X13 cm na podstawki,

10 gwoździ;

530. Obliczenie wytrzymałości schodów. Z uwag odnośnych wypowiedzianych pod poz. 296. i 514. wynika, że rozmiary przekroju stopni schodowych są z reguły niemal stałe; dlatego też mniejszą lub większą wytrzymałość stopni uzyskuje się głównie zapomocą podparcia ich w mniej lub więcej miejscach w miarę wytrzymałości materjału, znanej zazwyczaj z doświadczenia, — i wśród zwykłych warunków budowlanych nikt nie oblicza wytrzymałości stopni. Gdyby wszakże zaszła konieczność statycznego ich obliczenia, należy zastosować zwykłe wzory wytrzymałości na wygjęcie z uwzględnieniem istniejących norm, wydanych przez inżynierów i architektów, a zawartych w „części trzeciej“ dzieła, oddział C, rozdz. X. Ponieważ głównym materjałem stopni jest kamień naturalny lub sztuczny (beton, żelbeton), więc zajmiemy się obliczeniem zespołu tego rodzaju schodów.

1. Obliczenie wytrzymałości trawersy żelaznej, podpierającej ramię prostych schodów dwuramiennych ze stopniami kamiennymi, jednym końcem wmurowanymi.

Rysunek 30.

f-

<x\

L-a

Niech oznacza h wysokość, b szerokość przekroju stopnia, l długość jego w świetle, X długość wmurowania, względnie podparcia każdego z obu końców, a kąt nachylenia ramienia schodów, a zatem

tg a = y; L — B{C = DL\ (rys. 30. i 31.) przedstawia długość

rzeczywistą ramienia schodów, L' = ABX = DEZ długość rzutu poziomego tego ramienia, a stąd L'— L cos a; gdy zaś cos a —

\/l + tg*a \Jbz 4- h*’

więc ostatecznie

L' = L cos a =

L \fb* + h*

Ciężar własny jednego ramienia tych schodów oblicza się w następujący sposób:

Z rys. 30. widno, że przekrój stopnia ad e i j Jc = a c g mk, dałej j k = c d=$, d e = i j = o, a k = h: a c = b\ zaczem powierzchnia przekroju stopnia

• a c} gdy zaś k n ß t g a =

(a k--\-k n-}-n m)-\-c g

Jt

cos OL

, c g — k n -j- n m, więc F —

\/b~ + hĄ

b, a przyjąwszy y jako ciężar

1 mz kamienia na stopnie, otrzymamy ciężar jednego stopnia h

gs~ ( 2 ⁺ ^ 6 + 8

Ponieważ gs jest ciężarem stopnia, którego powierzchnia poziomego rzutu jest (l 4-2 X) b, więc ciężar gt przypadający na 1 m3 tego rzutu wynika z proporcji

a po podstawieniu

(14~ 2 X)

9i '• 9» = 1 : {l 4- 2 X)' b, czyli gi = wartości z wzoru 2

Zwykle ß = (M)2 m, o = 0-05 m, stąd

*+0-02 *+0-05 ÆB-r

Ciężar własny wszystkich stopni ramienia

Jeżeli go jest ciężarem 1 m poręczy, gt ciężarem 1 m trawersy, zaś g' = go~P gt, to stosunek tej sumy g\ odniesionej do 1 m rzeczywistej długości ramienia, do podobnej sumy gz długości n ramienia, odpowiadającej długości 1 m rzutu poziomego ramienia, jest dokładnie taki sam, jaki zachodzi między rzeczoną długością a jej rzutem 1 m długim; będzie zatem

\Jb3 4- h*

cos a

g' •• 9z = ¹ *•n, 9¹ = gdy zaś n =

więc

9z=9'

\/ b ~ 4- JP

= (9o~h9t)

sjb* 4-^

a cały ciężar własny poręczy i trawersy ramienia

\Jb* 4- h)

G₀ = L' g₂ = L' (go-^gt)

Wreszcie jeżeli p jest ciężarem użytkowym 1 ni² rzutu poziomego ramienia, to całe jego obciążenie użytkowe Pu = L' l p

Z wyznaczonych wyżej ciężarów i obciążeń jednostajnych pionowych będzie działać na trawersę ramieniową D E\ lub Bt C (rys. 3ł : szematyczny przekrój linearny wzdłuż schodów)

4-5

(Gs 4- Pu) 4- Go — g

(l 4- 2 \)    2    4- ß

4-

\Am-/ćA

b J

T “H l P 4- 2 (go 4- gt)

to i-*

X (l 4- 2 X) ( g 4- ß ^ 4- §

\Jb* 4- ft²'

- L (/bmźx

Y 4- l p 4- .2 fÿo 4- gt) X

\/pT{_ &2

dla uproszczenia można napisać

Ç₁ = _2_L' Z qt=~-L l qi cos a.

a stąd

10

2i =

11

i: i

jako średnie obciążenie całkowite przypadające na 1 poziomego rzutu ramienia schodów.

Siła Qi zaczepiona pośrodku długości trawersy, daje się rozłożyć na składowe: S prostopadłą i N równoległą do trawersy, wartość zaś tych składowych wynika z rys. 31.:

N= Y L ^+² V (^y + P y + §

\Jb2 -f- ^2

13

S — Qi cos a = Qi

N = Qi sin a, gdy zaś sin a =

\Jbz-\-

= Vï — cos2 a — \l i —

h

6' = y L (; + n>||+py+8 \/&2 -f- P

więc N =

&2 -t- b/Z> \Jb2 -f- 7^’

-, a po podstawieniu wartości za z wzoru 9:

Y 4- l p 4-

4- 2 (g₀ 4- gt)

= <?i

\Jb*-hhz 12

+ 2 (gr + gt)\/!Et»\    = g, ,___

J J J2 + Ä2 v/⁶³+Ä3

albo w uproszczonej postaci na podstawie wzoru 10.:

S =~2 L' ¹

\/b2 -4_ &2

b*-hh*

14

X = fL' r*t

7*

\Jb2 4- 7^2

&2-|-7i2

15

Składowej TV nie bierze się w rachubę, gdyż z wyjątkiem stosunkowo wcale nieznacznego ciężaru własnego trawersy, działającego na jej wyboczenie, składowa ta usiłuje przesunąć stopnie i poręcze wzdłuż trawersy, a zatem nie wpływa wcale na jej wytrzymałość. Jedynie składowa S będzie działać na wygjęcie trawersy, a moment zgjęcia jej w kg cm:

100

100

SL= 16 U

&2-p A3

4-a

\/&3 Ja'

X 4- l p 4- 2 (go 4-

(1 + 2 1) +ß b

\Jb2 4" 7*3

10

albo w uproszczonej postaci

100

7>2

Jf == L3--

IG ja 4_ ja

Wreszcie moment oporu M

W = gdy zaś dla trawers ki = 1000 kg jem2, więc

h- 2 (g₀ 4-

\Jb2 4- h*

y -4- l p -b

62

62 4-^2

18

albo w uproszczonej postaci

63

^=Î6Ôi2

19

We wszystkich wyżej jak i niżej wyprowadzonych wzorach należy rozumieć ciężary względnie obciążenia w kilogramach, a rozmiary w metrach.

PRZYKŁAD I.

Na wysokość piętra mieszkalnego 3-90 m od podłogi do podłogi zaprojektowano schody proste, dwuramienne, 1*3 m w świetle szerokie, ze stopniami kamiennymi 0*15 m wysokimi i 0*33 m szerokimi, wmurowanymi jednym końcem na 010 m, a drugim tyleż wsparte na trawersie; obliczyć przekrój trawersy.

Z tych danych wynika: ilość stopni i =

= 26, na każde

390 045

26

ramię przypada — 1 = 12 stopni, h = 0'lo m, 6 = 0-33 w,

l — 1*3 m, X = 040 m, L' = 12X0*33 = 3*96 m, cos a =

y/Q-332 4- 0-153

0-33

\/0-332 4- 0-152 = P098459, sin a =

= 0-9103664,

cos a

0-33

0-15

\/0-332 4- 0-153 = 0-828767, sin» a = 01712328, L = L'

0-413803, cos2 a =

= 3-96X1*098459,

cos a

L = 4-35 m\ przyjąwszy wreszcie, że j = 2400 Jcgjm³, obciążenie użytkowe według norm inżynierów i architektów w mieszkaniach = 400 fcgjmz, g₀ = 20 kgjm, gt = 18 kglm, ß = 0'02 m, = 0 05 w, otrzymujemy największy moment zgjęcia z wzoru 16 100    0-332

* = 16 X ⁴'³⁵² X 0 33M-Ó:15^ (1-30 + 2X0-10) I-g- + 0 02X

0-15

\/0-332 + 0-152

-JX2400-+- 1-3X400+2 (20-ł- 18)X X \/°'33a + 0153 = 98-0145X1103-88288 = 108196-52854

0-33

0-33

M = 108196-58 kgcm, a moment oporu M 108196-53 1000

Ponieważ według „tablicy I. trawers“ „Część trzecia“, oddział C, rozdz. III., pod a), trawersa Kr. 15 daje moment oporu 110*89 cm³, więc jest ona dostatecznie wytrzymała pod ramię projektowany cli schodów.

W=

kb

= 108*20 cm³.

Ten sposób obliczenia jest wprawdzie krótki, ale nie daje właściwego przeglądu statycznego; dlatego też pójdziemy z obliczeniem za wzorami wyżej wyprowadzonymi, a mianowicie: według wzoru 4. ciężar własny stopni

+ 0-02 X

0-15

0*33

4- 0-05 X

y/0-333' 4- 0TV

2400 =

0-33

= 333*6 kgm²; ciężar wszystkich stopni ramienia według wzoru 5.:

Gs = 3*96 (1*3 + 2X0*10) 333*6 = 1981*584 kg ciężar poręczy i trawersy według wzoru 6.:

9%, — (20 4- 18)

y/p-333 4- 0153

= 41*74 kg na 1 m rzutu poziomego; ciężar poręczy i trawersy całego ramienia według wzoru 7.:

Go = 3*96X41*74 = 165*29 kg\ wreszcie obciążenie .użytkowe całego ramienia według wzoru 8.:

Pu = 3*96X1-3X400 = 2059*20 kg.

Obciążenie trawersy ramieniowej według wzoru 9.:

0*33

Qt = Y (1981*584 4- 2059*20) 4- 165*29 = 2185*68 kg

składowa prostopadła do trawersy według wzoru 12.: 0*33

S= 2185*68

y/0-332 4- 0*153

.- = 1989*76876 kg, składowa równo-

legła 1^=2185*68

0*15

\/0*333 4- 0*153

= 904*44 kg, moment zgjęcia

według wzoru 16. :

100

M = -g“X 1989*77X4*35 = 108193*74 kgcm, a moment oporu M 108193*74 kb ~~    1000

co się zgadza zupełnie z wynikiem obliczenia poprzedniego.

2. Obliczenie wytrzymałości trawersy, podestowej, dźwigającej prawą pachę podsklepienia podestu schodów wiszących, prostych, dwuramiennych.

108*20 cm³,

Niech oznacza Lx długość, B szerokość podestu (rys. 31.), s strzałkę podsklepienia, qz = gA-p całkowite obciążenie 1 m3 podestu, gdzie g jest ciężarem własnym, p obciążeniem użytkowem, to całkowite jednostajne obciążenie podestu Bp ⁼⁼ L\ B q₂

20

z którego przypadnie połowa na trawersę At A₂ (rys. 32.)

21

1 , 1 —Bp =Pt = y Lt B qv

22

Nadto począwszy od A] (rys. 32.) na części trawersy, równej szerokości l schodów, będzie się wspierać jednostajnie całym swym ciężarem górne ramię wiszące, i jeżeli qx jest średnim całkowitym ciężarem 1 m³ rzutu poziomego ramienia w pojęciu wzoru 11., to będzie ciężar całkowity całego ramienia Pr = L' l qi

gdzie L\ gt, l mają znaczenie z wzorów poprzednich.

Wreszcie działa na trawersę parcie poziome podsklepienia, wywołane lewą połową całkowitego obciążenia podestu, i jeżeli H₀ jest parciem poziomem na 1 m długości trawersy, mającem punkt zaczepienia w połowie grubości klucza sklepienia, to siła pionowa

powodująca to parcie jest -gB q₂ X 1 = 9 B q%-

Temu parciu H₀ przeciwdziała takie samo obciążenie prawej połowy podestu,, mające wypadkową — ze względu na płytkość

łuku sklepienia — w odległości około B\ gdy zaś warunkiem

statycznym takiego podsklepienia jest równanie momentów, odniesionych do punktu, leżącego po środku grubości sklepienia w pasze (w którym to razie ramię momentu parcia poziomego H₀ równa się prawie strzałce sklepienia, t. j. y = 8), otrzymamy więc

OOI

stąd

Ho s    B q₂ -j-'=

Bz q2

23

21

Ho =

a parcie działające na całą długość Lx trawersy

B³ qz

H = IB Li=Li -~

Największy moment zgjęcia w kgcm, wywołany pionową siłą Pt według wzoru 21.:

100

100 1

M"t = -g-Pt Lx = -g -. y IĄ B q₂

i największy, znany zresztą ze statyki moment zgjęcia pionowej siły, ciążącej w sposób według wzoru 22.:

’ loo / i \ loo / i v

2 Pr 1 i¹ - 2 Lj - 2 L' ¹² 2> i¹ ~ 2 lJ 26 dają sumę momentów

M"r =

M" = M"t-h M"r = 50 -§BL\ qz-hL'l^qi ( 1

■)1

27-

2 Lx

W obliczeniu momentu parcia poziomego według wzoru 24. względnie 23. trzeba się liczyć z jednem, lub kilkakrotnem poprzecznem zakotwieniem trawersy, gdzie każde miejsce zaczepienia kotwi jest właściwie podparciem trawersy; założywszy więc, że kotwie dzielą długość trawersy na równe części, otrzymamy największy moment zgjęcia, jeżeli trawersa ma jedną tylko kotew po środku swej długości, czyli jeżeli ma trzy punkta poziome podparcia:

100 H Lx 100 B'i qz

^< = TT-ir • ¥-.== 32

= 0-390625

²³ 28

a jeżeli ma dwie kotwie, czyli cztery punkta podparcia:

100 H Lx 100    B* q₀

M'² = T • 3 • 3 ⁼ "72    17

Jeśli TFzjest momentem oporu względem osi x przekroju dla sił pionowych, zaś Wy momentem oporu względem osi y przekroju trawersy dla parcia poziomego, i jeśli stosunek

= 0-17361

B* iß

29

Wx

yy = c, to ponieważ M" = k" Wx, M\ = k' Wy musi być

M\=hWx = Mn-hcM,i

M'

Wx

Wy

= k"-hk'<^kb, M"-f

Wx

wy

wreszcie

W ten sam sposób wyniknie

30

M”

wy =

Z „tablicy I. trawers,, („Część trzecia“, oddział C, rozdz. III.) wybiera się trawersę najodpowiedniejszą i oblicza c z obu jej momentów

kb

31

oporu; jeżeli po wstawieniu c, względnie —we wzory 30. i 31. wypadnie WX) względnie Wy równe, lub mało co mniejsze od momentu odnośnego trawersy wybranej, to jest ona dostatecznie wytrzymała; w przeciwnym zaś razie trzeba wybór i obliczenie powtarzać aż do skutku.

PRZYKŁAD II.

Schody kamienne w budynku mieszkalnym, wiszące, proste, dwu-ramienne, z podestem podsldepionym cegłami na trawersie na 015 m w kluczu grubo, o strzałce s = 0*15 m, z nasypką 8 cm grubą nad wierzchołkiem podsklepienia i z posadzką kamionkową; szerokość podestu B = l⁻4 m, długość Lx — 3 m, a reszta rozmiarów jak w przykładzie I. Obliczyć trawersę podestową.

Ciężar własny 1 m² podestu wynosi około 500 kg, obciążenie użytkowe jak w przykładzie I. 400 kg, a całkowite obciążenie g₃ = 500-b400 = 900 kg\m²\ stąd według wzoru 20. całkowite obciążenie całego podestu

Pp = 3X1*40X900 = 3780 kg, z czego przypada na trawersę

3780

Pp = Pt — -j~ = 1890 kg.

Z wzoru 11., a na podstawie obliczeń w „przykładzie I.“ wypada średni ciężar całkowity 1 m² poziomego rzutu ramienia -Qx *    2185-68

<Zi = 2 . -jTj = 2X3^0x173 = 849-14 kgjm² z czego przypada:

385*— kg/ni2 34-14 kg/ni2 30*— kg\m2 400-— kg\m²

na ciężar własny stopni .

na ciężar własny poręczy

na ciężar własny trawers

na obciążenie użytkowe .

Stąd ciężar całkowity całego ramienia górnego wiszącego według wzoru 22.:

Pr = 3-96Xl-3X849-14 = 437P37 kg. Parcie poziome całego podsklepienia według wzoru 24.:

H— 3X1*4²X900X

4410 kg.

8X0*15

Momenta zgjęcia pionowe według wzorów 25., 26., 27.:

M" =

100

100

X4371-37X1-3 (l

Pt Z/j —ł— 2 Pr 1 ^1 1-3 \a

2 Li

= 12-5 X1890 X 3 4-50 X

M" = 70875 •+- 174347-72 =

= 245222-72 kgcm\ moment zgjęcia parcia poziomego według wzoru 28. :

100 H

1T ’ 2 * 2

4410    3

= 12-5 X X~2 = 41343-75 kgcm.

M\ =

Wreszcie momenta oporu: pionowy i poziomy według wzorów 30.

Z „tablicy! (zob. „częśćtrzecia“, odział C, rozdz. IIIo^ trawers“ widać, że na przykład dla trawersy Nr. 28 stosunek pionowego

= 8-32, — = 0-12, stąd

609*06

7317

Wx =

245222-72 + 41343-75 X c

1000

245222-72X7+ 41343*75

1000

momentu oporu do poziomego c =

Wx =

245222-72+41343-75X8-32

1000

= 589-20 < 609-06

Wy =

245222-72X0 120 + 41843*75

= 70-77 <73-17

1000

więc trawersa Nr. 28 jest zupełnie wytrzymała w obu kierunkach.

Dalszy rachunek tą samą drogą wykazuje, że trawersy Nr. 24 a do 26 włącznie są za słabe; wreszcie Nr. 28a trawersy, której

1

= 6-625 i — = 015, daje Wx = 519*12 < 734-19 cm*,

734-19

110-82

oraz Wy = 7813 < 110-82, okazuje się w porównaniu do trawersy Nr. 28 za silny i nieekonomiczny, gdyż 1 m jego waży o 61-94— —53-93 = 8-01 kg więcej.

3. Obliczenie wytrzymałości trawersy podestu płaskim łukiem podsklepionego schodów prostych, dwuramiennych, ze stopniami jednym końcem wmurowanymi drugim na trawersie wspartymi; wszelkie zresztą oznaczenia pozostają jak poprzednio.

Na trawersę podestową działają — oprócz obciążenia pionowego według wzoru 21. i parcia poziomego podsklepienia według wzoru 24. — nadto jeszcze siły odosobnione w tych miejscach, gdzie się wspierają trawersy ramienia schodowego górnego i.dolnego, a mianowicie:

Wypadkowa wyznaczonego wzorem 10., względnie 9. obciążenia całkowitego ramienia górnego Qi = -ÿ- L' l = + L l qi cos a będzie działać pionowo w środku długości trawersy ramieniowej, jak widno z rys. 31., w którym linia D E₁ jest właściwie podłużną osią ramienia górnego, zaś Bi C dolnego. Rozłożywszy na składową prostopadłą S i równoległą N do położenia trawersy, otrzymamy

32

S = Qi cos a N— Qy sin a

¹

Zob. poz. 514. i 530.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Q,

■ ex

Rysunek 31.

\m.

a\

, 4V>'

\E, iPięAro

_L

ts

'/y

V H'i

-V

.A

-U-

->i

Pode si!

a'

-A S

v;

•-H

-•HT---!

a.

*•

A'

-IŹ

~7

;a

•B, Porter

y//////////////////////////////////////////////////////////^^^

składowa S wywołuje na oporach D i Ei ciśnienia, ^ z których każde wynosi S-, nadto na dolnej oporze D działa także skła-

dowa N. Rozłóżmy dalej siły & i N na tej oporze występujące, na składowe pionowe i'poziome w sposób z rysunku widoczny, będzie więc na podstawie wzoru 32. i 33.:

Fj ' == S cos a = ęy Qi cos³ a,

Vi* = N sin a= Q± sin³ a, stąd

wreszcie wypadkowa obu odosobnionych sił pionowych na oporze D

cos³ a 2 sm³ a

- 0i

1 — sin- a 4- 2 sin² a

1 -f- sm³ a

Fi = 0i.-2“

= -j- L' l (1 -j- sm³ a) q₂.

34

Składowe poziome na tym oporze D działają wręcz przeciwnie, a mianowicie:

Hi — ~2 S sin a = ~2 Q₁ sin a cos a, Hx" — N cos a — Qy sin a

2 sin a cos a

cos a ; stąd wypadkowa Hx — //*" — Ht' = QL sin a cos a

= Qi s^n a cos a> gdy zaś sin a cos a =

sin 2 a

—2—> wi5e

Qi

H\ =    sin 2 a.

W miejscu C trawersy podestowej, gdzie się wspiera górny koniec trawersy dolnego ramienia, występuje jedynie pionowa składowa V₁’ i pozioma    ta ostatnia jednak działa w kierunku

przeciwnym, jak w miejscu D. Ponieważ w C zachodzą zupełnie te same warunki obciążenia jak w miejscu Ei górnego ramienia (rys. 31.), więc i tu bezwzględna wartość:

1 ‘ 1 1

V₂ = Vy ' =    S cos a — Qi cos² a = -^ L' l q^ cos² a

35

36

Qx

i/o =    S sin a = ^ Q\ cos a sin a = -j-sin 2 a

a zatem ta sama wartość jak we wzorze 35.

Odosobnionych obu parć poziomych na oporach C i D według wzorów 35. i 37. nie uwzględnia się, gdyż są nieznaczne i zostają zniesione parciem poziomem podsklepienia według wzoru 24., które działa wręcz przeciwnie; gdyby wszakże wypadły zbyt wielkie, to trzebaby trawersę podestową w miejscach C i D stosownie usztywnić. W obliczeniu statycznem trawersy podestowej bierze się więc w rachubę tylko siły Pt, Vu V₂ i H według wzorów 21., 34., 36. i 24.

37

Największy moment zgjęcia wskutek siły Pt 100 1

100

100

Mt " = -g- Pt Lx = -g - . y L\ B q₂ = ~ j- B q₂    .

38

Jeżeli ei oznacza poziomy odstęp wzajemny obu trawers ramieniowych, e₂ zaś każdej z nich od odnośnej ściany klatki schodowej w metrach, to Li — ei -+- 2 e₂, co podstawione we wzór poprzedni daje

Mt " = 25 B q₂

— 25 B q₂ e₂

*i³

4 e₂

■hei-he₂

39

Największy moment zgjęcia wskutek sił odosobnionych pionowych Vi i F₂, — których układ i działanie na trawersę podestową Ax A₂ widać z rys. 32., — będzie leżeć w miejscu zaczepienia jednej z tych sił. Zachodzi więc potrzeba obliczenia momentów w punktach zaczepienia C i D obu tych sił i wyznaczenia w tym celu przedewszystkiem obu oddziaływań Oj i 0₂ na    0,

Rysunek 32.

0t

oporach. Z równania mo-    t

--er-

> meutów Ox L₁ — Vi (e₄ 4-4- e₂) '■— V₂ e₂ = O, oraz

*Ł

z równań 34. i 36. wynika Vj (4 4- 4)    V2 e2

Lt

= ą-j-1 V qx [eA (1 4- sin² a) 4-2 e₂]

0₂ Lx — V₂ (ei 4- e₂) — Vt e₂ = 0 stąd łx 2 Ob + ez) A- V₁ e₂

40

0₂ =

l L' [4 (1 — sin² a) 4- 2 e₂]. ^

4 Ll

Momćnta zgjęcia M"d i M"c w Jcgcm w miejscach zaczepienia

Li

D i C sił Fj i V₂

M"d = 100 O{ e₂ ==. 25

l L'

- (Zi 4 [4 (1 4- sw² a) 4- 2 4]

M"c — 100 [Oj (4 4~ 4) — Fj 4] — 25

? L'

â'i }[ei (1 -+- sin² a) 4-

43

4- 2 4] (4 “l⁻ 4) — 4 (1 -F sxn² oł) (4 4- 2 41

a po wymnożeniu i, uproszczeniu l V

<h 4 I² (ei -F 4) — ei (1 Ar sin² a)].

Doliczywszy moment M"t do momentu M"d i do M"c otrzymamy ostatecznie^ dwa momenta sił pionowych, a mianowicie w przekroju D:

M'\ = M’\ -h M"d = 25 ea jB q., (-X- -i-el + e₂) -4

M"c = 25

44

4 e₂

Li

<h [«1

(1 4- sin² a) 4- 2 e₃]j

45

zaś w przekroju C M"₂ = M"tA-M"c

= 25    IB q₂ ^

«i³

4 e₂ _t_ei+e2

l L’

X («1 + «s) — «1 (1 -H »i»³ a)]j

46

40

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

z których uwzględnia się oczywiście ten, którego wartość okaże się bezwzględnie większą.

Działanie wyznaczonego wzorem 23., względnie 24. poziomego parcia podsldepienia na trawersę podestową przedstawia się w sposób następujący. Miejsca C i D z powodu, iż się na nich wspierają trawersy obu ramion schodowych, są właściwie punktami podparcia względem sklepieniowego parcia poziomego H. Chcąc więc wyznaczyć największy moment tem parciem wywołany, trzeba sobie wyobrazić, że rys. 32. przedstawia trawersę podestową Ax A₂ w rzucie poziomym, i że z przedniej strony linji Ax A₂ działa parcie H jednostajnie, a z przeciwnej znajdują się punkta podparcia Ax, D, C, A₂. Według metody inż. Clapeyrona dla belki w czterech punktach podpartej, jednostajnie ale w każdem polu odmiennie obciążonej, można ustawić 4 — 2 = 2 równania według typu:

Mo U A- 2 Mi (lo 4- h) 4- M₂ lx =    ((ioPoA-qx l^)-h^EJX

y* — Vi

47

Mx lx 4-2 M₂ (Jx 4- l₂) 4- M₃ l₂ — ^ (qx Px A-q^ ^2)    6 E J X

48

x(Ł

w których l₀, lx, l₂ są odstępy podpór, q₀, qx, q₂ jednostajne obciążenia jednostki długości pól, M₀, Mx, M₂, M₃ momenta zgjęcia na oporach, y₀> 24? 2/2? 2/s różne odległości podpór od przyjętej linji poziomej, E spółczynnik sprężystości, J moment bezwładności przekroju belki.

Po podstawieniu odnośnie do naszego zadania l₀ = e₂, lx = ex h = e2, qo = qi=q₂ = Ho, y₀ = yx=y₂=y₃, M₀ = Max,Mx =

—    Ma, M₂ = Mc , M₃ = Ma₂, a nadto ze względu na sposób podparcia (jako wolny) trawersy w punktach Ax i Ą, M₀ = M₃ =

—    Max =Ma₂ = 0, oba powyższe równania przybiorą postać

Ho

49

2 Md (fi₂ 4- ćj) 4- Mc ex = ^ (ßg³ 4~ ^i³)

50

Md <4 4- 2 Mc (e₂ 4-    ^ (y^³ 4- ^i³)*

Ponieważ zarówno z układu obu tych równań, jakoteż ze sposobu parcia i symetrycznego rozmieszczenia podpór widno niewątpliwie, że Md = Mc, stąd

2 Md (e₂ -f- ei) H~ Md ej — ^ (e₂* -4- £]³)

Ho

Ho

Md (2 e₂ -i- 2    -+- e*) = ^ - (<?₂³ -t- e,³) wreszcie największy moment

zgjecia

/J₀    ć₂³-f-ei³

4 * 2    -f- 3

gdzie wartość JJ₀ Avynika z wzoru 23.

W skład każdego momentu zgjęcia wchodzi długość belki, względnie jej pól jako czynnik dwa razy, a mianowicie: raz jako mnożnik obciążenia jednostki, dający w iloczynie cale obciążenie, czyli silę, a drugi raz jako ramię momentu, dający w iloczynie właściwy moment; pierwszy czynnik z istoty rzeczy występuje zawsze w pierwszej potędze, drugi w dowolnej. Chcąc więc nasz moment według wzotu 51. wyrazić w kilogramcentymetrach, należy stosownie do tych uwag i powyższych założeń dać mu następującą postać stosowną:

Ho e₂ (100 e₂)a-ł-^ (100^)3    100 t

=    ~ 100 (2 «₂ + 3 «,)    2 «g -)-3 «J

a po podstawieniu wartości JJ₀ z wzoru 23.

H[ e₂³ -h gj3 8 s 2 e₂ = 3 et ‘

W = 25.

= 100 Md

51

52

53

PKZYKŁAD III.

Obliczenie wytrzymałości trawersy podestowej schodów w powyższym właśnie wywodzie szczegółowo określonych, z tern jednak nowem założeniem, że wzajemny odstęp poziomy ramieniowych trawers ei = 0 40 m, a poziomy odstęp każdej z nich od najbliższej równoległej ściany klatki <?₂ = 130 m.

Inne zresztą określenia i rozmiary pozostają te same, jak w poprzednich przykładach.

Jednostajne pionowe obciążenie trawersy podestowej według

„przykładu II.u:    = Pt = 1890 kg.

Odosobniona siła pionowa w miejscu J> według wzoru 34. 1 + sin² a

Vi=Q i

gdy zaś według „przykładu I.u

2185-68 2 X

= 2185-68 kg, zaś sin² a = 0-171233, więc \\ =

Xl'171233,    = 1279*97 kg\ parcie poziome odosobnione na tym

oporze D według wzoru 35.

ment według wzoru 42.:

M"d — 1117-791X1*3X100 = 145312-83 kgcm\ moment zgjęcia według wzoru 43.

M''c = 100 X [1117-791 (0-4 4- 1-3) - 1279*97 X 0*4] = = 138825-57 kgcm\ ostatecznie momentu według wzorów 45. i 46. W\ = M"t 4- M"d = 70875 4- 145312-83 = 216187-83 kgcm,

M"₂ = M"t 4- M"c = 70875 4- 138825-57 = 209700*57 kgcm.

Ponieważ M'\ > if"₂, więc moment M'\ w miejscu zaczepienia D siły Vi jest największym momentein zgjęcia, i ten też uwzględnić trzeba jedynie w dalszym rachunku.

Wreszcie największy moment parcia poziomego według wzoru 52.

względnie 53. 1470

M' =

2185-68

sin 2 a, sin 2 a = 2 sin a cos a, gdy zaś według

Hi==

„przykładu I.K sin a = 0-413803, cos a = 0-910366, więc sm 2 a = = 2X0-413803X0-910366=0-753424, stąd ^=546-42X0-753424 = , = 411-69 odosobniony ciężar pionowy drugi według wzoru 36.:

V₂ =    . 2185 68 cos² a, gdy zaś cos² « = 0-82876, więc

V₂ = 1092-84X0-828766 = 905*71 kg\ odosobnione parcie poziome w punkcie C według wzoru 37., jak poprzednio H₂ — HL— 41169 kg ; parcie poziome jednostajne podsklepienia według wzoru 23. 1-43X900 8X0-15

obu odosobnionych sił poziomych w punktach C i D, wynoszących razem 2 iZj = 2X411*69 = 823*38 kg — jest tak duże, że je całkiem znosi, i dlatego niema potrzeby liczenia się z niemi.

Moment zgjęcia obciążenia pionowego według wzoru 25.

100

M"t = -^~X1890X3 = 70875 kgcm-,

H₀ =

& q₂

= 1470 kgjm, które — w porównaniu do

oddziaływanie na oporze Ax według wzoru 40. *1279-97 (0-41-3)+ 905-71X1-3

<V=

= 1117-791 kg, stąd moj

1-33 4-0-43

4~X~2Xi'-3 4-3XQ:r X 100 = 367,50 X 0-595 X 100 = = 21866-25 kgcm.

Właściwie zamiast całego tego liczenia można było dojść do tego samego wyniku krótszą drogą, obliczając wprost z wzorów 45. i 46. momentu zgjęcia sił pionowych; zrobimy to więc dodatkowo dla sprawdzenia rzetelności całego rachunku.

(    /    0-43

1-3X3-96

W\

-h 0-4 -f- 1-3

= 25X1’3 |1‘4X900    4^1-3 '

. X 849-14 [0-4XH7123+2X1-3]} = 32-5 j2180-768.94-t-447H5815 = 216187 63 kgcniy

1-3X396 3 X

i¥"₃ = 25X1*3 1-4XÖ00X¹

0-43

4_ 0-4    1*3

4X1-3

X 849-14 [2 (0-4 -t- 1*3) — 0-4 X 1*17123]J- =32-5 2180-76894 +

-I- 4271-5589? = 209700-65 kgcm.

Wyniki zatem zupełnie zgodne z poprzedniem obliczeniem.

Obliczone właśnie wyżej momenta zgjęcia: sił pionowych M'\ i parcia poziomego M' z pomocą wzorów 30. i 31. i normalnej „tablicy I. trawers“ prowadzą do wyniku sposobem próbnym, wskazanym w „przykładzie II.“, że trawersa Nr. 24. jest pod zamierzony podest schodowy dostatecznie wytrzymała i ekonomiczna. Stosunek

398-76

W = 7-89 4=0-1267,

bowiem jej momentów oporu c=

W'x

W\~

wstawiony we wzory 30. i 31. wskazuje następujące momenta oporu

liczonej trawersy podestow ej : Wx = 388-74 c 398-76, Wy = 49*26 <c > 50-53 cm*.

4. Obliczenie podkładek pod trawersy przeprowadza się sposobem w uwadze 5. pod poz. 615. wskazanym na podstawie wzorów 03. do 07. tam zawartych.

i) Krążyny i gzymsy.

53Î* Uwagi. Krążyn czyli łuków deskowych, względnie dylowych istnieje dwa rodzaje, a mianowicie:

1. Krążyna Philiberta de F Orme a, francuskiego architekty z XVI. wieku, składa się z dwu do czterech równoległych do czoła krążyny warstw, utworzonych z wycinków pierścieniowych 15 do 2‘5 m długich, najmniej 20 cm szerokich, niestruganych, wykrojonych z desek lub dyli 4 do 6 cm grubych; wycinki te układa się na pełną spoinę dokładnie ostruganą i szczelną, prostopadłą do łuku i zbija wzajemnie silnymi gwoździami kutymi z sze-rokiemi głowami, kołkami dębowymi lub czopami, albo ściąga śrubami. Gwoździe wbija się rzędami poprzecznymi i powinny być kilka centymetrów^ dłuższe od grubości krążyny, by końce ich można po drugiej stronie starannie pozaginać.

Krążyna ta jest bardzo sztywna i dlatego nie wywiera parcia bocznego; wymaga jednak ścinania wiele drzewa, ma poprzecinane

włókna podłużne, wiele spoin czelnych i przekrój niedający sie dostosować do natężeń wynikłych z zespołu.

2.    Krążyna Emyego, francuskiego pułkownika z XIX. wieku, składa się z desek możliwie długich, 4 do 6 cm grubych, 15 do 20 cm szerokich, płasko na sobie w ilości cztero do dziesięciokrotnej ułożonych, następnie wygiętych razem i śrubami lub na-przemian opaskami strzemiennemi żelaznemi w odstępach mniej więcej co 1 m ściągniętych. Krążyna ta ma wprawdzie mniej spoin czelnych, nie wymaga wcale ścinania drzewa i daje się w przekroju swym dostosować do istniejących natężeń zespołu; natomiast jako mało sztywną trzeba ją wiązać kotwiami z ujmą dla wolnego przekroju przestrzeni zabudowanej.

Z tego też powodu krążyny tej nie używa się w budownictwie lądowem.

3.    W nowszych czasach łączą oba te systemy krążyn razem w rodzaj przekroju trawersy, którego górny i dolny pas tworzą krążyny Emyego, a trzon krążyna de 1’Ormea.

4.    Krążyn wyżej opisanych używają z wielkim pożytkiem jako więzarów dachowych na znaczne rozpiętości w odstępach co 4 do 5 m tam, gdzie poddasze ma tworzyć jedną całość z resztą przestrzeni zabudowanej, a zastosowanie jętek lub innego rodzaju zespołu jest niedopuszczalne.

Krążyny zresztą służą jako pomocnicze rusztowanie do wykonania sklepień o pełnym luku znacznej rozpiętości.

532.    Metr bież. wykonania zwykłej krążyny sklepieniowej z desek 4 cm grubych;¹

b) twardych: r05 godz. cieśli, materjał jak pod a).

a) miękkich:

080 godz. cieśli,

2'50 m deski 4X30 cm,

14 gwoździ;

533.    Metr bież. wykonania krążyny systemem de l'0r-nea dwuwarstwowej z dyli 5 cm grubych do dachów lub stropów, wraz z ustawieniem i związaniem; ¹

b) z dyli twardych: 1*80 godz. cieśli, materjał jak pod a).

a) z dyli miękkich:

1*30 godz. cieśli,

2-25 m dyli 5X30 cm,

12 gwoździ;

534.    Metr bież. wykonania krążyny do kopuł na wieżach z ustawieniem i związaniem;¹

b) dwuwarstwowej systemem de rÖrmea,

a) ż dyli miękkich:

a) jednowarstwowej, a) z dyli miękkich: 1*80 godz. cieśli,

0-40 godz. pomocnika, 1*77 m dyli 5X30 cm, 2 gwoździe*, ß) z dyli dębowych: 2*40 godz. cieśli,

0*40 godz. pomocnika, materjał jak pod a)*,

3*20 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

2*48 m dyli 5X30 cm,

6 gwoździ; ß) z dyli dębowych:

4*30 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika, materjał jak pod a).

535.    Metr bież. wykonania krążyny na wieżach ze spoinami ezelnemi na półżłobki łączonemi, z ustawieniem i związaniem;¹

b) trój warstwowych, a) z dyli miękkich 5—6 cm grubych :

7*70 godz. cieśli, materjał jak pod a), a); ß) z dyli twardych jak pod a), ß)i 9*45 godz. cieśli, materjał jak pod a), a).

a) dwuwarstwowych,

a) z dyli miękkich 5—6 cm grubych:

4*30 godz. cieśli, materjał stosownie do rozmiarów krążyny;

ß) z dyli twardych 5—6 cm grubych :

5*25 godz. cieśli materjał jak pod a);

536.    Metr bież. wj konania gzymsu drewnianego według danego przekroju z czystem ostruganiem, osadzeniem

Y) o wysokości przekroju 30—37 cm:

8*00 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, materjał jak pod a);

8) o wysokości przekroju 40—45 cm:

10*50 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, materjał jak pod a);

b) z drzewa twardego trzeba zwiększyć robotę pod a) do 8) włącznie o jedną trzecią część.

537. Metr bież. wykonania gzymsu dachowego, czysto ostruganego według danego przekroju, z osadzeniem i przymocowaniem ;

3*50 m dyli 5 X 30 cm,

9    gwoździ dylowych,

5 gwoździ deskowych-,

8) o przekroju 35 X 40 cm:

11 godz. cieśli,

4    m dyli 5 X 30 cm,

10    gwoździ dylowych,

5    gwoździ deskowych ;

b) z desek lub dyli twardych trzeba zwiększyć robotę pod a) do y) włącznie¹ o jedną trzecią część.

a) z desek lub dyli miękkich,

a) o przekroju 20 X 25 cm:

7 50 godz. cieśli,

3*50 m desek 4 X 30 cm,

9 gwoździ silniejszych,

5 gwoździ słabszych i ß) o przekroju 25 X 30 cm:'

9    godz. cieśli,

4-10 m desek 4 X 30 cm,

10    gwoździ silniejszych,

5 gwoździ słabszych-, y) o przekroju 30 X 35 cm:

10 godz. cieśli,

538. Metr bież. wykonania gzymsu dachowego czysto ostruganego według danego rysunku z osadzeniem i przymocowaniem ;

y) o przekroju 30 X 35 cm: 10 50 godz. cieśli,

1 m krąglaka 42 cm grubego w cieńszym końcu;

8) o przekroju 35 X 40 cm: 13 godz. cieśli,

1 m krąglaka 47 cm grubego w cieńszym końcu;

b) z drzewa twardego trzeba zwiększyć robotę pod a) do 8) włącznie o jedną trzecią część.

a) z drzewa miękkiego,

a) o przekroju 20 X 25 cm:

7 godz. cieśli,

1 m krąglaka 32 cm grubego w cieńszym końcu;

ß) o przekroju 25 X 30 cm:

8-50 godz. cieśli,

1 m krąglaka 37 cm grubego w cieńszym końcu;

j) Wbijanie pali.

539. Uwagi.

1. Pale (piloty) drewniane przed wbijaniem w ziemię należy odkorzyć i zaopatrzyć ostrzem w cieńszym końcu pnia; gdyż wbite tym końcem tkwią mocniej w ziemi, a nadto podczas wbijania otrzymują uderzenia w odziomek, który jest na to wytrzymalszy niż wierzchołek. Ostrze pala z natury rzeczy musi być krótsze do ziemi twardej, a dłuższe do miękkiej.

Głowy pałi ucina się równo i nasadza się na nie w stosownein zacięciu pierścień kuty żelazny celem ochrony od rostrzępienia.

Pal przeznaczony do wbicia w ziemię żwirową, kamienistą lub drzewiastą trzeba okuć butem żelaznym lanym lub kutym z ostrzem stalowem, ważącym 2*5 do 10 kg, _ zaopatrzonym łapami, które się wpuszcza w drzewo i przybija silnie gwoździami.

Grubość d pala krągłego w cieńszym końcu zależy, ściśle od jego długości l, jak to wykazuje praktyczna formułka 0*12 4-0*03 l, albo d = 0-15 -ł- 0*0275 l w metrach; i tak pal 6 m długi powinien mieć d == 0*12 -f- 0 03 X 0 = 0*30 m, albo d = 0*15 4- 0*0275 X 0 = 0 315 m. Długość pali może dojść do 20 m, nie powinna jednak przekraczać 12 do 16 m, gdyż inaczej fundamentowanie wypada za drogo.

2. Pale żelbetonowe systemu Hennebiquea dają się użyć z powodzeniem zamiast pali drewnianych; przewyższają je nadto znaczną trwałością, która nie zależy od wysokości stanu wody wziemnej i kosztują stosunkowo niewiele. Najkorzystniejszym przekrojem pala okazał się trójkąt równoboczny o bokach 38 do 50 cm długich, z wierzchołkami ściętymi na 6 cm; jednakże często utrzymuje się także i kwadrat.

Wkładki żelazne tworzą pręty 26 mm grube w narożnikach pala, z przewiązkami 6 mm grubemi w odstępach co 20 cm, spojone u dołu w silne ostrze, zakończone butem stalowym. Beton musi być z najlepszego cementu portlanckiego bardzo starannie zarobiony w stosunku 1: 3 czyli 1: 1*2 : 3 (zob. tablicę pod poz. 123) i ubity. Ubijania dokonuje się w formach opierzonych najkorzystniej w postawie pala stojącej; po 8 dniach usuwa się opierzenie, a w 4 do 5 tygodni później można pal użyć do wbicia. Do tego celu używa się stosownego kafaru z wbijakiem do 2500 kg wagi, spadającym z wysokości 1*5 do 1*7 m; głowę pali chroni nakrywa, złożona z kilku płyt żelaznych, ołowianych i drewnianych.

, 3. Przyrządy do wbijania pali są rozmaite, a mianowicie:

a)    Wbijak ręczny, tak zwana baba ręczna jest to kłoda dębowa z czterema kabłąkami, służącymi do dźwigania jej przez 4 ludzi na wysokość 1 m podczas wbijania pali; waga jej powinna być taką, aby na każdego z ludzi przypadło nie więcej, niż 15 do 16 kg.

b)    Kafar pętlicowy ma wbijak żeiazny lany 150 do 600 kg wagi, podnoszalny zapomocą liny z pętlicami przez 10 do 40 ludzi. Podczas wbijania trzeba się postarać, by każdy robotnik miał miejsca 0*5 do 0*6 m² i przestrzegać, by nie miał do dźwigania

więcej niż 15 do 1 bkg wagi wbijaka*, praca zresztą kafaru wypada najkorzystniej, jeżeli ciężar wbijaka równa się ciężarowi pala lub go przewyższa. Katar ten ma tarczę linową drewnianą lub żelazną o średnicy 0*5 do 06 m, linę 4 do 5 cm, a pętlice 10 do 13 mm grube; w minucie wykonuje się nim 30, a dziennie 4000 do 5000 uderzeń z wysokości 1*2 do 1-5 m. Katar pętlicowy zresztą nadaje się szczególnie do małych robót, wymagających częstego przestawiania go, do palisad i tam, gdzie ziemia sypka lub gdzie głębokość wbijania jest nie wielka.

Wytrzymałość pala tym kafarem wbijanego uważa się za dostateczną, jeżeli po 25 uderzeniach wbijakiem 300 kg wagi z wysokości D25 m włazi tylko na 5 cm w ziemię.

Do przesunięcia kataru 10 do 12 m wysokiego, lekkiego potrzeba sześciu, a ciężkiego do dwudziestu ludzi.

c)    Kafar sztuczny ręczny ma wbijak 600 do 800 kg ważący z wysokością uderzenia 2 do 8 m i wymaga 4 do 5 ludzi, zajętych podnoszeniem wbijaka windą, Każdy z tych ludzi pracujący siłą 15 do 16 kg i ćhyżością 0-8 misek wykonuje pracę 11 do 13 kgmlsek. Do ziemi sypkiej piaskowej i moczarowej kafar ten jest nieodpowiedni; nadaje się jednak dobrze do piasku zbitego, żwiru i sprężystej gliny.

d)    Kafar sztuczny parowy jest urządzony i wyposażony jak poprzedni z tą różnicą, że windę względnie wbijak porusza maszyna parowa; do obsługi potrzeba tu jeszcze 3 ludzi więcej, ale skutek mechaniczny jest około 4 razy większy. Kafar ten za-stosowują do robót, wykonywanych na rusztowaniu pływającem, a wytrzymałość pala nim wbitego uważa się za dostateczną, jeżeli po 10 uderzeniach wbijakiem 500 kg wagi z wysokości 6 m wlezie niegłębiej niż 10 cm.

e)    Kafar parowy porusza wbijak bezpośrednio, a więc bez windy. Zwykle używany kafar parowy uderza w minucie 75 do 100 razy wbi-jąkiem do 2500 kg wagi z wysokości 0-8 do lm, albo 3 do 10 razy w minucie wbijakiem ważącym 750 do 1000 kg z wysokości 2 do 6 w ; do tego kafaru potrzeba maszyny o sile 4 do 6 IIP. Kafar parowy używa się do palisad, oraz gdy grunt jest piaskiem płynnym lub ziemią moczarową, przeplataną żwirem i piaskiem.

4. Sposób wbijania. Na miejscu, po wybraniu ziemi do stosownej głębokości, wytycza się palikami numerowanymi miejsce wbicia każdego pala i ustawia kafar na progach ułożonych na ziemi lub na rusztowaniu. Następnie ustawia się pal do wbicia

przeznaczony na swojem miejscu ręcznie, gdy nie jest dłuższy niż 6 m, lub z pomocą osobnych rusztowań, lin i łańcuchów, gdy jest dłuższy i cięższy. Wbijanie poczyna się lekkiemi uderzeniami aż do ustalenia pala we właściwej postawie; następnie prowadzi się je prawidłowo okresami, obejmującymi po 20 do 30 uderzeń bezpośrednio po sobie idących, zaś po każdym okresie nastaje przerwa przez 2 do 3 minuty; okres taki nazwiemy „pędem“. Skoro wreszcie po 20 do 30 uderzeniach pal albo wcale w ziemię nie włazi, albo zaledwie kilka milimetrów, a wbijak pocznie się odbijać czyli „skakać“, to wykonuje się jeszcze 2 do 3 pędy i na tern kończy wbijanie. Zauważano, że pal taki po upływie kilku dni znowu poczyna włazić w ziemię pod uderzeniami kafara, co tłómaczy się ustaniem napięcia w ziemi, wywołanego poprzedniem ciągiem ubijaniem; dlatego też podczas budowli ważnych należy po wbiciu pala podejmować na nowo wbijanie po jednej lub po więcej przerwach kilkudniowych.

Jeżeli wbijak spadając nie dosięga głowy pala, nakłada się na nią stosownie długi kawał pilotu (dochodzący do kilku metrów), jako przedłużenie pala, połączone z nim zapomocą trzpienia żelaznego; przedłużenie to zowie się pachołkiem i powoduje zawsze znaczną stratę skutku wbijania.

5. Udźwig pali wbitych. Stosownie do przeznaczenia odróżniamy pale w ziemne, które są wbite w ziemię na całą swą długość, i pale sterczące; a dźwigalność ich zależy od głębokości wbicia oraz od twardości i mocy ziemi. Gdy zaś każda odnośna budowa zawiera dokładne dane co do wielkości jej ciężaru Q, który ma się oprzeć na dźwigalności pali, więc skoro będzie znaną także i dźwigalność p jednego pala wbitego, to potrzebna ilość pali wyniknie z ilorazu

¹ P

Cała jednakże trudność polega na wyznaczeniu właśnie dźwigalności pala, a jedyną pewną drogą jest tu przeprowadzenie próby co do potrzebnej głębokości wbijania i dopuszczalnego obciążenia pala w każdym danym razie na miejscu budowy. W tym celu wbija się zwykle cztery pale tak, by tworzyły kwadrat, układa na nich pomost i obciąża tak długo, aż się okaże zagłębianie pali w ziemię; ze sposobu włażenia pali w ziemię podczas wbijania i obciążania wyznacza się potrzebną głębokość oraz dopuszczalną ich dźwigalność.

Wbicie pala w ziemię zupełnie mocną i twardą do takiej głębokości, co do której stwierdziły próby, że nieruchomość jego jest zapewnioną, zowie się wbiciem do bezwzględnej stałości. Gdzie jednak takie wbicie jest niemożliwe z powodu, że ziemia nie jest dość zbitą i twardą i gdzie -wystarcza wbicie pala do pewnej tylko próbą wyznaczonej głębokości, to wbicie takie zowie się wbiciem pala do względnej stałości.

W ziemię zupełnie twardą i mocną wbija się pale w ziemne w regule na głębokość 2 do 3 m.

Pal sterczący, wbity przez warstwę ziemi sypkiej aż do warstwy zupełnie twardej i mocnej, można ze względu na wytrzymałość wyboczalną obciążyć 20 kg jem², a pal wziemny 40 kg jem* powierzchni głowy pala. Jeżeli jednak pal wbito do względnej stałości, t. j. jeżeli obciążeniu pala przeciwdziała jedynie tarcie ziemi o powierzchnię wbitą pala, to dźwigalność jego daje się wyznaczyć jedynie próbami obciążenia na miejscu prowadzonemi czas dłuższy.

Wogóle krótkie gęsto wbite pale — w równych zresztą warunkach — są wytrzymalsze, jak pale długie a rozstawione.

Dopuszczalne obciążenie, czyli dźwigalność pali wbitych do względnej stałości daje się obliczyć także zapomocą istniejących licznych wzorów,¹ a to na podstawie wielkości zagłębienia wskutek ostatniego uderzenia wbijakiem. Wprawdzie wzory te — jak przykłady niżej wykazują — dają odmienne, a zatem niepewne wyniki dla tych samych zresztą warunków, i dlatego trzeba je w każdym razie sprawdzać i prostować zapomocą prób na miejscu budowy; zawsze jednakże tworzą one cenną podstawę do obliczeń ogólnych i ułatwiają wielce przeprowadzanie i korzystanie z próbnych doświadczeń.

W praktyce budowlanej najczęściej zastosowują wzór Brixa, według którego graniczne obciążenie pala w kilogramach :

* Q*<]

e{Q + ï)³

gdzie Q ciężar wbijaka, ą ciężar własny pala w kilogramach, h wysokość uderzenia wbijakiem w milimetrach, e zagłębienie pala wskutek ostatniego uderzenia w milimetrach; stąd dopuszczalne obciążenie czyli dźwigalność pala w kg:

¹ Wzory takie zestawili: Redtenbacher, Rankine, Eytelwein, Weissbach, Artmann, Brix, John Sanders, Nystron, Trautwine, Hurtzig, Wellington i inni.

-•łJi

ft Q² q

m e(Q-i-q)^

gdzie spółczynnik pewności ni — 4 do 8 w miarę mniejszej lub większej ważności budowy.

Jeżeli T oznacza całkowitą głębokość wbicia pala, n ilość spo-trzebowanych do tego uderzeń wbijakiem, zaś e średnią wielkość zagłębienia pala po każdem uderzeniu, to T =• n e\ gdy zaś na podstawie poprzednich wzorów:

ft Q² q 1 i< Q² q e-p(Q -+-q)2 - n> r V-+- 2)3 W1?C

ft ę² 2

W razie, gdy pal trzeba wbijać za pośrednictwem pachołka, ważącego qx kilogramów, to dopuszczalna dżwigalność pala:

/l (Q-+-q)2

____ft Q² g ffi²

^ w ei (Q H- ^i)² (gy-t- q)2 gdzie et jest wielkością zagłębienia pala wskutek ostatniego uderzenia za pośrednictwem pachołka w milimetrach.

Dla gliny zwykłej i glinki czystej lepsze wyniki daje wzór, zestawiony na podstawie doświadczeń Hurtziga (zob. „Hütte“, 21. wydanie z r. 1911, str. 227)

P == — 650 e -t- \/422500 7* +1300 Q h w którym litery mają to samo znaczenie, jak poprzednio. Wzór Woltmanna

ft Q²

e(Q q)

+ Q~^~q

stosowany bywa często także z opuszczeniem ostatnich obu wyrazów :

ft Ql

e(Q + q)

Oczywiście ,pale sterczące, wbite do względnej stałość} trzeba liczyć także i na wyboczenie.

PRZYKŁAD I.

Pal dębowy 6 m długi o przeciętnej średnicy d — 0*30 m wbity do względnej stałości wbijakiem 600 kg wagi z wysokości 1-5 m, zagłębił się wskutek ostatniego uderzenia na 5 mm\ obliczyć wielkość dopuszczalnej dżwigalności pala.

Ciężar własny 1 m pala jest: 0*3² X XjT X 800 = 56 52 kg, a całego pala: q = 56*52 X 6 = 333*12 ^ 340 kg.

Według wzoru 2.:

== 41.557 kg

h <?2 q 1500 X 6002 X 340 P = e(Q + qf⁼ 5 (600 -t- 340)3

stąd dopuszczalna dźwigalność z czterokrotną pewnością według wzoru 3.:

P 41557

₄    & 10389 kg.

p = ~

L m

Gdyby ziemia, w której pal tkwi, była zwykłą gliną, trzebaby dla pewności obliczyć dźwigalność według wzoru 6.:

P = — 650 X 5 -h V⁴²²-⁵⁰⁰ X 5² 4- 1300 X 600 X 1500 = = — 3250 4- 3135931^31109 kg zaś dopuszczalna dźwigalność z czterokrotną pewnością:'

31109

= 7777 kg.

Licząc dalej dźwigalność tego pala według wzoru 7. otrzymamy: 1500 X 600

P— 5“(6Ö(j+'34(j) ⁺ 600 4-340 ==114.893-62 4-940 ^ 115894 kg

stąd dopuszczalna dźwigalność z 10krotną pewnością: 115894

p = nur

= 11.589 kg\ a według wzoru 8.:

114893

11.489 kg.

P — 10

Z porównania tych czterech wyników widać, jak niepewne są istniejące różne wzory- gdy jednakże dają one bądź co bądź bardzo pożądane i cenne wskazówki orjentacyjne, więc obok wzorów, których trzeba przynajmniej kilka w każdym razie uwzględniać, zachodzi konieczna potrzeba przeprowadzania także jeszcze odnośnych prób wbijania i obciążania na miejscu budowy, w celu uzyskania pewniejszych odnośnych wskazówek.

Praktycy wogóle uważają wzór 2. Brixa, jako dający wyniki najwięcej do rzeczywistości zbliżone ze spółczynnikiem pewności m — 4.

Zachodzi wreszcie pytanie, jak wielką będzie dźwigalność naszego pala z czterokrotną pewnością, gdyby go wbito za pośrednictwem pachołka, jeżeli ciężar pachołka = 150 kg, a zagłębienie pala wskutek ostatniego uderzenia e₁ = h mm. Według wzoru 5.:

= 1529-36 kg.

1    1500 X 6002 x 340 X 150*    6117*45

P ⁼ 4 ‘ 5 (600 + 150)3 (340 -+-150)*⁼ . 4

PRZYKŁAD II.

Według przykładu I. dopuszczalna dźwigalność pała z czterokrotną 41557

pewnością p = —j^ 10389 kg\ ileż spotrzebowano uderzeń, jeżeli pal tkwi w ziemi na 4 m głęboko? Z wzoru 4. wynika:

ffl + g)²

— T'hQlq ' mp

• 41.557*27 = 800 uderzeń czyli 32 pędów

po podstawieniu wTartości 4000 (600 4- 340)2 1500 X 0002 x 340 po 25 uderzeń.

PRZYKŁAD III.

Podczas wbijania pali rusztowych, ważących po 300 kg pod fundamenta budynku wbijakiem ważącym 800 kg z wysokości 2 m stwierdzono, że wskutek ostatniego pędu, obejmującego 25 uderzeń, pale właziły w ziemię po 75 mm, czyli wskutek ostatniego

75

uderzenia po ęjg = 3 mm\ gdy zaś na każdy pal rusztu przypadło

po 20.000 kg z ciężaru budynku, zachodzi pytanie, jak wielki jest spółczynnik bezpieczeństwa dopuszczalnej dźwigalności każdego pała. Z wzoru 3. wynika:

10

= 5-289

___h Q~q

P ' e (<2 + 1Ï²

, stąd po podstawieniu wartości:

1    2000 X 8002 x 300

20.000 '    3.(800 4- 300)2

zaś według wzoru 8.:

= 19*393.

2000 X 8002 m = 207000 .* 3 (8004-300)

6. Wgłębianie pali z pominięciem właściwego wbijania za-stosowuje się tam, gdzie miejscowe warunki budowlane lub inne jakie względy nie dopuszczają silnych wstrząśnieńy do tego celu służą następujące sposoby:

a) Wgłębianie podmulaniem polega na tern, że dwiema rurami z żelaza kutego 3 do 6 cm średnicy w świetle, przytwier-dzonemi z dwu przeciwległych stron wzdłuż pala drewnianego, doprowadza się wodę pod ciśnieniem pompy lub wodociągu miejscowego do ostrza pala, gdzie otworami wytryska i podmula ziemię tak dalece, że pal już pod własnym ciężarem lub małem obciążeniem wgłębia się. Sposób ten z wielką korzyścią zastosowuje się

do ziemi piaskowej lub żwirowej. Jeżeli pale są betonowe osadza się rurę w osi pala. Można także równocześnie z podmulaniem wbijać pal lekkim kafarem.

b)    Wgłębianie wierceniem zastosowuje się do pali. z betonu

ubijanego, a polega na tern, że wierci się zwykłym sposobem w ziemi otwór aż do warstwy zupełnie twardej i mocnej lub do głębokości wypróbowanej; następnie wsypuje się w rurę wiertniczą beton w małych objętościacli i silnie ubija wśród ciągłego wyciągania rury tak jednak, by zawsze pewna cząstka poprzedniej warstwy betonu w niej pozostała, zanim druga się dosypie ; wskutek takiego postępowania pal betonowy może stać się nawet grubszym od wywiertu, jeżeli warstwa ziemi jest miękka i podatna. Gdy ubijanie betonu dojdzie do wierzchu ziemi, to także i ostatnia część rury się wyciąga i pal z ubijanego betonu jest gotowy. Można jednak, gdy zajdzie potrzeba, pozostawić rurę w ziemi wraz z ubitym w niej palem betonowym. Wreszcie, gdy ziemia sucha i wytrzymała, można w niej zrobić otwór drewnianym lub rurowym żelaznym palem wbitym i wyciągniętym, a w otworze wykonać pal z betonu ubijanego.    ₍

c)    Wgłębianie wśrubowaniem polega na tern, że pale dre-, wniane lub żelazne zaopatruje się zwojami śrubowymi i wśrubo-wuje w ziemię. Do miękkiej ziemi wystarcza jeden zwój śrubowy 1 do 2 m średnicy; do twardej kamienistej potrzeba więcej zwojów; •zwoje stanowią osobną część z lanego żelaza lub lanej stali, przymocowaną u dołu pala drewnianego lub żelaznego jako but świdrowy. Pale żelazne rurowe składają się z części ześrubowanych ze sobą zapomocą rękawka. W budownictwie lado wem używa się rzadko pali śrubowych.

540. Metr bież. pala drewnianego do wbicia przyrządzić i ustawić, a mianowicie: pal w miarę potrzeby przyciąć, ostrze w postaci trój lub czterościennej piramidy na długość 1*5 do 3 krotnej średnicy d pala w cieńszym końcu zaciosać z tępem przycięciem na } do { d, butem żelaznym lanym lub kutym na-stalonym, 2 5 do 10 kg wagi okuć, głowę pierścieniem żelaznym kutym 2 do 2*5 cm grubym, 6 do 7 cm szerokim zaopatrzyć, pal na miejsce przeznaczenia przynieść, do wbicia we właściwe położenie ustawić, a po wbiciu równo obciąć i czop 16 cm długi, 8 cm szeroki, 5 cm gruby zaciąć: ¹

Wymiar roboty należy liczyć wyłącznie tylko według kolumny XII. tablicy II. pod poz. 403., i to zarówno dla pali ociosanych według przekrojów wykazanych w kolumnie I., jakoteż dla pali krągłych o równoważnych średnicach w kolumnie XIX. tej tablicy.

Uwaga. Jeżeli z powodu miękkości ziemi odpadnie potrzeba okuwania pala butem, należy zmniejszyć o 12% wyznaczony wyżej wymiar roboty.

541. Metr bież. wbicia w ziemię pala kafarem zwykłym lub sztucznym, z podnoszeniem i kierowaniem pala, z wszelką pomocą ciesielską podczas wbijania, z dostarczeniem, ustawianiem, przenoszeniem i zużyciem kafara, z rusztowaniem, narzędziami, nadzorem oraz z wszelkiemi podczas wbijania potrzebnemi robotami, jednak z wykluczeniem czerpania wody,¹ a mianowicie;

1. wbicia do względnej stałości czyli do głębokości oznaczonej,

a) pala krągłego o średnicy d w metrach w cieńszym końcu

a)    w twardą ziemię żwirową: 47*10 d godz. pomocnika,

3*90 d godz. cieśli;

ß) w miernie twardą ziemię: 40*82 d godz. pomocnika,

3*39 d godz. cieśli; y) w miękką ziemię:

37*68 d godz. pomocnika,

3*13 d godz. cieśli;

b)    pala w czworogran ociosanego o przekroju byji w metrach

a) w twardą ziemię żwirową: 30 {b -h h) godz. pomocnika, 2*49 (b -f- h) godz. cieśli; ß) w miernie twardą ziemię: 26 (b -t- h) godz. pomocnika, 2*16 (b -h h) godz. cieśli; y) w miękką ziemię:

24 (b h) godz. pomocnika,

2 (b -t- h) godz. cieśli;

2. wbicia do bezwzględnej stałości czyli dó głębokości, w której niewzruszalność pala jest zapewniona,

a) pala krągłego jak pod 1, a)

a)    w twardą ziemię żwirową: 125 d godz. pomocnika,

10 40 d godz. cieśli; ß) w miernie twardą ziemię : 94*20 d godz. pomocnika,

7*82 d godz. cieśli; y) w miękką ziemię:

75*36 d godz. pomocnika,

6*25 d godz. cieśli;

b)    pala w czworogran ociosanego jak pod 1, b),

a) w twardą ziemię żwirową: 80 (b -h h) godz. pomocnika, 6*64 (b    h) godz. cieśli;

ß) w miernie twardą ziemię: 60 (b ~h h) godz. pomocnika, 4*98 (b -f- h) godz. cieśli; y) w miękką ziemię:

48 (b -+- h) godz. pomocnika, 3*98 (b -ł- h) godz. cieśli;

¹ Zob. poz. 539, i 540.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

3.    jeżeli wbijanie przeprowadza się na rzece itp. i potrzeba z tego powodu osobnego rusztowania, należy zwiększyć o 20°/0 wymiar roboty pod 1 i 2 wyznaczony ;

4.    wbijanie pali ukośnie wymaga zwiększenia o 10 do 15°/₀

wymiaru roboty pod 1, 2, 8 wyznaczonego w miarę mniejszego lub większego nachylenia pala;

5. jeśli zajdzie potrzeba ustawienia osobnego rusztowania dla kafaru zwykłego lub sztucznego, należy policzyć koszt tego rusztowania osobno.

U w a g iv

1. Wyznaczony wyżej wymiar roboty wbijania pali katarem zwykłym lub sztucznym polega na znanej formułce

11

t = nu g

gdzie t jest wielkość czasu zużywanego przez robotników (pomocników) na wbijanie pali do potrzebnej głębokości g, u jest obwód średniego poprzecznego przekroju pala, n spółczynnik wbicia, zależny od natury i stopnia zbitości gruntu w każdym danym razie.

Według wzoru 11. będzie

t = n

dla u — 1 i g = 1; zaczem spółczynnik n jest tą wielkością czasu, jakiej potrzeba do wbicia na głębokość jednostki takiego pala, którego obwód średniego poprzecznego przekroju równa się jednostce.

Według doświadczenia z wbijaniem pali o obwodzie u — 1 m na głębokość g = 1 w, wyznaczono następujące niżej wartości dla spółczynnika wbijania n, a mianowicie : aj Jeżeli pale mają osiągnąć bezwzględną stałość a) w twardej ziemi żwirowej : n = 15 ; ß) w miernie twardej ziemi: n = 13;

Y) w miękkiej ziemi: n = 12. bj Jeżeli pale mają osiągnąć bezwzględną stałość a) w twardej ziemi żwirowej \ n — 40 ; ß) w miernie twardej ziemi: n = 30;

7) w miękkiej ziemi : n = 24.

W każdym razie pod a) i bj liczono tu na podstawie równań 11. i 12. wartość spółczynnika w, względnie czasu t w godzinach.

Za podstawieniem wreszcie zestawionych wyżej pod aj i bj wartości spółczynnika n wre wzór 11., w którym oczywiście u i g należy liczyć w metrach, zaś t w godzinach, otrzymujemy następujące niżej wzory szczegółowe.

cj Ilość godzin pomocnika celem wbicia pala kafarem do względnej stałości >w twardą ziemię żwirową : t = 15 u g, w miernie twardą ziemię : t = 13 u gf w miękką ziemię: t = 12 u g. dj Ilość godzin pomocnika Celem wbicia pala kafarem do bezwzględnej stałości , w twardą ziemię żwirową : t = 40 u g, w miernie twardą ziemię: t = 30 u g, w miękką ziemię: t = 24 u g.

Prócz robocizny pomocniczej, określonej wzorami 13. do 18. włącznie, należy nadto z powodu niezbędnego podczas wbijania pali spółudziału cieśli policzyć osobno ilość godzin cieśli, wynoszącą 8‘3°/o ilości godzin pomocnika, wy-

13

14

15

IG

17

18

znaczonej z poszczególnionych właśnie wzorów. Tak» n. p. odnośnie do i, aj, a) pod poz. 541. do wbicia pala krągłego o przeciętnej średnicy d, czyli o obwodzie u = 314 c7, na 1 m głęboko, wynika według wzoru 13. potrzeba 47*10 d godzin pomocnika; a z powodu spółudziału cieśli liczy się jeszcze 47*10 d x 0*083 = 3*90 d godzin cieśli itd.

2. Jako robociznę pomocniczą i ciesielską wbijania pali wogóle wbijakiem ręcznym, czyli babą ręczną liczy się — stosownie do średnicy średniego poprzecznego przekroju pala i zbitości gruntu — tylko ⁴/₄ część ilości godzin pomocnika, potrzebnej celem wbicia pala kafarem do względnej stałości według wzorów 13. do 15.

Robocizna zatem pomocnicza i ciesielska wbicia pala o obwodzie średniego przekroju poprzecznego wbijakiem ręcznym do głębokości g, bez względu na stopień stałości oblicza się:

a) w twardą ziemię żwirową :

15

— u g — 3*75 u g godzin pomocnika,

3*75 X 0*083 u g = 0*31 u g godzin cieśli;

ß) w miernie twardą ziemię:

13

T ug

3*25 X 0*083 u g = 0*27 u g godzin cieśli ; 7) w miękką ziemię :

= 3*25 u g godzin pomocnika,

12

— u g = 3 u g godzin pomocnika,

3 X 0*083 u g = 0*25 u g godzin cieśli.

542. Metr bież. Avbieia pala wbijakiem ręcznym bez względu na stopień stałości, wraz z wszelkiemi robotami podczas wbijania potrzebnemi;¹

b) pala w czworogran ociosanego o przekroju b X ^ w metrach,

a) w twardą ziemię żwirową: 7*50 (b -h h) godz. pomocnika, 0*62 (b -f- h) godz. cieśli; ß) w miernie twardą ziemię: 6-50 (b -t- h) godz. pomocnika, 0’54 (b -l- h) godz. cieśli;

Y) w miękką ziemię:

6 (b -t- h) godz. pomocnika, 0*50 (6 -+- h) godz. cieśli.

Uwaga. Babą ręczną wbija się jedynie pale krótkie, gdyż ciężar jej jest zbyt mały. (Zob. uwagę 2. pod poz. 541.)

a) pala krągłego o średnicy d w metrach w cieńszym końcu, a) w twardą ziemię żwirową:

11775 d godz. pomocnika,

0-98 d godz. cieśli;

$) w miernie twardą ziemię;

10 205 d godz. pomocnika,

0*85 d godz. cieśli; y) w miękką ziemię:

9-42 d godz. pomocnika,

0‘78 d godz. cieśli;

54*3. Metr bież. wycięcia prostokątnie lub klinowo żłobka z jednej, a wpustki z drugiej strony wzdłuż, z czy-stem ostruganiem (zob. poz. 545.);

b) dyla ściany palisadowej dylowej

a) z drzewa miękkiego:

1-50 godz. cieśli; ß) z drzewa twardego:

2 godz. cieśli.

a) pala ściany palisadowej belkowej

a) z drzewa miękkiego:

2- 70 godz. cieśli;

ß) z drzewa twardego :

3- 70 godz. cieśli; -

b) z drzewa twardego o przekroju

a) 8 X 30 cm:

1-35 godz. cieśli; ß; 10 X 30 cm:

1*50 godz. cieśli;

T) 15 X 30 180 godz. cieśli.

544. Metr bież. pala dylowego ściany palisadowej do wbicia przyrządzić, a mianowicie: w miarę potrzeby przyciąć, ostrze u dołu płasko z dwu stron zaciąć, butem żelaznym okuć, głowę pierścieniem żelaznym kutym zaopatrzyć, na miejsce przeznaczenia przynieść, ustawić, a po wbiciu pod prostym kątem w równej linji obciąć i zaczopować; 1 a) z drzewa miękkiego o przekroju

a) 8 X 30 cm:

1 godz. cieśli; ß) 10 X 30 cm :

1*15 godz. cieśli;

cm :

cm:

T) 15 X 30 135 godz. cieśli;

Uwaga. Jeżeli z powodu miękkości ziemi odpadnie potrzeba okuwania pala butem, należy zmniejszyć o 12% wymiar roboty pod aj i bj wyznaczony.

545. Metr bież. wbicia pala lub dyla ściany palisadowej zupełnie już przyrządzonego (poz. 543. i 544.), z ustawieniem pionowo w szeregu obok innych, z połączeniem z nimi na wycięty już żłobek i wpustkę i z ustaleniem go w tej postawie zapomocą kierownicy kleszczowej przy samej ziemi, a gdyby wysokość palisady przekraczała 2 m także i u góry, z kierowaniem pala podczas wbijania, z dostarczeniem i przestawianiem kafara, z rusztowaniem, nadzorem, narzędziami i z wszelkiemi zresztą potrzebnemi robotami podczas wbijania, z wykluczeniem jednak czerpania wody, wymaga z powodu trudniejszej roboty zwiększenia o 25°/₀ wymiaru roboty, wyznaczonego pod poz. 541.¹

Uwagi.

1.    Ściany palisadowe z pali lab z dyli zastosowuje się najczęściej do ochrony fundamentów od podmulenia, albo też wogóle celem powstrzymania dopływu wody do przestrzeni, przeznaczonych do wykonywania robót budowlanych. Z tego powodu ściany te muszą być szczelne i silne i dlatego łączy się poszczególne pale i dyle na prostokątny lub klinowy żłobek i wpustkę, a ściany dylowe w miejscach, gdzie zmieniają swój kierunek, otrzymują silne pale narożnikowe, oraz pale wzmacniające w odstępach co 2 do 3 m. Najlepszem jest połączenie na prostokątne żłobki i wpustki, o ile dyle nie są cieńsze niż 10 cm.

Wykonują palisady także i bez połączenia na żłobki i wpustki, jeżeli pale są grube, ale wtedy wbijanie musi być bardzo staranne i szczelne, a nadto jeszcze spoiny trzeba zapełnić mchem lub kłakami.    ^

2.    Na 1 mz ściany palisadowej na żłobek i wpustkę łączonej potrzeba 5‘82 m pali na 25 X 25 cm z grubsza już ociosanych lub 3-88 m dyli 30 cm szerokich ; jeżeli jednak ściany palisadowe dylowe otrzymują silne pale narożnikowe i wzmacniające środkowe, wówczas na 1 mz przypada 350 m dyli 30 cm szerokich i 0‘40 m wzmacniającego pala 25 X 25 cm.

3.    W nowszych czasach wykonują palisady z żelaznej blachy falistej lub z trawers żelaznych wałkowanych itp.

546. Metr bież. wykonania kaptura 25 X 25 cm na ścianę palisadową, a mianowicie: belkę na 25 X 25 cm czysto ociosać, jako kaptur przyrządzić, żłobek na czopy dyli i pali palisadowych wyciąć, przynieść, ułożyć, związać i przymocować;

a) z drzewa miękkiego;

3*40 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika,

1 m belki na 25 X 25 cm zgrubsza ociosanej;

b) z drzewa twardego:

4-60 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika,

1 m belki jak pod a).

547.    Wykonanie szczegółów przyrządzenia pala do wbicia, a mianowicie;

c) pierścień na głowę nasadzić w stosownie wykonanem wycięciu :

0-20 godz. cieśli;

2. z drzewa twardego: wymiar roboty pod 1, a) do 1, c) należy zwiększyć o jedną trzecią część.

1. z drzewa miękkiego:

a)    zacięcie ostrza pala o średnicy 25 do 40 cm w sposób pod poz. 540. szczegółowo określony :

0 50 do 0-80 godz. cieśli;

b)    przymocowanie buta ważącego z 4 łapami i gwoździami 3 do 9 kg\

0-30 godz. cieśli;

548.    Ucięcie pala sterczącego lub pala wziemuego, licząc od każdego 1 cm średnicy, względnie największego rozmiaru przekroju pala:

7*20 m krąglaka, 0*30 m średnicy w cieńszym końcu na pale, 4*80 kg butów żelaznych kutych z ostrzem stalowem,

1*68 kg pierścieni żelaznych kutych,

1‘20 m belki na 25 X 25 cm zgrubsza ociosanej na dłużnice,

a) nad zwierciadłem wody;

a)    z drzewa miękkiego:

0-03 godz. cieśli;

ß) z drzewa twardego:

0*04 godz. cieśli;

b)    pod wodą do 0-5 m głębokości ;

a) z drzewa miękkiego:

1*53 godz. cieśli;

$) z drzewa twardego:

2-04 godz. cieśli;

c) za każdą dalszą głębokość 0*5 m pod wodą, a) z drzewa miękkiego:

150 godz. cieśli; ß) z drzewa twardego:

2 godz. cieśli.

549. Metr kwadr, rusztu na palach, wbitych w twardą ziemię żwirową pod fundament wykonać, a mianowicie: pale krągłe 6 m długie, 30 cm w cieńszym końcu grube do wbicia przyrządzić, ostrze butem, a głowę pierścieniem z żelaza kutego okuć, pale przynieść, ustawić, na 5 w głęboko kafarem zwykłym lub sztucznym szeregami we wzajemnych odstępach podłużnych i poprzecznych co 1 m od osi do osi wbić, po wbiciu obciąć w płaszczyźnie poziomej tak nisko, aby wszelkie drzewo rusztu przypadło co najmniej na 30 do 50 cm pod najniższym stanem wody wziemnej, i w tym celu wybrać ziemię aż do głębokości 50 cm niżej głów pali, głowy zaezopoWać, dłużnice na 25 X 25 cm czysto ociosać, przyrządzić, dziury na czopy wyciąć i na pale w ten sposób osadzić, aby styki zawsze na pal przypadały; styki stosownie spoić, przecznice na 18 X 25 cm czysto ociosać i na nakładkę 5 do 8 cm głęboką z dłużnicami związać w miejscach zaczopowania z palami, pustą przestrzeń między palami, dłużnicami i przecznicami, wybetonować, lub zapehiić murem z kamienia łamanego na wapnie z silnem wyklinowaniem ; wreszcie pokład z dyli 8 do 10 cm grubych, przystosowanych, na dłużnicach ułożyć i kołkami dębowymi lub gwoździami przybić;1 1. z drzewa sosnowego; a) przyrządzenie zupełne pali do wbicia z okuciem, — sporządzenie dłużnie i przecznic z ułożeniem i związaniem — i wykonanie dyliny: .

¹

przymocowaniem;

a) z drzewa miękkiego,

a) o    wysokości przekroju

gzymsu 8—16 cm:

2*60 godz. cieśli,

0*10 godz. pomocnika,

1 m belki stosownego przekroju ;

ß) o    wysokości przekroju

18—25 cjn:

5*30 godz. cieśli,

0*15 godz. pomocnika, materjał jak pod a);

21*46 godz. cieśli,

128 godz. pomocnika,

j) Wbijanie pali.

647

według liczby >18 tablicy pod poz. 123.;

2. z drzewa dębowego;

a)    przyrządzenie zupełne pali do wbicia z okuciem, sporządzenie dłużnie i przecznic z ułożeniem i związaniem i wykonanie dyliny :

28*02 godz. cieśli,

1*43 godz. pomocnika,

wymiar materjału drewnianego i żelaznego jak pod 1, a)\

b)    wbicie pali jak pod 1, b) ;

c)    wymurowanie, względnie wybetonowanie jak pod 1, c).

1-05 m belki na 18 X 25 cm ■ zgrubsza ociosanej na przecznicę,

2'70 m dyli 10 X 30 cm,

0-10 m dębiny na kołki lub 10 gwoździ;

b)    wbicie pali na 5 m głęboko według poz. 541., a), a):

1-20 X 5 X 47 10 X 0-30 =

= 84*78 godz. pomocnika,

1*20 X 5 X 3-90 X 0-30 = 7 02 godz. cieśli;

c)    0*60 w³ wymurowania kamieniem łamanym na zaprawie wapiennej według poz. 91. lub wybetonowania w stosunku 1:4:4

Uwagi.

1.    Na 1 mz rusztu wyżej określonego przypada: D2 pali po 6 m długich, 1-2 butów żelaznych kutych w wadze po 4 kg, 024 pierścienia żelaznego kutego po 7 kg wagi, gdyż pierścień z naprawkami wystarcza na 10 pali, lub bez naprawek na 5 pali, 1-20 m dłużnie, 1/05 m przecznic, 0*75 m% dyliny czyli 2’70 m dyli 10 X 30 cm.

2.    Do' rusztów palowych czyli stojących używać należy pali prosto urosłych, zdrowych, bez konarów, z drzewa dębowego, bukowego, modrzewiowego i sosnowego. Do 4 m długości powinny mieć najmniej 24 cm średnicy w cieńszym końcu, a na każdy metr dalszej długości po 2*5 cw więcej. Pale wbija się we wzajemnych odstępach co 1 do 1’5 m szeregami, odległymi po 0-75 do i.m; skrajne pale cofa się od lica muru fundamentowego, względnie od brzegu dyliny ku środkowi na 20 do 30 cm celem uzyskania obciążenia ich równomiernego z innymi palami.

Robotę wbijania należy nieustannie i ściśle nadzorować i głowy pali zaopatrzyć znakami trudnymi do naśladowania, aby robotnicy nieucinali głów pali dla zaoszczędzenia sobie pracy wbijania.    ✓

Dłużnice otrzymują najmniej 25 X 25 cm, a przecznice zwykle 15 X 20 do 25 X 25 cm w przekroju ; pokład dylowy czyli dylinę układa się na dłużnicach z dyli 8 do 15 cm grubych między przecznicami, których wierzchy mogą leżeć równo z dyliną lub wystawać. Fundament muruje się na dylinie.

3.    Ze względu na zmienność stanu wody wziemnej jest bezpieczniej wykonać zamiast dłużnie, przecznic i dyliny ławę betonową w stosunku 1:4:5 czyli 1 : 7, jeżeli ziemia jest mało podatna. Ława powinna być najmniej 75 cm gruba, a głowy pali śięgać niewięcej niż 15 do 30 cm w beton. Dla ochrony rusztu od podmulenia wykonują ściany palisadowe.

550. Metr bież. wykonania ściany palisadowej z cłyli 3 m długich 10 X 30 cm na 2 m głęboko w twardą ziemię żwirową wbitej katarem zwykłym lub sztucznym, a mianowicie: dyle i pale wzmacniające do wbicia przyrządzić, żłobki prostokątne lub klinowe i wpustki wyciąć, dolny koniec płasko

w ostrze zaciąć, butem żelaznym okuć, na głowę pierścień żelazny kuty nasadzić, dyle szeregiem po 20 do 25 razem, łącznie z palami wzmacniającymi na 25 X 25 cm czysto ociosanymi, co 3 m wzajemnie odległymi, pionowo ustawić, na żłobki i wpustki połączyć i w tern położeniu kierownicami ldeszczowemi ustalić; wbijanie pali i dyli od brzegów ku środkowi z wszelką oględnością prowadzić, po wbiciu głowy równo pod prostym kątem poucinać, zaczo-pować, kaptur na 25 X 25 cm czysto ociosać, żłobek na czopy wyciąć, na palisadę nałożyć i przymocować; łącznie z wszelkiemi zresztą podczas wbijania potrzebnemi robotami, z dostarczeniem, przestawianiem i zużyciem kataru, z rusztowaniem, narzędziami i nadzorem ;¹

b) wbicie dyli i pala wzmacniającego na 2 m głęboko według poz. 545.:

123 godz. pomocnika,

10-21 godz. cieśli;

2. z drzewa twardego,

a)    przyrządzenie zupełne dyli i pali wzmacniających, z wycięciem żłobków iwpustek (poz. 543., 544.), z ustawieniem, oraz wykonaniem kaptura:

48-90 godz. cieśli,

0-30 godz. pomocnika, wymiar materjału drewnianego i żelaznego jak pod 1, a)\

b)    wbicie dyli i wzmacniających pali na 2 m głęboko jak pod 1, b).

Uwaga. Na metr bież. ściany palisadowej, o ile tkwi wyłącznie w ziemi na 2 m głęboko, przypada 2x3-6 = 7-2 m dyli, oraz 2 X 0 40 = 0-80 m pala wzmacniającego; stąd wymiar roboty wbicia 1 m tej ściany według poz. 545. : 1-25 X X [7-20 X 30 (0-10 + 0-30) -f- 0*80 X 30 (0*25 0*25)] = 123 godz. pomocnika, 1-25 X [7-20 x 2-49 (0-10 + 0*30) -f 0-80 x 2-49 (0-25 -f 0-25)] = 10-21 godz. cieśli, jak to pod 1, b) .wyżej wykazano.

1. z drzewa sosnowego, a) przyrządzenie zupełne dyli i pali wzmacniających, z wycięciem żłobków i wpustek(poz. 543.,

544.), z. ustawieniem, i wykonanie kaptura:

36⁻80 godz. cieśli,

0*30 godz. pomocnika,

10-48 m dyli 10 X 30 cm,

1*20 m belki na 25 X 25 cm ociosanej na pale wzmacniające,

16 kg butów żelaznych kutych z ostrzem stalowem,

4-92 kg pierścienia żelaznego kutego,

1 m belki na 25 X 25 cm zgrubsza ociosanej na kaptur;

k) Belki złożone.

551. Metr bież. belki zazębionej o przekroju b X H = = 26 X 64cm, złożonej z dwu belek jednakiego przekroju

b X Ä = 26 X 35 cm wykonać, a mianowicie: każdą belkę składową czysto w gran na 26 X 35 cm ociosać, węższemi ścianami dokładnie przystosowanemi na siebie wzdłuż nałożyć, zapomocą windy, łańcucha lub obciążenia w środku razem wygiąć w łuk

1 1

o strzałce ^ do jgj] długości l belki, całość od środka ku obu

końcom podzielić liniami prostopadłemi do łuku w odstępach co 52 cm (1-5 h\ równych długości zębów; zęby zapomocą stosownego

szablonu linearnego na H ^ 6 cm wysokie dokładnie narysować,

z wszelką możliwą starannością powycinać i ostrugać, następnie obie belki składowe w stanie wygiętym sprzęgnąć zębami, dziury na trzpienie śrub przez każdy, lub każdy drugi ząb poprzewiercać /I \

U(j S^.emi ściągnąć, łącznie

i śrubami 2’6 cm

z wszelką potrzebną robotą, z dostarczeniem i zużyciem przyborów i narzędzi oraz z nadzorem;

czy będą przechodzić przez każdy czy też przez każdy drugi ząb; b) z drzewa twardego:

12-75 godz. cieśli,

0-88 godz, pomocnika, wymiar materjału jak pod 1, a).

a) z drzewa miękkiego:

9-75 godz. cieśli,

0 88 godz. pomocnika,

2 m belek na 26 X 35 cm z gruba ociosanych,

6 54 do 3 27 kg śrub 26 mm grubycli i 0 822 m długich w miarę,

Uwaga. Jeżeli b oznacza szerokość, h wysokość przekroju belek składowych, n ilość belek składowych, 5 wysokość zębów, to oczywiście wysokość belki zazębionej

H = nh — (n - 1) 8.

Zazwyczaj przyjmują 8 = 010 h do 014 h.

Długość zębów wykonują na 0-8 h do 15 Ä, a wysokość II przekroju belki zazębionej jest najkorzystniejsza, gdy wynosi ~ do rozpiętości jej w świetle.

Belki zazębione — prócz trudności wykonania — posiadają te wady, że mimo najstaranniejszego wykonania zęby nie dają się dokładnie przystosować i wżerają się wzajemnie, a nadto wskutek wycięcia ich powstaje strata materjału, której wyrazem jest n h — H = (n — 1)8; wszakże niedokładności przystosowania i wżeraniu się można zapobiec wbiciem pomiędzy czoła zębów płytek żelaznych, lub podwójnych klinów dębowych.

552. Metr bież. wykonania belki, sprzężonej dyblami ukośnie osadzonymi o przekroju b X H = 25 X 30 cm z dwu

belek jednakiego przekroju &X^=25X30 cm: a mianowicie : # obie belki składowe na 25 X 30 cm czysto w gran ociosać, na sobie wzdłuż węższemi ścianami dokładnie przystosowańemi ułożyć, windą, łańcuchami lub obciążeniem w środku wygjąć w łuk

o strzałce gg do długości belki, prostokątne wycięcia 30 cm (= h) długie, 6 cm -gj wysokie na dybie w odstępach co 60 cm

(= 2 h) narysować i uskutecznić z wszelką możliwą starannością i dokładnością w ten sposób, aby przekątnię ich tworzyła spoina między belkami 5 dybie z suchego drzewa dębowego 30 cm długie o przekroju 6 X 25 cm sporządzić, czysto ostrugać, w wycięciach osadzić tak, aby czoła włókien przypadły na czoła włókien belkowych i niemi belki składowe w wygjętym stanie jako zębami

sprzęgnąć, oraz śrubami 25 mm [== jg

grubemi w ten sposób

ściągnąć, aby po każdym, względnie przed każdym dyblem przypadła jedna śruba; łącznie z wszelką potrzebną robotą, z dostarczeniem i zużyciem przyborów i narzędzi oraz z nadzorem; ¹

a) z drzewa miękkiego:

9-15 godz. cieśli,

0-92 godz. pomocnika,

2 m belki na 25 X 30 cm z gruba ociosanej,

0-54 m dyla dębowego 6X25 cm na dybie,.

Uwaga. Grubość dybli ukośnych wykonują także około 010 h do 0'14 h.

4-95 kg śrub 25 mm grubych, 0 775 m długich;

b) z drzewa twardego:

11-65 godz. cieśli,

0-92 godz. pomocnika, wymiar materjału drewnianego i żelaznego jak pod a).

553. Metr bież. belki sprzężonej podwójnymi dyblaini klinowymi o przekroju b X H = 25 X 60 cm, z dwu belek o jednakim przekroju b X h = 25 X 30 cm wykonać, a mianowicie: belki składowe na 25 X 30 cm czysto w gran ociosać, na siebie wzdłuż węższą ścianą nałożyć z dokładnem przystosowaniem, przegjąć

/ h\

sze

w łuk o strzałce jak poprzednio, otwory proste 6 cm [ = -g-J

rokie i 15 cm

(=3

(== 2^ długie w odstępach co 90 cm (= 3 h) od środka do środka powycinać, dybie sporządzić śrubami 25 mm

grubemi co 90 cm (= 3 h) pomiędzy dyblami lekko ściągnąć, dybie podwójne w każdy otwór powbijać mocno i śruby silnie zaśrubo-wać; zresztą jak pod poz. 552; 1 a) z drzewa miękkiego:

3*29 kg śrub 25 mm grubych, 0775 m długich; b) z drzewa twardego:

12 30 godz. cieśli,

0*92 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a).

9-27 godz. cieśli,

0-92 godz. pomocnika,

2 m belek na 25 X 30 cm z gruba ociosanych,

0*70 m dębiny na 6 X 3 cm z gruba ociosanej na dybie,

Uwaga. Długość otworu dyblowego wynosi zwykle 0’5 A do 0’8 h, a wysokość także (MO Ji do 0'14 h.

przestrzeni 3 cm

554. Metr bież. wykonania belki dyblowanej o przekroju b X H= 25 X 00 cm jak pod poz. 553., ale z pozostawieniem pomiędzy obiema belkami składowemi pustej i h\

V 10/ wynoszlcej> z dyblami 9 cm (= 0 3 h)

grubymi, 21 cm (=0*8 h) długimi i z wkładkami dębowemi 3X15 cm przekroju, 25 cm długiemi, czysto ze wszech stron ostruganemi, w odstęp międzybelkowy w miejscach ześrubowania powsuwanemi;¹

a) z drzewa miękkiego:

10*66 godz. cieśli,

0*96 godz. pomocnika,

2 m belek na 25 X 30 cm

0*15 m deski dębowej 3X30 cm na podkładki,

z druba ociosanych,

0*70 m dębiny na 9 X 12 cm z gruba ociosanej na dybie,

3*42 kg śrub 25 mm grubych 0*805 m długich;

b) z drzewa twardego:

13*16 godz. cieśli,

0*96 godz. pomocnika, wymiar materjału jak pod a).

Uwaga. Doświadczenie wykazało, że do zwiększenia wytrzymałości belek dyblami sprzęganych, niewiele przyczynia się ześrubowanie belek składowych w ten sposób, aby więcej lub mniej' szczelnie przylgnęły do siebie. Pozostawienie zatem pustego odstępu między temi belkami powoduje bez żadnej ujmy zwiększenie przekroju i wytrzymałości belki dyblowanej, oraz umożliwia szybkie wyschnięcie drzewa, co jest niezbędnym warunkiem jego trwałości.

555. Uwagi.

1. Belki dyblowane są łatwiejsze w swem złożeniu i lepsze od zazębionych, gdyż nie wymagają straty materjału i dozwalają nadto na zwiększenie wysokości przekroju, wskutek czego są wytrzymalsze i tańsze. Jednakże belek sprzężonych używa się już dziś

rzadko i to tylko do budowli tymczasowych lub całkiem z drzewa wykonywanych, gdyż żelazne dźwigary są odpowiedniejsze.

2. Wytrzymałość belek sprzężonych zazębieniem i dyblowaniem oblicza się według zwykłego wzóhi statycznego:

bJP

kb 6

w którym W oznacza moment oporu, M moment zgjęcia, kb-- 80 kg jem2 dopuszczalne natężenie na zgjęcie, b szerokość oraz H wysokość poprzecznego przekroju. Ze względu, jednak, że belki sprzężone nie mają przekroju jednolitego, trzeba w ten wzór wprowadzić jeszcze spółczynnik zmniejszający m\ będzie więc:

b W

-- kb = m ~T~

Wielkość tego spółczynnika można przyjąć na podstawie doświadczenia: dla belki sprzężonej zazębieniem z dwu belek m — 0-80, z trzech belek m = 0*60; zaś dla belek dyblowanych złożonych z dwu belek m = 0*70, z trzech belek m = 0*50.

Z powyższego wzoru wynika wreszcie:

m b Jeb

a po podstawieniu wartości otrzymuje się potrzebną wysokość belki sprzężonej w każdym poszczególnym wypadku.

8. Trzpienie śrub otrzymują jako grubość jedną dziesiątą część szerokości przekroju belki-, a długość trzpieni, obejmująca zarazem

ÏÔ

i równoważnik za głowę i naśrubek: ls = H7 • —, gdy głowa

i naśrubek są sześcioboczne, lub ls = H8 • boczne.

SI«-

, gdy są czworo-

556. Metr bież. belki sprzężonej o przekroju b X H = 30 X 114 cm zapomocą kłódek z trzech belek, każda o jednakim przekroju b X & = 30 X 30 cm, wykonać, a mianowicie: belki składowe na 30 X 30 cm- czysto w gran ociosać,

(-g-) głębokie, 60 cm (2 h) długie wyżłobić,

wcięcia na kłó&ki 6 cm

ostrugać, kłódki z tego samego drzewa co belki na 24 X 30 cm (0-8 h X A) czysto w gran ociosać i do wcięć dostosować, belki wzdłuż na sobie poukładać, kłódki we wcięcia tak osadzić, aby między belkami pozostał wolny odstęp 12 cm (0ł4 h) wysoki,

wreszcie całość śrubami 30 mm grubemi w ten sposób ściągnąć,

12*42 kg śrub 30 mm grubych, 1*35 m długich; b) z twardego drzewa:

27*50 godz. cieśli,

1*69 godz. pomocnika, wymiar materjału drzewnego i żelaznego jak pod a).

aby przez każdą kłódkę przechodziły po dwie śruby w odstępie po 45 cm (1*5 h) od środka do środka; łącznie z wszelkiemi zresztą potrzebnemi robotami, narzędziami i nadzorem; i a) z drzewa miękkiego: f 20 25 godz. cieśli,

1*69 godz. pomocnika,

3 m belek na 30 X 30 cm zgruba ociosanych,

1 m belki na 24 X 30 cm zgruba ociosanej na kłódki,

Uwaga. Belki z kłódkami są o tyle korzystniejsze od dyblowanych, iż wysokość ich przekroju jest znacznie większa w stosunku do zużytego materjału, wskutek czego są wytrzymalsze, a nadto kłódki z powodu ściągnięcia śrubami nie mogą po zeschnięciu się stać się tak ruchliwemi, jak dybie.

I) Ściany drewniane.

557. Metr kwadr, ściany z miękkich zupełnie suchych desek 3 do 4 cm grubych na krzyż w podwójne opierzenie zbitych, obustronnie wyprawionej wykonać, a mianowicie: na powale, ścianach i podłodze żłobki zapomocą nabicia listew wytworzyć, deski po zrównaniu brzegów do sznura tak dobrać i zestawić w pierwsze opierzenie, aby sięgały od dna żłobka podłogowego do powałowego w pionowej postawie stojącej i przymocować; następnie deski drugiego opierzenia przybić gwoździami do poprzednich pod kątem 45° do poziomu, a ścianę tak powstałą z obu stron otrzcinować i gładko wyprawić z czystem zatarciem;²

0*044 m³ piasku czystego,

0 066 m³ wody,

0*10 kg drutu sufitowego,

1*20 snopka trzciny 15 cm średnicy,

84 gwoździ pocynkowanych sufitowych ;

c) za każde piętro wyżej, względnie czterometrową wysokość:

a)    podwójne opierzenie:

1*80 godz. cieśli,

1*40 godz. pomocnika,

6*90m desek3X30do 4X30cm,

20 gwoździ ;

b)    wyprawa obustronna z otrzei-nowaniem na dole:

3*10 godz. murarza,

1*60 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

0*60 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

0*012 m³ = 16*80 kg gipsu,

0*022 m³ wapna gaszonego,

¹ Zob. uwagę 8. pod poz. 400. — ² Zob. poz. 470.

558, Metr kwadr, ściany zbitej czyli kłodowej z krą-glaków miękkich wykonać, a mianowicie: krąglaki w ten sposób obciąć i częściowe nakładki powycinać, aby końce krąglaków mogły wystawać na 30 cm poza zewnętrzne lico ściany (na węgłach itp.), na miejsce przeznaczenia przynieść, poziomo ułożyć, nakładki kołkami pozbijać, oprawy drzwi i okien uskutecznić i ze ścianami połączyć, a spoiny ścian mchem, kłakami, pilśnią itp. uszczelnić albo wylepić gliną lub zaprawą wapienną;¹

c)    25 cm grubej:

2- 80 godz. cieśli,

1*05 godz. pomocnika,

4*40 m krąglaka 25 cm grubego ;

d)    30 cm grubej:

3- 25 godz. cieśli,

1 godz. pomocnika,

3'67 m krąglaka 30 cm grubego.

a)    ściany 15 cm grubej:

2*15 godz. cieśli,

115 godz. pomocnika,'

7‘33 m krąglaka 15 cm grubego ;

b)    20 cm grubej:

235 godz. cieśli,

1*15 godz. pomocnika,

5*50m krąglaka 20 cm grubego ;

559. Metr kwadr, ściany zbitej czyli kłodowej z krąglaków z dwu stron (na łożyskach) z gruba ociosanych, zresztą jak pod poz. 558. opisano wykonać;¹

c)    25 cm grubej ze ścięciem krąglaka na b X h = 20 X15 cm :

5*00 godz. cieśli,

155 godz. pomocnika,

6*67m krąglaka 25cm grubego;

d)    30 cm grubej ze ścięciem krąglaka na & X ^ = 22 X 20 cm :

5'35 godz. cieśli,

1*50 godz. pomocnika,

5 m krąglaka 30 cm grubego.

a)    15 cm grubej ze ścięciem przekroju krąglaka na b X & =

== 11 X 10 cm:

3*75 godz. cieśli,

1*70 godz. pomocnika,

10 m krąglaka 15 cm grubego ;

b)    20 cm grubej ze ścięciem krąglaka na & X ^ = 16 X12 cm :

4-40 godz. cieśli,

1*90 godz. pomocnika,

8’33 m krąglaka 20 cm grubego ;

2-50 m krąglaka 30 cm grubego.

560. Metr kwadr, wykonania ściany zbitej czyli kłodowej 15 cm grubej, z miękkiego krąglaka 30 cm grubego, z dwu stron' czysto na by^h — 22 X 20 cm ociosanego, i na połowę wzdłuż przerżniętego, a zatem z belek z trzech stron na b X Ä = 11 X 20 cm obrobionych, zresztą jak pod poz. 558. opisano; 1 455 godz. cieśli,

0-75 godz. pomocnika,

Uwaga. Podczas wykonania ścian należy stronę belek z przerżnięcia powstałą zwracać do wnętrza lokali.

561. Metr kwadr, ściany zbitej czyli kłodowej z krą-glaków miękkich z gruba w czworogran ociosanych, wraz z ociosaniem, zresztą jak pod poz. 558. wykonać;!

b) 25 cm grubej z belek o przekroju b X h — 22 X 25 cm:

5'70 godz. cieśli,

1*85 godz. pomocnika,

4'55 m krąglaka 30 cm grubego. 562. Metr kwadr, ściany zbitej czyli kłodowej z belek miękkich z czterech stron czysto ociosanych, zresztą jak pod poz. 558. wykonać; 1 a) 15 cm grubej ot) z czystem ociosaniem krąglaka na 15 X cm:

5-35 godz. cieśli,

1*55 godz. pomocnika,

6'67 m krąglaka 22 cm grubego ; ß) z czystem ociosaniem belki z gruba już obrobionej :

3-50 godz. cieśli,

1-55 godz. pomocnika,

6 67 m belki na 15 X 15 cm

a) 15 cm grubej, z belek o przekroju b X Ä = 14 X 15 cm:

4’75 godz. cieśli, .

165 godz. pomocnika,

7'14 m krąglaka 20 cm grubego ;

b) 25 cm grubej ot) z czystem ociosaniem krąglaka na 20 X 25 cm:

7'50 godz. cieśli,

1'50 godz. pomocnika,

5 m krąglaka 32 cm grubego; ß) z czystem ociosaniem belki zgruba już obrobionej :

4*95 godz. cieśli,

1*50 godz. pomocnika,

z gruba ociosanej;

y) z belki czysto już ociosanej lub tartej:

2-65 godz. cieśli,

1*55 godz. pomocnika,

6-67 m belki na 15 X 15 cm czysto już ociosanej lub tartej;

5 m belki zgruba na 20 X 25 cm ociosanej ;

Y) z belki czysto już ociosanej lub tartej:

3*75 godz. cieśli,

T50 godz. pomocnika,

5 m belki na 20 X 25 cm czysto ociosanej lub tartej.

Uwaga. Połączenia na skrzyżowaniach belek ściennych z gruba lub czysto z czterech stron ociosanych wykonują także w ten sposób, że — zamiast wysuwania głów belek na 30 cm poza zewnętrzne lico ściany na węgłach — czoła belek licują ze ścianą, a belki łączą się na pełną nakładkę prostą z kołkiem na zamek tyrolski, będący właściwie nakładką ukośną, na zamek w jaskółczy ogon,, zwany francuskim, lub na cynki czyli dwustronny jaskółczy ogon.

563. Metr kwadr, wykonania połączenia belek ściany zbitej, czyli kłodowej, dyblami (kołkami) dębowymi 3 cm grubymi 15 cm długimi;²

a) belek z drzewa miękkiego:

b) belek z drzewa dębowego:

1-70 godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a).

1-20 godz. cieśli,

0*20 m deski dębowej 3 X 30 cm na dybie -,

Uwaga. Jeżeli poszczególne belki względnie krąglaki są dostatecznie długie i nie potrzeba ich przedłużać do wykonania ściany kłodowej, to wzajemne połączenie ich dyblami jest wprawdzie pożądane, ale niekonieczne, gdyż związanie na skrzyżowaniach ustala ich położenie w dostateczny sposób. Skoro jednak ściany są tak długie, że wymagają przedłużenia belek względnie krąglaków, co zwykle przeprowadza się zapomocą prostego styku naprzemian, to celem zapobieżenia wysunięciu rzeczonych belek i krąglaków na boki zachodzi konieczność połączenia ich dyblami.

564. Metr kwadr, wykonania ściany rozporowej czyli przegródkowej z drzewa na ogół miękkiego, z wyjątkiem podwaliny, która musi być z drzewą^twardego, — łącznie z podmurowaniem, z wymurowaniem przegródek ściany cegłami na 15 cm grubo sposobem pruskim, z wyprawieniem wewnątrz i odznaczeniem spoin ceglanych zewnątrz budynku, a mianowicie: podmurowanie 45 cm grube, 60 cm wysokie z cegieł zendrówek, na fundamencie 60 cm grubym, pod ścianami zewnętrznemi 1 m, a wewnętrznemi 60 cm głębokim z kamienia łamanego na wapnie wymurować, widoczna spoiny ceglane cementową zaprawą odznaczyć; wszelkie drzewo wchodzące w skład ściany czysto z czterech stron ociosać, przyrządzić, ułożyć lub ustawić i związać, a w szczególności podwalinę o przekroju 25 X 20 cm zaopatrzyć na węgłach zamkiem stosownym (zob. uwagę pod poz. 562.), lub nakładką z kołkiem i na podmurowaniu ułożyć, słupy narożne i słupy działowe, łączące ściany zewnętrzne z wewnętrznemi, o przekroju 20 X 20 cm związać z podwaliną i oczepem (płatwą górną) na czop odsądzony z kołkiem, lub co lepiej na czop krzyżowy, słupy okienne, drzwiowe i słupy pośrednie (przypadające tam, gdzie odstęp słupów poprzednich jest większy niż 15 do 2 m) o przekroju 15 X 15 cm połączyć z podwaliuą na czop zwykły bez kołka, a z oczepem na czop z kołkiem, zastrzały wogóle oraz krzyże Andrzeja wykonane na nakładkę pełną, połączyć z podwaliną na czop bez lub z zaeiosem, a z oczepem na czop z kołkiem w ten sposób i w takiej ilości ustawić, aby w przegródkach końcowych każdego osobnego kawałka podwaliny przypadł jeden krzyż, względnie jeden zastrzał o nachyleniu odwróconem od środka jej długości, a gniazda były odległe na 8 do 10 cm od gniazd najbliższego słupa; w każdej przegródce bez wyjątku dać po dwie poziome rozpory o przekroju 15 X 15 cm i połączyć ze słupami,

względnie i z zastrzałami na czopy, oczep o przekroju 15 X 20 cm związać wzajemnie w Węgłach na zamek francuski, ewentualnie na wrąb, wewnątrz w przegródkach listwy trójkątne ponabijać i przegródki wymurować dobrze wypaloną cegłą na zaprawie wapiennej lub przedłużonej, po stosownem wycięciu cegieł na listwy; ściany od strony wewnętrznej wyprawić gładko i czysto zatrzeć zaprawą wapienną, łącznie z otrzcinowaniem widocznej powierzchni drzewa, zaś od strony zewnętrznej budynku: spoin-y zaprawą cementową odznaczyć, wszelkie widoczne drzewo czysto ostrugać i skrawężyć; wreszcie słupy okien i drzwi wraz z odnośnemi rozporami (ryglami) w świetle otworów czysto ostrugać : ¹ 3 70 godz. cieśli,

glanych wewnątrz budynku według poz. 175.,

0 23 m² wyprawy wapiennej gładkiej z otrzcinowaniem powierzchni wszelkiego widocznego drzewa ścian wewnątrz budynku według poz. 189., b),

0-115 mJ fundamentu z ka

0 50 godz. pomocnika,

0*253 m podwaliny, dębowej z gruba na 25 X 20 em ociosanej,

0-207 m słupów narożnikowy cli i przedziałowych na 20X20 cm z gruba ociosanych,

mienia łamanego warstwowego na zaprawie wapiennej według poz. 91. aj,

0-063 m?> podmurowania pod podwaliny nad ziemią z kamienia łamanego warstwowego do lica i na spoinach z gruba przy-ciosanego, lub z cegieł na zaprawie wapiennej lub przedłużonej według poz. 97. a)lub 104., d),

0 082 w² odznaczenia spoin zaprawą cementową podmurowania 45 cm grubego, 60 cm wysokiego, według poz. 195.

0*50 m słupów pośrednich, okiennych i drzwiowych na 15 X10 cm z gruba ociosanych, r 0 25 m oczepów z gruba na 15 X 20 cm ociosanych,

0-40 m zastrzałów i drzewa na krzyże z gruba na 15 X10 cm ociosanych,

0 44 m rozpór (rygli) z gruba na 15 X 10 cm ociosanych,

1 m² wymurowania przegródek ściany cegłami na 15 cm grubo według poz. 115.,

1*07 m² wyprawy wapiennej z czystem zatarciem murów ce-Uwagi.’

i. Ściany rozporowe (ryglowe) czyli przegródkowe wykonują wogóle z drzewa miękkiego ; jedynie podwalina powinna być z dębiny, modrzewia, a w najgorszym razie z sośniny. Zwykle ostatnią warstwę cegieł podmurowania pod podwalinę układa się rębem na stosownej warstwie izolującej od wilgoci.

42

2.    Przekrój poszczególnych części składowych ściany otrzymuje następujące rozmiary: podwalin 15 X 20, 28 X 24, 24 X 28, 23 x 82 cm, — słupów narożnikowych i przedziałowych 18 X 18 do 21 X 21 cm, — słupów pośrednich, okiennych i drzwiowych 15 X 15 do 16 X 18 cm, — zastrzałów 15 X 15 do 18 X 21 cm, — rozpór (rygli) 12 X 15 do 16 X 18cm, — oczepów czyli kapturów 15 X 20 do 21 X 24 cm.

3.    Ściany zewnętrzne w celach upiększenia otrzymują zamiast zastrzałów krzyże Andrzeja i miecze, które zarówno ze słupami rozmieszcza się symetrycznie ; u budynków gospodarczych ze względów oszczędnościowych pomija się wszelkie te upiększenia, gdyż wymagają zbyt wiele drzewca i roboty bez właściwej potrzeby zespołu.

4.    Ilość rozpór w przegródkach zależy od wysokości ścian, a mianowicie : jeżeli ściana jest wysoka 2‘5 m, wystarcza jedna rozpora, nad 2-5 do 4 m dwie rozpory, nad 4 m trzy; więcej niż trzy rozpory, nie daje się nigdy prawie.

5.    Do zapełnienia przegródek ścian rozporowych używają zamiast cegieł także dyli gipsowych, cegieł korkowych itp. Ściany wreszcie' zaopatruje się opierzeniem z desek, przybitych gwoździami do szkieletu z jednej strony ściany i to zwykle zewnętrznej lub z obu stron; o ile jednak opierzenie zewnętrzne nie otrzyrpa wyprawy, należy je wykonać z desek stojących nakładanych lub przystosowanych z listwami na spoinach.

6.    Ścianę kończy oczep, na którym układa się belki stropowe, będące zarazem jętkami więzby dachowej i połączone z oczepem zapomocą wrębu 2'5 cm głębokiego, jeżeli budynek ma być piętrowy, to na belki stropowe układa się podwalina tym razem z drzewa miękkiego i ustawia na niej ścianę rozporową o tym samym zespole, co w parterze, ale w ten sposób, by słupy dolnej i górnej ściany stanęły zawsze dokładnie nad sobą. Połączenie oczepów na długość powinno zaw⁷sze przypaść na jeden ze słupów.

7.    Projektowanie zespołu ścian dokonuje się w ten sposób, że po ustaleniu za* rysu budynku wraz z układem lokali i ścian wrysowuje się najpierw słupy narożnikowe, potem słupy okienne, drzwiowe i przedziałowe, a w końcu słupy pośrednie. Rozmiary przekrojów części składowych ścian zależą od wielkości lokali i warunków obciążenia, które gdy przekroczą zwykłe granice, wymagają statycznego obliczenia.

m) Różne roboty.

OS kg łoju,

0*2 l oleju lnianego ; b) z drzewa twardego:

8 godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a).

565. Metr bież, rury zlewowej kwadratowej 30cm w świetle lub jej ramienia sporządzić z desek zbitych, czysto ostruganych, uszczelnić, ustawić i przymocować; a) z drzewa miękkiego:

*    6 50 godz. cieśli,

4 m dyli 5 X 35 do 7 X 37 cm,

13 gwoździ,

1*5 kg smoły,

566.

Metr bież. wykonania koryta strychowego z nakrywą z desek niestruganych pod wyłożenie blachą, wraz z ułożeniem i przymocowaniem,

a) 22 X 25 cm w świetle z desek 4cm grubych, przystosowanych-, a) miękkich:

a) miękkich :

5 godz. cieśli,

4 m dyli 5 X 21 cm, 2 m dyli 5 X 32 cm>

5X5

2m listew trójkątnych —g—cm,

2 godz. cieśli,

2 m desek 4 X 30 cm,

0⁻7m listwy wsuwanej (szpągi) 4X10 cm na wsuwki,

0-50 opaski z żelaza kutego 8 X 30 mm ze śrubami, zawia-skami i kółkiem do podnoszenia w łącznej wadze 2 kg ; ß) twardych:

6 godz. cieśli, ,

wymiar materjału jak pod b),a).

2 w desek 4 X 25 cm,

5X5

2 m listew trójkątnych — cm, 13 gwoździ 10cm długich-,

ß; twardych:

2*50 godz. cieśli, wymiar materjału jak pod a) ; b) 30 X 30 cm w świetle z dyli 5 cm grubych na półżłobki łączonych z listwami wsuwanemi 4 X 10 cm i opaską żelazną;

Uwaga. Koryta strychowe służą do odprowadzenia wody z korytka dachowego od ulicy do rury dachowej w podwórzu lub do rury wychodkowej, i wykonują je wtedy, gdy w fasadzie od ulicy niema rur dachowych. Koryta należy ułożyć zewnątrz przedziałów strychowych dla łatwego dostępu, ze zpadkiem około 10°/₀. Rura doprowadzająca wodę powinna być podwójna i ruchoma, i u wlotu otrzymać siatkę drucianą; zaś kociołek odprowadzający wodę trzeba zaopatrzyć rurą wentylacyjną 16 cm nad dach wystającą, gdy zachodzi obawa dostania się fetorów kanałowych do poddasza. Zarówno te części składowe, jak i wyłożenie wnętrza koryta należy wykonać z blachy cynkowej Nr. 13 lub 14.

567. Metr. bież. sporządzenia, ustawienia i przymoco

wania przewodu wentylacyjnego 25 X 25 cm w świetle z desek 4 cm grubych przystosowanych z uszczelnieniem,

b) z desek dębowych, a) niestruganych :

4 godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a), a) ; ß) ostruganych z opaskami żelaznemi:

a) miękkich, a) niestruganych:

3*50 godz. cieśli,

4 m desek 4 X 30 cm,

13 gwoździ;

10*50 godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a), ß).

ß) ostruganych z żelaznemi opaskami :

8 godz. cieśli,

4 m desek 4 X 30 cm,

6 gwoździ,

J 1 kg opasek żelaznych kutych ;

568. Siedzenie wychodkowe lm długie, 45 do 50cm wysokie i tyleż szerokie z desek 3 do 4 cm grubych, czysto ostruganych wykonać, ustawić i przymocować, bez nakrywy,

b) z desek dębowych:

a) z desek miękkich:

4 godz. cieśli,

3 • 60 m desek 3 X 30 lub 4X 30cm, 12 gwoździ;

5 30 godz. cieśli,

3*60m desek 3X30 do4X30cm, 12 gwoździ.

569.    Pokrywę do siedzenia wychodkowego prostokątną lub krągłą, z rękojeścią sporządzić, z desek

b) z twardych:

2 godz. cieśli,

0*65 m desek 3 X 30 cm.

a) miękkich:

1*50 godz. cieśli,

0*65m desek 4 x 30 do 3 X 30cm -,

570.    Metr. bież. przerżnięcia n centymetrów grubości drzewa.

b) twardego:

0*04 n godz. cieśli.

a) miękkiego:

0 08 n godz. cieśli;

Uwaga. Przerżnięcie drzewa wTzdłuż czy w poprzek liczy się według wyrażonego wyżej wymiaru roboty w ten sposób, że głębokość przerzynania uważa się za długość w metrach, a szerokość przerzynania za grubość w centymetrach.

571.    Metr bież. sporządzenia i ułożenia podkładki (murnicy) z dylów 8 X 15 cm pod belki stropowe,

b) z drzewa dębowego: 0*30 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika, 0*50 m dyla 8 X 30 cm.

a) z drzewa sosnowego:

0*20 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika,

0*5 m dyla 8X30 cm ;

572• Metr bież. sporządzenia prostej sterczy n y (konzo li) pod ganek z dyli dębowych 8 do 11 cm grubych, 30cm szerokich:

6*30 godz. cieśli,

lm dyla 8X30 do 11 X 30 cm.

573. Metr bież. wykonania czysto ostruganej oprawy drzwi lub okien z 15 cm długimi uszakami, lub z nabiciem listew od strony muru celem silnego osadzenia oprawy w mur;

1. z dyli miękkich o przekroju a) 5 X 15 do 5 X 20 cm,

a)    niestruganej:

0*45 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

lm dyla 5 X 15 do 5 X20cm; ß) czysto ostruganej:

0*63 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1 m dyla 5 X 15 do 5 X 20 cm,

b)    6*5 X 15 do 6*5 X 20 cm, a) niestruganej:

0*57 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, lm dyla 6*5X15 do 6*5X20cm; ß) ostruganej:

0*81 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika, lm dyla 6*5X15 do 6*5X20cm,

c) 8 X 15 do 8 X 20 cm, a) niestruganej:

0*72 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1 m dyla 8 X15 do 8 X 20 cm ;

ß) ostruganej:

1 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika,

1 m dyla 8 X 15 do 8 X 20 cm ;

d)    10 X 15 do 10 X 20 cm, a) niestruganej:

1*40 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika, lm dyla 10 X 15 do 10 X 20cm ; ß) ostruganej :

1*70 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika, lm dyla 10 X15 do 10 X 20cm;

e)    5 X 25 do 5 X 80 cm, a) niestruganej :

0*61 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, lmdyla 5X25 do 5x30cm; ß) ostruganej:

088 godz. cieśli,

0 20 godz. pomocnika, lm dyla 5 X 25 do 5 X 30 cm ;

f)    6*5 X 25 do 6-5 X 30 cm, a) niestruganej:

0‘83 godz. cieśli,

020 godz. pomocnika, lm dyla 6 5X25 do 6*5X30cm; ß) ostruganej :

1-14 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, lm dyla 6 5X25 do 6*5X30cm-,

g)    8 X 25 do 8 X 30 cm, a) niestruganej:

1*09 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1 m dyla 8X25 do 8X30cm; ß) ostruganej :

1*40 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, lmdyla 8X25 do 8X30cm;

h)    10 X 25 do 10 X 30 cm, a) niestruganej:

1*75 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, lm dyla 10x25 do 10X30^; ß) ostruganej:

2*10 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika, lm dyla 10X25 do 10X30cm;

2.    z dyli dębowych: wymiar roboty pod 1 ,a) do h)

Avłącznie należy zwiększyć o jedną trzecią część;

3.    za wycięcie półżłobka przy-mykowego:

a) z jednej strony w oprawie

a)    z drzewa miękkiego:

0*26 godz. cieśli;

ß) z drzewa twardego:

0*35 godz. cieśli;

b)    z obu stron:

wymiar roboty pod a), a) oraz a), ß) należy podwoić.

Uwagi.

1.    Oprawa drzwi i okien oblicza się według rzeczywistej długości zużytego dyla. jeżeli zatem s oznacza szerokość, to wysokość w świetle, zaś b grubość dyla, to długość zużytego dyla łącznie z czterema po 15 cm długiemi uszami (dwa u góry, dwa u dołu) będzie l — 2 ('s + w + ibj -f- 0-60.

2.    Oprawy belkowe drzwi i okien — stosownie do przekroju drzewa i stopnia obrobienia — liczy się według wymiaru roboty w kolumnach ,,z wiązaniem“ tablicy II. pod poz. 403. ; ewentualne czyste ostruganie oprawy z trzech stron należy liczyć osobno.

574.    Metr bież. półżłobka do 5 cm szerokiego i tyleż głębokiego na krawędzi wyciąć

b) w drzewie twardem: 0*4 godz cieśli.

a) w drzewie miękkiem:

03 godz. cieśli;

575.    Metr bież. wykonania oprawy włazu do szybu z półżłobkiem przymykowym,

2.    z drzewa twardego niestru-ganej:

wymiar roboty pod 1, a) do 1, c) należy zwiększyć o jedną trzecią część;

3.    za czyste ostruganie oprawy

a)    z drzewa miękkiego dolicza się do wymiaru roboty

pod 1, a) : 0*50 godz. cieśli, pod 1, b): 0-55 godz. cieśli, pod 1, c): 0*70 godz. cieśli;

b)    z drzewa twardego: podwójne powyższe dodatki.

1. z drzewa miękkiego nie-struganej o przekroju

a)    15 X 15 do 15 X 18 cm:

153 do 177 godz. cieśli.

105 m belki na 15 X 15 do

15 X 18 cm z gruba ociosanej ;

b)    15X 20 do 18 X 18 cm:

1-80 do 1*92 godz. cieśli,

1*05 m belki na 15 X 20 do

18 X 18 cm z gruba ociosanej ;

c)    18 X 24 cm:

2*20 godz. cieśli,

105 m belki na 18 X 24 cm

z gruba ociosanej;

576. Metr kwadr, wykonania zwykłych drzwi z desek przystosowany cli na listwach, wsuniętych w poprzeczne wycięcie w deskach czyli „na szp agach“, a mianowicie,

c) ostruganych obustronnie:

1. z desek miękkich,

4 godz. cieśli,

wymiar materjału jak pod a) ; d) ostrugauych z listewkami struganemi i skrawężoneni lub żłobionemi, na spoinach:

wymiar roboty i materjału jak pod c),

3*67m listewek skrawężonych lub żłobionych;

' 2. z desek twardych:

wymiar roboty pod 1, a) do 1, d) należy zwiększyć o jedną trzecią część.

a)    niestruganyeh (do piwnic itp.):

2 2 godz. cieśli,

4m desek 3*5X80 do 4X30cm,

0*5 m dyla 4 X 30 cm na szpągi,

15 gwoździ;

b)    niestruganyeh z nabiciem listewek na spoiny:

wymiar roboty i materjału jak pod a),

3*67m listewek;

577. Metr kwadr, wykonania drzwi z łat na silniejszym szkielecie łat owym według danego rysunku,

ß) ostruganycli :

- a) z drzewa miękkiego, a) niestruganych :

1 godz. cieśli,

1*5m łat Łykiem na szkielet, 10 m łat 3X& cm,

23 gwoździ;

2 60 godz. cieśli, wymiar materjału jak pod a)\ b) z drzewa twardego: wymiar roboty pod a) i ß) należy zwiększyć o jedna trzecią część.

Uwaga. Bramy do podwórza, ogrodu i szopy, opierzone lub olacone, bramy barjerowe lub przegrodowe należy stosownie do zeskładu i danego rysunku liczyć szczegółowo według odnośnych pozycyj analizy cen.

gwoździe i klej mieszczą się już w wymiarze roboty.

578. Metr kwadr, wykonania okienicy z desek miękkich obustronnie ostruganych, przystosowanych, wraz z ramą. 6-40 godz. cieśli,

3‘60 ni desek 3’50 X BO cm,

4-80 m drzewa na 8 X 8 cm z gruba ociosanego na ramę,

579. .Okienieę do okna dachowego 60 X 60cm w świetle wykonać z desek miękkich z obustronnem ostruganiem:

2-50 godz. cieśli,

1*80 m desek 4 X BO cm,

12 gwoździ.

580. Metr kwadr, ścianyywałkowanej wykonać, t. j. koły przyrządzić, między przewiązki osadzić, wałki ze słomy w glinie maczane porobić, niemi pomiędzy kołami wypleść, i ścianę gładko gliną wylepić : ó⁻6 godz. cieśli,

0*12 ws gliny, 0-04 m³ wody.

5 koło w 1 m długich 6 X.8 cm,

1*11 wiązki zwykłej słomianej mierzwy,

581.    Metr kwadr, urządzenia powały z koło w i wyple-cienia jej chróstem:

4 koły lm długie 6X8cm.

4‘20 godz. pomocnika,

0⁻14 furu chróstu,

582.    Tapczan 2 m długi, 1T0 m szeroki, ostrugany, z deską przyczółkowy sporządzić:

wymiar materjału stosownie do rozmiarów tapczanu.

583. Tapczan 2m długi, 2m szeroki sporządzić i ostru-gać:

30 godz. cieśli,

16 godz. cieśli,

wymiar materjału stosownie do rozmiarów tapczanu.

584. Ławkę 1*5 m długą, ostruganą, bez oparcia sporządzić:

2 godz. cieśli,

materjał stosownie do roz: mi arów ławki.

585. Kobylnicę 2 0 do 2-5m wysoką do rusztowania sporządzić :

3*50 godz. cieśli,

wymiar materjału stosownie do rozmiarów kobylnicy.

586. Skrzynię na wapno zbić'z desek miękkich 4 X 30 cm ze stósownemi przyporami:

4 godz. cieśli,

wymiar materjału stosownie do rozmiarów skrzyni.

587. Skrzynię dużą podwójną do zarabiania zaprawy wapiennej sporządzić:

30 godz. cieśli,

wymiar materjału stosownie do rozmiarów skrzyni.

588.    Metr bież. długości rusztowania wiszącego lub balkonowego, lm szerokiego sporządzić, a następnie rozebrać,

8 godz. cieśli.

589.    Metr bież. długości rusztowania drabinowego z poziomo układanymi dylami itd. ustawić, i następnie rozebrać,

a)    do 15m wysokiego:

10 godz. cieśli;

b)    do 20m wysokiego:

12 godz. cieśli;

590.    Metr bież. rusztowania z kobylnicami około 4m wysokiego, 125 m szerokiego ustawić i rozebrać następnie:

2 godz. cieśli.

591.    Metr kwadr, w rzucie poziomym rusztowania do sufitowa nia lub malowania ustawić i rozebrać następnie,

a) do 3m wysokiego:

0*80 godz. cieśli;

c) näd 20m wysokiego: 15 godz. cieśli.

b) nad 3 m wysokiego:

1 godz. cieśli.

592. Krzyż z drzewa modrzewiowego lub dębowego czysto w gran na 9 X 12 cm ociosać, czysto ostrugać, zaciąć, związać, i pod kadź na wodę o średnicy 10 do 125m ułożyć:

6 godz,-cieśli,

wymiar materjału stosownie do rozmiarów kadzi.

593. Nakrywę okrągłą kadzi I/O do 15m średnicy z desek 4 cm grubych dębowych, czysto ostruganych z obu stron, sporządzić :

wymiar materjału stosownie do rozmiarów kadzi.

7 godz. cieśli,

594.    Kadź ż żelaznemi obręczami płacono przed wojną we Lwowie od jednego hektolitra pojemności:

a)    z drzewa dębowego po .    .    .    8K.

b)    z drzewa miękkiego o 25% taniej.

595.    Beczułka z drzewa miękkiego z dnem dębowem 50 l pojemności kosztowała przed wojną 8 K, zaś z drzewa dębowego o 25% drożej.

596.    Metr kwadr, powleczenia drzewa mazią w gorącym stanie

b) trzykrotnie:

110 godz. pomocnika, ■10% jak wyżej,

078 kg mazi,

003 kg łoju.

a) dwukrotnie:

0*8 godz. pomocnika,

10»/« jak wyżej,

055 kg mazi (carbolineum Ave-narius);

597. Metr kwadr, podwójnej powłoki drzewa tynkturą „Antimerulionu“ H. Zerenera:

0-571 kg Antimerulionu płynnego,

0 002 szczotki.

0 8 godz. pomocnika,

10 »/o jak wyżej,

¹

Zob. poz. 400.

²

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

VII. STROPY.

a) Stropy w ogóle.

598. Stropy powinny być wytrzymałe, ogniotrwałe i trwałe, chronić od spieki i zimna i nieprzepuszczać głosu.. Dźwigary żelazne dają stropy najwytrzymalsze, a jeżeli nadto osłoni się zupełnie murem lub betonem wszelkie żelazo i zabezpieczy od rdzewienia, to stropy staną się także ogniotrwałe i trwałe. Najtrwalsze wszakże i najwięcej wytrzymałe są stropy ceglane i betonowe; czem jednak strop jest cieńszy, w zespole swym zbitszy i zawiera więcej żelaza, tern lepiej głos przenosi.

Nasypka stropowa powinna być najmniej 8 cm gruba i zawsze najzupełniej sucha; zwykle jednak grubość jej wynosi u stropów •

strychowych 8 cm, a międzypiętrowych 10 cm. Na nasypkę używają z reguły rumowiska, które, gdy pochodzi ze starych murów, trzeba wprzód wyprażyć ua silnym ogniu celem zniszczenia zarodków robactwa i zarazków. Dobrą nasypkę tworzy także żużel (o ile nie zawiera siarki, która niszczy żelazo), popiół węgla kamiennego, okrzemka, piasek i glina ubita.

Piwnice, sutereny, lokale przemysłowe szczególnie parterowe, klatki schodowe (schodnice), kuchnie, podesty i klosety należy zasklepić lub w ogóle ogniotrwałe zastropić.

Wszelkie drzewo stropów należy zabezpieczyć od próchnienia, gnicia i zagrzybienia, które to przypadłości są zawsze następstwem wilgoci murów, wilgoci nasypki, mokrego drzewa i braku dostępu powietrza.

Powierzchnię stropów, w pozycjach niniejszego rozdziału zestawionych, należy liczyć według rozmiarów podłogi pokoju zastro-pionego; bowiem w wymiarze roboty i materjału uwzględniono zwiększenie wynikłe wskutek zwiększenia powierzchni stropów o szerokość odsadek muru.

b) Stropy drewniane belkowe.

599« Uwagi.

1. Belki stropowe wykonują zwykle z drzewa jodłowego, lepsze jednak zawsze jest drzewo sosnowe; w każdym razie zresztą drzewo musi być zupełnie suche. Belki układa się na murach głównych we wzajemnych odstępach 0-75 do PIOm od środka do środka, ale nie powinny nigdy bezpośrednio wspierać się na murach, ani do nich przylegać. Jeżeli mur ma odsadkę, to na niej wzdłuż kładzie się pod końce belek dębową deskę 2X15 do 3X15 cm, lub raczej murnicę 8 X 15, 10 X 15, 12 X 15 cm itp., które w miarę potrzeby mogą służyć zarazem jako kotwie podłużne; jeżeli odsadek niema, to końce osadza się w stosownych otworach muru na dębowej krótkiej podkładce 2-5 X 15 do 3 X 15 cm i osłania skrzynkami z blachy cynkowej lub z desek sosnowych albo modrzewiowych 1 do 2cm grubych; w najgorszym razie trzeba przynajmiej przybić deskę do czoła belki. Belki bieżące wzdłuż murów należy odsunąć od murów na 8 do 10 cm.

Jeżeli mury niemają odsadek, ani nie można ich osłabiać wmurowaniem końców belek, to wspiera się je na sterczynach (konzolach) z cegły, kamienia lub żelaza,

Długość podparcia końców belek stropowych powinna wynosić conajmniej 15cm. Nad piwnicami i suterenami nie należy nigdy dawać stropów drewnianych.

2.    Przejmy zastosowują tam, gdzie z powodu kominów lub jakichkolwiek zresztą otworów, bądź w powale, bądź w murach, nie można belek stropowych oprzeć na murze; przejmy otrzymują ten sam przekrój co belki stropowe i łączą się z niemi pełną nakładką ukośną i klamrą, a gdy są za długie, podpiera się je kawałkami sztab kotwiowych osadzonymi w murze (zob. uwagę 12. pod poz. 119.).

Pod końcami belek, przypadającymi nad otwory okienne lub drzwiowe, trzeba wykonać luki odciążające sklepione, lub w braku miejsca podłożyć trawersę, o ile zwykła przejma niedałaby się zastosować.

3.    W planach poziomego rzutu budynku nie wrysowuje się położenia belek stropowych, chyba że wymaga tego konieczność; w takim razie oznacza się położenie belek pojedynczemi linjami bru-natnemi lub kreskowanemi czarnemi. Zwykłym konwencjonalnym znakiem są dwie równoległe kreski bez lub ze strzałką, wrysowane w rzut poziomy każdego lokalu w kierunku położenia belek.

4.    Podchwytnie pod belki stropowe zastosowują wtedy, gdy rozpiętość lokali i obciążenie stropów są bardzo wielkie. Do tego celu może służyć pojedyncza belka o większym przekroju, albo belka sprzężona zazębieniem lub dyblowaniem, albo wreszcie dźwigar żelazny. > Gdy zaś także i długość lokalu jest zbyt Avielka, podpiera się podchwytnię słupami drewnianymi lub żelaznymi w odstępach około co 4m; w tym razie można także zmniejszyć rozpiętość między słupami zapomocą siodełek bez lub z mieczami; długość połowy siodełka licząc od osi słupa, na którym leży, powinna wynosić jedną szóstą część wzajemnego odstępu słupów od osi do osi; cała zatem długość siodełka powinna wynosić jedną trzecią część tego odstępu i to bez względu na to, czy siodełko jest z mieczami lub bez. Siodełka otrzymują ten sam przekrój co pod-chwytnie, sprzęganie ich jednak z podehwytnią dyblowaniem, śrubami itp. nie daje właściwej korzyści.

5.    Stropy drewniane grożą zawsze mniej lub więcej niebezpieczeństwem ognia, ulegają łatwo zagrzybieniu i zniszczeniu ; są więc mało trwałe, a wskutek niewielkiej wytrzymałości materjału ulegają silnym wstrzęśnieniom; mimo tych wad jednakże mają bardzo wielkie zastosowanie, gdyż są łatwe do wykonania i tanie.

6. Do zakotwienia murów (zob. uwagę 12. pod poz. 119.) używa się tylko tych belek stropowych, których końce leżą na filarach okiennych, a mianowicie: jeżeli odstęp wzajemny osi okien wynosi do 8 m, wystarcza na każdy filar jedna kotew belkowa, ponad 8 m zaś trzeba ich dwie.

0-35 godz. pomocnika,

050 m murnicy jak wyżej, 123 do 116 m belki na

600. Metr kwadr, stropu mieszkalnego z drzewa miękkiego — licząc w świetle zastropionej przestrzeni — ze ścielą powałową, z nasypką, podłogą niestruganą, na le-garkacli, ale bez podsiębitki i wyprawy, a zatem z wid-nemi od spodu belkami i ścielą, wykonać, a mianowicie., belki stropowe z murnicami, względnie z podkładkami, z gruba już obrobione czysto ociosać, na miejsce przeznaczenia przynieść, przyrządzić, wyciągnąć, w odstępach wzajemnych co lm od środka do środka ułożyć, przejmy w miarę potrzeby przyrządzić, na pełną nakładkę ukośną z belkami związać i sklamrować, ściel powałową z desek 8 do 4 cm grubych nie struganych, przystosowanych, na belkach ułożyć, przymocować i listwy na spoiny nabić, suchego czystego rumowiska lub piasku z tłuczeńcem dostarczyć, na górę wynieść, rozsypać, wyrównać i na 10 cm grubo ubić, legarki w niem osadzić i do nich podłogę z desek 4 cm grubych, niestruganych, przystosowanych przybić, bez różnicy wysokości;1 a) na rozpiętość Am i a) długość pokoju 8 do 6m:

2 25 godz. cieśli,

16 X 22 cm z gruba obrobionej, wymiar roboty i inaterjału, ścieli powałowej, nasypki i podłogi, jak pod a);

b) na rozpiętość 5 m i a) długość pokoju 3 do 6m: 2-85 do 2-55 godz. cieśli,

0-50 godz. pomocnika,

0*40 m murnicy jak wyżej, 1-41 do 125 m belki na 19 X 26 cm z gruba obrobionej, 106 m² ścieli powałowej według poz. 437.,

0*40 godz. pomocnika,

0-50 m inurniey na 8 X 15,

10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

1*48 do 125 m belki na 16 X 22 cm z gruba obrobionej,

1-075 m² ścieli powałowej według poz. 437.,

1075 m² podłogi z legarkami według poz. 450., a), ß),

0-1075 m³ nasypki pod podłogi według poz. 16.;

ß) długość pokoju 7 do 13 m:

2 godz. cieśli,

Zob poz. 598., 599. i 606.

na

na

na

0*106 na sypki pod podłogę według poz. 16.,

106 m² podłogi z legarkami według poz. 450., a), ß);

ß) długość pokoju 7 do 13 m:

2-50 godz. cieśli,

0-45 godz. pomocnika,

0*40 m murnicy jak wyżej,

1*21 do 1*14 m belki 19 X 26 cm z gruba obrobionej, wymiar roboty i materjału ścieli powałowej, nasypki i podłogi jak pod a);

c)    na rozpiętość 6m i

a) długość pokoju 3 do 6 m : 3’05 do 2*70 godz. cieśli,

0*50 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy jak wyżej, 1*40 do 123 m belki 21X29 cm z gruba obrobionej, 1*05 m² ścieli powałowej według poz. 437.,

• 0*105 m³ nasypki pod podłogę według poz. 16.,

1*05 m² podłogi na legarkach według poz. 450., a), ß); ß) długość pokoju 7 do 13 m: 2 65 godz. cieśli,

0*40 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy jak wyżej, 1-20 do 113 m belki 21 X 29 cm z gruba ociosanej, wymiar roboty i materjału ścieli powałowej, nasypki i podłogi jak pod a)*,

d)    na rozpiętość 7 m i f

a) długość pokoju 3 do 6 m : 3*40 do 3 05 godz. cieśli,

0*45 godz. pomocnika,

0*29 m murnicy jak wyżej,

1*39 do 1*22 m belki na 23 X 32 cm z gruba obrobionej, 1043 m² ścieli powałowej według poz. 437.,

0*1043 m* nasypki pod podłogę według poz. 16.,

1*043 m² podłogi z legarkami według poz. 450., a), ß);

ß) długość^ pokoju 7 do 13 w. 2*95 godz. cieśli 0*40 godz. pomocnika,

0*29 m murnicy jak wyżej,

1*19 do 1*12 m belki na 23 X 32 cm z gruba obrobionej, wymiar roboty i materjału ścieli powałowej, nasypki i podłogi jak pod a);

e) na rozpiętość Sm i a) długość pokoju 3 do 6 m : 3*90 do 3*45 godz. cieśli,

0*50 godz. pomocnika,

0*25 m murnicy jak wyżej, 1*38 do 1*21 m belki na 25 X 35 cm z gruba obrobionej, 1*04 m² ścieli powałowej według poz. 437.,

0-104 ms nasypki pod podłogę >vedług poz. 16.,

104 m³ podłogi z legarkami według 450., a), ß); ß) długość pokoju 7 do 13 m : 3*40 godz. cieśli,

0*45 godz. pomocnika,

0*25 m murnicy jak wyżej, 1*19 do 1*12 m belki na 25 X 35 cm z gruba obrobionej, wymiar roboty i materjału ścieli, nasypki i podłogi. jak pod a).

Uwaga. Jeżeli z powodu braku odsadek muru końce belek trzeba wmurować, to zamiast wyznaczonego wyżej pod aJ, bj, cj, dj, ej wymiaru kwadratowego ścieli powałowej i podłogi,' oraz wymiaru sześciennego nasypki, należy policzyć po 1 mz ścieli, 1 mz podłogi i RIO w³ nasypki.

Jako długość pokoju należy rozumieć rozmiar prostopadły do rozpiętości, między temi najbliższemi dwiema ścianami działowemi, między któremi belkowanie stropu poczyna się i kończy; cienkie zatem ścianki drewniane z wyprawą lub bez, ścianki Rabitza itp. nie wchodzą tu w rachubę.

Wytrzymałość belek niniejszego stropu obliczono z uwzględnieniem ciężaru własnego g = 250 Jcg/m? i użytkowego p = 250 Jeg/m?, czyli ciężaru całkowitego 2 — g + p = 500 Jcgjm%, oraz dopuszczalnego spółczynnika na wygjęcie drzewa s miękkiego Jeb = 80 Jcg/cmz.

Ze względu na wilgotność murów świeżych w nowym budynku powinny być murnice, względnie podkładki pod belki, dębowe.

601.    Metr kwadr, wykonania stropu jak pod poz. 600., ale z ezystem ostruganiem podłogi, oraz wszelkiej od spodu widocznej powierzchni drzewa, wymaga doliczenia do wymiaru roboty pod poz. 600., a w szczególności,

pod a), a):

3*35 godz. cieśli; pod a), ß):

3*20 godz. cieśli; pod b), a):

3*60 godz. cieśli; pod b), ß):'

3*40 godz. cieśli; pod c), a):

3*70 godz. cieśli;

pod c), ß)

3*60 godz. cieśli; pod d), a):

3-80 godz. cieśli; pod d), ß):

3-60 godz. cieśli; pod e),- a):

4 godz. cieśli; pod ej, ß):

3*80 godz. cieśli.

602.    Metr kwadr, wykonania stropu jak pod poz. 600., ale z podsiębitką i wyprawą sufitową, wymaga doliczenia do a), b), c), d), e) pod poz. 600.:

1 m³ wyprawy sufitowej we

1 w³ podsiębitki z desek miękkich 1*5X16 lub 2X16 cm we- dług poz. 189., 190., 191., 192.

dług poz, 440.,

lub 193.

603.    Metr kwadr, wykonania stropu jak pod poz. 602., z tą jednakże różnicą, że ściel powałową należy ułożyć między belkami z desek 4cm grubych nakładanych, na łatach 4X6cm do boków belek przybitych, a nasypkę rozsypać równo z wierzchem belek, ubić i podłogę do nich przybić z desek 4cm grubych, niestruganych, przystosowanych;

a) na rozpiętość 4m i a) długość pokoju 3 do 6m:

5*50 godz. cieśli,

3*70 godz. pomocnika,

10*75 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 16 lub

10*60 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1 *5 X 16 lub

0*50 m murnicy na 8X15, 10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

4*17m deski 4X60cm na ściel

powałową,

2*15 m łaty 4 X 6 cm pod ściel, 6*45 gwoździ łatowych,

3*87 m deski 4 X 30 cm na pod-

loge,

2 X 16 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki,

0* 1075 m³ rumowiska lub piasku z tłuezeńcem zupełnie suchego i czystego,

1 m¹ wyprawy sufitowej według poz. 189., 190., 191., 192. lub 193. ; ß) długość pokoju 7 do 13 m: 5*25 godz. cieśli,

3*65 godz. pomocnika,

1*23 do 1*16 m belki na 16 X 22 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a); b) na rozpiętość 5m i a) długość pokoju 3 do 6m: 6*10 do 5*80 godz. cieśli,

3*75 godz. pomocnika,

0*40 m murnicy jak wyżej, 1*41 do 1*24 m belki na

19 X 26 cm z gruba obrobionej, 4*11 m deski 4 X 60 cm na ściel, 2*12 m łaty pod ściel,

6*36 gwoździ łatowych,

3 *82 m desek 4 X 60 cm na pod-

logt,

11 gwoździ do podsiębitki, 0*106 m³ rumowiska jak wyżej,

I    m¹ wyprawy sufitowej według poz. 189., 190., 191., 192. lub 193.;

ß) długość pokoju 7 do 13m: 5*75    godz.    cieśli,

3*65    godz.    pomocnika,

1*21    do    114 m    belki    na

19 X 26 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa jak pod a);

c) na rozpiętość 6 m i a) długość pokoju 3 do 6m: 6*25 do 5*95 godz. cieśli,

3*70 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy jak wyżej,

1*40    do    1*23 m    belki    na

21X29 cm z gruba obrobionej, 4*07 m desek 4 X 60 cm na ściel, 2*10 m łat 4X6 cm pod ściel, 6 30 gwoździ łatowycli,

3*78 m desek 4 X 60 cm na podłogę,

10*50 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

II    gwoździ do podsiębitki, 0*105 m³ rumowiska jak wyżej, 1 m¹ wyprawy sufitowej według

poz. 189., 190., 191., 192. lub 193.; ß) długość pokoju 7 do 13 m : 5*85 godz. cieśli,

3*65 godz. pomocnika,

1*20 do 1*13 m belki na 21 X 29 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

à) na rozpiętość 7 ni i a) długość pokoju 3 do 6m:

e) na rozpiętość 8 m i a) długość pokoju 3 do 6m: 7-10 do 6-65 godz. cieśli,

3 70 godz. pomocnika,

0 25 m murnicy jak wyżej,

1*38 do 1*21 m belki na 25 X 35 cm z gruba obrobionej, 4*04m desek 4 X 30 cm na ściel, 2*08m łat 4'XQ cm pod ściel, 6 24 gwoździ łatowych,

3 74 m desek 4 X 30 cm na podłogę,

10*40 gwoździ do podłogi,

6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X .15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki, 0*104 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

lm³ wyprawy sufitowej według poz. 189., 190., 191., 192. lub 193. ;■ ß) długość pokoju 7 do 13 m: 6*60 godz. cieśli,

3*65 godz. pomocnika,

119 do 112 m belki na 25 X 35 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a).

6 60 do 6*25 godz. cieśli,

3*65 godz. pomocnika,

1/39 do 1*22 m belki na 23X32cm z gruba obrobionych,

0*29 m murnicy jak wyżej,

4 05 m desek 4 X 30cm na ściel, 2-09 m łat 4X6^ pod ściel, 6*26 gwoździ łatowych,

3 75 m desek 4 X 30 cm na pod-

loge,

10*43 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5X15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki,

0* 1043 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

192.

1 m² wyprawy sufitowej według poz. 189.,    190.,    191

lub 193.; ß) długość pokoju 7 do 13 m: 6*15 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

1*19 do 1*12 m belki na 23 X 32 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

604. Metr kwadr, wykonania stropu z drzewa miękkiego z beleczkami podsiębitnemi czyli podsiębitnicami w salach szkolnych, przejściach, kurytarzach, salach koncertowych, szermierczych, tanecznych, gimnastycznych, zgromadzeniowych itp., a mianowicie: belki stropowe i podsiębitnice z murnicami, względnie z podkładkami, z gruba już obrobione, czysto w gran ociosać, na mury wyciągnąć, w odstępach wzajemnych co 1 m od środka do środka, w ten sposób na murni-cach ułożyć, aby spód podsiębitnic przypadł 3 do 8 cm niżej spodu belek stropowych, a wzajemny ich odstęp nieprzekraczał 110 m; ściel powałową z desek 4 X 30 cm nakładanych z wierzchu, do belek stropowych, a podsiębitkę z desek 1*5 do 2 cm grubych do podsię-

17 X 24 cm z gruba obrobionej, 143 do 1*25 m podsiębitnicy na 10X14cw z gruba obrobionej, 417m desek 4X30mna ściel, 6*45 gwoździ do ścieli.

3*87 m desek 4 X 30 cm na pod-

bitnie od spodu przybić, suche i czyste rumowisko lub piasek z tłuczeiicem dostarczyć, na górę wynieść, rozsypać, wyrównać i na 10 cm grubo ubić, wraz z osadzeniem legarków; podłogę z desek 4X^0cm niestruganych, przystosowanych do legarków przybić, pod-siębitkę otrzcinować i gładko z czystem zatarciem wyprawić, bez różnicy wysokości;² a) na rozpiętość 4 m i a) długość pokoju 3 do 6m:

7-60 do 7’20 godz. cieśli,

4-15 godz. pomocnika,

0*50 m murnicy na 8 X 15,

10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

1*43 do 1*25 m belki na

nej

1*24 m legarka na 8X15 lub 10 X 13 cm z gruba obrobionego, 10*75 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki,

0* 1075 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

1 m² wyprawy sufitowej z otrzeinowaniem według poz. 189.; ß) długość pokoju 7 do 13 m: 7*15 godz. cieśli,

4*05 godz. pomocnika,

1*23 do 1*16 m belki na

17 X 24 cm z gruba obrobionej, 1*23 do 116 m podsiębitnicy na 10X14 cm z gruba obrobionej,

wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod «V,

Y) za czyste ostruganie podłogi dolicza się do a) i ß):

1*20 godz. cieśli; b) na rozpiętość 5 m i a) długość pokoju 3 do Gm: 8-35 do 7-85 godz. cieśli,

4 *25 godz. pomocnika,

1*41 do 1*24 m belki y a 20X28 cm z gruba obrobionej, 141 do 124 m podsiębitnicy na 12 X 13 cm z gruba obrobio-

0*40 m murnicy jak wyżej, 411 m desek 4*X 30 cm na ściel, 6*36 gwoździ do ścieli,

3*82 m desek 4X30 cm na po-

«nogę, .

1*22m legarka jak wyżej, 10*60 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki, 0*106^3 rumowiska lub piasku jak wyżej,

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189.;

ß) długość pokoju 7 do 13 m: 7*75 godz. cieśli,

4*15 godz. pomocnika,

na

1*21 do l*14mbelkina20X28cm z gruba obrobionej,

1*21 do l*14m podsiębitnicy na 12X1 6 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitawa jak pod a);

Y) za czyste ostruganie podłogi dolicza sie do a) i ß):

1*15 godz. cieśli-,

c) na rozpiętość 6 w i a) długość pokoju 3 do 6 m : 8*65 do 8*10 godz. cieśli,

4*20 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy jak wyżej, 1*40 do 1*23 m belki na 22 X 82cm z gruba obrobionej, 1*40 do 1*23 m podsiębitnicy na 13X18 cm z gruba obrobionej, 4*07 m desek 4 X 30 cm na ściel, 6*30 gwoździ do ścieli,

3*78 m desek 4X80 cm na po-dłoge,

1*21 m legarka jak wyżej, 10*50 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki, 0*105 m^ rumowiska lub piasku jak wyżej,

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189. ^

ß) długość pokoju 7 do 13 m: 8 godz. cieśli,

4*10 godz. pomocnika,

1 *20 do 1 * 13m belki na 22X32cm z gruba obrobionej,

1*20 do 1*13 m podsiębitnicy na 13X18cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

Y) za czyste ostruganie podłogi dolicza się do a) i ß):

1*15 godz. cieśli-,

d)    na rozpiętość 7 m i

a) długość pokoju 3 do 6m: 9*35 do 8*70 godz, cieśli,

4*25 godz. pomocnika,

1*39 do 1*22 m belki na 25 X 85 cm z gruba obrobionej, 1*39 do 1*22 m podsiębitnicy na 14 X 19 cm z gruba obrobionej, 0*29 m murnicy jak wyżej, 4*05 m desek 4X80 cm na ściel, 6*26 gwoździ do ścieli,

3*75m desek 4X80cm na podłogę,

1*20 m legarka jak wyżej, 10*43 gwoździ do podłogi, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm na podsiębitkę,

11 gwoździ do podsiębitki, 0*1043 msrumowiska lub piasku jak wyżej,

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189.; ß) długość pokoju 7 do 13 m: 8*55 godz. cieśli,

4*15 godz. pomocnika,

1*19 do 1*12 m belki 25 X 85 cm z gruba obrobionej, 119 do 1*12 m podsiębitnicy na 14 X19cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

Y) za czyste ostruganie podłogi dolicza się do a) i ß):

1*15 godz. cieśli;

e)    na rozpiętość 8m i

a) długość pokoju 3 do 6m: 10*10 do 9*35 godz. cieśli,

4*25 godz. pomocnika,

lm- wyprawy sufitowej według poz. 189.;

ß) długość pokoju 7 do 13m: 9*25 do 8 95 godz. cieśli,

4*15 godz. pomocnika,

119 do 112 m belki na 28X38 cm z gruba obrobionej, 119 do 112 m podsiębitnicy na 16X21 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

y) za czyste ostruganie podłogi dolicza się do a) i ß):

115 godz. cieśli.

1-38 do 1*21 m belki na 28 X 38 cm z gruba obrobionej,

1*38 do 1*21 m podsiębitnicy na 16X21 cm z gruba obrobionej,

0*25 m murnicy jak wyżej,

4-04 m desek 4X30 cm na ściel,

6*24 gwoździ do ścieli,

3*75 m desek 4X30 cm na po-dłogę,

1*20 m legarka jak wyżej,

10*40 gwoździ do podłogi,

, 6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm do podsiębitki,

11 gwoździ do podsiębitki,

0*104 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

Uw^ga. Ten rodzaj stropu jest tam pożądany, gdzie jest narażony na wstrząś-nienia silne i uderzenia, jak w magazynach wysyłkowych, w salach do tańca, szkołach itp., i ma nadło tę cenną zaletę, że głos i ciepło przewodzi w mniejszym stopniu.

Rozmiary belek niniejszego stropu obliczono statycznie na podstawie ciężaru własnego g = 250 Jcgjmz i użytkowego p — 400 Jcgfm?, czyli całkowitego ciężaru g =. g + p = 650 Jcg/m², oraz dopuszczalnego spółczynnika na zgjęcie kb = 80kg/mï, w sposób pod poz. 606. szczegółowo przeprowadzony.

W razie użycia legarków dębowych pod podłogę, — co szczególnie zaleca się w lokalach parterowych i pierwszego piętra ze względu na znaczniejszą począt⁻kową wilgoć murów, — dolicza się do aj, bj, cj, dj, ej 020 godz. cieśli i ma-terjał dębowy zamiast miękkiego.

0*50 m murnicy na 8 X 15, 10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

4*17 m desek 4X30 cm na podłogę,

10*75 gwoździ do podłogi,

6*67 m desek 1*5 X 15 do 2 X 15 cm do podsiębitki,

605. Metr kwadr, wykonania stropu z drzewa miękkiego jak pod poz. 604., ale bez nasypki i ścieli powałowej, natomiast z podłogą, z jednej strony czysto ostru-ganą na żłobek i wpustkę łączoną, do wierzchu belek stropowych przybitą; a) na rozpiętość 4 m i a) długość pokoju 3 do 6m:

7*60 do 7*20 godz. cieśli,

2*10 godz. pomocnika,

1*43 do 1*25 m belki na 17 X 24 cm z gruba obrobionej,

1*43 do 1*25 m podsiębitnicy na 10 X 11 cm z gruba obrobionej,

11 gwoździ do podsiębitki,

1 m~ wyprawy sufitowej według poz. 189.;

ß) długość pokoju 7 do 13 m: 7*15 godz. cieśli,

2*05 godz. pomocnika,

1*23 do    1*16 m belki na

17 X 24 cm z gruba obrobionej, 1*23 do 1*16 m podsiębitnicy na 10X14cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

b)    na rozpiętość hm i

a) długość pokoju 3 do 6 m: 8*35 do 7 85 godz. cieśli,

2*25 godz. pomocnika,

1*41 do    1*24 m belki na

20 X 28 cm z gruba obrobionej, 1*41 do 1*24 m podsiębitnicy na 12X16 cm z gruba obrobionej, 0*40 m murnicy jak wyżej, 4*11 m desek 4 j< 30 cm na podłogę,

10*G0 gwoździ do podłogi, wymiar materjału podsiębitki i wyprawa sufitowa jak pod a), a) ; ß) długość pokoju 7 do 13 m: 7*75 godz. cieśli,

2*15 godz. pomocnika,

1*21 do 1*14 m belki na 20 X 28 cm z gruba obrobionej, 1*21 do l*14m podsiębitnicy na 12 X 16 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

c)    na rozpiętość 6m i

a) długość pokoju 3 do 6m: 8*65 do 8*10 godz. cieśli,

2*25 godz. pomocnika,

1- 40 do 1*23 m belki na 22 X 82 cm z gruba obrobionej,

1*40 do 1*23 m podsiębitnicy na

13    X 18 cm z gruba obrobionej, 0*33 m murnicy jak wyżej,

4 07 m desek 4 X 80 cm na podłogę,

10*50 gwoździ do podłogi, wymiar materjału podsiębitki i wyprawa sufitowa jak pod aj, a); ß) długość pokoju 7 do 13 m:

8 godz. cieśli,

2- 15 godz. pomocnika,

1*20 do 1*13 m belki na 22 X 82 cm z gruba obrobionej, . 1*20 do 1*13 m podsiębitnicy na 13Xl8cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

d) na rozpiętość 7 m i a) długość pokoju 3 do Gm: 9*35 do 8-70 godz. cieśli,

2*30 godz. pomocnika,

1*39 do 1*22 m belki na 25 X 85 cm z gruba obrobionej, 1*39 do 1*22 m podsiębitnicy na 14X18cm z gruba obrobionej, 0*29 m murnicy jak wyżej,

4*05 m desek 4X 30 cm na po-dłogę,'

10*43. gwoździ do podłogi, wymiar materjału podsiębitki i wyprawa sufitowa jak pod u), a); ß) długość pokoju 7 do 13 m: 8*55 godz. cieśli,

2*15 godz. pomocnika,

1*19 do 1*12 m belki na 25 X 85 cm z gruba obrobionej, 1'19 do 1*12 m podsiębitnicy na

14    X18 cm z gruba obrobionej,

wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a);

10*40 gwoździ do podłogi, wymiar materjału podsiębitki i wyprawa sufitowa jak pod a), a); ß) długość pokoju 7 do 13 m: 0-25 do 8 95 godz. cieśli,

215 godz. pomocnika, .

119 do 112 m belki na 28 X 88 cm z gruba obrobionej, 119 do 11.2 m podsiębitniey na 16 X 21 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału i wyprawa sufitowa jak pod a).

e) na rozpiętość 8 m i . a) długość pokoju 3 dó 6m:

1010 do 9-35 godz. cieśli,

2-25 godz. pomocnika,

138 do 1*21 m belki na 28 X 88 cm z gruba obrobionej,

138 do 1*21 m podsiębitniey na 16 X 21 cm z gruba obrobionej,

0*25 m murnicy jak wyżej,

4*04 m desek 4 X 80 cm na podłogę,

606. Uwagi.

1.    W razie użycia drzewa dębowego do stropów pod poz. 600. do 605. należy zwiększyć wymiar roboty o jedną trzecią część, a zamiast materjału miękkiego policzyć dębowy.

2.    Statyczne obliczenie stropów drewnianych belkowych opiera się na zasadach, stosunkom i warunkom budowlanym środkowej Europy odpowiadających, przez inżynierów i architektów wogóle przyjętych, na końcu niniejszej książki („Część trzecia“, oddział C, rozdz. X) uwidocznionych. Zasady te obejmują także ciężar własny g i użytkowy p, czyli całkowity ciężar q = g -+-p, przypadający na lm² stropów zwykłych*, o ile wszakże w danym razie zasady, czyli normy te nie dałyby się zastosować, należy obliczyć ciężar własny i ewentualnie użytkowy.

Rozmiary przekroju belek stropowych oblicza się pod tern zawsze założeniem, że belki są wolno podparte a obciążenie własne i użytkowe działa jednostajnie (bez ujmy — rozumie się — ewentualnym ciężarom odosobnionym, które należy również w obliczeniu uwzględnić), i do tego celu służy znany wzór wytrzymałości

M = 100 X-g-H = U W

w którym oznacza: M największy moment zgjęcia sił zewnętrznych w kg cm, P całkowite obciążenie belki w kilogramach, l rozpiętość belki w metrach, ku dopuszczalne natężenie materjału na wygjęcie w kgjcm², W moment oporu w cm%, będący ilorazem momentu bezwładności J w cm*, podzielonego przez odstęp najskrajniejszego włókna przekroju belki od osi obojętnej; gdy źaś w każdym przekroju z jednej strony osi obojętnej w najskrajniejszej odległości są włókna najwięcej ciśnione, a z przeciwnej strony najwięcej ciągnione w odstępie 0₂, więc w każdym przekroju belki są dwa momenty oporu, a mianowicie: moment oporu przeciw ciśnieniu

0t

Wd =

i moment oporu przeciw ciągnieniu

J

Wz = ~7T

bh²

z których w obliczeniu statycznem uwzględnia się zawsze mniejszy tylko; wreszcie moment oporu dla poprzecznego przekroju prostokątnego belki

"6~

gdzie b jest szerokością, li wysokością przekroju w centymetrach.

Obciążenie całkowite belki stropowej P = elq, gdzie e jest wzajemnym odstępem belek od środka do środka, Z powyższego wywodu wynika

100

100

bh²

M = -g~ PI — -g- e ql² — hbW = kb~^

a stąd dalej wytrzymałość belki

8 X kb X W 8 X kb Xbh* Ï00 l — 100 X * X 6

:>

podstawiwszy wreszcie najkorzystniejszy stosunek rozmiarów przekroju

otrzymamy z równania 5 5^    &³

g 6 q l² — y h g — y 0 kb h °, stąd h° — zaś dla

100

6 X 7 X 100 " 5 X 8 Jeb

ql%

21

6 X 7 x 100

e =■ lw, kb = 80kg;cm², h³ = 5 X 8 X 80    <Z^³= 1*^1^

wreszcie

7* = ^1-3125 g Z3 Tu trzeba pamiętać, że l należy liczyć w metrach, q w kilogramach, zaś h wypadnie w centymetrach.

Z tego wzoru po podstawieniu obciążeń unormowanych wynikają dalej następujące wzory szczegółowe dla stropów zwykłych z 10 cm grubą nasypką, podłogą i wyprawą sufitową:

a) dla belek stropów pod posadzkę strychową, t. j. dla q — 250 -+-150 = — 400 kg/m³, h = y/lS12b X 400 l² = ..^1*3125 X 400 \JWy

log v/1-3125 X 400 =

01180993 h- 2-6020600

= 0-90671976,

stąd

h = 8-067143 {/l*

b) dla belek stropów w domach mieszkalnych, t.j. dla q = 250-b H- 250 = 500 kgjm*,

h = v/13125 X 500 li = 8-690066 \/l* ■

10

c)    dla stropów w szkołach, t.j. dla q = 250H-300 — 550kgjm³

h = 8-970584 ÿïï

d)    dla stropów w przejściach, kurytarzach, salach koncertowych, tanecznych, gimnastycznych, szermierczych, zebraniowych, w kla-

11

tkacli schodowych i komorach zapasów paszy i owoców, t. j. dla q = 250 H-400 — 650 kgjm-

h = 9-484276 {/l*

12

e)    w izbach przemysłowych, pracowniach i składach na piętrach, t.j. dla q == 250H-450 = 700kgjm²

h = 9-721482 \/P

f)    w lokalach przemysłowych, pracowniach i składach w parterze, t. j. dla q = 250 H-550 = 800 kgjm²

h = 10-16396 yJW

g)    w spichlerzach, t.j. dla q = 250-1-680 == 930kgjm*

h = 10-68712

Obliczenie ciężaru własnego stropu daje się ująć w następujący wzór: jeżeli oznacza dx grubość posadzki desczułkowej dębowej, d₂ ślepej podłogi, ds rumowiska, $₄ ścieli powałowej, d₅ podsię-bitki, d₆ wyprawy sufitowej, b szerokość, h wysokość przekroju belek, e odstęp wzajemny belek od środka do środka, ei odstęp legarków podłogowych o przekroju poprzecznym bi hu y₄ ciężar właściwy dębiny, y₂ drzewa miękkiego, ys rumowiska, y₄ wyprawy z otrzcinowaniem, to ciężar własny lm- stropu

13

14

15

bh

f- dx j Tj H~ e -Ą-d 2 H- d₄ H- d₅ J y₃ H- d₃ y₃ H- d₆ y₄ 16

Zwykle d\ = 2 6 do 3 cm, <$₂ = 3 do 4 cm. = 8 do 10 cm, d₄ == 3 do 4 cm, = 1*5 do 2 cm, d₆ = 2 do 3 cm, e = 0‘75 do 110 m, Cj == lw, yt = 800 kgjm³, y a = 500 do 600 kgjm*, Y₃ = 1400 kgjm³, y4 = 1200 kgjm³, bx X = 10 X.13 do 8 X 15 cm.

PRZYKŁAD:

Obliczyć rozmiary belek stropu zwykłego belkowego z 10 grubą nasypką, ścielą powałową, podłogą, podsiębitką i wyprawą

«i

cm

sufitową z otrzcinowaniem w lokalach przemysłowych, pracowniach i składach w parterze na rozpiętość 5 m.

Ponieważ unormowany ciężar własny takiego stropu g = 250 kgjm*, a użytkowy p = 550 %/m², czyli ciężar całkowity q = g -h p = = 800 kg Im*, więc według wzoru 14.

h = 10-16896 l/Ń = 10-16396 v/25, log Ti = 1-0070630 Hb

1-3979400

— = 1-4730430, h = 29 7196 cm, zaś według wzoru 7.

b = y X 29-7196 = 212285 cm.

Przyjąwszy okrągło h — 30 cm, b = 21 cm, to wytrzymałość takiej belki stropowej według wzoru 6.

b •    • 8

P = kb ' 100X6X/ = w obec obiążenia normalnego P = e ql = 800 X 1 X 5 = 4000kg jest zupełnie dostateczne.

= 4032 kg, co

80 X 21 X 30 X 30 X 8

100 X 3 X 5

c) Stropy drewniane zbite.

607. Metr kwadr, stropu zbitego pod posadzkę strychową z dïzewa miękkiego — licząc w powierzchni izby zastropionej — wykonać, a mianowicie: krąglaki z dwu przeciwległych stron czysto ociosać, na połowę przekroju wzdłuż przerżnąć i w ten sposób z każdego krąglaka po dwie belki z trzech stron czysto obrobione wytworzyć, na miejsce przeznaczenia przynieść, przyrządzić, wyciągnąć, murniee z gruba już obrobione czysto ociosać i na nich belki stroną przerżniętą w ten sposób bezpośrednio obok siebie poukładać, aby utworzyły powierzchnię podsiębitną-przejmy w miarę potrzeby sporządzić, z belkami na pełną nakładkę ukośną związać i sklamrować, belki kołkami dębowymi (dyblami) 2 do 3 cm grubymi, 15 cm długimi w odstępach przemiennych co 1 do 2 m wzajemnie pozbijać, od spodu otrzcinować i gładko z czystem zatarciem wyprawić, czystego suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-cem dostarczyć, na górę wynieść i po wierzchu belek na 10 cm grubo nasypać, wyrównać, ubić, na niem posadzkę ceglaną płazem ułożyć i rzadką zaprawą wapienną zalać — bez różnicy wysokości;¹

13

wysokim ( 5 X ^ i = 12 X ~2 cm j:

a) na rozpiętość 3 m z belek o przekroju 12 cm szerokim, 9 cm

Zol), po z. 598., 599., 606., 609.

4-85 godz. cieśli,

2 godz. pomocnika,

0*67 m murnicy na 8 X 15, 10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

4*58 m krąglaka 18 cm średnicy,

/    15 A

wysokim ( b X h t = 18 X "ÿr cm I

b X hi =

18

cm :

0*22m deski dębowej 3X30cm na kołki (dybie),

0*11 m³ rumowiska lub piasku z tłuczeńcem suchego i czystego, lm² wyprawy sufitowej z otrzcinowaniem według poz. 189., 1*10 m² posadzki ceglanej płazem według poz. 160. lub polepy glinianej według poz. 72.*, b) na rozpiętość 4m z belek o przekroju 18 cm szerokim, 12 cm

4*15 godz. cieśli,

1*85 godz. pomocnika,

0*50 m * murnicy jak wyżej, 2*99m krąglaka 24cm średnicy w cieńszym końcu,

0*22 m deski dębowej 3 X 30 cm na kołki,

0*1075m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

l m² wyprawy sufitowej według poz. 189.,

1*075 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub polepy glinianej według poz. 72.;

c) na rozpiętość 5 m z belek o przekroju 22 cm szerokim, 14 cm

/    17    \

wysokim ( b X ht = 22 X Ty cm J :

3*85 godz. cieśli,

1*70 godz. pomocnika,

0*40 m murnicy jak wyżej,

2*41 m krąglaka 28 cm średnicy w cieńszym końcu,

0*21 m deski dębowej 8 X 30 cm na kołki,

0*106 m ³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

1 wyprawy sufitowej według poz. 189.,

106 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub glinianej według poz. 72.*

d) na rozpiętość 6 m z belek o przekroju 27 cm szerokim,

17 cm wysokim

21

= 27 X Y cm 4*10 godz. cieśli,

1*70 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy jak wyżej, 1*94 m krąglaka 34 cm średnicy w cieńszym końcu,

0*21 m deski dębowej 3 X 30 cm na kołki,

0*105 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189.,

1*05 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub glinianej według poz. 72.;

e) na rozpiętość 7 m z belek o przekroju 36 cm szerokim,

20 cm wysokim

= 36X-g

4 godz. cieśli,

1*50 godz. pomocnika,

0*29 m murnicy jak wyżej, •

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189.,

1*043 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub glinianej według poz. 72.

1*45 w krąglaka 40 cm średnicy w cieńszym końcu,

0*21m deski dębowej 3X30 cm na kołki,

0*1043 rumowiska lub piasku jak wyżej,

Uwaga. Układanie belek stropu zbitego prowadzi się zawsze od ścian działowych z obu stron ku środkowi izby.

Stropy zbite uchodzą według ustaw budowlanych za ogniotrwałe; w rzeczywistości są one jedynie ogniochronne i to o tyle tylko, o ile mają nasypkę 10 cm grubą i posadzkę ceglaną zaprawą wapienną zalaną lub polepę glinianą 8 cm grubą, i w myśl ustaw budowniczych mogą służyć do oddzielenia izb najwyższego piętra od przestrzeni strychowej. Najważniejszym wszakże czynnikiem ogniochronności jest ich znaczna wytrzymałość, niedopuszczająca, aby belki więzby dachowej, spadające podczas pożaru, mogły ich przebić i wzniecić pożar wewnątrz budynku,

Stropy te wymagają jednak koniecznie odsadek muru na każdem piętrze, co powoduje znaczne zwiększenie kosztów budowy.

608. Metr kwadr, wykonania stropu zbitego jak pod poz. 607., ale z belek powstałych wskutek czystego ociosania krąglaków z trzech stron;

b)    na rozpiętość 7 m z belek

o przekroju 20 cm szerokim, 20 cm wysokim (b X ^ 2    =

= 20 X 15 cm) :

7 godz. cieśli,

2*30 godz. pomocnika,

0*29 m murnicy jak wyżej, 5*22m krąglaka 25 cm średnicy w cieńszym końcu,

0*21 m deski dębowej 3X30cm na kołki,

0*1043 m³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

lm² wyprawy sufitowej według poz. 189.,

1*043 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub glinianej według poz. 72.;

c)    na rozpiętożć 8 m z belek o przekroju 21 cm szerokim,

a) na rozpiętość 6 m z belek o przekroju 16 cm szerokim,

17 cm wysokim (b X =

= 16 X bt cm) ’•

7*50 godz. cieśli,

1*60 godz. pomocnika,

0*33 m murnicy na 8 X 15,

10 X 15 lub 12 X 12 cm z gruba obrobionej,

6*56 w krąglaka 21 cm średnicy w cieńszym końcu,

0*21 m deski dębowej 3X30 cm na kołki (dybie),

0*105 m ³ rumowiska lub piasku jak wyżej,

lwi² wyprawy sufitowej według poz. 189.,

1*05 m² posadzki ceglanej według poz. 160. lub glinianej według poz. 72. ;

cj Stropy drewniane zbite.

*r~ ••

• 683

22 cm wysokim (b X h ₂    =

=* 21 X 17 cw);

7-85 godz. cieśli,

2-20 godz. pomocnika,

0-25 m murnicy jak wyżej, 4*95 m krąglaka 27 cw śred-

0*104 m s rumowiska lub piasku jak wyżej,

1 w³ wyprawy sufitowej według poz. 189.,

niey,

0*21 m deski dębowej 3 X 30 cm na kołki,

609. Uwagi.

Obliczenie statyczne belek stropu zbitego. Junk w podręczniku swym „Wiener Bauratgeber“ z r. 1916 na str. 222 oblicza wytrzymałość w kilogramach belek stropu zbitego według wzoru

1*04 m² posadzki ceglanej według poz. 160, lub glinianej według poz. 72.

b h² K

P — —jT— x Jq, gdzie b oznacza szerokość, h wysokość przekroju,

L rozpiętość belki w centymetrach, K spółczynnik złamania, wynoszący dla drzewa jodłowego 600 kg na 1 cm- przekroju. Wzór ten sam dla siebie jest wprawdzie bardzo prosty, ale nie jest ściśle statycznym, ' wskutek czego daje wyniki dopuszczalnego obciążenia belek 10 do 40% a nawet do 50% mniejsze w porównaniu do prawidłowego obliczenia statycznego. Przekrój tych belek, jak widno z opisu pod poz. 607. i 608., nie jest prostokątem, lecz ma wierzchni bok łukowy, zaczem powierzchnia jego składa się z odcinka kołowego i z prostokąta.

Odnośne wzory ściśle statyczne należy dostosować do dwu różnych sposobów wytwarzania przez cieślę rzeczonych belek stropowych, a mianowicie.

1. Wytrzymałość belki stropu zbitego, wytworzonej z krąglaka z dwu przeciwległych stron ociosanego inapołowę w zdłuż przerżniętego. Niech koło zakreślone średnicą d w rys. 33. przedstawia przekrój krąglaka w cieńszym końcu, z którego po ociosaniu z dwu stron AG i CE, oraz po przerżnięciu w zdłuż na połowę przekroju po linji xx powstaną dwie belki o przekrojach ABCDH = DEFGH, których szerokość HD = b,

ii

wysokość zaś OB — O F =~% = każdy z tych przekrojów

składa się z odcinka kołowego ABC A = EFGE o cięciwie AC — — EG = b, odpowiadającej kątowi środkowemu AOC = GOE — 2a.

Wzajemny związek tych wielkości, jak widno z rysunku, wykazują następujące wyrazy algebraiczne:

K--

_\

■»I

b = y/d² — 4 h{²

1 _:_

}H =~2\/d'i —

18

19

b d

"ô = s^n aj Äi = -g cos a, stąd swî a = 2 hi

20

21

cos a =

Z wzorów 19. i 20. wyznacza się kąt a zapomocą logarytmu trygonometrycznego.

Rys. 33.

f‘T

cTa

Î i /

-=---c

I-

rC.

rf

'A

-s -•*

y\ ^

P.t_j----±_x

k-

Środek ciężkości odcinka kołowego leży na osi y y, a w tym razie, jak wiadomo, odstęp tego środka od środka koła O

b s

2/1 = 12

We wzorze tym powierzchnia odcinka kołowego

(d

- b) -h b (g— h

ft =

dl — 2 bŁ

, gdzie ? jest dłu-

gością łuku i oblicza się wzorem

2a tu

rlW

co podstawione w poprzednie równanie daje

d²aISO — 2 b h

TU

Ï80

28

24

Powierzchnia prostokątnej części ACDH — DEGH fi = 6 Ä

powierzchnia wreszcie całego przekroju belki

TU

d² “185 —

25

F — f i -hfo —

TU

^2a180 ^

26

ł- bh{ ==

Odstęp środka ciężkości 0₃ całego przekroju belki od osi wynika z równania momentów statycznych względem tej osi

bht*

12 2

7it    bhi 2

V F — ¹J if i A-fo — jgjr /*! H- “~2_

V = Ï2Ï⁷ +

27

Moment bezwładności odcinka ABCA względem osi przechodzącej przez środek koła

* — 4 n,-a 11 ■+- „

2 sin % a cos a

28

“108

sm a cos o.

alboteż po podstawieniu wartości z wzorów 19. i 20.

2h

• 2    -2Ä

Jic — /i 1 “+~ je

b 2Ä,

\ “Ï8Q rf ~d 4bsh

= ₁₆A «²-+-    „    ij

“ 180 ~2bh'd(

TU

, gdy zaś według wzoru 24.

a180

2 bil

^2aÎ8Ô — 25&t=>l/i j więc moment bezwładności odcinka koła ostatecznie 1

Jx = Y(. (f\ d² A-b* hx)

29

Jeżeli J° jest momentem bezwładności środkowym naszego odcinka kołowego, to jest momentem bezwładności względem osi cc, przechodzącej przez środek ciężkości odcinka i równoległej do poprzedniej osi xx, vto jak wiadomo moment bezwładności tegoż odcinka względem osi x będzie

30

Jx = J° H~ f\ yx²^ a stąd J° =■ Jx — fiV\*

Wreszcie moment bezwładności odcinka względem osi równoległej ss, przechodzącej przez środek ciężkości 0₃ całego przekroju F belki Ja = Jo (Vl —y)2 = Jx — ft    (yi — y)'i 31

Moment bezwładności prostokąta ACDH względem osi Cx Cx, przechodzącej przez jego środek ciężkości 0₂ i równoległej do poprzednich osi

b hx³

J9p = IlY’

32

zaś względem równoległej osi ss, przechodzącej przez środek Ciężkości O ₃ całego przekroju belki

Jsi =    (yy — -g-j

Ostatecznie moment bezwładności całego przekroju względem równoległej osi ss, przechodzącej przez jego środek ciężkości 0₃

bhx³ ( h.\z

J = JS -ł- Js¹ = Jx — fxyx² -t- fx (yx — y)² -f- 33' \V — ■§"J 34 a po wykonaniu działania

hA    bhx³

J = Jx — y &fiyi-hf₂ht)-hy² (/i -f- f₂) -h f₂~^ -ł-    gdy zaś

hx² bhx³    3 bhx³

⁼ ~T ⁼ 'TśT

bh* ³

— 12

33

bhx ³

J — Jx y {2fxyx -hf₂hx) -\-y²F-h ~Jjy

35

po podstawieniu wartości z równań 22., 27. i 29. i uproszczeniu

J=^(fid²~Fb³hi)-j2^(^+6ńV) 33 ⁴

2 63    12

12

144F*

bhx³ 1 r    1    1

X(j3 + 6ą₂)2y₊-J-₌- [/i^-f-b³hx — ÿp(b³-{-(jbV)²J

==■    |^3/i d*-t-3 b³ hx -t-16 b hx³ — ^ (b³ -j- 6 67^2)2^ ponieważ

Sfi&.-hZb³^ -hl6&y = 3fxdz-+-Sbhx (&«-+-4^2)-f-45*48. zaś

3ń7*t (&2-f-4V) =$f₂d*, więc 3fxd*-Ą-M³hxA-l3bhx³ = 3/łd«-t-4- 3f₂d*-\-^bhx³ = 3 t7².F-h 47*7^3 stąd wreszcie moment bezwładności całego przekroju

7>V

"3

+ 46V — 2, F

36

Wzór ten łącznie z odnośnymi poprzednimi wzorami 19., 20., 24.

i 26. obejmuje siedm niewiadomych: b, d: F, fu a, J, zaczerń

potrzeba przyjąć wartość dwu z nich, aby można wzór 36. rozwiązać.

Obliczywszy w ten sposób moment bezwładności, otrzymujemy

z wzorów 2. i 3. pod poz. 606., moment oporu przekroju przeciw

J    J

ciśnieniu Wi ■== — i moment oporu przeciw ciągnieniu W₂ = —

gdzie jak z rysunku 33. widno: ^ = h — y=-g — y, e₂ = y, stąd

37

Wt =

38

= Ï6 [/>d- -+•    - 97- (&³ + 6iV)-]

bhx s

3"

W₂ = -

y

Odstęp y środka ciężkości 0₃ przekroju belki od środka O koła

h d

musi być mniejszy od połowy wysokości przekroju ^ = -j, gdyż

¹

X 16 cm na podsiębitkę,

²

Zob. poz. 598., 599., 606. i odnośne uwagi pod poz. 600. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

. .    h

ten me jest prostokątem, a zatem y <; odciągnąwszy od

h = h =~

powyższą nierówność

otrzymujemy

$s-

55-

stąd dalej ej > e₂, W₁ c W₂.

W obec tego należy w obliczeniu statycznem belek niniejszych uwzględniać jedynie moment oporu przeciw ciśnieniu Wu wzorem 37. wyznaczony.

Wszakże równanie 36. służące do obliczenia momentu bezwładności jest tak skomplikowane, że wyznaczenie rozmiarów przekroju belki w zwykłem obliczeniu statycznem jest niemożliwe. W obec tego nie pozostaje nic innego, tylko przyjąć z góry średnicę krąglaka, i zależne od niej prawidłowe rozmiary przekroju belki i obliczyć wytrzymałość z pomocą powyższych wzorów 36., 37., oraz wzorów 1., 2., 3. i 6. pod poz. G06. ; a gdy wytrzymałość wypadnie za małą lub za wielką, trzeba przyjąć rozmiary większe lub mniejsze i w ten sposób tak długo próbnie postępować, aż się dojdzie do pożądanego wyniku.

PRZYKŁAD.

Nad izbą, której rozpiętość l = 4 m trzeba wykonać strop zbity strychowy; zachodzi pytanie, czy będą do tego celu dostatecznie wytrzymałe belki, wytworzone ociosaniem z dwu stron krąglaka średnicy 24 cm w cieńszym końcu i przerżnięciem wzdłuż na połowę w ten sposób, że przekrój każdej z otrzymanych dwu belek będzie 18 cm szeroki i 12 cm wysoki.

d

Tu więc d = 24 cm, b — 18 cm, li = ~y = 12 cm, według zaś

wzoru 19. 7^

1 _

—    24 ³— 18« = T, v 252 — 7*937255 cm, z

wzoru 20. sin a =

18

öj = 0*75, log sin a = 0*8750613— 1 =

= 9*8750613 — 10, któremu to logarytmowi odpowiada kąt a = = 48°—35'— 25*36 " = 48*590378°; według woru 24.

d²a^ — 2bhx 242 x 48*590378 X

3*14159

fi —

180

2 X 13X7*937255

log = 1*3802112 X 2-4-1*6865503-1-0*4971495—2*2552725 =

= 2*6888497,    d³«— = 488*4832,

log 2 bh i = 0*3010300 -f-1*2552725 -f- 0*8996704 = 2*4559729, 488*4832 — 285*7412

= 50*68557 cm³

2blix '= 285*7412, /*, =

= bhi = 18 X 7*937255 == 142*8705 cm3,

^ = A -+-    = 50*68557 -f-142*8705 = 193*55607 cm«*; według

£3

183

wzoru 22. 2/j — 12/7 — 12 X 50*68557’    — 1*2552725 X 3

— 1*0791812 — 1*7048844 = 0*9817519, yx = 9*5885 cm, według

&s+6&v)> bs = 18» = 5882,

logGbh^ = 0-7781513 -ł- 1*2552725 -t-0-8996704 X 2 = 3 8827646, 6 bhS = 6804-004, (J3-4-6JÄ,*) = 5832 + 6804-004 = 12636-004

12636-004    .    „ '

= 4-1016097 — 1-0791812 — 2-2868068 =

= 0-7356217, y = 5-4402 cm.

wzoru 27. y =

log y = log

12.P

Moment bezwładności całego przekroju belki według wzoru 36. =    F

= 12636-004, więc log ^ • ^ • 12636-0042 = 2 % 12636-004 — — log 144 — log 193-55607=4- 1016097X2 — 2-1583625 — 2-2868068 =

(63 -f- 6 6Ä₁2)2

48 X 3 "ÿ

= 3-7580502,

(&³ H-

6    ponieważ 6³    6 fc/^² =

= 5728-622, log

48

= 0-4771213 -(-

3d²F

-f-2-7604224-4-2 2868068 — 1-6812412 = 3-8431093,    = 6968*02,

46At3

log

48

= 0-6020600 -f-1 -2552725 h- 0*8996704 X 3 — 1-6812412 =

4 bh₁³

2-8751025,    = 7500711,

= 6968 02-f-750-0711 —5728-622 = 1989-4691, okrągło J = 1989-47 cm 4.

Według wzorów 37. i 38.

___1989-47

W* ⁼ h~— ij ⁼⁼ 12 — 5-44 —    6-56

widać, że Wt <C Wz\ należy zatem w obliczeniu statycznem uwzględ-

= 303*27 cm³,

1989-47

J 1989-47

5-44

z czego

nić mniejszy moment oporu, t. j. Wt =

1989-47

6-56

a stąd dopuszczalne obciążenie belki naszej na całą rozpiętość 4 me-

trową będzie według wzoru 6. pod poz. 606. F =

8 X ki X TTt

100 Z

8 X 80 X 303-27

100X4

= 485-232 sé 485 Ä#; gdy zaś na 1 m długości

100

naszego stropu przypada takich betek -jg- = 5'555, wiec l m długości stropu o rozpiętości 4m można obciążyć całkowicie ciężarem jednostajnym 5-555 P == 5-555 X 485 ^ 2695 kg.

Według obliczeń jednak w podręczniku Junka z r. 1906 (str. 214) wytrzymałość takiego samego wymiaru stropu zbitego, złożonego z takich samych belek, wynosi tylko 2160 kg.

Zresztą całkowite obciążenie normalne stropu zbitego strychowego g = g -\~ k — 360 -f- 150 = 510 kg\m², gdy zaś lm długości stropu 4 m rozpiętego obejmuje 4m², więc dopuszczalne obciążenie całkowite normalne wyniesie 4 X ? = 4X^10 = 2040kgfkm* a zatem belki o przyjętych rozmiarach są w obu razach nawet dostatecznie wytrzymałe.

SkWarczyński, Podręcznik budowlany.

2. Wytrzymałość belek stropu zbitego wytworzonych ociosaniem krąglaka z trzech stron. Wypadek ten różni się tern od poprzedniego — wśród zupełnie równych zresztą warunków, — że z jednego krąglaka uzyskuje się tylko jedną belkę, ale zato o przekroju znacznie większym tak, że — w razie jednakiej średnicy d krąglaków w obu przypadkach — wypadnie prostokątna jego część składowa dwa razy większa; co zresztą widno z rys. 34., w którym wysokość 7^ = 2hi.

Rys. 34.

4C

11

c-

A,

CL C

W’T"

“î

y/

..i

ÎTS

■ÏT⁴-

\ÿ

---

|-x

w-

«•

q:b

/p

*-

Pod tein założeniem co do równości średnicy obu krą-glaków i po przyjęciu tego samego literalnego oznaczenia, cały wywód wzorów, tyczących się momentu bezwładności, pozostaje taki sam, jak poprzednio i tylko postać wzorów będzie nieco odmienna. Jedynie wartości sin a, yu fY pozostają niezmienione w odniesieniu do wzorów poprzednich 20. ^ 22. i 24. po podstawieniu hz — 2hx.

Zaczem z wywodu podobnego jak wyżej pod 1. wynika ostatecznie moment bezwładności poprzecznego przekroju belki niniejszej:

1 r    b*h₂ b* 1    bho s

= J6

Obliczenie wytrzymałości przeprowadza się jak poprzednio. Przykład. Nad izbą mieszkalną o rozpiętości świetlnej l — Sm ma być wykonany pod posadzkę na strychu strop zbity z belek, z których każda ma być z jednego krąglaka o średnicy d = 27 cm w cien-

szym końcu z trzech stron na b X ^2 == 21 X 17 cm ociosana*, czy więc belki te będą dostatecznie na ten cel wytrzymałe?

ci —i— Ti o

Stąd całkowita wysokość przekroju belki h = —- = 22 cm

dokładna szerokość przekroju b = y/27²— 17² = 20*97617 cm 20*97617

sin cc =

—, log sin cl = 9*8903625 — 10, stąd kąt a =

d2am — hhz

= 500 — 58'— 37-8441" = 50-96051», f, =

648-3931 — 356-59489 ₄ :

= 72'94955cm², F—    = 429-5444cm³,

h_

2 —

17

= 10*54326 cm³, y =    "+■

== 10*29056 cm.

20-976173

y' ⁼ 12X72-94955 = 20-97617 3 12 X 429-5444 ⁺ ï’ J =

Moment bezwładności według wzoru 39. b⁵h₂ bß

Z>³ń

4903*179,

^2³

= 1377*168,    = 8587*966, J = 3323*763-f-

lfrX 9P

-ł- 4903*179 — 1377*168-4-8587*996 = 15437*770 cm4. Według wzoru 37. moment oporu mniejszy

W, =

Ti — if

15437*77

gdy zaś h — y = 22 — 10*29 = 11*71 cm, więc

= 1318*34 cm³, zaś dopuszczalne obciążenie belki

11*71

na całą rozpiętość według wzoru 6. pod poz. 606:

8 X kl X Wx 8X80 X 1318*34

100/

Jeżeli rozpiętość stropu w świetle nazwiemy szerokością, a drugi jego rozmiar długością stropu, więc na 1 m długości stropu

Pi =

800

= 1054*67 Jcg.

100

przypada takich belek lyp — 4*76; zaczem 1 m długości stropu

może dźwigać z dostateczną pewnością jednostajne obciążenie'

P = 4*76Pi = 4*76 X 1054*67 s* 5020kgßm*

Ponieważ unormowane całkowite obciążenie stropu zbitego strychowego w budynku mieszkalnym q = 360 -f- 150 = 510 Jcg/m*, a stąd na 1 m długości naszego stropu 8 m rozpiętego, wypadnie tylko 8 g =

40

— 510 X 8 = 4080 Jcg 18m- czyli o 5020 — 4080 = 940 Jcg/8 m³ mniej, niż może faktycznie wytrzymać, więc strop nasz byłby aż nadto wytrzymały.

W podręczniku swoim „Wiener Bauratgeber“ z r. 1916., na str. 222., obliczył Junk tabelkę wytrzymałości P¹ jednego metra długości stropu zbitego z belek, z trzech stron ociosanych, na rozpiętość 8, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 m zapomocą określonej już szczegółowo na wstępie niniejszej poz. 609. formułki

bh* K

pi = ~T ' IÖ

Formułka ta jednak jest znacznie nieścisła, gdyż — po podstawieniu odnośnych wartości — daje wytrzymałość jednego metra długości naszego na 8 m rozpiętego stropu :

Pi =

100 X 22*3    600

__8Ö0--- TÖ" = 3630

t. j. prawie o 28® ₀ mniejszą od rzeczywistej wytrzymałości P = = 5020 fcgj8 m^ obliczonej wyżej według wzoru 40. na podstawie ścisłego momentu bezwładności, przedstawionego wzorem 39.

3. Wytrzymałość jednego metra długości stropów zbitych danej rozpiętości, obliczoną na podstawie wzorów, wyprowadzonych w ustępach poprzednich 1. i 2. niniejszej poz. 609., wykazuje następująca tablica.

Belka stropu zbitego z trzech stron obrobiona

analizy cen pozycja

na rozpiętość l z lcrąglaka o średnicy d

przekrój belki złożonej z

o szerokości b

o wysokości h)

odcinka koła Sx

prostokąta

bhi

razem

F =fi+fz

moment bezwładności

Jx

h-y

wytrzy

małość

Jx

moment oporu naj- Wj mniejszy

belki na całą rozpiętość Z

lm długości stropu na całą rozpiętość

cm

cm ²

cm ⁴

cm³

Tcg

607,    a 3 18 „ b 4 24 „ c 5 28 » d 6 34 „ e 7 40

608,    a 6 21 „ i 7 25' „ c. 8 27

12

18

22

27

36

16

20

21

9    18-859

12    50-686

14    81-892

17 125-691 20 290-987 17    41-088

20    69-890

22    72-949

80-498

142-870

190-526

278-960

313-841

217-623

300000

356-595

99-357

588-70    121-88    260

2166

2695

2849

3472

3770

4338

4658

5020

610. Metr kwadr, stropu mieszkalnego z belkami drew-nianemi na trawersach sporządzić, a mianowicie: trawersy żelazne wałkowane lub nitowane wraz z żelaznemi płytkami podkładowemi na miejsce dostarczyć, na mury wyciągnąć, każdą trawersę w osi filaru okiennego na podkładkach osadzić, drugorzędne belki stropowe z drzewa miękkiego (sosnowego) czysto w gran ociosać, na górę wynieść, na obu końcach na grubość pasu trawersy zaciąć, na dolnym pasie trawers we wzajemnych odstępach co 1 m 'od środka do środka ułożyć, dokładnie do trawers dostosować i wzajemnie 7 X 20 mm klamrami, 30 cm długiemi, w poprzek dolnego pasu trawersy spoić, podsiębitkę z desek 15 do 2 cm grubych,

1    ściel powałową z desek 4 cm grubych, miękkich nakładanych, do belek drugorzędnych gwoździami przybić, czystego i suchego rumowiska. lui) piasku z tłuczeńcem dostarczyć, na 15 cm grubo rozsypać, wyrównać i ubić-, — legarki z drzewa miękkiego na 10X 13 lub 8 X cm czysto w gran ociosane dostarczyć, ułożyć i do nich podłogę z desek miękkich, 4 cm grubych, z jednej strony czysto ostruganych gwoździami przybić; bez różnicy wysokości, — wśród wzajemnego zresztą odstępu osi filarów okiennych, względnie trawers od środka do środka co 2 m ;¹

6 gwoździ do ścieli,

0*15 m³ czystego, suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-

a) na rozpiętość 4 m :

5*40 godz. cieśli,

3 50 godz. pomocnika,

eem,

1*15 m legarków podłogowych miękkich lub dębowych na 10 X 18 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionych,

3*60 m desek 4 X 80 cm na podłogę,

10 gwoździ do podłogi; b) na rozpiętość 5 m: 5*35‘godz. cieśli,

3*50 godz. pomocnika,

0*56 m — 22*96 kg trawers Nr.22# z osadzeniem (poz.256. b),

0-57 m — 18*12 kg trawers Nr. 18 a łącznie z osadzeniem (poz. 256., b)j

0*25 podkładki żelaznej 21 X X 20 cm, kutej 5 mm, lub lanej 10mm grubej,

0*27 kg klamer,

1*25 m belki na 10 X 14 cm z gruba obrobionej,

6*67 m desek 1*5 X 15 do

2    X 15 cm na podsiębitkę,

10 gwoździ do niej,

3*88 m desek 4 X 30 cm na

ściel powałową,

Zob poz. 598., 599. i 615.

cm

3-50 godz. pomocnika,

611. Metr kwadr, wykonania stropu trawersowego jak wyżej pod poz. 610., ale z wzajemnym odstępem trawers co 2 5m od środka do środka; a) na rozpiętość 4m:

5*60 godz. cieśli,

3 60 godz. pomocnika,

0*46 m = 14-63 kg trawers Nr. 18 a z osadzeniem (poz. 256.

0*20 podkładki 25 X 21 cm żelaznej, kutej 5 mm lub lanej 9 mm grubej,

1*25 m belki na 12 X 16 cm z gruba obrobionej,

0-22 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

0 20 podkładki żelaznej 25 X X 21 cm, kutej 5mm lub lanej

9    mm grubej,

0*26 kg klamer,

120 m belek stropowych na

10    X 14 cm z gruba obrobionych, wymiar reszty materjału jak

pod a)\

c)    na rozpiętość 6 m :

5*35 godz. cieśli,

3-50 godz. pomocnika,

0-55 m = 25-41 kg trawers Nr. 24 a z osadzeniem (poz. 256. b)\ 0*17 podkładki żelaznej 25 X X 25 cm, kutej 7 mm lub lanej 14 mm grubej,

0*25 kg klamer,

1-17 m belki na 8 X 16 cm z gruba .obrobionej, wymiar reszty materjału jak pod a)\

d)    na rozpiętość 7 m :

5*30 godz. cieśli,

0*54 m = 32⁻89 kg trawersy Nr. 28 a z osadzeniem (póz. 256. b), 0-143 podkładki 30 X 24 cm żelaznej, kutej 6 mm lub lanej 11 mm grubej,

1*14m belki na 8X18 z gruba obrobionej,

0’25 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod a)\

e) na rozpiętość 8 m:

5*45 godz. cieśli,

3-50 godz. pomocnika,

0*54 m = 36-57 kg trawers Nr. 32 z osadzeniem (poz.256., b), 0*125 podkładki 30 X 28 cm żelaznej, kutej 9 mm lub lanej 17 mm grubej,

0-25 kg klamer, ri3m belki na 8 X 24 cm z gruba obrobionej,

wymiar reszty materjału jak pod a).

b) na rozpiętość 5 m :

5-55 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0-45 m .== 20-79 kg trawers Nr. 24 a z osadzeniem (poz. 256., b), 0-16 podkładki 25 X 26 cm -żelaznej, kutej 8 mm lub lanej 15 mm grubej,

0*21 kg klamer,

T20 m belki na 12 X 18 cm z gruba obrobionej, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

c)    na rozpiętość 6 m:

1*14 m belki na 8 X 21 cm z gruba obrobionej,

. 0*20 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\ e) na rozpiętość Sm:

5*50 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0*43 m — 34*32 kg trawers Nr. 35 z osadzeniem (poz. 256, b), 0*10 podkładki żelaznej 30 X X 34 cm kutej 12 mm, lub lanej 24 mm grubej,

1*13 m belki na 8 X 24 cm z gruba obrobionej,

0*20 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak

5*50 godz. cieśli,

3-60 godz. pomocnika,

0 44 m = 23 28 kg trawers

Nr. 28 z osadzeniem (poz. 256., b),

0-14 podkładki 30 X 26 cm żelaznej, kutej 9 mm lub lanej 17 mm grubej,

117 m belki na 10 X 18 cm z gruba obrobionej,

0*21 kg klamer,

wyrhiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

d)    na rozpiętość 7 m :

5*50 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0-44 m = 29*79 kg trawers

Nr. 32 z osadzeniem (poz. 256., b),    pod poz. 610,«^.

0*12 podkładki 30 X 30 cm żelaznej, kutej 11 mm lub lanej 22 mm grubej,

612. Metr kwadr, wykonania stropu trawersowego jak wyżej pod poz. 610., ale z wzajemnym odstępem trawers co 3 m od osi do osi:

0*38 m ==_ 17*56 kg trawersy Nr. 24 a z osadzeniem (poz. 256., b), 0*14 podkładki 30 X 26 cm żelaznej kutej 8 mm lub lanej 15 mm grubej,

1*20 m belki na 13 X 18 cm z gruba obrobionej,

0*175 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\ c) na rozpiętość 6 m:

5*50 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0*37 m — 22*53 kg trawersy Nr. 28 a z osadzeniem (poz. 256. , b),

a)    na rozpiętość 4 m:

5*60 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0*39 m = 15*99 kg trawersy

•v Nr. 22 a z osadzeniem (poz.256., b),

0*17 podkładki żelaznej 25X25 cm, kutej 7 mm, lub lanej 14 mm grubej,

V 1*25 m belki stropowej na 13 X 18 cm z gruba obrobionej,

0*18 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

b)    na rozpiętość 5 m:

5*55 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0-11 podkładki żelaznej 80 X 31 cm, kutej 11 mm, lub lanej 22 mm grubej,

0-17 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\ e) na rozpiętość 8m:

5*65 godz. cieśli,

3 60 godz. pomocnika,

0 36 m == 36 83 kg trawersy Nr. 40 z osadzeniem (256., b), 009 podkładki żelaznej 30 X dl cm, kutej 16 mm, lub lanej 31 mm grubej,

113 m belki na 9 X 29 cm z gruba obrobionej,

017 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a).

1*17 m belki na 13 X 13 cm z gruba obrobionej,

0-17 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

d) na rozpiętość 7 m:

5*50 godz. cieśli,

3 60 godz. pomocnika,

0-37 m = 29-52 kg trawersy Nr. 35 z osadzeniem (poz. 256., b),

0*10 podkładki żelaznej 30 X 36 cm, kutej 14 mm, lub lanej 27 mm grubej,

114m belki na 9X24 cm z gruba obrobionej,

613. Metr kwadr, wykonania stropu trawersowego jak wyżej pod poz. 610., ale z wzajemnym odstępem trawers co 3'5m od środka do środka:

0*12 podkładki żelaznej 80 X 30 cm, kutej 11 mm, lub lanej 22 mm grubej,

1-20 m belki na 15 X 20 cm z gruba obrobionej,

0'15 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\ c) na rozpiętość 6m:

5-70 godz. cieśli,

3⁻60 godz. pomocnika,

0-32 m = 21-66 kg trawersy Nr. 32 z osadzeniem (poz. 256., b), 010 podkładki żelaznej 30 X 36 cm, kutej 14 mm, łub lanej 28 mm grubej,

117 m belki na 15 X 20 cm z gruba obrobionej,

0*15 kg klamer,

a)    na rozpiętość 4m:

5*80 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0*33 m = 13⁻53 kg trawersy

Nr. 22 a z osadzeniem (poz. 256., b),

0-15 podkładki żelaznej 30 X 24 cm, kutej 7 mm, lub lanej 13 mm grubej,

1-25 m belki na 15X20 cm z gruba obrobionej,

0‘16 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz, 610., a)\

b)    na rozpiętość 5m:

5-75 godz. cieśli,

3-60 godz. pomocnika,

0-82 m = 16-93 kg trawersy

Nr. 28 z osadzeniem (poz.

256., b),

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

d) na rozpiętość 7 m :

e) na rozjnętość Sm:

5*65 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0’31 m = 31*72 kg trawersy Nr. 40 z osadzeniem (poz. 256., b), 0*072 podkładki żelaznej 30 X 48 cm, kutej 20 mm, lub lanej 39 mm grubej,

113 m belki na 10 X 29 cm z gruba obrobionej,

014 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a).

5 65 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0 81 m — 24 74 kg trawersy Nr. 85 z osadzeniem (poz. 256., b),

0*082 podkładki żelaznej 30 X 42 cm, kutej 17 mm lub lanej 34 mm grubej,

1*14 m belki na 10X24 cm z gruba obrobionej,

014 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

614. Metr kwadr, wykonania stropu trawersowego jak pod poz. 610., ale z wzajemnym odstępem trawers co 4m od środka do środka;

1*20 m belki na 16 X 22 cm z gruba obrobionej,

013 ^ klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

c)    na rozpiętość 6 m :

5*95 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0*275 m == 21*95 kg trawersy

Nr. 35 z osadzeniem (poz. 256., b), 0*09 podkładki żelaznej 30 X 41 cm, kutej 17 mm lub lanej 33 mm grubej,

1*17 m belki na 16 X 22 cm z gruba obrobionej,

013 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a) ;

d)    na rozpiętość 7 m :

5*90 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

a)    na rozpiętość 4 w:

6*05 godz. cieśli,

3*60 godz. pomocnika,

0 29 m — 1340 kg trawersy

Nr. 24 a z osadzeniem (poz.

256., b).

0125 podkładki żelaznej 30 X 28 cm, kutej 9 mm lub lanej 17 mm grubej,

125 m belki stropowej na 16 X 22 cm z gruba ob robionej,

014 kg klamer,

wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a)\

b)    na rozpiętość hm:

6-00 godz. cieśli,

3 60 godz. pomocnika,

0*28 m = 18*96 kg trawersy

Nr. 32 z osadzeniem (poz. 256., b),

0*10 podkładki żelaznej 30 X 34 cm, kutej 13 mm lub lanej 26 mm grubej,

0-272 m = 27 83 kg trawersy Nr. 40 z osadzeniem (poz. 256., b)}

360 godz. pomocnika,

027 m = 84*45 kg trawersy Nr. 45 z osadzeniem (poz. 256., b), 0063 podkładki żelaznej 40 X 41 cm, kutej 15 mm lub lanej 29 mm grubej,

113 m belki na 11 X 32 cm z gruba obrobionej,

0-123 kg klamer,1 wymiar reszty materjału jak pod poz. 610., a).

0’072 podkładki żelaznej 80 X 49 cm, kutej 20 mm lub lanej 40 mm grubej,

1*14 m belki na 10 X 29 cm z gruba obrobionej,

0-125 kg klamer, wymiar reszty materjału jak pod poz. 610,, a)\

e) na rozpiętość Sm:

5⁻85 godz cieśli,

615. Uwagi.

1.    Belki drewniane jako drugorzędne układa się we wzajemnych odstępach 0-75 do 1-05 m od środka do środka w regule na dolnym pasie trawersy; w magazynach fabrycznych itp. także na górnym pasie. Wzajemny odstęp trawers zawisł od rozpiętości izby w odwrotnym stosunku i wynosi zwykle 2 do 4 m od środka do środka; racjonalność zresztą układu trawers wymaga, aby każda według możności przypadła na środek filaru okiennego, a jeżeli w powale mają być otwory, to trawersy powinny być brzegami otworów. Pod końce trawers przypadające nad otwór okienny lub drzwiowy należy podłożyć trawersę stosownie wytrzymałą i tak długą, aby mogła przenieść ciśnienie na oba filary otworu.

Na trawersach stropowych — o ile są dostatecznie wytrzymałe — można ustawić także mury działowe.

2.    Z wyjątkiem muru ciosowego lub betonowego nie opiera się końców belek żelaznych na żadnym innym murze bezpośrednio, lecz daje się podkładki lub łożyska. Jeżeli li jest wysokością przekroju trawersy, to w praktyce długość każdego jej końca na oporze \ = h do 2 h, z których to granic niższa stosuje się do większych a wyższa do mniejszych wysokości przekroju; zwykle zastosowują średnią wartość obu tych granic

= 1*5 h

li -+- 2 h

52 najczęściej jednak dają długość 30 cm końcom trawers bez względu na wysokość ich przekroju. Zresztą najpewniejszą drogą w ważnych wypadkach jest wyznaczenie długości końców zapomocą obliczenia statycznego.

Jako podkładek pod końce trawers używają zwykle kutych płytek żelaznych 10 do 13 mm grubych kwadratowych, wytwarzanych fabrycznie począwszy od 15 cm, ze stopniowem zwiększeniem po 5 cm; używają także podkładek z twardege kamienia wapiennego, piaskowca, granitu itp. o rozmiarach 30 X 30 X 30 cm; jeżeli zaś trawersy są za gęsto rozłożone lub końce ich przypadają ponad otwór okienny lub drzwiowy, to podkłada się pod nie trawersy stosownej wytrzymałości. Zresztą wszelkie podkładki należy obliczać statycznie.

Łożysk żelaznych lanych używają tylko pod końce takich dźwigarów żelaznych, których rozpiętość i 5 10 m, lub obciążenie jest bardzo wielkie; osadza się je na ciosach a nadto podkłada się 6 mm grubą płytę ołowianą, gdy działają uderzenia i wsfrząśnienia.

Dopuszczalne ciśnienie na płytę żelazną laną hd — 600 kgjcmz a zgjęcie hb = 250 hgjcm-. Pod bardzo długie i ciężkie dźwigary żelazne n. p. dachowe, o wielkiej rozpiętości dają duże łożyska wałkowe, albo przegibne, albo wałkowo przegibne.

3.    Do stropów niniejszych nadają się najlepiej trawersy o szerokich pasach, a zatem Nr. 18 a, 22», 24» i 28» (zob. tablicę I. w „Części trzeciej“, oddział C, rozdz. III. a); końców belek drewnianych w po-czątkowem i końcowem polu nienależy nigdy wmurowywać, lecz oprzeć albo na osobnej belce żelaznej przyściennej o przekroju lub na murnicy dębowej o ile się znajduje odsadka.

Stropy trawersowe mają stosunkowo małą wysokość, nie wymagają grubych murów, umożliwiają lepsze ich zakotwienie i usztywnienie, są wytrzymalsze, niedrgają, dozwalają na użycie belek drewnianych o małym przekroju i niewielkiej długości, zabezpieczają je od zniszczenia, gdyż się niestykają z murem, oraz nie potrzebują żadnych przejm przed kominami. Są jednakże droższe i pozostają zawsze jeszcze nieogniotrwałe.

4.    Obliczenie statyczne trawers. W budownictwie lądówem omurowuje się wprawdzie końce belek żelaznych; gdy to omuro-wanie jednak nie czyni jeszcze belkę naprężoną, więc się go nie uwzględnia i liczy belkę tylko jako wolno podpartą.

Według przyjętych wogóle przez inżynierów i arehit. zasad, czyli norm co do obciążenia zespołów i natężania materjałów, przedstawionych w „Części trzeciej“ (oddział C, rozdz. X.) — ciężar własny stropu trawersowego, zespolonego w sposób pod poz. 610. i następ-' nemi opisany: g₀ — 240 kgjm² bez trawers, oraz g = 260 kg\m² z tra-

wersami, a ciężar użytkowy w budynkach mieszkalnych p — 250 kgjm² • stąd całkowite obciążenie q₀ == 240 -j- 250 === 490 bez trawers, — oraz q = 260 -+- 250 = 510 kgjm² z trawersami.

Z powodu znacznej wysokości przekroju trawers potrzeba nieraz dać nasypkę grubszą od unormowanych 10 cm, i w takim razie należy oba powyższe obciążenia całkowite zwiększyć o 14 kgjm² za każdy 1 cm ponad grubość 10 cm.

Obliczenie statyczne trawers opiera się na wzorze 5. pod poz. 606.

100 PI 100

— = -g- e q V² = lei W, z którego moment oporu

M 100 PI Vdüeql² 100 ükb

Obliczywszy stąd moment oporu W belki wyszukujemy w tablicy trawers¹ moment oporu najwięcej zbliżony, którego wartość jest równa, większa, albo wreszcie i mniejsza od obliczonego, ale w tym ostatnim wypadku różnica nie powinna przekraczać 1 cm3.

M=

kb

8 kb

8 kh

(g-hp) e p

58

Dla stropów w budynkach mieszkalnych q — 510 kgjm², co podstawiwszy w równanie 58. wraz z dopuszezalnem natężeniem zginająeem kb = 1000 kgjnfi otrzymamy

100 X 510 8 X 1000“

w szczególności zaś dla wzajemnego odstępu trawers: a) e =42 m

6 ^ = 6-875 el²

54

W= 12*75 l²

s:

b) e = 2*50 m

W.== 15*9375 V²

c) e = 3 m

W = 19*125 l²

57

d) e — 3*5 m

W = 22*3125 P

58

e) e — 4

W = 25*5 l²

Dla stropów w budynkach szkolnych q — 260 -f- 300 = 560 kgjm²

59

stąd

100 X 560

e l² = 7 6 72

8 X lb00

Jeżeli na trawersie stropowej ma spocząć także ściana działowa o grubości d i wysokości H w metrach, której 1 m% waży y kilo-

60

¹ Zob. tablicę I. w „Części trzeciej“, oddział (7., rozdz. III. a.

grandów, to całkowite obciążenie trawersy będzie P-+-Q — eql-\--H y d Hl — (e q -ł- y d H)l, a stąd

100

61

M=~^~l² (eą-h^dH) = kb W

dla Tcb = 1000 kg'cm²

62

TT =0*0125 (e q -Ą- y d H) l²

5. Obliczenie statyczne podkładek pod końce trawers. Podkładki mają cel przeniesienia, względnie rozłożenie ciśnienia Oi, wywieranego końcem trawersy, na tak wielką powierzchnie rnuru oporowego, aby przypadające ciśnienie na 1 cm² moru nie-przekraczało dopuszczalnego natężenia na zgniecenie lid w kilogramach.

Rys. 35.

O,

Jeżeli mx p = a jest długość, m¹ ni = b szerokość kutej żelaznej podkładki (rys. 35.) w¹ n¹ o p, to musi być powierzchnia jej

Ol

_L

lid

63

k-

■b

Powierzchnię tę można też wyrazić momentem oporu siły Ox trawersy a miano-

e q,l

wicie : ponieważ Ox =    = —g—, więc

e q l

2Tka

2 ab kdl = e q l², co podstawione we wzór 53. daje

ab —

2 a b kd = e

vT*

rQ

t-----ex—

w=

100 2 abkdl

*ir • " ka

gdy zaś dla żelaza

kutego kb — 1000 kgicm³, a dla muru ceglanego na wapnie kd = 5 kg jem², więc ab l

8 • 1000

g - a wreszcie

64

ab — 8

Pozostaje teraz wyznaczenie grubości o podkładki.

Z rys. 35. widać, że przeniesienie ciśnenia Ot na powierzchnię szerszą od szerokości ß pasu trawersy, może nastąpić ' jedynie za pośrednictwem części podkładki, idących poza te szerokość ß; gdyby

podkładka była tak cienka jak papier, to jasne, że jej wolne części z obu stron trawersy nie wywierałyby żadnego ciśnieniena na mur i tylko podgięłyby się do góry, gdyby pas trawersy wgniótł sie w mur. Siłą wyginającą byłaby tu właśnie moc muru dopuszczalna przeciw wgnieceniu i podkładka byłaby narażona na złamanie w obustronnych swych przekrojach wzdłuż brzegów pasa trawersy; wielkość tej mocy jednostajnej, zupełnie równa w obu przekrojach, jest

p = kd —g— a> i wystarczy tu zupełnie obliczenie statyczne tylko

jednegó z nich, n. p. lewego; gdy zaś odnośna część podkładki jest właściwie belką jednym końcem (pod trawersą) silnie naprężoną, więc największy moment zgięcia w tym przekroju

b-i

Mp =    . kd • —g— • a •

b— ß

—2— = leb W.p. — kb -g-6 kd

Mp = -gkd{b — ß)« = kb -g, stąd 8* = -g-. j- (b — ß)ä = 3 kd

= 4 •    (⁶ — wrescie

82

a 8-

Dla podkładki z żelaza kutego na murze ceglanym na zaprawie wapienej, kb = 1000 kg jem², zaś dla muru kd — 5 kg jem², stąd 8 = 0-061237 (b - ß)

65

66

zaś dla podkładki z żelaza lanego na murze ceglanym na wapnie Kb =250 kg i cm 2,

8 = 0-122474 (b — ß)

6. Rozpiętość statyczna dźwigarów żelaznych. Jeżeli podkładki pod oba końce trawersy wolno podpartej są w środku swej długości wypukłe, to zamiast wzajemnej odległości lt krawędzi obu oporów, należy w obliczeniu statycznem — jako rozpiętość statyczną ? belki — liczyć wzajemny odstęp podkładek od środka do środka z uwzględnieniem zasad, wynikających, z następujących wzorów: jeżeli rozpiętość, względnie odległość świetlna krawędzi obu oporów    to powinna rozpiętość statyczna

belki w metrach

67

jeżeli zaś l₁ > 6 m, to

? = 1-04    010

68

69

? = 1-02 lx-h 0-20 Niezawiśle od obu powyższych warunków uzyskuje się także dobre wyniki pod tym względem z wzoru

Rozpiętość statyczna l dźwigarów o wielu podporach czyli dźwigarów ciągłych, liczy się w polach środkowych od środka do środka podpory, zaś w polach końcowych, w których opór pod jednym końcem stanowi mur, a pod drugim końcem podpora pośrednia (słup itp.), należy liczyć

71

l = 1*02 l± 4- 0-05 + 0-5 d, gdzie d jest długością pośredniej podpory.

W zwykłych zresztą warunkach, gdzie podkładkami są płaskie płyty żelazne, kute lub lane, albo kamień liczy się jako rozpiętość statyczną l dźwigara wzajemny odstęp krawędzi obu oporów, t. j. I — lv

7. Obliczenie statyczne przekroju drewnianych belek stropu trawersowego przeprowadza się na podstawie wzorów od 1. do 16. pod poz. 606. z tein zastrzeżeniem, że wzajemny odstęp tych belek od środka do środka e₁ = l m, a mianowicie: wysokość przekroju belki według wzoru 8

A =    1-3125 qP

podstawiwszy q == 240 4- 250 — 490 kgjm², gdyż ciężar trawers nie-przyczynia się wcale do obciążenia belek drewnianych, oraz l = e, otrzymamy dla budynku mieszkalnego

h= \J 1-3125 X 490 «2 = \J 1-3125 X 490 i/ eĄ li = 8-631744 {/~èï zaś dla budynku szkolnego, gdzie q = 240 4- 300 = 540 Jcgjm2 li = 8-915884

72

73

a stąd według wzoru 7.

-A ot

b= h

Wreszcie z wzoru 6. wynika wytrzymałość belki o danych względnie obliczonych rozmiarach przekroju

74

8 X SO X b Ä⁸

p = TÖ0 X « X 6

oraz niezbędna wytrzymałość normalna

75

Pn =qeeX: zaś dla odstępu belek ev — 1 tn, Pn —qe PRZYKŁAD:

Obliczyć statycznie mieszkaniowy strop trawersowy na rozpiętość l = 6 m z odstępem wzajemnym trawers e = 3*5 m, zaś belek drewnianych e₁—l w, z nasypką 10 cm grubą z podłogą i wyprawą sufitową.

Moment oporu trawersy według wzoru 58.

W = 22 3125 l² = 223125 X 36 = 803-25 cm³, któremu odpowiada Nr. 32 trawersy.

Rozmiary podkładki żelaznej pod końce trawersy wynikają z wzoru 64.

ab — 8 X

W 8 X 803-25

= 1071 cm², przyjąwszy zaś a = 30 cm,

to b =

1071

30

35 7 ^ 36 cm, wzór 66. wreszcie daje grubość pod-

kładki tej z żelaza kutego

â = 0 061237 (b—ß; = 0 061237 (35-7—13-2) = 1-3778 cm g* 14 mm, albo z żelaza lanego według wzoru 67. o = 0 122474 (35*70—13*20) = 2*7556 cm ^ 28 mm,

Wysokość przekroju belki drewnianej według wzora 72.

0-5440680 X 2 =

h = 8-631744 y 3-5'^    = 09360985 -+

= 1 2988105, stąd

ń = 19 89Ś05 ^ 20 cm, & = y X 19*89805 = 14 21 ^ 15 cm.

8.    Jako nadmiar wagi wraz z kotewkami krótkiemi dolicza się zwykle 5«/₀ teoretycznej wagi trawers.

9.    W razie użycia legarków dębowych pod podłogę należy zwiększyć wymiar roboty pod poz. 611. do 614. włącznie o 0-50 godz. cieśli, a zamiast drzewa sosnowego policzyć dębinę.

e) Stropy sklepione na trawersach.

616. Metr kwadr, wykonania mieszkalnego stropu sklepionego cegłami na trawersach żelaznych, wałkowanych z nasypką, podłogą i wyprawą, a mianowicie: trawersy dostarczyć, wyciągnąć na górę i w odległości co 1 m od środka do środka na podkładkach żelaznych i zaprawie cementowej osadzić; sklepienie z cegieł na zaprawie wapiennej 15 cm grube, o strzałce 10 cm wymurować i gładko wyprawić, suchego i czystego rumowiska lub piasku z tłuczeńcem ceglanym dostarczyć, na górę wynieść, na grubość 8 cm w kluczu rozsypać, wyrównać i ubić, legarki na 10 X 13 cm lub 8 X 15 cm z drzewa miękkiego czysto w gran ociosać, ułożyć i podłogę do nich przybić z desek 4 cm grubych, z jednej strony czysto ostruganych, przystosowanych;¹

1. w parterze lab piwnicy,

a)    na rozpiętość 4 m:

1*15 m = 27*72 kg trawersy Nr. 18 z dostawą i ósadzeniem według poz. 256., b),

050 podkładki żelaznej 20 X 15 cm, kutej 4 mm lub lanej 7 mm grubej,

0*20 m³ sklepienia z cegieł na wapnie według poz. 132.,

1*10 m² gładkiej wyprawy sklepienia według poz. 178.,

1 m² podłogi z desek miękkich 4 X cm z legarkami na 10X13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionych według poz. 450., c), ß),

0*13 m³ czystego suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-cem według poz. 16.,

albo też zamiast powyższych ogólnych wymiarów sklepienia, wyprawy, podłogi i rumowiska: 3*60 godz. murarza,

3*85 godz. pomocnika,

10°/« jak wyżej,

62 cegieł,

0 033 m³ wapna gaszonego,

0 066 m³ piasku,

0 055 m³ wody,

2*80 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm na podłogę,

1*15 m legarka jak wyżej,

10 gwoździ,

013 m³ rumowiska jak wyżej;

b)    na rozpiętość 5 m :

1*12 m = 32*43 kg trawersy Nr. 20 z osadzeniem według poz. 256., b),

Skwarczy ński, Podręcznik budowlany.

0*40 podkładki 20 X 13 cm żelaznej, kutej 6 mm lub lanej 11 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-, terjału jak pod a)\

c)    na rozpiętość Gm:

1*10 m — 40*82 kg trawersy Nr. 23 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*334 podkładki żelaznej 20 X 22 cm, kutej 7 mm lub lanej 14 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod ą)\

d)    na rozpiętość 7 m :

1*09 m — 50*36 kg trawersy Nr. 24 a z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*29 podkładki żelaznej 25 X 21 cm, kutej 5 mm lub lanej 9 mm grubej,

wymiar roboty i reszty materiału jak pod a) ;

e)    na rozpiętość Sm:

1*075 m — 56*87 kg trawersy Nr. 28 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*25 podkładki żelaznej 25 X 24 cm, kutej 7 mm lub lanej 14 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału, jak pod a) ;

2. za każde dalsze piętro względnie wysokość 4 metrową: 0*14 godz. murarza,

1*16 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

617. Me.tr kwadr, wykonania stropu sklepionego jak pod poz. 616., ale z wzajemnym odstępem trawers co 1*5 m od środka do środka i ze sklepieniem o strzałce 15 cm, wzmocnionem w pasze na 30 cm;1 1. w parterze lub piwnicy,

a) na rozpiętość 4 m :

10 gwoździ,

0‘08 m³ rumowiska dostarczyć jak wyżej;

b)    na rozpiętość 5m:

0-75 m — 30’75 kg trawersy Nr. 22 a z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0-27 podkładki żelaznej 25 X 24 cm, kutej 7 mm lub lanej 13 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a) ;

c)    na rozpiętość 6 m :

0-734 m = 39*15 kg trawersy Nr. 28 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*223 podkładki żelaznej 30 X 24 cm, kutej 8 mm lub lanej 15 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

d)    na rozpiętość 7 m :

0*73 m == 49*42 kg trawersy Nr. 32 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*19 podkładki żelaznej 30 X 28 cm, kutej 9 mm lub lanej 18 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

e)    na rozpiętość 8m:

0*72 m = 57*46 kg trawersy Nr. 35 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*77 m = 22‘29 ky trawersy z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0334 podkładki żelaznej 24 X 20 cm, kutej 7 mm lub lanej 13 mm grubej,

0-282 m³ sklepienia z cegieł według poź. 132.,

1/10 w? gładkiej wyprawy wapnem według poz. 178.,

1 m2 podłogi z desek 4: X 30 cm z legarkami na 10 X13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionymi według poz. 450., c), ß),

0*08 m³ czystego suchego rumowiska lub piasku z tłuczeńcem według poz. 16.,

albo też zamiast ogólnych wymiarów sklepienia, wyprawy, podłogi i rumowiska:

4-40 godz. murarza,

4-80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

87 cegieł,

0 042 m³ wapna gaszonego,

0-084 m³ piasku,

0*064 m³ wody,

2*80 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3-60m desek miękkich 4X30cm na podłogę,

1 ‘15 m legarka jak wyżej,

618. Metr kwadr, wykonania stropu sklepionego na trawersach jak pod poz. 616., ale z wzajemnym odstępem trawers co 2w od środka do środka i ze sklepieniem o strzałce 20 cm, wzmocnionem w pachach na 30 cm;¹

1. w parterze lub w piwnicy, a) na rozpiętość 4 m:

0*575 m = 21*34 kg trawersy

2*80 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm mięk-Nr. 23 z dostawą i osadzeniem kich na podłogę,

według poz. 256., b),

0*25 podkładki żelaznej 25 X 26 cm, kutej 10 mm lub lanej 19 mm grubej,

0*273 w³ sklepienia z cegieł według poz. 132.,

1*10 m² gładkiej wyprawy sklepienia według poz. 178.,

1 m² podłogi z desek miękkich 4 X 30cm z legarkami na 10 X13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionymi według poz. 450., c), ß), 0*105 m³ czystego, suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-cem według poz. 16.,

albo też zamiast ogólnych wymiarów sklepienia, wyprawy, podłogi i rumowiska:

4*30 godz. murarza,

4*76 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

85 cegieł,

0*041 m³ wapna gaszonego, 0*082 m³ piasku,

0*063 m³ wody,

017 podkładki żelaznej 30 X 32 cm, kutej 11 mm lub lanej 22 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a) •

2. za każde piętro wyżej względnie wysokość 4metrową: 0'20 godz. murarza,

1*30 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

115 m legarka jak wyżej, 0*105 m³ nasypki dostarczyć jak wyżej;

b)    na rozpiętość hm:

0*56 m = 29*62 kg trawersy

Nr. 28 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*20 podkładki żelaznej 30 X 27 cm, kutej 9 mm lub lanej 13 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

c)    na rozpiętość 6 m :

0/55 m = 33 06 kg trawersy

Nr. 30 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

017 podkładki żelaznej 30 X 32 cm, kutej 12 mm lub lanej 24 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

d)    na rozpiętość 7 m:

0*543 m = 43*33 kg trawersy

Nr. 35 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

619. Metr kwadr, wykonania stropu sklepionego cegłami na trawersach jak pod poz. 616., ale z wzajemnym odstępem trawers co 2-5m od środka do środka i ze sklepieniem o strzałce 25 cm, wzmocnionem w pachach na 30 cm ;¹

4'80. godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

83 cegieł,

0-04 m³ wapna gaszonego,

0*08 m³ piasku,

0 062 m³ wody,

2-80 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X 30 cm na podłogę,

115 m legarka jak wyżej,

10 gwoździ,

013 m³ nasypki jak wyżej dostarczyć -,

b) na rozpiętość 5m:

0*45 m = 27 05 kg trawersy Nr. 30 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0-16 podkładki żelaznej 30 X 34 cm, kutej 13 mm lub lanej 26 mm grubej,

wymiar roboty i reszty mate-rjału jak pod a)\

0'143 podkładki żelaznej 30 X 38 cm, kutej 15 mm lub lanej 29 mm grubej,

wymiar roboty i reszty mate-rjału jak pod a)\

e) na rozpiętość Sm:

0*54 m — 55-24 kg trawersy Nr. 40 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*125 podkładki żelaznej 30X43.c*w, kutej 17 mm lub lanej 34 mm grubej,

wymiar roboty i reszty mate-rjału jak pod a)\

2. za każde piętro wyżej względnie 4metrową wysokość: 0 20 godz. murarza,

1*35 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

1. w parterze lub w piwnicy, a) na rozpiętość 4m:

0 46 m == 19-84 kg trawersy Nr. 25 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0-20 podkładki żelaznej 30 X 27 cm, kutej 10 mm lub lanej 19 mm grubej,

0-27 m³ sklepienia z cegieł według poz. 132.,

1*10 m³ wyprawy sklepienia gładkiej według poz. 178.,

I m² podłogi z desek miękkich 4 X 30 cm z legarkami na 10 X13 lub 8 X 15 cm z gruba obiobio-nymi według poz. 450., c), ß),

0-13 m³ czystego, suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-cem według poz. 16.,

albo też zamiast ogólnych wymiarów sklepienia, wyprawy, podłogi i rumowiska:

4 25 godz. murarza,

620. Metr kwadr, wykonania stropu sklepionego cegłami jak pod poz. 616., ale z wzajemnym odstępem trawers co Sm od środka do środka i ze sklepieniem o strzałce 30 cm, wzmócnionęm w pachach na S0 cm ^

albo też zamiast ogólnego wymiaru sklepienia, wyprawy, podłogi i rumowiska:

4*20 godz. murarza,

4*85 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej,

82 cegieł,

0*04 m³ wapna gaszonego,

0*08 m³ piasku,

0*062 m³ wody,

2*80 godz. cieśli,

0*90 godz. pomocnika,

3*60 m desek 4 X BO cm na

c)    na rozpiętość 6 m :

0*44 m 35*11 kg trawersy • Nr. 35 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*134 podkładki żelaznej 30 X 40 cm, kutej 16 -mm lub lanej 32 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

d)    na rozpiętość 7 m :

0*44 kg = 45*01 kg trawersy Nr. 40 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*115 po dkładk i ż elaznej 30 X 47 cm, kutej 19 mm lub lanej 38 mm grubej,

1. \v parterze lub w piwnicy, a) na rozpiętość 4 m:

0*384 m = 17*78 kg trawersy Nr. 26 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*17 podkładki żelaznej 30 X 32 cm, kutej 13 mm lub lanej 26 mm grubej,

0*265 m³ sklepienia z cegieł według poz. 132.,

. 1*10 m- gładkiej wyprawy sklepienia według poz. 178.,

1 m² podłogi z desek miękkich 4 X 30 cm z legarkami na 10 X13 lub 8 X 15 cm z gruba obrobionymi według poz. 450., c), ß), 0*155 w³ czystego, suchego rumowiska lub piasku z tłuczeń-cem według poz. 16.,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

e) na rozpiętość Sm:

0*44 m = 45*01 kg trawersy Nr. 40 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0*10 podkładki żelaznej 40 X 40 cm, kutej 15 mm lub lanej 30 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a) ;

2. za każde piętro wyżej, względnie wysokość 4 metrową: 0*20 godz. murarza,

1*35 godz. pomocnika,

10#/o jak wyżej.

podłogę,

1*15 m legarka jak wyżej, 10 gwoździ,

0*155 w³ nasypki dostarczyć jak wyżej;

y na rozpiętość 5m:

010 podkładki żelaznej 40 X 42 cm, kutej 16 mm lub lanej 33 mm grubej', wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a) ; e) na rozpiętość Sm:

0*36 m = 45’94 kg trawersy Nr. 45 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0084 podkładki żelaznej 40 X 48 cm, kutej 19 mm lub lanej 38 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

2. za każde piętro wyżej, względnie wysokość 4 metrową: 0 20 godz. murarza,

140 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

0-374 m = 25*32 kg trawersy Nr. 32 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

0134 podkładki żelaznej 30 X 40 cm, kutej 17 mm lub lanej Si mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma-terjału jak pod a)\

c)    na rozpiętość 6 m:

0 37 m == 29*53 kg trawersy

Nr. 35 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

011 podkładki żelaznej 30 X 48 cm, kutej 21 mm lub lanej 42 mm grubej,

wymiar roboty i reszty ma--terjału jak pod a)\

d)    na rozpiętość 7 m :

0 372 m = 38-06 kg trawersy

Nr. 40 z dostawą i osadzeniem według poz. 256., b),

621. Uwagi. L

1. U stropów sklepionych jest rzeczą niezbędną urządzenie kotwi w poprzek ściągających trawersy pod między sobą, lub usztywniających, a to ze względu na istniejące znaczne parcie poziome sklepień.

Tygodnik Nr. ,31 z r. 1887 Stowarz. austr. inż. i archit, w Wiedniu podaje w tej mierze następującą tablicę:

Wolna rozpiętość trawers

Odległość e trawers od środka do środka

Ilość

kotwi

do 2-50 2 50 do 4 00

4-00 do 5 50

5-50 do 7-00

nad 700

1-20 do 2-00 1-20 „ 2-00 1-20 „ 2-00 2 00 „ 3-00 1-20 ,, 2-00 2 00 „ 8 00 1-20 „ 2-50

Do kotwi usztywniających używa się sztab o przekroju kołowym 15 do 18 mm średnicy, na które nasadza się rury z żelaza kutego 32 do 38 mm średnicy w świetle o grubości ścian 4 mm.

W celu obliczenia w kosztorysie przybliżonego ciężaru potrzebnych w danym razie kotwi przyjmuje się dla sztab krągłych 4 do 4'5°/₀, dla sztab prostokątnych 15 do 2<>/₀, płaskich bez rur 2-5 do 3°/₀ ogólnego ciężaru belek żelaznych projektowanych do stropu (zob uwagę 12. pod poz. 119.).

2. Stropy sklepione cegłami na trawersach polegają na tern, żb trawersy układa się w możliwie jednakich odstępach wzajemnych e = 1’2 do 2 5 m od środka do środka a na dolnych ich pasach

opiera się sklepienie płytkie kolebkowe o strzałce s =g- do ei

czyli średnio s = yg e.

Celem umożliwienia prawidłowego oparcia sklepienia nienależy używać trawers mniejszych niż Nr. 16; trzeba jednak unikać trawers o zbyt wysokich przekrojach, gdyż mają często błędy wałkowania.

Jeżeli obciążenie jest zbyt duże i rozpiętości bardzo wielkie, zastosowuje się silne dźwigary żelazne jako pierwszorzędne w odstępach e, a na nich wspiera się słabsze jako drugorzędne w odstępach wzajemnych ex od środka do środka; w miarę potrzeby podpiera się także dźwigary słupami z cegieł klinkierek, z ciosów, betonu, żelbetonu, z żelaza lanego lub kutego; słupy jednakże lane żelazne nie znoszą uderzeń i wstrząśnień.

Trawersy stropowe służą zarazem do zakotwienia murów z po-moeą krótkich kotwi (zob. poz. 119., uwaga 12.) i w tym celu wierci się dla śrub kotwiowyeli po dwie dziury w ściance trawersy w odległości 16 i 32 cm od końca.

Sklepienia stropowe otrzymują w kluczu grubość d— 15 cm, a w pachach gdy rozpiętość większa 30cm; jeżeli mury działowe są 45 cm grube, można ich użyć jako oporów sklepień wspólnych, lub końcowych ; skoro jednak są cieńsze, trzeba oprzeć sklepienie na trawersie I lub C przyściennej. Zwykle, wykonują sklepienie na zaprawie wapiennej, często jednak na przedłużonej (1 część wapna, i/₂ do 1 części cementu, 3 do 5 części piasku) albo nawet na ce^ mentowej w stosunku 1: 3, gdy rozpiętość sklepienia jest większa.

Prawidłowo rzecz biorąc, powinno się wykonywać płaskie sklepienie kolebkowe na opierzeniu; najczęściej jednak wykonują je na

jednej krążynie przesuwalnej cegłami, rębem na długość wachlarzowo na łuku krążyny układanemi, i ten sposób wykonania daje sklepienie lepsze niż „na kanafarz“.

Wytrzymałość sklepień płaskich kolebkowych 15 cm grubych, między trawersami na rozpiętość e=l*5, 2, 25, 3 m wykonanych, wynosi w tym samym porządku 2000, 1500, 1100, SOOkgJm--, są zatem dla wszelkich obciążeń, zdarzających się w budownictwie lądowem, dostatecznie silne.

Z wierzchu należy zawsze sklepienie zalać zaprawą wapienną; a ze względu na naturalną wilgotność nowych sklepień, oraz celem ich wzmocnienia należy pod podłogę dawać legarki dębowe i układać według możności w poprzek trawers.

Stropy, o których mowa, są bardzo wytrzymałe, trwałe i znoszą dobrze uderzenia i wstrząśnienia; atoli ogniotrwałymi zupełnie stają się dopiero w tedy, gdy dolne i górne pasy oraz ścianki trawers są całkowicie osłonięte materjałem ogniotrwałym, a mianowicie: betonem, murem ceglanym^ lub cegłami stosownie do tego celu wytworzonemi.

3. Statyczne obliczenie trawers stropu sklepionego przeprowadza się w sposób pod poz. 615. szczegółowo określony na podstawie wzoru 53.

100

M 100 PI 100

ki = ~8kT = 8 ki e = tkT (g + *>e 12

Według zasad czyli norm, cytowanych już wyżej na str. 699. pod 4., ciężar własny stropu na 15 cm grubo między trawersami zasklepionego z 8 cm grubą na sypką w kluczu, podłogą i wyprawą, — gdy odstęp wzajemny trawers e < 1*40 m, — wynosi 480 kgjnP z trawersami, a 150 kg m- bez trawers; gdy zaś odstęp e — 1’4 do 3 m, —to bhOkgjm² z trawersami, a 520 kgjm* bez trawers.

' Po wstawieniu w ten wzór odnośnych wartości powyższych, oraz kb =1000-kgjem* otrzymamy:

w=

eP =

eP

dla stropów z odstępem trawers e < 1’4 m 100

76

8X 1000 (48Ü + &

100

(550 -hp) el* = (t-875 -ł-~j

eP

8 X 1000

Stąd dla stropów mieszkalnych, t. j. dla unormowanego obciążenia użytkowego p = 250 kg\m* i odstępu e < 1*4 w, wzór 76., zmieni się na

77

zaś dla stropów z odstępem e = P4 do om W —

lub prostokątnego itp. otrzymamy ggg = 100.

W = 9125 6 p

zaś wzór 77., t. j. gdy e = 1*4 do 3 m, na W= 10 e P

kb P

Ss-I to

78

79

Z wzorów 78. i 79. otrzymujemy dalej: a) gdy e = 1 m

ir= 9-125 12

b) e — 1*25 ni

80

c) e — 1*50 m

W= 11*40625 P

81

TF=15*2

d) e = 2 m f) e = 2*50 m

W = 20 P

W=FoP

82

83

84

g) ę = 3 m

85

W= 30 P

Dla stropów szkolnych, t. j. dla unormowanego obciążenia użytkowego p = 300 kg, zmieni się wzór 76., t. j. gdy odstęp e < 1*4 m, na

TD—9*75 e P

zaś wzór 77., t. i. gdy e = l*4 do 3 m na W — 10*625 e P

86

87

Podkładki pod końce trawers oblicza się w sposób pod poz. 615. wskazany na podstawie wzorów 63. do 67.

4. Obliczenie statyczne najkorzystniejszego odstępu e trawers.

Strzałka wygjęcia belki jednostajnie obciążonej, na obu końcach wolno podpartej w centymetrach

5 U P 48/ ~E 0

gdzie E oznacza spółczynnik elastyczności (sprężystości) w kilogramach na 1 ćmprzekroju, o odstęp najbardziej natężonego włókna od osi obojętnej w centymetrach, kb dopuszczalne natężenie na zgięcie w kilogramach na 1 cnP przekroju, l rozpiętość belki w metrach. Ponieważ główny warunek wytrzymałości wymaga koniecznie, by

s = 100 .

88

s = 600

89

więc podstawiwszy w równanie 88. wartość s = oraz o — ma wtedy miejsce, gdy h jest wysokością przekroju trawersowego

5 kbl² 2

lub prostokątnego itp. otrzymamy ^(j “ 100 •    • -^r • ^ po

10 kb l

skróceniu i uproszczeniu 1 = 10000 • -g—• -p a stąd

10⁵ kb

8, E

to znaczy, że dla tej wartości wysokości h przekroju obciążenie belki będzie najkorzystniejsze. Po podstawieniu we wzór 90. wartości dla żelaza kutego: kb =1000 kg jem², Z£== 2,000.000kg jem* wynika

l

l = 100 . jg

90

Jl = "TT

105    103

8 * 2 X 10⁶

91

w centymetrach lub li — jg w metrach.

Równania te oba wykazują, że warunki obciążenia jednostajnego wolno podpartej trawersy są wtedy najkorzystniejsze, jeżeli wysokość h jej przekroju wynosi jedną szesnastą część rozpiętości.

Z wzoru 53. (str. 700) wynika odstęp trawers

gdy zaś według'wzoru 90. 105 kb

Skb W 100 q Z³’

8 Eh

wioną w równanie na e, daje e =

Skb W lOio kb*

10« kh W 1

100 q ■ 82 E* h*

a wreszcie

92

8 E2 h‘i ' q

jako najkorzystniejszy odstęp belek o przekroju trawersowym, pro-

stokątnym itp., dla których o = ^ .

Dla żelaza kutego = 1000 kg jem², E — 2,000.000 kgjcnfî, co podstawione we wzór 92.> daje 108X109 W 105 w 8 X 4 X 10Î2 •    = 82 q h?

e = 3125

ostatecznie

W 55 W

93

f) Stropy płaskie ceglane.

622. Stropy płaskie ceglane polegają na tern, że trawersy

rozstawia się w niewielkich odstępach wzajemnych a przestrzeń

* *

między niemi zapełnia się prostopadłymi do kierunku trawers szeregami cegieł płazem lub rębein kładzionych na opierzeniu i na dolnych pasacli trawers, bez lub ze strzałką kilkucentymetrową z zachowaniem wiązania posadzkowego i zalewa się zaprawą przedłużoną lub cementową. Cegieł używają tu zwykłych, ale wyrobu maszynowego z ostremi krawędziami dobrze wypalonych, często zaś także cegieł rozmaitej postaci i rozmiarów z wcięciami i występami, umożliwiającymi wzajemne wiązanie; wszakże bez względu na postać najlepiej do tych stropów nadają się cegły wzdłuż dziurawione.

Po stężeniu zaprawy szeregi cegieł łączą się w jedną płytę zupełnie płaską lub nieznacznie łukową, na którą bezpośrednio daje się nasypkę w ten sposób, aby przewyższała nieco górny pas trawersy. Ponieważ takie płyty wywierają znaczne parcie poziome, należy trawersy ściągnąć wydatnie kotwiami. Osłonięcie wreszcie dolnego pasu i górnej części trawers stosownie urobionemi cegłami i betonem czyni strop zupełnie ogniotrwałym.

Zależnie od rodzaju i rozmiaru poszczególnych części, tworzących zespół stropu, oblicza się jego ciężar własny jednostkowy, który łącznie z unormowanem użytkowem obciążeniem umożliwia statyczne obliczenie trawers i ich podkładek w sposób wyżej pod poz. 621. przedstawiony. Potrzebny zaś wymiar roboty i materjału daje się łatwo wyznaczyć — zależnie od wzajemnego odstępu trawers i reszty rozmiarów stropu — sposobem pod poz. 615. do 620. wskazanym.

Ilość rozmaitych systemów stropów ceglanych jest bardzo wielka i dla tego ograniczymy się do umówienia jedynie kilku z nich najwięcej rozpowszechnionych.

623. Strop ceglany systemu Kleina otrzymuje zupełnie równa płytę z cegieł zwykłych normalnych lub z cegieł 10 do 12 cm grubych, ułożony cli szeregami między trawersami na opierzeniu poziomem; w spoinę bieżącą wzdłuż każdego szeregu z obu stron osadza się u dołu rębem pas żelazny 1 X 20 do 2 X 30 mm przekroju na dobrej zaprawie przedłużonej, poczem całą płytę ceglaną zalewa się rzadką zapiawą cementową lub przynajmiej przedłużoną (1 część cementu, 1 wapna i 5 do 6 piasku) z dokładnem zapełnieniem spoin. Do tego celu nadają się najlepiej cegły porowate wzdłuż dziurawione, z powodu małego ciężaru. Wzajemny odstęp trawers wynosi zwykle 1 do 1*50 m a wyjątkowo tylko do 3 m ; wszakże jeżeli obciążenie jest wielkie odstęp trawers nie powinien przekroczyć 15 m. Stosownie do wymaganej wytrzymałości stropu

cegły tworzące szeregi płyty układa się płazem, rębem łub też płazem z żebrami wzmacniającemi z cegieł rębem stawianych, po każdym trzecim szeregu. Dla umożliwienia dokładnego osłonięcia dolnego pasu zaprawą zacina się cegły tak, aby sięgały nieco niżej pasu (zob. poz. 622.).

Koszt 1 m³ tego rodzaju płyty ceglanej łącznie z pasami żelaznymi, wyprawą, bieleniem i rusztowaniem wynosił . . 6 do 6 50 K.

624.    Strop patentu Demskiego wykonują z cegieł zwykłych wzdłuż trzykrotnie dziurawionych, płazem układanych szeregami na zupełnie plaskiem opierzeniu, wyścielonem papą dachową celem zapobieżenia ściekaniu zaprawy podczas zalewania. Podczas ukła-

• dania cegieł w szereg przewleka się przez każdy otwór wszystkich cegieł pas z żelaza kutego 1 X 30 do 1*5 X 25 mm przekroju rębem przez całą długość szeregu, a po ułożeniu 4 do 6 szeregów zalewa się je zaprawą cementową, lub przynajmiej przedłużoną w ten sposób, aby zapełniła nietylko spoiny, lecz także i dziury cegieł; po 14 dniach usuwa się opierzenie a po dalszych 14 można już dać nasypkę (zob. poz. 622.).

Odstęp wzajemny trawers dochodzi do 175 m a wytrzymałość płyty na obciążenie użytkowe do hhOkgjm².

Koszt 1 m³ płyty ceglanej łącznie z pasami żelaznymi, wyprawą bieleniem i rusztowaniem wynosił około

625.    Strop patentowany J. Schobera odznacza się tern, że na krążynie przesuwalnej, pozacinanej obustronnie w zęby, odpowiadające dokładnie rozmiarom i prawidłowemu wiązaniu cegły, układa się cegły zwykłe lub sklepieniowe na zaprawie tak, aby dokładnie zapełniały zęby krążyny, która nadto daje się obracać wokoło swej osi poziomej dla każdego -następnego szeregu cegieł, i w ten sposób otrzymuje się sklepienie zębate. Wzajemny odstęp trawers wynosi 1 do 2*5 m, a mianowicie: sklepienie z cegieł zwykłych rębem leżącym układanych z kluczem z cegieł sklepieniowych, otrzymuje rozpiętość do 15 m, — z cegieł sklepieniowych rębem leżącym układanych z kluczem zwykłych cegieł, rozpiętość do 2 m, -— z cegieł zwykłych i sklepieniowych rębem leżącym i stojącym układanych rozpiętość do 2*25 m, — a z cegieł sklepieniowych rębem stojącym układanych z kluczem cegieł zwykłych do 2*5 m. Gdy obciążenie jest zbyt wielkie, to odstęp wzajemny e trawers także i dla trzech ostatnich kategorji sklepienia nie powinien być "większy niż 15 m. Na rozpiętość 15 m

muruje się. na zaprawie wapiennej, zresztą na zaprawie przedłużonej lub cementowej; spoiny powinny być możliwie małe i dokładnie

zaprawą zapełnione. Strzałka sklepienia wynosi do ^ rozpiętości e sklepienia, a wytrzymałość około 2000 kg\m-.

Ciężar własny sklepienia z wyprawą z cegieł zwykłych 250 kgjtn?, z cegieł sklepieniowych rębem leżącym układanych 300 %/m², a rębem stojącym 400 Jcgjm², wreszcie z cegieł dziurawionych o 30% mniej. Z powodu silnego parcia poziomego należy trawersy wydatnie kotwiami pościągać, ale w odstępach niemniejszych niż 2 m (zob. poz. 622.).

6-60 K.

Najodpowiedniejszym jest strop o sklepieniu z cegieł sklepieniowych rębem leżącym stawianych i kosztował od 1 m² z wyprawą, bieleniem, rusztowaniem i krążyną

626.    Strop patentowy Schneidera otrzymuje sklepienie z cegieł na żłobki i wpustki łączonych, 10 cm grubych, 18 cm szerokich, 30 cm długich, romboidowych, płazem szeregami na zaprawie cementowej z pomocą opierzenia krążynowego układanych, ze strzałką wynoszącą rozpiętości, względnie wzajemnego odstępu e trawers; sklepienie otrzymuje po każdych dwu szeregach cegieł żebro wzmacniające z cegieł, 16 cm wysokie, a każdy szereg zamyka się ostatnią cegłą przypierającą do trawersy, tworzącą klucz, wbijany silnie w kierunku równoległym do trawersy. Największa dopuszczalna rozpiętość sklepienia 9 cm grubego e — 2 m, zaś 15 cm grubego 2-9 m. Wytrzymałość sklepienia na rozpiętość c do 2 m wynosi 550 kg Im- obciążenia użytkowego, a ciężar własny sklepienia z wyprawą 623 kg'm²; rusztowanie usuwa się po 14 dniach (zob. poz. 622.).

6-30 K.

Koszt przedwojenny 1 m² sklepienia z wyprawą, obieleniem i rusztowaniem krążynowym

627.    Strop patentu Schuhmach era odznacza się sklepieniem 14 cm grubem z cegieł 26 X 14 X 75 cm z pojedynczymi ukośnie wcinanymi żłobkami i wpustkami, wykonanem na jednej przesuwalnej krążynie o strzałce co najmniej 5 cm na zaprawie przedłużonej; klucz wbija się w kierunku równoległym do trawers w pobliżu wierzchołka sklepienia, a zresztą sklepienie, jako na jednej krążynie wykonane, zamyka się w pośrodku długości swej kluczem soczewkowym z cegieł zwykłych lub z betonu cementowego. Wzajemny odstęp trawers wynosi' do l⁻5m. Ze względu na

znaczną, bo T cm w środku wynoszącą grubość wyprawy, daje sie siatkę drucianą, przymocowaną hakami i gwoździami do sklepienia. Sklepienie na rozpiętość e = 15 m może udźwignąć z dostateczną pewnością 450 kgjnfî obciążenia użytkowego (zob. poz. 622.).

5-80 do 6 K.

Koszt 1 m² sklepienia z wyprawą, bieleniem, siatką drucianą i krążyną

628.    Strop patentu Ludwiga otrzymuje 14 cm grube sklepienie z cegieł pełnych lub nawet wzdłuż dziurawionych, 26 X X 8 cm ż podwójnymi żłobkami i wpustkami ukośnie we wszyskich ściankach bocznych wcinanymi, układanych rębem leżącym szeregami na opierzeniu krążynowem. Rozpiętość sklepienia, względnie wzajemny odstęp trawers e = 1 do 3 m, a strzałka wynosi 1 do 5⁻5cm; spoiny, które nie powinny być grubsze niż 5 mm, należy dokładifie zapełnić zaprawą cementową lub przynajmiej zaprawą przedłużoną, opierzenie zaś można już usunąć po 24 godzinach.

Dla obciążenia użytkowego do 310 kg Im* powinna rozpiętość sklepienia e 180 m, od 310 do 450 Tęgim* e 165 w, a od 450 do 550 kgjm* e 1*5 m\ cegieł dziurawionych nie należy używać na większą rozpiętość niż 1*5 m ani dla większego obciążenia użytkowego niż 310 kg Im².

Ciężar własny sklepienia z wyprawą wynosi 250 kg Im- z cegieł pełnych, zaś 190 kg\m% z cegieł dziurawionych (zob. poz. 622.).

6-40 do 6-60 K.

Koszt 1 m² sklepienia z wyprawą, bieleniem i rusztowaniem krążynowem

629.    Strop z dużych c e g i e ł h u r d y s e k. Cegielnia w Gröding na Morawie wytwarza cegły 50 do 120 cm długie, 20 cm szerokie, 7 cm, grube, trzykrotnie wzdłuż dziurawione, które się układa na dolnych pasach obu trawers, a spoiny zapełnia zaprawą cementową; po stężeniu zaprawy tworzą cegły jednolitą płytę dostatecznie wytrzymałą. Fabryka wyrabia także - i dłuższe hurdyski z ukośnie ściętymi końcami proste lub niecą zakrzywione, dla których jednak trzeba już na dolnym pasie trawers dać cegły oporowe, wytworzone w takiej postaci, że dają należyte oparcie hurdyskom a dolny pas osłaniają zupełnie; cegły te osadza się na zaprawie cementowej. Waga lm² płyty z hurdysek wynosi około 60 kg (zob. poz. 622.).

Potrzebna do 1 m² stropu ilość hurdysek 50 do 100 cm długich kosztowała z dostawą na miejsce 375 K, — nad 100 do 120 cm długich 4 K, — nad 120 cm długich 430 K ; zaś robota wykonania 1 m² płyty 0’50 K.

Strop z hurdysek nie wymaga rusztowań ani tak silnych trawers, jak imię systemy stropów, daje się wykonywać w każdej porze roku i szybko, gdyż 1 murarz uskutecznia dziennie około 30 m2 stropu; nie przepuszcza głosu i zimna, zabezpiecza trawersy od rdzy i ognia, a wyprawa trzyma się dobrze.

Cegły hurdyski dają się używać z bardzo dobrym skutkiem do murowania cienkich ścianek, a nawet do ścian budynków na lodownie, wile, baraki itp.

630. Strop płazem sklepiony cegłami zwykłemi wzdłuż dziurawione mi, szeregami na jednej krążynie ruchomej 15 cm szerokiej układanemi na zaprawie przedłużonej (1 część cementu, 3 wapna i 5 do 6 piasku) poczęto wykonywać we Lwowie w ostatnim dziesiątku lat. Cegła zwykła do tego celu przeznaczona powinna być prążkowana, o ostrych krawędziach i dobrze wypalona.

Rozpiętość sklepienia, względnie wzajemny odstęp trawers e = 1 do 125, strzałka wynosi 3 do 4 cm, a grubość 6’5cm; po każdym trzecim szeregu otrzymuje sklepienie żebro wzmacniające z jednej warstwy cegieł rębem leżącym stawianych; wreszcie sklepienie należy zalać zaprawą cementowo wapienną w stosunku cementu do wapna 1: 3, a od spodu wyprawić wapnem z domieszką gipsu, po ewentualnem otrzcinowaniu spodu pasów trawers z pomocą drutu i gwoździ pocynkowanych, gdyby niebyły osłonięte cegłami oporowemi.

Koszt 1 m² sklepienia z wyprawa, rusztowaniem i krażyna 3 do 4 K.

g) Stropy betonowe.

1 m² sklepienia z betonu ubijanego według poz. 133., względnie z żelbetonu systemu Moniera według poz. 136., względnie płyty z żelbetonu systemu Moniera według poz. 137.,

631. Metr kwadr, wykonania stropu sklepionego betonem ubijanym lub żelbetonem systemu Moniera, albo stropu płytowego z żelbetonu systemu Moniera na trawersach układanych we wzajemnych odstępach c = L25 do 1*50 m od środka do środka, łącznie z osłonięciem dolnego i górnego pasa trawers betonem, z nasypką, legarkami i podłogą z desek miękkich 4 X 30 cm, niestruganych,

a) na rozpiętość 4 m:

0*92 do 0 46 m trawersy stosownego przekroju z dostawą i osadzeniem (poz. 256., b),

0*40 do 0*20 podkładki żelaznej kutej lub lanej stosownych rozmiarów (poz. 615., ust. 5.),

0*10 do 0*15 m* czystego suchego rumowiska lub piasku z tłuczeńcem według poz. 16.,

z żelbetonu, nasypka i podłoga jak pod a)\    \

d)    na rozpiętość Im:

0868 do 0*484 m trawersy stosownego przekroju, zresztą jak pod a),

0*2g8 do 0*114 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

sklepienie z betonu ubijanego, lub z żelbetonu, względnie płyta z żelbetonu, nasypka i podłoga jak pod a) ;

e)    na rozpiętość 8 m:

0*86 do 0*48 m trawersy stosownego przekroju, zresztą jak pod a),

0*20 do 0*10 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

sklepienie z betonu ubijanego lub z żelbetonu, względnie płyta z żelbetonu, nasypka i podłoga jak pod a).

1 m² podłogi z desek niestru-ganych 4 X 30 cm z łegarkami dębowymi według poz. 450., c), y) ;

b)    na rozpiętość hm:

0*896 do 0*448 m trawersy

stosownego przekroju, zresztą jak pod a),

0*32 do 0*16 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a):

sklepienie z betonu ubijanego lub żelbetonu, względnie płyta z żelbetonu, nasypka i podłoga, jak pod a) ;

c)    na rozpiętość 6 m :

0*88-do 0*44m trawersy stosownego przekroju, zresztą jak pod a),

0*266 do 0*133 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

sklepienie z betonu ubijanego lub z żelbetonu, względnie płyta

Uwaga. Ponieważ koszt trawers liczy się według wagi, należy po obliczeniu statycznem ich przekroju zamienić podane wyżej długości ich w metrach na wagę w kilogramach.

632. Metr kwadr, wykonania stropu z płytą z betonu ubijanego na trawersach, układanych we wzajemnych odstępach e = 0*75 do 1*25 m od środka do środka, zresztą jak pod poz. 631.,

a) na rozpiętość 4m:

1*53 do 0*92 m trawersy stosownego przekroju z dostawą i osadzeniem (poz. 256., b).,

0*666 do 0*40 podkładki żelaznej kutej tub lanej stosownych rozmiarów (poz. 615., ust. 5.),

1 m² płyty z betonu ubijanego stosownej grubości według poz. 135.,

0*10 czystego suchego rumowiska lub piasku z tluczeii-eem według poz. 16.,

1 podłogi z desek miękkich 4 X 30 cm niestruganych z le-garkami dębowymi według poz.

0*444 do 0*266 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

płyta z betonu ubijanego, na-sypka i podłoga jak pod a)\

d) na rozpiętość 7 m:

1*448 do 0*868 m trawersy stosownego przekroju, zresztą jak pod a),

0*381 do 0*229 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

płyta z betonu ubijanego, na-sypka i podłoga jak pod a).

450., c), y);

b)    na rozpiętość 5 m:

1*493 do 0*896 m trawersy

stosownego przekroju, zresztąjak pod a),

0*533 do 0*32 podkładki żelaznej kutej lub lanej, zresztą jak pod a),

płyta z betonu ubijanego, na-sypka i podłoga jak pod aj;

c)    na rozpiętość 6 w:

1*466 do 0*88 m trawersy stosownego przekroju zresztą jak pod a),

633. Stropy betonowe względnie żelbetonowe otrzymują w ogóle bardzo liczne i rozmaite konstrukcje, z których — oprócz objętych pozycjami 133. do 136. — zasługują następujące jeszcze na uwagę:¹

1.    Płyta żelbetonowa systemuMoniera, stropowa, wsparta na górnym pasie trawers, których widoczne od spodu pasy i ścianki mają osłonę z betonu, wyokrągloną na złączeniu z płytą w sposób, dający płycie pozor sklepienia betonowego, zowie się płytą wyokrągloną.

2.    Płyta wyokrąglona systemu Koenena odznacza się nadto właściwym układem i przytwierdzeniem wkładek z żelaza krągłego, a mianowicie : dłużnice z żelaza krągłego 5 do 13 mm grubego zwisają w linji łańcuszkowej od wierzchu płyty na obu oporach aż do spodu we środku jej rozpiętości, a końce ich oba są zgjęte i zahaczają o górny pas trawersy lub o przewłokę zwykłej kotwi murowej w braku trawers. Wobec tego płyta jest na obu oporach naprężona, i jako taką trzeba ją statycznie obliczać. Płyty tego systemu zastosowuje się na rozpiętość dó 5 m.

3.    Strop płaski Koenena składa się z płyty betonowej, ubitej między trawersami z żeberkami u spodu, prostopadłemi do trawers. Wzajemny odstęp żeberek wynosi 25 cm od osi do osi, a pomiędzy

niemi beton tworzy sklepionka kolebkowe o pełnym łuku. W każdem żeberku przy dolnej krawędzi przekroju jest osadzona wkładka z krągłego żelaza, zawieszona na strzemionach szczypcowych z płaskiego żelaza o końcach wygjętych, sięgających aż po wierzch płyty; u spodu żeberek są przymocowane łaty drewniane 4 X ? cm, które służą za podsiębitkę do otrzcinowania i wyprawy sufitowej.

4.    Płyta żeberkowa Koenena między trawersami z żeberkami u spodu we wzajemnych odstępach co 25 cm od osi do osi, w których są osadzone żelaza trawersowe I o słabym przekroju (Nr. 8); pomiędzy żeberkami płyta tworzy sklepionka kolebkowe o łuku odcinkowym, które na oporach u trawers głównych są wyokrąglone.

5.    Płyta stropowa systemu Matraia polega na tern, że na trawersach w pewnym odstępie wzajemnym ułożonych zawiesza się siatkę drucianą zapomocą strzemion, nasuniętych węższą stroną na czoło każdego końca trawers, a szerszą stroną wspartych na ich górnym pasie. W prostokącie zakreślonym obiema trawersami idą od tych strzemion dwa główne druty przekątne, oraz równoległe do obu trawers wiązki drutów, biegnące z każdej strony tuż przy górnych pasach trawers; każda zaś wiązka drutów jest tak silna, że może wytrzymać połowę obciążenia, przypadającego na jedną trawersę. Do trawers i wiązek są przymocowane druty poprzeczne, równoległe i przekątne, tworzące łącznie siatkę gęstą, która zapomocą zmyślnego swego układu przenosi działanie obciążenia ze środka trawers na ich końce po równej mierze. Siatkę osłania się ze wszech stron betonem żużlowym, ubijanym na grubość 8 do 10 cm, który jednakże niema znaczenia pod względem statycznym, lecz służy tylko do zapełnienia siatki i nadania jej postaci płyty.

6 do 8 1

Metr kwadr, tego rodzaju płyty stropowej 8 do 10 cm grubej z betonu żużlowego z wyprawą czystą i gładką od spodu, ale bez trawers kosztował

6.    Płyta stropowa systemu Hennebiquea w porównaniu do poprzednich odznacza się tem, że — zamiast na trawersach — wspiera się na belkach żelbetonowych, tworząc z niemi jedną całość, zwaną płytą belkową lub żebrową.

W poddziale 8., d), poz. 6., str. 156 („Część pierwsza“), określono szczegółowo cechy systemu Hennebiquea. Tu zatem pozostaje tylko do nadmienienia, że ze względu na jedną całość płyty z belką należy także i obliczenie statyczne odnosić zawsze do tej całości.

W ogóle stropy Hennebiquea okazały się ogniotrwałymi i nadzwyczaj wytrzymałymi nawet na wstrząśnienia i uderzenia.

7.    Płyta stropowa systemu Ast i Spółka w Wiedniu polega na tej samej zasadzie co poprzednia; jest zatem płytą żebrową i ma podobną konstrukcję.

Metr kwadr, tej płyty żeberkowej w zwykłych warunkach obciążenia i rozpiętości żeberek miał kosztować .... 12 do 20 K.

8.    Strop systemu Visintiniego wykonuje się z gotowych już, na miejsce budowy dostarczonych belek, układanych jedna przy drugiej. Belki te mają górny i dolny pas płytowy, a między niemi znajdują się zastrzały tak samo szerokie i grube, jak pasy, tworzące puste, równoramienne przestrzenie trójkątne. Wkładki osadzone w górnym pasie i dolnym są proste, z żelaza krągłego ; takie same wkładki znajdują się w zastrzałach ciągnionych i łączą się z poprzedniemi zwykłem zahaczeniem; zastrzały ciśnione nie mają w cale wkładek.

Cała zatem belka jest właściwie belką kratową żelbetonową, w przekroju 20 cm szeroką i 15 do 40 cm, lub więcej wysoką; strop zaś z takich belek złożony jest lekki, nie wymaga rusztowań i można go natychmiast po wykonaniu obciążyć.

¹

Zob. „Część pierwsza“, oddział D, rozdz. III., poddział 8., dj, str. 154. Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

VIII. ROBOTY STUDNIARSKIE.

634. Uwagi ogólne.

1. Woda.

Woda składa się z wodoru i tlenu w związku chemicznym H₂0, ale w stanie rodzimym jest zawsze mniej lub więcej zanieczyszczona rozmaitemi domieszkami; w temperaturze 4°C osiąga swą największą gęstość i jeden jej litr waży 1 kg. Zdrowa i do picia dobra woda powinna być czysta, przezroczysta, bezbarwna, bez-wonna, bez smaku, orzeźwiająca i posiadać temperaturę mało zmienną.

Wody opadowe są względnie najczystsze; zawierają jednak tlen, azot oraz wiele kwasów z powietrza i pyłów i są miękkie.

Woda źródlana lub studzienna zawiera mniej azotowych części organicznych od opadowej, natomiast więcej kwasu węglowego i soli saletrzanych, wapniowych, magnezjowych itp. ; jest zatem twarda.

Woda rzeczna zawiera podobne domieszki ale stosunkowo w mniejszej ilości, nadto wiele składników organiczny cli, ziemistych i zanieczyszczeń zdrowiu szkodliwych z rozmaitych odpływów i zalicza się do wody miękkiej.

W⁷ o da morska zawiera do 35°/₀ rozmaitych soli, gnijących ciał organicznych itp., w czem się mieści około 2*7°/₀ soli kuchennej, i jest twarda.

Woda twarda jest wogóle do prania i mycia mało przydatna.

W ziemi przemyconej materjami gnilnemi woda zanieczyszcza się w sposób zdrowiu szkodliwy; daje się wprawdzie oczyścić sta-rannem filtrowaniem lub uczynić przynajmniej nieszkodliwą zagotowaniem, ale to jest połączone ze znacznymi kosztami. Studnia zatem powinna się znajdować w stosownem oddaleniu od wychodków, kanałów, kloak, stojących kałuż, smętarzy, przewodów nieczystości odkrytych lub podziemnych, rur gazowych i wszelkich zakładów zanieczyszczających powietrze, wodę i ziemię. Kównież należy studnię zabezpieczyć w ten sposób, by wody opadowe nie mogły się do niej dostać. Czem zresztą studnia głębsza, tem woda z niej czystsza, zaś najlepszą warstwą wodonośną jest rodzimy piasek lub żwir.

Wodę studzienną nieznanej jakości należy poddać badaniom sanitarnym i chemicznym celem stwierdzenia jej przydatności do picia.

Wybór miejsca na studnię powinien polegać na dokładnem zbadaniu stanu wody wgłębnej i jej wydajności podczas najniższego jej stanu, a więc w czasie od lipca do końca września. Uzyskanie potrzebnych dat w tym celu daje się bardzo ułatwić przez zbadanie studzien pobliskich, oraz wywiady u okolicznych studniarzy.

2. Studnie kopane.

Stan wody w studni powinien być możliwie stały; jednakże studnia nie powinna być za głęboka, aby nie zbierało się w niej więcej wody niż potrzeba i nie tworzyło wody stojącej; zwykle wystarcza głębokość wody 2 do 4 m podczas najniższego stanu. Kozpiętość studni w kwadrat, względnie w średnicy wynosi zwyczajnie 1 do 2 m ; ale na zwykłe cele domowe wystarcza także 1 do 1*25 m₇ i może dostarczyć na minutę 200 do 250 l wody, jeżeli pochodzi z warstwy wodonośnej piaskowej.

Na lm² dna studni liczy się wogóle wydajność wody około 30 do 60 l na minutę. Jeżeli woda ma dopływać nietylko dnem studni lecz także i dolną częścią jej ścian, należy tę część pozostawić

z otwartemi spoinami, mchem tylko zapełnionemi ; gdyby zaś dno tworzył miałki piasek, należy je podsypać grubą warstwą piasku gruboziarnistego, celem zapobieżenia podmuleniu ścian. Studnie uliczne na cele ogniowe powinny mieć conajmniej 1*5 m rozpiętości; zresztą studnie przeznaczone do dostarczania znacznej ilości wody, otrzymują 1*5 do 4 m światła w kwadrat.

a) Oścień studzienna drewniana,

Zwykłe studnie domowe 1 do 1*25 m w świetle otrzymują oścień drewnianą czyli cembrzynę bez względu na to, czy są kwadratowe lub krągłe; natomiast oścień murowaną otrzymują studnie tylko krągłe.

Cembrzyna składa się — zależnie od postaci wnętrza studni — z ram krążynowych, z bębnów czyli z beczek studziennych, względnie z kwadratowych ram z belek na 15 X 20 cm do 20 X 25 cm czysto w gran ociosanych lub z dyli 5 do 8 cm grubych, 25 do 30 cm szerokich; ramy te są na węgłach silnie związane i układa się je bezpośrednio na sobie. Ramy belkowe można także zakładać w odstępach 0*8 do 11 m i w takim razie każdą parę ram opierza się od strony ziemi stojącemi deskami 4 do 5 cm grabend, 15 cm szerokiemi w ten sposób, że dolne ich końce sięgają 10 cm niżej dolnej ramy.

Wykonują także oścień studzienną, złożoną ze słupów narożnikowych i z opierzenia od strony ścian ziemi.

Sposób wykonania ościeni przeprowadza się częściowo z równoczesnym częściowym wykopem zarówno w ziemi spoistej, jak w sypkiej niespoistej z tą różnicą, że w ziemi sypkiej są wykopy częściowe płytsze i głębokości częściowych ościeni stosownie mniejsze.

Wykonanie cembrzyny niżej stanu wody wymaga usimięcia wody zapomocą wypompowania, a zresztą prowadzi się w sposób wyżej opisany; jeżeli jednak dopływ jest tak obfity, że woda nie daje się wypompować, to do dalszego pogłębienia trzeba zastosować beczki studzienne.

Beczki studzienne są to właściwie rury drewniane o średnicy mniejszej niż średnica studni, zbite z klepek sosnowych lub modrzewiowych 8 cm grubych zapomocą silnych obręczy żelaznych w odstępach wzajemnych co 70 cm; długość beczek wynosi do 5 m. Beczkę taką ustawia się na wyrównanej ziemi w studni, ustala zapomocą stosownego rusztowania, następnie klepki zaopatrzone ostrzem na płaz wbija się w ziemię jedną po drugiej, poczem wy-

grzebuje się ziemię grzebaczką łopatkową lub workową. Jeżeli trzeba iść jeszcze głębiej, wbija się drugą beczkę o stosownie mnieszej średnicy.

Z pomocą takich beczek przeprowadzono we Wiedniu przed kilkunastu laty akcję ratunkową z powodzeniem celem wydobycia dwu ludzi, przysypanych w studni 12 m głębokiej podczas murowania i pogłębiania ościeni, która pod naciskiem piasku doznała skręcenia i zwaliła się; dopiero w szóstym dniu prac ratunkowych wydobyto obu przysypanych i odratowano.

b) Oścień studzienna murowana.

Oścień murowaną zastosowuje się do studzien tylko krągłych i w tym celu używa się w regule cegły zwykłej lub promieniowej bardzo dobrze wypalonej. Studnia o rozpiętości niżej 2 m otrzymuje grubość omurowania (ościeni) 1 cegły, — o rozpiętości 2 do 4 w, grubość 1| cegły, — o rozpiętości 4 do 6 m 2 cegły, — 6 do 7-5 m 2{ cegły (zob. „Hütte“, tom III. z r. 1911, str. 712). W braku cegły używa się kamienia łamanego, według możności warstwowego, ciosów, betonowych wycinków pierścieniowych, łączonych na pół-żłobki, betonowych bębnów do 2 m wysokich o średnicy 1*5 m

1    ścianach 10 cm grubych, łączonych na półżłobki. Górna część ościeni muruje się w regule na zaprawie cementowej, która czyni mur wytrzymalszym i niedopuszcza przesiąkania nieczystej wody z górnych warstw ziemi; dolna część na głębokość wody w studni wykonuje się z pusteini spoinami lub nawet cegłami dziurawionemi.

Mur ościeni zakładają w regule na żelaznym lub drewnianym wieńcu, który jednak jest bezwarunkowo potrzebny, jeżeli mur ma być zatapiany i musi otrzymać od spodu ostrze po stronie zewnętrznej, gdy ziemia jest zbita. Wieniec drewniany w normalnych warunkach studni do 2 m rozpiętości składa się z dwu warstw desek 4 cm grubych, zbitych gwoździami; na rozpiętość

2    do 3 w z dyli 5 do 8 cm grubych, ześrubowanych, a na rozpiętość większą daje się więcej warstw dyli i nawet łączy się wieniec z murem zapomocą kotwi pionowych. Jeżeli ziemia niejednolita

1    zachodzi obawa wyboczenia, skręcenia i zwalenia się mnru, daje się w dolnej części omurowania między wieńce* z drzewa lub żelaza we wzajemnych odstępach co 2 m, a nawet co 1 do 2 m, gdy rozpiętość studni znaczniejsza, i wiąże się je 6 do 8 kotwiami piono-wemi około 3 cm grubemi. Dla studni 10 m głębokiej o średnicy

2    m w piasku wystarcza jeden wieniec.

Sposób wykonania studni murowanej w zwykłych warunkach jest następujący. Wykonuje się jamę 4 do 5 m w kwadrat prawie do zwierciadła wody z równoczesnem należytem rozparciem i stosownem rusztowaniem do ruchu ziemi, zakłada na poziomo wyrównanym dnie jamy ydeniec, muruje na nim oścień około 2 m wysoko i zapuszcza ją stopniowo w ziemię zapomocą obciążenia i stosownego p odgrzebywani a, dopóki wieniec nie zanurzy się av wodę. Następnie nadmurowuje się oścień dalej i po wypompowaniu wody, o ile niewielki jej dopływ na to zezwala, wykopuje się ziemię i po obciążeniu zagłębia się oścień aż do projektowanego dna studni, poczem omurowanie wyprowadza się aż do wierzchu z równoczesnem stopniowem usuwaniem rozpór i opierzenia jamy. Jeżeli dopływ wody jest tak wielki, że się nie da usunąć wypompowaniem, to celem pogłębiania omurowania należy zastosować podgrzebywanie ziemi w wodzie zapomocą grzebaczki łopatkowej lub workowej. Wybiórkę ziemi celem zanurzania muru należy zawsze wstrzymać tak długo, aż wierzch ościeni otrzyma stosowne obciążenie, a to celem zapobieżenia oberwaniu się muru. Wszelkie zresztą wydarzające się przeszkody w ziemi należy usuwać z potrzebną oględnością i starannością; a jeżeli studnię wykonuje się w pobliżu domów, zwłaszcza ich narożników, — czego należy unikać — to trzeba zastosować od strony budynku większe obciążenie pogłębiające.

Także i w zbitej ziemi spoistej wykonują studnie sposobem częściowego wykopywania, murowania, obciążania i zanurzania ościeni zaraz od powierzchni terenu; celem zaś zapobieżenia, by pod ciągle wzmagającem się obciążeniem pogłębiającem wierzch . muru nie rozpadł się, ściąga się go łańcuchami po poprzedniem obłożeniu deskami. Tak też samo, ale z wszelką możliwą ostrożnością, starannością i oględnością buduje się studnie w ziemi sypkiej niespoistej. Zamiast opisanego właśnie sposobu zanurzania omurowania zaraz od powierzchni ziemi, można także zastosować podchwytywanie omurowania, a mianowicie: po wykopaniu jamy 1 do 1-5 m głębokiej i wyrównaniu dna muruje się oścień na wieńcu szerszym od ościeni o 15 cm, któremi sięga w ścianę wykopu; następnie wykopuje się ziemią na taką samą głębokość, wyrównuje i podpiera się poprzednią część ościeni słupkami, aby się nie usunęła, muruje się drugą część ościeni na takim samym wieńcu, i w ten sposób dalej pogłębia się studnię aż do projektowanego jej dna.

c) Oścień z betonu ubijanego.

Gdy ziemia zbita spoista, wykopuje się jama 1 do 2 w głęboka i po wyrównaniu dna ubija się beton w dwu lub czteru pierścieniowy cli warstwach od razu na całą wysokość w stosownych formach, których w regule ścianą pionową zewnętrzną jest ziemna ściana wykopu, a wewnętrzną rozbieralny cylinder z desek, lub z blachy. W obrębie warstwy wodonośnej trzeba wodę wypompować, a gdy to nie idzie, należy zastosować beczki studzienne. W ziemi sypkiej niespoistej wykonuje się studnia tak samo, ale z wszelką potrzebną ostrożnością i oględnością, a głębokość każdorazowej jamy, względnie wysokość pierścienia z betonu ubijanego w formach należycie roz^ partych wynosi 50 cm.

Studni kopanych murowanych używa się nietylko celem uzyskania wody, lecz także i do fundamentowania pod mury budynków, filarów mostowych itp., jeżeli warstwa ziemi dobra pod budowę le^y w znaczniejszej głębokości. Studnie te wykonuje się w sposób wyżej przedstawiony, a wnętrze ich zapełnia się betonem lub murern.

3. Studnie rurowe.

Ten rodzaj studni ze względu na bardzo małe stosunkowo koszta wykonania, oraz ze względu na inne cenne zalety ma pierwszeństwo przed studniami kopanemi w bardzo wielu przypadkach, a szczególnie tam, gdzie się znajduje woda wgłębna w wielkiej obfitości.

a) Studnia abisyńska czyi i studniaNortona jest najprostszą studnią rurową i składa się z rury ssącej żelaznej kutej 2 5 do 7 5 cm średnicy z końcem dziurkowanym, zaopatrzonym ostrzem, którą się wbija bezpośrednio w ziemię, jeżeli warstwa wodonośna nie znajduje się głębiej niż około 8 m, poczem dostosowuje się do niej pompę. Koniec tej rury zaopatrują także ostrym szerokim nawojem śrubowym, co zamiast wbijania umożliwia wśrubowanie jej w ziemię. Dla ochrony od zamulenia owija się dziurkowany koniec rury podwójnie lub potrójnie siatką z drutu miedzianego lub mosiężnego; wentyl nad częścią dziurkowaną jest kulisty. Są to wogóle studnie płytkie, wynoszące 5 do 10 m głębokości i pod względem działania i dobroci wody wątpliwej wartości.

b) Studnie wiercone.

Gdzie znajduje się dobra i obfita woda w większej głębokości, tam najodpowiedniejszą jest studnia rurowa wiercona, gdyż daje się wykonać łatwo, szybko i tanio. Studnia taka składa się z sięgającego aż do warstwy wodonośnej wywiertu, który w ziemi miękkiej

zawsze, a w skale czasami otrzymuje okładzinę z rur Mannesmanna,¹ oraz z osadzonej w wywiercie żelaznej rury ssącej'z kompletną pompą. Łączenie rur okładzinowych czyli wiertniczych na długość dokonuje się zapomocą wzajemnego naśrubowania, w którym to celu końce ich otrzymują nawoje śrubowe w ten sposób, aby ani na zewnąrz ani wewnątrz nie wystawały żadne zgrubienia.

Wiercenie przeprowadza się wprost z powierzchni ziemi, albo z dna jamy kilkometrowej albo ze studni, której wydatność i jakość wody jest nieodpowiednia a której pogłębienie byłoby połączone z trudnościami. Pierwsza rura okładzinowa, którą się zapuszcza w ziemię równocześnie z wierceniem zapomocą pobijania i obciążenia, ma średnicę 30 do* 50 cm i gdy cała wlezie, otrzymuje przedłużenie zapomocą naśrubowania drugiej rury, potem trzeciej itd. o tej samej średnicy, aż cała przedłużona rura nie da się już dalej zagłębić. Wówczas wsadza się w nią rurę o mniejszej średnicy, która dopiero po stosownem przedłużeniu do równej głębokości z poprzednią, zapuszcza się w wywiert niżej położony; poprzednie zaś rurowanie, tworzące pochwę obecnego rurowania, jako już zbędne można wyciągnąć, o ile się to opłaci. Gdy drugie rurowanie przestanie już leźć w głąb, wsadza się w nie trzecie znowu o średnicy mniejszej itd., aż się osiągnie pożądaną głębokość wywiertu. Oczywiście ostateczna średnica głębokości całej wywiertu będzie równa średnicy ostatniego rurowania.

Studnie wiercone mają głębokość 100 do 200 m i przedstawiają tę korzyść, że wrazie potrzeby można je łatwo usunąć, wyjmując rury i wykonać w innem korzystniejszem miejscu; nadają się więc do tymczasowego użytku.

W przedstawiony wyżej sposób dają się wykonywać bardzo głębokie wywierty, jak np. naftowe, które w Borysławiu wynoszą po 800 do 1350 m, a w Tustanowicach przeszło 1500 m głębokości. Do tych głębokich wierceń naftowych używają tam motoru parowego 24 do 25 sił koni (EP), a samo wiercenie stosownie do natury tej roboty prowadzą zapomocą właściwej wieży (rygu) 20 m wysokiej. Na Śląsku pruskim w czasie od 26. stycznia 1894 do 17. maja 1895 wykonano wywiert 2003-34 m głęboki, robota zatem trwała 399 dni i kosztowała od 1 m po 37*57 marek (około 45 koron), nie licząc przyrządu wiertniczego i całego urządzenia. Temperatura wzrastała na każde 34T0 m głębokości o 1° C.

¹ Mannesmanna rury są wałkowane bez szwu ze stali Martina lub z lanej stali tyglowej, 5 do 7 w długie, bardzo wytrzymałe (zob. punkt 5. na str. 191).

Zdarza się, że w głębi ziemi między warstwami nieprzepuszczal-nemi znajdująca się woda pozostaje pod ciśnieniem hydrostatycznem lub gazów ziemnych, i jeżeli wykona się wywiert aż do te] warstwy wodonośnej, to mocą rzeczonego ciśnienia woda może się podnieść aż do wierzchu rury wiertniczej, a nawet wytrysnąć ponad nią w górę wysoko. Studnie takie zowią się artezyjskie i bywają w regule bardzo głębokie.

Wogóle podczas projektowania głębokich wierceń należy już z góry obmyśleć sposób stosowny odprowadzenia wody, która bywa bardzo obfita, oraz sposób zamykania górnego wylotu wy-wiertu (rury wiertniczej).

4. Pompy.

Pompy są to przyrządy umożliwiające wydobycie wody z głębi studni i polegają na tern fizykalnem zjawisku, że w rurze zanurzonej w wodzie jednym końcem, pozbawionej powietrza, podnosi się słup wody na wysokość 10 m. Pompą jednak z powodu nieszczelności tłoka i innych części składowych nie można ssać wody na większą wysokość niż 6 do 7 5 tn ponad zwierciadło wody.

a) Pompy żelazne.

Pompa ssąca składa się z rury ssącej, zaopatrzonej u dołu koszem ssącym i wentylem ssącym ponad koszem, oraz z rury tłokowej, w której porusza się tłok, posiadający wentyl wsteczny. Ruchem w górę ssie tłok z początku powietrze, potem wodę, zaś ruchem w dół (powrotnym) wypuszcza ponad siebie powietrze, później wodę, którą następny ruch w górę podnosi na kilkanaście centymetrów aż do wylewu. Jest to więc właściwie pompa ssąeo-podnosząca; gdy jednak to podnoszenie wody jest bez znaczenia, więc pompa jest w gruncie rzeczy ssącą.

Pompa ssącopodnosząca w przeciwieństwie do poprzedniej podnosi wodę do znacznej wysokości ponad granicę ssania i posiada od kosza ssącego aż po wylew jedną tylko rurę pionową.

Pompa ssącotłocząca różni się tern od pompy podnoszącej, że tłok jest bez wentyla, natomiast 2 boku u rury tłokowej (u buta) znajduje się otwór do osobnej rury tłoczenia zaopatzony wentylem. Ruchem w górę ssie tłok wodę, zaś ruchem w dół zamyka wentyl ssący i otwiera wentyl tłoczący, którym wciska się woda do rury tłoczenia. Celem złagodzenia uderzeń, ochrony wentyli i regulowania wypływu zaopatruje się zawsze pompę ssącotłoczącą kociołkiem powietrznym i to jest dalsza różnica pomiędzy nią a pompą podnoszącą.

W opisanych' wyżej pompach tłok ruchem w górę tylko ssie wodę, zaś ruchem w dół tylko ją tłoczy; każdy zatem dwutaktowy ruch tłoka ssie tylko raz jeden i tłoczy raz jeden. Są jednak pompy, których tłok jednym ruchem dwutaktowym ssie wodę dwa razy i dwa razy tłoczy i które dlatego zowią się pompami podwójne mi w porównaniu do poprzednich, które są pompami pojedynczemi.

Pompy wyżej poszczególnione posiadaję zresztą przyrząd do poruszania tłoka; jest to trzon żelazny, dostatecznie długi, połączony dolnym końcem z tłokiem, a górnym z dźwignią studzienną lub korbą. Oprócz tego otrzymują one stojak studzienny, obejmujący wierzchnią część rury podnoszącej, względnie tłoczącej z wylewem, którego wylot zwrócony jest do muszli studziennej, połączonej z odpływem studziennym do kanału.

Konstrukcje pomp żelaznych wogóle są bardzo rozmaite, a wszystkie są o wiele dokładniejsze i lepsze niż drewniane.

b)    Pompa budowlana.

Pompa budowlana służy do usuwania wody z wykopów fundamentowych lub studziennych; jest podwójna (z dwoma tłokami), przenośna i obsługiwana przez dwu ludzi. Działa bardzo wydatnie, gdyż na 30 ruchów dwutaktowych tłoka pompuje 370 l wody na minutę, czyli około 22.000? w godzinie; rurą ssącą jest wąż szczelny. Do poruszania tej pompy zastosowują także motor.

c)    Pompy drewniane.

Tu należą tylko pompy pojedyncze z rurami drewnianemi, zwykle o średnicy wewnętrznej 8 cm, zewnętrznej 30 cm; najodpo-wiedniejszem na rury jest drzewo sosnowe. Część górna rury drewnianej zawiera tłok, wylew i dźwignię do poruszania pompy i od wentyla ssącego aż po wylew otrzymuje często średnicę 10-5 cm, a ponad wylewem 12 cm; część dolna rury ma średnicę 6‘5 do 8 cm, stoi na dnie studni, jest od spodu zatkana i oddzielona od górnej części wentylem ssącym kulowym, umieszczonym około 3 m ponad zwierciadłem wody w studni, a otwór ssący daje się lm pod najniższym stanem wody, jeżeli studnia jest wydajna.

Łączenie rur na długość dokonuje się zapomocą rękawków żelaznych, a spoiny uszczelnia się nadto kłakami, smołą itp.

5. Sprawność pomp.

Skuteczny przekrój tłoka

is\n

gdzie d średnica tłoka, s skok tłoka, obie wartości w metrach, ~n ilość obiegów dwutaktowych tłoka na minutę, Q ilość metrów sześciennych wody pompowanej w sekundzie, X spółczynnik wy-datności pompy, mianowicie pompy dobrej X = 0-95 do 0*97

pompy miernej

X = 0-90

i == 1 dla pomp pojedynczych, i = 2 dla pomp podwójnych.

Z równań powyższych dają się wyprowadzić następujące dalsze równania, a mianowicie: ilość wody dostarczalnej wogóle pompą na sekundę będzie

k iXsn 3*1415

Q = ^ d-    ^ ^ 0Q dHlns = 0*013089 dH\ns

w szczególności zaś ilość wody dostarczalnej na sekundę pompą dobrą

a)    pojedynczą, to jest dla i = 1 :

Q = 0*013089 X 1 X 0*95 d*ns do 0*013089- X 1 X 0*97 dtnę, czyli Qt = 0*012435 d*ns do 0*012697 d*ns

b)    podwójną to jest dla i = 2:

Q₂ — 0*024870 d²ns do 0*025394 d²ns

c)    pompą miernie dobrą pojedynczą:

Qy == 0*011781 d*ns >

d)    pompą miernie dobrą podwójną:

Qz ±= 0*023561 d*ns W powyższych równaniach są cztery niewiadome, muszą więc być trzy z nich dane, by można czwartą wyznaczyć.

Chyżość tłoka w sekundzie

2 ns

v 60

wartość jej nie powinna przekraczać jednak 0*20 m.

Praca potrzebna do poruszania pompy w siłach koni parowych H³

1000

• QH

10

75 7]

gdzie H jest sumą wysokości ssania Hg i wysokości tłoczenia lîd pompy w metrach, zaś yj spółczynnikiem wydajności, a mianowicie: dla pomp dobrych

7] = 0*90 do 0*93

11

dla pomp miernie dobrych

Y] = 0*80 do 0*85

12

¹ Siła konia parowego H? = 75 Kgm/seJc jest wyższą jednostką pracy mechanicznej czyli pracą siły zdolnej podnieść 75Jcg na wysokość lww ciągu sekundy (zob. poddział Ä, str. 30).

Stąd praca potrzebna do poruszania pomp}' dobrej :

1000

1000

N= 75 xl).₉3 QH do ^ QH = 14*3369 QII do 14*8148 QII n

zaś pompy miernie dobrej:

1000

1000

N== 75^T85 QH do 75^1>80 QH= K)'6863 QH do 166667 H$ 14 Z równań wreszcie 5. do 8., oraz 13. i 14. wynika praca potrzebna do poruszania:

a{) pompy dobrej pojedynczej:

15

Nx = 0 182036 Hd*ns do 0 184222 Hdhis b{) pompy dobrej podwójnej:

16

N₂ = 0-364071 Hd*sn do 0-368444 Hd*n$ c{) pompy miernie dobrej pojedynczej:

17

Nx = 0-184800 Hd²ns do 0 196350 Hd²ns d^ pompy miernie dobrej podwójnej:

18

N₂ = 0-369585 Hd*ns do *0 392683 Hd²ns Eobotnik poruszający pompę zapomocą dźwigni lub korby może trwale wykonywać pracę 350 do 500 Kgm/min., t. j. może podnieść 350 do 500 l wody na 1 m wysoko na minutę; stąd na wysokość ssania i tłoczenia razem II metrach może wykonać pracę 350    500

L = -g do -jj na minutę i jeżeli będzie H = 10 m, to L = 35 do 50 Kgm/min.

Pompy o średnicy tłoka d — 65 do 90 mm i skoku s — 140 do 160 mm, poruszane tylko przez kilka godzin, wystarczają na potrzeby nawet bardzo wielkich domów; praktyka jednak poucza, że pompa 65 mm średnicy często się psuje i dla tego używa się pompy zawsze o średnicy większej. Ręczne poruszanie pompy wypada z korzyścią na wysokość udźwigu H — 12 do 14 m i to gdy H — 5 do 8 m zapomocą dźwigni, a gdy H > 8m zapomocą korby i koła zamachowego ; H > 14 m wymaga zastosowania motoru do pompy.

6. Środki ochronne.

W studniach no wy cli bardzo głębokich, a w starych z reguły wytwarzają się gazy (głównie kwas węglowy) groźne dla zdrowia i życia ludzkiego. Przed zamierzonem więc wejściem do studni należy celem zbadania jakości jej powietrza spuścić otwarty płomień (świecę lub inny materjał płonący), a gdy zgaśnie, to znak niewątpliwy, że powietrze jest zabójcze. Wówczas trzeba powietrze studni wypompować, albo wpędzić czyste zapomocą węży lub rur sięgających aż do wody, albo wstawić rury i ogrzewaniem ich

górnej części spowodować przeciąg z głębi studni, albo spuścić kosze z palącym się materjałem, albo płonące wiązki słomy; także zapomocą wiązek słomy, nasyconych wapnem świeżo zgaszonem, spuszczonych do studni, można po pewnym czasie oczyścić powietrze wskutek łączenia się kwasu węglowego z wapnem.

Po przekonaniu się następnie, że płomień otwarty już nie gaśnie w studni, można dopiero wleźć do niej.

635. Metr bież. wykonania ościeni studziennej drewnianej czyli cembrzyny, a mianowicie: ramy kwadratowe, skrzyniowe z dyli 8 X 30 cm niestruganych, na węgłach związane wytworzyć, osadzić i przystosować w studni kwadratowej na głębokość do 2 m (zob. poz. 634.);

w dowolnej głębokości dwumetrowej r studni, gdzie r = 1 do w,

do a):

0*70 X [l+-0*10(r— 1)] godz. cieśli,

0*50 X [1 —t—0*10 (r—1)] godz. pomocnika ;

do b)\

0*90 X [1—1-0*10 (r—1)] godz. cieśli,

0*70 X [l-t-0*10(r—1)] godz. pomocnika ;

e) z tej samej zasady wynika dla studni, obejmującej n głębokości dwumetrowych, przeciętna wartość roboty, czyli bez różnicy głębokości;

a)    z drzewa miękkiego:

0*70 godz. cieśli,

OoO godz. pomocnika,

1*05 m dyla 8 X 30 cm;

b)    z drzewa twardego:

0-90 godz. cieśli,

0*70 godz. pomocnika,

P05 m dyla 8 X 30 cm ;

c)    za każdą dalszą głębokość dwumetrową w studni należy zwiększyć o 10% robotę pod

a) i b);

d)    na tej zasadzie pod c) i na podstawie odnośnego postępu arytmetycznego, którego ogólny wyraz: ar = 0*7 [l-ł-010(r—1)], daje się obliczyć wymiar roboty

¹ Stosownie do zasady pod cj będzie :

0-70 + 0-7 X 0-10 X i godz. cieśli,

0-70 -f 0*7 X 0-10 x 2    „    „

0-70 + 0-7 X 0*10 X {n— 1) godz. cieśli.

w 1. głębokości dwumetrowej 0-70 godz. cieśli, « 2.

„ 3.

„ n

Suma wartości robót cieśli wszystkich n głębokości: 8n = 0-7 n-\- 0’7 X 0-10 X X [1 + 24-3+.....+(rc— l)h gdy zaś suma postępu arytmetycznego w nawiasie

_ (n i)n, w-ęc pQ .wstawieniu tej wartości otrzymamy

n—1

8n-i = — X [1 + (n-i]

n (n — 1)

= 0*7 \n + 0-05 n {n — 1)], a stąd przeciętny

Sn = 0*7 n + 0‘7 X 0-10 X wyraz czyli dodajnik tej sumy dla każdej dwumetrowej głębokości, a raczej przeciętna wartość roboty będzie —— = 07 [1 + 0⁻05 (n — 1)], to samo tyczy się roboty n

pomocniczej.

do b) :

0*9 [l-t-0*05 (n—1)] godz. cieśli, 0*7 [1—1—0*05 (n — 1)J godz. pomocnika.

do a):

0-7 [l-f-0'05 (w—1)] godz. cieśli,

05 [l-|-0*05(w— 1)] godz. pomocnika ;

636.    Metr kwadr, beczki studziennej w warstwę wodonośną wbić, łącznie z poprzedniem spuszczeniem jej w dół studni, bez różnicy głębokości ;

a) w ziemię miękką,

a)    z 5 do 8 kami :

5*25 do 6*30 godz. pomocnika; ß) z 12 do 16 cm grubemi klepkami :

7-85 do 10*50 godz.pomocnika;

b)    w ziemię miernie twardą, a) z 5 do 8 cm grubemi klepkami :

6*55 do 7*85 godz. pomocnika;

Uwaga. W wyznaczonym wyżej wymiarze roboty mieści się już wynagrodzenie dla studniarza za nadzór. Metr kwadr, beczki studziennej z drzewa sosnowego lub modrzewiowego 1 do 1*5 m średnicy z klepkami 5 do 8 cm grubemi, okutej w odstępach wzajemnych co 60 cm silną obręczą żelazną płacono przed wojną po 8 do 10 koron, z klepkami 12 do 16 cm grubemi po 1 kg obręczy kutej żelaznej osobno .

637.    Metr sześć, omurowania studni z kamienia łamanego warstwowego wykonać, wraz z wszelkimi do tego potrzebnymi materjałami, narzędziami, rusztowaniami i z zaopatrzeniem muru w miarę potrzeby kanalikami ściekowemi, w pierwszej dwumetrowej głębokości;¹

a)    na mchu:

9 godz. murarza,

9    godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej,

1*25 m3 kamienia łamanego,

0*27 m³ mchu;

b)    na zaprawie wapiennej :

10    godz. murarza,

13 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

em

grubemi klep

ß) z 12 do 16 cm grubemi klepkami :

9*85 do 13*10godz. pomocnika; c) w ziemię twardą, a) z 5 do 8 cm grubemi klepkami :

7*85 do 9*45 godz. pomocnika; ß) z 12 do 16 cm grubemi klepkami :

11*80 do 15*75 godz. pomocnika.

12 „ 15    „

, . . . 1 korona.

1*25 m³ kamienia łamanego, 0*10 m³ wapna gaszonego, 0*30 m³ piasku,

013 m³ wody;

c) na zaprawie z cementu romańskiego w stosunku 1 : 2*5 : 10*70 godz. murarza,

14*50 godz.. pomocnika,

10% jak wyżej,

1*25 w³ kamienia łamanego,

¹ Zob. poz. 634.

nika,

0*7

nika,

1-50

13-1-

0-7

1*50

14*50 -+

0426 m* = 113*4 kg cementu romańskiego,

0*317 M³ piasku,

0*095 w³ wody;

d)    na zaprawie z cementu port-lanckiego,

w stosunku 1:3:

11*50 godz. murarza,

16 godz. pomocnika,

10*/« jak wyżej,

1 *25 m³ kamienia łamanego, 0*114 m³ = 159*60 kg cementu portlanckiego,

0*31 m³ piasku,

0*076 m³ wody;

e)    za każdą dalszą głębokość dwumetrową:

0*70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10*/« jak wyżej ;

f)    na tej zasadzie pod e) i na podstawie postępu arytmetycznego, podobnego do postępu pod poz. 635. d)j e), (zob. u\Vagę końcową), oblicza się wymiar roboty w dowolnej r tej dwumetrowej głębokości w studni, gdzie r = 1 do w;

do a):

9 -j- 0*70 (r — 1) godz. murarza,

9    -f-1*50 (r — 1) godz. pomocnika,

10*/« jak wyżej; do b):

10    -+- 0*70 (r — 1) godz. murarza,

13 -+-1*50 (r — 1) godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej ;

do c):

10*70 H- 0*70(r — 1) godz. mu- . rarza,

14*50-ł-1*50 (r —1) godz. pomocnika,

10°/« jak wyżej; do d) :

ll*50-f-0*70(r—1) godz. murarza,

16 H—1*50    — 1) godz. pomoc10#/o jak wyżej ;

g) z tej samej zasady wynika dla studni, obejmującej n głębokości dwumetrowych, przeciętna wartość robocizny, czyli bez różnicy głębokości; do a):

9 -f- (n — ly godz. murarza,

1*50

9 -h ~~2~ (n — 1) godz. pomoc10#/« jak wyżej; do b):

0-7

10 -b ~2~ (n — 1) godz. mu

rarza, 2— (» — 1) godz. pomocnika,

IO#/« jak wyżej ; do c) :

10*70 (n —1) godz. murarza, 2~ in — 1) godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej ;

0-7

do d) :

11 50 +* (n — 1) godz. murarza.

150

16 +- —g⁻ (n — 1) godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

Uwaga. Z zasady pod ej wynika n. p. przeciętna wartość roboty murarza pod dj • w i. głębokości „ 2.

* 3.

„ 4.

„ n    „

11-50 + 0-70 X 1 11-50 + 0-70 X 2 11-50 X 0-70 x 3

11-50 godzin,

11-50 -f 0-70 ( «- 1) „

Suma wszystkich n wartości roboty Sn = 11-50« + 070 [1+ 2 + 3 + 4* • • +

+ (w-1)] = 11-50« + 0-70

(« — 1) = 11-50« + n (n — 1), stądprze-

ciętna wartość roboty murarza

Sn .. __    0*70    . . .

-= 11-50 + —— (« — 1) ltd.

n    2

10% jak wyżej,

310 cegieł jak wyżej,

0*126 m³ = 113*40 kg cementu romańskiego,

0*317 w³ piasku,

0*095 m³ wody;

d)    na zaprawie z cementu port-lanckiego wstosunku 1: 3:

10 godz. murarza,

15 godz. pomocnika,

10% Jak wyżej,

310 cegieł jak wyżej,

0*114 m³ — 159*60 kg cementu portlanckiego,

0*340 m³ piasku,

0*076 m³ wody;

e)    za każdą dalszą głębokość dwumetrową:

0*70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

638. Metr sześć, ościeni studziennej murowanej z cegieł zendrówek, lub klinkerek wykonać, zresztą jak pod poz. 637. opisano, w pierwszej dwumetrowej głębokości (zob. poz. 634.);

a) na mchu:

6-60 godz. murarza,

6 60 godz. pomocnika,

10% jak; wyżej,

310 cegieł zendrówek lub klinkerek,

0*285 m³ mchu;

b) na zaprawie wapiennej:

8*50 godz. murarza,

12 godz. pomocnika,

10% jak wyżej,

310 cegieł zendrówek lub klinkerek,

0*11 m³ wapna gaszonego,

0*22 m³ piasku,

0*11 m³ wody;

c) na zaprawie z cementu romańskiego w stosunku 1 : 2*5 :

9*20 godz. murarza,

13*50 godz. pomocnika,

47

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

f)    na zasadzie pod e) wyrażonej oblicza się wymiar roboty w dowolnej r głębokości studni, gdzie r = 1 do n\

do a) :

6 60 -i- 0*70 (r — 1) godz. murarza,

6-60 4- 1*50 (r — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

‘do b):

8- 50 -+- 0-70 (r — 1) godz. murarza,

12 H- 1*50 (r — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; do c):

9- 20 4- 0-70 (r — 1) godz. murarza,

13-50 + 1*50 (r — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej; do d):,

10 -f- 0-70 (r — 1) godz. murarza,

15 4- 1-50 (r — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

g)    z tej samej zasady pod e) wynika dla studni, obejmującej n głębokości dwumetrowych,przeciętna wartość roboty, czyli bez różnicy głębokości;

639. Metr bież. wieńca drewnianego pod murowaną oścień studni krągłej wykonać, na miejsce przeznaczenia w jamę studzienną spuścić i poziomo ustalić, bez różnicy głębokości; ³

do a):

6-60 4

rarza,

0-70

(n _ i) godz. mu

1-50

6 60 4- “y (n — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej; do b):

8-50 4

rarza,

0-70

2~ (n — 1) godz. mu

1-50

12 4- -g— (n — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

do c) :

9-20 4

rarza,

0-70

2~ (« — 1) godz. mu

1-50

13-50 4- —g“(n ~ 1) &°dz- P°~

mocnika,

10% jak wyżej ;

do d):

0-70

10 4- (n — 1) godz. murarza,

1-50

15 4- in — 1) godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

¹    Zob. odnośny wywód rachunkowy w uwadze pod poz. 637.

²    Zob. poz. 531. i 634.

B) za każde dalsze zgrubienie o jedną warstwę wieńca, a) 30 cm szerokiego, zresztą jak pod A), a),

A) wieńca dwuwarstwowego, a) 30 cm szerokiego do studni o średnicy świetlnej 1 do 1*5 m,

a)    z dyli miękkich 5 do 8 cm grubych:

4 do 4*85 godz. cieśli,

2*40 do 2 50 m dyli 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

12 gwoździ 12 do 18 cm dłu-gich;

ß) z dyli twardych 5 do 8 cm grubycłi :

5*35 do 6*45 godz. cieśli,

2*40 do 2*50 m dyli 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

gwoździ jak wyżej;

b)    45 cm szerokiego do studni o średnicy świetlnej nad 1*5 do 4 m,

a)    z dyli miękkich 5 do 8 cm grubych:

2 do 2*425 godz. cieśli,

1*20 do 1*25 m dyla 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

6 gwoździ stosownej długości;

ß) z dyli twardych 5 do 8 cm grubych:

2 65 do 3*25 godz. cieśli,

120 do 1*25 m dyla 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

6 gwoździ stosownie długich;

a) z dyli miękkich 5 do 8 cm grubych :

5 do 6 godz. cieśli,

3-60 do 3-70 m dyli 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

18 gwoździ 12 do 18 cm dłu-gięli;

ß) z dyli twardych 5 do 8 cm grubych :

6*60 do 8 godz. cieśli,

3*60 do 3*70 m dyla 5 X 30 lub 8 X 30 cm, gwoździ jak pod a);

b)    45 cm szerokiego zresztą jak pod A), b),

a) z dyli miękkich 5 do 8 cm grubych :

2*50 do 3 godz. cieśli,

1*80 do 1*85 m dyla 5 X 30 lub 8 X 30 cm,

9 gwoździ stosownie długich;

ß) z dyli twardych 5 do 8 cm grubych:

3*30 do 4 godz. cieśli,

1*80 do 1*85 m dvla 5 v 30 lub 8 X 30 cm,

9 gwoździ stosownie długich.

Uwaga. W razie obliczenia zgrubienia wieńca do trzech lub więcej warstw w sposób wyżej pod BJ wskazany należy pamiętać, że wszystkie potrzebne gwoździe powinny być co najmniej o 2 cm dłuższe od całkowitej grubości wieńca; gdy jednak grubość wieńca jest znaczna, trzeba raczej zastosować śruby niż gwoździe.

Ilość desek względnie dyli wyznacza się w ten sposób, że po obliczeniu rzeczywistej powierzchni rzutu poziomego wieńca i potrzebnej teoretycznej długości desek, względnie dyli 80 cm szerokich, zwiększa się tę długość o 20 do 25% tytułem straty z powodu ścinania, a otrzymany w ten sposób wymiar mnoży się ilością warstw wieńca.

640. Metr bież. głębokości studni kwadratowej 1 do 1*5 m w świetle szerokiej, 12 m głębokiej, kopanej, z ościenią drewnianą czyli cembrzyną wykonać, a mianowicie: jamę studzienną stosownie do natury gruntu, bez względu na to, czy miękki, sypki, miernie twardy lub skalisty, w sposób pod poz. 18. szczegółowo określony wykopać, ramy skrzyniowe na 1 do 45 w w kwadrat rozpięte, 30 cm głębokie, z dyli sosnowych 8 cm grubych, nie struganych, na węgłach wiązanych sporządzić i jako oścień studzienną stosownie do właściwości gruntu osadzić w sposób zresztą pod poz. 635. opisany, bez różnicy głębokości studni i bez czerpania wody;

a) wykop jamy studziennej:

b) oścień z drzewa sosnowego : 5*25 do 7*05 godz. cieśli,

3*75 do 5*05 godz. pomocnika, 6*13 do 8*23 m dyla 8 X 30 cm.

26*40 do 59*35 godz. pomocnika,

4*40 do 9*90 godz. studniarza,

10»/„ jak wyżej;

Uwagi.

1.    Czerpanie wody należy liczyć według poz. 12.; a gdyby zbyt wielki dopływ wody czynił niemożliwem czerpanie, należy zastosować wbijanie beczułek studziennych i policzyć według poz. 636.

2.    Wrazie zastosowania do ościeni drzewa twardego (modrzew lub dębina), należy< — zamiast wymiaru roboty pod bj — policzyć:

a wymiar materjału pozostawić niezmieniony.

6-75 do 9 05 godz. cieśli 525 do 7 05 godz. pomocnika,

641. Metr bież. głębokości studni krągłej 1 do 1*5 m średnicy w świetle, 15 m głębokiej, kopanej, z ościenia murowaną cegłami na zaprawie cementowej wykonać, a mianowicie: jamę studzienną stosownie do natury gruntu bez względu na to, czy jest skalisty, twardy, miernie twardy, miękki lub sypki wykopać ściśle w sposób określony pod poz. 18., wieniec 30 cm szeroki, trzywarstwowy z dyli sosnowych 8 cm grubych, niestruganych sporządzić, śrubami ściągnąć i obręczą żelazną kutą, 5 mm grubą, 160 mm szeroką jako ostrzem wieńcowem okuć, wieniec na właściwem miejscu w jamie studziennej osadzić, a na nim oścień z cegieł zendrówek lub klinkerek od wierzchu aż do zwierciadła wody studni na zaprawie cementowej w stosunku cementu do piasku 1 : 3, zaś niżej aż do dna studni na mchu wymurować, bez różnicy głębokości studni ;¹

4*90 do 11*05 godz. studnia

a) wykop jamy studziennej :

rza,

29*50 do 66*35 godz. pomoc-

10#/o jak wyżej i

nika,

b)    wieniec studzienny drewniany :

24*80 do 34*35 godz. pomocnika,

380 do 526 cegieł zendrówek lub klinkerek,

0* 140 m3 = 196 kg do 0*193 m3 = = 270*20 kg cementu portlanc-■ kiego,

0*417 do 0*577 ms piasku,

0*093 do 0*129 ms wody.

2 do 2*75 godz. cieśli,

102 do 1*41 m dyla 8 X 30 cm,

0*335 m = 2*09 kg do 0*440 m =

= 2*75 kg obręczy żelaznej kutej 5 X 160 mm jako ostrze wieńca*,

c)    oścień murowana z cegieł:

15*25 do 21*10 godz. murarza,

Uwaga. Czerpanie wody w warstwie wodonośnej należy liczyć według poz. 12. w miarę rzeczywistej potrzeby.

Odznaczenie (wytestowanie) spoin zaprawą cementową portlancką należy liczyć według rzeczywistej powierzchni wnętrza studni od wierzchu aż do zwierciadła wody, bez różnicy głębokości, według poz. 195.

642.    Metr bież. wytworzenia drewnianych rur studziennych lub wodociągowych, a mianowicie: krąglak z kory odrzeć i otwór rurowy wywiercić;

b) z drzewa twardego, a) z wywiertem do 4 cm średnicy:

1*50 godz. cieśli,

0*30 godz. pomocnika,

1 m krąglaka stosownej grubości;

ß) za każdy dalszy centymetr większej średnicy wywiertu dolicza się:

0*45 godz. cieśli.

a) z drzewa sosnowego,

a) z wywiertem do 4 cm średnicy:

1 godz. cieśli,

0*20 godz. pomocnika,

1    m krąglaka stosownie grubego;

ß) za każdy dalszy centymetr większej średnicy wywiertu dolicza się:

0*40 godz. cieśli;

643.    Metr bież. rury drewnianej w studni osadzić, za-pomocą rękawków żelaznych połączyć i przymocować z dodaniem rozpór i gwoździ, bez różnicy głębokości:

0*20 godz. pomocnika.

2    godz. cieśli,

Uwaga. Ułożenie drewnianych rur wodociągowych należy liczyć według poz. 403., rubryka XII., w tablicy II., zaś potrzebny wykop ziemi osobno.

644.    Wentyl ssący osadzić, t. j. rurę drewnianą wentylową wyciąć, osadzić, przymocować, otwór ssący wydłutować i wentyl ssący wsadzić:

b) z drzewa twardego:

6*70 godz. cieśli,

1 m krąglaka 30 cm średnicy.

a) z drzewa miękkiego:

5 godz. cieśli,

1 m krąglaka 30 cm grubego i

645.    But bompy w rurę studzienną osadzić:

a) z drzewa miękkiego:

5 godz. cieśli;

646.    Rurę wylewową z krąglaka 15 cm grubego sporządzić, w rurę pompy studziennej wpuścić i przymocować,

a) z drzewa miękkiego:

5 godz. cieśli,

1 m krąglaka 15 cm grubego;

647.    Słup dębowy do osadzenia wału kołowrotowego studni na 30 X 30 cm czysto w gran ociosać, przyrządzić i wkopać :

8-70 godz. cieśli,

4*20 godz. pomocnika,

648.    Wał kołowrotu studziennego sześcio- lub ośmio-boczny, 25 cm gruby, z krąglaka dębowego 32 cm średnicy czysto ociosać, ostrugać i osie z obu stron wraz z czopem do osadzenia koła zamachowego urządzić:

15*80 godz. cieśli,

2-10 godz. pomocnika,

649.    Koło zamachowe 160 m średnicy do kołowrotu studziennego sporządzić, a mianowicie: obwodnicę 8 X 15 cm z desek jodłowych 4 cm grubych wraz ze sprzęgami dębowymi 8 X 30 cm na krzyż osadzonymi zbić, a obwodnicę zaopatrzyć dębowymi kołkami 2 5 cm grubymi a 40 cm długimi, we wzajemnych odstępach co 30 cm do obracania koła:

21 godz. cieśli,

10-50 godz. pomocnika,

5-70 m desek jodłowych 4 X 30 cm na obwodnicę,

Uwaga. Moc łańcucha studziennego do kołowrotu zależy od głębokości studni i z tego względu 1 m łańcucha pqwinien ważyć:

1-20 kg dla głębokości 550 w,

150 kg dla głębokości 9’50 m,

b) z drzewa twardego: 6-70 godz. cieśli.

b) z drzewa twardego:

6-70 godz. cieśli,

1 m krąglaka 15 cm grubego.

3-80 m dębowego krąglaka o średnicy 44 cm.

3 80 m dębowego krąglaka o średnicy 32 cm.

3*36 m dyli dębowych 8 X 30 cm na sprzęgi,

16 kołkó\t 2*5 cm grubych do 40 cm długich.

2-10 kg dla głębokości nad 9-50 m.

IX. ROZBIERANIA.

a) W robocie ziemnej i pomocniczej.

650. Metr sześć, nawierzchni żwirem lub tłuczeńcem bitej gościńca wraz z podkładem łożyskowym kamiennym zerwać, materjał na średnią odległość 20 m odnieść i na kupę złożyć lub do przewozu naładować;

a) za zerwanie:

6*50 godz. pomocnika, 10% jak wyżej ;

b) za wyłączenie materjału kamiennego i ułożenie w stosy:

3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

651.    Metr kwadr, nawierzchni żwirowej lub tłuczeń-cowej mostowej zerwać, kamyki oczyścić, na średnią odległość 20 m odnieść i ułożyć lub do przewozu naładować :

0-65 godz. pomocnika,

652.    Metr sześć, nasypki, względnie rumowiska z pod podłogi usunąć i na boku złożyć,'bez różnicy wysokości:

10% jak wyżej.

653.    Metr sześć, nasypki z pod podłogi usunąć i korytami lub trąbami na dół zsypać, bez różnicy wysokości:

1*80 godz. pomocnika,

654.    Metr sześć, nasypki z pod podłogi usunąć i na średnią odległość 20 m od budynku odnieść :

a) na dole:

1‘50 godz. pomocnika,

2*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ; b) za każde dalsze piętro dolicza się,

a) w razie możności zrzucenia na dół:

10% jak wyżej.

|    10% jak wyżej.

0*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; ß) w razie konieczności zniesienia na dół :

1/50 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

655. Metr kwadr, polepy glinianej strychowej lub ściennej odbić i rumowisko uprzątnąć; a) na dole:

0-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b) za każde piętro dolicza się : 010 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

656. Metr bież. zwykłego płotu grodzonego rozebrać, materjał na średnią odległość 50 m odnieść i na,kupę złożyć lub naładować do przewozu:

0-90 godz. pomocnika,

I 10% jak wyżej.

b) Rozbiórka w robocie murarskiej.

657. Metr sześć, rozebrania muru z kamienia łamanego na mchu lub glinie, wraz z wyłączeniem i oczyszczeniem materjału przydatnego, z odniesieniem na średnią odległość 20 m, ułożeniem w stosy, z, usunięciem rumowiska na takąż odległość i złożeniem na kupę lub nałożeniem do przewozu;

a) na dole:

b) za każde dalsze piętro lub wysokość 4 m dolicza się :

2 20 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

2’20 godz. murarza,

4*50 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej;

658. Metr sześć, muru odlanego rozebrać, rumowisko na' średnią odległość 20 m usunąć i złożyć lub naładować do przewozu, bez różnicy wysokości:

10°/o jak wyżej.

0'50 godz. murarza,

2’50 godz. pomocnika,

659. Metr sześć, muru z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej w fundamencie rozebrać, zresztą jak pod poz. 657.;

a) do 2 m głębokości:

3-50 godz. murarza,

10-50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej;

b) za każdą dalszą głębokość 2 m dolicza się:

0-70 godz. murarza,

1*50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej.

660. Metr sześć, rozebrania muru z kamienia lub cegły aa zaprawie wapiennej, zresztą jak pod poz. 657.;

b) za każde piętro lub wysokość 4 metrową dolicza się do a) i b):

0 70 godz. murarza,"'

1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na dole, gdy mur zdrowy:

3 godz. murarza 9 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    na dole, gdy mur zwietrzały:

1*50 godz. murarza,

6 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

661. Metr sześć, przełamania lub wyłamania muru z cegły na zaprawie wapiennej celem wytworzenia otworów drzwi, okien, arkad itp., zresztą jak pod poz. 657.;

b) za każde piętro lub wysokość 4metrową dolicza się:

0 70 godz. murarza,

1-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwaga. Mury ceglane na zaprawie cementowej lub kamienne na zaprawie wapiennej wymagają podwójnego wymiaru robocizny pod aj.

a) na dole:

4*50 godz. murarza,

9 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

662. Metr sześć, wycięcia lub wykrzesania muru ceglanego na wapnie, celem uzyskania strzępji do związania starego muru z nowym, celem wycięcia poszczególnych cegieł zepsutych itp., wraz z usunięciem rumowiska-,

a) na dole:

b) za każde piętro lub wysokość 4metrową dolicza się:

0-70 godz. murarza,

1'50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Uwaga. Mury ceglane na cemencie lub kamienne na zaprawie wapiennej oblicza , się podwójnym wymiarem roboty pod aj.

6 godz. murarza,

9 godz. pomocnika,

10% jak wyżej:

663.    Metr sześć, rozebrania sklepienia z kamienia lub cegły na wapnie wykonanego, zresztą jak pod poz. 657., na dole;

c) za każde piętro lub wysokość 4metrową dolicza się:

0-50 godz. murarza,

1-50 godz. pomocnika,

15% jak wyżej.

a)    sklepienia zdrowego:

2 20 godz. murarza,

9 godz. pomocnika,

15% jak wyżej;

b)    sklepienia zwietrzałego:

1*10 godz. murarza,

6 godz. pomocnika,

15% jak wyżej ;

Uwaga. Sklepienia na zaprawie cementowej wykonane liczy się podwójnym wymiarem pod aj i bj.

664.    Metr sześć, wyłamania muru z kamienia ciosowego, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

10% jak wyżej.

8*50 godz. murarza,

11-50 godz. pomocnika,

665. Metr sześć, wyłamania z muru miejscami poszczególnych ciosów do 0 6 objętości, miernie twardych, do użytku przydatnych, zresztą jak pod poz. 657.:

15% jak wyżej.

23 godz. murarza,

23 godz. pomocnika,

666. Metr. sześć, wyłamania z muru osobnych ciosów, płyt nad 25 cm grubych lub części oprawy bram, drzwi, okien, stopni nad ,2« długich, kroksztyn czyli sterczyn . itp., zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

32 godz. murarza,

32 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej.

667.    Metr kwadr, rozebrania bruku z kamienia łamanego, na piasku lub wapnie ułożonego, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

0*30 godz. murarza,

1*40 godz. pomocnika,

668.    Metr kwadr, rozebrania posadzki z płyt kamiennych czysto obrobionych, z płyt cementowych lub kamionkowych, na wapnie lub piasku ułożonych, zresztą jak pod poz. 657.,

b) za każde piętro lub wysokość 4metrową dolicza się:

0*70 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) na dole:

0*50 godz. murarza,

0*90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

669.    Metr kwadr, posadzki z cegieł, płazem ułożonej rozebrać, zresztą jak pod poz. 657.,

b) za każde piętro lub wyso- ~ kość 4metrową dolicza się:

0*20 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) na dole:

0 20 godz. murarza,

0*60 godz. pomocnika,

10°/₀ jak wyżej;

670. Metr kwadr, ścian rozporowych czyli przegródkowych (ryglowych), wraz z murem [ceglanym ich przegródek 8 do'15 cm grubym rozebrać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

0*30 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

0*30 godz. murarza,

0*30 godz. cieśli,

671. Metr kwadr, posadzki z cegieł rębem ułożonej na wapnie lub bruku z kostek 15 X 15 cm rozebrać, zresztą jak pod poz. 657.*, a) na dole:

0*30 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b) za każde piętro lub wysokość 4metrową dolicza się:

0*30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

672. Metr kwadr, ostrożnego roz ebrania płyt trotoaro-wych, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

0*60 godz. murarza,

2 godz. pomocnika,

673. Metr kwadr, posadzki betonowej lub asfaltowej zerwać, bez różnicy wysokości:

0 20 godz. murarza,

0*80 godz. pomocnika,

674>. Metr kwadr, płyt cokołowych, nakryw kominowych, nakryw murów itp. rozebrać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

4    godz. murarza,

0 80 godz. pomocnika,

675. Metr kwadr, płyt kamiennych gzymsowych, balkonowych lub podestowych ostrożnie rozebrać, zresztą jak pod poz. 657. ^ a) na dole:

6 godz. murarza,

5    godz. pomocnika,

10o/₀ jak wyżej ;

10% j»k wyżej,

10% jak wyżej.

b) za każde piętro lub głębokość 2metrową dolicza się:

2*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

676. Metr kwadr, wyprawy ścian lub sufitów odbić, spoiny wyskrobać, rumowisko na średnią odległość 20j^od budynku odnieść i złożyć na kupę lub nałożyć do przewozu^

0 30 godz. murarza,

0*40 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; b) za każde piętro lub głębokość 2metrową dolicza się:

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a) na dole,

a) wyprawy wapiennej:

0’25 godz. murarza,

0-30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; ß) wyprawy hidraulicznej lub cementowej :

677.    Metr kwadr, powierzchni wyprawionej ścian lub sufitów wewnątrz budynku oskrobać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 676.:

014 godz. murarza,

678.    Metr kwadr, powierzchni wyprawionej ścian zewnątz budynku (fasad) na drabinach oskrobać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 676. :

0'75 godz. murarza

I 10% jak wyżej.

10% jak wyżej.

679. Motr kwadr, tapetowania ścian czysto oskrobać,

bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 676.:

10% jak wyżej.

0‘65 godz. murarza,

680. Metr bieżący przebicia lub przewiercenia muru, zresztą jak pod poz. 676., bez różnicy wysokości-,

a) dla kotwi, rur gazowych, wodociągowych itp. :

b) dla przewodów elektrycznych, telegraficznych, telefonicznych itp.:

8 godz. murarza 8 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

10*50 godz. murarza,

10*50 godz. pomocnika,

10°/o jak wyżej ;

681. Metr bież. krawężników chodnika z kamienia lub betonu rozebrać, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

0*60 godz. murarza,

0*70 godz. pomocnika,

682. Metr bież. jaseł, żłobu drewnianego lub kamiennego z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657.:

0*50 godz. murarza, 0*50 godz. pomocnika,

10%,jak wyżej.

683. Metr bież. drabiny na siano z muru wyłamać zresztą jak pod poz. 657. :

10% jak wyżej.

0*15 godz. murarza,

0*30 godz. pomocnika,

684>. Piec kamyczkowy lub kuchnię angielską rozebr ać, części składowe żelazne oczyścić i w miejsce wskazane złożyć, a rumowisko do 20 m od budynku odnieść i złożyć lub do przewozu naładować, bez różnicy wysokości:

10//o jak wyżej.

2*50 godz. murarza,

5 do 10 godz. pomocnika,

685. Oprawę kamienną bramy z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

15 godz. murarza,

20 godz. pomocnika,

686. Oprawę kamienną drzwi z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości;

10 godz. pomocnika, 10% jak wyżej; c) w świetle nad 4 m³ : 10 godz. murarza,

15 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a)    w świetle do 3 m³:

5 godz. murarza,

7*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b)    w świetle' 3 do 4 m*:

7*50 godz. murarza,

637« Oprawę kamienną okien z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości-,

a) w świetle do 150 m~:

b) w świetle nad 1-50 m»: 5 godz. murarza,

7-50 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

4    godz. murarza,

5    godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

688. Oprawę kamienną drzwiczek kominowych z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

10% jak wyżej.

2-50 godz. murarza,

250 godz. pomocnika,

689. Oprawę kamienną czeluści pieca z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

1 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

690« Stopień kamienny do 2 m długi, kamienną kolumnę lub żłób tejże długości z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

1- 80 godz. murarza,

2- 50 godz. pomocnika,

691.    Oprawę drewnianą bramy z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

10% jak wyżej.

7 godz. murarza,

7 godz. pomocnika,

692.    Orawę drewnianą drzwi z muru wyłamać, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości;

b) w świetle nad 3 m*\ 2-50 godz. murarza, 2*50 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a) w świetle do 3 m%:

2 godz. murarza,

2 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

693. Oprawę okienną lub krosno wyłamać z muru, zresztą jak pod poz. 657., bez różnicy wysokości:

1 godz. murarza,

1 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

694. Drzwiczki kominowe z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

1-20 godz. murarza,

1*20 godz. pomocnika,

695. Deskę parapetową okienną, deskę siedzenia wychodkowego, kosz okna aresztowego, półkę lub drzwiczki wyciorowe, paleniskowe lub wentylacyjne z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

0-50 godz. murarza, 0-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

696. Próg lub stopień schodowy drewniany z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

0*80 godz. murarza, 0*80 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

697.    Belkę stropową, przewiązkę czyli rygiel lub wogóle belkę na obu końcah wmurowaną z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

P20 godz. murarza,

P20 godz. pomocnika,

698.    Słup drewniany z muru wyłamać lub z ziemi wykopać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

10% jak wyżej.

0-80 godz. murarza,

0*80 godz. pomocnika,

699.    Kratę żelazną okienną bez ramy ft. j. tylko o sztabach w mur wpuszczonych) z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 684.:

10% jak wyżej.

3-50 godz. murarza,

3*50 godz. pomocnika,

700.    Kratę żelazną z ramą, żapomocą łapek w murze osadzoną z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 684. ^

b) w świetle nad 1 m²: 2 godz. murarza,

2 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a) w świetle do lm-:

1-50 godz. murarza,

1-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej :

701.    Piec żelazny wraz z rurami dymowemi rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz, 684.:

1*70 godz. murarza,

1-70 godz. pomocnika,

702. 100% żelaznych dźwigarów, kuf, zbiorników, słupów, poręczy, ogrodzenia podwórza itp. rozebrać, o ile do tego nie potrzeba ślusarza, zresztą jak pod poz. 684.:

150 godz. murarza, 1*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

703.    Siedzenie wychodkowe rozebrać, t. j. deskę siedzeniową z muru wyłamać, omurowanie leja rozebrać i lej łącznie z odnośną częścią trąby wychodkowej (ramiennik) zdjąć, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 684.-,

b) siedzenie ldosetowe: 5 godz. murarza,

5 godz. pomocnika, 10»/« jak wyżej.

a) siedzenie zwykłe:

8 godz. murarza,

8 godz. pomocnika,

10«/« jak -wyżej;

704.    Eure wychodkową na jednem piętrze rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 684.-,

b) żelazną laną:

8*50 godz. murarza, 11 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a) drewnianą:

3-50 godz. murarza,

2’50 godz. pomocnika,

10®/« jak wyżej ;

705.    Oprawę otworu włazowego do kanału z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.*,

a) w świetle nad 0-40 wh 1 godz. murarza,

1-50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b) w świetle 0*10—0'40 m²:

2 godz. murarza,

2 godz. pomocnika,

10«/» jak wyżej.

706.    Okienicę żelazną z muru wyłamać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 684. :

10% jak wyżej.

T60 godz. murarza,

160 godz. pomocnika,

c) Rozbieranie krycia dachów.

707. Metr kwadr, pojedynczego krycia dachu dachówką, tak zwaną karpiówką, rozebrać nad parterowym budynkiem, materjał do użytku przydatny wyłączyć, na średnią odległość do 40 m odnieść i w stosy ułożyć lub naładować do przewozu, rumowisko zaś na tę samą odległość odnieść i złożyć na kupę, lub również do przewozu naładować;¹

a)    krycia dachówką na sucho ułożoną:

035 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; c) za każde piętro dolicza się do a) i b):

0-25 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

015 godz. murarza,

0-35 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

b)    krycia dachówką na wapnie ułożoną :

0 25 godz. murarza,

708.    Metr kwadr, podwójnego krycia dachówką nad budynkiem parterowym rozebrać, zresztą jak pod poz. 707.*, i

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; c) za każde piętro należy doliczyć do a) i b):

0 30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na sucho ułożoną:

• 0*25 godz. murarza,

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    na wapnie:

0*35 godz. murarza,

709.    Metr kwadr, rozebrania podwójnego krycia dachówkami gąsiorkami nad budynkiem parterowym, zresztą jak pod poz. 707.;¹

0 90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej; c) za każde piętro należy doliczyć do a) i b):

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

a)    na sucho ułożonego:

0 25 godz. murarza,

0 9Ö godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

b)    na wapnie ułożonego:

0#50 godz. murarza,

710.    Metr kwadr, krycia łupkiem morawskim łub węgierskim rozebrać nad budynkiem parterowym, zresztą jak pod poz. 707. ;¹

b) za każde piętro:

0 25 godz. pomocnika, 10% jak wyiej.

a) na dole:

0*35 godz. pokrywacza,

0*50 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

711.    Metr kwadr, krycia łupkiem angielskim dachu nad budynkiem parterowym rozebrać, zresztą jak pod poz. 707. ;¹

b) za każde dalsze piętro: 0*15 godz. pomocnika, 10% jak wyżej.

a) na dole:

0-25 godz. pokrywacza,

0⁻30 godz. pomocnika,

10% jak wyżej;

712.    Jeżeli uzyskane z rozebrania krycia dachów pod poz. 707. do 711. dachówki lub łupek, do dalszego użycia przydatne, będą złożone na strychu, to zmniejsza się policzony pod temi pozycjami wymiar pomocnika w pierwszej wysokości o dodatek piętrowy, a za każde piętro liczy się tylko 25°/₀ dodatku piętrowego.

713.    Metr kwadr, krycia tekturą czyli papą asfaltową rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 707.:

0-30 godz. pokrywacza,

714.    Metr kwadr, krycia gontowego lub dranicowego nad budynkiem parterowym rozebrać, materjał rozebrany na średnią odległość do 20 m odnieść, i w stosy ułożyć lub do przewozu naładować;

a) krycia pojedynczego, a) bez ołacenia:

011 godz. cieśli,

014 godz. pomocnika, ß) z ołaceniem:

0*16 godz. cieśli,

0*14 godz. pomocnika;

|    10% jak wyżej.

b)    krycia podwójnego, a) bez ołacenia:

0*16 godz. cieśli,

014 godz. pomocnika;' ß) z ołaceniem:

0-30 godz. cieśli,

0-20 godz. pomocnika;

c)    za każde piętro dolicza się do a) i b):

0*02 godz. pomocnika.

715.    Metr. kwadr, rozebrania krycia deskami, zresztą jak wyżej, oblicza się jak rozebranie opierzenia pod poz. 721.

716.    Metr kwadr, krycia dachu trzciną lub słomą rozebrać, zresztą jak pod poz. 714.,

a) bez ołacenia:

010 godz. pomocnika;

b) z ołaceniem: 0’05 godz. cieśli,

010 godz. pomocnika.

717. Metr kwadr, krycia dachu blachą rozebrać, t. j. rąbki odwinąć, blachę arkuszami z krycia wydobyć, na dół poznosić, i we wskazanem miejscu złożyć, bez różnicy wysokości:

0*30 godz. czeladnika blacharskiego,

0 30 godz. pomocnika (chłopca)

blacharskiego,

10% jak wyżej.

718. Ęetr bież. dachowego korytka wiszącego,leżącego blaszanego lub rury spadowej rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 717.:

0 06 godz. blacharza,

010 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

48

d) Rozbieranie w robocie ciesielskiej.

719. Metr bież. wyjęcia czyli rozebrania belki z wiązania, z odniesieniem na średnią odległość do 50 m od budynku,

i z ułożeniem w stosy, bez różnicy wysokości;

a) belki o przekroju do 0 04 m* : | c) belki o przekroju nad

0'15 godz. cieśli,

010 ma*.

0’15 godz. pomocnika, b) belki o przekroju nad 0 04 do 0*10 m*:

0-35 godz. cieśli,

0*35 godz. pomocnika.

0'25 godz. cieśli,

0 25 godz. pomocnika;

blaszane itp. — albo też z kryciem, ale gontowem albo desko-wem,

a) więzby pustej:

0-80 godz. cieśli,

1*10 godz. pomocnika; ß) za każde piętro dolicza się : 0*15 godz. pomocnika; y) więzby pełnej:

1*40 godz. cieśli,

1*90 godz. pomocnika;

8) za każde piętro dolicza się: 0*20 godz. pomocnika.

720. Metr kwadr, rozebrania więzby dachowej na budynku parterowym, licząc w powierzchni rzutu poziomego dachu, zresztą jak pod poz. 719.;

a) bez ołacenia i krycia,

a)    więzby pustej:

0*70 godz. cieśli,

1 godz. pomocnika; ß) za każde piętro dolicza sie :

015 godz. pomocnika; y) więzby pełnej:

1*30 godz. cieśli,

1*80 godz. pomocnika;

B) za każde piętro dolicza się:

0’20 godz. pomocnika;

b)    z ołaceniem bez krycia — o ile jest dachówkowe, łupkowe,

721. Metr kwadr, rozebrania podłogi lub opierzenia z desek miękkich, z wyciągnięciem gwoździ, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 719.;

ß) z legarkami lub z wiązaniem :

0*28 godz. cieśli,

060 godz. pomocnika; b) jeżeli deski są częściowo do dalszego użycia przydatne, a) bez legarków lub wiązania: 037 godz. cieśli,

0 37 godz. pomocnika;

1. z desek do 4 cm grubych,

a) jeżeli wszystkie deski są do ponownego użycia nieprzydatne,

a) bez legarków lub bez wiązania:

0-23 godz. cieśli,

0-37 godz. pomocnika;

ß) z legarkami lub z wiązaniem :

b)    jeżeli deski są częściowo do dalszego użycia przydatne, .

a) bez legarków lub wiązania: 0‘50 godz. cieśli,

0'70 godz. pomocnika; ß) z legarkami lub z wiązaniem:

0*55 godz. cieśli,

0‘93 godz. pomocnika;

c)    jeżeli wszystkie deski są do ponownego użycia przydatne,

a) bez legarków lub wiązania: 070 godz. cieśli,

070 godz. pomocnika; ß) z legarkami lub z wiązaniem:

0 75 godz. cieśli,

0 93 godz. pomocnika.

0 42 godz. cieśli,

0 60 godz. pomocnika;

c) jeżeli wszystkie deski są do dalszego użycia przydatne,

a) bez legarków lub wiązania:

050 godz. cieśli,

037 godz. pomocnika; ß) z legarkami lub z wiązaniem :

0-55 godz. cieśli,

0*60 godz. pomocnika.

2. z desek nad 4 cm grubych,

a) jeżeli wszystkie deski są do dalszego użycia nieprzydatne, a) bez legarków lub wiązania:

0*30 godz. cieśli,

0 70 godz. pomocnika; ß) z legarkami lub z wiązaniem :

0-37 godz. cieśli,

0 93 godz. pomocnika;

Uwaga: Rozbieranie opierzenia z desek lub dyli twardych wymaga zwiększenia o 33% wykazanego wyżej pod 1. i 2. wymiaru roboty.

722. Metr kwadr, wycięcia dłutem desek starej lub nowej podłogi, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 721.:

a) z drzewa miękkiego:

220 godz. cieśli;

723. Metr bież. wycięcia progu lub deski w podłodze lub w opierzeniu, zresztą jak pod poz. 721., a) z drzewa miękkiego:

G$0 godz. cieśli;

b) z drzewa twardego:

3 godz. cieśli.

b) z drzewa twardego:    %

1 godz. cieśli.

724.    Metr kwadr, ostrożnego zerwania starej podłogi deskowej i ułożenia jej nap o wrót z dostosowaniem desek:

10 gwoździ.

140 godz. cieśli,

0’70 godz. pomocnika,

725.    Metr. kwadr, bruku z pieńków drewnianych na piaskuułożonych rozebrać, zresztą, jak pod poz. 657.:

0-50 godz. cieśli,

0-90 godz. pomocnika,

726.    Metr kwadr, ołacenia dachu lub ogrodzenia z łat rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 719.:

0*15 godz. cieśli,

|    0 20 godz. pomocnika.

727.    Metr bież. starej łaty z pod krycia dachowego rozebrać, zresztą jak pod poz. 719:

0*07 godz. pomocnika.

0*05 godz. cieśli,

728.    Metr bież. rozebrania parkanu ze słupkami, przewiązkami (ryglami), kapturami, opierzeniem itp., jak pod poz. 510. i 511. opisano, zresztą jak pod poz. 657.i

a) jeżeli materjał rozebrany jest częściowo lub całkowicie przydatny do dalszego użycia: 1 godz. cieśli,

1 godz. pomocnika;

b) jeżeli materjał jest do użycia dalszego zupełnie nieprzydatny:

0*40 podz. cieśli,

0-40 godz. pomocnika.

729.    Metr bież. rozebrania ogrodzenia sztachetowego ze słupkami, przewiązkami (ryglami), opierzeniem cokoło-wem itd., jak pod poz. 512.—513. opisano, zresztą jak pod poz. 657.;

b) jeżeli materjał jest do dalszego użycia zupełnie nieprzydatny:

0*64 godz. cieśli,

0*82 godz. pomocnika.

a) jeżeli rozebrauy materjał jest częściowo lub całkowicie do dalszego użycia przydatny:

r60 godz. cieśli,

2 godz. pomocnika;

730.    Metr bież. rozebrania schodów drewnianych, t. j. stopnie z ościeni wyjąć, ościenie wraz ze stopniami na 50 m od budynku zanieść i we wskazane miejsce złożyć lub nałożyć do przewozu, bez różnicy wysokości;

b) gdy stopnie mają podstawki:

1-80 godz. cieśli,

1*80 godz. pomocnika.

a) gdy stopnie są bez podstawek :

1*30 godz. cieśli,

1*30 godz. pomocnika;

731.    Metr kwadr, ściany drewnianej zbitej czyli kłodowej wraz z odbiciem polepy glinianej rozebrać, zresztą jak pod poz. 657.:

0-50 godz. cieśli,

1*40 godz. pomocnika,

732• Metr kwadr, rozebrania drewnianej ściany zbitej czyli kłodowej, bez polepy glinianej, zresztą jak pod poz. 657.:

0-50 godz. cieśli,

0 90 godz. pomocnika,

10% jak wyżej.

733« Metr kwadr, więzby ściany 15 cm grubej, deskami opierzonej, wyprawionej rozebrać, zresztą jak pod poz. 721.: 0 60 godz. cieśli.

1*40 godz. pomocnika.

734. Metr bież. wyjęcia ze studni lub z wodociągu, starej rury drewnianej, zresztą jak pod poz. 719.:

1 godz. cieśli,

|    0*20 godz. pomocnika.

e) Rozbieranie stropów.

735.    Metr kwadr, rozebrania stropu sklepionego na trawersach żelaznych wałkowanych, a mianowicie sklepienie rozebrać, trawersy i płyty podkładowe poznosić, rumowisko usunąć, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.;

a) z podłogą drewnianą i legarkami :

1-70 godz. murarza,

0-80 godz. cieśli,

5#80 godz. pomocnika;

Uwaga. Jeżeli rumowisko znosić trzeba, dolicza się do powyższej roboty za każde piętro:

1-25 godz. pomocnika.

736.    Metr kwadr, stropu rozebrać, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.;

a)    z murnicami, belkami stropowemi i z podłogą:

0 70 godz. pomocnika;

b)    z murnicami belkami stropowemi, podłogą i podsiębitką:

|    0‘80 godz. pomocnika;

c)    z murnicami, belkami stropowemi, z podłogą, z legarkami, rumowiskiem, ścielą powałową i podsiębitką:

1-30 .godz. cieśli,

d)    jak pod c), ale z belkami podsiębitnemi :

1*50 godz. cieśli,

b) z posadzką ceglaną płazową na strychu:

1*90 godz. murarza,

6*20 godz. pomocnika.

0*70 godz. cieśli,

0'80 godz. cieśli,

1'60 godz. pomocnika;

1*80 godz. pomocnika;

e) jeżeli rumowisko znosić trzeba na dół w koszaeh lub w cebrach dolicza się do c) i d) za każde piętro:

I 10°/o jak wyżej.

0'90 godz. pomocnika,

737.    Metr kwadr, rozebrania stropu zbitego (dyblo-wanego) bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.*,

a)    z rumowiskiem, belkami, murnicami i wyprawą sufitową:

|    1*40 godz. pomocnika;

1 godz. cieśli,

b)    jak pod a), ale z podłogą i z legarkami :

|    2 godz. pomocnika;

1’30 godz. cieśli,

c)    jeżeli rumowisko znosić trzeba na dół w koszach lub w cebrach dolicza się do a) i b) za każde piętro:

|    10°/o jak wyżej.

0*90 godz. pomocnika,

738.    Metr kwadr, rozebrania stropu z trawersami żelaznemi wałkowanemi, z drugorzędnemi belkami stropowe mi drewniane mi, z murnicami, z rumowiskiem, podłogą, legarkami, ścielą powałową i z podsiębitką, bez różnicy wysokości, zresztą jak pod poz. 657.:

2-60 godz. pomocnika.

1*50 godz. cieśli,

0*70 godz. murarza,

Uwaga. Gdy rumowisko znosić trzeba na dół, dolicza się dodatek, jak pod poz. 737., c) za każde piętro.

f) Rozbiórka według zabudowanej powierzchni.

739. Metr kwadr, zabudowanej powierzchni starego budynku, murowanego z cegły lub kamienia, rozebrać całkowicie, materjał użyteczny wyłączyć, na 20 m średniej odległości odnieść i w stosy ułożyć; a rumowisko na takąż odległość usunąć, na kupę złożyć lub do przewozu naładować;

a) budynku parterowego z mimami, podłogami, stropami, dachem, piecami, schodami itd.:

14 godz. pomocnika, 10% jak wyżej;

3-50 godz. murarza,

2 50 godz. cieśli,

b) jeżeli potrzeba rozbierać także mury fundamentowe, dolicza się bez różnicy głębokości do roboty pod a):

1 godz. murarza,

3 godz. pomocnika,

10% jak wyżej ;

c) za rozebranie murów piwnicznych ze sklepieniami, schodami itd. dolicza się do roboty pod a):

3 godz. murarza,

9-50 godz. pomocnika,

d)    za każde wyższe piętro budynku:

13 godz. pomocnika, 10% jak wyżej ;

4 godz. murarza,

1 godz. cieśli,

e)    Jeżeli mury są zwiętrzałe, potrąca się z powyższej roboty 25%.

Uwagi.

i. W przybliżeniu przypada na 1 m² zabudowanej powierzchni;

aj budynku parterowego:

0-275w³ muru fundamentowego,

0-825 m³ murów piwnicznych,

0 215 m³ sklepień piwnicznych,

1100 m³ murów parterowych,

0-75 w² podłogi w parterze,

0-75 m² stropów z posadzką ceglaną, 100 w² rzutu poziomego więzby dachowej z pokryciem,

'    0-05 do 0*10 stopni schodowych,

0 05 do 0 075 okien średniej wiel-

0-075 drzwi,

0-0375 pieca kaflowego średniej wielkości ;

b) każdego dalszego piętra:

110 mJ muru,

0-75 m² stropu z podłogą,

0-05 do 0*075 okien średniej wielkości,

0 075 drzwi,

0Ó5 do 0-10 stopni schodowych,

0 0375 pieca kaflowego średniej wiel

kości.

kości,

2.    Co do policzonego wyżej pod aJ 1 w² rzutu poziomego więzby dachowej z pokryciem, to ilość materjału drzewnego więzby wykazują poz. 405. do 429., zaś ilość materjału krycia, wynikającą z poz. 322. do 399. należy ze względu na nachylenie powiększyć w przybliżeniu o 25%

3.    Jeżeli w parterze lub na piętrze są niektóre izby i przestrzenie sklepione bez lub na trawersach żelaznych, to z kosztów rozebrania budynku, obliczonych według poz. 739., należy za każdy metr kwadr, podłogi izb i przestrzeni sklepionych potrącić koszt rozebrania 1 m² stropu, policzonego niewłaściwie według poz. 739., a natomiast doliczyć : aj koszt rozebrania 028 m³ sklepienia, 1 m² podłogi drewnianej z legarkami, względnie 1 m² posadzki ceglanej strychowej i 0-20 m³ rumowiska, albo ewentualnie bj koszt rozebrania 1 m² stropu sklepionego na trawersach według poz. 735.

4.    Sposób obliczania kosztów rozebrania budynku wyżej pod poz. 739. wskazany, posiada dostateczną dokładność w wielu wypadkach. Gdzie wszakże zależy na ścisłem obliczeniu materjałów budynku do rozbiórki przeznaczonego i kosztów rozebrania, to należy sporządzić zupełnie prawidłowo przedmiar szczegółowy budynku według rzeczywistych rozmiarów i po wyznaczeniu cen jednostkowych rozbiórki sposobem, w rozdziale „IX. Rozbierania“ uwidocznionym, obliczyć koszta rozebrania. Obliczanie objętości w tym przedmiarze należy tak przeprowadzić, aby zarówno położenie każdego muru, jak i jego rozmiary można łatwo w odniesieniu do planu z przedmiaru odnaleźć. W tym też celu każdy mur w rzutach poziomych planu budynku należy oznaczyć numerami lub literami i oznaczenia te w przedmiarze uwidocznić.

Istnieje jeszcze inny również ścisły sposób obliczania objętości murów, polegający na tern, że w przedmiarze oblicza się zabudowana powierzchnia i po odjęciu od niej wszelkich powierzchni poziomych pomiędzy murami zawartych, otrzymuje się powierzchnię poziomą li tylko samemi murami zajętą, która wymno-żona głębokością, względnie wysokością murów daje ich objętość. W szczególności więc oblicza się objętość murów fundamentowych z pomocą zabudowanej powierzchni w fundamencie budynku, objętość murów piwnicznych z pomocą zabudowanej powierzchni w piwnicach, murów parterowych z pomocą zabudowanej powierzchni w parterze itd. murów piętrowych; a chociaż sposób ten nie daje już przedmiarowi tej przejrzystości i łatwości w orjentowaniu się co do położenia i rozmiarów grubości poszczególnych murów, to jednak odznacza się tą zaletą, że jest bez porównania krótszy i prostszy, zaczem daje mniej powodów do błędów i dlatego używają go dziś powszechnie.

X. ROBOTY RĘKODZIELNICZE BUDOWLANE.

a) Roboty blacharskie.

'740. Uwagi.

1.    Do robót blacharskich należą roboty, wykonywane z blachy wogóle, z wyjątkiem blachy miedzianej, która jesvt właściwie materjałem kotlarza czyli miednika.

2.    W cenie robót blacharskich mieszczą sie już wszelkie wydatki na narzędzia i rusztowania.

3.    Części składowych z żelaza, a mianowicie wszelkich potrzebnych haków, gwoździ cynowanych, cynkowanych lub lakierowanych oraz cyny, węgla, nitów itp. dostarcza blacharz za wynagrodzeniem według ilości lub wagi; zarówno obejmuje blacharz wykonanie olakierowania wszelkich przedmiotów roboty blacharskiej.

4.    Krycie dachu blachą z wszelkiemi innemi do tego należącemi robotami znajduje się w poddziale d), rozdziału V. (poz. 347. do 378.); niżej zestawia się zatem te tylko roboty blacharskie, których ceny nie dają się analizować, oraz odnośne materjaly, wszystko po przeciętnych cenach lwowskich.

741. Metr kwadr, krycia blachą cynkową lub miedzianą gzymsów murowanych, zaprawą wapienną, hydrauliczną lub cementową ciągniętych, z zapuszczeniem blachy w mur nad gzymsem 5 do 8 cm i z zagjęciem jako okap gzymsowy 2 do 2-5 cm, łącznie z przymocowaniem jej do gzymsu zapomocą stosownych łapek przylutowanych :

7-50 K 9-30 „

a)    blachą cynkową Nr. 10 po . •..........

b)    blachą cynkową Nr. 13 po........... .

c)    sama robota krycia bez materjału z przymocowaniem

3:75 „

wynosi.......................

¹ Wszystkie zawarte w niniejszym rozdziale ceny tyczą się miasta Lwowa W roku 1914. Mogą one służyć do ogólnej orjentacji co do rodzajów robót i do stosunkowych kosztów.

o przekroju 30X30 do 45X45 Nr. 13 według danego rysunku wykonać, łącznie z drewnianymi wykrojami (szablonami) i podwójnem olakierowaniem barwą fasady

742. Metr bież. gzymsu głównego podokapowego

cm z blachy cynkowej

15 K.

13-50 K.

743. Metr bież. atyki 30 cm wysokiej według danego przekroju z blachy cynkowej Nr. 14 wykonać i przymocować, z dodaniem haka żelaznego pocynkowanego lub olakie-rowanego

744. 100 kg blachy żelaznej z dostawą na miejsce:

60 do 63 K

a)    czarnej płaskiej od 0*1 do 16 mm grubej do 4 m długiej

b)    czarnej falistej z płaskiej blachy wygiętej . . 69 „    75 „

c)    pocynkowanej płaskiej

d)    pocynkowanej falistej

Uwaga.

Fabryki wytwarzają wogóle : i. Blachy żelazne czarne i pocynkowane płaskie w następujących odmianach :

84 „    90 „

90 „ 111 „

a) Do kryciadachówo arkuszach 632 X 948 mm we wiązkach, ważących 56 kg, a zawierających

12 do 16 arkuszy, t. j. Nr. 12—16 blachy

19

20

22

Zresztą grubość wynosi 0-1 do 1-6 mm i więcej ; także o rozmiarach 650x1000 mm.

ß) Do rynien dachowych Nr. 18 blachy o arkuszach 263 X 1896 do 526 X 1896 mm, i o arkuszach 632 X 1896 ; nadto Nr. 20 blachy o arkuszach 632 X 1896 ; wszystkie te odmiany we wiązkach po 56 leg.

We wiązkach po 50 leg : Nr. 18 blachy o arkuszach 300 X 2000 do 425 X 2000, 475 X 2000, 500 X 2000, 525 X 2000, 650 X 2000 i 800 X 2000 mm.

■p Blachy metrowe o arkuszach 1000 X 2000 mm, z których każdy może ważyć od 9-5 do 40 0 leg.

8) Blachy o arkuszach okrągłych są o 25% droższe od arkuszy prostokątnych.

2. Blacha pocynkowana falista Nr. 1 do Nr. 66, w arkuszach 560 do 800 mm szerokich, 2000 do 4000 mm długich, 0 5 do^5 mm grubych, z falami 70 do 200 mm szerokiemi, a 20 do 200 mm wysokiemi.

Na zamówienie wytwarza fabryka także arkusze do 6000 mm długie.

745. 100 kg blachy cynkowej Nr. 8 do 20 (zob. tablicę

pod poz. 375, str. 251.

746.    Kilogram blachy miedzianej

747.    Kilogram blachy mosiążnej

108 K 3*30 K. 4*35 K.

748.    Kilogram ołowiu do zalewania

075 K. 4-20 K.

749.    Kilogram cyny........

750.    Hektolitr węgla z drzewa miękkiego . . . 2*40 K.

0-45 do 1-80 K.

751.    Metr bież. naprawy starych rynien dachowych łącznie z wyczyszczeniem

752.    Metr. bież. samego tylko wyczyszczenia rynien 0-09 K.

0*60 do 090 K

753.    Hak do przymocowania ryny dachowej leżącej lub wiszącej, w wadze 1-0 do 1*4 kg, łącznie z dwoma śrubami do przymocowania haka, z podwójnem olakierowaniem lub pocynko-waniem

754.    Hak pierścieniowy z szarnierowemi zawiaskami do przymocowania rury dachowej, ważący około 1*5 kg, z podwójnem olakierowaniem lub pocynkowaniem .... 1-20 do P50 K.

b) Roboty stolarskie.

755. Uwagi.

1. Do robót stolarskich należą wszelkie roboty, wykonywane z drzewa narzędziami stolarskiemi, z użyciem kleju jako środka łączącego. Wysokości piątr nie uwzględnia się, koniecznie jednak trzeba określić w kosztorysie w sposób niewątpliwy rodzaj drzewa i dokładne rozmiary wszelkich części składowych każdego przedmiotu roboty stolarskiej.

2. Przedsiębiorca robót stolarskich odpowiada za rozmiary i powinien dostarczyć modeli na żądanie.

Widoczne powierzchnie należy gładko ostrugać i wytrzeć. Grubość czopów, listew, wpustek i wsuwek nie powinna przekraczać */s części grubości drzewa.

8. Podłogi i ścianki liczy się według miary kwadratowej z dodatkiem 8°/₀ na szpalety okien i drzwi, albo^ co lepiej, z dokład-nem obliczeniem podłogi we drzwiach i w szpaletach okiennych. Bramy, drzwi, okna i okienice liczy się według ich ilości; koszt wszakże każdej jednostki drzwi, okna lub okienicy oblicza się według powierzchni światła w futrynie.

4. Dostawa na miejsce przeznaczenia, ustawienie, przystosowanie i przymocowanie przedmiotów roboty stolarskiej mieści się już w ich cenie.

756. Metr kwadr, głównej bramy wehodowej lub wjazdowej, nad 2 m szerokiej, z oprawą dębową 10 X 20 do 10 X 30 cm o dwu skrzydłach równej lub różnej szerokości, z otoezynami (fryzami) dłutowanemi 8 cm i wnękami 5 do 6 cm grubemi, z wykrawanemi listewkami przy wnękach, z dwoma ozdobnie wykonanemi listwami przymykowemi czyli przymknicami, z pil astrami i ozdobnymi gzymsami, do otwierania w całej swej wysokości albo tylko w dolnej swej części, przedzielonej gzymsem ozdobnie wykrawanym z fryzem od stałej górnej części łukowej lub prostokątnej z otoezynami i wnękami lub z ramami oszklonemi: ¹

^ to OC

³ O

—1 CO tO G3

a W

a)    z drzewa miękkiego ' . . .

b)    z drzewa twardego . . . .

757.    Metr kwadr, bramy głównej wchodowej, jak pod po z. 756. opisano, ale do 2 m szerokiej, z fryzami 6 do 5 cm i wnękami 5 do 4 cm grubymi: ¹

a) z drzewa miękkiego (sosnowego, smerekowego czyli świerko-

wego)

b) z drzewa twardego (modrzew lub dąb) ... 45

22-50 do 30 K

« 60 ,

15 do 21 K.

758.    Metr kwadr, bramy do wozowni z dyli sosnowych, 8 cm grubych, z dębowemi szpągami 2 od strony wewnętrznej

759.    Metr kwadr, przepierzenia, czyli ścianki oszklonej w kurytarzack itp. u góry prostej lub łukowej, z drzewa sosnowego lub świerkowego, z otoezynami 6 do 7 cm i wnękami 4 do 5 cm giubemi, z drzwiami jedno lub dwuskrzydłowemi, z pilastrami, z gzymsami ozdobnymi i z cokołem ¹ . 15 do 18 K.

760.    Metr kwadr, drzwi pokojowych z drzewa sosnowego lub świerkowego z otoezynami wpuszczonemi 5 cm i wnękami 3 do 4 cm grubemi:

10-50 K

a)    jednoskrzydłowych

12

b)    dwuskrzydłowych

761.    Metr kwadr, okładzin szpalet czyli ościeży drzwi lub okien z otoezynami 4 cm i wnękami 3 cm grubemi, z drzewa sosnowego lub świerkowego wykonać, łącznie z oprawą

8 X 15 do 10 X 13 cm stosownie przed lico okładzin wysuniętą, aby drzwi otwarte wewnątrz szpalet zmieścić się mogły . . 9 K.

762. Metr bież. opaski drzwi 5 X 15 cm z drzewa sosnowego lub świerkowego, czysto wykrojonej i ostruganej sporządzić i przymocować, za robotę i materjał . 0 60 do 0 90 K.

763.    Metr kwadr, okna pojedynczego na wewnątrz lub zewnątrz otwieralnego, bez różnicy ilości skrzydeł, sporządzić z drzewa sosnowego, z oprawą 5 X 25 cm i ramami 4X5 do 5X5 cm wykrawanemi, z okapkaml, przymykami, ze stałą przecznicą poziomą itd. *)

764.    Metr kwadr, pojedynczego okna, jak pod poz. 763

7*80 K.

8-40 do 9 K.

opisano, ale z krosnami zamiast• oprawy

Uwaga. Jeżeli drzwi lub okna są łukowe, to w robocie stolarskiej liczy się zamiast powierzchni łukowej powierzchnia opisanego prostokąta.

765.    Listwę przymykową czyli przymknicę drzwi odjąć, nową sporządzić i przybić

766.    Metr bież. starej uszkodzonej otoczyny drzwi wyjąć, nową sporządzić i przymocować

767.    Metr kwadr, uszkodzonych starych wnęk drzwiowych wyjąć, nowe sporządzić i osadzić

768.    Starą opaskę drzwi odjąć, naprawić i ponownie przymocować

769.    Metr kwadr, deski cokołowej starych bram lub głównych drzwi wchodowych odjąć, nową sporządzić i przymocować :

a)    z drzewa miękkiego

b)    z drzewa dębowego

770.    Metr bież. przymknicy starych bram lub drzwi lównych wchodowych odjąć, nową sporządzić i przymocować:

a)    z drzewa miękkiego

b)    z drzewa dębowego

771.    Metr bież. starego gzymsu 15X25 cm bram lub drzwi rozebrać, nowy sporządzić i przymocować:

a)    z drzewa miękkiego

b)    z drzewa dębowego

1-20 K.

6 K.

9 K.

1-50 K.

12 „

1-80 K

3-60 „

4-50 K

⁴) Zob. poz. 755. i uwagę pod poz. 764.

772.    Metr bież. starej, uszkodzonej otoczyny bram łub drzwi głównych wyjąć, nową sporządzić i przymocować:

a)    z drzewa miękkiego

b)    z drzewa dębowego

773.    Metr kwadr, starych, uszkodzonych wnęk bram lub drzwi głównych wyjąć, nowe zrobić i przymocować:

10-50 K

a)    z drzewa miękkiego

21

b)    z drzewa dębowego

1-80 K.

774.    Metr bież. bramy dołem uciąć i deskę cokołową zrównać

105 do 1-50 K.

775.    Metr bież. deski parapetowej okiennej do 30 cm szerokiej, 4 cm grubej, z drzewa sosnowego lub świerkowego sporządzić

776.    Skrzydło okienne przystosować . . . . , 0-30 K.

777.    Metr bież. części składowych ram okiennych wyciąć, nowe sporządzić, dostosować i przymocować:

. 0-90 K . 105 „

a)    szczebla ramy.....

b)    zewnętrznej ramy skrzydła

1-50 K.

778.    Metr bież. stałej przecznicy okiennej wyciąć, nową dorobić i przymocować

0-75 K.

779.    Metr bież. przymknicy okna odjąć, nową zrobić i przymocować

780.    Metr bież. listew podłogowych 4 X 5 cm wykrawanych, czysto ostruganych, sporządzić i gwoździami przybić:

0-10 K

a)    z drzewa miękkiego

0-20 „

b)    T drzewa dębowego

0-90 K.

781.    Metr bież. fryzów posadzkowych 3 X 15 cm przyściennych z drzewa dębowego sporządzić i przymocować

782.    Metr kwadr, posadzki z deszczułek 2 m długich, 2*6 do 3 cm grubych, 10 do 12 cm szerokich, czysto ostruganych na żłobek i wpustkę z 4 stron łączonych, bezpośrednio na 8 X 15 lub 10 X 13 cm dębowych legarkach w sposób zwykłej podłogi z wymijaniem się spoin czelnych ułożonych i gwoździami przybitych:

a)    T drzewa miękkiego z legarkami dębowymi .... 5-25 K

b)    T drzewa dębowego z legarkami dębowymi .... 9    „

Uwaga. Jeżeli deszczułki są krótsze niż 2 m, to legarki można gęściej ułożyć a deszczułki w jedlinkę.

783.    Metr kwadr, posadzki z deszczułek dębowych 40 do 60 cm długich, 2-6 do 3 cm grubych, 8 do 10 cm szerokich, ułożyć w jedlinkę na ślepej podłodze, łącznie z fryzami 3 X 15 cm i listwami ściennemi 4 X 5 cm wykrawanemi dębowemi z przybiciem gwoździami, bez ślepej podłogi

7-80 do 8-40 K.

784.    Metr kwadr, ułożenia i przybicia posadzki

deszczułkowej, jak pod poz. 783. opisano, ale bez mate-rjału..............'..........1-80 K.

9 do 10-50 K.

785.    Metr kwadr, wykonania zwykłej posadzki dębo w ej z parkiet 2*6 do 3 cm grubych, 45 X 45 cm do 60 X 60 cm długich, łącznie z fryzami ściennymi 3 X 15 cm i listwami 4X5 cm bez ślepej podłogi

786.    Taflę parkietowTą 60 X 60 cm dębową 2-6 do 3 cm grubą ułożyć w posadzkę:

. . 0-75 do 0-90 K . . 2-85 „ 3    „

a)    za samą robotę ułożenia ....

b)    za robotę wraz z parkietą . . .

787. Metr kwadr, posadzki z parkiet ozdobniejszych, to jest z wzorzystych albo utworzonych z mieszaniny różnych rodzajów drzewa twardego, albo też fornirowanych, zresztą jak

pod poz. 785. ułożyć

12 do 30 K.

0*60 do 0*90 K.

788.    Metr kwadr, posadzki lub podłogi zwykłej wyszparować, to jest spoiny drzewem zapełnić, pozaklejać i przystrugać

789.    Metr kwadr, posadzki deszczułkowej ostrożnie rozebrać i materjał przydatny wyłączyć . . . 045 do 0*60 K.

790.    Metr kwadr, ponownego ułożenia posadzki deszczułkowej:

2*10 K

a)    jeżeli deszczułek niepotrzeba strugać

b)    jeżeli deszczułki potrzeba ostrugać .

791.    Starą parkietę z posadzki ostrożnie wyjąć, zre-parować, podłożyć, ułożyć i na nowo przymocować . . 180 K.

1*20 K.

792.    Deszczułkę dębową z posadzki wyjąć, nową dostarczyć i ułożyć

793.    Metr kwadr, posadzki parkietowej ostrożnie rozebrać, parkiety do użytku przydatne wyłączyć i w stosy ułożyć, nieprzydatne usunąć i w miejscu wskazanem złożyć . 0*30 do 0*60 K.

794<. Metr kwadr, posadzki parkietowej rozebranej na nowo ułożyć, t. j. stare parkiety ponaprawiać, żłobki po-wyrzynać, parkiety ułożyć i ostrugać z dodaniem materjału potrzebnego do reparacji parkiet

. 3*40 do 4*50 K.

1*35 K.

795.    Metr bież. fryzu ściennego dębowego z posadzki deszczułkowej lub parkietowej wyjąć, a natomiast nowy zrobić i ułożyć

796.    Metr kwadr, sporządzenia żaluzyj . . . 10*80 K.

797.    Sprzęty do Zakładów naukowych lekarskich Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

195 K

1.    Rulety blaszane zwijane do zaciemniania okien w świetle 2 X 2 m z dostawą, zmontowaniem i osadzeniem . .

2.    Stół dębowy zapuszczony bruneliną o rozmiarach:

c) 1*2 X 8 m

150 K

a)    12 X 12 w .... 60 K,

b)    0*8 X 2 m.....90 „

8. Stół z drzewa miękkiego z ramą dębową, wyłożony grubą

150 K

blachą ołowianą

1050 K.

4.    Stół do sali wykładowej 1*3 X 5 ni z urządzeniem wodo-ciągowem i gazociągowem, z szafkami, klapami, podjum dębowem o jednym stopniu, barjerą itp,

5.    Stół roboczy ze stolnicą z drzewa miękkiego a z nogami z drzewa twardego stale osadzony o rozmiarach:

c) 0*8 X 8*2 m z wyłożeniem

a)    0*8 X 3‘2 m . . . . 96 K, *

b)    0*8X8w . . . . 255 „ I grubą blachą ołowianą . 210 K.

540 K

6.    Szafa dębowa oszklona, z 4. drzwiami, z półkami do przesuwania 8 X 3 X 0*4 m .

7.    Szafka z drzewa miękkiego oszklona, z półkami 2X1X08^ 80 „

8.    Szafa z drzewa miękkiego 2*4 X 1’2 X 0*6 z szufladami 150 „

9.    Szafa z drzewa miękkiego

105 K

a)    oszklona z półkami 2*2 X 1*4 X .0*3 m

70 „

10.    Szafa dębowa oszklona, z półkami 3 X 1*05 X 0*6 m . 420 „

11.    Kanapa dębowa skórą obciągnięta z oparciem z tyłu i z bokami wyścielonymi

12.    Fotel dębowy wyścielony, skórą obciągnięty, według danego rysunku .

13.    Krzesło dębowe wyścielone i skórą obciągnięte ... 65 „

14.    Biórko dębowe z suknem, z szafkami i szufladkami a) o rozmiarach 0*85 X 1*5 m

1*2 X 2 m •

b)    na odzież 2*2 X 1*2 X 0*45 m ... .

180 K 105 K

240 K 360 „

15.    Urządzenie amfiteatralne ławek na 120 słuchaczy z drzewa miękkiego, zapuszczonego wytrawą ......

16.    Taburet czyli trójnóg z drzewa miękkiego

a)    zwykły.................

b)    z siedzeniem skórzanem na śrubie ....

2100 K.

4-50 K

45 „

17. Urządzenie amfiteatralne ławek w dużem prosektorjum, żelaznej konstrukcji z drewnianymi przyśrubowanymi pultami i siedzeniami

7500 K.

18. Wieszadła z hakami ściennymi na listwach dla 120 słuchaczów

180 K.

19.    Digestorium z żelaznych kątówek u dołu otwarte, w wyższej części t 8 stron oszklone, z przodem urządzonym do wysuwania na blokach z przeciwwagą, wyłożone płytą kamionkową, porcelanową lub ołowianą:

a) o rozmiarach 0*85 X 1*5 m

V »

20.    Portret Cesarza w ramach . . .

21.    Lustro w ramie dębowej . . .

22.    Aparat destylacyjny kompletny

28. Urządzenie pracowni ślusarkiej z przyborami i miechem 600 „

24.    Przenośny zlew z porcelany na kwasy

25.    Stół sekcyjny marmurowy z urządzeniem do obracania, z odpływem itd. w prosektorjum amfiteatralnem

26.    Tablica szklana 15 X 1*2 m ruchoma, do spuszczania z przeciwwagami, w ramie dębowej na ścianie

27.    Wózek na 2 kołach z blaszaną skrzynią do wywożenia popiołu i śmiecia..............

28.    Dywanik pod stół w pracowni profesora

29.    Zegar w pracowni profesora......

30.    Tablica ogłoszeń w westybilu.....

798. Sprzęty szkolne do nowego gimnazjum w Bucz a c z u :¹

1. Katedr 14 z drzewa świerkowego 1*3 X 0*75 X 0*8 m, każda obudowana z 3 stron do spodu, z czwartej wolna z 3 szufladami z kluczem, na otoczyny i wnęki żłobiona z cokołem i gzymsikiem, na dębowo olakierowana z fladrowaniem, zresztą według rysunku po .

0-85 X 3 m

360 K

720 „ 300 „ 120 „ 900 „

1500 K.

150 K.

210 K.

. 75 „ . 90 „

2.    Krzesła politurowaue na ciemno:

a)    34 jasionowych po 7*60 K; I laskami toczonemi w plecach

b)    32 gjętych plecionych z ba- I po

3.    Sztalug 11 do zawieszania map geograficznych patentu „M. Königs Kartenschoner“ po

4.    Stolików z drzewa świerkowego z szufladą i kluczem, z nogami dołem wiązanemi, na dębowo olakierowanych z fladrowaniem, a mianowicie, stolików:

a)    18 o rozmiarach 1 X 0*75 m kabinetów, po 12-80 K;

b)    2 o rozmiarach 2 X 1 m do

5.    Wieszadła złożone z dębowego czysto ostruganego fryzu w około sfazowanego, opokostowanego, do ściany silnymi hakami żelaznymi przytwierdzonego, i z haków żelaznych niklowanych do wieszania w odstępach wzajemnych co 20 cm zapomocą stosownych łapek do fryzu przymocowanych, zresztą według danego rysunku wykonać; a mianowicie:

do klas, po

a) 15 wieszadeł każde z 2 hakami po

5-80 K.

22 K.

24 K ;

c) 2 o rozmiarach 0-8 X 0*7 m do kabinetów, po . . . 11*40 K

f)    1 z 36 hakami . . 32*40 K;

g)    2 po 38 haków po 34*20 „

h)    2 po 45 haków po 40-50 „

i)    1 z 46 hakami po 41*40 „

j)    1 z 48 hakami po 43-20 „ h) 5 po 50 haków po 45*— „

1-80 K;

b)    1 wieszadło z 4 haka-3-60 K;

c)    2 po 6 haków .po 5-40 „

d)    1 z 20 hakami . 18-— „

e)    2 po 32 haki po 28-80 „

6.    Umywalnie 2 do sali rysunkowej i kabinetu jej z drzewa świerkowego 0*65 X 0’67 w, z tylną ścianą 1*2 m wysoką na dębowo olakierowaną, ze zbiornikiem na wodę z blachy żółtej wewnątrz pocynowanej z kruczkiem, z miednicą syfonem zamkniętą i ze zlewiskowem naczyniem z blachy żelaznej pocynkowanej, wewnątrz umywalni ustawionem; zresztą według rysunku po 32 K

7.    Korytek 9 na parasole z tacą blaszaną i odpowiednią bar-

10 K.

mi

jerką do oparcia po

8. Spluwaczek 10 kwadratowych 0-35 X 0'35 m, ciemno olakiero-

1-40 K.

wanycli po

9. Szafy świerkowe zewnątrz na dębowo, wewnątrz na biało olakierowane do kabinetu rysunkowego, a mianowicie:

a) 1 szafa 2-2 X ł‘6 X 0’7 w z kluczem, zresztą według ry-na modele, górą 3 skrzydłowa,    sunku

oszklona z kluczem, dołem z 4 szufladami na rysunki, każda z półkami

. 99-60 K; b) 1 szafa 195 X 1*2 X 0 5 m 85 K.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

49

10. Szafy świerkowe dwuskrzydłowe z kluczem, polituro-wane, na książki, a mianowicie:

a)    1 szafa 1*98 X 1'4 X 0*5 m do sali konferencyjnej z 5 pół-

60 K;

b)    1 szafa 1*93 X 116 X X 0 5 m z 4 półkami, zresztą jak pod a)

kami

57 K;

c) 3 szafy 22 X 1‘6 X 6 45 m do sali bibliotecznej profesorów z 6 półkami, po .... 64 K.

11. Szafa świerkowa 18 X 1 X 6*5 m z 4 półkami, dwuskrzydłowa, na dębowo olakierowana do kabinetu fizykalnego na książki,

50 K.

z kluczem

12.    Szafa dębowa, dwuskrzydłowa z kluczem, miernie ozdobna, zwykłej wielkości, zupełnie naturalna, niczem niezapuszczona do kancelarji dyrektora

13.    Szaf 8 dębowych (4 do kabinetu przyrodniczego i 4 do kabinetu fizykalnego), każda z nich zewnątrz politurowana, wewnątrz na biało olakierowana; w części dolnej o rozmiarach 16 X X 1*02 X 6 83 m ma dwoje drzwi z zasuwami i kluczami i jedną półkę po środku; w części zaś górnej o rozmiarach 15 X 1*32 X X 0-6 m jest oszklona, z 2 oszklonemi przesuwalnemi skrzydłami, i z półkami, dającemi się zakładać w różnej wysokości zapomocą listew zazębionych; za robotę i materjał po . . .

14.    Szafa do kabinetu przyrodniczego z drzewa świerkowego o rozmiarach 2 X 1'4 X 6*5 m, dwuskrzydłowa z kluczem, z 4 półkami, olakierowana na dębowo

15.    Biurko do kancelarji dyrektora, dębowe 2X6*85m, zaopatrzone z 3 stron barjerką sięgającą aż do spodu, złożoną ze słupków i prętów, z 5 szufladami z kluczami, wyłożone suknem zielonem

116 K.

. . 116 K.

60 K.

170 K.

16.    Biurka 2 (1 do kabinetu przyrodniczego, 1 do fizykalnego) dębowe 14 X 6'8 m, naturalne, z 3 szufladami górnemi i 2 szufladami u skrzydeł, z barjerką w około po

17.    Etażerka do kancelarji dyrektora dębowa 1*2 X X 0-9 X 6*5 m> złożona z toczonych słupków i prętów poziomych, z 4 półkami, politurowana

170 K.

36 K.

18. Stoły świerkowe politurowane, a mianowicie: a) 1 stół do sali konferencyjnej

b) 1 duży 3 X 1 m do biblio-zwykłych rozmiarów z 2 szuf- teki profesorów z 4 szufladami ladami i kluczami . . . 41 K; wąskiemi i kluczami . . 60 K.

b) 1 stół 2 5 X 1 X 0’8 m z 2 szufladami i kluczami do 30 K; kabinetu przyrodniczego . 40 K.

19. Stoły świerkowe olakierowane na dębowo, a mianowicie:

a) 1 stół 2*5 X0-75 m do biblioteki uczniów z 2 szufladami i kluczami

20.    Stół doświadczalny świerkowy 3 X 1 X 0'8 m z 5 cm grubą stolnicą dębową, obudowany aż do dołu z przodu i z boków na otoczyny i wnęki, z podwójnem zapokostowaniem stolnicy i olakierowaniem fladrowein boków; w wyciętym otworze w stolnicy należy osadzić miednicę porcelanową z syfonowem zamknięciem i łańcuszkiem do podnoszenia syfonu, a od strony tablicy należy urządzić dwie szafki: jedną na naczynie kamienne pod miednicę, drugą na narzędzia przedzieloną półkami; dno obudowania stołu ma być na całą długość stołu także dębowe i spoczywać na nóżkach toczonych; wreszcie pod samą stolnicą ma znajdować się szuflada na klucz zamykana. Za kompletne urządzenie i wyposażenie 190 K.

21.    Fotel dla dyrektora ozdobniejszy z drzewa świerkowego

52 K.

politurowany.................

22.    Półki z drzewa świerkowego, a mianowicie:

a)    1 półka 2*2 X 1*3 X0'5m    z przedziałką wzdłuż wysokości,

na czasopisma do biblioteki pro-    zewnątrz na dębowo olakiero-

fesorów, politurowana . . 28 K;    wana i z listewkami, aby książki

b)    4 półki 2-35 X 1*7 X 0*32 m    nie wypadały po . . . . 34 K.

na książki do biblioteki uczniów

9 K.

23.    Schodki 2 przenośne z drzewa świerkowego, każde o 3 stopniach ze stojakiem jako porączką, olakierowane na dębowo, do szaf bibliotecznych po

9 K.

24.    Barjera do biblioteki uczniów przed stołem z dwu stron przymocowana do podłogi, z drzwiczkami z jednej strony do otwierania, z balaskami toczonemi, całość z drzewa miękkiego olakiero-wana na dębowo, 8 m długa, od 1 m po

56 K.

25.    Gablotek 8 na minerały, każda z drzewa świerkowego w dolnej swej części wykonana jako zwykły stolik 1*1 X 0*68 X X 0 83 m z nogami wiązanemi, górna zaś część jest właściwą gablotką 1 X 0 61 X 0 63 my z wiekiem nachylonem, oszklonem, ot-wieralnem na szarnierach i z półeczkami na minerały ; całość olakiero-wana olejną farbą na dębowe po

26.    Małe 2 gablotki do klas, wykonane i wyposażone w sposób wyżej pod poz. 25. opisany po

27.    Okienice 8 zaciemniające do sali fizyki z drzewa świerkowego, składane z 4 części na zawiaskach szarnierowych z obu stron matoWoczarno olakierowane, dłutowane, z ramą, z komplet-nem okuciem i wyrobieniem otworu w jednej okienicy z zasuwką, do wpuszczania światła słonecznego do analizy spektralnej po 78 K.

28.    Ołtarz do auli artystycznie wykonany w stylu barokowym cały z drzewa dębowego, z pozostawieniem naturalnej jego barwy i tylko z opokostowaniem i miejscowem ozłoceniem, złożony z części dolnej czyli menzy o postaci skrzyni 2 m długiej, 0 9 m szerokiej, 1 m wysokiej i z części górnej będącej właściwym ołtarzykiem składanym. W szczególności należy w silnej 5 cm grubej płycie dębowej menzę nakrywającej wyżłobić gniazdo do osadzenia płyty marmurowej na relikwie, samą menzę podzielić na pola z pozostawieniem miejsca do osadzenia materji haftowanej i z obu stron urządzić kryte szafki na przybory kapłańskie*, właściwy zaś, część górną stanowiący ołtarzyk zaopatrzyć dwoma zamykalnemi skrzydłami i pięknie rzeźbionem tabernaculum, wykończyć ozdobnie ze złoceniami i osadzić nad menzą.

Całość zresztą wykonać artystycznie ściśle według danego rysunku, dodać nadto zwykłe stopnie ołtarzowe z drzewa dębowego od stron dostępnych i ustawić statycznie w miejscu do tego wyznaczonem. Za kompletną robotę z wyposażeniem i materjałem . . . 1070 K.

24 K.

29.    Stoliczek dębowy obok ołtarza zgrabnie i ozdobnie wykonany

188 K.

30.    Katedra do egzort, stoliczek dębowy z pulpitem, lawatorjum i kanapka z drzewa dębowego w ozdobnem wykonaniu

90 K.

31.    Stal 10 do auli dwusiedzeniowych z drzewa dębowego pozostawionego z naturalną swą barwą, ozdobnie wykonanych dla profesorów po

32.    Ławek szkolnych 84 dwusiedzeniowych z drzewa świerkowego na dębowych podwalinkach z pultem nachylonym, zaopatrzonym wyżłobieniami na pióra i kałamarz, oraz półką na książki, z siedzeniem wyżłobionem, dostarczyć, a mianowicie:

11*50 K; c) 120 ławek, każda 1*34 m długa, kategorji C, rysunek 1 12 K.

a)    84 ławek, każda długa po 1*22 m kategorji A, rysunek 1

po

.........11*20 K;

b)    85 ławek, każda 1*28 m po długa, kategorji B, rysunek 1

83. Zamiast ławek dwusiedzeniowych, poszczególnionych pod poz. 32. a, b, cy będą ewentualnie zamówione ławki, jak pod poz. 32. opisano, ale więeejsiedzeniowe w sposób następujący:

a)    81 ławek czterosiedzenio- rysunek 1 po .... 15*80 K;

wych, każda długa 2*6 m, kategorji C, rysunek 1 po .20 K;

c) 12 ławek dwusiedzenio-

wych, każda 1*34 m długa, ka-

b)    84 ławek trójsiędzeniowych, tegorji C, rysunek 1 po 11*70 K. każda 1*95 m długa, kategorji C,

34.    Stołów rysunkowych 15 z drzewa świerkowego 2*5 m długich, 0*72 m szerokich, każdy z 3 szufladami z zamkami i kluczykami, z 3 ramami do odejmowania z najwyższem polem zamykalnem na szarnierach i ze stosownemi zapadkami do zawieszania modeli, — na nogach dębowych u dołu listwami wiązanych, i z olakiero-waniem na dębowo; zresztą według rys. 3. dostarczyć, po 36 K.

35.    Stółków 45 do stołów tych z drzewa świerkowego na

nogach dębowych, o postaci w salach rysunkowych używanej wykonać, na dębowo olakierować i dostarczyć po.....5*80 K.

16*80 K.

36.    Pódnoży (gradusów) 19 pod katedry i tablice z 4cm grubych desek świerkowych, czysto ostruganych o rozmiarach 2*2 X X 1*75 X 0*25 m dostarczyć po

31 K.

37.    Tablic 7 o rozmiarach 1*8 X 1*4 m z drzewa olchowego poruszalnych w ramie z drzewa świerkowego do muru przytwierdzonej, według rys. 2. wykonać, czarno olakierować i dostarczyć po

50 K.

38.    Tablicę do sali fizyki z materjału jak pod poz. 37., ale podwójną w ten sposób wykonać, aby dolna dała się posuwać w górę z równoezesnem opadaniem górnej na dół, czarno olakierować i dostarczyć

39. Amfiteatralne urządzenie o wymiarze 42*98 w8 z drzewa dębowego, czysto ostruganego, na całą ~ szerokość sali fizyki ze stopniami 75 cm szerokimi, 10 cm wysokimi na silnem wiązaniu z belek i słupków sosnowych 15X15 cm wykonać, do-

starczyć i osadzić

Uwaga.

Nowy budynek gimnazjalny w Buczaczu wykończono w r. 1899. ; zaczem wszystkie ceny jednostkowe wyżej pod 1 do 39 włącznie poszczególnione, odnoszą się do okresu czasu od r. 1896 do 1902.

370 K.

40. Suma kosztów wszystkich sprzętów szkolnych i urządzeń, wyliczonych szczegółowo i liczbowo wyżej pod 1 do 39 włącznie wynosiła wj\ 1899

¹

Zob. poz. 755. i uwagę pod poz. 764. — ² Szpągami zowią listwy 5x8 do 6 X 8 cm, kaniasto wzdłuż wycięte i w poprzek dyli wsuwane w stosowne

²

wcięcie do 2 cm głębokie.

c) Roboty kowalskie i ślusarskie.

799.    Uwagi.

1.    Eobota kowalska obejmuje opracowanie żelaza z grubsza bez znacznego ogrzania go i bez użycia pilnika lub lutowania; należą tu wszelkie rodzaje kotwi, klamry, haki, gwoździe duże, silne okucia bram parkanowych grubszej roboty, kraty, łańcuchy itp.

2.    Wszelkie przedmioty roboty kowalskiej- obliczają i kupują według wagi.

3.    Opracowanie ściślejsze i czyste przedmiotów żelaznych z użyciem pilnika i lutowania zalicza się do roboty ślusarskiej; tu należą wszelkie okucia drzwi, okien, ozdobnie wykonane kraty, sprzęty, narzędzia itd.

4.    Przedmioty z żelaza lanego należą także tutaj.

5.    Co do okucia okien i drzwi należy każdą część składową dokładnie w kosztorysie poszczególnie, cenę zaś obliczać w ten sposób, by prócz sumy cen poszczególnych części składowych okucia obejmowała 30 do 40o/₀ na robotę ślusarską okuwania.

6.    Przedsiębiorca roboty ślusarskiej powinien dostarczyć na żądanie modeli, a na dostarczonych kluczach wybić numera drzwi. Kluczów lanych i okucia tak zwanego sklepowego należy wykluczyć z dostawy.

54 K.

800.    100kg kotwi do murów ze sztab żelaznych kutych 9X45, 14X44, 16X44, 18X47, 26X^5 lub 40X70 mm łącznie z uszami, przewłokami, łącznikami, śrubami itp.

Uwaga. Waga ogólna kotwi, potrzebnych do nowo zaprojektowanego budynku, oblicza się z dostateczną dokładnością za przyjęciem po 2*5 do 3 5% kotwi na lm² zabudowanej powierzchni każdego piętra, przeznaczonego do zakotwienia.¹

801. 100A# krat okiennych ze sztab żelaznych kutych

66 K.

15 X 15 do 25 X 25 mm nitowanych

Uwaga. Kraty ozdobne, artystycznie wykonane według nakreślonych wzorów, potrzeba w każdym danym razie osobno ugodzić i to od każdej kraty osobno lub od 1 kg wagi. Do przybliżonego obliczenia w kosztorysie niechaj służy następująca wskazówka : aj krata ozdobniejsza, o zwykłych liniach łukowych płaci się od 1 w²

po

bj krata ozdobiona figurami geometrycznemi od i m² po

802. 100kg klamer żelaznych kutych, zwor, łap lub trzpieni do połączenia kamieni ciosowych, płyt cokołowych itp,

22-50 do 45*- K ; . . . 45 do 75 K.

60 K.

¹ Zob. 12. uwagę pod poz 119., str. 385, i 6. uwagę pod poz. 140., str. 409. W rozdz. III. „Część Druga“.

803. 100A# śrub z głowicami i naśrubkami 75 do 90 K

Uwaga. Projektowany w kosztorysie teoretyczny ciężar śrub, względnie nitów, sprowadza się do obliczenia ciężaru równoważnej długości ich trzpienia, a mianowicie długości trzpienia między głowicą a naśrubkiem, względnie między obiema główkami nitu, zwiększonej :

a)    za naśrubek i głowicę postaci sześciobocznej o 7 krotność,

b) za naśrubek i głowicę postaci czworobocznej o 8 krotność,

cj za obie główki nitu o 4 krotność grubości trzpienia.

804. Gwoździe, a mianowicie-, a) 100 silnych gwoździ kutych krokiewnych:

a)    głowaczy 158 mm długich.......

* 132 „    „    .......

105 „    „    .......

b)    1000 gwoździ deskowych kutych: a) 97 mm długich, ważących razem 18-44 kg .

P) 75

T) 53 „

c)    1000 gwoździ maszynowych: a) 119 mm długich, ważących razem 22-40 Ä#

e)    1000 gontali:

a) 59 mm długich drutowycli Nr. 14 .

P) 58 „ r) 50 „

8)59 „

f)    1000 gwoździ sufitowych^

a) 39 mm długich kutych, ważących 2-24 kg . . . ■ P) 39 „

P)

T)

. 9 — K • 7-35 „

. 615 „

»    10-88 B

*    4-48 .

Nr. 20

Nr. 19

Nr. 18 Nr. 17 Nr. 15

Nr. 14

maszynowych Nr. 1 Nr. 3 .

maszynowych Nr. */₄    , . ,

10-80 K 8-70 „ 510 „

. . 11-40 K

. . 8-10 „

. . 5-25 _

. . 4-80 B . . 4 05 B

13-20 K 9— » 7 20 „ 7-20 B 4-35 „ 3— » 1-80 „

. 1-50 K

. 1-35 „

. 0-90 B

. 1-20 B

805.    Kilogram drutu żelaznego miękkiego wyżarzonego 1 mm grubego do trzcinowania sufitów . . .090 K.

45 do 54 K.

806.    100Ä# trawers żelaznych wałkowanych z dostawą na miejsce budowy we Lwowie¹

60 K.

807. 100kg żelaznych trawers nitowanych z dostawą na miejsce

808. Bramę wjazdową do budynku dwuskrzydłową kompletnie okuć, t. j. części składowe okucia dostarczyć i śrubami o główkach i naśrubkach wpuszczalnych przymocować, a mianowicie : 6 silnemi zawiasami pasowemi,' krzyżowemi lub kątowemi ze

67-50 K

stożkami po 1125 K.....

15-30 „ 2-70 „ 10-20 „

zamkiem silnym wpuszczonym z kluczem.........

z 2 mosiężnemi klamkami z 2 rozetami i ruchomemi tarczami mosiężnemi po 1*55 K . 3 30 „ 2 przyrządami do przytrzymywania skrzydeł bramy

. 4-20 „ „ 15-60 „

po 210 K /................

2 mosiężnemi panewkami u dołu po 7*80 K . górną długą i dolną krótką zasuwą wpuszczoną .... 15*— „

. . 133-80 K

razem

Gdy okucie ma być wyłącznie żelazne, to zamiast mosiężnych części składowych okucia należy policzyć:

4-50 K

1-80 „ 6-90 „

a)    parę klamek żelaznych po.......

b)    2 rozety żelazne zresztą j. w. po 0-90 K

c)    2 panewki żelazne dolne po 3*45 K . .

809. Drzwi wcliodowe główne, dwuskrzydłowe okuć kompletnie j. w., a mianowicie:

6 silnemi zawiasami pasowemi, krzyżowemi lub kątowemi

27 — K

po 4 o0 K ............. .

1710 „ 10-65 „ 2-40 „ 7-95 „ 2-40 „ 4-50 „

6 stożkami do tych zawias po 2 85 K

zamkiem wpuszczonym.......

z kluczem .............

z 2 mosiężnemi klamkami......

z 2 rozetami mosiężnemi . •    ....

3— „

zasuwą wpuszczoną górną, dłuższą . . dolną zasuwą wpuszczoną krótszą .. .

razem . . .75-— K

Z ob. Tablicę I, i II. w „Części trzeciej“, rodź. III.

Jeżeli okucie ma być wyłącznie żelazne, to w miejsce mosiężnych części składowych okucia wypadnie policzyć:

. 2-85 K

a)    za parę klamek żelaznych z robotą . .

1-40 „

b)    za parę rozet żelaznych po 0-70 K . .

810. Drzwi pokojowe dwuskrzydłowe kompletnie okuć: 6 francuskiemi zawiasami 16 cm długiemi, 19 mm grubemi

4-80 K

po 080 K......................

9-10 „ 2-70 „

zamkiem wpuszczonym z kluczem, z 2 mosiężnemi klamkami i rozetami...................

2 zasuwami wpuszczonemi........... . .

razem

do tego 30o/₀ za robotę okuwania około

■ó ia

razem okucie z materjałem . . . 21*60 K Jeżeli klamki i rolety mają być żelazne, potrąca się z powyższej ceny 2-25 K.

811. Drzwi pokojowe jednoskrzydłowe okuć:

3 francuskiemi zawiasami po 0 80 K zamkiem j. w. pod poz. 809. . . .

.2*40 K

9-10 „

do tego 30°/₀ za robotę okuwania około

•/. 11-50 K ♦ 3-50 „

razem kompletne okucie . . . 15-— K Jeżeli klamki i rozety są żelazne, to okucie wypada o 2*20 K taniej.' 812. Okno czteroskrzydłowe, podwójne, okuć:

32 kątownikami po 0 06 K.............

20 zawiasami francuskiemi 13 cm długiemi, 18 mm grubemi po 0*40 K...................

2 parami zasuw poruszanych zakrętką mosiężną, stosownie urządzoną po 4-80 K..............

2 zakrętkami mosiężnemi, języczkowemi po 0 35 K . . 0-70 „ 2 wpuszczonemi zastawkami wiatrowemi z mosiężnym guzikiem

1-92 K

8-00 „

9-60 „

2-15 „

do tego 30°/₀ za robotę okuwania około

22-37 K 6-63 „

razem za kompletne okucie . . . 29-00 K

0-96 K.

813. Kilogram haków ściennych 814>. 12 kotewek z czarnej blachy do krosem okien-

105 K.

nych

815. Zawiaska żelazna francuska 16 cm długa, 11 mm

816.    Zakrętka żelazna do wśrubowania w drzewo 0 0G K.

817.    Para zasuw:

1-65 K. 215 K.

a)    do okna, nasadzonych lub wpuszczonych

b)    do drzwi, tylko nasadzonych......

818.    Para haczków okiennych wiatrowych . . 040 „

1-90 K.

819.    Para zastawek okiennych dla skrzydeł, do wnętrza otwieralnycli z mosiężną główką

820.    Zakrętka okienna:

0-24 K 0-36 „ 0-30 „ 0-60 „

a)    żelazna korbkowa......

b)    mosiężna..........

d)

c)    półoliwka języczkowa żelazna mosiężna

821.    Para klamek do drzwi

1-20 „ 3-30 K.

a)    żelaznych.............

b)    mosiężnych.............

822. Zamek do drzwi pokojowych: a) wpuszczony z 2 żelaznemi klamkami i 2 rozetami . .    6 90 K

5-40 „

b)    nasadzony skrzynkowy zresztą j. w.

c)    zasuwowy bez klamek z kluczem do drzwi wychodkowych 1*35 „

d)    zapadowy bez zasuwy i klucza, z żelaznemi klamkami 2 30 „

e)    zapadowy rolkowy z mosiężnemi guzikami

8-40 „

823.    Rozeta z ruchomą tarczą do zamku drzwi pokojowych :

0-30 K

a)    żelazna

0*60 „

b)    mosiężna

824.    Klucz do zamku drzwi pokojowych . . . 1*50 „

1 35 K.

825.    Kilogram zawias pasowych, krzyżowych lub kątowych ze stożkami.........

826.    Zawiaska szarnierowa żelazna:

0-40 K 0-45 * 0-60 „ 1-20 „

a) «53 mm długa...........

V 68    „    .......... .

c)    79    „    ...........

827.    Kłódka zwyczajna z kluczem

828.    100 kg drzwi jedno lub dwuskrzydłowych, z blachy żelaznej 2 mm grubej, ze sztabami krawężnemi i przekątnemi 6 X 25 do 10 X 30 mm z zawiasami pasowemi ze stożkami, z jednym zamkiem nasadzonym lub z dwoma, z kluczem, 2 klamkami żelaznemi i z zasuwami w miarę potrzeby¹ . . . .405 do 120 K.

829.    100% okieniey z blachy żelaznej 2mm grubej, ze sztabami przekątnemi 6 X 25 mm i krawężnemi 8 X 30 mm jedno lub więcej skrzydłowej, w ramie silnej z żelaza wałkowanego kątowego 8 mm grubego, z łapami 30 cm długiemi do wpuszczenia w mur, z zawiasami pasowemi ze stożkami, tudzież z zawiasami szarnierowemi dla połączenia skrzydeł okieniey ze sobą, z zasuwami, z ryglem poziomym 10 X 30 mm na całą szerokość okieniey długim, ze stosownymi skoblami i kłódką¹ .... 105 do 120 K.

830.    100% zbiornika na wodę z żelaznej blachy kutej, grubej 3 mm na ściany i nakrywę a 6 mm na dno, nitowanej z usztywnieniem żelazem kątowem, z powłoką lakiem asfaltowym, dostawą na miejsce, montowaniem i ustawieniem ....

Uwaga. Metr kwadr, takiego zbiornika waży około 42-5 kg.

831.    Metr kwadr, tacy pod zbiornik na wodę z desek sosnowych 4 cm grubych, obitych blachą żelazną pocynkowaną

22 K.

832.100%ram z żełaza wałkowanego kątowego do drzwi lub okienic żelaznych j. w., łącznie z łapami 30 cm długiemi, do ram przynitowanemi

Uwaga. Metr kwadr, wyżej opisanych drzwi lub okienic żelaznych, bez ram, waży około 28 lub 42 do 55 kg zależnie od grubości blachy, sztab i rodzaju okucia. Waga 1 m² drzwi żelaznych z ramami jest większa o 20 kg; metr kwadr, bramy żelaznej waży około 75 kg.

833.    100kg poręczy żelaznych do ganków ze sztab pionowych 15 X 15 mm, przynitowanych do górnej i dolnej sztaby poziomej 10 X 30 mm łącznie z podporami

Uwaga. Metr bież. żelaznych poręczy ze szczeblami pionowymi co 15 cm wzajemnie odległymi, im wysokimi, łącznie z podporami waży około 20kg.

834.    100% poręczy schodowych żelaznych kutych, ozdob-niejszych, łącznie z ustawieniem i z montowaniem³ . 90 do 150 K.

Uwaga. Metr bież. tych poręczy waży około 15 do 25kg.

835.    100 kg poręczy do schodów z żelaza lanego, ozdobnych, łącznie ze sztabami kutemi pod porączkę drewnianą dostarczyć, ustawić i zmontować:

a)    mniej ozdobnych...........

b)    więcej ozdobnych..........

U wagi.

1.    Metr bież. tych poręczy waży około 12 do 40 kg.

2.    Metr bież. porączki dębowej, czysto według danego przekroju ostruganej i za-pokostowanej kosztuje

130 K.

Nr. 18

90 K.

66 K.

. ... 105 K. 105 do 180 K.

8 K.

Zob. uwagę pod poz. 832,

² Zob. uwagę 2. pod poz. 835.

836. 100sztachet żelaznych kutych, których Im waży 60 do 70 kg, ozdobnie według rÿsunku danego wykonać, dostawić, zmontować i osadzić na podmurowaniu

120 K.

13*50 K.

837. Metr bież. ogrodzenia siatkowego 1*8.w wysokiego z drutu 4*2 mm grubego o oczkach 80 mm, w ramie z prętów żelaznych 15 mm grubych, z podporami tak samo grubemi w odstępach co 2 m, ze słupami żelaznymi lanymi co 4m wzajemnie odległymi, z dostawą, ustawieniem, osadzeniem w kamieniu i olakie-rowaniem

838.    Brama wjazdowa do siatkowego ogrodzenia 1'8X l'8w w świetle, dwuskrzydłowa, z olakierowaniem, kom-pletnem okuciem, dostawą i ustawieniem:

160 K 350 „

a)    zwykła................

b)    ozdobnie według danego rysunku wykonana

54 K.

839.    100kg rur wychodkowych żelaznych lanych, wewnątrz i zewnątrz na gorąco osmołowanych, bez różnicy grubości ścian, z fabryki Cieszyńskiej dostarczyć na miejsce budowy, łącznie z ramiennikami i lejami przeciętnie²

Uwaga: 100Jcg słupów z głowicami mniej lub więcej ozdobnych są prawie w tej samej cenie co rury.

840.    100kg rur wychodkowych lub pisoarowych z żelaza lanego, wewnątrz emaliowanych, wymaga dodatku do ceny pod poz. 839 wykazanej :

15 — K 22*50 „

a) za emailowanie szare lub szaro zielone

h) za emailowanie białe........

170 K.

841.    100kg łańcucha żelaznego bez względu na wielkość ogniw i długości

842.    Uwagi.

1.    Kur wychodkowych nie emailuje się, tylko rury pisoarowe, leje i klosety wewnątrz; muszle pisoarowe i wylewowe powinny być wewnątrz i zewnątrz emaliowane.

2.    Na koszta montowania i przymocowania rur wychodkowych przyjmuje się 5% ich całkowitego ciężaru.

3.    Fabryki wytwarzają rufy pisoarowe i wychodkowe z żelaza lanego, grubościenne 8 do 10 mm i cienkościenne 5 do 6*5mm wraz z ich częściami składowemi, jak następuje:

Rodzaj rur

Średnica rury w świetle

Rura częściowa i m długa

ramienna

aS__

$ jedno-|vdwu- | trój-

Łącznik zwykły lub przejściowy

o średnicy

Lej

Ph

siedzeniowa

górnej | dolnej

waży

Część podkładowa lub podstawowa

waży leg

mm

waży leg

Rury grubościenne ze ściankami 8 do 10 mm grubemi

O    lO    O    lO    o

O    <M    »O    t-    O

■tH    th    rH    rH    (M

225

250

300

350

450

tfk w w to GD    tO 05 O tO

O co ^ O    co

CO CO ^ vO    vO

05    en tt>. ca

^ GO to 05 CO

46

54

60

66    175

72{

200

200

225

Ci

O'

CO

co

-1

79< 225

225

H    CO O

CO t- 00 O

rH

05 (M ^ CO CO CO 05 o

rH

t- O Ol co

t- 05 O rH

r—i rH

H-* I-* t-* H-1    it—*■ I—^ I—ł—I—,    .

O'O'O'O'C'tOOtOOO 000000*0 C'OO

I I |'050rHrH<MCOvOCOGOl—

T—I H t-H y—i rH rH ł—I 1-H Ol

vO iC>    \ O    vO

co co co co    co

i_i

^ to O -1

vO

CO

CO CO CO CO

GO O <x> O H CM (M CO

Rury cienkościenne ze ściankami 5 do 6’5 mm grubemi

100

125

150

175

200

225

250

14

18

22

26

34

42

21

25

29

34

41

49

50    58

25

25

37    48

25

41    52    175    100    9    25

48    55<

200 100    10

66    75<

250    150    15

250    175    17

J25

25

10

12

15

18

4.    Do wychodków używa się rur o średnicy w świetle najmniej 150 mm, a do pisoarów najmniej 100 mm. Rury spadowe wychodkowe bez spłókiwania wodą powinny wynosić najmniej 20 cm, a ze spłókiwaniem najmniej 13 cm w średnicy, z grubością ścianki najmniej 5 mm w obu razach ; wykonują także klosety z rurami 10 cm średnicy, do których wszakże nie należy więcej wpuszczać, niż jedno siedzenie z każdego piętra, gdyż i tak łatwo ulegają zatkaniu. Lej bez spłókiwania wodnego nie powinien mieć mniejszego nachylenia, niż 30°. Kloaka betonowa musi mieć ściany najmniej 30 cm grube.

5.    W zamówieniu rur wystosowanem do fabryki trzeba wyraźnie oznaczyć: średnicę rur w świetle, grubość ich ścian, czy powinny być w stanie naturalnym lub osmołowane na gorąco wewnątrz i zewnątrz, lub czy wreszcie wewnątrz emaliowane; nadto żąda fabryka dokładnego i zrozumiałego planu wychodków z rzutami poziomymi i z przekrojami, w które należy wpisać potrzebne rozmiary, z uwidocznieniem rury wychodkowej, siedzeń, rury pi-soarowej itp.

843. Klosety o wodnem zamknięciu.

A. Zwykle, obejmujące:

a)    Kloset o wodnem zamknięciu, łącznie z kiszką kauczukową,

39 K

z klapą, dźwignią i przeciwwagą, biało emaliowany, z fabryki na miejce budowy dostarczyć ................

b)    Zbiornik na wodę z blachy cynkowej Nr. 14 długi 0-8 do 1*0 m, wysoki 1 m, szeroki 13 do 15 cm, z sitkiem . . . 18 „

c)    Siedzenie z desek dębowych 2 do 3 cm grubych, czysto ostruganych, 0-50 m wysokie, z okładzinami na otoczny i wnęki, 1 m wysokiemi w tyle siedzenia dla zamaskowania zbiornika, i z obu stron siedzenia, — wszystko łącznie z opo-kostowaniem i przj^mocowaniem

razem urządzenie kloset u j. w. . . . 90 K

B. Kloset pomysłu Herrryka Bogdanowicza majstra blacharskiego we Lwowie zupełnie odmienny od klosetów poprzednio opisanych, polega głównie na tern, że pod deską siedzeniową, w około leja wychodkowego (gajncy) znajduje się zbiornik z silnej blachy żelaznej pocynkowanej na wodę, która wtłaczana za-pomocą pompki miedzianej, stosownie umieszczonej, spłókuje silnym prądem misę klosetową.

Kloset zaleca się tern, że jest w sposób prosty a silnie skonstruowany, że z powodu umieszczenia zbiornika pod siedzeniem

potrzebuje mniej miejsca, że można go wszędzie ustawić (nawet w pokoju) i że jest dogodniejszy w użyciu.

Kloset powyższy, kompletnie zmontowany, ze zbiornikiem z po-cynkowanej blachy żelaznej Nr. 18 znitowanym, wewnątrz z cylindrem blaszanym hermetycznym wokoło leja, przykrytym pokrywą żelazną laną, z talerzykiem miedzianym pod misą, z misą żelazną wewnątrz i zewnątrz emailowauą i z pompką miedzianą o żelaznej dźwigni kosztuje.......................

Siedzenie wychodkowe z drzewa miękkiego z lamperją w około łącznie z olakierowaniem............

90 K

30 „

razem . . . 120 K

Za misę porcelanową dolicza się do ceny powyższej . . . 6 K.

Za wszelkie dźwignie z walcowanej miedzi . .

Za siedzenie i lamperję z drzewa olchowego, wraz z poli-turowanięm...........

Za skrzynkę ochronną od mrozu

844.    Muszla pisoarowa z żelaza lanego wewnątrz i zewnątrz emailowana, z dostawą na miejsce i osadzeniem 30 K.

845.    Zamknięcie kanałowe wodne z żelaza lanego wewnątrz emaliowane, z kratą około 30 cm w kwadrat, z dostawą na miejsce budowy

846.    Kilogram płyt lanych żelaznych do kuchni angielskiej, ze sztabami i z montowaniem

Uwaga. Płyty do kuchni małej 70 X 70cw ważą około 24 leg, do kuchni średniej 80 X 80 cm około 28 leg, do kuchni większej około 35 leg.

847.    Kuszt do kuchni lub do pieca, około 3 kg ważący, żelazny po 0*40 K

848.    Bratrura z silnej blachy czarnej, z drzwiczkami czysto opiłowanemi, średniej wielkości, ważąca około 8 kg . . . . 11 K.

849.    Kociołek kuchenny na wodę, z pipą mosiężną:

a)    z silnej czarnej blachy, w wadze około 7 kg po 1-95 K = 13-65 K;

b)    żelazny lany, wewnątrz emailowany

c)    miedziany, wewnątrz pobielany, w wadze około 8 kg po

38-40 K.

4-80 K

15 K.

12 K.

6 K.

18 do 30 K.

36 K.

MO K.

30 do 36 K;

850.    Pochwa kociołka kuchennego z czarnej blachy żelaznej, ważąca około 5 kg po 1*80 K . .

851.    Opaska krawędzi kuchni:

a)    blaszana żelazna z 2 lub 3 stron kuchni

b)    żelazna kuta, czysto opiłowana do dwu stron kuchni w wadze

12 K.

9 K.

7-50 K;

około 10 kg po 120 K

852.    Kapa z blachy żelaznej nad kuchnią, ważąca około 20 do 25 kg z przymocowaniem, dodaniem haków itp. po 1-20 K

853.    Drzwiczki z silnej blachy żelaznej czysto opiło-wane, w ramie z łapkami:

a)    do paleniska kuchennego średnio wielkie

b)    do popielnika kuchennego małe ....

854.    Drzwiczki 21X^2 cm w świetle, kominowe do wyciorów, podwójne, szczelne, z silnej blachy żelaznej, z ramą, z łapkami, i kluczem zegarowym

855.    Metr bież. rury dymowej z silnej czarnej blachy z kolanami i w miarę potrzeby z zasuwą:

a) 10 cm średnicy

y 13 „

856.    Wiązka łopat żelaznych, ważąca 4*48kg, zawierająca:

a)    4 łopaty po 1*45 K

b)    5 łopat „ 0*95 „

c)    6    „

857.    Kilof czyli dziobak hartowany (utwardniony):

a) dwustronny, ważący 2 24 do 2 80 kg po 0 90 K, 2 00 do 2*50 K

b)    jednostronny, „    1*40 „ 1*68 „ „ 0-90 „ 1-25 „ 1-50 n

858.    Piła do drzewa, oprawna:

a)    P0 m długa............

b)    0*8 „    „    ............

c)    0’47 „    „ ręczna.........

859.    Pilnik angielski, 118 mm długi

860.    Świder stalowy:

a) 26 mm średnicy...........

V 20 „    „    ...........

o) 13 „ n . ...........

d)    do gwoździ, mały.........

24 do 80 K.

. . . . 4-50 K; 1-50 do 8 — „

7*50 do 12 K.

3-60 K 4*50 „

5*80 K

» 1-10 „

4-75 „ 6-60 r

. 4-50 K . 3-00 „

. 2 25 „

. 0-60.K

2-55 K P65„ 0-90 „ 015 „

861. Dłuto stalowe:

a)    40 mm szerokie . .

V 7 „

150 K

1-20 „

0*90

0*75

• 0-60 „ . 0*50 „

862.    Siekiera stalowa hartpwana (utwardnionaj . 3-60 K

siekierka ręczna.........

863.    Ostrze do struga (hybla)

864.    Nóż do darni......

865.    Obcęgi duże.....

866.    Kielnia murarska . *.

867.    Młotek murarski ...

868.    Kilogram łańcucha . .

869.    Przymykadło do drzwi pneumatyczne, samoczynne, patentowane, składające się ze szkatułki sprężynowej, z dźwigni, ze sztaby łączącej drzwi z przymykadłem, z rury pneumatycznej niklowanej z tłokiem, stosownie urządzonej i przymocowanej wraz ze szkatułką sprężynową i rurą pneumatyczną do oprawy lub opaski drzwi ponad drzwiami;

a) Nr. 0*do ciężkich drzwi:

a)    zwykłe ..............

ß) z rurą niklowaną . .........

b)    Nr. I. do dużych drzwi wchodowych:

a) zwykłe..............

ß) z rurą niklowaną..........

c)    Nr. II. do średnich drzwi:

a) zwykłe..............

ß) z rurą niklowaną.........

d)    Nr. III. do drzwi pokojowych:

a) zwykłe..............

ß) z rurą niklowaną........ .

. 2-70 „

. 0*90 K

1-35 K 3 00 K 110 K 1-50 K 1-80 K

60 K

57 K

52-50 K

57‘- „

48-— K 52-50 „

d) Roboty szklarskie.

870. Uwagi.

1.    Roboty szklarskie oblicza się według powierzchni zaszklonej w świetle, bez potrącenia ram; jedynie u ścianek zaszklonych od-przeciągowych potrąca się zewnętrzne fryzy, a zaszklenia otworów łukowych liczy się według powierzchni opisanego prostokąta.

Oszklenie okien liczy się w świetle krosen, względnie w świetle oprawy.

2.    Do zaszklenia używa się szkła czystego białego bez skaz i rysów 2 mm grubego, oznaczonego w handlu przez ⁴/₄, — albo 3 mm grubego, oznaczonego w handlu przez ⁶/₄, — albo też 4 mm grubego, oznaczonego przez ⁸/₄, tak zwanego podwójnego.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Nadto, do zaszklenia świetlni stropowych, dachowych, oraz leżących okien dachowych używa się szkła 5 do 13 mm grubego ; wreszcie do posadzek w przejazdach używają płyt małych, 20 do 2Qmm grubych, przepuszczających światło do piwnic.

3.    W kosztorysie trzeba oznaczyć dokładnie rodzaj szkła, jego grubość itp.

Odróżniamy szkło proste zielone, białe czyste, szkło solinowe 2 do 3 mm grube, odznaczające się białością i czystością i szkło zwierciadlane; każde zaś z tych rodzajów szkła może być matowe, mleczne, łuskowe lub prążkowane.

4.    Za wszelkie stłuczenia szyb podczas oszklenia odpowiada szklarz; do niego należy też kitowanie i dodanie gwoździków, przycięcie szkła, dostarczenie ołowiu itp.

5.    Kit szklarski składa się z 3 części kredy, z 3 części bieli ołowiu sproszkowanej, z 5 części pokostu i z */₁₅ części gładzi srebra.

Kit do zaszklenia w ramach żelaznych nie powinien zawierać bieli ołowiu, tylko samą kredę z pokostem, zmieszanym z minium, umożliwiającem lepsze przylgnięcie kitu do żelaza.

2*70 K.

871.    Metr kwadr, zaszklenia szkłem zwykłem lichszej jakości z dodaniem kitu itd

3-60 K.

872.    Metr kwadr, oszklenia szkłem białem czystem, 2mm grubem ⁴/₄, w wymiarze z sumą długości i szerokości szyb do 125 cm, z dodaniem kitu itd

873.    Metr kwadr, oszklenia j. w., ale z sumą długości i szerokości szyb do lobem z dodaniem kitu itd. . . . 390 K.

8-40 K.

874.    Metr kwadr, oszklenia szkłem 3mm grubem ⁶/₄, czystem, białem, z sumą długości i szerokóści szyb do 205 cm, z dodaniem kitu itd

13-20 K.

875.    Metr kwadr, oszklenia szkłem ⁸/₄, t. z. podwójnem 4 mm grubem, z dodaniem kitu itd

22-50 K.

876.    Metr kwadr, zaszklenia szkłem łanem, prążkowane m b'bmm grubem, z dodaniem kitu itd

0-90 K.

877.    Metr,kwadr, samej roboty oszklenia, bez szkła, ale z dodauiem kitu itd

878.    Metr kwadr, oszklenia szkłem drucianem 5 do 25mm grubem:

a) jasnem ... 14 do 64 K ; | b) półmatowem . 16 do 70 K.

0-75 K.

879.    Metr kwadr, odczyszczenia okien ze starego kitu i wy ki to wania na nowo

830*. Metr kwadr, szkła czystego białego z sumą długości i szerokości szyb do 125cm

2*70 K.

3*00 K.

881.    Metr kwadr, szkła j. w., ale z sumą długości i szerokości szyb do 155 mm

45 K.

882.    Metr kwadr, szkła lanego, nieszlifowanego, 11 mm grubego

883.    Metr kwadr, szkła j. w., ale 20mm grubego . 72 K.

12 K.

884.    Metr kwadr, szkła łuskowego

12 K.

885.    Metr kwadr, szkła matowego

886.    Kilogram kitu złożonego w równej części z kredy i bieli ołowiu z domieszką pokostu lnianego i Vis gładzi srebra 0-60 K.

24 do 36 K.

887.    Metr kAvadr. oszklenia w ołowiu przezroczystem szkłem solinoAvem, trójbarwnem lub katedralnem, według AvzorÔAV prostych, bez obwódek (bordury)

39 do 90 K.

888.    Metr kwadr, oszklenia j. w., ale według wzorów ozdobniej szych i z obwódkami

889.    Metr kwadr, oszklenia kółkami szklanemi 45do75K.

890.    Metr kwadr, oszklenia kółkami szklanemi lub szkłem katedralnem, z obAYÓdkami barAvnemi . 54 do 90 K-

9 do 225 K.

891.    Zaszklenie szkłem z barwnymi obrazami, jakoto z herbami, figurami, emblemami itp., od całego obrazu jednego

45 do 60 K.

892.    Metr k\A⁷adr. oszklenia okien kościelnych av ołowiu z barwną obAYÓdką . . .

893.    Metr    kwadr, oszklenia szkłem Avzorzysto

barwnem

75 do 185 K.

894.    Zaszklenie szkłem barwnem wzorzysto z po-szczególnemi postaciami (witraże) od 1 m² . . 180 do 800 K.

240 do 750 K.

895.    Zaszklenie szkłem bogato architektonicznymi obrazami przyozdobionem od lm²

e) Roboty lakiernicze, bronzownicze i pozłotnicze.

896.    UAvagi.

1.    Powlekanie drzewa, kamienia, żelaza itp. farbami olejnemi lub lakowemi należy do robót lakierniczych, które olicza się o ilć możności Avedhig powierzchni rzeczywiście Avykonanej.

2.    Obustronne lakierowanie okien lub krat liczy się jako jednorazowa poAYierzchnia światła okiennego w oprawie; oprawa i deska okienna liczy się osobno ; u drzwi liczy się podwójna powierzchnia światła drzwi, a oprawa i opaska osobno. U żaluzyj liczy się 1*33

powierzchni jednostronnej w świetle, zaś u sztachet ze słupkami, przewiązkami, szczeblami i opierzeniem cokołowem, 1*5 do 2-krotnej powierzchni jednostronnej.

Pokostów należy używać tylko roślinnych; okucia drzwi i okien nie wolno lakierować.

0-90 K.

897.    Metr kwadr, zapuszczenia struganego drzewa dębowego dwukrotnie olejem lnianym, z jednorazowem opokostowaniem lnianem, po poprzedniem wykitowaniu rys i pęknięć i wygładzeniu powierzchni drzewa ¹

Uwaga. Pokost otrzymuje się z mieszaniny 56 czyli 23688? oleju lnianego i 3-36 kg ordynarnego tlenku ołowiu (gładź ołowiu), 3 do 4 godziny gotowanej, która daje 54-04 czyli 225*6? pokostu. Dodane minium² zabarwia pokost na czerwono; biel ołowiowa, zamiast gładzi ołowiu zmieszana z olejem lnianym, tworzy pokost przezroczysty po wygotowaniu.

1-20 K.

898.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania drzewa struganego na biało lub perłowo olejną farbą pokostową na olejnem zagruntowaniu, łącznie z poprzedniem wykitowaniem rys i pęknięć i wygładzeniem¹

1*35 K.

899.    Metr kwadr, olakierowania j. w., ale z jednorazowem pokostowaniem olejnem

1-20 K.

900.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania drzewa ostruganego olejną farbą pokostową, dębową, na olejnym podkładzie czyli zagruntowaniu

Uwaga.

1.    Olejna farba dębowa otrzymuje się;

i część bieli ołowiu z ¹/₅ częścią pokostu utrzeć, a następnie rozpuścić z ¹/₅ częścią

pokostu lnianego, — lub z ¹/₅ częścią terpentyny (ta ostatnia do drugiej powłoki, i to tylko wewnątrz budynku); — wreszcie do tak rozcieńczonej masy dodaje się Va części okru złotawego i ¹/₅ część umbry. Domieszawszy — zamiast okru i umbry — V30 część kinrusu, otrzymuje się barwę niebieskawo szarą.

Jednym kilogramem tej farby można powlec 10 m² powierzchni drzewa.

2.    Celem spowodowania szybkiego wyschnięcia powłoki olejnej, dodaje się do farby t. zw. sÿkatywu, który się składa z 2 części gipsu palonego, z 2 części palonej umbry, z 2 części minjum³ i z 2 części gładzi srebrnej, łącznie wymię-szanych z 7 częściami oleju lnianego lub z 16 częściami terpentyny i gotowanych powolnie przez 8 do 9 godzin (zob. „Część pierwsza“, rozdział XI., poddział 5, dj, str. 261.).

1-80 K.

901.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania drzewa ostruganego farbą olejną octową z fladrowaniem, na zagruntowaniu olejnem, z jednorazowem opokostowaniem, zresztą j. w.¹

¹ Zob. uwagę 2. pod poz. 900. — ² Zob. dopisek do uwagi 2. pod poz. 900. — ³ Minjum, tlenek ołowiu barwy jasno czerwonej, różni się od minji żelaznej, będącej tlenkiem żelaza barwy brunatno ezerwónej.

902.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania drzewa ostruganego, olejną farbą pokostową na czarno, z gruntowaniem olej nem¹

903.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania farbą klejową z gruntowaniem¹

1-20 K.

0-90 K.

904. Metr kwadr, podwójnego olakierowania żelaza olejną farbą pokostową na zagruntowaniu minio-w e m¹

1-35 K.

905.    Metr kwadr, podwójnego olakierowania żelaza szarą lub czarną farbą olejną pokostową, na olejnem zagruntowaniu ¹

906.    Metr kwadr, powłoki drzewa szkłem wodnem celem uogniotrwalenia i ochrony od zepsucia (n. p. drzewa wiązania dachowego), po poprzedniem nasyceniu rozczynem chlorku wapna, — za robotę i materjał

Uwagi.

1.    Szkło wodne potasowe składa się : z 30 części potasu, z 45 części sproszkowanego kwarcu i z 3 części proszku węgla drzewnego, razem stopionego ; po ostygnięciu sproszkowane, rozpuszcza się w ciepłej wodzie.

Domieszka 23 części (co do wagi) rozżarzonej sody zamiast potasu, daje szkło wodne sodowe, które rozpuszcza się w wodzie zupełnie ; jednak trzeba niem drzewo więcej razy powlekać.

Oba te gatunki szkła zmięszane w stosunku 2:3 razem, dają t. z. podwójne szkło wodne.

2.    Do 10 w² powłoki drzewa potrzeba 2 kg rozczynu chlorku wapna, 1*5 do 2 kg preparowanego stosownie proszku barytu, naturalnego koloru lub zabarwionego i 2 do 3 kg szkła wodnego. (Zob. w „Części pierwszej“, rozdz. VII., poddział 2., pod gj, str. 215.)

907.    Metr kwadr, powłoki fasad, murów lub kamieni szkłem wodnem

Uwaga. Do 10 m² powłoki muru potrzeba 4 do 5 kg szkła wodnego i 2 do 2’5Æ$r preparowanego tlenku cynku lub proszku barytu farbowanego.

908.    Metr kwadr, powłoki podwójnej zabarwionem szkłem wodnem potasowem lica murów lub kamieni porowatych

909.    Metr kwadr, żelaza dwukrotnie minją zagruntować i na srebrny, miedziany lub bronzowy połysk obronzować

Uwaga. Bronzowanie przedmiotów metalowych i niemetalowych wykonuje się w ten sposób, że na trzykrotną powłokę olejnemi farbami, niezupełnie jeszcze

1*20 K.

2-40 K.

4-50 K.

0-60 do 0-90 K.

4-50 K.

wyschłą, wciska się proszek bronzowy packą skórzaną lub pędzlem, i jeżeli przedmioty znajdują się zewnątrz budynku, powleka się jeszcze proszek ten lakiem kopalowym, co jednak nie dobrze wygląda. Lepiej zmieszać proszek bronzowy z szelakiem i sykatywem (zob. uwagę 2. pod poz. 900.) i tą mieszaniną lakierować.

910.    Metr kwadr, podwójnej powłoki przedmiotów metalowych łuskową farbą olejną lub lakową na zagruntowaniu wykonać, a mianowicie-,

1. zwykłą farbą olejną:

a)    żelazno szarą . . . 0*60 K

b)    srebrzysto szarą . 0 65 „

0-75 „

Uwaga. Łuskowa farba olejna albo lakowa patentu W. H. Lambrechta w Wiedniu jest w handlu w stanie już zarobionym do powlekania i daje powłokę trwałą, wytrzymałą, silnie przylegającą o pięknym połysku metalicznym, niełuszczącą się ani wskutek zginania, ani wskutek zmian metalu temperaturą wywołanych.

W stanie już zarobionym do powłoki kryje jeden kilogram farby olejnej lub lakowej ; żelazno szarej 10 ra³, srebrzysto szarej 16 m³, srebrnej 20 mz ; cena 1 kg wynosiła,

aj farby zwykłej : a) żelazno szarej

ß) srebrzysto szarej.....3*20 n

f) srebrnej

911.    Metr kwadr, prawdziwego złocenia gładkiej powierzchni drzewa, kamienia itp. wykonać, t. j. powierzchnie trzykrotnie olejną farbą olakierować, po wysuszeniu wygładzić, olejem klejowym powlec, po 12 godzinnem osuszeniu cienkie płatki z prawdziwego złota szerokim pędzlem nałożyć i wypolerować lub w matowym stanie pozostawić i

912.    Metr kwadr, półzłocenia gładkich powierzchni wykonać, j. w. opisano z tą różnicą, że zamiast płatków prawdziwego złota, nalepia się płatki srebrne i t. z. pokostem złotym powleka

•    913. Metr kwadr, złocenia t. z. metalicznego, jak pod

poz. 911. opisano z tą różnicą, że używa się płatków innych połączeń metalicznych

914>. Metr kwadr, posrebrzenia platynowymi płatkami, zresztą jak pod poz. 911. opisano . •

Uwagi.

1. Złocenie lub posrebrzanie powierzchni nierównych, oblicza się według powierzchni rzeczywiście wyzłoconej lub posrebrzonej, zwiększonej o 10 do 15%.

c) srebrną

1-80 K

6-50 „

2. farbą lakową:

a)    żelazno szarą . . . 0 85 K

b)    srebrzysto szarą . 0*95 „

c)    srebrną.....1*10 „

bj farby lakowej : a) żelazno szarej

ß) srebrzysto szarej.....4-20 „

f) srebrnej

3 -50 K

10 50 „

35 K.

23 40 K.

15-75 K.

45 K.

¹ Zob. uwagi pod poz. 914.

2.    Złocenie lub srebrzenie gzymsów oblicza się według powierzchni z sumy występu i wysokości gzymsu, przez 133 długości.

3.    Książeczka prawdziwej pozłótki, mająca 21 płatków 47 x 47 mm płaci się po 1-20 K; a zatem na lw² złocenia potrzeba 21-56 książeczek pozłótki.

0*45 K.

915.    Metr bież. linji 1 cm szerokiej prawdziwem złotem pozłocić, zresztą j. w.

0-95 K.

916.    Metr bież. listew o wklęsłym przekroju lub ram opółzłocić na 1 cm szerokości, zresztą j. w.

0-48 K.

917.    Metr bież. wałka na 1 cm szeroko opółzłocić, zresztą j. w.

¹

Zob. uwagę pod poz. 832.

²

Zob. poz. 840. i 842.

f) Roboty malarskie i tapeciarskie.

918. Uwagi.

1. Do robót malarskich należą wszelkie malowania ścian farbami wodnemi, z domieszką kleju, mleka, sera lub wapna.

2. Malowanie rozróżnia się: a) gładkie, b) patronowane jednym, dwoma lub trzema patronami, c) artystyczne z wolnej ręki.

Malowanie każdego rodzaju wewnątrz zabudowań musi otrzymać sufity w jaśniejszym tonie, jak ściany, ze względów budowniczo zdrowotnych.

3.    Malowanie gładkie i patronowanie ścian liczy się pospołu z sufitami według powierzchni rzeczywiście wykonanej, bez potrącenia drzwi i okien i bez względu na odmienne wykonanie sufitów z podziałem na pola z pasami, ozdobnemi rozetami, medalionami itp.

Malowanie wolnoręczne czyli artystyczne ścian i sufitów liczy się od pokoju według każdorazowej umowy.

4.    Malowanie farbami klejowemi składa się z oczyszczonej kredy, zmieszanej z wodą klejową lub z mlekiem i z farbą; przedtem jednak należy ściany zapuścić mydłem, rozpuszczonem we wodzie. (Zob. w „Części pierwszeju rozdz. XL, poddział 3., str. 258 i rozdz. XII., poddz. 2., str. 265.)

5.    Do robót tapeciarskie li należy wyklejenie ścian tapetami i zaopatrzenie okien ruletami. Tapety mogą być z papieru, ze skóry lub z jedwabiu sporządzone.

6.    Tapetowanie liczy się według ilości zwojów tapet zużytych lub według rzeczywiście otapetowanej powierzchni; cena zaś zawisła od materji tapet i ilości barw na nich odbitych.

919.    Metr kwadr, pomalowania ścian farbą klejową łącznie z podziałem sufitulinjami i pasami na symetryczne pola i z przyozdobieniem rozetami, medalionami itp.:

a)    za zagruntowanie ścian

b)    za gładkie pomalowanie jodnostajne z olinjowaniem . 0-20 „

c)    za każdy patron odmienny

920.    Metr kwadr, pomalowania ścian barwą jednostajną z nakropieniem i podziałem linjami na pola 0 36 K.

921.    Metr kwadr, pomalowania ścian najlepszemi farbami wykonać gładko, jednym, dwoma lub trzema patronami, wraz z zagruntowaniem i odpowiednio pomalowanym ozdobnym sufitem, podzielonym na pola z rozetami i obwódkami; za robotę i materjał

Uwaga. Aulę w lwowskiej Szkole politechnicznej (21*50m długa, 12*65m szeroka, 14*25 m wysoka), ze stropem kasetowym, bogato rzeźbami i rozetami wyposażonym, z gzymsami ściennymi silnie występującymi, z pilastrami, niżami, karjatydami itp., pomalowano artystycznie z wolnej ręki, a mianowicie : strop wielobarwny ze złoceniami, ściany z imitacją marmuru polirowanego w kilku odmianach. Za pomalowanie to przypadło od 1 mz łącznie z sufitem i z rusztowaniem po 8*70 K.

922.    Metr bież. linji dowolną farbą wyciągnąć . 0*06 K.

923.    Metr bież. lamperji 30 cm wysokiej żądaną barwą pomalować .

924.    Metr kwadr, pomalowania fasady na drabinach jednostajnie farbą klejową z gruntowaniem, w dwu tonach . 0'36 K.

925.    Metr kwadr, fasady farbą lapidonową profesora Hoffa pomalować na drabinach, łącznie z gruntowaniem

0-20 K

0-10 „

0-85 do 1*20 K.

015 K.

0-30 do 0-60 K

926. Metr kwadr, drzwi tapetowych białem płótnem obić

5*00 K.

z kompletną robotą i materjałem potrzebnym

927. Metr bież. blaszanej przymknicy do powyższych

0*75 K.

drzwi tapetowych

928.    Metr kwadr, oskrobania tapet z muru . . . 0'30 K.

929.    Metr kwadr, tapetowania bez dodania tapet i pod-

0-25 K.

kładu, t. j. sama tylko robota 930. Metr kwadr, tapetowania j. w., ale z podkładem

0-50 K.

i dodaniem papieru na podkład .

931. Metr bież. nalepienia opaski (bordury), pasów,

015 K.

fryzu lub przybicia listew

932. Metr kwadr, dostarczenia tapet w zwojach zwyczajnych rozmiarów 8 X 0’5 m jakości zwykłej, miernej lub doborowej :

a) gładkich z papieru

. 15-30, 34-00 „ 68-00 „

. 25-50, 59-50 „ 119 00 „

933.    Draperja z karniszem i ciężką osłoną jutową, wraz z kutasami nad oknami lub drzwiami, do 1-5 m szerokości i około 4*5 m wysokości

934.    Draperję j. w., ale z lekkiej materji francuskiej, sporządzić i dostarczyć

b)    prążkowanych z masy papierowej . 0*70,    135 „

c)    ozdobnych „    „

d)    z materjału bawełnianego

e)    z jedwabiu z bawełną .

f)    z czystego jedwabiu . .

g)    ze skóry.......

72 K.

45 K.

935. Taśma do dzwonka kompletna, z dzwonkiem i kolankiem

13-50 K.

936.    Dalszy materjał tapetowania:

a)    Rozeta papierowa..........

b)    obwódki (bordury) od 1 m......

c)    fryz od 1 m............

d)    listwy złocone grubsze od 1 m . . . . cieńsze od lm . . . .

937.    Karnisz do osłon pokojowych:

a)    kolorowany.............

b)    złocony..............

938.    Firanka bawełniana:

a)    zwyczajna.............

b)    w lepszym gatunku.........

c)    w najlepszym gatunku.......

939.    Sznur z kutasami do firanki . .

940.    Metr bież. dostarczenia rulet żaluzjowych na zielono lub zresztą żądanemi barwami olakierowanych, składających się z 6"5 cm szerokich cienkich deszczułeczek, w odstępach co 5 cm dwiema szerszemi wstęgami lnianemi, oraz wązkiemi tasiemkami ujętych i dających się zapomocą podwójnych sznurków mniej lub więcej zaciemniać, spuszczać i podnosić, a mianowicie:

a) żaluzyj 0*95 m szerokich 1-03 1*11 „

119 „

1-27 „

e)

b)

c)

d)

3-00 do 7-50 K 0-30 „ 0-60 „ 0-45 „ 1-35 „

. .    1-70    „

0-65 „ 0-75 „

7-50 K 12-00 „

1-50 K 3-75 „

5- 25 „

6- 00 K.

5-55 do 13 00 K

615 „ 13-65 „

6- 75 „ 14-25 „

7- 35 „ 14-95 „ 7-95 - 15-45 „

941.    Przyrząd do ustalania żaluzji w dowolnym stanie zwieszenia bez potrzeby wiązania sznurków;

a) czarno lakierowany 6-40 K-, | b) pięknie bronzowany 7*70 K.

942.    Zastrzałki do wychylania żalnzyj dołem na zewnątrz:

a)    żelazne czarno lakierowane, od okna

b)    „ bronzowane pięknie, od okna

c)    mosiężne, od okna........

943.    Metr bież. stor ów z patyczków przystosowanych i wiązanych, 0 95 do 127 m szerokości:

. 1-80 K . 2-40 „

. 3-60 „

1-70 do 4-45 K

a)    barwy naturalnej

b)    częściowo malowanych farbą klejową .... 215 „ 5*10 „

c)    całkiem omalowanych farbą klejową jednostajnie lub z obwódkami

2-60 do 5 65 K

i pół wieńcami...........

d)    z malowidłem farbami klejowemi

e)    olakierowanycli farbą olejną . .

f)    z malowidłem olejnem.....

. 8*10 „ 6-20 „

. 3-60 „ 6*70 „

. 4 05 „ 7 25 „

944. Metr bież. storów z patyczków nakładanych i wiązanych, zupehiie nieprzezroczystych, 095 do 1*27m szerokich:

a)    barwy naturalnej

b)    częściowo pomalowanych farbą klejową . . . 2 60 „ 4 50 „

c)    całkiem pomalowanych farbą klejową jednostajnie lub z obwódkami i półwieńcami

d)    z malowidłem farbami klejowemi......3 G0 „ 5-50 „

e)    z powłoką farbą olejną

f)    z malowidłem olejnem .

215 do 3-90 K

3*10 do 5 00 K

4-05 „ 590 w 4-50 „ 6-40 „

Uwaga. Długość storów do okien w świetle 1 do 1*6 w wysokich należy liczyć po 1*6 m.

Za przymocowanie storów dopłaca się osobno za każde okno :

aj z oprawą kamienną..................

àj ,

015 K 0-06 „

945. Story płótniane lub dreliszkowe szare, z pierścieniami ze sztabką dolną wraz z kompletnem urządzeniem i przymocowaniem :

drewnianą

a) do okna o 1 m* w świetle C) v

d) „

O n

9

9 00 K

10- 20 a

11- 70 a 13-50 a 15*60 a

g) Roboty na cele ogrzewania i wentylacja.

946. Uwagi.

a) Wydajność pieców do ogrzewania.

1.    Ogrzewanie izb itp. przeprowadza się najczęściej z pomocą pieców, jest to sposób ogrzewania odosobnionego czyli piecowego, w przeciwieństwie do ogrzewania zbiorowego, czyli ześrodkowanego.

Piece kaflowe otrzymują nie wielką ciepłotę na swej powierzchni *, a więc nie wytwarzają swądu spalaniem pyłów, utrzymują trwale ciepło, ogrzewają równomiernie i pod względem zdrowotnym zajmują pierwsze miejsce. Natomiast oddają ciepło powolnie, i z powodu zamałej swej wydajności nie nadają się do ogrzewania sal dużych.

Piece należy ustawiać tylko przy ścianach murowanych w odstępie 10 cm, a zapalne części budynku powinny być co najmniej 60 cm odległe od gorącej powierzchni pieca. Gorąca czyli ogrzewająca powierzchnia liczy się dopiero od wierzchu rusztu w górę; jednakże cokół, gzyms koronujący i nakrywa górna nie wchodzą tu w rachubę.

2.    Metr kwadr, gorącej powierzchni pieca żelaznego wystarcza do ogrzania 150 m³ przestrzeni zabudowanej. Natomiast 1 m2 gorącej powierzchni pieca kaflowego ogrzewa w ciągu 1 do 2 godzin:

15 do 18 m³ przestrzeni izby małej z 1 oknem,

22 do 25 m³ przestrzeni izby średniej z 2 oknami,

81 w³ przestrzeni małej sali,

46 m³ przestrzeni wielkiej sali;

przeciętnie zatem 24 do 30 m³ przestrzeni. Zresztą kaflarze' liczą, że jeden kafel ogrzewa 1 m³ przestrzeni izby. Jeden metr. kwadr, pieca kamyczkowego ogrzewa 18 do 24 w³ przestrzeni.

3.    Palenisko otrzymuje ruszt ze sztabek żelaznych kutych lub ‘ lanych, które w małych paleniskach łączą w jedną całość, a w większych

osadzają wolno obok siecie. Wielkość powierzchni rusztu wynosi

jg do gg całkowitej powierzchni gorącej; zresztą przyjmuje się

w ogóle, że na 1 m2 rusztu spala się w 1 godzinie 80 do 90 kg węgla kamiennego. Odstępy świetlne między sztabkami rusztu powinny wynosić: dla drzewa i torfu 6 5 mm, dla węgla brunatnego

4-3 do 13 mm, dla węgla kamiennego 13 mm; w każdym razie suma wolnych powierzchni między sztabkami musi obejmować: dla

drzewa i torfu -g- do -y, dla węgla kamiennego -j- całkowitej powierzchni rusztu.

4. Wielkość pieców kamyczkowych i kaflowych wyznacza się w praktyce w ten sposób, że daje się im w obwodzie y część ob-wodu małego, a -g- część dużego pokoju, na wysokość zaś co najwięcej: trzykrotną długość pieca albo jednokrotny obwód jego.

Kanały stojące przeciągowe w piecach kamyczkowych lub kaflowych otrzymują 004m² w przekroju, a długość ich wynosi: dla drzewa 9 m, węgla kamiennego lub torfu 6 m, a koksu 4*50 m.

ß) Ogniska kuchenne.

Ognisko do gotowania jest albo kuchnią płytową, jeżeli ma tylko płytę żelazną laną, bez dalszego zresztą zaopatrzenia, albo kuchnią oszczędną czyli angielską, jeżeli oprócz płyty ma bratrurę (pieczalnik), kociołek na wodę itd. ; ta ostatnia może być albo kuchnią bez nasady albo kuchnią z nasadą. Kominów kuchennych nieopuszcza się niżej, by nie dymiły.

Płyty kuchenne otrzymują w regule rozmiary: 47 X 71, 55 X 71, 55X80, 63X80, 68 X05, 71X95, 71X125 cm, z ramą kra-wężną 10 cm szeroką.

6. W szczególności kuchnia dla lepszego mieszkania bywa murowana, nasadzona, wolno lub w narożniku stojąca, z 2 bratrurami, z miedzianym kociołkiem cynowanym na wodę, z muszlą, rusztem na talerze, z grubką na węgiel, z 9 cm szeroką ramą żelazną, zaopatrzoną ochronnym prętem krawężnym, zaokrąglonym na narożach, z podnóżem kaflowem, z drzwiczkami do paleniska i popielnika w jednolitej oprawie, odpowiadającemi swemu celowi, z okładziną kaflami pierwszej jakości wszelkich widocznych powierzchni omurowania kuchennego i przyległych części ścian izby kuchennej, z płytą kuchenną 55 X 79 cm, i z opiłowaniem czystem drzwiczek wszelkich wraz z ramą i prętem ochronnym.

Dozorca domu otrzymuje kuchnię bez nasady z 1 bratrurą, kociołkiem na wodę, skromnie zresztą wykonaną i wyposażoną, z płytą 47 X 71 cm.

W praczkami osadza się kocie! miedziany 60 cm średnicy w omu-rowaniu, przykrytem z wierzchu blachą żelazną pocynkowaną silną, i wyłożonem po bokach, wraz z przypierającemi odnośnemi częściami ścian praczkami, niebieskiemi kaflami,

Y) Sposób użycia opału.

Drzewo wydaje mało popiołu, w obee czego ruszt w odnośnem palenisku jest zbyteczny; natomiast inny materjał opałowy wymaga rusztu. Duże kawałki węgla kamiennego utrudniają. palenie ; należy więc wkładać zawsze małe tylko kawałki i zwilżać, aby się nie stapiały i tern samem nie tamowały dostępu powietrza do spalania potrzebnego.

Nie należy też nigdy przysypywać żaru miałem węglowym, wiórami, papierem, ani wzniecać ostrego ognia, gdyż w ten sposób tamuje się dostęp powietrza i powoduje wytworzenie się większej ilości gazów, które zapełniają palenisko oraz kanały dymowe, zapalają się wreszcie od nagle powstałego płomienia i siłą eksplozji wyrzucają ogień, a co gorsza bardzo często rozsadzają górną część muru paleniska, względnie pieca.

Dla uniknięcia tego powszechnie zresztą znanego objawu należy opał zawsze tak dosypywać do paleniska, aby część żaru była jeszcze widoczną.

Podobne wybuchy zdarzają się także w paleniskach, względnie piecach nowo postawionych, jeszcze mokrych, jeżeli podczas pierwszego palenia roznieci się ostry ogień, który może spowodować eksplozję gazów i par wilgoci.

8) Skutek użyteczny opału.

Skutek użyteczny opału w prawidłowo zaprojektowanych, zbudowanych i obsługiwanych piecach zwykłych do ogrzewania dochodzi 70 do 90%, natomiast w kominkach tylko 10 do 12%. Złe i niedobrze obsługiwane piece dają tylko około 15% skutku użytecznego opału.

947. Ogrzewanie.

1. Przepuszczanie czyli emisja ciepła.

Wiadomo, że każde ciało ogrzane wydziela z siebie (emituje) ciepło do innych ciał, z któremi styka się bezpośrednio — o ile są zimniejsze — i to tak długo, dopokąd ciepłota nie wyrówna się wzajemnie. I tak powietrze, zapełniające izbę lub inną przestrzeń zamkniętą, otrzymane z jakiegokolwiek źródła .ciepło udziela zimniejszym, zamykającym ze wszech stron izbę ścianom, drzwiom,

oknom, podłodze i stropom, które uzyskane w ten sposób ciepło oddają dalej mniej ciepłemu powietrzu zewnętznemu.

Ilość ciepła e w kalorjach, przepuszczonego w ten sposób przez ścianę pewnego rodzaju i składu w danej izbie, zawisła według ścisłych doświadczeń i obliczeń w prostym stosunku od wielkości powierzchni F ściany, względnie grupy ścian jednorodnych, od różnicy temperatury Tw powietrza wewnątrz i temperatury tz zewnątrz izby, od ilości godzin t trwania przepuszczania i od spółczynnika przepuszczania czyli spółczynnika emisji k, zależnego od właściwości materjału i zespołu ściany. Eóżną zatem będzie wartość k w miarę tego, czy ściany są kamienne, ceglane, grubsze, cieńsze, drewniane, blaszane, szklane, czy są oknami, drzwiami, pojedynczemi, podwój-nemi, podłogami, powałami itd.

Ta zawisłość ilości e przepuszczanego ciepła czyli emisji ciepła daje się wyrazić wzorem

« = Fk {Tw — tz) t

Z wzoru tego przedewszystkiem za przyjęciem F=l# Tw — t₈ — 1° C, t = 1 godzinie, otrzymujemy e — k, 7* czego widno, że spółczynnik emisji k jest ilością przepuszczonego ciepła w kalorjach przez 1 m* ściany w ciągu 1 godziny i różnicy temperatury, wynoszącej 1° Celsiusa.

Wzorem tym dają się obliczyć częściowe ilości ciepła, przepuszczanego przez każdą odmienną grupę jednorodnych ścian izby, a mianowicie:

ei = i’\

e2 = Fz k₂ (Tw tz) t,

e3 —    ^3 (Tw y ^5

en — Fn kn (Tw — t₂) t, stąd całkowita emisja ciepła przez wszystkie ściany izby w czasie t będzie

E — ex -h e% -f- e₃ -+-....-h en — (Ft kt-h F₂ k₂ -j~ Fs k₃ -h.. ..

"+~ Fn kn) ( Tw —    ¹

w skróceniu

E=Ze = Fk(Tw-tz)tt

Skoro zatem będzie dane S Fk, Tw, tz i t, będziemy w możności na podstawie tego wzoru obliczenia całkowitej emisji, ciepła ścian izby w czasie t. Wzór ten zresztą daje wyniki zbliżone do rzeczywistości jedynie pod tern założeniem, że ogrzewanie trwa bez przerwy przez czas t, a wszystkie inne warunki co do położenia

budynku, sposobu wykonania budowy, dobroci materjałów itd. są najkorzystniejsze. W praktyce jednak wszystko to rzadko razem się zdarza, wobec czego zachodzi potrzeba doprowadzenia wyniku do właściwej miary zapomocą stosownych dodatków.

2. Norma austrjackich Inżynierów i Architektów co do warunków ciepła w mieszkaniach.

Stowarzyszenie austrjackich Inżynierów i Architektów w Wiedniu, chcąc zapobiec wielkiej dowolności w wyborze najróżnorodniejszych spółczymiików do obliczania wielkości emisji ciepła, a stąd idącym także zbyt wielkim różnicom wyników obliczenia, utrudniającym ich sprawdzanie, przyjęło na posiedzeniu 24. listopada 190G. i następnie wydało ułożoną przez własny Komitet normę, którą ustaliło spółczynniki emisji dla najważniejszych materjałów budowlanych, oraz odnośne inne wymogi ogrzewania mieszkań, a która w tłómaczeniu przedstawia się w sposób następujący.

A. WARTOŚCI JEDNOSTKOWE EMISJI CIEPŁA MATERJAŁÓW I CZĘŚCI SKŁADOWYCH BUDOWLANYCH.

Wartość jednostkowa czyli spółczynnik emisji K dla 1 powierzchni i 1° C różnicy temperatury na godzinę w kalorjaeh.

1. Ściany zewnętrzne.

Mur ceglany.

Mur ceglany

Mur kamienny

gruby

wyprawiony

wewnątrz

i

zewnątrz

z 5 cm warstwą

z 3 cm deskami z gipsu

wewnątrz powietrza i warstwą powiel rza

gruby

z piaskowca

z wa-pniowca

spółczynnik emisji K spółczynnik emisji K

015

236

2-59

1-22

0-30

2-86

315

0-30

1-56

1-70

1-35

0-97

0-40

2-50

2-75

0-45

119

1-28

0-97

0-80

0-50

2-21

2-43

0-60

0-95

101

0-82

0-60

1-99

219

0-75

0-79

0-84

0-70

0-70

1-81

1-99

0-90

0-68

0-71

0-59

0-80

1-66

1-83

105

0-60

0-62

0-52

•*0-90

1*53

1-69

1-20

0-56

0*57

0-46

1-00

1-42

1-56

gruby

Mur ceglany z okładziną kamienną.

Mur ceglany

Mur ceglany

z okładziną kamienną

grubą j z wapniowca| z piaskowca

gruby

z okładziną kamienną

- grubą z wapniowca z piaskowca

spółczynnik emisji K

spółczynnik emisji K

015

010

1-84

1-76

0-60

0-25

0-75

030

0-10

1-32

1-27

0-75

0-25

0-64

0-45

010

102

1-00

0-90

0-25

0-56

0-60

010

0-84

0-83

0-15

0-50

1-35

1 15

0-75

010

0-71

0-70

0-30

0-50

1-04

0-91

0-90

010

0-61

0-61

0-45

0-50

0-76

105

0-10

0-56

0-54

0-60

0-50

0-65

015

0-25

1-62

1-46

0-75

0-50

0-57

0-30

0-25

1-20

1*11

0-90

0-50

0-51

0-45

0-25

0-93

0-89

1-05

0-50;

0-46

Mur z betonu ubijanego

gruby

pełny

pusty

gruby

pełny

pusty

spółczynnik emisji K

spółczynnik emisji K

0-20

2-45

1-51

0-80

1-24

0-94

8SÊ8

2-11

1-85

1-64

1-48

1-37

1-25

1-16

107

0-90

1*14

0-88

1-00

110

1-20

1-06

0-84

0-79

0-70

1-35

100

1-30

0-75

0-72

2. Ściany wewnętrzne.

ściana

ceglana

z obustronną Rabitza wyprawą

dr e wni ana

bez wyprawy

,    ,    z cegieł z deszczułek

z obustronną korkowych gipsowych wyprawą    r

gruba

gruba

gruba

gruba

gruba

gruba

0'15

0-30

0-45

0*60

0-75

0-90

??.???? . .

<3* T-l TH O ©    ©

llls • •

0-03

004

0-05

3-20

sgg

2-64

2-53

2-42

3. Podłogi i stropy.

Liczba

bieżąca

Zespół stropu i podłogi

1.

2.

Strop dyblowany czyli zbity z wyprawą sufitową, belkami zbitemi, nasypką, ślepą podłogą i posadzką deszczułkową..........

Strop prosty drewniany z widocznemi w całości belkami od spodu i z podłogą deskową do ich wierzchu przybitą.........

0-27

1-60

3.

Strop belkowy z wyprawą sufitową na pod-

siębitce, z pustą przestrzenią, ze ścielą powałową na listwach między belkami ułożoną z na-* sypką i miękką podłogą na wierzchu belek:

a)    jeżeli zimniejsze powietrze nad podłogą . .

b)    „

0*49

n ‘ pod podłogą . .

0-24

4.

5.

6.

7.

Strop belkowy jak pod poz. 3., ale z posadzką deszczułkową na powyższej podłodze jako ślepej ułożoną:

a) jeżeli zimniejsze powietrze nad podłogą . .

pod podłogą . .

Strop żelbetonowy z widocznemi od spodu żebrami 25 cm szerokiemi we wzajemnym odstępie świetlnym co 6 m i płytą lekko łukową, 55 cm wraz z żebrem w przekroju wysoką, ze ślepą podłogą i posadzką deszczułkową . . .

Strop żelbetonowy jak pod poz. 5., ale z wyprawą sufitową i pustą przestrzenią.....

Strop żelbetonowy z płytą betonową z siatką drucianą między trawersami, co 12 m wzajemnie oś od osi odległemi, z wyprawą sufitową na siatce drucianej, z nasypką, ślepą podłogą i posadzką deszczułkową; zależnie od wysokości przekroju trawers czyli ich numeru;

0-43

b)

0*22

117

0-912

cc

Liczba

bieżąca

Zespół stropu i podłogi

numer

trawersy

numer

trawersy

numer

trawersy

16

0-72

24

054

85

0-40

18

0-67

25

053

40

0*87

20

0-61

26

0-52

45

0-36

21

0-59

28

0-48

50

0-35

22

0-57

30

0-45

55

0-28

23

0-56

32

0-44

8.

Sklepienie ceglane 15 cm grube:

a)    z posadzką płytową...........

b)    z posadzką asfaltową...........

c)    z posadzką terrazzo...........

d)    z okładziną linoleum...........

e)    z posadzką deszczułkową na asfalcie . . . .

f)    z miękką podłogą na legarkach......

1-66

1-58

1-60

1*62

1*40

0-33

Uwaga. W oryginalnym tekście Stowarzyszenia Austr. Inżynierów i Architektów w Wiedniu znajdują się rysunki przekrojów stropów, które w niniejszej tablicy pod poz. 1. do 7. włącznie zastąpiono opisem szczegółowym. (Dopisek autora.)

4. Dachy.

Liczba

bieżąca

Zespół dachu

Dach żelbetonowy z wyprawą sufitową, z pustą przestrzenią, z płytą betonową z wkładkami skrzyżowanemi na wierzchu trawers ułożoną, z warstwą asfaltową, z cementem drzewnym i nasypką żwiru-, zależnie od wysokości przekroju trawers czyli ich numeru i wzajemnego odstępu :

Liczba

bieżąca

Zespół dachu

wzajemny odstęp trawers w metrach

numer trawers

0-80

1-20

spółczynnik emisji K

16

22

28

35

45

0-979

0-980

0-982

0-984

0-985

55

0-987

0-977

0-978

0-979

0-979

0-981

0-983

to

JO OO -4 <p CJi

Dach żelbetonowy bez pustej przestrzeni, z widocznemi od spodu żebrami w odstępach około po 6 m i płytą łukową o małej strzałce, w przekroju wraz z żebrem około 55 cm wysoką 2 81 Dach papą kryty na opierzeniu 2-5 cm grubem 2*13 Dach cynkiem kryty na opierzeniu 2*5 cm grubem

Dach miedziany na opierzeniu 2*5 cm grubem 2-17 Dach łupkowy na opierzeniu 2-5 cm grubem 2*10

Dach dachówkowy . ..........

Dach cementem drzewnym kryty . . .

217

4-85

1-32

Dach blacha falistą kryty bez opierzenia . . . 10*40

Uwaga. Rysunki przekrojów dachów w oryginalnym tekście zastąpiono w niniejszej tablicy pod poz. 1. i 2. opisem szczegółowym.

(Dopisek autora.)

5. Okna i nadokna.

Okno pojedyncze

ze szkłem gubem mm

10

538

5-35

5*31 5-28

5-24

5*21

517

514

511 5-07

Okno podwójne . Cegły szklane dęte

2*30.

2-60.

Szkło drutowe

grube

| z dalekością oczek j z grubością drutu

mm

GO OO O

Ö Ö TH

CD CO CC

514

5*13 5*96

Nadokno lub świetlnia z oszkleniem pojedynczem . . K = 5*60. Nadokno lub świetlnia z oszkleniem podwójnem . . . K — 2*35.

6. Drzwi.

Drzwi

wewnętrz ne

zewnętrzne

grube

z drzewa

miękkiego j

twardego

miękkiego

twardego

cm

spółczynnik emisji K

215

2-90

2-38

8-34

1-74

2*51

1-89

2-87

1-47

2-28-

1-58

2*53

1 27

2-05

1-35

2*26

112

1-86

1*17

2*05

B. NAJNIŻSZE ZEWNĘTRZNE TEMPERATURY DO PRZYJĘCIA.

Południowy Tyrol, Pobrzeże, Istrja, Dalmacja .... — 10° C. Niższa Austrja, Wyższa Austrja, Salzburg, Styrja, Kraina,

Morawa, Południowe Czechy, Węgry, Kroacja, Slawonja . — 20° C. Północny Tyrol,Karyntja, Północne Czechy, Śląsk, Galicja,

Bukowina, Siedmiogród

— 25° a

* W położeniach szczególnie korzystnych i od wiatru osłoniętych można przyjąć wyższe temperatury zewnętrzne*, natomiast w miejscach szczególnie wysoko położonych albo na wiatry wystawionych zaleca się przyjmowanie niższych zewnętrznych temperatur.

C. DODATKI.

1. Dodatek na podgrzewanie.

W razie regularnego codziennego używania przestrzeni należy dodać dla szkół i budynków publicznych 20°/₀, a dla mieszkań 15o/₀ obliczonej ilości ciepła.

W lokalnościach z ogrzewalnikami, przeznaczonymi — prócz do ogrzewania przestrzeni — także i do ogrzania świeżego powietrza (ogrzewalniki okienne z doprowadzeniem świeżego powietrza) mogą odpaść powyższe dodatki na podgrzewanie.

Do większych rzadziej użytkowanych przestrzeni należy zastosować osobny sposób obliczania, a mianowicie:

a) Na podgrzanie muni pełnego należy przyjąć wewnętrzną skorupę 12 cm grubą, która musi otrzymać temperaturę lokalu.

Potrzebna do tego celu ilość ciepła w kalorjach:

Wa = G.s(T-t) -

właściwe ciepło w kalorjach

gdzie G ciężar skorupy muru w kg, muru, T zamierzona temperatura lokalu, t początkowa temperatura, z ilość godzin podgrzewania.

b) Na uchodzenie ciepła w ciągu godziny przez szczególnie przepuszczające ciepło materjały budowlane powierzchni, zamykających lokal, a zwłaszcza powierzchni okien i lekkich opierzeń powałowych.

Odnośna ilość ciepła:

Wt = Z[{F .k){T-t)} w kalorjach, gdzie F jest powierzchnia w m² przepuszczająca ciepło, k spółczynnik emisji materjału budowlanego, ciepło przepuszczającego.

c) Na ogrzanie objętości powietrza lokalu potrzebna jest ilość ciepła:

Wi = L . 024 (T—t) w kalorjach, gdzie L jest ciężar powietrza lokalu w kg, 0*24 właściwe ciepło powietrza, T — t, oraz z mają znaczenie wyżej określone.

2. Dodatek na położenie.

Do obliczonej ilości ciepła dla powierzchni w położeniu północnem należy dodać 20°/₀, w położeniu wschodniem i zachodniem 15°/0 tej ilości ciepła; w położeniu południowem nie liczy się żadnego dodatku. W położeniu pomiędzy wyrażonemi właśnie stronami świata dodać należy przeciętny procent, wynikający z położenia względnego do tych stron.

3. Dodatek ze względu na wiatry.

Oprócz tego powierzchnie zewnętrzne, wystawione na niezwykły napór wiatrów wskutek wysokiego położenia, kierunku linij drogowych i upostaeenia budowli (budowle założone w podkowę, duże zamknięte podwórza) powinny otrzymać conajmniej dodatek 10<>/₀ ilości ciepła, obliczonej dla tych powierzchni.

4. Dodatek na wysokość przestrzeni.

Wpływ wysokości przestrzeni budynku należy uwzględniać dopiero w tym razie, gdy ta wysokość wynosi więcej niż 4 m, i to w ten sposób, że należy brać w rachubę owe wyższe temperatury wewnętrzne, które w miarę wysokości ponad podłogą izby wzrastają.

Jeżeli T jest temperaturą w wysokości głowy, to V = r-hO-10 T(h — 3)

jest temperaturą przestrzeni czyli izby pod samą powałą, gdzie h jest wysokością izby w metrach.

W rachunek zaś w tym razie należy wziąć jako temperaturę wewnętrzną

T'-h T

D. TEMPERATURY DO PRZYJĘCIA W PRZESTRZENI NIEOGRZANEJ.

-h 5° G

W nieogrzanej przestrzeni zamkniętej, między ogrzanemi położonej należy przyjmować ............. .

W przestrzeni zamkniętej, jednostronnie do ogrzanych

0° C.

0° c.

przypierającej...................

W piwnicy . ..................

5° C. 0° C.

W przestrzeni nieogrzanej, połączonej częściej z powietrzem zewnętrznem (wjazdy, przedsionki).....

Podłoga izb niepodpiwniczonych ..........

5° a

W miarę okoliczności należy w nieogrzanych przestrzeniach wyznaczyć temperaturę z uwzględnieniem ilości ciepła doprowadzanych i przepuszczanych przez powierzchnie zamykające te przestrzenie.

Na strychu pod dachem metalowym lub łupkowym . — 10° C. Na strychu pod dachem dachówkowym, cementowym lub papą krytym

E. WIELKOŚĆ PROSTOPADŁYCH POWIERZCHNI OZIĘBIENIA.

Szerokość, którą należy wstawić w rachunek, mierzy się od środka do środka grubości muru działowego, wysokość od podłogi do podłogi.

Rozmiary okien i drzwi należy mierzyć w świetle wewnętrznej ich oprawy. Okna i drzwi należy odjąć od powierzchni ścian.

3. Materjały opałowe.

Materjały opałowe wogóle składają się przeważnie z węglika i z wodoru obok większej lub mniejszej ilości tlenu, a stałe materjały zawierają nadto składniki mineralne (popiół), wodę, azot i siarkę.

Odróżniamy materjały opałowe naturalne i sztuczne.

Naturalne są: drzewo, torf, węgiel brunatny, węgiel kamienny, olej ciemny czyli ropa naftowa i gaz naturalny.

Sztuczne: węgiel drzewny, torfowy, koks, brykiety, destylaty ropy, jak nafta, benzyna, gazolina, ligroina itd., gaz generatorowy, gaz mieszany, gaz wodny, gaz świetlny, gaz z pieców koksowych, z pieców wielkich, gaz olejowy.

Drzewo twarde pali się powoli małym płomieniem w porównaniu do miękkiego, ale daje silniejszy żar i więcej gorąca. Świeżo ścięte zawiera 20 do 60°/o wody, zaczem do palenia musi wyschnąć na powietrzu i wówczas zawiera jeszcze 10 do 20% wody.

Drzewo, zostające przez dostatecznie długi czas pod działaniem temperatury około 80° C wśród przystępu powietrza, zwęgla się i chłonie tlen chciwie, wskutek czego temperatura jego podnosi się do 120° Ci w tym stanie może nastąpić samozapalenie się.

Torf składa się z mniej lub więcej zwietrzałych i zwęglonych resztek roślinnych i z próchnicy, zawiera 50 do 60°/₀ węgla, 5 do 7°/₀ wodoru, 80% tlenu, 5% azotu i 10% popiołu*, pali się małym płomieniem i daje wiele dymu. Używa się w stanie sprasowanym w cegiełki.

Węgiel brunatny jest podobnego pochodzenia co torf, tylko znajduje się w starszym stopniu‘zwęglenia. Składa się z 67% węgla, 5% wodoru, 20% tlenu i 8% popiołu. Tworzy wiele odmian, z których najwybitniejszą jest lignit z wyrażnem złożeniem drzewa.

Węgiel kamienny jest połyskujący lub matowy i jako przetwór z roślin przedwiecznych, starszy od węgla brunatnego, ma większą wartość opałową.

Odmiany: Węgiel suchy z długim płomieniem zawiera 75 do 80% węglika == C, 4*5 — 5*5% wodoru === H: 12 5 —15% tlenu — O, daje koksu 50 — 60%, ciężar właściwy 125*, — węgiel tłusty (gazowy) o długim płomieniu, ma 80—85% U, 5—5*8% H, 10*2 —14*2% O, ilość koksu 60 —68%, c. wł. 1*28 — 1*3; — węgiel tłusty (kużniany) ma 84—89% C, 5 — 5*5% H, 5*5 —11% O, daje koksu 68 — 74%, c. wł. 1*3; — węgiel tłusty (koksowy) o krótkim płomieniu, ma 88—91% C, — 4-5—5*5% 27, 5*5—6-8% O, daje koksu 74—82%, e.wł. 1*3—1*35; — airtracyt czyii węgiel chudy o krótkim płomieniu, ma 90—93% C, 4—4*5% 27, 3—5*5<>/₀ O, daje koksu 82—92%, c. wł. 1*35—1*41; trudno zapalny, pali się zwolna bez widocznego dymu, wytwarza wielkie gorąco i zostawia mało popiołu.¹

Węgiel suchy zawiera wiele ciał mineralnych, a tłusty służy do wytwarzania gazu świetlnego i do użytku domowego i kuźnianego.

Węgiel kamienny złożony dłuższy czas w wysokich stosach na wolnem powietrzu wietrzeje, traci siłę opałową, wartość skokso wania i zgazowania, a nadto grozi niebezpieczeństwem samoczynnego zapalenia się.

Stąd miejsce składu należy chronić od wilgoci i gorąca, a stosom dawać wysokość nie większą, niż 5\m i osadzić w nie rury z ostrzem u spodu zamkniętem, służące do wprowadzania termometrów. Wilgotnej warstwy nie należy przykrywać innym węglem, zanim nie wyschła, ani też pożaru węgla gasić wodą, tylko trzeba go okopać w około i zalewać rzadko zarobioną gliną.

Zwentylowanie składu węgla przyczynia się do wzmożenia rozgrzewania się.

Węgiel drzewny wytwarza się prażeniem drzewa, zabezpieczonego od dostępu powietrza w piecach polowych, w piecach zwykłych i w retortach. Stosownie do twardości drzewa otrzymujemy miękki i twardy węgiel; miękki zapala się łatwiej i płonie szybciej, ale daje mniej gorąca niż twardy. Podczas wypalania węgla wytwarza się gaz drzewny, ocet i maż drzewna. Dobry węgiel zawiera 85% węglika, 12% wodoru i 3% popiołu.

Węgiel torfowy uzyskuje się w ten sam sposób jak węgiel drzewny.

Koks wytwarza się w osobnych piecach koksowych z węgla brunatnego lub węgla kamiennego zapomocą ogrzania do wysokiej temperatury wśród zamknięcia dostępu powietrza; podczas tego największa część wodoru łączy się z tlenem w wodę, reszta zaś z azotem i z siarką w gazy tak, iż pozostaje tylko czysty węglik. Zresztą otrzymuje się koks jako produkt uboczny fabrykacji gazu świetlnego, zwany koksem gazowym

W przeciwieństwie do węgla kamiennego koks w paleniu nie stapia się; jest silny, twardy i wytrzymały na ciśnienie w piecach wysokich, więcej porowaty i uboższy w siarkę. Czem jest więcej zbity, tem daje wyższą temperaturę; wszakże w porównaniu do węgla kamiennego ma mniejszą zbitość, zaczern w stosunku do objętości idzie także mniejsza wartość opałowa. Do palenisk domowych nadaje się znakomicie.

Dobry koks musi być twardy, dźwięczny i niełatwo kruszący się; powinien palić się małym płomieniem i zostawiać mało popiołu. Koks mieniący się barwami tęczy jest źle wypalony, a jeżeli ma czarne plamy na szarej zresztą powierzchni, to widocznie zawiera siarczek krzemu.

Brykiety wyrabiają w postaci sprasowanych cegiełek z miału węglowego za domieszką mazi, asfaltu, żywicy, smoły miękkiej itp, w ilości około 5%; po spaleniu dają mało popiołu. Zajmują niewiele miejsca i z tego powodu używają ich do opalania lokomotyw i parowców.

Brykietów z węgla brunatnego używają szczególnie do opalania izb.

Ropa naftowa o ciężarze właściwym 079 do 0-94 składa się z samych prawie związków węgla z wodorem i zawiera na ogół około 84% węgla, 14% wodoru, 2 do 3°/₀ tlenu, mało siarki i azotu. Zapomocą destylacji w rafinerjach rozdziela się: na benzynę i jej odmiany: eter naftowy, gazolina, kanadol, ligroina itp. o temperaturze wrzenia do 150° G\ — na naftę lub cerezynę o temperaturze wrzenia 150 do 300° G\ — na oleje ciężkie jak oleje smarowe, mazut, oleje opałowe, parafinowe i wazelina.

Kilogram każdej z tych trzech grup daje bezwzględny skutek ciepła 10.000 do 11.000 kalorji.

Wogóle z galicyjskiej ropy uzyskują 5 do 20°/₀ benzyny, 35—50% nafty i 30—45° ₀ pozostałości; w szczególności ropa z Borysławia i Tustanowic daje 4—5°/₀ benzyny, 40—50% nafty, 5% parafiny, 10—15%, ciężkich olei, reszta są odpadki smołowe, zanieczyszczone kwasem siarkowym do rafinowania używanym.

Ropa z Urycza, Nadworny, Jedlicza, Rogów, Równego i Krosna nie zawiera prawie wcale parafiny.

Maź węgla kamiennego wytwarza się podczas fabrykacji gazu świetlnego w ilości 3 5 do 6%, podczas fabrykacji koksu w ilości

2-5—35% i suchej destylacji węgla brunatnego w ilości 10—15°%

Gazy opałowe, do których należy: gaz naturalny, gaz świetlny, generatorowy itp.

4. Wydajność opału.

Bezwzględny skutek ciepła danego materjału opałowego jest tą ilością ciepła w kalorjach, jaka wywiązuje się podczas spalenia 1 kg tego materjału.

Skutek ten najważniejszych materjałów opałowych stałych, płynnych i lotnych czyli gazowych zestawia się w następującej tablicy

Liczba

liieżąca

Paliwo

Bezwzględny skutek ciepła w kalorjach ze spalenia 1 ty

O O'    ■ CO LO

Drzewo dębowe spalone na C0₂ i płynną

wodę H₂ 0.............

Drzewo bukowe spalone na C 0₂ i płynną

wodę H₂ O.............

Drzewo jodłowe spalone na C 0₂ i płynną

wodę Ho O .... .........

Drzewo świerkowe spalone na C 0₂ i płynną

wodę H₂ O.............

Drzewo przeciętnie spalone na C 0₂ i płynną

wodę H₂ O.............

Drzewo przeciętnie spalone na C 0₂ i płynną wodę i parę............

4620

4780

5085

5085

4820

4490

id CO

Torf

3800—4500

oi CO -Th id o t- oo

T—l rH r-H H H r—I rH

Torf pod Borem w gminie Strutyn wyżny obok Doliny z 25% wody . • ....

Węgiel brunatny suchy....... .

Węgiel brunatny z Myszyna-Nowosieliey, mokry ...............

Węgiel brunatny z Myszyna-Nowosieliey, suchy . . ....... . ... . . . .

Węgiel kamienny . ........ . .

Węgiel kamienny z Jaworzna......

„ Sierszy .    . . .

„ Borów (Domsa) r . .

a Tenczynka.....

y, Kaniowa ......

3350

3600

4985

5996

6000-7500

4235—4746

4228-4831

5130-5234

5102-5675

6249

Antracyt

7975-8110

Liczba

bieżącą

Paliwo

Bezwzględny skutek ciepła w kalorjacłi ze spalenia 1 kg

S O a ® î; p è Ê « ê H o § S " “ S    ^ o p 8 S a p> “ » Ö H o 5

Węglik spalony na G 02 » CO

Fosfor spalony na P₂ 05 Proch strzelniczy . . . Krzem spalony na Si 0₂

8140

77

r>

2440

5950

700-800

7880

Łój

8370

Wosk

9000

Kopa naftowa......

Węgiel drzewny na C 0₂

„CO . . Brykiety z węgla brunatnego „    „ kamiennego

10.000-11.000

8080

2440

4800-5000

77

7750

Koks .... Koks gazowy Benzyna i nafta Siarka na S 02 Siarczek węgla Benzol .... Naftalina . . . Mazut ....

7430

7000

9800—11.000

2220

3400

Olej z mazi węgla brunatnego Maź węgla kamiennego . . .

Gliceryna.........

Eter . . ..........

Olej burakowy, lniany, oliwa .

Terpentyna.........

Alkohol..........

Spirytus 95 do 70° ₀, wyższa wartość , . 95 „ 70°/₀, niższa wartość . .

77

Spirytus drzewny........ . . .

Wodor spalony na wodę H₂ O płynną . .

„ Ho O lotną . .

77

77

77

9590—10.000

9370—9700

10500

10-000

8500

4300

8900

9300

10850

6400—7100

6740—4970

6000—4080

5300

Acetylen

34.100

28.700

11.600—12.000

Liczba

bieżąca

Paliwo

Bezwzględny skutek ciepła w kalorjach ze spalenia 1 kg

8900—9960 3580—3930 1100—1180 757—768

2440

52.    Gaz    świetlny......

53.    Gaz    wodny......

54.    Gaz    generatorowy ....

55.    Gaz    z pieców    wysokich    .

56.    Tlenek węgla    CO na C 0₂

Uwaga do poz. 13. do 17. tablicy: Galicyjski węgiel kamienny zawiera 1 do 4°/o siarki z wyjątkiem węgla kaniowskiego z 0’81% siarki palnej (zob. dzieło Schwackhöfera „Die Kohlen Österreich-Ungarns und Preussisch-Schlesiens“).

Nieodrzeczy będzie wspomnieć tu także o termicie; jest on mieszaniną delikatnie sproszkowanego glinu i tlenku żelaza, która zapalona wytwarza bardzo wy-» soką temperaturę około 3000° C i z tego powodu używa się z bardzo dobrym skutkiem do silnego i szybkiego spawania żelaza.

Wysokość temperatury, potrzebnej do zapalenia materjałów palnych jest bardzo różną, ale nigdy niższą od 500° C.

Użyteczny skutek ciepła poszczególnionycli wyżej materjałów opałowych przyjmuje się w praktyce od 50 do 75%.

Metr sześć, drzewa bukowego w stosie z polan ułożonym (t. j. łącznie z pustą przestrzenią pomiędzy polanami) równoważy co do skutku ciepła przeciętnie 196 kg węgla kamiennego, albo 300 kg węgla brunatnego, albo 194 kg koksu.

Puste miejsca wynoszą w stosie drzewa, dobrze ułożonym z polan z krąglaków }, a z gałęzi całkowitej objętości stosu.

Wzajemny równoważny stosunek co do rozmaitych materjałów opałowych przedstawia się zgodnie z doświadczeniem w sposób następujący.

Metr sześć, drzewa bukowego, złożonego w stosie, t. j. łącznie z niedającemi się uniknąć pustemi miejscami pomiędzy polanami (1 tn długiemi), równoważy co do skutku ciepła:

0974 ws drzewa grabowego,

1T15 „ wiązu 1T-I6 n brzozy,

1154 „ dęba,

1T65 modrzewia,

1205 „ dęba młodego,

1206 jodły,

1*218 „ sosny,

1*241 „ jesionu,

1*282 „ świerka,

1*320 ,, olchy (olszy),

1*629 „ topoli lub osiki,

2*137 ,, wierzby,

178*510 kg węgla kamiennego w najlepszym gatunku (z2°/₀ popiołu), 198*217 „ węgla kamiennego średniej jakości (z 10o/₀ popiołu), 212 011 „ węgla kamiennego lichego (z 200/₀ popiołu),

220*058 „ węgla brunatnego najlepszego,

298*885 „ węgla brunatnego średniej jakości,

377*712 „ węgla brunatnego lichego,

178*510 „ koksu najlepszego,

194*111 „ koksu średniej jakości,

209*712 „ koksu lichego (z 15° ₀ popiołu).

1*00

Inaczej przedstawia się jednak sprawa, jeżeli porówna się skutek ciepła w odniesieniu do wagi poszczególnych rodzajów paliwa* Wynik bowiem przeprowadzonych w tym kierunku badań naukowych i doświadczeń wykazał że jeśli uzyskany ze spalenia 1 kg lipy skutek ciepła przyjmie się równy . ,

0*99

to wypadnie skutek ciepła: jodły.....

0*98

wiązu, sosny..............

0*97

wierzby, kasztana, modrzewia.......

0*96

klonu, świerka.............

0*95

topoli czarnej..............

0*94

olchi, brzozy..............

0*92

dęba..................

0*91

akacji, graba.....•.........

0*90

buka..................

5. Dalsze potrzebne dane. a) Wysokość temperatury ogrzania:

22° C

Poszczególne lokale, względnie izby i przestrzenie powinne posiadać w wysokości głowy, t. j. w wysokości około 1*5 m nad podłogą następujące, za najodpowiedniejsze uznane temperatury ogrzania Tw w stopniach C (Celsiusa): izby chorych w szpitalach

■ 13%

mieszkania i przestrzenie zajęć handlowych i przemysłowych 20° „ sale, sale wykładowe, przestrzenie więzienne

przestrzenie zbiorów i wystawy, sienie, kurytarze, klatki schodowe

10—18° C

kościoły..............

przestrzenie do zwykłej kąpieli ....

sypialnie..............

przestrzenie do pobytu więźniów w dzień przestrzenie do pobytu więźniów w nocy domy roślinne, szklarnie zimne ....

cieplarnie ........ .

rozmnażalnie............

sale tańców.............

sale i izby szkolne..........

synagogi ......'....

stajnie...............

zakłady budowy maszyn, kuźnie kotłów, pracownie montowania w fabrykach lokomotyw i wagonów, warstaty kolejowe, be-dnarnie itd. ......................

10—12° „ . . 22° „ . -15% . . 18° „ • • 10° * . . 15° „ . . 25° „ 20-25° „ 15—18° „ 18—20° „ 15-20° ,,

15° „

12° n

tokarnie, pracownie mechaników, elektrotechniczne sale robocze, siodlarnie, stolarnie itd. pracownie lakiernicze......

przędzalnie i tkalnie w zimie

Uwaga. Tkalnie w lecie trzeba oziębiać do 25°, gdyż część wprowadzonej energji zamienia się tu w ciepło.

suszarnie w odlewalni żelaza

. .15% 18—20° „ 20—22° „

. . 120-150° ., . . 600—700° „ 100° i więcej „ . . . 30-70° „ . . . 30-50° „

„    w odlewalni stali

„    drzewa.....

„    krochmalu . . .

„    cegielń, salin itd.

kuźni nie potrzeba ogrzewać, odlewalni zaś tylko podczas wyrobu form; ze względu jednak, że formiarze pracują w przysiadzie na podłodze, trzeba ogrzewalniki ustawić tuż nad nią.

Wogóle, pracownie robotnicze trwale prowadzone, — o ile icji już sam ruch pracowniczy dostatecznie nie ogrzewa lub sam przebieg pracy nie wymaga niskiej temperatury, — należy zaopatrzyć urządzeniami ogrzewającemi, wykluczającemi niebezpieczeństwo ognia, a działającemi w ten sposób, by ciepło promieniejące nie było robotnikom uciążliwe ani zdrowiu szkodliwe.

Piece żelazne należy otoczyć blaszanemi osłonami.

Pracownie, w których znajdują się ciała wybuchowe, łatwo zapalne gazy, pary lub płyny należy ogrzewać w sposób, wykluczający wszelkie niebezpieczeństwo zapalenia się.

Podnieść zresztą wypada, że w izbach powietrze ogrzane, jako lżejsze, gromadzi się pod powałą, wobec czego w izbie n. p. 8 m wysokiej może zajść różnica do 12° C między temperaturą pod powałą, a temperaturą przy podłodze.

Należy temu według możności zapobiec i połączyć urządzenie ogrzewania z krążeniem powietrza.

b) Przeciętne wartości w kalorjach niektórych dalszych ważnych spółczynników emisji .ciepłak przez 1 m-w ciągu godziny:

Z powietrza lub dymu przez płytę glinianą 1 cm grubą według Eedtenbachera k = 5.

Z powietrza lub dymu przez ścianę z lanego żelaza lub z blachy żelaznej k = l do 10.

Z powietrza lub dymu przez ścianę z lanego albo z kutego żelaza do wody i na odwrót k= 18 do 20.

Z pary wodnej przez ścianę z lanego albo z kutego żelaza w powietrze k — 11 do 18.

Z pary wodnej przez ścianę metalową do wody k — 800 do 1000.

Z pary wodnej przez ścianę metalową:

k = 14-8 k= 51 k= 2*8 k= 2-0 k = 1*5 k= 10

mm grubą polepą z okrzemki: ² k = 1-2 do 2.

nagą............

obłożoną 6*5 mm grubym filcem »    *12-7 „

6. Wyznaczenie ilości opału.

Ilość opału potrzebna do ogrzania pewnego lokalu przez czas t trwania ogrzewania w godzinach, wyznacza się teoretycznie w ten sposób, że według wzoru 1., względnie 2. oblicza się wielkość emisji ciepła w kalorjach przez ściany, okna, drzwi, stropy i podłogi na zewnątrz lokalu w rzeczonym czasie t, z uwzględnieniem odnośnych spółczynników emisji ciepła, zawartych w normie stowarzyszenia austrjackich Inżynierów i Architektów, przedstawionej wyżej w poddziale 2. ; następnie w miarę potrzeby powiększa się tę obliczoną wielkość emisji dodatkami, przewidzianymi pod C w normie, a po ustaleniu wreszcie rodzaju opału otrzymuje się potrzebną jego ilość w kilogramach z wzoru:

op = -

m (Tu, — tż) i -f- w

Cu

Cu

gdzie E jest całkowita wielkość emisji ciepła, W odnośne dodatki, obie wartości w kalorjach, Cu użyteczny skutek ciepła 1 kg danego materjału opałowego również w kalorjach, S F k, Tw i t₃ mają znaczenie poprzednich wzorów 1. do 3. włącznie, t czas trwania ogrzewania w godzinach.

7. Przykład.

Ile węgla kamiennego będzie potrzeba do ogrzewania roślinnej szklarni o dwu przedziałach A i B według danego planu przez całą zimę nie przerwanie, jeżeli w przedziale A musi panować temperatura Tato = 18° C, zaś w przedziale B temperatura Tb w = 10° C.

ciepła, wynoszący

= 6750 kaloryj.

Ponieważ zima u nas trwa 6 miesięcy, więc czas trwania ogrzewania t = 6 X 30 X 24 = 4820 godzinom. Odnośnie do zacytowanej wyżej normy należy przyjąć temperaturę zewnętrzną ' powietrza tz— — 25° C\ temperaturą zewnętrzną względem ściany oszklonej, oddzielającej przedział A od B, będzie Tbw = -\- 10° C\ zresztą przyjmujemy, że przeznaczony do opalania węgiel kamienny jest miernej dobroci i ze spalenia 1 kg daje bezwzględny skutek 6000 -+-7500

Według pomiaru i obliczenia wynosi emitująca powierzchnia:

W przedziale A:

ścian murowanych ceglanych parapetowych, zewnętrznych, obu-

stronnie wyprawionych, 45 cm grubych......

ścian działowych ceglanych parapetowych 30 cm grubych 12-99 -i- 5-6 = .    ......*.........

9*36 m²

18-59

ścian oszklonych, podwójnych, pionowych zewnętrznych . 12*60 „

41-40 „

dachu podwójnie oszklonego .............

9-48 „

ścianki działowej między przedziałami A i B pionowej, pojedynczo oszklonej szkłem 3 mm grubem.....

drzwi sosnowych 4 cm grubych zewnętrznych ..... 196 „

W prze dziale B:

24-31 „

muru zewnętrznego ceglanego 45 cm grubego, obustronnie wyprawionego . . ..........*.....

ścian podwójnie oszklonych, pionowych, zewnętrznych . . 12*60 m2 dachu oszklonego podwójnie

41-40 „

Podstawiwszy we wzór 2.:

E = (F₁ A'j -f- F₂ k₂ -f- ko -f-    Fn kn) {Tw — tz) t

wartości wyżej dane, wraz z odnośnymi spółczynnikami emisji ciepła według normy, otrzymujemy wielkość emisji ciepła w ciągu zimy czyli w czasie t godzin:

w przedziale A na zewnątrz:

Ea = (9 36 X 1 19 -f- 12-6 X 2 35 -f- 41*4 X 2 35 -t- 196 X 158) [18 — (— 25)] t = 6068-59 ż;

w przedziale B na zewnątrz:

Eh = (24-31 X l*19—t-12-6 X 2-35-1-41-4 X 2 35) [10— (— 25)] t = = 5454-05

z przedziału A do przedziału B:

Eab = (18-59 X li -ł- 9-48 X 531) [18 — (-+-10)] t = 610-88 t.

Całkowita emisja ciepła z cieplarni w ciągu zimy będzie:

E = Ea -+- Eh -t- Eah — (6068-59 h- 5454*05 -f-"610-88) t = — 12.13352 t czyli po podstawieniu t — 4320 godzinom:

E = 12.133-52 X 4320,

a przyjąwszy wreszcie, że użyteczny skutek ciepła 1 kg danego węgla kamiennego wynosi około 50°/₀ jego skutku bezwzględnego, t. j. że Cu = 6750 X 0*5 = 3375 kaloryj i że dodatki W są równe zeru, t. j. W— 0, otrzymujemy ostatecznie z wzoru 9. ilość potrzebnego na zimę węgla kamiennego:

= 15.530-90 kg

0P = —

¹ Cu

czyli okrągło O = 156 q.

E 12.133-52 X 4320    52,416.806-4

3375

3375

Uwaga.

W naszych warunkach klimatycznych na podstawie doświadczenia liczy się przeciętnie w celu ogrzewania mieszkań i urzędów na każde 15 w³ przestrzeni przez przeciąg 6 miesięcy zimowych 1 w³ drzewa bukowego, albo 1-54 m³ drzewa miękkiego, albo 196 kg węgla kamiennego, albo 300 kg węgla brunatnego lub 194 kg koksu. Dokładny jednak wymiar paliwa oblicza się według poz. 947.

Dla klas szkolnych liczy się z powodu śyviąt o 20/°₀, a dla sal gimnastycznych, kurytarzy i wychodków o 45 do 50% mniej.

948. Piece żelazne lane zwyczajne po przeciętnych cenach fabrycznych z r. 1914, t, j. bez kosztów dowozu i ustawienia, zestawia się w następującej tablicy:

Skwarczyóski, Podręcznik budowlany.

Piec żelazny

Określenie żelaznego pieca lanego

ko-

wy- o śre- sze- gru-soki dnicy roki    by sztuje

Piec z popielnikiem . . .

„ koksowy z nóżkami i kół-[kami nasadzonemi

„ kolumnowy

r>

r>

z zagłębieniem

71

7!

7!

„ do śniadań

7!

7!

7)

ł—^ l-i H-i |—t—-Ł t—Ł I—I H-1 I—^OOOOOppp

śśśśśśśśśśśśśśśśś

i ,    |    ,

©OÔÔÔÔOÔOÔÔO©

Ci O O co ^ ^ CO © © © ©

029

0-26

032

024

a 222

„    „ gotowania z pojedyn-

[czerni drzwiczkami . .

„ gotowania......

„    „ opału węglem lub drzewem

071

0-47

0-32

0-68

0*50

0*26

» zwykły .

„ żłobkowany do opału węglem

0-70 0*21 076 0-21 0-92 0-25 104 0-28 121 0*21 1*36 0-24 0-92 0 21 100 0*24 113 0-25 1*21 026 1*32 0-30

0-26

0-26

0*32

0-37

0*32

0-37

029

0-30

032

0-34

0-37

0-26

026

032

037

032

0*37

0-29

030

0-32

0-34

0-37

„ z wanienką . . .

0-45

0-80

0*30

0-47

0-84

0-32

¹

„Hütte“ des Ingenieurs Taschenbuch, 21. wydanie z r. 1911., I. tom, str. 476.

²

Martwica krzemionkowa czyli okrzemka; zob. w „Części pierwszej“ dział D., rozdz. I., poddział 4., pod b), str. 77.

Piec żelazny

ko-

sztuje

Określenie żelaznego pieca lanego

wy- o śre- sze- gru-soki dnicy roki by

Kuchnia o niskim ogniu .

0-47

0-55

11

11

0-47

0-55

ii

0-50

o wysokim ogniu

0-63

0-74

0-55

ii

ii

0-71

0-55

•i

ii

0-74

0-60

Piec do gotowania zpodwójnemi [drzwiczkami

0*71

0-82

0-84

0-55

0*60

0'68

r podwójny

100

0*55

1*15

0-63

ooooooooooo

ii i i ,i i i i i

Uwaga. Jako koszta transporiu i ustawienia przyjmuje się 25 do 20% z ceny fabrycznej.

949.    100 kg lanego pieca żelaznego z dostawą . . GO K.

\

. 54 do 75 K.

950.    Piec kamyczkowy okrągły, czworo lub Wielo-boczny zwykle używanych rozmiarów, na podmurowaniu z cegieł lub na 6-ciu nóżkach drewnianych toczonych kompletnie ustawić, t. j. piec z kamyczków rzecznych na glinie wymurować, wewnątrz czysto gliną wylepić, kanały stojące wymurować lub wachlarze z dachówek lub blachy żelaznej lanej pochyło wmurować, zewnątrz drutem i płótnem obwlec, czysto zaprawą wapienną wyprawić, gzyms u góry wyciągnąć, piec obielić lub stosownie pomalować, a wreszcie dostarczyć drzwiczki podwójne, lane żelazne, hermetyczne, do paleniska i popielnika, ruszt, drzwiczki wyciorowe i rurę dymową

951.    Piec kamyczkowy wewnątrz wyczyścić i wylepić, z poprawą osadzenia drzwiczek żelaznych, rusztu itp. . . 4⁻50 K.

12 do 15 K;

952.    Piec kamyczkowy lub kuchnię angielską prze-pruć, wyczyścić, wewnątrz wylepić, części składowe żelazne poosadzać, na nowo zamurować, wyprawić i obielić albo pomalować

953.    Piec kamyczkowy łub kuchnię przestawić, t.j. mur rozebrać, na nowo wymurować, łącznie z osadzeniem wszelkich części żelaznych i z dodaniem — prócz potrzebnego materjału — drutu, płótna, gliny itd.

30 K

954.    Kuchnię angielską średniej wielkości z cegieł

70 do 80 K.

na zaprawie glinianej wymurować i gładko zaprawą wapienną z czystem zatarciem wyprawić, oraz zaopatrzyć żelazną płytą kuchenną laną 624 X 624 mm, z bratrurą, piecem piekarskim, z ramą krawężną z ochronnym prętem, rusztem, drzwiczkami do paleniska i popielnika w jednolitej ramie, drzwiczkami wyciorowemi do przewodów dymowych, kociołkiem mosiężnym na wodę i rurą dymową; za robotę i materjał............

955.    Uwagi co do pieców kaflowych.

1.    Piece kaflowe składają się z płytek prostokątnych czyli z kafli, z ogniotrwałej gliny lub szamotowej zaprawy ¹ wytworzonych, wypalonych i na powierzchni widocznej glazurowanych; od strony wewnętrznej mają postać otwartej skrzynki, służącej do wzajemnego ich łączenia spinkami, do zakotwienia drutem i zapełnienia cegłami i zaprawą glinianą; to zapełnienie chroni kafle od przepalenia i umożliwia zbieranie i przytrzymywanie ciepła,

Odróżniamy kafle polewane, stapiane i szamotowe.

Kafle polewane otrzymują barwną lub białą polewę gliniastą i przezroczystą powłokę glazurową przed wypaleniem, poczem idą dopiero do wypalenia, Kafle stapiane i kafle szamotowe natomiast ulegają dwukrotnemu wypalaniu; raz bez glazury, a potem z glazurą. Kafle polewane są co do barwy i delikatności glazury lichsze i z czasem dostają ryski wloskowate, podczas gdy kafle stapiane są wolne od tych wad.

2.    Kafle wogóle są 19 do 21 cm szerokie i 21 do 24 cm wysokie; najczęściej jednak są 21 cni szerokie i 24 cm wysokie; krawężne kafle w każdym razie mają jedno skrzydło o pełnej, a drugie o społowionej szerokości kafla zwykłego. Z powodu nierównomiernej zmiany rozmiarów wskutek wypalenia należy kafle przebrać i gorsze zużyć do niewidzialnej powierzchni pieca; w każdym jednak razie należy nierówności brzegów kafli pościnać i zeszlifować, by szczelnie przylegały i tworzyły spoiny równe i jednako szerokie.

8. Palenisko pieca kaflowego należy wymurować cegłami ognio-trwałemi; to samo tyczy się i przewodów dymowych pieca w miejscach wystawionych na największe gorąco paleniska. Przewody te otrzymują w przekroju 850 do 400 cm², a łączną długość 9 m dla opału drzewem i 7 m dla opału tortem lub węglem kamiennym. Płyty poziome nakrywające palenisko muszą być szamotowe, 7 cm grube, zaś najbliższe inne 5 cm grube ; sztab żelaznych nienależy używać, bo rozpalone rozpierają i powodują pęknięcia pieca.

4.    Ze względu na jakość odróżniamy: Piec kaflowy I. klasy, który powinien mieć barwę jednostajną bez włoskowatych rysek; zmienność barwy rozłożona równomiernie na wszystkie kafle nie-uehodzi za wadę, ale połysk i czystość materjału muszą być nienaganne. Spoiny poziome i pionowe powinny być nieprzerwanie ostre i jednako szerokie, co się uzyskuje zapomocą obcięcia brzegów kafli i oszlifowania starannego.

Piec kaflowy II. klasy może mieć kafle wybrane I. klasy, albo kafle o glazurze mniej doborowej; ryski włoskowate muszą tu być wcale nieznaczne, a barwa możliwie — chociaż nie bezwarunkowo — jednaka; zmienność w barwie występująca powszechnie, jest tu dozwolona, a połysk ma być mierny; barwa zresztą niepowinna mieć plamek, a spoiny muszą być równomierne i wąskie.

Piec kaflowy III. klasy może być z mniej udatnych kafli pierwszej i drugiej klasy, albo też z kafli osobno na ten cel wytworzonych ; zmienność barw niepowinna razić, połysk może być tylko matowy, a ryski powinny być w ograniczonej tylko mierze Spoiny należy wykonać tak, jak w I. i II. klasie, chociaż dokładność opracowania może tu być mniej staranna.

5.    Piece szwedzkie składają się z poszczególnych większych części z gliny wytworzonych, wypalonych i biało glazurowanych ; zresztą sposób ich wykonania jest podobny, jak pieców kaflowych, którym obecnie prawie zupełnie już miejsca ustąpiły.

tf. Nowo postawiony piec kaflowy należy w pierwszych 8 dniach opalać bardzo oględnie, słabo i powoli wśród otwartych drzwiczek, by gazy spalenia, a zwłaszcza pary, które glina wilgotna z trudnością z siebie wydziela, mogły uchodzić zwolna do komina.’ Dosypywania miału węglowego, wiór i papierów należy wystrzegać się jak najostrzej, celem uniknięcia eksplozyj piecowych.

7. Stawianie pieca kaflowego jest robota akordową, płaconą od kafla, zaczem też i cena dostarczonego i ustawionego pieca oblicza się według ilości kafli.

W praktyce przyjęto następujący sposób obliczania ilości kafli zamierzonego, względnie postawionego już pieca.

Jeżeli d jest długość, s szerokość, hi wysokość właściwego trzonu pieca od wierzchu podnóża aż pod gzyms główny, h₂ wysokość podnóża, wszystko wyrażone w ilościach kafli, to będzie a) ilość kafli właściwego trzonu pieca:

10

11 ⁼⁼ 2 id —f- s) h^

b)    ilość kafli podnó.ża:

r i

îp — 2 d -b 2

c)    ilość kafli cokołu, obejmującego tylko jedną ich warstwę:

11

12

—b g h₂ — 2 (d —(~ s —b 1J Ji₂

ic — 2    ) H-g" Xl = 2(^+s+2)Xl

Gzymsów żadnych aniteż jakichkolwiek dodatków równoważnych nie liczy się wcale.

Ilość wszystkich kafli pieca:

J ⁼⁼⁼ ît ~l~ lp —b ic — 2 id —b s)    —b 2 Çd —b s —b 1) b₂ ~b 2 (d —b s —b *2.) ^ 1,

13

ostatecznie J = 2 id —b s')    ~b ~b 1) ~b 2 (h₂ ~b 2)

PEZYKŁAD.

Jeżeli d — 4 kaflom, s = 8 kaflom, hl = 7 kaflom, h₂ = 3 kaflom, to J = 2 (4 -b 3) (7 -b 3 -b 1) -b 2 (8 -b 2) *= 164 kaflom.

8. Piec kaflowy opalany węglem kamiennym, przed każdą zimą należycie wyczyszczony, łącznie z wylepieniem gliną paleniska i wykitowaniem spoin, wytrzymuje nie wiele więcej niż 10 lat bez przestawienia. Jeżeli w tym razie kafle są jeszcze dobre, to jednak cała reszta materjału pieca jest już nie do użycia. Po przestawieniu i wśród należytej konserwacji piec może służyć jeszcze do użytku przez 5 do 10 lat.

Roczny koszt konserwacji pieców kaflowych wynosi 5 do 7*5<>/0 kosztów nowego pieca.

956. Piec z kafli zielonych, brunatnych lub białych na miejsce budowy we Lwowie dostawić i ustawić, z dodaniem wszelkich potrzebnych materjałów i przyborów oblicza się według następującej tablicy:

g) Roboty na cele ogrzewania i wentylacja.

Piec kaflowy w cokole

długi

szeroki |

ko-

wy- ogrze-soki wa sztuje

Uwaga

ni

r-i cd co ^ co t^ oo d d h ci w rtj o co t^ oo ci d th gi d o 6 t^ od ci d rH oi co

ooo©o©o©©6ó6606óó6ó666h6666ó6ó666

pppppppppppppoop©

P I Ci I O'

O lO o co co oo

O O O

pppppopoo

to to to to to to to to to to oo to lo to to to to to to to rf- lo to to to to to to to to to to to

gooooogoooooooooooo^ocooogoo

ii-Hr—łt—^rH r-Ił—Ir-Ir—Ił—li—li—I t—I rH i—( r-I    y—I H

Wszystkie tu zawarte piece kaflowe mogą być albo brunatne albo zielone, z małymi wyjątkami, o których niżej.

siedmiościenny narożny

siedmiościenny narożny

ośmioboczny umiarowy

siedmioboczny narożny

O O

T—I t— 1—II r—I

o I—i

lO O O Ol W lO

T—I rH

tO tO I—¹ tO LO 00 CO 00 O 05 O H C

Piec kaflowy

j szeroki

w cokole !

Nr. długi.

wy- ogrze- ko-soki I wa ! sztuje

K

i S g g § 8 S iS SS

^ÔÔÔÔOÔÔÔÔ ' Ô © ô ô ô

2-75

3-30

105

110

2-50

275

2-30

245

2-70

2*70

2*70

2-80

2-90

300

300

3-15

150

220

O o

T-l ^

H l-H

OOOQOOOOO§

C0C5O(M(M>0>0(MOX

r—I t—1 t—( l-H r—I t-H H '

510

646

408

374

180

255

153

170

190

204

204

272

306

306

289

544

siedmiościenny narożny

kominek

biały

„ siedmiościenny narożny

957.    Kuchnie z kafli białych wraz z materjałem, wszelkimi przyborami i ustawieniem, a mianowicie:

a)    Kuchenka stołowa Nr. 1. z kociołkiem miedzianym obejmującym 16 litrów wody, z bratrurą (pieczalnicą), z płytą laną żelazną 0 80 X 0*64 m (sama kuchnia długa około 1*15 m, szeroka 0*74 m, wysoka 0*78 m), z rusztem, drzwiczkami, z ramą itd. 210 K;

b)    Zwykła kuchnia Nr. 2, z kociołkiem i blachą zresztą jak pod a) opisano, T48 długa, 0 74 m szeroka, 120 m wysoka 195 K;

c)    Kuchnia Nr. 3, zranią ochronną, z dwoma bratrurami, z kociołkiem 20 litrowym miedzianym, z rurą do odgrzewania, z blachą 0*95 X 0*72 m, długa 168 w, szeroka 0 85 m, wysoka 160 m zresztą jak poprzednio opisano 646 K;

d)    Kuchnia Nr. 4, długa 2*20 m, szeroka 1*85 m, wysoka 0 95 m, z przyborami jak pod c), ale i z rożnem do pieczenia i rusztem do suszenia talerzy, zresztą jak wyżej 1350 K.

958.    Piec kaflowy w y czyścić, spoiny wykito wać i wnętrze wylepić 4*50 K.

959.    Piec kaflowy przestawić z dodaniem drutu, gliny i cegły, bez dodania kafli 45 do 54 K.

960.    Kafel do pieca zielony, brunatny lub biały:

d) za osadzenie kafla pod a), b), c) w starym piecu z po-trzebnem wyburzeniem i dodaniem materjału 0 45 K.

a)    zwykły 0 70 K,

b)    narożny 1 K,

c)    gzymsowy, którego potrzeba 4 do 5 części odrębnych na cały gzyms pieca 2*80 K,

961.    Piec kaflowy ciemny: bronzowy lub oliwkowo zielony z fabryki Maksymiliana Wincklera w Glińsku z dostawą na miejsce, ustawieniem, dodaniem drzwiczek niklowanych do paleniska i popielnika, rusztu i rury dymowej, łącznie z dostarczeniem wszelkiego potrzebnego materjału, wymurowaniem paleniska szamo-towemi- cegiełkami i płytami oraz oczyszczeniem pieca*, od 1 kafla po 105 K.

962.    Piec kaflowy jasny : w dowolnych bar wach, zresztą jak pod poz. 961. opisano, od 1 kafla po P20 K.

963.    Piece secesyjne, zresztą jak pod poz. 961. i 962. opisano, od 1 kafla po 145 K.

964. Kuchnia kaflowa niebieska z fabryki Maksymiliana Wincklera w Glińsku z kociołkiem miedzianym, z czysto opiłowaną ramą krawężną wraz z prętem ochronnym, z rusztem, z czysto opiło wanemi drzwiczkami do paleniska i popielnika w jednolitej ramie, z drzwiczkami wyciorowemi do przewodów dymowych, z rurą dymową*, za dostawę na miejsce i ustawienie oraz potrzebny mater) ał, a mianowicie:

b) z żelazną płytą kuchenną 30 X 24" = 780 X 624 mm : aj z 2 bratrurami 220 K, ß) z 2 bratrurami i odgrzewa-czem lub piecem piekarskim 250 K.

Uwaga. Kuchnie z kafli żółtych (kremowych) są o 10% droższe.

a) z żelazną płytą laną ku- | chenną 24X24" = 624X624 mm : | a) z 1 bratrurą 160 K, ß) z 2 bratrurami 190 K;

965.    Przestawienie pieca kaflowego z dodaniem drutu, gliny i cegły, bez kafli, od 1 kafla 0*44 K.

966.    Za drobne naprawki pieców kaflowych, uzupełnienia itj3. żąda fabryka w Glińsku, a mianowicie:

a) za wyczyszczenie pieca kaflowego starego 3 00 K,

h) wylepienie paleniska glinką szamotową 8*00 K,

c)    za wylepienie jak pod b) i dodanie cegieł szamotowych 4K,

d)    dodanie nowych drzwiczek poniklowanych z osadzeniem 7 K,

e)    dodanie nowego rusztu z osadzeniem 120 K,

f)    dodanie rury dymowej z wyjęciem starej po rozebraniu gzymsu i ponownem osadzeniu 7 K,

g)    przełożenie rury dymowej do drugiego komina łącznie z wyburzeniem muru i omurowaniem 10 K.

967. Ogrzewanie centralne.

1.    Ogrzewanie centralne (ześrodkowane, zbiorowe) cechuje się tern, że poszczególne izby i przestrzenie, względnie zabudowania otrzymują ciepło z jednego źródła zbiorowego, leżącego poza ich obrębem. Ciepło z tej zbiorowej ogrzewalni doprowadza się tam za pośrednictwem gorącego powietrza kanałami lub za pośrednictwem wody albo pary rurami. Stąd też odróżniamy centralne ogrzewanie powietrzem, wodą i parą.

2.    Ogrzewanie powietrzem dozwala na szybkie i równomierne ogrzanie w połączeniu z bardzo wydatną wentylacją bez ogrzewalników; jest urządzeniem bardzo trwałem z niewielkim kosztem zakładowym, nie ulega uszkodzeniom wskutek mrozu i nieprzedstawia żadnego niebezpieczeństwa.

Natomiast rozległość rozprowadzenia ciepła w kierunku poziomym jest wcale ograniczona, bo wynosi zaledwie około 12 m od komory ogniowej; ciepła zapasowego niema, podczas wiatrów powstaje silny przeciąg w wentylacji i ochłodzenie, dym i kurz może się dostać do izb ogrzewanych ; zresztą urządzenie tego sposobu ogrzewania w starych budynkach przedstawia znaczne trudności.

Ogrzewanie tego rodzaju zastosowuje sję wogóle do szkół, szpitali, teatrów itp. zabudowań, gdzie wskutek przebywania wielu ludzi powietrze jest zepsute.

3.    Ogrzewanie ciepłą wodą.

Ten sposób ogrzewania wogóle przeprowadza się zapomocą wody ogrzanej zostającej pod niskiem, miernem albo Wysokiem ciśnieniem.

a) Ogrzewanie wodą pod niskiem ciśnieniem przeprowadza się wodą, której ciepłota nie dochodzi nigdy do 100° C.

Ogrzewanie to jest łagodne i równomierne trwale; zachowuje znaczny zapas ciepła, dozwala na rozprowadzenie ciepła w kierunku poziomym do 80 m rozległości, oraz na regulowanie ciepłoty w każdym lokalu osobno-, zużywa mało opału, daje się prowadzić tanio, łatwo i bezpiecznie i urządzić bez trudności szczególnych w starych budynkach i zużywa się mało.

Natomiast wymaga znacznych kosztów zakładowych, może zamarznąć i jest nie do użycia tam, gdzie zależy na szybkiem ogrzaniu lub gdzie są do ogrzania duże, a czasem tylko używane lokale.

Zastosowuje się do szkół, lepszych mieszkań, domów roślinnych i budynków zarządu.

b)    Ogrzewanie wodą pod miernem ciśnieniem przeprowadza się wodą ogrzaną do 140° C pod ciśnieniem do 3 atmosfer; zresztą urządzone jest jak poprzednie, ale tańsze od niego.

Średnice rur, ogrzewalniki i kocieł mogą być mniejsze z powodu większej wydatności tego sposobu ogrzewania.

c)    Ogrzewanie gorącą wodą pod Wysokiem ciśnieniem przeprowadza się wodą gorącą o 150 do 200° C pod ciśnieniem 4 do 15 atmosfer i jest tak urządzone jak poprzednie, ale prawie o połowę tańsze.

Urządzenie to ogrzewające daje się bardzo łatwo zaprowadzić w istniejących budynkach i ogrzewa rychło, a prowadzenie jest łatwe.

Natomiast ogrzewanie i promieniowanie ciepła jest za silne, a ogrzewalniki rychło ostygają; proch i kurz prażony na zbyt rozgrzanych powierzchniach zanieczyszcza powietrze, ciepłota nie daje się regulować, obsługa wymaga egzaminowanych palaczy, a wreszcie grozi niebezpieczeństwo eksplozji.

4. Ogrzewanie parą.

Ten sposób ogrzewania może być o niskiein lub Wysokiem ciśnieniu, a naogół biorąc, daje się przeprowadzić na nieograniczoną prawie rozległość i z jednym kotłem zastosować nawet do całej grupy zabudowań; odznacza się szybkiem ogrzewaniem, zupehią możnością regulowania i taniością prowadzenia, jeżeli można zużyć parę fabrycznego zakładu.

Natomiast wykonanie całego urządzenia jest kosztowne, a prowadzenie ogrzewania z kotłem o Wysokiem ciśnieniu grozi niebezpieczeństwem eksplozji i wymaga specjalnego lokalu dla ustawienia kotła, oraz obsługi wyszkolonej; zresztą szybko ostyga.

W szczególności zatem odróżniamy.

a) Ogrzewanie parą o niskiem ciśnieniu, które posiada co najwyżej 05 ai ciśnienia. Zalety tego ogrzewania są: długotrwałość

uszczelnienia przewodów i ogrzewalników, wielka trwałość całego założenia, działa jak ogrzewanie ciepłą wodą i nie przedstawia żadnego niebezpieczeństwa.

Natomiast odpowiednie jest tylko w nowych budowlach, a w razie wadliwego wykonania występują w poszczególnych częściach przewodów uderzenia i detonacje.

Zastosowuje się do domów mieszkalnych, szkół, szpitali, domów administracji, hotelów; do wielkich gmachów jednak nie jest odpowiednie.

b) Ogrzewanie parą o Wysokiem ciśnieniu posiada ciśnienie dowolnej wysokości; ustawienie jednak kotła wśród mieszkań jest zabronione.

Daje się łatwo połączyć w ogrzewanie powietrzem albo w ogrzewanie wodą poszczególnych lokali w ten sposób, że ogrzewalniki parowe ogrzewają powietrze w komorze gorącej lub wodę w ogrze-walniku wodnym; zresztą ogrzewanie parą o Wysokiem ciśnieniu można także urządzać i w starych budynkach.

Jako wady występują: ciepło promieniejące, zanieczyszczenie powietrza prażonym kurzem, przerwy w razie naprawy kotła, częste nieszczelności przewodów rurowych i hałas podczas wpuszczania pary do przewodów i ogrzewalników.

Zastosowuje się wszędzie tam, gdzie para jest do użycia oraz do ogrzewania rozległych budynków.

968.    Ogrzewanie kanałami zastosowuje się zazwyczaj do budynków roślinnych.

Kanały grzejące, z cegieł lub kafli, otrzymują w przekroju wielkość cegły lub kaflu; rurom glinianym lub żelaznym, grzejącym daje się najmniej 21 cm średnicy w świetle.

Kanały grzejące, o przekroju 0 07 m² w świetle, powinny być 31 do 38 m długie, o wzniesieniu po 2 cm na każdy metr długości; komin powinien wynosić ¹₃ część długości kanałów, palenisko zaś jest 0-8 do 0*9 m długie, oraz 0-5 do 0 6 m szerokie i przykrywa się płytami żelaznemi lanemi lub przesklepia na ij₂ cegły.

969.    Ogrzewanie ześrodkowane (centralne)powietrzem gorące nr¹ polega na tern, że w najniżej położonej przestrzeni budynku (zwykle w suterenie) urządza się komorę zamkniętą zewsząd najszczelniej ścianami i sklepieniem, ze stosownym piecem opalanym zewnątrz ; z komory tej kanałami murowanymi według możności pionowymi ze ściankami możliwie najgładszemi doprowadza się powietrze gorące do izb wyżej położonych.

Zimne zużyte powietrze odprowadza się osobnymi przewodami w ścianach na zewnątrz, lub gdy nie jest zepsute napowrót do komory gorącej, którą trzeba tak zawsze urządzić, by ją można zasilać także świeżem zewnętrznem powietrzem z takiego miejsca, gdzie jest czyste, wolne od kurzu i zdrowe; wreszcie do ujednostajnienia ogrzewania należy urządzić w izbach ogrzewanych przewody wentylacyjne w ścianach, przeciwległych według możności wylotom kanałów gorących.

Powietrze wypływające z kanału gorącego nie powinno mieć więcej niż 40° C. a ehyżość wypływu nie więcej niż 1*5 m. Kanały gorące otrzymują przekrój najmniej 0 04 m² w świetle, wyloty ich powinno być znacznie większe i znajdować się najmniej 18 do 2 m ponad podłogą, a w znacznie wysokich salach nawet 8 do 4 m. W zwykłych izbach otrzymują kanały gorące w przekroju 0 05 w²,v zaś w większych najwyżej 0*08 m² ; kanałom zimnym daje się przekrój o */₅ do ¹4 większy od gorących wówczas, jeżeli powietrze zimne powraca z izb do komory; zaś s/₄ do ⁴ ₄ sumy przekrojów wszystkich kanałów gorących, jeżeli doprowadzają zimne powietrze wprost z zewnątrz do komory. — Kanały odprowadzające zużyte powietrze na zewnątrz są o ¹ ₄ do t/s w przekroju mniejsze od gorących.

Właz do komory musi być mały i zamknięty szczelnie podwój-nemi drzwiczkami. W komorze piec żelazny jest lepszy jak murowany. Do ogrzania 900 do 1400 ms przestrzeni potrzeba piecä murowanego z 850 do 900 cegiełek ogniotrwałych, z dodaniem 670 kg mączki gliny ogniotrwałej i 039 m³ gliny zwykłej.

970« Metr sześć, centralnego ogrzania gorącem powietrzem przestrzeni w budynkach, łącznie z dostawieniem stosownego pieca żelaznego, kia}), krat, wentyli, rur, zasuw itp.,

/ osadzeniem w murze wszelkich części składowych, jednak bez wymurowania komory i kanałów:

a)    do ciepłoty 10° C w kurytarzach, na schodach i w sieniach 165K

b)    do ciepłoty 20° C w mieszkaniach 3*15 K.

971. Zakład ogrzewania ciepłą wodą o niskiein ciśnieniu.¹) obejmuje kocieł (ustawiony najczęściej w Suterenie), od którego

w najwyższym punkcie wychodzi rura, o ile możności pionowo i łączy się z naczyniem odprężającem (ekspanzyjnem), ustawionem na strychu w stosownie urządzonej na ten cel komorze. Naczynie to nie należy nigdy zamykać a tylko w najgorszym razie lekkiemi drzwiczkami przymknąć. Stąd wychodzą inne rury z możliwie wielkim spadkiem, zabezpieczone stosownie od oziębiania się i rozprowadzają wodę ciepłą do ogrzewalników ustawionych w izbach, skąd wreszcie innemi rurami spływa już oziębiona do kotła w najniższym jego punkcie.

Ciepłota wody nie powinna nigdy dojść do 100° C (najczęściej ma około 85° C). Według doświadczenia trzeba do ogrzania 1 w3 powietrza na 20° E, 004 kg dobrego węgla kamiennego lub 0*105 kg węgla brunatnego.

Na 10 m² powierzchni ogrzewalnika wystarcza rura, doprowadzająca wodę ciepłą, o średnicy 7 do 11 cm w świetle.

Ogrzewanie tym sposobem opłaca się dopiero w dłuższym przeciągu czasu.

972.    Metr sześć, ogrzewania przestrzeni zabudowanej ciepłą wodą o niskiem ciśnieniu sposobem pod poz. 971. opisanym, do ciepłoty 20° C, łącznie z kompletnem wyposażeniem i urządzeniem:

a)    jeżeli kocieł, rury i ogrzewalniki są z miedzi .... 9*80 K

7*20 „

b)    jeżeli z żelaza kutego

6-00 K.

c)    jeżeli z żelaza kutego, z ogrzewalnikami (piecami) mniej ozdobnymi

973.    Ogrzewanie wodą gorącą o Wysokiem ciśnieniu* jest w szczególe tak urządzone, jak pod poz. 971. opisano, z tą wszakże różnicą, że naczynie ekspanzyjne jest całkiem szczelnie zamknięte.

Wskutek tego całe założenie należy przed użyciem wypróbować na ciśnienie, a wszystkie rury muszą być z żelaza kutego o średnicy świetlnej około 26 mm. Woda ogrzewa się tu na 150 do 200° C * o ciśnieniu 4 do 15 atmosfer ; celem uniknięcia jednak zanadto wysokich ciśnień i zbyt mocno promieniującego gorąca wykonują w nowszych czasach niniejszy sposób ogrzewania wodą ogrzaną tylko do 150° C, i w ten sposób zbliżono się do ogrzewania wodą o miemem ciśnieniu.

Według doświadczenia 1 m2 gorącej powierzchni rur ogrzewa 60 do 90 m³ przestrzeni.

974. Metr sześć, ogrzewania wodą gorącą o Wysokiem ciśnieniu przestrzeni zabudowanej, sposobem pod poz. 971. opisanym, do ciepłoty 20° C łącznie z kompletnem urządzeniem i wyposażeniem:

5-25 K

a)    w kościołach itp. budynkach

6*75 „

b)    w mieszkaniach.....

975.    Ogrzewanie centralne parą¹ zastosowuje się wogóle do sal roboczych i to tylko tam z korzyścią, gdzie jest do dyspozycji para zbędna fabryczna.

976.    Metr sześć, ogrzewania parą przestrzeni zabudowanej do ciepłoty 12° do 20° C z kompletnem urządzeniem, t. j. z rozprowadzeniem rur kutych żelaznych z przynależnościami bez kotła:

. . . 210 K 4 do 4*50 „

a)    o Wysokiem ciśnieniu

b)    o niskiem ciśnieniu .

Uwaga. Na lm³ przestrzeni ogrzanej przypada 003 do 0’04kg węgla kamiennego lub 0-02 do 0-03^ koksu.

977. Ogrzewanie gazem świetlnym polega na tern,, że gaz doprowadza się do gazowych pieców żelaznych, gdzie w stosownie urządzonym palniku miesza się z powietrzem atmosferycznem i pali płomykiem sinawym, wytwarzającym wiele ciepła.

Piece gazowe składają się w zasadzie z paleniska i z przewodów produktów spalenia celem uzyskania ich ciepła; dla odprowadzenia gazów spalenia oraz części niespalonego gazu świetlnego, musi być każdy piec połączony z kominem odpowiednio szeroką rurą.

Odróżniamy piece z otwartem i zamkniętem ogniskiem, oraz piece grzejące zapomocą promieniowania lub cyrkulacji.

Zalety ogrzewania: czystość, łatwość regulowania, natychmiastowy skutek ogrzewania, mało bardzo naprawek i przerw ogrzewania. Niekorzyści: wysokie koszta ogrzewania, niebezpieczeństwo eksplozji lub uduszenia gazem.

Spalone produktu ogrzewania można odprowadzić z pieca rurą osobną także wprost na zewnątrz, byleby tylko nie było przeciągów.

Ten sposób ogrzewania zaleca się tam, gdzie niema urządzonych kominów i gdzie urządzenie ich natrafia na wielkie trudności. Podobnież z pożytkiem i z oszczędnością używa się gaz do kuchni.

978.    Metr sześć, spalenia gazu kosztował we Lwowie, a mianowicie:

0*24 K 0-18 ,

a)    gazu świetlnego . .

b)    gazu na cele opalania

979.    Przewietrzanie (wentylacja) ma za zadanie usuwać zdrowiu szkodliwe powietrze zanieczyszczone, a doprowadzać świeże zdrowe.

Powietrze w budynkach psuje sie:

1.    Wy de clii w ani em (respiracją), gdyż powietrze w stanie naturalnym, czystym zawiera 005° ₀ kwasu węglowego, a człowiek wdech aj ąc w ciągu godziny około 3 m?> powietrza, wy decha napo wrót tyleż zepsutego, zawierającego 4% kwasu węglowego i 0⁻05 kg pary wodnej. Dla tego to powietrze w izbach zaludnionych a zamkniętych, bardzo rychło się psuje i chcąc oddechać świeżem ciągle powietrzem

■ potrzeba już z tego samego tytuło około 120 m?> powietrza wprowadzać dla 1 osoby w ciągu godziny.

2.    Wyziewaniem (transpiracja i perspiracja), gdyż powietrze w stanie czystym zdrowym powinno na 1 m³ zawierać najwyżej 0007 kg wody; tymczasem człowiek zanieczyszcza płucami i skórą w godzinie 5 m³ powietrza wskutek wyziewanej wody.

3.    Oświetleniem, a mianowicie:

166 /»•’• «•oo ,

24- 00 „

25- 60 „

Świeca łojowa zanieczyszcza w godzinie

„ stearynowa lub woskowa . ... silny płomień lampy naftowej ..... płomień gazowy...........

Prócz tego bywa powietrze w fabrykach zanieczyszczane nadto jeszcze innymi czynnikami.

Stosownie do zebranych doświadczeń (wedle Degena i Morina) potrzeba w ogóle na 1 osobę powietrza świeżego w ciągu godziny:

W szpitalach :

35 »»* 60 do 75 „ 80 „ 100 , 150 ,

dla dzieci .. .................

„ chorych dorosłych..............

rannych i położnic . . . ..........

„ chorych zakaźnie lub w czasie epidemii ....

10 ,

w sypialniach więźniów    ........

20,

w domach kary (poprawy)........#. . . .

100,

160,

w warstatach nieoświetlanych..........

w warstatach oświetlanych...........

w kasarniach: w dzień . . w nocy . . w teatracli . . w salach:

30 K

. 40 do 50 r • 40 , 50 „

dla zgromadzeń długotrwałych . .

„    „ krótkotrwałych .

w celach więziennych odrębnych . . w izbach dla gromadnych aresztowań w szkołach ludowych dla dzieci do 10 lat wieku . . 10

nad 10 łat wieku . 15 „

GO,

30 „

15 do 22 „ 10, 17* 25,

dla starszych uczni.....

wieczornych........

w stajniach różnorodnych.......

w mieszkaniach...........

w klatkach schodowych, kurytarzach itd. : mocno uczęszczanych mało    „

30 „

35 „    40 ,

180 „ 200 T

10 „ 20.

35,

3 do 4 krotna wymiana 0-5,1    ,

3 * 7)    „    ,

w kuchniach i wychodkach . . w przestrzeni pobytu dorosłych:

dla ilości nieoznaczonej . . .

„    „ oznaczonej ....

Sposoby odnowy powietrza są rozmaite ; w wielu wypadkach wystarcza naturalna wentylacja zapomocą przewodów, doprowadzających i odprowadzających, regulowanych klapami lub zasuwami, a polegająca na różnicy temperatury, pomiędzy powietrzem wewnętrznem a zewnętrznem.

Przekrój kanałów wentylacyjnych na powyższy cel oblicza się z dostateczną dokładnością z wzorów:

20 do 35 ms

3G00 v

dla

3600 vt

/2g H (T— t) V    273 -h t,

r, — 0 o V 273 4- T,

v = 05

gdzie F oznacza przekrój przewodu w metrach, L ilość metrów sześć, powietrza potrzebna do odnowy w ciągu godziny, v chyżość wypływu powietrza cieplejszego w zimniejsze, vx chyżość dopływu powietrza zimniejszego w cieplejsze w metrach, 2 g = 19-62, H wysokość kanału w metrach, T temperatura powietrza ciepłego,

Skwarczyński. Podręcznik budowlany.

t temperatura powietrza zimnego-, różnica temperatury rozumie się pomiędzy początkiem i końcem przewodu.

Inny rodzaj wentylacji jest ogrzewanie powietrza w kanałach (przewodach) jakimkolwiek sposobem i wzbudzanie przez to w nich przeciągu; jest to już wentylacja sztuczna.

Wentylacja odpowiada najbardziej swemu celowi, jeśli je&t połączona z ogrzewaniem, przyczem należy baczyć, ażeby chyżość dopływającego lub odpływającego powietrza wynosiła 1 m a najwyżej 15 m.

Do wywołania wentylacji używa się także środków mechanicznych jako to: skrzydeł, młynków, ekshaustorów, wentylatorów śrubowych itd.

h) Roboty rzeźbiarskie.

980. Uwaga.

1.    Do robót rzeźbiarskich należą przedmioty sztuki, których ceny nie dadzą się przewidzieć z góry i trzeba je co do każdego poszczególnego przedmiotu rzeźby, — szczególnie jeżeli ma być z kamienia lub drzewa, — osobno ugodzić, po poprzedniem według możności dokładnem określeniu opisem i rysunkiem.

2.    Przedmioty rzeźbiarskiej sztuki wyrabiają się albo z kamienia, i wówczas liczą się zazwyczaj bez materjału, który wraz z grubszem obrobieniem należy do robót kamieniarskich, — lub odlewają się z gliny, z wapna hydraulicznego, cementu, gipsu i z metali; ceny odlewów zawisły od postaci oraz rozmiarów modelu i są prawie stałe.

a) Odlewy z gliny (terracotta).²

981. Konsola (sterezyna) pod obdasznicę okienną:

982, Konsola gzymsu głównego: a) bez pokrywy górnej,

150 X 315 X 120 do 105 X 290 X 368 mm .... 2 40 do 3*60 K

b) j. w. z pokrywą o wyskoku 290 mm

5-40 „

995. Metr bież. zębnika:

. 1-55 K . 2 00 „

c)    184 X 500 X 184 mm

d)    263 X 763 X 225 do 210 X 580 X 263 mm . . 7*35 do 9 00 n 983. Konsola pod próg okienny:

a)    132X105X184 mm 1*40 K- | b) 316X216X421 mm . 10 K. 984*. Zwornik okienny: aj 150 X 184 X 370 mm . . .

b)    420 X 105 X 500 mm . . .

985. Konsola balkonowa:

6 00 K

.... 1-25 K 450 do 9 50 „

a)    z konsolką drugorzędną 310 X 1132 X 843 mm . . . 80 00 K

b)    bez konsolki drugorzędnej 1132 X 032 mm

975 X 032 mm

c)    n    n    n

d)    środkowa konsolką do c)

70-00 „ 62-00 „ 14-25 „

986.    Ostrołukowy zwornik okienny:

a)    790 X 140 do 975 X 145 mm.....

b)    belkowanie boczne do tego......

987.    Węzeł pasów:

1050 X 158 do 790 X 237 mm......

988.    Fryz okienny:

a)    184 mm wysoki...........

b)    158 mm wysoki, 1050 do 1159 mm długi . . 3 20 do 3*50 „

c)    158 mm wysoki, 1050 do 1185 mm długi . . 8 00 „ 9*00 „

989.    Parapet okienny:

900 X 300 do 2528 X 316 mm

990.    Reliew 145 do 263mm od 1 m po . . 2*25 „

991.    Wieniec:

27 00 do 54 00 K ....    3-60 „

3-60 do 4-50 K.

3-30 K

6-60 do 24-00 K. 4-50 „

a) z owoców,

a)    1343 mm długi........

P) 1000 ,    „    ........

b)    zwykły z wstęgami 579 X 237 mm

c)    z kwiatami i owocami 316X250 do 1058X250 mm 2-30 do 7*60 „ 992. Metr bież. wołowych oczu, u dołu ze sztabką per-

2 40 do 3*50 K.

10-50 K

7-50 „ 2-90 „

łową

993. Metr bież. liściownika, u dołu ze sztabką perłową

2 00 do 2*40 K.

994. Metr bież. podgzymsia baldachinowego 33 do 66 milimetrów

2-25 do 2-70 K.

a)    z płytką u góry ....

b)    z zębami na wzór konsolek

996. Akroterja wolno stojąca: a) środkowa,

a) 474x190X174 mm . 5 50 K p) 842X290 do 980X320 milimetrów .... 6 80 do 7'50 K

; b) krawężna,

a) 140X184 mm . . . 110 K P) 200X268X260 mm . 2'80 „ y) 184 mm.....2*55

997. Przylegająca środkowa akroterja .... 350 K.

998. Głowice rozmaitych postaci: a) słupa,

a)    korynckiego 316 do 421 mm średnicy . . . 5100 do 65 00 K P) romańskiego 200 mm średnicy y) jońskiego 474 mm średnicy . ,

b)    pilastru,

a) korynckiego 316 X 79 do 421 X 79 mm . . 20 00 do 37 00 K P) romańskiego 79 X 180 do 120 X 190 mm . 3 60 „

y) jońskiego 474 X 165 mm.............

3) różnej postaci 316 X^X 316 do 553 X 280 X 500 mili-

6-25 do 38-50 K .... 7-80 „

6-25 „

85-00 „

4-00 „ 29-00 „

metrów . . . c) karjatydy

999.    Rozety różnorodne kołowe lub kwadratowe 184 do

950 mm..................

1000.    Baluska toczona 630mm wysoka:

a)    mniej ozdobna 150 mm średnicy .....

b)    ozdobna 150 do 190 mm średnicy.....5 70 do 6 00 „

1001.    Słupek do balustrady złożony:

a)    z cokołu 184 X 595 mm ,

b)    z trzpienia 632 X 316 mm

c)    z głowicy 184 X 421 mm

1002.    Metr bież. nakrywy gzymsowej baluster . 860 K

1003.    Metr bież. progu gzymsowanego baluster 900 ,,

1004.    Występująca rozeta na 300mm o średnicy 130 do

350 mm . ....    ......

1005.    Głowa zwierzęcia: a) bez ramy 225 mm średnicy . h) w rozecie 368 do 395 mm . c) w ramie 474 do 550 mm . .

1-20 do 36 K.

5 00 K

6- 40 K 17 00 ..

7- 20 ,,

0-75 do 6 00 K.

.... 6 00 K 10-00 do 10-50 „ 17-00 „ 20 00 „

1006. Gotycki kwiat krzyżowy 475 do 790 mili-

13-50 do 45 00 K.

metrów

1007.    Atlanty: a) podstawa,

15-50 K

ot) j^rzylegająca 475 mm wysoka ß) w prawo lub lewo zwrócona 2000 mm wysoka . . . 130 00

c) głowica 420 mm wysoka.....

17-40 K

1008.    Karjatyda: a) z podstawą przylegającą do muru

* b) z głowicą zwróconą w prawo lub lewo, 1850 mm wysoka 108 00 „

ß) Wyroby ceglarskie i dachówkarskie z gliny.

1009. Daty i ceny z r. 1913. fabryki dachówek w Niepołomicach firmy „Radziwiłł, Wimmer i Żeleńscy, tow. akc. dla wyrobów z gliny i piasku w Krakowie“ (biuro centralne ul. Zacisze 12) przedstawiają się w najstępujący sposób:

Liczba bieżąca

Wyrób z gliny

1000 jednostek klasy

I. ! IL ! III.

koszt

05 LO

cd ci © t-H

Dachówka szwajcarska pojedynczo żłobiona czerwona 40’5 X 21 cm, wagi

po 225 kg (rys. 36).......

Dachówka jak poprzednia szara . . . Dachówka tłoczona podwójnie żłobiona czerwona 40*5 X 23cm, wagi po 2*7 kg

(rys. 37).........

Dachówka jak pod poz. 3. szara . . . Karpiówka duża czerwona 40 X19 cm,

wagi po 2*2 kg.........

Karpiówka jak pod poz. 5. szara . . Karpiówka mała czerwona 20X9 5 cm,

wagi po 0*35 kg.........

Karpiówka jak pod poz. 7. szara . . Cegła maszynowa lub piecówka . . .

Cegła sklepieniowa pusta......

Kurki drenowe średnicy 4 cm, długie 34 cm, wagi po 1*4 kg......

90

70

40

110

90

110

90

110

30

50

40

50

26

70

40

70

70

70

70

22

40

40

Liczba bieżąca

Wyrób z gliny

1000 jednostek klasy

I. | II.

koszt

III.

CM    CO    ^    łO    CO    i>*    od    co    o

rH    rH    rH    tH    t-H    rH    r—<    t—i    CM

21.

22.

23.

24

Rurki drenowe średnicy 5 cm, długie

34 cm, wagi po I G kg......

Rurki drenowe średnicy 6 5 cm, długie

34 cm, wagi po 1*94 kg......

Rurki drenowe średnicy 8 cm, długie

34 cm, wagi po 2*84 kg......

Rurki drenowe średnicy 10 cm, długie 34 cm, wagi po 34 kg ......

Rurki drenowe średnicy 12 cm, długie

34 cm, wagi po 5 kg.......

Rurki drenowe średnicy 15 cm, długie 34 cm, wagi po 7 kg .......

Gąsiorki każdej barwy 40 X 21 cmi

wagi po 3 kg..........

Gąsiorki mniejsze 40 X 19 cm, wagi po

2*45 kg.............

Gąsiorki małe 26 5 X 12*5 cm, wagi po

IJcg..............

Dachówka szklana jako okienko dachowe Okna żelazne dachowe wyłazowe, otwie-

ralne na 4 dachówki.......

Okna żelazne dachowe wyłazowe, otwie-

ralne na 6 dachówek.......

Ozdoby szczytowe .........

o    o    o

CT    CM    lO

H t-H

ÎS

T—<    O

CO

Ol

g g 8    5

CO    H

O    o

O    CM

2.000

13.000

18.000

3.000

200

Żłobek dachówki szwajcarskiej pod poz. 1. i 2. jest 89 cm długi i 1 cm szeroki, zaś tłoczonej dachówki pod poz. 3. i 4. w tablicy jest 86 5 cm długi i 2 cm szeroki.

1010. Uwagi.

1.    Dachówki na próbę dostarcza fabryka bezpłatnie z wyjątkiem opłaty pocztowej.

2.    Do 1 w² krycia dachu zwykłego potrzeba 17 dachówek szwajcarskich lub 15 dachówek tłoczonych, zaś dachu wieżyczek 125 kar-piowek, łącznie z procentem stłuczenia podczas dostawy i krycia.

Na 1 m grzbietu lub narożników dachu potrzeba 3 gąsiorki.

3.    Do jednego wozu kolejowego o udźwigu 10.000 kg daje się załadować ilość dachówek, wystarczająca do pokrycia około 250 m* dachu.

4.    Dachówki dzielą sie na trzy klasy, w których różnią się tylko co do zewnętrznych oznak, gdyż materjał gliny i sposób wypalania wszystkich klas są jednako dobre.

Dachówki I. klasy są możliwie proste, zresztą bez uszkodzeń i wprawny robotnik wykonuje niemi krycie zupełnie dokładnie z przyleganiem na spoinach i nakładach.

Dachówki II. klasy są mniej proste, okazują pewne uszkodzenia i krycie niemi wymaga nieco więcej uwagi, aby mogło być dobre i trwałe, zwłaszcza dla budynków podrzędnych.

Dachówki III. klasy są więcej zwichrzone i wykazują pęknięcia, zawsze jednak tworzą jeszcze dostatecznie dobry materjał do krycia szop, murów itp.

5.    Najodpowiedniejsza pochyłość krycia dachówką żłobioną, wyrażona stosunkiem wysokości do szerokości dachu jest 1: 3, czyli pod kątem nachylenia płaszczyzn dachowych, wynoszącym 30 stopni.

Dachówką szarą można kryć płaszczyzny dachowe począwszy od nachylenia pod kątem 25°.

6.    Łaty zwykłych rozmiarów przekroju 35 X 5 cm przybija się we wzajemnych odstępach co 32 cm od wierzchu do wierzchu łaty mierząc. Rząd okapowy dachówek nie powinien wystawać więcej niż 8 cm poza łatę okapową, aby wicher nie wiele miał miejsca zaczepnego.

7.    Wszystkie części płaszczyzn dachowych na zewnątrz ścian budynku wystające należy opierzyć od spodu deskami 3 cm grubemi celem ochrony od uszkodzenia.

8.    Ryny urządza się wiszące pod okapem; mogą być jednak także i leżące na okapie, który w takim razie trzeba pokryć blachą.

9.    Kominy okłada się blachą cynkową a na bokach dachu używa się przepołowionych dachówek na początku i na zakończeniu, z osadzeniem ich na zaprawie wapiennej lub cementowej.

10.    Grzbiety i narożniki kryje się gąsiorkami na zaprawie wapiennej, hidraulicznej lub cementowej, z przymocowaniem nadto gwoźdźmi drutowymi lub silnym drutem do krokwi.

11.    Wszystkie dachówki wyrobu fabryki niepołomickiej w Kołomy układa się na sucho, t. j. bez wapna.

Na żądanie wysyła fabryka pokrywaczy, którzy za wynagrodzeniem po 14 h od 1 m² i za zwrotem kosztów podróży wykonują pokrycie pod poręką trwałości.

Krycie każdego metra bieżącego grzbietu i narożników dachu, oraz docinanie w koszach liczy się jako metr kwadratowy.

12. Do oświetlenia strychu służą dachówki szklane tych samych rozmiarów co dachówki gliniane; do oświetlania wydatniejszego i przewietrzania strychu, oraz do wyłażenia na dach używa się żelaznych okien dachowych otwieralnych, oszklonych szkłem grubem naokoło ze żłobkami, zastosowanemi do dachówki.

Rysunek 36.

Pojedynczo żłobiona daćbówka szwajcarska.

13.    Kosze wykłada się na szerokość 50 cm blachą cynkową.

14.    Fabryka wreszcie prosi o podanie w zamówieniach:

a)    powierzchni dachu oraz długości grzbietów i narożników w metrach lub też długości dachu i krokwi z zarysem dachu;

b)    żądanej barwy i klasy dachówek;

c)    dokładnego adresu i stacji kolejowej.

15.    Ceny oblicza fabryka miejscowe wraz z załadowaniem i dodaniem opakowania; odbiorca płaci koszta przewozu.

16.    Podejmuje się również krycia całych budynków własnym materjałem i własnymi ludźmi po cenie od 1 m², z wykluczeniem kosztów przewozu:

a) dachówką, czerwoną I. klasy z Niepołomic po 180 K,

„ 2*20 „

17. Podczas przeładowania z kolei na fury radzi fabryka zesuwać dachówki parami w ten sposób, aby przylegały dokładnie do siebie płaszczyznami i składać pasami na stawkę, z prześcieleniem poszczególnych pasów słomą,

Z boków od półkoszków trzeba również zabezpieczenia słomą, ale między poszczególne dachówki nic się już nie daje.

szarą

isn.

ÇU

UJ

LL

Rysunek 37.

Dachówka podwójnie żłobiona tłoczona.

y) Odlewy z wapna hydraulicznego i cementu.

1011. Konsola gzymsu głównego 400 X 470 X 800 mm:

a)    z wapna hydraulicznego

b)    z cementu......

13-70 K 19-50 „

1012. Konsola pod obdasznicę okienną 1. z wapna hydraulicznego, a) bez gzymsu:

a)    300X200X200 mm 5‘00 K ß) 320X200X275 mm 6-00 „

b)    z gzymsem:

260X800X900 mm . . 9 00 ,,

2. z cementu, a) bez gzymsu:

a)    300X200X200 mm 7 00 K ß) 320X200X275 mm 8-40 „

b) * z gzymsem:

260X800X900 mm . 12:20. „

1013. Zwornik 400 X 100 X 450 mm :

a)    z wapna hydraulicznego ............

b)    z cementu..................

1014* Kroksztynka (konsolka) 150 X 250 X 80 mm :

a)    z wapna hydraulicznego............

b)    z cementu . . .................

1015.    Metr kwadr, wnęki ozdobionej kwiatami:

a)    z wapna hydraulicznego.............

b)    z cementu...................

1016.    Metr kwadr, reliewów lub wnęk fryzowych:

a)    z wapna hydraulicznego

b)    z cementu......

8-00 K 12 00 „

2'55 K 3*90 „

8 00 K 12-00

9 00 K

18-50 \

1017. Metr kwadr, reliewów parapetowych 150 mm

grubych :

a)    z wapna hydraulicznego

b)    z cementu......

910 K 15 00 „

1018. Część architrawu 160X210X260 do 370X320X400 milimetrów :

4 20 do 8 00 K

a)    z wapna hidraulicznego

b)    z cementu.....

1019. Metr bież. zębników 50 do 180 mm wysokich:

155 do 2 50 K

6 00 „ 11-50 „

a)    z wapna hydraulicznego

b)    z cementu......

2-00 „ 2-50 „

1020.    Węgieł opasek okiennych 440X440 X^50

a)    z wapna hydraulicznego

b)    z cementu......

1021.    Głowica:

mm :

. 5-95 K . 8-50 „

a) słupa 250 do 300 mm,

a)    z wapna hydraulicznego ß) z cementu ......

b)    pilastru 200 X 100 X 400 do 410 X 100 X 425 mm, a) z wapna hydraulicznego

z cementu......

1022. Baluski toczone 200mm średnicy, 500mm wysokie

ß) z cementu .... 11*90 K; c) nad 500mm wysokie: a) z wapna hydraulicz-

a) zwykłe:

a) z wapna hydrauliczn. 6*95 K; ß) z cementu . . . . 9-85 „

b) profilowane;

a) z wapna hydraulicz

nego

8-35 K;

. 45-20 do 59-50 K

64-60 „ 85 00 „

715 „    9-35 „

10-20 „ 13-25 „

1005 K; ß) z cementu .... 14-30 „

nego

¹

Zob. „Zaprawa szamotowa“ pod 2., str. 101 w „Części pierwszej“ niniejszego podręcznika.

²

Wykazane ceny są fabryczne przedwojenne i potrzeba doliczyć do nich jeszcze za opakowanie i transport 10 do 20%.

Rozmiary poszczególnione obejmują już część w mur wchodzącą.

8) Odlewy z gipsu.

1023.    Metr bież. zębnika 50 mm wysokiego . . . . 2 70 K.

1024.    Zwornik:

9 K.

a)    zwykły 200 X 60 X 250 mm.....

18 n

b)    z liściem i gzymsem 250 X 200 X 300

12 K.

1025.    Konsola 200 X 150 X 180 mm . .

1026.    Głowica pilastru 600 X 200 X 500 mm . . . .    24 K

e) Odlewy z cynku.¹

1027. Konsola:

a)    pod obdasznicę okienną 60 K ;

b)    gzymsowa

c) balkonowa,

a) do 1 m występu . . 200 K ; ß) do 115 m występu . 255 „ y) do 13m występu . 310 ,,

90 do 120 K.

1028.    Trzon słupa jońskiego lub korynckiego, żłobkowany z blachy cynkowej, o średnicy dolnej 40 cm, i wysokości 3 5 m, wraz ze zwężeniem (enthasis) wyrobić, łącznie z atycką podstawą i żelaznymi pierścieniami

1029.    Głowicę o średnicy górnej 34cm według danego rysunku odmodelować, odlać i przymocować do słupa:

b) korynckiego . . . 93*50 K.

a)    doryckiego . . . 57TOK;

b)    jońskiego . . . . 7T40K;

1030.    Głowicę do listwy okiennej lub drzwiowej zresztą jak poprzednio sporządzić o średnicy 4, 5, 6, 7 cm i przymocować

po

1*20, 2*10, 3*15, 4*50 K

240, 600 K.

1031.    Figurę 0*8 lub 16 m wysoką, zresztą jak wyżej opisano wykonać i przymocować po

1032.    Tarczę herbową zresztą jak wyżej odlać T5Xl'0w . 450 K.

1033.    Głowę do ozdoby stajen, lakierowaną lub bronzowaną zresztą jak wyżej odlać:

a)    pojedynczą końską 105 do 1000mm wysoką .    7T5do340K;

do 238 „ 18*70 do 68,.

b)    podwójną końską wysoką od 525 do 630 mm . 119

c)    wołu 150 do 370 mm wysoką

1034.    Głowę do ozdoby bram, słupów, pilastrów, ścian itd. olakierowąną lub bronzowaną, zresztą jak wyżej odlać:

6*10 K; 6*10 do 15*30 „

a)    głowę wilka 80, lub psa 85 mm wysoką . . .

b)    lwa wysoką 85 do 170 mm........

c)    pantery 85mm wysoką . .

7*65 K. 5*95 do 7*65 10*20 „

d)    świni wysoką 85 do 110 mm ej barana 110 mm wysoką . .

17

f)    kozła 200 mm wysoka . . .

g)    jednorożca wysoką 105 do 120 mm.....8 50 do 13*60 .,

17

h)    jelenia z rogami metalowymi 185 mm wysokimi

68

i)    jelenia 500 mm wysokiego bez rogów ....

Uwaga. Jeżeli odlew ma nastąpić według danego rysunku wraz z modelem, lub jeżeli się zamawia mniej niż 10 odlewów, należy doliczać 70% powyższych kosztów.

i) Wyroby kamionkowe.¹ 2

a) Wyroby ze sztucznego bazaltu.

1035. 100 płyt 20 X 20 X 5 cm deptakowych (trotoarowych):

c) III. jakości . . . . 17 K;

28 K;

aj I. jakości b) II. jakości

1036. 100 płyt jak wyżej, ale 7 cm grubych: a) I. jakości .... 40*50 K; | b) II. jakości . . . 31*50 K;

42 K; | b) II. jakości

42 K.

1037. 100 płyt 6 do 7 cm grubych, 20 X 20 cm do posadzki w przejazdach: a) I. jakości

1038. 100 płyt 7 do 8 cm grubych, 10 X 20 cm do posadzki

w stajni •

24 K.

1039. Metr kwadr, płyty czyli okładziny ściennej pisoarowej z masy granitowej 5 do 8 cm grubej . . . 22 K.

ß) Wyroby z betonu.-

1040. Metr sześć, b'etonu cementowego do fundamentów, murów i sklepień o stosunku cementu do piasku i kamy-

ków jak 1:3:5

48 K.

1041.    Płyta z betonu portlanckiego 3 do 8 cm gruba,

30 cm w kwadrat duża, do posadzki.....0*45 do 1*05 K;

Płyta czarna lub czerwona kosztuje o 30% a zielona o 60% drożej.

1042.    Metr kwadr, płyt wielobocznycli 3 do 5 cm grubych z betonu portlanckiego do posadzki łącznie z kawałkami i fryzami barwy:

a)    naturalnej .... 6 60 K-,

b)    czarnej lub czerwonej 7 05

1043.    Metr kwadr, płyt karbowanych z betonu portlanckiego do posadzki w zajazdach:

a) 6 cm grubych . . . . 9K; | b) 8 cm grubych . . 10*50 K

1044.    Misa pod rurę dachową 80 X 95 cm .... 13*50 K.

c) zielonej

5*40 K.

1045. Bar jera balkonowa, a mianowicie:

c) baluska po

a)    słupek z cokołem . 15 K;

b)    metr bież. progu cokoło-6K;

3 Ki

d) 1 m górnej nakrywy . 9 „

wego .

1046.    Metr bież. stopnia schodowego 32 X Iß cm z betonu portlanckiego w stosunku mieszaniny pod liczbą 7. do 10. w tablicy pod poz. 123. wykazanym, na miejsce budowy dostarczyć, a mianowicie:

a) stopnia prostego,

a) sfazowanego . . . . 7 K;

ß) z wałkiem z ukośnem ścięciem dolnej powierzchni do śmigi 8K;

y) wolno wiszącego z gładkiem czołem, wldęślą i płytką 10*50K;

1047.    Metr kwadr, płyt przestankowych (podestowych) schodowych z betonu portlanckiego 16 cm grubych wykonać prawidłowo i na miejsce budowy dostawić, a mianowicie:

a)    do stopni z wałkiem, jak pod poz. 1046. a, ß) oraz b), a) 22 K

b)    do stopni wolno wiszących, jak pod poz. 1046. a), y) i b), y) 25 „

c)    do stopni wolno wiszących, jak pod poz. 1046. a), o) i &), y) 27 ,,

1048.    Metr bież. rur wodociągowych z betonu portlanckiego o średnicy 8, 15, 20, 25, 30 cm wykonać i na miejsce budowy dostarczyć, kolejno po 4*50, 8*50, 11*—, 14*—, 18*— K.

1049.    Metr bież. rur kanałowych z betonu portlanckiego zresztą jak wyżej o średnicy 10, 15, 20, 25, 30, 40,50, 60cm w świetle kolejno po 2*—, 2*70, 3*50, 4*50, 4*70, 7*50,10*—, 12*—K.

1050.    Metr bież. kanałów z betonu portlanckiego o przekroju jajowym w świetle z rozmiarami sumy szerokości i wysokości: (20 -+- 30), (30 -f- 45), (40 -+- 60), (50 -t- 75) cm, zresztą jak wyżej po 4, 6, 9, 12 K.

1051.    Metr bież. kanałów kloacznych i drogowych z betonu wykonać i na miejsce budowy dostarczyć, a mianowicie:

schodowej

.8) wolno wiszącego profilowanego z gzymsem narożnikowym 12 K; b) stopnia klinowego z resztą, a) z wałkiem jak pod a), ß ) 8*50 K-, „ a), y) 11 -50., * n «0,8)14--„

p)

Y)

a)    z betonu portlanekiego o rozmiarach sumy szerokości i wysokości w świetle, wymnożonyeh przez grubość ścian : (3045) X 46. (40-h60)X12, (50 + 75) X 14, (60 -t- 90) X IB, (60 -t- 105) X 15, (70 -t-105) X 16, (80 -+-120) X 17, (90 -t- 135) X 19, (100 -+- 150)'X 20 (110-i-165) X 22, (120-+-160) X 24 cm -kolejno po 9-40, 12 —’ 17-50, 22-50, 24-50, 27-60, 3340, 39-50, 45 —, 51—, 57-50K;

b)    z betonu cementu żużlowego o rozmiarach sumy szerokości i wysokości w świetle jak pod a), wymnożonyeh kolejno przez grubość ścian 12, 14, 16, 18, 20, 20, 21, 28, 25, 2*7, 3Q cm po 8*50, 11*50, 15*—, 19*—, 21*50, 24*—, 29*—, 33*—, 38*—, 43*—, 49*— K.

c)    z betonu cementu romańskiego o rozmiarach sumy szerokości i wysokości, wymnożonyeh grubością ścian, jak pod b), kolejno po 7*70, 10—, 14 —, 18*—, 20*—, 22*50, 25*—, 31*—, 37*10, 37 —, 45 — K.

Uwaga. Mieszanina betonu na kanały przeznaczonego powinna odpowiadać stosunkowi, pod liczbą porządkową 9, IB, 27 w tablicy pod poz. 123. wykazanemu.

1052.    Metr bież. stopni schodowych prostych, nie dłuższych niż 1*75m i nie szerszych niż 35ęm, z betonu port-lanckiego o stosunku mieszaniny 1:3, z wkładkami Żelaznem i, złożonemi z 10 mm grubych prętów i z 3 mm grubego drutu^ oraz o wyglądzie kamieni naturalnych, wykonać i na miejsce budowy dostarczyć ;

8) o wyglądzie granitu itp. z opolirowaniem 11 do 12*30 K; b) stopni profilowanych, zresztą a) jak pod a), a) 7*10 do 8*50K*,

ß) „ , ®),ß)

ï) r> r a),T)

8) 57    7?    13*55 „ 15*—K.

rego . •

a) stopni sfazowanych: a) o wyglądzie piaskowca sza-7 do 8 K;

ß) ° wyglądzie innych kamieni bez oszlifowania . 7*70 do 9K-, ï) ⁰ wyglądzie innych kamieni z mato wem oszlifowaniem 10 do 11*30 K;

1053.    Metr bież. stopni prostych z żelbetonu, zresztą jak pod poz. 1052. opisano, a mianowicie:

a) stopnia sfazowanego o wyglądzie

7.70 do 9*— K; 8*60 do 9*90 „ 11*— do 11*90 „ 11*80 do 13*20 „

a)    jak pod poz. 1052. a), a) . . . . .

ß) jak pod poz. 1052. a), ß).....

y) jak pod poz. 1052. a), y).....

8) jak pod poz. 1052. a), 8) . . . . .

b)    stopnia profilowanego o wyglądzie:

8*—do 9*25 „

a) jak pod poz. 1052. b), a).....

ß) jak pod poz. 1052. b), ß) y) jak pod poz. 1052. b), y) 8) jak pod poz. 1052. b), b)

8*50 do 10 — K 11-10

1210 do 18-40 ,

Y) Wyroby z cementu.

1054.    100 płyt cementowych 3 cm grubych 10 X10, 25 X 25 lub 80 X 30 cm barwy naturalnej wykonać i na miejsce budowy dostarczyć:

a)    całych . 1150 do 62*50 K-,

b)    połówek 7-— do 34-— „

c)    ćwierciówek 4*25 do 20*— „

1055.    100 płyt z cementu 3cm grubych sześcio lub ośmiobocznych, 25 cm szerokich, zresztą jak wyżej:

a)    całych.....37'—K;

b)    połówek .... 20-— „

c)    ćwiartówek . . . 11 50 „

1056.    100 płyt fryzowych jak wyżej 3 cm grubych, 50cm długich, 7-5 do 20 cm szerokich,

a)    całych . 39 50 do 95*—K;

b)    połówek 20-— do 48*— „

c)    ćwierciówek 11 *50 do 2550 „

1057.    100 płyt marmurowych z cementu 3cm grubych, 10 X 10 do 30 X 30 cm oszlifowanych i polirowanych, zresztą jak poprzednio :

a)    całych 20-— do 114*—K*,

b)    połówek 11*50 do 62*50 „

c)    ćwierciówek 8*50 do 34*— „

1058.    100 płyt marmurowych z cementu 3 cm grubych, oszlifowanych i polirowanych, 6 lub 8 bocznych, 25 cm szerokich zresztą jak poprzednio

1059.    Fryzy marmurowe z cementu 3 cm grube, 50 cm długie, 7 5 do 20 cm szerokie, zresztą jak poprzednio 84 do 198 K.

Czarne lub czerwone o 15°/₀ droższe.

d) czarne lub czerwone o 20 o/o droższe.

d) czarne lub' czerwone o 15 °/0 droższe.

d) czarne lub czerwone o 20 o 0 droższe.

d) czarne lub czerwone o 20° <> droższe.

68 K.

b) Wyroby z masy kamionkowej.

1060. Rury kamionkowe glazurowane do wychodków, kanałów, wodociągów i wentylacji zestawia się w następującej tablicy :

Średnica w świetle

W mm

Metr bieżący rury głównej z rękawami stałymi lub ruchomymi

Łuk lub

kolanko

Łącznik postaci T lub ra-miennik

Podwójny ! Łącznik ramiennik przejścio-lub syfon

0 50 do 0-60?^ długi

wy 0-5 m długi

waży    koszt K

koszt K

50

10

75

12

100

15

2-55

365

4-80

255

2-80

3-90

305

3-65

4-80

3*75

5*10

4-40

375

6-65

510

125

21

6-20

6-20

6*45

7-50

5*80

150

26

7-80

7-80

815

10-20

7-50

175

29

8-45

8-45

9-50

11-90

8-50

200

35

9-60

9-60

11-00

13-45

10-20

225

41

250

47

300

61

350

76

400

98

450

110

500

128

600

154

11-35

13-85

17-25

24-50

27-15

32-45

43-50

53-40

11-35

13-85

17-25

24-50

27-15

32-45

43-50

53-40

12-70

17-00

16-15

20-40

26-50

30-00

43-90

50-75

61-90

20-90

27-70

32-15

39-44

52-35

60-35

7310

11-20

14-30

1700

26-35

28-90

37-40

1061. Metr bież. podeszwowycli wkładek kamionkowych do kanałów murowanych lub betonowych o rozmiarach sumy szerokości i głębokości w świetle, wymnożonej przez przeciętną grubość: (20 V 5) X 6, (30-ł-4)XS; (24-t-9)X'8, (30-f--ł- 7*5) X 6*5, (20 -b 5) X 14*5 cm, oraz o promieniu 12*5,30, 13, 20, 18 cm i ciężarze 34, 51, 53, 56, SI kg, kolejno po 4*20, 5 65, 6 35, 6-35, 7-70 K.

1062. Nasada kominowa kamionkowa glazurowana 0 80

do 190 m wysoka o średnicy w świetle: a) 16

cm

. 11-90 do 21-40K; | b) 18cm . 2040 do 27 20K.

1063. Metr bież. płyt nakrywających:

31 K; | b) mury . .

1064*. Metr kwadr, okładziny ścian pisoarowych glazurowanymi kaflami kamionkowymi brunatnymi, żółtymi lub szarymi 16 X 16 X 2 lub 20 X 20 X 2 cm z półżłobkami do kitowania

a) kominy

23-80 K.

7-80 K.

1065.    Metr bież. ryny pisoąrowej kamionkowej 10r»/

. 410 K.

1066.    Metr kwadr, płyt karbowanych kamionkowych w obrębie okładzin ścian pisoarowych

1067.    Muszla ścienna pisoarowa kamionkowa 30 cm szeroka:

a) krągła

szerokiej. 5 cm głębokiej¹

11-90 K.

.    .....7 80 K;

w narożu . 9 10 „

1068.    Muszla wylewowa kuchenna kamionkowa:

a)    krągła ścienna 30 cni sze-925 K;

b)    krągła w narożu 30 cm szc-10-55 K;

1069.    Metr kwadr, płyt klinkerek gładkich 4cm grubych. 20X20cm do posadzki w korytarzach, kuchniach itp. 8 85 K

1070.    Metr kwadr, płyt klinkerek jak poprzednie, ale 5 cm grubych, stażowanych z wcięciami krzyżowemi do chodników

b)

rok a

roka

ć) ozdobna ścienna . 1D40K; d) dla szkół i kasarń 10*40 „

c) krągła 60 cm szeroka z sy-fono wem zamknięciem . 31*20 K.

11-90 K.

1071. Metr kwadr, wzorzystych pasów (bordur) .z płyt 3cm grubych, 16X13 cmAo posadzki mozaikowej na terasach21-40K.

j) Roboty na cele oświetlenia.

1072. Uwagj:

1. Dzienne, oświetlenie oknami izb miernych rozmiarów, nie przewyższających się wzajemnie o podwójną miarę, będzie zgodnie z doświadczeniem dostateczne, jeżeli wysokość świetlna okien wyniesie przynajmiej połowę wysokości odnośnej izby, oraz jeżeli suma ich powierzchni w świetle będzie równą w przybliżeniu następującym ilościom procentowym powierzchni podłogi : w mieszkaniu . . 11 do 16%

„ izbach pobocz-

nycli

w restauracjach . 18 do 20% „ salach wystawy obrazów . . . . . 25 „ 33% w izbach szkolnych 20 „ 25% alboteż po 0-2 do 0*25 ni- powierzchni światła okien na każ-

^ „ iP°/o

w kurytarzach    .    .    7    „    10%

„ biurach ....    15    „    20%

„ warstatach    .    .    16    „    18%

„ magazynach    .    .    10    „•    15%

„ stajniach .    .    .    8    „    10%

W przestrzeniach z góry oświetlonych wystarczy wielkość świetlni

dego ucznia.

wynosząca około -25% powierzchni podłogi.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

54

Siła światła doznaje następujących strat, podczas przejścia promieni przez szkło: zwykłe okienne . 4 do 5% podwójne ...... 9 „ 12%

zwierciadlane . . 6 „ 10% matowo wane . .

oszlifo-

30 „ 60«/« mleczne . . . . 35 „ 75%

zielone i czerwone 80 do 90% lane i drutowe . . 30 „ 50% pomarańczowe. .30 „ 35% kurzem okrytej świetlni

..70 „ 85o/₀

2. Sztuczne oświetlenie. W Austro-Węgrzech i w Niemczech przyjęto święcę normalną: NK= 1, która jest większa od świecy Hefnera Altenecka, a mianowicie NK — 12 HK (zob. w „Części pierwszej“, rozdz. C., poddz. ł) „Miara światła“ str. 36.).

Oświetlenie sztuczne przeprowadza się zapoinocą świec, lamp olejowych, naftowych, spirytusowych żarowych, lamp gazu węglowego. gazu olejowego, benzynowego, ligroinowego, gazolinowego, powietrznego, acetylenowego i lamp elektrycznych.

W ogóle przyjmuje się, że oświetlenie sztuczne jest dobre, jeżeli na 1 podłogi przypada siła światła: w mieszkaniach 2 5 do 3 NK,

w kurytarzacli i na schodach . .0*5

-H O

w izbach towarzyskich .... 4 do 5 NK, w salach uroczystości

w salach koncertowych i balowych 6 w halach kolejowych .....

w podwórzach i ulicach .... Vs

. 10

„10 „

1    „ 2-5 „

„ 0-5 „

„ 1 „

W zakładach publicznych używają lamp o 20 do 25 NK, ustawionych w wysokości 2 do 24m z wzajemnymi odstępami: w ulicach głównych 25 do 30 m, w ulicach pobocznych 40 do 50 m, w ogrodach restauracyjnych 6 do 8 m.

3.    W szkolnych izbach unormowano sprawę oświetlenia dziennego w ten sposób, że suma powierzchni okna powinna wynosić % część a wśród niekorzystnego zacieniającego otoczenia % część powierzchni podłogi, czyli około 16 do 25% powierzchni podłogi.

4.    Inspektor rzemysłowy wymaga w fabrykach na każdych 10 ms przestrzeni izby roboczej najmniej 0*3 m² światła okna, albo też na każdych 10 m² podłogi 0*6 w² światła okna.

5.    Jako minimum siły światła sztucznego w pokoju do pracy uważa się 10 świec normalnych (NK) dla każdego pracownika^ nadto dla robót delikatnych, jak hafty i koronki, potrzeba nawet 20 do 30 NK.

Znużenie .oka wpływem promieni „światła objawia się zmrużaniem i to tern częstrzem, czem znużenie oka większe. I tak stwierdzono* że na te same oczy w ciągu minuty przypada zmrużeń : od zwykłej świecy 6V₅, od gazowego światła 2 ⁴/₅, od słonecznego 2 </₅, od żarówki 1 a/5 ; światło zatem elektryczne jest najlepsze, a świecy najszkodliwsze dla wzroku.

6.    Na kongresie sanitarnym w Berlinie zapadła schwała, że światło okna powinno wynosić co najmniej jedną dwunastą część powierz? clini podłogi.

1073. Oświetlenie gazowe.¹

Gaz świetlny powinien mieć ciężar właściwy conajmniej 0 419 i być wolny od kwasu węglowego, amoniaku i wszelkich związków siarki, które to zresztą zanieczyszczenia łatwo wyśledzić zapomocą wcale prostych prób chemicznych.

Ilość potrzebnych do oświetlenia płomieni gazowych i wysokość ich umieszczenia przedstawia następująca tabliczka.

Izba

wysoka

w ilości

o powierzchni podłogi w m²

potrzebuje płomieni gazowych

ponad podłogą

20

30

400

5-00

2 do

CO CD

50

6-00

100

7-00

150

900

v 25 „

250

11-00

40 „

360

500

1300

15-00

60 „

CM O O. kO O O

H    CO ? t'* (N

2 0 do 2-2 m 2-2    2-4    „

2-4 „ 2-8 „

2- 8 „ 3-5 „

3- 5 „ 4-0 „ 4 0 n 4-5 „

4- 5 „ 5-5 „

5- 5 „ 6-0 u

Celem ujednostajnienia oświetlenia należy płomienie gazowe tak rozmieścić, aby każda ich grupa miała do oświetlania według możności powierzchnię kwadratową podłogi. W izbach długich należy zastosować także płomienie ścienne.

Do uroczystych oświetleń liczy się podwójną ilość płomieni wyżej podanych.

Rozmiary przewodów gazowych i stosunek ich do oświetlenia wykazuje następująca tabliczka.

Średnica wnętrza 7,“ rur w mili- j, ■ metrach

Długość przewodów rurowych w metrach

6 |    9 J' 12 * 15 J 18    21

24

27 I 30

może zasilić ilość palników

10

18

19

26

O tû H © C' O

—I OÄ

CM O

14

88

10

26

. CO O

O* to *

31

39

51

o © ©

© o iO i—l t-H CO

64

42

95

228

65

156

>0 iO N C rH CM CO ©

CM © © © i-i CM CO t—

. CO CO

CM © 00

CO »C i—I CO

1074. Koszt założenia gazowni do wytwarzania gazu z węgla kamiennego do oświetlania,¹ mianowicie: głównego budynku fabrycznego, kanalizacji, rozgałęzienia przewodów, zbiornika gazowego, zbiornika wodnego, pieców retortowych, kondenzaeji, przyrządów do płókania, oczyszezalników wapiennych, gazomierza (zegara stacyjnego), regulatora oraz kierownictwa zakładu fabrycznego liczy się od 1 palnika z wyłączeniem oprawy kandelabru i latarni po 60 K.

Uwaga. Tyle też liczy się w przybliżeniu od każdego palnika w kosztorysie, na projektowane oświetlenie gazem każdego nowego budynku w mieście.

1075. Instalacja 1 płomienia gazowego, składająca się z przewodów rurowych z kutego żelaza i z palnika, z kompletnem urządzeniem i wyposażeniem, stosownie do obszaru instalacji celem oświetlenia:¹

b) zakładów fabrycznych 15 do 18 K.

1076. Metr sześć, gazu we Lwowie z końcem roku 1917, mianowicie :

a) ulic po . . . 24 do 30 K-,

a)    gazu świetlnego . . 032K ;

c) gazu technicznego . 0*26 K.

0*34 K;

b)    gazu dla urządzeń automatycznych

1077.    Kandelaber do publicznego oświetlenia gazem żelazny lany 2*5, 2*88,3*5 w wysoki, z koszem doziemnym, z koszem latarnianym i kruczkiem, z latarnią z białej blachy oszkloną i olakie-rowaną, stosownie do wysokości kolejno po 7L50, 84, 111 K.¹

1078.    Kandelaber do wewnętrznego oświetlenia gazem klatki schodowej żelazny lany 1*5, 2, 25, 3m wysoką z płytą podstawową i śrubami, z głowicą, ramionami z piękną u góry otwartą latarnią oszkloną szkłem ezystem, •— lub z przyśrubowanym krzyżem kandelabrowym z oprawą palnikową, palnikiem i belgijską kulą opalową, łącznie z wszelkiem potrzebnem wyposażeniem szczegółowem -, a mianowicie :¹

a) skromnie modelowany,

a)    olakierowany, w miarę wysokości kolejno po 42*95, 51*25, €5*65, 81-60 K;

ß) bronzowany po 46*20, 60, 73*805 02 40 K;

b)    ozdobnie niodelowahy,

a) bronzowany po 53*40, 69*60, 88*20, 106*80 K;

ß) złocony po 63*60, 84*70, 103*80, 130*20 K.

1079.    Latarnia gazowa uliczna na drewnianym słupie zmontowana, z głowicą, żelazną laną z ześrubowaniem i z bogato zdobioną latarnią z palnikiem, oszkleniem i olakierowaniem, a mianowicie :¹

a)    jeżeli latarnia 6 boczna, 0*75, 0*90, 1 m wysoka, kolejno po 36, 42, 48 K;

b)    jeżeli jest 4 boczna, 0*7, 0*8, 0*9m wysoka po 26*40, 31*20, 36K.

1080.    Latarnia uliczna ścienna z ozdobną, konzolą żelazną laną o 0*95m wyskoku, z łapami do przymocowania, z przegiętą rurą gazową, z 4 boczną 0*7 m wysoką latarnią i z wszelkiem zresztą potrzebnem uposażeniem, montowaniem, oszkleniem i olakierowaniem:¹

b) sama konzola kompletna

22*80 K.

a) sama latarnia kompletna 21*60 K:

1081.    Świecznik gazowy stołowy z metalu, z kulą szklaną matową i z rękawkiem na elastyczny przewód wężowy oraz

a)    z 1 lub 2 płomieniami przesuwalnymi i z osłona po 9 60,1380K;

b)    z 1, 2, 8, 4 płomieniami stałymi gładko polirowany po 12*70, 15*60, 18-60, 21-60 K;

c)    z płomieniami jak pod b), "ale ozdobny po 16*80, 20*40, 24, 28-80 K.i

1082.    Ramię ścienne płomienia gazowego 34cm długie, metalowe z rozetą, palnikiem, tacką szklaną, o średnicy rury w świetle 6,10,13»m, z kompletnem urządzeniem; w miarę, czy ramie jest stałe lub ruchome, skromnie lub wystawnie wykonane, kolejno po 2-15 do 6-50, 2-90 do 7 45, 3*60 do*8-40K.i

1083. Ramię wiszące do światła gazowego 80c*w długie, metalowe, z rozetą, palnikiem, tacką szklaną, z kompletnem urządzeniem, o średnicy rury 6 do 10 mm, w miarę skromniejszego lub wystawniejszego wykonania i wyposażenia, kolejno po 3 do 9 95,

3-60 do 10-80 K.i

1084« Świecznik ga_zowy ramienny czyli pająlk mosiężny z palnikiem, szklaną kulą matową itd., z kompletnem urządzeniem, z 1, 2, 3, 4 ramionami, w miarę wykonania i wyposażenia, kolejno po 10-40 do 28*80, 26-40 do 43*20, 31*20 do 78, 48 do 114 K.i

1085.    Uwaga:

Małopolsce obowiązuje regulatyw gazowy, wydany rozporządzeniem Ministerstwa handlu waz z Min. spraw wewnętrznych, Min. rolnictwa i Min. kolei państw, z 18. lipca 1906. w dzienn. ustaw państw. Nr. 176., cz. LXXXI, z r. 1906.

1086.    Oświetlenie elektryczne zapomocą lamp elektrycznych łukowych.-

Lampy łukowe polegają na tern, że prąd elektryczny, wytworzony motorem w prądnicy, zamyka się zapomocą dwu pałeczek węgłanych w pewnej odległości od siebie rozstawionych, wskutek czego przeskakujące iskry elektryczne z jednej pałeczki węgla do drugiej, rozżarzają ich końce wraz z powietrzem między niemi i wytwarzają bardzo silne światło postaci łukowej.

Lamp łukowych używa się tam, gdzie potrzeba wielkiej ilości światła na przykład do oświetlania ulic, placów, ogrodów, morza, teatrów, sal balowych, koncertowych, parlamentarnych itp. Zazwyczaj lampy łukowe posiadają siłę 1000 do 3000 świec normalnych, co równa się 75 do 200 płomieniom gazowym.

1087. Koszt założenia oświetlenia elektycznego lampami łukowe mi tworzą, następujące części składowe:³ 4

a)    Motor stosowny o 1 do 1-5 sił konia na każde 1000NK (świec normalnych) w lampach równocześnie świecących; cena tego motoru zawisła od jego natury i warunków miejscowych.

b)    Prądnica:

2250 K

a) do 2 i 3 lamp o sile światła po 1200 świec normalnych po cenie fabrycznej w miejscu fabryki

J) do 3 lamp po 3000 świec, albo do 5 lamp po 1200 świec 2700 „

. 3000 „ .    450    „

.    300    n

y) do 8 lamp po 1000 świec . ... , >

c)    lampa elektryczna łukowa . , .

d)    przewodzenie prądu od lampy po

1-70 „

e)    para pałeczek węgla (elektroid), która wystarcza na czas oświelenia przez 8 godzin . . . .... . .. . . .

1088« Oświetlenie elektryczne lampami żarowemi czyli żarówkami.³ Żarówki nadają się najlepiej do oświetlania wewnętrznego, zarówno mieszkań, jak zakładów przemysłowych, sal publicznych, teatrów itd. Odróżniamy następujące odmiany żarówek:

1. Zwyczajne żarówki węglowe czyli lampy Edisona bywają wytwarzane dla napięcia do .250 V (wolt) i polegają na tein, że prąd elektryczny przeprowadza się przez zwęglone włókno bambusowe, połączone z drutem przewodzącym zapomocą platynowych drucików i osadzone w szklanem gruszkowatem naczyniu, opróżnionem z powietrza.

Żarówki te o sile 5 do 100IIK (świec Hefnera) istnieją w trzech typach przeciętnie po 3, 3*5 i 4 wattów⁵ na jedną świecę Hefnera (w skróceniu: 3, 3 5 i 4 WjHK); trwanie ich wynosi 300, 600 do 800 godzin.

Odmianę w wyrobie tych żarówek stanowi zmetalizowanie włó-kienka węglan ego* w atmosferze kwasu węglanego w ten sposób, że dostaje powłokę o metalicznym wyglądzie. Żarówki węglowe z nitką zmetalizowaną są wyrabiane o 16 do 50 HK dla 110 V ze zużyciem 2 25 WjHK, oraz o sile 25 do 50 HK dla 220 V

ze zużyciem 2-5 WjHK; czas icłi trwania wogóle wynosi 500 godzin; są nieco tańsze i czulsze na wstrząśnienia od poprzednich.

Wszakże od wejścia w życie lamp z nitką metalową żarówki węglowe nie zdołały wytrzymać konkurencji i wyszły dziś już prawie zupełnie z użycia.

Zależnie o rodzaju metalu, z którego nitka jest wyrobiona, odróżniamy dalej następujące żarówki:

2.    Żarówka z tantalu jest właśnie taksamo wytrzymała na wstrząśnienia jak żarówki węglowe, i dlatego zalecają się jako lampy stołowe, biurkowe, wozowe itp. Wyrabiają je na ogół dla napięcia do 250 F (wolt) za zużyciem 1*5 wattów na jedną świecę Hefnera (1*5 WjHK); w szczególności dla napięcia 110 F o sile 10 do 50 HK, a dla napięcia 220 F o sile 25 do 50 HK. Czas trwania żarówek tantalowych zależnie od rodzaju prądu wynosi 550 do 700 godzin.

3.    Żarówki z wolframu znane w handlu jako lampy „Tungsram*⁴, „Osram“, „Sirius⁴⁴, „Wotan⁴⁴, „Metallum⁴⁴, „Vertex⁴⁴; mają nitkę bardzo cienką — na przykład żarówka o sile 16 HK w obrębie napięcia 110 F tylko 0*02 mm, — i z tego powodu są mniej wytrzymałe na wstrząśnienia niż żarówki węglowe.

Trwanie ich wynosi 800 do 1000 godzin za utratą tylko około 6°/₀ siły światła.

Lampy te bywają wyrabiane o sile IG do 1000 HK w obrębie napięcia do 250 F; najlepsze z nich w obrębie napięcia 110 F; sile IG HK zużywają 11 WjHK, o sile 25 do 5o" HK tylko WjHK; zaś w obrębie napięcia 220 V: o sile 25 do 32 HK zużywają 125 WjHK o sile * 50 HK tylko 11 WHK, o sile 100 do 1000 HK tylko 1 do 0*85 WHK.

Światło żarówek wolframowych jest bielsze jak żarówek tantalowych, które jednak zawsze jeszcze mają światło bielsze jak żarówki węglowe, gdyż światło Ostatnich ma nieprzyjemny odcień czerwonawy.

W praktyce najwięcej używają żarówek o sile 5, 8, 10, IG, 25 i 32 świec Hefnera.

1089. Koszt prądnic z ubocznym złączem dla zakładów elektrycznych do światła łukowego, żarowego, oświetlenia mieszanego i przenoszenia siły, przedstawia się według tablicy w „Wiener Bauratgeber“ D. V. Junka w sposób następujący.

Ilość żarów ek vvę-glowych o i6 NK

Potrzebna siła koni IP

Rozmiar w milimetrach

prądnicy

koła

• pasowego

dłu-

gość

sze-

sze-

wy so- śre-

,ro7 kość dnica t’°" kosc

kość

Ilość obrotów na minutę

Dzielność

elektryczna

sku-

siła

tek i1>rądu

wat-

tach

am-

pc-

rach

Ciężar na- w kilo-pięcie gra-w mach, woltach

Cena w koronach

400    2-20    370    85    75    1500    330

\ 3 110 I 5 65

612

10 1

250

400    100    80 .1400    660 '

6 110 10    65

25

2-5

300    490    120    80    1400 1540

j U 110 I 25 65

45    4-5    700    370    550    150.

100    1350 27501

25    110

42    65

J 222    1140

60 6

800    400    580    180    140    1250 3850

35    110 |

I 60    65 f

286    1344

80    8    880    460    635    210    150    950 4950 ’

45 HO I /    75    65 !

432    1512

100 10

980    515    700    240    180    850 6050 !

55    110

I 90

150 15    1080    550    750    280    200    800 8800

80

/ 135

‘i

25 J 200    600    860

230

750 15400

ci O & O C¹!

548

1680

677    2016

3o 1360    660    900

260    700 22000

40    155 0    800    920    420 , 280    650 24200

500 50    1800    900    1100    465    370    600 30250

1000    2736

( 1520    3600

1900    4200

2300    5580

1090. Samoczynnyujednostajniacz (regulator) prądu z metalowym złączem powłócznym na ramie żelaznej, jednak bez opornie 33G K.

1091« Przyrządy do mierzenia siły i napięcia prąd u z podzialką. równodzieiczą w silnem obudowaniu z bronzu, a mianowicie:

b) amp er orni er z do 6,12, 25, 50, 75, 100, 150, 200, 300, am-perów, kolejno po 45-60,48,50*40, 54, 60, 69-60, 84, 102, 117 60 K.

a) woltomierz, do 60, 7.5, 120, 250 wolt, kolejno po 88-80, 91-20, 96, 108 K;

1092.    Złą c z ni k i ro złączu ik na podstawie porcelanowej w metalowcem obudowaniu do 2, 5, 10 amperów, kolejno po 2-40, 3, 3-60 K.

1093.    Motory elektryczne z prądem jednakim do •120 wolt, według tablicy w „Wiener Bauratgeber“ D. Y. Junka przedstawiają się w sposób następujący:

Motor elektryczny w obrębie napięcia do 120 wolt

z siłą koni

4P

zużywa dziel- ze średnicą ności elektrycznej wr wattach

koła paso-wege w miłi-metrach

z ilością obrotów na minutę

koszt

w koronach

0;25

300

60

1600

408

0*50

500

80

1200

648

1000

Kio

1100

816

2000

120

1000

084

3000

150

000

1140

4^50

4500

180

900

1380

6000

210

800

1620

9000

13

20

12000

18000

CM CM

320

750

740

700

1980

2640

3480

1094<. Lampy łukowe z blachy stalowej olakierowane, z obudowaniem oehronnem, z kulą ze szkła opalowego, plecionką drucianą, popielnicą i zainykadłcin dla 3, 6, 9, 12, 15, 20 amper, o sile 500, 800, 1000, 1500, 2000, 3000 świec normalnych :

a) ze złączem ubocznym ko-

234 K.

b) ze złączem seryjnym po lejuo po 144, 151-20, 158-40, j 162, 165-60* 172 80,201-60,21G, il80, 187-20, 194-40 K;

1095. Stojaki pod lampy łukowe zaopatrzone konzolą i przyrządem do podciągania, z zupełnem uzbrojeniem, zmontowaniem i olakierowaniem, a mianowicie:

U waga.

1.    Praktyka wykazuje, że śmiertelne obrażenia następują już nawet od prądu o napięciu 63 wolt. Najczęściej wskutek uderzenia silnego prądu śmierć jest tylko pozorna, i trzeba osobę W takim stanie całemi godzinami trzeźwić.

Stwierdzono także, iż silne prądy dla śpiących nieopatrznie monterów często nie są niebezpieczne. Zwierzęta pozbawione przytomności lub narkotyzowane, można silnym prądem znowu ożywić.

Najstraszniejsze i najmniej pewne jest zabijanie prądem elektrycznym.

2.    Co do projektowania, wykonywania i prowadzenia zakładów elektrycznych o silnym prądzie obowiązują w Małopolsce przepisy bezpieczeństwa pod tytułem ' „Sicherheits vor Schriften für elektrische Starkstromanlagen“, wydane przez elektrotechniczne Stowarzyszenie w Wiedniu, 20. marca 1907 i zalecone okólnikiem c. k. Namiestnictwa we Lwowie z 10. listopada 1909, L. XV a, 5635, wskutek reskryptu Ministerstwa robót publicznych z 29. października 1909,

‘•4w⁵⁰⁸-

1097« Kilowattgodzina dzielności elektrycznej, dostarczona przez miejski Zakład elektryczny we Lwowie, kosztowała od 1. Lutego 1917:

b) do celów technicznych

......... 030 K.

a) do celów oświetlenia

po

wysokie 138 do 456 K;

1096. Żarówki metalowe postaci gruszkowej, zużywające około 1 watta na jedną świecę normalną (1 WjNK)\

b) z siłą 10 do 50 NK w ob-

a) z siłą 10 do 50 NK w obrębie 110 wolt:

a przezroczyste . . 1*45 K : ß) matowe . ... 1*80 „

rębie 220 wolt: a) przezroczyste . . 2* 15 K: ß) matowe

2*65 „

<0 drewniane 5 do 12 m nad ziemią wysokie 69*60 do 156 K ; b) rurowe blaszane 5 do 18 m

c) żelazne kratowe 8 do 18 m wysokie 276 do 516 K.

1 K: po

Uwagi.

1.    Urządzenia o sprawności wyższej niż iO kilowattów można obliczać na żądanie odbiorcy zapomocą mierników' taryfy podwójnej, a mianowicie :

aj 1 kilowatt godzinę dzienną i nocną po . bj i kilowattgodzinę wieczorną po ... .

2.    Jako godziny wieczorne liczą się: w styczniu, listopadzie i grudniu od 4 do 9, w lutym i październiku od 5 do 9, w marcu i wrześniu od 6 do 9, w kwietniu, maju i czerwcu od 7 do 9 popołudniu.

3.    Czynsz miesięczny za mierniki wre Lwowie:

ej od

^ fj *    84 „

gj nad 166

0-50 K; 0-90 „

aj od 1 do 8 żarówek . . 0 50 K; bj *    9    „

V n 21 „

d) „ 33 „

Oł 05 t© Ot©©

. . 2 . 2-50 ,

51 do

• • 3 K; . . 4 „

¹

   Geny fabryczne przedwojenne bez opakowania i przewozu.

²

   Ceny na miejscu budowy we Lwowie.

³

   Zob. uwagę pod poz. 1096.

⁴

   „Watt“ nazwa praktycznej jednostki dzielności pracy elektrycznej (stosunek pracy elekirycznej do czasu) — zob. poddz. n) Miara elektryczności w „Części

⁵

pierwszej“, rozdział Cy str. 39/

k) Wyroby i roboty rozmaite.

1098.    Schody kręcone żelazne, kute, o średnicy 0*58 do 1*30 m. z wyciętemi przystawkami przednieini i bocznemi, z prążkowanemi stopniami 158 mm wysokimi, zaopatrzonymi po jednym szczeblu poręczowym, z wierzchnią sztabą poręczową pod porączkę, z kręgosłupem (okrężem). łącznie ż kompletnem wyposażeniem, ustawieniem i przyrządzeniem pod ewentualną okładzinę stopnic drzewem lub linoleum-, — od każdego stopnia schodów,

ß) z prążkowanymi po . 14*15

a) skromnie okratowanycli :

a)    ze stopniami gładkimi    do 38-40 K;

e) zaopatrzonych ozdobnemi poręczami :

a) ze stopniami gładkimi . . 15 do 37*20 K; ß) z prążkowanymi po . 16*80

po

11-05 do 33 K;

ßj prążkowanymi po . 12 70 do 36 K;

b)    pełnymi stopniami wypo- po . . sa żony eh:

a) ze stopniami gładkimi    do 40*20 K.

po

12*35 do 36 Ky

1099.    Schody główne prostoramienne żelazne, kutej z prążkowanemi stopnicami i wyciętemi przystawkami, łącznie z ozdobną poręczą i porączką, zależnie od szerokości schodów (długości stopni) od każdego stopnia po ...... 22*80 do 36 K.

1100.    Schody poboczne prostoramienne (okrętowe) 50 cm szerokie, żelazne kute, z policzkami o przekroju U, ze stopniami z żelaza płaskiego i z jednostronną poręczą ze sztab żelaznych krągłych, od 1 m długości nachylonej po . . . 31*20 K

1101.    Napis

mm wysokiemi :

a) farbą olejną olakierowauemi, od litery po . 0*85 do 8'15 K; ß) złoconemi, od litery po

A) literami z cynku odlanemi, a) kłodo wem i bez cienia, 79 do 395

1*10 do 9*60 „

b)    kłodowemi z cieniem 79, 316 do 680 mm wysokiemi;

a) z cieniem złoconym od litery po . . 3*60, 7*20 do 16*80 K* ß) całkiem złoconemi od litery po . . . 4*30, 7*90 „19*20 „

c)    łamanemi 79, 105, 205 i 316

mm wysokiemi:

a) farbą olejną olakierowauemi po ..... 0*85, 1*30, 3,- 6 K;

... 1-20, 2*05, 4*10, 7*55 mm wysokiemi :

. . . . 0*65 do 3*70, 10*55 :..... 0*55 do 3*20, 9

ß) złoconemi po.......

d) gotyckiemi 12 do 158 i 316 a) złoconemi . . .. .. . . . .

ß) niklowanemi .

0-70 do 4-30, 12-50 K; 060 do 3-65, 10-60 „

B) z mosiądzu odłancmi 12 do 158 i 316 mm wysokiemi : a) galwanicznie zloconemi ......

ß) nikłowanemi..........

1102. Tabliczki z numerami drzwi a) Q> X \ cm owalne : a) z cynku po . . . 0*50 K; ß) z bronzu po . . 0 90 ,,

b) 7 X 12 cm z krepo wanemi narożami :

1-90 „

a) z cynku po . . . 075 K; ß) z bronzu po

1103. Tabliczki z oznaczeniem schodów i piątr około 15 X* 35 cm :

a) z cynku po ' .    3-60 K*, | b) z bronzu po , . 7*80 K.

1104* Tablice z zakazami każdej wielkości od 1 m-:

96 K* | b) z bronzu .... 21G K

a) z cynku

1105.    Tabliczka drzwiowa z imieniem i nazwiskiem itd., każdej wielkości, od 1 m²,

a) skromna:

a) z cynku .... 144 K; ß) z bronzu . . . . 360 „

1106.    Obramienie i klapa szczeliny listowej drzwi z napisem:

a) z cynku

b) bogato ozdobna:

a) z cynku    . . . 3G0 K -,

ß) z bronzu . .    . 1080

G K; |

12 K.

b) z bronzu

1107.    Tablica z wykazem lokatorów z ozdobnemi obramieniami na bilety wizytowe dla 1. 2, 3; 4 piątr:

a)    z cynku bronzowana, kolejno po .

b)    w bronzie cyzelowana po ....

1108.    Tablice metalowe olakierowane:

4-80, 7-20, 9-60 12 K: . . 12, 18, 24, 3G „

a)    z numerami domów normalnej wielkości 33 X 26 cni,

a zresztą 25 X 18 cm od 1 m² po

55-20 K;

b)    z nazwą ulic normalnej wielkości 66 cm, zresztą 60 X 40cni

od 1 ni² po

c) z nazwą miejscowości normalnej wielkości 66 X 40cm, od 1 m- po

60 K;

78 K:

d) drogę wskazujące normalnej wielkości 45 X 34 cm, od

1 m- po

78 K.

1109. Woda.

1. Woda do picia powinna być możliwie bezbarwna, czysta, równomiernie chłodna i nie zawierać żadnego obcego zapachu lub smaku. Począwszy od 4 m głębokości woda jest prawie wolna od zarodków. Gdy jednak mimo poszczególnionych oznak woda może

zawierać zdrowiu szkodliwe domieszki, więc należy w każdym razie zbadać ja pod względem bakteriologicznym i chemicznym.

2. Zapotrzebowanie wody.

a) W gospodarstwie domowem:

Picie, gotowanie, czyszczenie itd. na osobę

dziennie............. .....

pranie na osobę dziennie

spłukiwanie wychodka na osobę dziennie ....

jednorazowe spłókanie.............

jedna kąpiel wannowa ............

jedna kąpiel nasiadowa . ...........

jednorazowe skropienie ogrodu, podwórza albo trotoaru w jednym dniu posuchy na 1 m³ .... pojenie i czyszczenie 1 konia dziennie bez czyszczenia stajni........■........

to samo bydlęcia rogatego...........

to samo cielęcia lub świni ...........

to samo owcy.................

czyszczenie powozu lub dorożki dziennie.....

czyszczenie wozu roboczego dziennie......

Uwaga. Zużycie podnosi się dwukrotnie i wyżej, jeżeli woda płaci się nie według wodomierza.

20 do 30 10 „ 15 10 „ 15    „

• 5. „    8

Y)

300    „

30

1-5 „

40

13

200

80

ß) Na potrzeby publiczne zużywają:

Szkoły na ucznia w dniu nauki........

kasarnie na żołnierza w dniu zaopatrzenia . . 20 do 40

to samo na konia...........

mniejsze szpitale na zajęte łoże chorego

dziennie................

duże szpitale taksmo...........

hotele na osobę w dniu pobytu ......

zakłady kąpielowe na kąpiel wannową łącznie

z czyszczeniem .............

pływalnie na świeże zapełnienie: co godzina 0 025 do 0 04 objętości basenu i tygodniowo jednej do dwukrotnej całej objętości tegoż basenu*, pralnie na 1 kg bielizny suchej ....

350

40

200

500

100

500

¹ „Hütte“ — des Ingenieurs Taschenbuch z r. 1911., str. 701, tom III.

îzeznle na każde bydlę zabite .... . .

hale targowe na 1 m* powierzchni w dniu targu w dworcach kolejowych z kolejnictwem: ulice na jednorazowe skropienie 1 bruku tosamo na 1 m³ powierzni żwirowanej (ka-mykówanej) . . . . ...........

publiczne studnie wentylowe bez ciągłego

wypływu, na wypływ dziennie......

spłukiwanie pisoaru sposobem uderzenia na

każde stanowisko w godzinie......

trwałe spłókiwanie na 1 m rury spłukującej w godzinie...............

300' do 400 l

.......5

1-5 i

3000

60

200

Y) Zużycie w przemyśle:

Piwowarnie na 1 hl piwa nie licząc wytwarzania lodu i chłodzenia piwnic........ .........

przemiana 1 kg wełny w sukno (maszyna parowa, pranie wełny, wałkowanie i zjeżanie, spłókiwanie

towaru farbowanego) ............ .

zużycie pary ze stratami w przewodzeniu i nieszczelności u maszyn wybuchających iia 1 IIP (siłę konia) tosamo u jednocylindrowych maszyn kondenzacyj-

..500 l

1000 ,,

20 ;

tósamo u maszyn wzmocniony cli ...........

a dodatek na czyszczenie i przedmuchanie kotła d00% ; woda wkrapiana maszyn kondenzacyjnych na 1 IIP . chłodzenie maszyn gazowych na 1 w® gazu . . . . 40 dó wymurowanie 1000 cegieł łącznie z zarobieniem za-

■O

350 „ GO „

będąca w użyciu sikawka ręczna na minutę będąca w użyciu sikawka parowa.....

1110. Uwaga.

1.    We Lwowie za zużycie wody z wodociągów miejskich płaciło się tak zwany podatek wodociągowy od mieszkań 5°/₀, a od sklepów 2*5% od czynszu mieszkaniowego; względnie sklepowego.

2.    Wielkość średnicy w świetle rur wodociągowych wewnątrz budynku zestawia się w następującej tablicy: ¹

300 „    400 „

. , . . 1000 „

„Hütte“ — des Ingenieurs Taschenbuch.

Liczba bieżąca

Przedmiot

Średnica światła

dopły- ! wowej stojącej

rury

odpływowej

leżącej

mm

jf*» CO to

Dla wylewu kuchennego „ umywalni ....

.. klosetu.....

t wanny lub tuszu .

13

13

50

25

65

25

20    100 do 125 125 do 200

20

50

65

1111.    Kura studzienna z pompą ze s t o j a k i e m

317 K ;

19 ,, 29 „

i z dźwignią, łącznie z kompletną robotą i materjałem studni zwykłej 10 m głębokiej ...............

a)    za każdy metr większej głębokości dolicza się . . .

b)    sam tylko stojak wylewowy.......... .

1112.    Kompletną studnię 12m głęboką zbudować, a mianowicie: ziemie miernej twardości wykopać, zendrówkami na lm rozpiętości w świetle wymurować, wieniec kamienny i nakrywę kamienną dostarczyć i osadzić, pompę z rurami Żelaznami dostarczyć, ustawić

1092 K, . 60 „

1113.    Budowa studni jak pod poz. 1112. opisano, ale

z pompą i rurami drewuianemi.....

za każdy metr większej głębokości dolicza się

1114.    Studnia wiercona:

i zmontować, ze wszystkimi szczegółami......

za każdy metr większej głębokości dolicza się . . .

952 K, 55 „

.... 18*60 K; 1*70 do 3-40 „

a)    “za pierwszy metr głębokości wiercenia

b)    za każdy dalszy metr dolicza się . . .

c)    za każdy metr bież. rury 15 cm średnicy z silnej blachy żelaznej znitowanej, potrzebnej do wierconego otworu po . 10*20 K. Wykopać i ościenie szyb studzienny 1*2 m w kwadrat duży i 1*5 m głęboki, dno jego na 15 cm grubo wybetonować, nakrywę wierzchnią sporządzić i pompę ssącą lub ssąco tłoczącą, stosownie do głębokości według opisu pod poz. 1111. dostarczyć i ustawić. (Zob. poz. 634.. ustęp 3., b) i ustęp 4.).

1115. Wywiert naftowy 1000 do 1500m głęboki o średnicy w świetle 15 cm zapomocą własnej, stosownie sprawnej maszyny parowej i wszelkich do tego potrzebnych własnych urządzeń, przy-borów i narzędzi wykonać, z dodaniem wszelkich potrzebnych rur

wiertniczych z silnej blachy żelaznej znitowanych o średnicy 15 do 50 cm, z wybudowaniem z drzewa: 20 m wysokiej zwykłej wieży wiertniczej z przybudówką na maszynę i odległego od niej conajmniej 40 w baraku na kocieł parowy, ze ścisłem zresztą i nieprzerwanem dopełnieniem wszelkich odnośnych przepisów policyjno-budowniczych, ogniowych, zdrowotnych i górniczych. (Zob. poz. 684., ustęp 8., b.)

Za robotę wiercenia wyżej określoną i materjał płacono przedsiębiorcy :

120 K;

b) w każdej następnej głębokości 50 metrowej od 1 m więcej . . . . .......*............. 20 K

a) do głębokości 800 m od 1 m po

po a mianowicie:

w głębokości    od    800    do    850 w    od    lm    po    120 -b 20= . .    . 140 K

„ *    ‘    *    a    850    „    900 „    „    1*.    „    120-4-2 X20 =    . 160 „

„    a    „    900    a    950 „    a    Ù    »    120+3X20=    .180,,

itd.,    a    w    głębokości w tej 50 metrowej    od    1 m po 120 + n    X 20 K.

Stąd wynika

120-4-^X20 K;

c)    ogólny wyraz na cenę jednostkową w n tej głębokości 50 metrowej

d)    przeciętna cena jednostkowa wszystkich danych n głębokości

50 metrowych

fi -4— 1

120 -f- —g— X 20 K:

e)    ogólny koszt wywiertu na głębokość początkową 800 m, zwiększoną dalszemi n głębokościami 50metrowemi

ti —i— 1

S = 800 X 120 -b 50 n [120 4- —20] K.

W cenie wyżej pod a) i b, względnie pod c) do e) włącznie określonej mieści się zarazem koszt dostarczenia stale osadzonej rury wiertniczej o średnicy 15 cm w świetle do 900 m głębokości; odtąd bowiem mniej więcej począwszy dalej wgłąb znajduje się już skalista warstwa roponośna (niebieski piaskowiec), w której niema potrzeby ościenienia wywiertu rurami.

Przykład.

Jakie będą ceny jednostkowe i koszt ogólny wykonania wywiertu 1000w głębokiego?

Według wyrażonych wyżej zasad pod a) i b), określonych następnie pod c) do e) będzie trzeba wywiert płacić do głębokości 800 m po 120 koron; natomiast pozostałą resztą 1000—800 = 200 m. tworzącą (n=) 4 głębokości 50 metrowych, przyjdzie liczyć od l m po następujących cenach jednostkowych:

55

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

Wreszcie ogólny koszt wykonania wywiertu 1000 m głębokiego będzie według wzoru pod e)

4+1

S = 800 X 120 + 50X4 [120 +- — - X 20] = 130.000 koron.

Uwagi.

1.    W Drohobyckim okręgu kopalnianym naftowym wynosiły płace dzienne robotników po 0 80 do 8 i 9 koron.

Za 1 w wywiertu 750 do 800 m głębokiego płacono przedsiębiorcom wiertniczym po 129 do 130 koron, — do głębokości 900 do 950?» po 160 do 170 koron, — a większe głębokości szły na dniówkę po 100 do 120 koron. Gwarancje dawano do głębokości 850 m, wyjątkowo do 950 i 1050 ?».

Za instrumentowanie w większych głębokościach, niż były ugodzone płacono za robotę i zużycie instrumentów po 100 do 150 koron na dniówkę.

Za głębokość mniejszą niż 700?» płacono od 1?» po 96 do 110 koron.

2.    W Jasielskim okręgu kopalnianym naftowym płace dzienne robot-' ników wynosiły 0*70 do 8 i 10 koron.

Za im wywiertu w akordzie płacono po 96 koron; za 100% czerpania ropy po 120 koron.

3.    Nabyte od chłopa, jako właściciela gruntu prawo wydobywania ropy na obszarze około 1 morga, na którym założyć można tylko dwa szyby wiertnicze, kosztowało na przeciąg 25 lat 3000 koron i 12% brutto od wydobytej ropy.

i. Geny wszystkie wyżej pod aj do ej, oraz pod 1. do 3. poszczególnione odnoszą się do ostatniego okresu czasu przedwojennego.

5.    Bardzo wielką trudność głębokiego wiercenia naftowego stanowi pogłębianie w ziemię rurowania, dokonywane zapomocą wbijania, naciskania i obciążania. Skoro bowiem wywiert dojdzie do kilkuset metrów głębokości, rura nie daje się już żadnym sposobem phgłębić i nie pozostaje nic innego, tylko wsadzić w nią inną rurę o mniejszej średnicy, sięgającą od wierzchu aż do dna wywiertu, gdzie z łatwością można ją teraz w głąb wbijać. Gdy wreszcie i ta wskutek wzmożonego tarcia między nią a ziemią stanie nieruchoma, wyciąga się pierwotną rurę ościenia-jącą, a w drugą nieruchomą już rurę wstawia się trzecią o średnicy jeszcze mniejszej celem umożliwienia dalszego prowadzenia wiercenia i pogłębiania. W ten sposób postępuje się dalej z rurowaniem aż ostatecznie przyjdzie kolej na ostatnią rurę o średnicy 15 cm w świetle, która pozostanie już stale w wywiercie począwszy od uzyskanej pożądanej głębokości aż ponad podłogę wieży wiertniczej.

Łączenie wzajemne rur na głębokość wiercenia dokonuje się na rękawy* zaopa-trzoro śrubnicami (zwojami śrubowymi) w ten sposób, że powierzchnie ich zewnętrzne z jednej a wewnętrzne z drugiej strony w miejscach połączenia spadają w jedno lico.

w rurze wy-

dla n— 1, czyli w 1. głębokości 50»« po

t n = 2,    „

, »! = 3, ' „

■> » = 4,    *

» 2. » 8. » 4.

30 „ „ 50 „ , 50 „ „

140 K, 160 K, 180 K, 200 K.

6.    Drugą i to największą już trudność wiercenia naftowego jest urwanie się świdra, lub innego jakiego przedmiotu tego rodzaju, który utkwiwszy wiertu uniemożliwia dalsze prowadzenie roboty wiertniczej. Praca około usunięcia, względnie wyciągnięcia takiej zawady, zwana instrumentowaniem, dokonuje się stosownemi narzędziami i jest nadzwyczajnie żmudna zwłaszcza, jeżeli wywiert

posiada już bardzo znaczną głębokość ; trwa często całemi latami i nieraz w końcu musi być zaniechaną dla niemożności osiągnięcia skutku i z powodu nadmiernych kosztów.

7. Wiercenie i wszelkie z niem ściśle związane prace przeprowadza się zapomocą maszyny parowej o sile 24 do 35 koni.

na

średnicy

cm

Maszyna podciąga co chwila i opuszcza ciężki świder stalowy zawieszony trzonach żelaznych po 11*5 m długich 26 mm grubych, obracany przez robotnika zapomocą stosownej przewłoki po każdem uderzeniu ; wyciąga świder we właściwym czasie, i spuszcza na linie stalowej łyżkę, czyli rurę 8 do 11 m długą, 15 z wentylem celem wyczerpania wiercin zmieszanych z wodą lub ropą.

Głębokość wywiertów w Borysławiu wynosi przeważnie 900 do 1000 w; są jednak wywierty po 1015, 1140; 16 wTywTiertów przekracza j200w, a najgłębszy ma 1353ni. W Tustanowicach i na Wolance przeważają wywierty około 1500 m głębokie.

Go się tyczy głębokości wywiertów w ogóle, to największe wykonano na Szląsku pruskim, a mianowicie: w Parsonowicach wywiercono otw⁷ór 2003-34m głęboki w czasie od 26. I. 1894 do 17. Y. 1895, t. j. w 399 dniach; przypada zatem po 5-01 m wywiertu na dzień. Przyrząd wiertniczy ważył 13.375 kg, a temperatura wykazywała przyrost 1° C ciepła na każdych 34*1 m głębokości.

Niedaleko tej miejscowości wykonano wywiert 2240 m głęboki i tu przyrost ciepła 1° G przypadał co 318 m głębokości.

1116. Studnia do głębokości 14*61 m o średnicy 1*2m w świetle wykopana i wymurowana a następnie z braku dostatecznej ilości wody zaopatrzona u dna wywiertem 20*6 m głębokim, została przed kilkunastu laty wykonana w piwnicy Instytutu zakładu chemicznego Uniwersytetu lwowskiego po następujących cenach jednostkowych:

80 K;

a)    Wieniec z trzech dyli dębowych 8 cm grubych na sobie ułożonych, stosownie od 30 cm z góry ku spodowi zwężających się, żelaznemi śrubami ściągniętych i od strony zewnętrznej obręczą żelazną 16 cm szeroką, 4 mm grubą jako ostrzem zaopatrzonych, o średnicy zewnętrznej 1*2 -b 0*3 X 2 — 1*8 m, kosztował za robotę i materjał

. . 10 K;

b)    4 kotwie pionowe śrubowe o średnicy 26 mm, po 3*2 m długie płacono po . . . .

6 K;

c)    Wieńce z desek miękkich 4 cm grubych, 16 cm szerokie podwójnie składane, w mur studni co 3 m wzajemnej odległości osadzone celem przybicia cienkich desek opierzenia zewnątrz muru, po

50 K;

d)    Oścień studni o średnicy 1*2 m w świetle, 30 cm gruba z cegieł zendrówek na zaprawie cementowej w stosunku 1:3 wymurowaną, łącznie z zewnętrznem opierzeniem bez różnicy głębokości, od 1 m głębokości studni po

e)    Wykopanie studni w ziemi miernie twardej z rozparciem ścian :

10 K;

a) w pierwszym metrze głębokości studni

ß) za każdy dalszy metr głębokości więcej po stąd za drugi, trzeci, czwarty itd. metr głębokości po 11, 12^ 13 itd. koron;

1 K;

30 K.

f) wiercenie począwszy od dna studni w 15. metrze głębokości wraz z rurowaniem bez różnicy głębokości od 1 m głębokości wiercenia po

Uwagi.

1. Wszystkie poszczególnione wyżej pod dj do f) włącznie ceny stały się już były w ostatnim okresie czasu przedwojennego około 50% wyższe.

2. Oścień murowaną studni dla jednostajnego zatapiania się opierzono zewnątrz cienkiemi deskami, a wieniec drewniany zaopatrzono od spodu obręczą żelazną 160 mm szeroką i 4 mm grubą, poniżej wieńca wystającą.

336 do 420 K.

1117.    Pompę ssącą w całości z żelaza wykonaną, ręcznie poruszalną wraz z kołem zamachowem i koziołkiem do studni hm głębokiej dostarczyć, ustawić i zmontować

1118.    Pompę ssąco tłoczącą ręcznie poruszalną, w całości z żelaza do studni 12m głębokiej dostarzyć z cylindrem ssącym i z cylindrem tłoczącym, zaopatrzonym kociołkiem powietrznym, z kołem zamachowem na koziołku i ze stojakiem wypływowym, łącznie z ustawieniem i zmontowaniem 474 do 624 K.

1119.    Studnię zatapianą wykonać, a mianowicie: silnie zespoloną beczułkę żelazną, lub beczułkę z drzewa żelazem wiązaną sporządzić, nieprzesiąkliwie uszczelnić, murem studziennym na zaprawie cementowej wnętrze jej ościenie i w ziemię w ten sposób zatopić, by robotnicy we wnętrzu beczułki mogli ziemię podkopywać i usuwać i spowodować obniżanie się beczułki, wraz z murowaną ościenia pod naciskiem własnego ciężaru. W szczególności:

a)    Studnia na wodę do picia 20m głęboko w ziemię miernie twardą zatapiana o średnicy świetlnej 1, 1*5/ 2, 3, 4 m, z czerpaniem wody do 2 m głębokiej, płacono kolejno biorąc po 732, 1272, 2280, 3000, 3720 K. *

1380 K.

b)    Studnia 10m głęboka pod fundament w gruncie mokrym zatapiana o średnicy zewnętrznej 1 'hm, łącznie z zapełnieniem wnętrza studni murem lub betonem po osiągnięciu żądanej wyżej głębokości

c)    Dwie studnie zatapiane pod fundament jednego filaru mostowego w wodzie, 10 m głębokie i 0*5 m ponad wierzch wody sięgające, w całości kompletnie wykonane i kwadrami ciosowemi zaopatrzone, przedstawiają się w głównym zarysie co do przedmiaru i kosztów w następującej tablicy.

1120.    Kompletne urządzenie dzwonków elektrycznych domowych, z dostarczeniem wszelkich części składowych, t. j. skrzynki politurowanej z dzwonkiem niklowym 8 cm, elementów czyli stosów galwanicznych, nacisków drewnianych z przewodzeniem itd. :

a)    dzwonków wchodowych z jednym stosem elektrycznym i 50 cm długim podwójnym drutem przewodowym 22 K;

b)    dzwonków w rozleglejszej przestrzeni z dwoma stosami, ze 100 m długim podwójnym drutem przewodowym i ze skrzynką:

31 K, 27 K.

a) politurowaną ß) olakierowaną

1121.    Organy.

Określone wyżej pod a) do h) włącznie poszczególne wielkości organów z dmuchadłem i przynależne miechy muszą zająć przestrzeń o następujących rozmiarach (długość X szerokość X wysokość) : do a) 3 X 2 X 3 5 m i 3 X 1*5 X 2*5 m, a b) 3 X 2 X 4 m i 3 X 1'5 x 2-5 mr

Rozpiętość otworów mostu

Zewnętrzna

średnica

studni

Wieniec

drewniany j

Beczułka 2⁻85 m wysoka

-- ' że_--

drze- I żela- ! lazny drew- że-wo ziwo

niana lazna

Podgrzebywa-

ykop

nie lub w na 1 m głę

Wymurowanie na 1 m głębokości

irfi

kg

m³

kg

Koszt dwu p* studzien razem

(Jo 15 15 do 30 „

45 *

60 „

75 „

90 „ 1

üt ^ ^ oo is ta k Ci ó 6 ts ô dt 6

CJt    Ct    ^    ^    05    W    I«

OO    tS    M    O    S    Ci    tO

O    Oi    O    d    ot    O    O

to    o    (ïi    o    œ    io    ^

N    ’tO    00    00    Ci    o»    co

m    N    o    si    io

Tl    ri    Si    Si    (55    CO    05

Wielkość organów określona liczbą głosów stosuje się do ilości osób uczęszczających do kościoła i tak: dla 200 od    200    do    300    „

do c) 4 X 25 X 5 m i 3'5 X 2 X 3 ni.

„    d)    5 X 3    x    6 m i    4 X 2 X 3 5 m,

„    e).    5'5 X    3'5    X 7 5    «î i 4 X 2 X 4 ni.

v    f)    7 X 4    X    10 m i    4-5 X 2 X 4'5 m,

*    57    8 X 4    X    U m i    4-5 X 3'5 X 4 5 m,

- h) 10 X 4 5 X 15 m i 4 5 X 4 X 4'5 m.

1122• Organy kościelne dostarczyć i ustawić z dudkami, z piszczałkami z metalowych kompozyeyj urobionych, lub z drzewa, ze skrzynią piszczałkową, z urządzeniem miechowem z drzewa twardego, z klawiaturą, z klawiszami z białej kości i z drzewa hebanowego, z pedałem, z regestrami, miechami itd. itd., oraz z wszelką robotą :

ze zwykłem wyposażeniem, od jednego głosu po 264 do 872 K;

b) z bardzo wystawnem wyposażeniem, od jednego głosu po 324. do 540 K.

1123. Naprawki organów:

a)    nastrojenie regestrów...............

b)    osadzenie nowej klawiatury............

c)    nowy pedał osadzić...............

d)    miechy przymocować i oskórować.........

e)    oskórowanie wszystkich wentyli, od jednego regestru

18 K; 96 „

oo co

po

12 ,

f) odnowienie sprężyn mosiężnych, od jednego regestru

15 „

1124. Świecznik duży na 110 świec rzeczywistych, żelazny kuty ozdobnie w całości wykonany, bronzowany. złocony, ze szkiełkami, z silnym kranem i linwą drucianą, łącznie z kom-pletnem przysposobieniem, wyposażeniem i zawieszeniem . 1440 K.

po

1125.    Zegar wieżowy ze złoconą tarczą, z transmisją bijącą kwadranse i godziny i z żelazną dzwonicą dostarczyć . . 1610 K.

1126.    Założenie ogrodu z urządzeniem szpalerów, zasadzeniem drzew, wyżwirowaniem i piaskowaniem ścieżek, usypaniem kopca około 3m wysokiego itd.,itd., od Iw² po . 1*70 K.

1835 K.

1127.    Kręgielnia 26 m długa, 2 6 m szeroka z obszernym pawilonem, obejmująca około 130 w³ zabudowanej powierzchni, zaopatrzona kręglami, kulami, z kompletnem zresztą urządzeniem i wyposażeniem

A zatem na 1 m² zabudowanej powierzchni kręgielni przypada około 1410 koron.

1123. Odgromy.

Podobnie jak każda iskra elektryczna, tak też i potężna iskrzyca gromowa, przeskakująca z chmury do ziemi, mieści w sobie niezmiernie wielką energję elektryczną, zdolną wykonać momentalnie olbrzymią nawet pracę mechaniczną, zależnie od wielkości i ilości oporów, jakie spotyka i przezwyciężyć musi w swym błyskawicznym przebiegu, zanim zanurzy się w ziemi. Spostrzegane w miejscu uderzenia gromu: huk wstrząsający, oślepiające światło, przebicie i przełamanie murów, zapalanie dachów i drzew łamanych i łupanych, zabijanie istot żyjących, rozżarzanie i topienie metali najtrudniej topliwych, działanie chemiczne itp., są to wszystko objaw ) owej niezmiernie energicznej pracy, pozostawiającej straszliwa spustoszenie.

Z zapisków statystyki wynika, że liczba burz coraz się zwiększa, zaczem i niebezpieczeństwo rażenia piorunem stało się znacznie większe, i szkody w budowlach znacznie się wzmogły, i wr przyszłości będą jeszcze większe. Przyczyn tego szukać należy w odle-sieniu okolic, w zmianach zaszłych w ziemi, a może także i w zwiększeniu sieci kolei, telegrafów i telefonów.

Niebezpieczeństwo uderzenia piorunu zależy wogóle od uposta-. cenią okolicy i jej natury, od położenia i wysokości budowli, oraz od zdolności przewidzenia elektryczności najbliższego otoczenia. W wielkich miastach zamkniętych piorun uderza rzadziej niż w małych miastach, wsiach i osadach, gdzie niemal każda burza kogoś zabija.

W ziemię gliniastą uderza piorun częściej niż w piasczystą, w buki i graby prawie nigdy; często w drzewa szpilkowe, częściej w' topole i kasztany, a najczęściej w dąb; także częściej w budynki i drzewa odosobnione niż w grupach stojące. TFe spostrzeżenia zniewalają do ostrożności w danym razie i do ochrony.

Człowiekowi w odległości 12 do 15 kroków¹ od drzewa nie grozi w czasie burzy niebezpieczeństwo, byleby się nie osłaniał parasolem. Człowiek zaskoczony burzą powinien iść krokiem miarowym, nie biegać ani przystawiać, unikać wzgórzy, rzek i stawów , nie chronić się ani pod odosobnione drzewa ani pod parasol.

W dom murowany uderza piorun rzadziej niż w drewniany; niski dom otoczony przedmiotami wyższymi jest bezpieczny od uderzenia. Należy się trzymać w pewnej odległości od ścian z ryn-

nami, z rurami wodociągowemi itp. ; na wsi trzeba się usuwać od komina. Konie zaskoczone burzą ulegają częściej uderzeniu piorunem niż inne istoty żyjące.

Budynek chroni się od niebezpieczeństwa uderzenia piorunu zapp-mocą odgromów, które do dziś utrzymują się w tej postaci, jak je Benjamin Franklin zaproponował.

Odgrom odpowiadający celowi musi czynić zadosyć następującym warunkom:

1.    Iglica musi się znajdować na największym punkcie budynku i posiadać ostry koniec górny z metalu trudno topliwego, nieutlenia-jącego się.

2.    Ilość i wysokość iglic zależy od obszaru zabudowanej powierzchni budynku.

3.    Przewody i zwody powiime otrzymać przekrój poprzeczny odpowiedni zdolności przewodzenia elektryczności metalu, z którego są wytworzone.

4.    Wszystkie części składowe urządzenia odgromowego muszą mieć. wzajemne metalowe połączenie.

5.    Dolne końce zwodów muszą łączyć się z płytą metalową w ziemię, tak głęboko osadzoną, aby pozostawała zawsze w wilgoci.

Doświadczenie wykazało, że każda iglica chroni powierzchnię rzutu poziomego dachu w kole, którego średnica równa się czterokrotnej długości iglicy, długość ta wszakże ze względów technicznych nie powinna być większa niż 5 m. Na tej podstawie więc wyznacza się długość i ilość iglic potrzebnych do ochrony danego budynku.

Iglice między sobą muszą mieć połączenie liną drucianą lub prętem o przekroju kołowym, w każdym razie z żelaza lub z miedzi.

Głównym zwodem wspólnym nie należy łączyć więcej iglic niż trzy, rozmieszczenie głównych zwodów symetrycznie po obu stronach budynku — o ile to jest możliwe — odpowiada najlepiej celowi.    *

Jeżeli oznaczymy przez 100 zdolność srebra do przewodzenia i zdolność do stawiania oporu elektryczności, to p'od tym względem daje się zestawić następujący szereg ciał:

1.    srebro ze zdolością przewodzenia . . 100, z oporem . . 100,

. . 111, . . 154,

90, ,

2.    miedź ,,

. .    65

3.    złoto „

. . 417,

24,,

4.    cynk „

15, z oporem . . 667, . . 714, . . 714.

14, „

Gdy zatem opór miedzi jest sześć razy mniejszy niż żelaza, więc

przewód z żelaza musi mieć przekrój poprzeczny sześć razy większy niż przewód z miedzi, jeżeli ma dawać tak samo duży opór.

Doświadczenie uczy, iż zwTód główny żelazny o masywnym przekroju poprzecznym kołowym 2*25 cm³ czyli o średnicy 1*7 cm = — 17 mm, nie rozgrzewa się nawet, a tern mniej doznaje uszkodzenia, jeżeli uderzy w niego najsilniejszy piorun; tak też samo zachowuje się zwód miedziany, dający sześć razy mniejszy opór, jeżeli będzie mieć przekrój poprzeczny 0375 cm czyli średnicę 0-7; cm — 7 mm.

Do znaczniejszych odległości używa się najczęściej zwód linowy z 12 miedzianych drutów skręcony o łącznej średnicy 10 mm, a do krótszych odległości z 9 drutów skręcony o łącznej średnicy 8 mm.

Zwód ścienny przymocowuje się żelaznymi hakami pocynkowa-nymi w ten sposób, aby odstawał od lica muru na 12 cm\ dolny koniec tego zwodu po zaopatrzeniu płytą miedzianą około 50 X 50 do 100 X 100 cm należy zapuścić w ziemię tak głęboko, by zawsze pozostawał w wilgoci; najlepiej w studni, jeżeli jest w pobliżu, nigdy jednak w kloakę. ¹

1129. Iglicę żelazną kutą pocynkowaną odgromową dostarczyć, ustawić, przymocować i połączyć, wraz z uszczelnieniem dachu i z wszelkim potrzebnym materjałem, a mianowicie*,

b) iglice na kominie fabrycz

a) iglice na dachu:

a) 2 m nad dach wysoka 18 do 24 K;

3) 8 m nad dach wysoka 21 do 31 K ;

X ! 4 m nad dach wysoką 24 do 33 K-

oY 5 m nad dach wysoką 26-50 do 38-50 K;

nym:

a) najczęściej 2 m nad brzeg komina wysoką 27*50 do 36 K;

ß) 3 m nad komin wysoką 31 do 43-20 K;

c) iglicę uboczną 0*8 m wysoką na kominie domowym, na murze szczytowym lub na wyskakującym 7 80 K.

1130« Metr bież. przewodu elektrycznego na miejsce przeznaczenia dostarczyć, założyć i połączyć z dodaniem wszelkiego

materjału potrzebnego, a mianowicie: a) przewodu miedzianego: a) głównego szczególnie narażonego, masywnego 10 mm średnicy lub linowego drucianego 14 mm grubego 4*30 do 5 K;

ß) głównego masywnego 8 mm średnicy lub linowego drucianego 12 mm grubego- 2-40 do 3-10 K-

y) ubocznego z prętów 6 nim średnicy lub z liny drucianej 9 mm grubej 1*80 do 2*40 K;

b) przewodu z liny drucianej żelaznej, po cynkowanej :

a) głównego 13 mm grubego z 12 drutów po 3 8 mm grubych skręconego 190 do 2*55 K ;

ß) pobocznego 10 mm grubego z 7 drutów po 3 3 mm grubych skręconego 145 do 190 K.

1131.    Metr bież. przewodu ziemnego dostarczyć, połączyć i prawidłowo w ziemi założyć, ż dodaniem wszelkiego materjału potrzebnego, a mianowicie:

c) za wykopanie szybu 1 m głęboko lub wykonanie wywiertu 4-80 K.

a)    przewodu z miedzi 16 80 do 34-40 K;

b)    przewodu żelaznego pocyn-kowanego 9*60 do 19 20 K;

1132.    Części drobne składowe do urządzenia odgro-mów potrzebne dostarczyć na miejsce, przyrządzić i osadzić, względnie założyć lub zmontować, a mianowicie:

a)    pocynkowaną żelazną podpórkę do przewodów dacho- '

1-20 K;

wy eh.......................

b)    taką samą podpórkę na miiracli lub na zespołach

. . .    0-85    „

1-80 do 2-40 „ . . . 1-60 „

drewnianych.........

c)    krzyżowy łącznik teowy .

, d) prosty rękawek łącznikowy

na

Uwaga. Podpórek policzonych wyżej pod aj i bj należy liczyć po jednej każdą 1*5 m długość przewodu.

1133. Odgrom kompletnie urządzić łącznie z dostarczeniem na miejsce wszelkich części składowych wraz z potrzebnym mate-rjałem i montowaniem:

a)    na kominie fabrycznym

b)    na kościele.....

180

do 280 K ; * 720 „

c) na dwupiętrowym 18 m długim budyku . 168*50 „ 420 K.

480

1134. Pisoar olejowy systemu Beetza,

Na szczególną* uwagę pod względem zdrowotnym zasługuje patentowy pisoar olejowy odznaczający się tem, że nieczystości płynne odpływają możliwie szybko, a odłączenie ich od powietrza atmosferycznego przeprowadza się zapomocą nieprzepuszczalnej warstwy pewnej substancji olejowej, utrzymującej się na wierzchu nieczystości płynnych w syfonie zewnątrz dzwonu i zapobiega najzupełniej nietylko rozkładowi i gniciu uryny, lecz także wydzielaniu się cuchnących wyziewów i zdrowiu szkodliwych zarazków.

Nieoceniony ten pod względem zdrowotnym objaw jest wynikiem bardzo trafnego zastosowania substancji olejowej do zamknięcia syfonu zmyślnego, który jest tu najważniejszy częścią składową. Jest to zbiorniczek cylindryczny 90 do 95 mm średnicy w świetle i 95 mm głęboki, przechodzący u dołu zapomocą stożkowego zwężenia w krótką rurę 30 mm średnicy *, całkowita wysokość syfonu wynosi 126 do 134 mm. Cały środek syfonu zajmuje rura przelewowa pionowa od dna zbiorniczka (gdzie łączy się z odpływem) aż pod wierzch wnętrza ruchomego dzwonu idąca; zarówno zresztą u rury jak i u dzwonu znajdują sie otwory, właściwe zamknięciu syfonowemu.

Substancję olejową zamykającą syfon nazywa właściciel patentu urynolem i twierdzi, że jest to kompozycja olei mineralnych szczególnie do tego celu spreparowana, która nie pali się, ani eksploduje, jest bardzo lekka, przyczepliwa, odwaniająca i dezynfekująca.

Ścianę pisoaru olejowego zaopatruje się do wysokości 1*65 m z najlepszym skutkiem okładziną z płytek kamionkowych glazurowanych; wystarcza również okładzina z płyt łupkowych lub zatarta aż do połysku wyprawa z cementu portlanckiego.

Jeżeli pisoar olejowy nie ma muszli pisoarowycli, — z których każda mówiąc nawiasem musi być zaopatrzona syfonem olejowym, — to najlepszą i najtrwalszą jest okładzina ściany ze szlifowanych płyt łupkowych zygzakowo pod kątem 70° do ściany stojąco osadzonych, z wierzchu trójkątnemi płytami przykrytych; zaczem każde stanowisko jest właściwie kątem dwuściennym, 40 do 50 cm głębokim, a 60 do 75 cm z przodu rozwartym. W tym razie każde stanowisko otrzymuje w posadce stosowne zagłębienie z syfonem olejowym, zaś wnętrze pryzmatowych ścianek działowych zapełnia się betonem portlanckim. Gdzie chodzi o oszczędność, tam wykonują okładzinę ściany z płyt łupkowych płazem stojąco osadzonych, zalanych od tyłu zaprawą z cementu portlanckiego, zewnątrz oszlifowanych, a ścianki działowe również z płyt łupkowych, stojących prostokątnie do ściany tylnej pisoaru i z obu stron oszlifowanych; pisoar zresztą w tym razie otrzymuje w posadce wrspólną rynę na całą swą długość, w której wystarczy jeden syfon olejowy na długość 2 m.

Powierzchnia ścianek łupkowych naciera się urynolem (olejem pisoarowym) skoro wyschnie. Ryny wykonywać należy z betonu portlanckiego w stosunku 1 : 2 : 2 ; można je także wykonać z płyt kamionkowych na podkładzie betonowym; posadzkę daje się z tego samego materjału, byleby nie była gładka, tylko prążkowana, row-kowana itp.

Zalety pisoaru olejowego: Urządzenie jest tanie, gdyż odpada instalacja wodociągowa i spłókiwanie wodą, utrzymanie niedrogie, obsługa łatwa; pisoar nie wydziela cuchnących wyziewów nawet w czasie największych upałów, nie rozszerza zarazków chorobowych, nie zamarza nawet wśród najsilniejszych mrozów i nie-zalewa ani kloak ani kanałów, ani pól zbytnią ilością wody.

1135. Składowe części do opisanych wyżej pisoarów olejowych systemu Beetza po cenach przedwojennych fabrycznych :

1. Patentowana muszla olejowa, narożnikowa 86cm wysoka, (28 -h 28) cm szeroka, 83 cm wyskoku, lub ścienna o rozmiarach wysokości, szerokości wyskoku: 40 X 34 X 40cm, z blachy sta-

lowej Bessemera z syfonem olejowym poprawionym w r. 1904, emaljowana :

a) brunatnie . . . . 50 K;

52 K;

c) biało z przyozdobieniem barwą niebieską .... 55 K.

2.    Patentowana muszla olejowa ścienna o rozmiarach wysokości, szerokości i wyskoku: 40 X 34 X 25 cm, zresztą jak pod 1. wyżej opisana, mianowicie:

44 K-46 K;

3.    Łącznik rurowy kolankowy z rozetą do muszli wyżej pod 1. i 2. poszczególnionych do połączenia syfonu z pionową odpływową rurą, gdyby była cała osadzona w ścianie . . . 160 K.

4.    Patentowany syfon olejowy posadzkowy poprawiony w r. 1904, o rozmiarach 90 X 95 mm kompletny, z przymocowaniem dzwonu :

a) żelazny pocynkowany . 16 K; |

b) biało

pod 1, a)

» 1, V

pod 1, c)

50 K.

b) mosiężny . . . . 20 K.

5. Metr kwadr, płyty łupkowej preparowanej: a) 1*4 m wysokiej z jednej strony oszlifowanej:

a) I. jakości .... 40    ;

ß) IL jakości .... 36    ;

b) 1*6 m wysokiej z obu stron oszlifowanej :

a) I. jakości . . . . 52 K; ß) II. jakości . . . . 48 K.

6.    Metr bież. łupkowych listw, kryjących wierzch ściennej okładziny z płyt łupkowych

7.    Metr kwadr, płytek kamionkowych glazurowanych, białych, jedno lub wielobarwnych, pstrych z rozmaitymi wzorkami, także i ze złoceniami do okładziny ściany pisoaru . 20 do 60 K.

8.    Metr bież. do tych płytek:

a) fryzu . 7*80 do 20*80 K; b) gzymsu białego górnego

6 do 10 K.

9.    Metr kwadr, płytek kamionkowych posadzkowych jedno lub wielobarwnych, pstrych z rozmaitymi wzorkami, wraz z fryzem

10.    Metr bież. rury odprowadzającej żelaznej, 100 mm średnicy z lanemi ramionami dodatek za łącznik łukowy, odgałęziający lub krzyżowy po 2 50 K.

11.    Metr bież. pionowej rury odpływowej, 40 mm średnicy: 4 K; | b) ołowianej

12.    Rura pochewkowa 40 cm długa, 50 mm średnicy do ochrony widocznej pionowej rury ołowianej odpływowej,

a) żelaznej

6 K.

10 do 20 K;

8 K.

5 K.

a) z blachy stalowej Besse-mera emajlowana:

a) brunatnie..... •

ß) biało...... .    •

13. Metr bież. żelaznej rury wentylacyjnej, 30 mm śre-

CO CO

Y) biało z ozdobieniem nie-bieskiem

b) z żelaza jiocynkowana 2 K

4 K;

11. Słupek żelazny z kulą i sztabką do przymocowania przedniej krawędzi ścianki działowej zygzakowej łupkowej:

b) jak pod a), ale z kulą mois K.

a) żelazny pocynkowany 16 K-,

siężną

15. Żelazo kątowe wraz ze śrubą żelazną z mosiężną główką do przymocowania przypierających do ściany pisoaru krawędzi płyt łupkowych, tworzących zygzakowe ścianki działowe .

2 K.

16.    Szczypce do wyjmowania dzwonu syfonowego . . 0*45 K.

17.    Pęzel do smarowania olejem pisoarowym . . . 0*45 K.

. . 0-60 K.

18.    Flaszka olejowa blaszana z napisem „Urinol“ jedno-litrowa do ‘ codziennego użycia

19.    Urynol (olej pis o aro wy) o woni silnej dla pisoarów na wolnem powietrzu, lub słabej wewnątrz budynku ze złą wentylacją :

a) brunatny do 10, 50, 100 i nad 100 kg kolejno po 0*80, 0 75, 0*65 i 0*60 K;

b) biały do muszli biało emablowanych do 10, 50, 100 i nad 100 kg kolejno po 1*45, 110 100 i 0-90 K.

20.    Ścianka oddzielająca stonowisko jedno od drugiego w piso-arze bez muszel, 14 m wysoka, 0'4 m szeroka:

a) I. jakości .... 40 K; ß) II. jakości .... 36 K.

a)    żelazna pocynkowana 24 K;

b)    żelazna emajlowana 32 K;

c)    łupkowa z klamrami mo-siężnemi i żelaznemi:

¹

Dobre usługi pod względem technicznym oddać może austrjacka instrukcja z r. 1896: „Instruktion über die Herstellung von Blitzableitungen bei Militärgebäuden“, która jest do nabycia w państwowej drukarni w "Wiedniu (Staatsdruckerei).

Instrukcja ta przedstawia dokładnymi rysunkami w 3 tablicach i opisem ściśle i wyczerpująco, oraz normuje wszystkie potrzebne daty co do ilości i sposobu wykonania iglic, przewodów dachowych, zwodów ściennych i ziemnych we wszelkich szczegółach od największego do najdrobniejszego wraz z rozmiarami odnośnymi i ma wszelkie cechy ściśle zawodowego cennego studjum.

Należy zresztą wogóle zapomocą znawcy zawodowego (elektrotechnika) przeprowadzać próbę co do zdolności działania istniejących już odgromów: i to na budynkach wystawionych na szczególne niebezpieczeństwo uderzenia piorunu, przynajmniej raz do roku, na innych budynkach raz na dwa lata, a w każdym razie natychmiast po uderzeniu piorunu w od grom.

XI. CENNIK ROBÓT I MATERIAŁÓW WE LWOWIE.

1136* Uwaga. Ceny jednostkowe w niniejszym rozdziale zawarte, a zestawione z grzeczności przez Dyrekcję Miejskiego Urzędu Budowniczego we Lwowie w październiku 1917, odnoszą się do czasu bezpośredniego przed wojną, t. j. do roku 1914.

a) Płaca dzienna. ¹

1137.    Podmajstrzy:

a)    murarski.....

b)    kamieniarski . . .

1138.    Murarz . . .

1139.    Kamieniarz .

1140.    Brukarz . . .

1141.    Zdun (piecarz) ....

1142.    Górnik w kamieniołomie

1143.    Cieśla........

1144.    Pomocnik......

1145.    Chłopak lub kobieta

1146.    Fura parokonna: a) z ładunkiem 0*5 m² . 10 K;

10 K -,

c) ciesielski

7 K.

8 K -,

b) jeden raz" użyta z ładunkiem 0 5 m²

4 K-,

c)    z ładunkiem 0‘28 w²

d)    jednorazowo użyta dunkiem 0*28 cm² . . .

7 K; z ła-4 K;

b) Płaca tygodniowa.³

1147. Czeladnik:

a)    stolarski ....

b)    ślusarski ....

c)    szklarski ....

d)    blacharski .... 20 „

e)    kowalski

f)    stelmacha .... 20 „

20 K; 20 „ 20 w

g)    kaflarski . .

h)    bednarski .

i)    tapicerski .

j)    powrożnicki

k)    malarski . .

'S 'S 8 o g

^ -i w

c) Materjał murarski.²

1148. Metr sześć, kamienia łamanego twardego:

c) warstwowego ... 20 K.

a)    t. z. szabry . . . 12 K;

b)    bryłowego .... 16 „

1149. Metr kwadr, płyt z kamienia łamanego 16 cm gru-

bych do brukowania

8 K.

14 K.

1150. Metr kwadr, kamienia warstwowego twardego w kostki 16 do 18 cm grube łupanego i do brukowania przy-ciosanego

1151.    Metr sześć, wapna niegaszonego, zwiększającego swą objętość po zgaszeniu o 100% ....

1152.    Metr sześć, wody ......

1153.    Metr sześć, wapna gaszonego

1154.    100 kg gipsu mielonego:

6 K; |

1155.    100 kg cementu grodzieckiego .

1156.    100 kg wapna hydraulicznego

1157.    Metr sześć, gliny piecówki . .

1153. Metr sześć, piasku murarskiego

1159.    Metr sześć, płaskich kamyczków piecowych

t Hołoska.............

1160.    Snopek trzciny 15 cm gruby

1161.    Snopek słomy 14 kg ważący

1162.    Szczotka murarska .....

1163.    Parokonny wóz chrustu do płotów z ładunkiem 0*28 w³

1164.    60 kołów dębowych do płotów 3 m długich, łupa-

15 K. 10 K. 10 K.

a) palonego

nyeli

30 K.

2 K.

16 K.

b) surowego.....3 K.

7 K. 7 K. 6 K. 4 K.

14 K.

0-5 K, 0-5 K.

1 K.

15 K.

1165.    Parokonny wóz cierni 0-28 m³

1166.    Parokonny wóz mchu 0 28 m³

1167.    1000 cegieł:

a)    zędrówek i wiszniówek 40 K -,

b)    okładzinowych . . 80 „

1168.    Płyta z piaskowca trembowelskiego do posadzki, chodników, do węgła obrobiona, nieoszlifowana:

c) dziurawionych . . 65 K.

a) 65 mm gruba: a) 30 X 30 cm .... ß) 45 X 45 cm . . . .

rH CO

K;

b) 80 mm gruba:

a) 30 X 30 cm . . . 1‘50 K;

ß) 45 X 45 cm . . . 2-50 K.

Uwaga. Za oszlifowanie z wierzchu doliczano do cen pod a) \ b) . . . 0*50 K.

d) Materjał kamieniarski.

1169. Metr sześć, kamienia na ciosy: a) z gór lwowskich w bryłach 67 K;

do 0*65 w³

b) z Polany:

a) w bryłach do 0-65 m³ 70 „ ß) w bryłach nad 0*65 m* 70 „

c)    z Weryni:

a) w bryłach do 065 m³ 65 K; ß) w bryłach nad 0-65 w³ 70 „

d)    z Demni:

a) w bryłach do 0 65 m³ 60 „ ß) w bryłach nad 0‘65 w³ 70 „

¹ Ceny tu zawarte odnoszą się do brył z grubsza już obrobionych z potrzebnym nadmiarem, wraz z dostawą na miejsce. — Zob. poz. 1136.

1170« Metr sześć, kamienia na płyty ciosowe do 25 cm grube, a nad 40 cm długie i szerokie:

c)    z Wery ni . . . . 80 K;

d)    z Demni . .

e)    z Tarnopola . . . 100 „

70 K;

a)    twardego z gór lwowskich . . .

b)    z Polany

1171. Metr sześć, kamienia na węgary, gzymsy, na-kry wy itp. bez różnicy długości, o szerokości do 40, a grubości do 25 cm włącznie:

c)    z Weryni . . . . 70 K;

d)    z Demni

a) twardego z gór lwowskich

70 K;

b) z Polany »... 80 „

1172. Metr bież. kamienia piaskowego trembowelskiego na stopnie schodowe długie:

8 K; |

a) do 3 m

12 K.

b) nad 8 m

1173. Metr bież. stopni schodowych z piaskowca trem-bowolskiego, obrobionych, łącznie z wyrobieniem profilu: a) z 2 stron .... 14 K; | b) ze wszystkich stron 18 K.

e) Materjał drewniany.

1174. Metr bież. pilotu dębowego o średnicy w cieńszym końcu :³

a)    24 cm

b)    .26 cm

1-40 K-, 1-90 „

c)    29 cm

d)    32 cm

2- 40 K;

3- 00 „

1175. Metr sześć, belek w czworogran ociosanych o przekroju:

a) do 16 X 16 cm: a) z drzewa jodłowego lub 30 K;

sosnowego ß) z drzewa dębowego 60 „ b) do 26 X 26 cm: a) z drzewa jodłowego lub

sosnowego

ß) z dębowego . . . . 60 K;

c) nad 26 X 26 cm : a) z drzewa jodłowego lub 35 K;

ß) z dębowego ... 70 „

30 K;

sosnowego

1176. Metr sześć, desek 1*5 do 10 cm grubych: a) jodłowych lub sosnowych I b) dębowych 60 do 80 K. 40 do 50 K-,    |    v

¹ Zob. poz. 1136.    ² Geny te dotyczą pilotów do 8 m długich.

Skwarczyński, Podręcznik budowlany.

4 K.

1194.    Wiadro do gaszenia ognia parciane, smołą wylane ...................

0*90 K.

1195.    Metr bież. zwykłej drabiny . . .

3 K.

1196.    Hak ogniowy ze styliskiem: a) mniejszy .... 2-50 K-, | b) większy

1197.    Łopata drewniana: a) mniejsza .... 0*50 K-, | b) większa .... 0*80 K.

1198.    Metr bież. lin wy konopnej:

a)    26 mm grubej . . 0’90 K;    c) 13 mm grubej . . 0 50 K;

b)    20 mm grubej . . 0*70 „    d) 7 mm grubej . . 0-30 „

1199.    Metr bież. linwy łykowej:

a) 26 mm grubej . . 0*25 K; j b) 20 mm grubej . . 016 K.

1200.    Kilogram kłaków............080 K.

1 K.

/) Różne materjały, narzędzia i wyroby.⁴

1177. Kilogram grafitu.......

1178* Kilogram opiłek żelaznych . .

1179.    Kilogram kredy: a) kolońskiej . . . 0‘20 K; .] zwykłej . .

1180.    Kilogram bieli ołowiu.....

1181.    Kilogram minji........

1188. Kilogram gładzi srebrnej . . .

1183. Kilogram czerni frankfurtskiej

1184« Kilogram lakmusu.......

1185« Kilogram mączki niegaszonej wapiennej 005 K.

1186.    Kilogram smoły . .

1187.    Kilogram łoju: a) topionego . . . 110 K; | b) surowego . . . 0‘80 K.

1188.    Kilogram oleju lnianego

1189.    Kilogram pokostu:

a)    lnianego

b)    damarowego . . 2*50 „

0-30 K. 0-30 K.

015 K. 0-50 K. 0-80 K. 0-80 K. 0-50 K. 100 K.

0-20 K.

1 K.

1 K; !

c) kopalowego . . . 2*50 K.

1190.    Kilo-gram terpentyny

1191.    Kilogram sadzy . . .

0*60 K. 0-60 K. 1-50 K.

1192.    50% węgli kamiennych

1193.    Wiadro do gaszenia ognia z blachy żelaznej olakierowane

4 K.

1201.    Kłębek szpagatu 0*56 kg

1202.    Metr sześć, drzewa opałowego w stosie ułożonego:

a) bukowego . . . . 8 K; | b) sosnowego .    . . 6 K.

1203.    Sto kilogramów węgla kamiennego czarnego 3K.

0-20 K.

1204.    Opłata za każdy tydzień i metr kwadr, ulicy, chodnika, drogi, placu, plantacji, skweru itp. obszarów miejskich, zajętych na skład materjałów lub na ustawienie rusztowań podczas budowy nowego, lub restauracji starego budynku w obszarze terytorjalnym gminy miasta Lwowa po

1205.    Opłata k anałowa od metra kwadr, używalnej powierzchni wszystkich piątr i parteru liczyła się:

015 K-, dynkach po

b) we wszystkich inny eh bu-0*30 K.

a) w zakładach przemysłowych po

SIElUÎEüî f'i'IEGHBlfiZïi

KRAKÓW

1 «J

ns

. .'>r,    v.-'¹    .

' ' ' ' '

•w V' il .

"\s: _■. -    ' v ■    .

?..

/

■ - -*.

7

> ’.r*    -

■

.

Hih ..

u

ï

■

A 4 Vi

--

h l it

rm

il

-

?

- v. mLlt-M'l. —

ÿ*.

• .....

iS

rü

⁴*;

••

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231559

¹

   Płaca dzienna w niniejszym rozdziale odnosi się do dnia roboczego, trwającego 10 godzin. — Zob. uwagę pod poz. 1136.

²

   Zob. poz. 1136

³

   Bez wiktu, narzędzi i należytości dla majstra. — Zob. poz. 1136.

⁴

Zob poz. 1136.