1;

"T-    '    .    *■    ’t:‘ ::    N.

•V rs

BOCZNIK

ARCHITEKTONICZNY

Prace uczni prof Szyfzko-Pohufza wizkoie politechnicznej Iwowlkiej.

itm

-    - --.f

.;r; ; - - ■

II

vj

[ij

'3*3

m

m

■«g

1912

■7

1913

“EW

/

/

-

■ ' ' ’

V

Ç,

- :{

y ■

V :

y

-V

‘ .

' >-

y

'"i

-

i

■-J' ;

i

,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

i

BOCZNIK

ARCHITEKTONICZNY

Trace uczni prof SzjTzko-Tohufza wfzkole politechnicznej lwowfkiej.

■mŁ

wr

«!

1912 — 1913.

.<fr <57

KRAKÓW |

^KLWZE Z^x y Z AK-tADV R/ X)

P brzeziKi/kiego^ I row, DRYK w ÆYJKOWK1EGQ * NAKłADE M A: , AYZY^ZKO-BOW YK HWZA

ÇRk.A'WfaM

AU. Hr.

Q&tf*

2dkfi

0,0i '

Brak tradycyi, brak ciągłości wysiłków następujących po sobie pokoleń naszych architektów — oto najpoważniejsze szkopuły, stojące na przeszkodzie do żywego rozwoju naszej architektury. Obyż ten pierwszy rocznik, rosnąc z roku na rok, z czasem stać się mógł wydawnictwem potężnem, notującem wszystkie nasze wysiłki na polu architektury i tworzącem — powoli — jej trądycyę.

W tej intencyi wydajemy dziś plon jednego półrocza pracy słuchaczy V-go roku Politechniki lwowskiej.

STOSUNEK SZTUKI NOWOCZESNEJ DO KONSERWACYI ZABYTKÓW

Wykład prof. SZYSZKO-BOHUSZA z dnia 29-go stycznia 1913.

Sztuka, a przedewszystkiem architektura XIX wieku, różni się tem najbardziej od sztuki epok poprzednich, że spogląda na zabytki przeszłości z całym zrozumieniem ich artystycznej wartości. Jeśli dawniej, za wyjątkiem może epoki renesansu w stosunku do sztuki rzymskiej, uważano jedynie spółczesną modę za prawdziwie idealną, a wszystkie poprzednie za mniej godne uwagi, a nawet barbarzyńskie, to w wieku XIX wszystkie style zdobyły uznanie, ocenę, pochwałę lub naganę. Zaznajomienie się ze wszystkiemi tajnikami stylowymi ubiegłych czasów spowodowało w rezultacie chorobliwe dążenie do zastosowania w życiu tej nowo nabytej wiedzy. Nie tylko powstają nowe budowle w starym guście stawiane: maskaradę tą rozciągnięto również i na najbardziej cenne nasze zabytki przeszłości, zaczęto je odczyszcząć, sztukować i uzupełniać, byle tylko wrócić im wygląd taki, jaki zaraz po wykończeniu rzekomo mieć musiały. Jakże dumni byliśmy z tych odtworzeń ! Jakże się cieszyły całe Niemcy, gdy po długiej i żmudnej pracy wykończono nareszcie katedrę w Kolonii, która doszła naszych czasów w stanie niezupełnym. Ileż to najprzeróżniejszych kościołów wyszło z rąk restauratorów w szacie błyszczącej od nowości. Przecież zadaniem ówczesnych koserwato-rów było nie tylko wzmocnić chylącą się do ruiny budowę, lecz również wszystko nie wykończone — wykończyć, wszystko doprowadzić do jedności stylowej, chociażby ze szkodą dla innych epok. Taki budynek po tych wszystkich przeróbkach zmieniał się nie do poznania, a publiczność wierzyła, że ma przed sobę pierwotny rdzeń i cieszyła się tym wspaniałym rezultatem.

Tak się rzecz miała do niedawna. Dziś jednak zwycięża zdanie, że nie należy dążyć przy restauracyi do jedności stylowej ze szkodą dla zabytków z innych epok, przypadkowo w danej budowie w jedną całość związanych. Ale panuje jeszcze w dalszym ciągu manja wykańczania, i to w dodatku w stylu, odpowiadającym stylowi zabytku, tak, jak rzekomo zrobił by to artysta średniowieczny. Krótko mówiąc panuje dalej manja imitowania i fantazyowania na tle stylów historycznych i historycznej rekonstrukcyi i panować będzie zapewne tem mocniej im lepie] potrafimy zimitować właściwości każdego stylu, i — dodajmy od siebie — z tern większą szkodą dla nas i dla zabytku. Komu właściwie przysłuży się taki architekt ? Zapewne, że właściciel zabytkowego gmachu wolałby mieć rzecz nową, a przynajmniej całą, zamiast fragmentarycznej i zniszczonej. Podobnie wolał każden mecenas sztuki w XVI wieku mieć uzupełnioną przez zdolnego rzeźbiarza figurę antyczną, zamiast znalezionego torsa, bo mógł z takiej uzupełnionej figury zrobić jakiś użytek. Mniejsza o to, że taki mecenas sztuce wcale się nie przysłużył, psując rzeźbę, która przypadkowo do rąk jego trafiła i fałszując ją tak, że dla nas w znacznej mierze musiała stracić swą dawną wartość.

Zapewne nie można w tym wypadku porównywać architektury do rzeźby. Dzieło rąk rzeźbiarza należy do czystej sztuki, gdy wszelka budowa musi przedewszystkiem odpowiadać swemu praktycznemu celowi i jeśli ma i nadal jemu odpowiadać, jeśli nie ma zostać muzealnym zabytkiem, musi z konieczności w wielu wypadkach podlegać kolejnym przeróbkom, rozszerzeniom i uzupełnieniom. Jakże wobec tego mamy w tych wypadkach postępować? Czy mamy dalej dążyć podług dawnej recepty do coraz doskonalszej imitacyi, czy też znaleść inne wyjście ? Odpowiedź nasunie się sama przez się, jeśli zbadamy całą historyę umiejętności konserwowania zabytków.

Początki tej historyi sięgają dość odległych czasów. Wiadomem przecież jest, że już w XV wieku w Państwie Kościelnem wydano pewne prawidła co do konserwowania zabytków sztuki rzymskiej, i że pierwszym takim urzędowym konserwatorem był — Rafael. W innych państwach europejskich podobne prawidła wydano znacznie później : w Szwecyi za Gustawa-Adolfa, w Norwegii, Danii, Portugalii, Austryi, Badenie i Bayreucie w XVIII. wieku. Nie należy jednak tego wszystkiego uważać za jakieś skrystalizowane pojęcie o opiece nad zabytkami. To ostatnie powstało dopiero w XIX. wieku, na podatnym gruncie epoki romantycznej ; w pierwszym okresie wywołało dążenie do odtwarzania dawnego wyglądu, w drugim — równorzędną ocenę wszystkich stylów, w trzecim nareszcie pod wpływem pism Ruskina — zupełną negacyę wszelkiej restauracyi, dzięki niemal niewolniczej miłości do wszystkiego, co stare, co swoją patyną przypomina nam, ile burz i ile wieków przeszło nad tym zabytkiem. Zwycięża zdanie że nie należy restaurować, tylko konserwować, podtrzymywać, zadanie bez kwestyi zdrowe i rozumne, jak już jednak wyżej zaznaczyliśmy restaurowanie zabytków w sposób czysto konserwatorski, redukujące się do wymiany części absolutnie zniszczonych, do zabezpieczenia od dalszego rujnowania się i t d. należy do rzadkości. W ogromnej większości wypadków należy mieć na uwadze wymogi życia spółczes-nego. Jak już zaznaczyliśmy, kościół, ratusz czy dom miejski nie jest przecież zabytkiem muzealnym, który by mógł na konserwacyi i ochronie od wszelkich zmian poprzestać. Są to organizmy żyjące, o ile jeszcze swym celom służą. Wzrost ludności wymaga powiększenia kościołów, zjawiają się nowe paramenta kościelne w średniowiecznych katedrach ; podobnie ulegają rozszerzeniu nasze budynki publiczne, a jeśli nie zostają rozszerzone, ulegają upiększaniu, polichromowaniu i meblowaniu. A dzisiejszy człowiek kulturalny czyż nie będzie dążył do przebudowania i stosownego adaptowania otrzymanej w spadku średniowiecznej kamienicy odpowiednio do wymagań nowoczesnego komfortu i hygjeny? Krótko mówiąc, w olbrzymiej większości wypadków dochodzimy do problemu : jak należy rozszerzać, przebudowywać i adaptować budowę zabytkowej wartości. Przy robotach zwykło się jeszcze trzymać stylu odnośnego budynku. Gotycki naprzykład kościół rozszerza się w stylu gotyckim, do romańskego dostawia się wieżę romańską, do barokowego dostawiamy kruchtę barokową, W rokokowym kościele stawiamy rokokowe ołtarze, w gotyckie okna staramy się wkomponować gotyckie witraże. Zawsze i wszędzie stajemy na poziomie jedności stylowej, uznanej przecie za mrzonkę, tyle tylko, że obecnie mamy pretensyę do nadzwyczajnych subtelności w wykonaniu i imitowaniu form stylowych, jak gdyby to właśnie rozgrzeszało nas w popełnianych błędach. Łatwość wyszukania odpowiedniego wzoru, możność porównania całego szeregu podobnych zabytków w zdjęciach fotograficznych, zaostrzyły nasz wzrok i odczucie różnic stylowych rzeczywiście doprowadziły do perfekcyi. Doszliśmy do tego, że w projektach swoich więcej uwagi zwracamy na stylowość, niż na wartość praktyczną kompozycyi, zapominając, że najbardziej stylowa imitacya nie może mieć tyle własnej wartości artystycznej, co oryginał, który powstał w epoce nie uprawiającej imitacyi, a więc mającej znacznie wolniejszą fantazyę. Czy takie zaślepienia w stylach epok dawno minionych nie uwłacza indywidualności naszej epoki? Czy możemy od artystów spółczesnych wymagać, by z pietyzmem, miłością i znajomością rzeczy stworzyli rzecz artystyczną, jedynie kompilując dawne motywa ?

Tajemnica sentymentu i piękna, które nas uderzają w zabytkach dawniejszych epok stylowych i zmuszają do ich imitowania kryje się nie w jednolitości stylowej. Bynajmniej — raczej chyba w jednolitości pięknej i artystycznej kompozycyi niezależnie od tego, w jakim stylu kompozycya ta została przeprowadzoną. Teraz również zrozumiemy, że tajemnica kojarzenia się w zgodną całość form stylowo różnych, a nawet sprzecznych, zależy nie od stylu, tylko od artyzmu wykonania. A więc i nowy dodatek może zupełnie dobrze łączyć się ze starą budową, o ile tylko wymogom piękna odpowiada, nie koniecznie wymogom stylu. Piętno swe każdemu zabytkowi nadaje nie jedność czy czystość stylowa, lecz tylko jednolicie wysoka wartość artystyczna wszystkich poszczególnych części i stosunek tychże do całości.

Spróbujmy na przykładach jeszcze lepiej zgłębić rezultaty, do jakich w tym rozumowaniu doszliśmy.

W jednym z romańskich kościołów niemieckich przed przeszło 50 laty wyrzucono całe umeblowanie wewnętrzne, ponieważ pochodziło z epoki barokowej i rokokowej, to zaś nie odpowiadało ówczesnym pojęciom o jedności stylowej. To, co wówczas zamieszczono na miejsce wyrzuconych przedmiotów, dziś nas razi i naszym pojęciom o pięknie zupełnie nie odpowiada. Z uśmiechem politowania patrzymy na te quasi-romańskie formy. Dziś każden z nas potrafi lepiej wywiązać się z takiego zadania, czy wynika jednak stąd, że mamy zaprojektować ołtarze, kazalnice i konfesyonały nowe i w prawdziwszym stylu romańskim? Kto nam zagwarantuje, że najbliższe pokolenie nie będzie z podobnym uśmiechem pobłażania i politowania patrzało na te nasze imitacye ? Czy wogóle najlepsza imitacya, archaizująca poszczególne formy, nie zmiażdży doszczętnie tworu oryginalnego w całej jego prostocie, naiwności i powadze? Ze żle zrozumianego pietyzmu do staroświeckości powstaje w ten sposób zupełny brak pietyzmu. Byłoby może już znacznie lepiej, gdyby w tym wyżej wymienionym wypadku wyposażono wnętrze w sprzęty quasi - gotyckie, quasi-renesansowe lub quasi-barokowe — przynajmniej wtedy oryginalne formy romańskie nie miałyby żadnych rywali pseudoromańskich. Najlepiej by jednak było, żeby te sprzęty powstały nie w jakimś stylu historycznym, lecz jedynie przy uwzględnieniu jednego ważnego warunku — by wszystkie nowe przedmioty były artystycznie pomyślane i w formie i w kolorze zastosowały się do otoczenia. Niech powstaną przedmioty, nie kłócące się z otoczeniem, a jednak nie wprowadzające nikogo w błąd co do czasu ich powstania. Dbajmy przedewszyst-kiem o inwidualne rozwiązanie zadania, by w rezultacie obok dawnej rzeczy artystycznej stanęła nowa, godna tego sąsiedztwa, również artystycznie pomyślana i wykonana. Tylko wtedy będzie ona godnie reprezentowała naszą epokę, a zarazem odpowiednio wiązała się w jedną artystyczną całość z zabytkami epok dawniejszych,

Przejdźmy do innego przykładu. Słynny nasz romański kościół w Tumie pod Łęczycą ma bogaty romański portal boczny. Późno renesansowa kruchta, do tego wejścia dobudowana, chyli się do upadku, wzamian upadającej ma być zbudowana nowa. Niema najmniejszej wątpliwości ze wszystkie usiłowania będą skierowane ku temu by nowa kruchta była możliwie romańską. Prawdziwie odczuwający piękno człowiek zrozumie, jak bardzo zaszkodzi podobne sąsiedztwo imitacyi oryginałowi, pełnemu nieporównanego czaru. Taki człowiek będzie uważał za najlepsze rozwiązanie zadania stworzenie przybudówki we formach bodaj najnowszych, stawiając jedynie za warunek projektodawcy, by w ogólnym zarysie i sylwecie nie wprowadził rozdźwięku z całością, by ordynarnemi i niepotrzebnemi szczegółami nie skaził piękności bogatej ornamentyki portalu. Niechże i taki drobny szczegół, jak ta kruchta, świadczy przed potomstwem, że mieliśmy własną architekturę !

Jeszcze jeden przykład. Przypuśćmy, że mały wiejski kościółek, posiadający dekoracyę rokokową, malarską i rzeźbiarską z czasów Fon-tany, ma być rozszerzony. Dawna część będzie tworzyła prezbiteryum nowego kościoła. Jak postąpić z dekoracyą wnętrza tej dobudowy, przeprowadzonej zresztą w bardzo skromnych formach. Czy mamy dostosować się całkowicie do dekoracyi starszej części ? Jeśli tak — nic łatwiejszego nad wykonania tego postanowienia. Zbieramy moty-wa z dawnego kościoła, jeśli te nie wystarczają — sięgamy do kościołów św. Anny lub św. Andrzeja w Krakowie i projekt mamy gotowy. Co do wykonania zapewne też trudności nie będzie, sztuka sztukatorska stoi dziś dość wysoko. Obrazy do plafonów i medaljo-nów skomponujemy z różnych miedziorytów i fresków XV11I. wieku, z których skompletujemy nowe sceny z figurami ruchliwych świętych wśród rozwianych fałdów sukien. Potrafimy nawet zachować charakterystyczny koloryt. Co za radość i duma, gdy nareszcie ukończymy wszystko! Co za tryumf, jeśli nawet znawca historyi sztuki nie potrafi odróżnić części autentycznie rokokowe] od nowe] dobudowy ! To właśnie wykonawcy tego dzieła będą uważali za na]większą swą zasługę — my oddamy im sprawiedliwość, lecz nie będziemy mogli opędzić się refleksyom, ]ak też dużo mogli by zdziałać ci artyści, gdyby cały ogrom swe] pracy zechcieli włożyć wstworzenie rzeczy samodzielnej, gdyby zechcieli wypowiedzieć się we własnym naszym języku ! Jakże inaczej poczynano sobie w dawnych wiekach. Jak dużo mamy kościołów, które w części wschodnie] pochodzą z gotyckich czasów, gdy nawy dobudowano późnie] w stylu barokowym. Mamy kościoły romańskie z dekoracyą rokokową (św. Andrzej w Krakowie), kościoły gotyckie ze sprzętami i dekoracyą barokową (koleg. w Skal-mierzu). Nikogo dziś nie rażą podobne różnice stylowe; przeciwnie podobne przykłady są dla nas śliczne, ujmujące, my się cieszymy, że wiek XVIII. podobnie jak XVII., XVI. czy XV. — potrafił z właściwą tylko sobie oryginalnością i z odrębnym gustem stworzyć rzecz artystyczną i w swoim rodzaju piękną.

Wszystkie te stylowe dysonanse ne rażą nas w dawnych zabytkach tylko dla tego, że mamy do czynienia z dysonansami z ubiegłych wieków, przez czas uświęconemi. Uznać jednak sztukę spółczesną za godną, by stanęła w jednym szeregu obok sztuki dawnej — nie mamy odwagi. Z jednej strony przy dzisiejszej restauracyi staramy się przedewszystkiem zapewnić całości jaknajwiększą trwałość niezależnie od tego, z jakich epok pochodzą części składowe tej całości. Z drugiej zaś strony przy dobudowach i uzupełnieniach nie wstępujemy w ślady przodków i wolimy imitować jakikolwiek ze stylów historycznych. To, co było racyą w dawnych dobudowach, restaura-cyach i przebudowach, czyż nie powinno być racyą i dla nas? Czyż nasz restaurator nie powinien być przedewszystkiem artystą? Czyż nie powinien dbać oto, by w restaurowanym gmachu złożyć na wsze czasy jakąś pamiątkę naszej kultury i sztuki? Obowiązkiem społeczeństwa jest dać możność artystom tworzyć, nie tylko imitować w imię źle zrozumianego pietyzmu.

Sięgnijmy do ostatniego przykładu. Istnieje starożytne miasto — powiedzmy Lwów naprzykład — posiadające szereg starych kamienic z XV—XVIII. wieku. W rynku tego miasta, który gromadzi właśnie największą ilość tych kamienic, zburzono jedną z nich, szczęściem najmniej ciekawą, bo typowy falsyfikat z przed 30 laty. Jaką kamienicę mamy tu wybudować? Ma to być dom towarowy, zbudowany z zastosowamiem wszystkich najnowszych środków konstrukcyjnych. Gmach nowo powstający powinien odpowiadać otoczeniu, co do tego dwóch zdań nie będzie. Chodzi oto, jak się zastosować do otoczenia. Architekt przeważnie postępuje w ten sposób, że opiera się w swojej kompozycyi na motywie którejkolwiek ze słynnych fasad w tern że mieście znajdujących się, w detalach kopjuje inne fasady. Ale nie sposób fasadę nowoczesnego domu towarowego zaprojektować tak, jak projektowano domy mieszkalne naprzykład w XVII. wieku. D e-t a 1 e svtuacyi nie obronią i dom towarowy zawsze zostanie domem towarowym: nowoczesne wymagania komfortu, hygieny i bezpieczeństwa publicznego, podobnie jak wymagania konstrukcyi — zawsze odbiją się w ogólnym wyglądzie fasady. Czyż nie lepiej wobec tego zaprojektować dom zupełnie nowoczesny, dbając jedynie o to, by nowy fragment rynku szczęśliwie skojarzył pewien dawny charakter z zupełną samodzielnością i zastowaniem nowoczesnych form w kompozycyi. Przy budowie nowoczesnych koszar, dworców kolejowych, fabryk, domów towarowych i bankowych musimy dbać o zachowanie pewnego wspólnego z otoczeniem charakteru, ani słowa — lecz pamiętajmy, że nie osiągniemy tego przez naśladowanie detali. Tylko we wzajemnych stosunkach mas nowej budowy i otoczenia i we wzajemnych stosunkach detali do całości znajdziemy tajemnicę artystycznego rozwiązania zadania. Pojedyńcze formy i detale są czemś podrzędnem ; jeśli one są indywidualnie traktowane, oryginalne i piękne to tern samem wzmagają piękno całości, nigdy jednak te detale o całości stanowić nie mogą.

bo zapewne

Jak mocno tkwimy jeszcze w dawnych przesądach, najlepiej dowodzą te wypadki, gdy rozpada się w gruzy jakiś stary zabytek. W tym przypadku odtworzenie dawnego wyglądu uważamy za coś tak zrozumiałego, że nie dopuszczamy nawet myśli o wybudowaniu rzeczy nowej, jedynie dostosowanej do całości otoczenia. A przecież takie odtworzenie dawnego budynku będzie tylko niewolniczą kopją, falsyfikatem, przypominającym dekoracye teatralne tylko fasady będą możliwie wiernie odtworzone, konstrukcya zaś wnętrza zmienioną zostanie odpowiednio do naszych wymagań i do środków technicznych, jakiemi rozporządzamy. Jest to chorobliwym rezultatem specyalnego pietyzmu dla historycznych zabytków. Gdy runęła wieża św. Marka w Wenecyi, cały świat zdecydował, że kam-

panile powinna być odbudowaną z zachowaniem wszystkiej możliwej wierności. Z punktu widzenia naukowego ta nowa wieża nie ma żadnej wartości. Z punktu widzenia artystycznego spełnilibyśmy czyn dodatni jedynie stawiając nową wieżę, w proporcyach, zarysie ogólnym, formach i kolorze odpowiadającą otoczeniu. Nie tak dawno w Krakowie propagowano myśl odbudowania dawnego Ratusza. Gdyby nie brak środków mielibyśmy może i ten grzech na sumieniu pomiędzy tylu innemi. Przytoczyłem tylko kilka przykładów; ale i tych przykładów zupełnie wystarcza, by wykazać, jakiego rodzaju zadania musimy rozwiązywać przy konserwacyi. Szczególnie dziś, gdy z dnia na dzień wzrasta interesowanie się ochroną zabytków, gdy stare zabytki narzucają nam z góry pewne granice przy kompozycyi nowych gmachów w starych dzielnicach — dbać przedewszystkiem należy, by szczególna cześć dla rzeczy starych nie przytłumiła w nas ukochania przyszłości. Prawdziwy miłośnik sztuki powinien łączyć w sobie wraz ze znajomością i trafną oceną zabytków zrozumienie dla sztuki żyjącej i rozwijającej się w formach nowych. Nie powinien on nigdy — jak to niestety czasem się zdarza, — wstrzymywać rozwoju naszej sztuki. Jego zdaniem popierać sztukę nowoczesną wszędzie, gdzie to bez szkody dla zabytków stać się może.

Pragnął bym natchnąć was, młodych architektów, tą mocą i wiarą we własne siły, jakiemi odznaczają się wszystkie epoki ubiegłe. Nie propaguję oczywiście takiego bezwzględnego nieoglądania się na przeszłość, jakie cechuje te wszystkie epoki. Znajomość współmiernej wartości wszystkich tworów ręki ludzkiej wraz z najnowszymi zdobyczami techniki jest najpiękniejszą naszą zdobyczą Nakazuje ona nam wszystkie części stare i chylące się do upadku podtrzymać i wzmocnić, lecz jednocześnie przykład przeszłości najwymowniej chyba przemawia za odrzuceniem dotychczasowego sposobu uzupełniali przez imitowanie stylów. Niepodobieństwem jest przenieść się duchowo w jakąś historyczną epokę. Do tego ideału zbliżamy się coraz bardziej, lecz nigdy jego nie osiągniemy. Świetnie określił to Goete ustami Fausta. To, co my uważamy za duch czasu, jest tylko naszem indywidual-nem pojęciem o tych czasach. I lepiej zrobimy, jeśli się postaramy od-zwierciadlić duch naszych czasów, nie kusząc się odtwarzać to, co po dziesięciu latach będzie rozumianem inaczej, niż dziś rozumia-nem było.

'

IP

fi#

\

m

ûlfiâ

jgpgggjpp

HggHfSHI

SjËt!

» .•:

» '    «r. «

⁴ PlilP '

H i

1

M\

mm

ÄI

mmm

Ll .}    S"'~'~“3

mc i

;Â‘ <■ Æ

■-H:r, v ^

k

:M

«Sïfer»: n

C v;/ lf«|

S^tSè⁻ «

31#*«

fi

r ^vÿ#|

Sg»

Il

'

*

i ;

W«

SLyPssMfes? Ü**“ . . -■*'*.«»

ż*Zl

NOWAKOWSKI WACŁAW Sala zgromadzeń ludowych, widok.

Nagroda Profesora-kierownika.

n=~T

rrrr^rj ¹ 3

EE

•fc.

Æ:

Mi

M

mâ

i i

3^5-

gdm

|F

M,

II

■ Vj

rgasp

¹ Ænlô

il

-,

......

sa i

11

im

KJLljÂ

>¥

NOWAKOWSKI WACŁAW Sala zgromadzeń ludowych, lice.

N

-Il

!!

.

#&(*

Usp

; -i

es

•i--

Tffif s? agfe>

■u -

cf% U

^"'"l

’TKJ u—i —J

*■• k V S    *

ttftf

’ -<T '“j

iift

%i

tel

., <j

¹ ' (ses»-

!..

IN li‘;

<* ^""PSBSSÉltek.

§§Ł

H,

i. :

sg

jś

NOWAKOWSKI WACŁAW

Sala zgromadzeń ludowych, widok wnętrza przedsionka.

a

\

jej

"T

■1

■i

ne

30s

fi

h! !

jOteV

WÆ^7;

mtsm 'f» "I

ïïiM

/?>—«Luty

emæm&r.

NOWAKOWSKI WACŁAW

Sala zgromadzeń ludowych, dekoracya ścian przedsionka.

;

fi

~***ęz.

i

i

Sg#

11111

.

'

IH- i

:

11

liftiiil

flHM

I

/r

1

€§>

v

i

ite5>

«0E2

^ 1

itr'

:

3'\’

7

BI

C@)

.

i

KINOWSKI LUDWIK Kościółek wiejski, lice.

/

1*

/

>

"Nr

W

i

&

V

«s*

-■>:**«* pfc |

m i :

sSI®^. î»

fg§i

i

ii

i

.

r;

M

P

L§Ü> 1

1

;Z i

t :

** -* v !

ff

-CD-

'pi i

fi’

.H::

KINOWSKI LUDWIK Kościółek wiejski, widok i rzut.

y

Si

Jbr.^ * r:

I---.....i---£—li Î

T^==ääT

;

r\

Wk

j®.

c;'L> ".

ifi

SÄ;

(g

G®

KJ/

I

i ;^sfef9 Il

jÉwl

L_________

>&

K2

I,

fc :

MêSS\

¹ ,,

,L.

*>

ni

=n

"■

Hrffj

m

w&e

MASZYŃSKI ADAM

Dekoracya wnętrza wiejskiego kościółka.

8;

fl A

Jl ® !

Wîp

fH :vA W»

SEIDEL PIOTR

Brama sali zgromadzeń ludowych.

fH :vA W»

Z=E

il *

• • »’ Öl-

.

!!

■:

\

\

.0

ii

1

3

=3!

K È

tL

«1

K-

&

VII

.i

Sä

S

f

wa

HHFJ NftS

. vî

k

i

p

-"JL

m

m

st

m

IBM

:

R

il

5

ag

T

hi,

i

u

ł

MASZYŃSKI ADAM

Sala zgromadzeń ludowych, widok — Kościółek wiejski, lica i rzut.

'L

t

I

;■

J

;;

!

-

i

fast

^ .««.-J*®

il    ü j

tersm&ï' "'•'“    ' m

-

m

b

TStëï

?

U<

r’ dâ

> *

1

'

■

198

;;»*• .

K§

Ly.

V

:^ü

1

hh

IIÜ

'

>cv .. : 4tj4

]

mmwâ

wsęmm

m

CSfcL

BLADA WITOLD

Sala zgromadzeń ludowych, widok i rzut.

W

kY

Ï

i

.

.

'T

■ ■

1

»

P^jśsf

: •

pi

!

r-gr-r-*/    ;

Ą-~    \ ¹

jSSKŁl

SB?

’

V*

IA

I’«

«ai#

■

Mk.f' \ ' M

1

'i

s

.

m»

N*

&

%

-

2

Ü

31

4--

f

^ • ;

/>'• \o

v't

3

I :

m

. * .♦

lr .,.

I i|'ï far, |

2 v

L

N.

TOMOROWICZ STEFAN Sala zgromadzeń ludowych, widok i rzuty.

■

\

■

%

4-

,ï

XI

feit?

ItÉS

\P

*W

*¹ ■ ■

••'Hg

§m

.IKj

L -■ V ' •

tl.

II

A * s*

*>; i

••ÄßP^n

a:, '«

H«

H«

TOMOKOWICZ STEFAN Kościółek wiejski, widok^i'rzut.

N!

.

■

î •    - .    .

.

k

i

:

*

mm

ï:;Wr-ï

i

mm Kl

■

fr Ą

l'ÆMÊs

&

il

m P

W. :

ë

À, ■

$

I

.

iî-f-ttl

i

-

e a

1

■

L.'-:

r.

““TT >. - -’-wmm

-

SL

à

.............

g# #§# 1

,, ■ ;

113

(HH

KUCZYŃSKI ZYGMUNT Kościółek wiejski, widok.

i

!

«

t.

i$~- H

3®

¹ •

\

lifl

■ »'

L

-Y

;

3

[v>J

■ ■■■' ' V

'A

i

\/t™

KUCZYŃSKi ZYGMUNT Kościółek wiejski, lice.

'!

/

f:f à

H '

-⁴

!W5I

. .

—■—

î:

C?f::

' :

m

Æëè

L

m

l>

KUCZYŃSKI ZYGMUNT Kościółek wiejski, przekrój i rzut.

W

ni

10

Ll

!

i

i

JH--

i- -f

Û\

gSSäMt

£Jn

EM

Û'. if (i:

I»

%■

.    ki'-.

11

;......

/I

gani

T;

gplp

JAWOROWSKI CZESŁAW Sala zgromadzeń ludowych, lice.

■

■

,

■ , ,

..

•i

r

te ■

u

El

. .4

il

km

y

■

_ " yf

i

Ç

1

\

rrrn:

1

035=0«-—>A-

W i G ZMVr- KO^GrCLHEA

j§

fS;

1

i

::

,

u

M M

iS

ii

§f

-.À.X

'hm

ati

I

3*0

B

/

***    »: i

Ma......

"i

'

ïl£

SIEMIĄTKOWSKI JAN Widok kościółka wiejskiego.

II

Yi‘

Vf*

H/A>

à. /&

: i >\

■ ,■

&i*jr v

■ J S Jm

Si

flk

11

ii

ffl

/•*

«L

itl*-

i#np

,

i:ï

■' i]

»3fc

f"

V •!

IBLy.-ï?

P C>:

KM

■Na

RW

WIKTOR BRONISŁAW Sala zgromadzeń ludowych, widok.

a

-0>—

1%

ST

.«i*

•J

HEM

mm

*^>»1

e>

ii

W:

Si

m-

fospŁ

Sil

«F“

S.'isswi

HEM

aa-'.

>-P

lii'

fm

łl

r.v':

'rJt:

li

I

Bl

ru'p:

’ i-

y.

WIKTOR BRONISŁAW Sala zgromadzeń ludowych, lice.

Nagroda Profesora-kierownika.

... A

I

\

HHgn

E33

Bin

i?

mi

:p-

i:

I-

■J

vr

mm

»V

lLLłT

-- i

^£gp§?

Ih

WIKTOR BRONISŁAW Sala zgromadzeń ludowych, przekrój i rzut.

i:

r.

:

!

■

§?j

v:

m

18»

T

■ :.

-

[

m

'

%

......

4

H

>M?Ż

fe

!

H

■M

■ , , :

î

£

■

»

■'

Wim.

II

Ét

■SS

I

’&ß

S •

P 1

,ir.......

• m

?ë

■

i;

W

l

h

*

s

,: ■ -.

Ś*

""nr

.

WIKTOR BRONISŁAW Dom towarowy, lice.

!

£

fÿA

•mêSiÈÊë&êëIl.

V,

&Ü

»«i

==a\\

îM

«    ..    ■ -u '

|gg

mm

îfjfl

iM

j; ..IStfÉ

nil mjàm

S®8I ?À^#' «— lii( s si ,'Â ' y

if

fsS

IS p

XL

Hl! I

M aßt^

v#a

t: m m

fi

IX

f'Æ

:•

fr

WIKTOR BRONISŁAW Dom towarowy, widok.

m

/

m

nubI

il»

k

®*> mai

’&Wr,

i

■

PI

U. il

f

iO

SI

i .

s

r ~~ WMSrwMWmi

■ mmm

-

!

r

BB

m

fi

r yüfe

»

I ’TPS «

*Ą

: :

h.

ISS

m

g§g

--y''

..

=Ez

Ipr

$5

m

/ /

/

\

V X

1

\

V '

-'•?

3r

>w*/~’

WIKTOR BRONiSŁAW Hala sklepowa i rzut domu towarowego-

. ' \

\

\

:

.

Ïl/Si'f?.

•,ù>

4

m

P!

msm

i®5

SÉ

|gÿ

Y;

Mi

ÜES

X

Ł

fïÆ-.i

m

m

m

'R

₍ ]%

n

9?

teł

■^:">^r-* Tf-;..

il

mm.

&

rg

K

I

>.■

m

»

V:

m

m

WIKTOR BRONISŁAW Dekoracya wnętrza hali sklepowej.

i

m

i

V

?

&

s

s

2

Ffl

s.

1

i\

mm

s

L

; ■

r

-i

2

g

ri

P

h

\

3

il.

I

@j

^----:-"

;:

>

iü

1

S

je ’% a

J2.

ES

,f

\Z

Wmm

^mĘMĘkl

Q

I

î.

'

s

yr?

<

rasas

s

s®

[ -.. -•••

mm

ssp

I

JVN£

m

;S

1 I

mm

«

i

¹ \ ■

ïïM

* -i :»;■-■*

vjim

(

SJ

n»i

mmêi

£5^

r : y

Üi

t\}

iß

_rĄ^_

:r‘

il

rss

IM!

WIKTOR BRONISŁAW Dekoracya wnętrza hali sklepowej.

-•-■

i.-.

«

mmm?

Ml

i¹

mi

Æm

!B

>■

îi;

»fe

!

:

*Pg|

V * <0 s » •&

c

h 5 £ -O 4

o. * * -5

É»

a^/Ts/xV

iS

gr^Viii

Ï55==SŒ

m.

«Bws

;ł

❖i

-Mi

m A3

.5KARB ARCH1TEKTVRY

W POL JC E'

zbliża 5it kv końcowi tomv iv«>-

, SKARB ARCHITEKTVRY

i,

(i

öl

5«

T/k

ii

§1!

im

GROMADZI NAJCIEKAWSZE 1 NAJPIĘKNIEJSZE DZIEŁA ZABYTKOWE OD CZASÓW NLAOA>miEJT2YCW AŻ PO A TYL NAPOLEOŃSKI W POLSCE - PODOBNIE, JAK DZIEŁO VRANGVSKIE A ART PRATIQVE; ZESTAWIA NA RAZIE TABLICE WJPO-5ÓR LVŹNY~PODOBNIE,JAK INNE DZIEŁA FRANCVSKIE 1 ANGIELSKIE, OBE JM VJE TYMCZASEM SAMA ARCH1TEKTWĘ BEZ WZCLĘPV NA RZVTY I KONSTRVKCYE PRZY KONCVTOMV CZWARTEGO WYJDZIE SPIS TABLIC, VŁOŻONY WEDLE EPOK STYLOWYCH. ORAZ SKOROWIDZ -„SKARB ARCHLTI KTVRY W POLSCE "WYCHODZI OBECNIE WE LWOWIE ADRES REDAKCYA,SKARBV ARCHI TE KTVRY W POLSCE "-LWÓW

■M

5Ö

st

më

TOM NIEOPRAWNY KOR 38 ~Mk32~Rb16/S0 ™ OPRAWNY W POŁPŁÓTNO K40~M33*>~Rią® OPRAWNY W PŁÓTNO K    35 ~R 17**0

OPRAWNY W PÓŁSKÓREK K^-MSÓ-Rl&oo

Jan Lewiński

Biuro architektoniczne i przedsiębiorstwo fabryczne dla wyrobów przemysłu budowlanego

we Lwowie, ul. Andrz. hr. Potockiego 1. 58

Telefon Nr. 199, adres dla telegramów: Lewiński Jan, Lwów.

Kaflowe piece, kuchnie i kominki, kolorowe i białe różnych stylów.— „Unicum“, patentowany powielacz ciepła, ze szamotu, glazurowany wewnątrz. — Terrakota i majolika budowlana. Naczynia majolikowe artystyczne i luksusowe.

Dachówki (karpiówki) i gąsiory glazurowane.

Płytki glazurowane na wyłożenie ścian w łazienkach, sieniach etc. i glazurowane narożniki dla ochrony krawędzi murów.

Płytki posadzkowe steingutowe do westybulów i kościołów. Materyały budowlane wszelkiego rodzaju.

Niezniszczalne fasady ze sztucznego kamienia, sztukaterye i schody sposobem Emila Schrödla w Wiedniu.

Płytki na posadzkę — imitacya marmurowych.

Fasady z Terrapatrii na wzór zagranicznej Terranovy i Terrasity. Podłogi sosnowe i maszynowe heblowane na pióro i wpust % i 1V₂ cala grube.

Wszelkie wyroby stolarskie, portale, bramy, drzwi i okna w kom-pletnem wykonaniu wraz z okuciem i lakierowaniem.

Warsztaty ślusarskie do wyrobu konstrukcyi żelaznych i robót artyst. Warsztaty lakiernicze — Hygieniczne osuszanie nowych i starych budowli patentowanymi aparatami Goldziera i Bascha.

Ścianki gipsowe własnego wyrobu dla przedziału pomieszkań i izolacyi od zimna i głosu.

Najtańsze samonośne przedziałowe ściany Kesslera z cegieł 8 cm. grube. — Zakład artystyczny rzeźbiarsko-sztukatorski i sztucznego marmuru. Papa dachowa „Duresko“. — Cement i wapno hydrauliczne.

f^KRAKDWKl -ZAKŁAD-wr RA7XMÛ/ZK LF; Ń i M OZAIKIYG- Ż ŁLIIŃ7KI

POLE CA -ZWO J E-WYROBY-WE -WZ Z Y/TKICH-./T Y LACH •

S&tÜ

I* RODZAJACH,- NOWO/Ć-YZKLA-O • POEY/KV- M ETA-LICZMYM, DAJACE ' PIĘKNE-E FEKTA-1 • B EZ -YW1ATŁA • Z • ZEWNĄTRZ; CENY- KONKV-R ENCYJNE ; KO/ZTORY/Y-1 • PO-231583 RADY-FACHOWE-BEZPŁATNIE KRAKÓWAL- Z KRAJ IŃJK IEGO-23• DOM-WŁA/NY-tel-137

„GIEWONT“

PIERWSZA KRAJOWA FABRYKA ARTYSTYCZNYCH KILIMÓW

LWÓW, GRUNWALDZKA 12.

Wyrabia piękne portyery, lamperye, narzuty na otomany, przykrycia na stoły, dywany na podłogi, wszelkie ozdoby na ściany i t. p. rzeczy artystycznej wartości i wielkiej trwałości. Zamówienia wykonuje się szybko i tanio według żądanych wzorów i we wszelkich żądanych rozmiarach.

Wzory własne prawnie chronione.

À. & K. Litwinowicz i Wyleźyński inżynierowie

Lwów, ulica Leona Sapiehy 1. 3, Telefon Nr. 1254. Kraków, ulica Radziwiłłowska 1. 8, Telefon Nr. 2110.

projektują i wykonują

Centralne ogrzewanie

wszelkich systemów. Łaźnie Pralnie mechaniczne. Suszarnie. Cyrkulacye gorącej wody. Kuchnie węglowe, parowe i gazowe.

Wodociągi

dla miast, gmin, folwarków, gmachów publicznych. — Ujęcia źródeł, wiercenia lub kopania studzien. — Instalacye wodociągowe w domach prywatnych, klozety, łazienki od najprostszych do najwykwintniejszych. Odpływy i kanalizacye itp. Materyał doborowy. Wykonanie szybkie i wzorowe Ceny umiarkowane.

Wszelkie urządzenia

nnnniü elektryczne mni wykonywa

Akcyjne Towarzystwo elektryczne przedtem

SOKOLNICKI i WIŚNIEWSKI

Lwów, Słowackiego 18, telefon 665 Kraków, Dominikańska 3, telefon 1206

Adres telegraficzny „Grom“

Własna fabryka elektrotechniczna we Lwowie ul. Na Błonie 38.

IZYQMVNT R0MK30WKIMH

sY

k ^ r®>

%>

Sm^EMIgBIORenWö BVDÖWY i WODOCIĄGÓW

iDAWW BIVRO rWcfTALAGYJNE,, TOWAKß. DLA iw/

P|

^ PPZ EDefr £B E L E KTR, WOD OC ÎACSOW I KANALIZA0Y1" Sm£

WELWWlEYLAe/MOLKIZ»

ÖVDVJE WODOeL^qi I <? E N TRALNË OGRZEWANIA jf/ÆA WZELKKBH cTYcrTEKOW    ^

WYKONV3E WcPZELKIE PO/ZVKIWANIA WODY/ A PLAMY [ PROJEKW WODOCIĄGOWE, VJ%ÔLA ŹRÓDEŁ L WIERCENIA LVB KOPANIA «riVDZÏENIfc CAŁKOWITE WODOCIĄGI MIEJSKIE, ZVPELNS [U Ęg LN/TA LACYE WODOCIĄGOWE WGMACHACH PVB -J®

VW LICZNYCH t PRYWATNYCH, KLOZETY, LA'ZlENKIfffô YJ ÓD NAJPRGWZWH DO WAJWEWINTNIEJAZYCH gCYRKVLACYE WODY QORĄ<? E J, OD PŁYW r KAJALI- lb> il    ZACY^    P

nS MATER.YAŁ DOBOROWY WYKONANIE WZOROWE W 1%    CENY VMIAR KOWANE    Wl(

/j'ÄDRET DLA LIPTÓW* ZYQMVNT PODAKOWKî, LWÓWKA Mi    TEL. 067.    iU

lt£A*ą

4ÉADREJ⁰ DLA TELE GRAMÓW-. RODAWODA , LWÓW. Ik?

CTSCZMOoOTK ^ FïCZMYo i

cx

rv

.I.TCWÏ

EEFKDJWI^7|E :BZ3E£iY[ZrVj

KI. Om^ïZYK)TO(LRAFIE.IÔ/

Ä.Cxaß.GCK

%Tr 'A Crr ~ iL r rv

li-f

HteZMEJTR

r>

.KRAKCte

I/WÓKT

.44

2S

'Ex. -HCC.

Teł.

E. UDERSKI

iSka

KRAKÓW

Przedsiębiorstwo dla budowli żelazobetonowych

i wykonanie fasad „Terranova“.

Telefon Nr, 1268.

L. & G. Kaden Towarzystwo akcyjne

Kraków, Dunajewskiego 6.

Jeneralne zastępstwo oddziału ceramicznego austryac-kiego Towarzystwa dla handlu i przemysłu w Pradze.

Dostarcza

Posadzek kamionkowych, rur kamionkowych i flizów fajansowych na ściany. Pieców kaflowych gładkich i deseniowych w wielkim wyborze, zarówno białych, jak kolorowych.

Wapna skalistego z własnych wapienników w Rząsce koło Krakowa i Glinnej Nawaryi koło Lwowa.

Gipsu murarskiego z własnej fabryki w Glinnej Nawaryi. Szlachetnej zaprawy fasadowej z własnej fabryki w Krzeszowicach. Farb chemicznych i ziemnych z własnej fabryki w Krzeszowicach. Cementu portlandzkiego, wapna hydraulicznego, papy dachowej, teru gazowego, karbolineum, dachówek, wyrobów betonowych etc. Wykonuje również: asfaltowanie torów jezdnych, podwórzy, piwnic itd.

•s

Biblioteka PK

J.X.5

/12-13

- .

T V * «Il

-    . ;f

/ZAK [SR/Z. b

TW

Biblioteka Politechniki Krakowskiej