N AF TA

Organ Galicyjskiego Przemysłu Naftowego

wychodzi raz na miesiąc.

Prenumerata wynosi rocznie 12 łnoron..

Komitet redakcyjny: A. NIEKRASZ, Chorkówka, — Inż. J. SHOLMAN, Scliodnica, — Inż. W. WOLSKI, Sckodnica. Wydawca i redaktor: R. ZAŁOZIECKI.

Adres Redakcyi i Administracyi : Lwów, ul. Krzyżowa 1. 39., Willa „Komana“.

Treść zeszytu 9.

Przemysł naftowy w Galicyi w latach 1884 do 1901. Napisał dr. Stanisław Olszewski. — O taranie wiertniczym. Napisał inż. Wacław Wolski. (Dokończenie.) — Nowy sposób destylacyi smoły i ciężkich gatunków ropy naftowej, nie oddzielających się od wody przez odstanie. Wynalazek Rafała Ostrejki.—

Kronika.

Podajemy do wiadomości Szanownych, odbiorców naszego pisma, że lokal Redakcyi i Administracyi „Nafty“ został przeniesiony na ul. Krzyżową 1. 39. willa „Romana“. Prosimy przeto odtąd dla wszystkich przesyłek posługiwać się tym adresem.

Redakaya i Administracya „Nafty“.

Przemysł naftowy w Galicyi

w latach 1884 do 1901.

Napisał dr. Stanisław Olszewski.

I. Rozwój galicyjskiego przemysłu naftowego w latach 1884—1901.

Z jakiemi trudnościami wydobywanie ropy miało do walczenia pod koniec siódmego i z początkiem ósmego lat dziesiątka, przy pomocy dawnego wolnospadu i zwykłych rur blaszanych, znanem jest dostatecznie. Prawie wszystkie otwory wiertnicze, w których panował znaczniejszy przypływ wody, nie mogły przyczynić się do ekonomicznej, intenzywnej produkcyi ropy. Firmie Bergheim & Mac Garvey, obecnie Gal. Karp. Tow. naft., należy się wielka zasługa zaprowadzenia kanadyjskiego systemu wiertniczego do Galicyi i dostosowania takowego naszym, nierzadko bardzo trudnym terenom naftowym. Szczęśliwy początek zrobiono wierceniem ka-nadyjskiem, na owe czasy zadziwiająco szybko wykonanem, na terenie To w. Gorayski. Klobassa & Ska w Krygu koło Gorlic (zachodnia Galicya) w r. 1884.

Okolice Gorlic stały się niebawem wa-źnem centrem galic. przemysłu naftowego i uchodziły za takowe przez kilka lat, w ciągu których założono wielką ilość szybów na przedłużeniu krygowskiej linii naftowej, a to w Libuszy, Lipinkach, Kobylance, Domini-kowicach, Siarach, Sękowej.

Bezpośrednio po Krygu przyszła kolej na bogate odkrycia ropne w Słobodzie Run-gurskiej, wzrost której zawdzięczamy tyle zasłużonemu Stan. Szczepanowskiemu, jako również w Bóbrce koło Krosna, kopalni produktywnej od r. 1854, a więc najstarszej w Galicyi, gdzie system kanadyjski zaprowadzono za ś. p. Wiktora Klobassy Zren-ckiego, pod technicznem kierownictwem inż. Zenona Suszyckiego. Wynik był nadzwyczaj pomyślny i zjednał naszych przemysłowców i techników naftowych dla systemu kanadyjskiego. Gdy przedtem Bóbrka dawała czystego rocznego zysku ledwie 24.000 koron,

a w r. 1888 A. Gorayski w Równem również obfite pokłady- ropy.

ropy-

podniósł się takowy po zaprowadzeniu nowego systemu na przeszło 800.000 koron.

Słoboda Rungurska wyrobiła się szybko na poważną kopalnię ropy. Ta trudno dostępna miejscowość otrzymała niebawem połączenie lokalne Kołomyja-Słoboda Rungurska z ówczesną koleją Lwowsko-Czernio-wiecką i przez szereg lat ważyła : a szali produkcyi galicyjskiej. Od 10 lat przeszło nie wierci się tam więcej, mimoto szyby- dawne dostarczały- w Słobodzie Rungurskiej w ciągu roku 1901 około 4.500—5.000 metr. cenin. ropy- miesięcznie.

Przypominają się owe czasy, w których zwyczajnie poruezano wiercenie szybów pv)-dług przestarzałych metod robotnikowi polskiemu. Inteligencya kraju nie miała odwagi, by- poświęcić się pracy- technicznej w galicyjskich kopalniach ropy. Słoboda Rungurska była tern ogniskiem, w którem młodzi technicy- za przykładem inteligentnych kanadyjskich wiertaczy odda wali się wiertnictwu i kształcili pilnie w ty-m dotychczas im obcym zawodzie jako pomocnicy i majstrowie wiertniczy-.Wierceuia galicyjskie i galicyjscy technicy wiertniczy są dzisiaj chlubą kraju i zbierają powszechne uznanie.

Na bezpośredniem przedłużeniu linii naftowej od Bobrki ku wschodowi odkryła firma Bergheim & Mac Garvey w r 1886 w Wietrznie fontany o dziennej produkcyi 1.000 beczek

W kopalniach Bóbrka i Wietrzno, na-leżący-cb obecnie do Gał. Karp. Tow. naft., w r. 1901 pompowano tylko ropę, w Równem natomiast wierciło Tow. akc. dla przem. naftowego we Lwowie, które objęło te kopalnie po A. Gorayskim, dość intenzywnie i otrzymuje rocznie przeszło 75.000 metr. centn.

W roku 1887 przyszła kolej na Wę-glówkę pod Krosnem, gdzie firma. Bergheim & Mac Garvey napotkała obfite zapasy ropy w małych głębokościach od 80 m. począwszy. W ciągu roku 1901 pracowano w Węglówce dosy-ć energicznie i otrzymywano 15.000 metr. centn. ropy miesięcznie.

Najbliższa okolica Krosna stała się niebawem przedmiotem energiczny-ch poszuki-wad, w toku których wykryte zostały obfite pokłady ropne w Potoku i Toroszówce przez Hanowersko-galie. gwarectwo naftowe i Sroczyński & Sp. koło roku 1890, oraz przez Stan. Klobassę w r. 1893. Ostatni sprzedał swoją kopalnię gwarectwu naftowemu „Kraków“.

Rok 1895 i następne pizy-niosły nowy sukces, gdy odkryto bardzo obfite wytryski w Schodnicy koło Drohobycza na gruntach firm „Sehodnica“ akc. Tow. vy Wiedniu, dawniej St. Szczepanowski, Wolski & Odrzy'-wolski, obecnie Gal. Kasa oszczędności we Lwowie, Gartenberg A Ska, obecnie Anglo-Galician Oil Comp. Ltd. w Londynie, Polska Spółka : wielu innych przedsiębiorstw, gdzie szybko rozwinął się przemysł ogromny-i potoczył dalej za linią naftową w kierunku południowo-wschodnim ku Pereprostynie i Uryczowi. Wykrycie głębszych, obfitych horyzontów zawdzięcza Schodnica ś. p. Stan. Szczepanowskiemu, który objął w r. 1893 teren ks. Lubomirskich i oddał w dwa lata później bankowi auglo-austryackiemu. Sławne fontany Schodnicy sprawiły, że ogólna pro-dukcya Galicy-i podskoczyła z 2,150.000 z r. 1895 na okrągło 3,400.000 metr. centn. w r. 1896. W pewnych miesiącach produkcya Schodnicy z Uryczem tworzyła przeszło 60% ogólnej galicyjskiej. Na podobną wielką, szybko osiągniętą produkcy-ę producenci ropy i rafinerzy- nie byli przygotowani, wskutek czego cena ropy spadła w latach 1895 i 1896 na 3.60 kor. za 100 kg. loco kopalnia. Wynikła stąd kry-zys zapowiadała się groźnie. Przez kilka miesięcy musiano ogra-niczy-ć niety-lko wiercenie, lecz i pompowanie ropy. To spowodowało producentów ropy- do zawarcia związku, i powstało we Lwowie biuro centralne Gal. producentów ropy, obecnie stowarzyszenie „RopaA Prawie równocześnie zawiązali A. Gorayski, E. Fibich, i dr. St. Olszewski gal. Tow. magazynowe dla produktów naftowych w Jaśle, obecnie we Lwowie, które zbudowało wielkie rezer-woary, scentralizowane głównie w Borysławiu, a które dziś zajmuje ważne stanowisko w galicyjskim przemyśle naftowym.

Połączenie galicyjskich producentów ropy- umożliwiło zawarcie umowy z kartelem

austryackich i węgierskich rafineryj nafty, w myśl której cena ropy dla północnych rafineryj ustaloną została na 6 koron, dla południowych na 3—3.50 kor. za 100 kg. loco Drohobycz, zaś nadwyżka ropy w celu fabrykowania nafty eksportowej 2 kor. za 100 kg. Prócz tego płaciły skartelowane fabryki nafty z własnych funduszów 4 korony od każdych 100 kg. eksportowanej nafty. Tej umowie zawdzięczamy, ze austryackie i węgierskie rafinerye nafty mogły uwzględniaó więcej niż dotychczas rynki niemieckie i zagranica zyskała sposobność przekonania się o znakomitych własnościach nafty wyrabianej z ropy galicyjskiej. W latach 1894 i 1895 austryackie i węgierskie rafinerye nafty wysłały za granicę 2.077 i 39.545 metr. centn., zaś w roku 1896 150.494 metr. cent, nafty.

W ciągu roku 1901 dosyć jeszcze wiercono w Schodnicy, z czasem przechodzą tamtejsze kopalnie powoli w stadyum samego pompowania i utrzymywania szybów w stanie odpowiednim. Szyby te przypuszczalnie będą pompowane jeszcze przez szereg lat. Pod koniec roku 1901 wszystkie kopalnie Schodnickie dostarczały miesięcznie około 85.000 metr. centn. W Uryczu na przedłużeniu schodniekiej linii naftowej wiercono w roku 1901 bardzo energicznie i osiągano w ciągu tego roku bardzo ładne rezultaty (szczególnie Uryckie Tow. naftowe Gartenberg & Ska.), z miesięczną produkcyą 450—-520 cystern.

W przedłużeniu schodniekiej linii naftowej w kierunku północno-zachodnim leży kopalnia Opaka, która jednakże n»e zaznacza się rezultatami. W roku 1901 operowały tam „Hanowersko-galic. gwarectwo naftowe“ i J. Liebig & Ska.

Do odkrywek roku 1901 zaliczyć należy wiercenia w Mraźnicy - wsi, na połuduie od Borysławia, które zdają się obiecywać znaczniejszy rozwój.

Najważniejszym punktem Galicyi pod względem rozwoju ruchu wiertniczego i wielkości produkcyi, jakoteź rezultatów poje-dyńczych szybów, był w roku 1901 Borysław z Wolanką i Tristano wicami. Panu W. H. Mac Garvey’owi należy się zasługa, iż w Borysławiu spróbował pierwsze głębsze wiercenie. Był on podobnie jak ja zdania, iż w towarzystwie bogatych pokładów wosku ziemuego muszą znajdować się także wielkie ilości surowca ropnego. Próba powiodła się. W głębokości 500 do 600 m. wywierciło Gal. karpackie akc. Tow. naft. pod facho-wem kierownictwem AV. Długosza obfite gazy i źródła ropy o dziennej produkcyi 200 do 300 metr. centn. Także kilka potężnych, woskiem ziemnym wypełnionych szczelin skonstatowano w otworach wiertniczych w 300 do 450 m głębokości. Z szybkością, właściwą przemysłowi naftowemu, ugrupowały się na rępnych terenach Karpackiego akc. Tow. nowe przedsiębiorstwa, których trudy i koszta z każdem wierceniem obficie się wynagradzały. Wszystkie tereny sąsiednie a nawet dalej oddalone zostały rozkupione po wysokich cenach. W Drohobyczu utworzyła się specyalna agenda, moźnaby ją nazwać giełdą naftową, która z widoczną gorączką handlowała procentami brutto, udziałami w szybach i t. p. transakcyami, kupując je i sprzedając dalej z obfitym zyskiem.

Z jaką szybkością rozwijały się bory-sław-skie kopalnie ropy, dowodzi liczba przedsiębiorstw (41 w r. 1901, przeciw 17 w r. 1900) i wykonanych wierceń (81 w⁷ r. 1901 przeciw 47 w r. 1900).

Charakterystycznymi są dla borysław-skich kopalń ropy następujące momenta: Wielka głębokość ponad 900 m, do której musi się wykonywać otwory wiertnicze, co jednakże dzięki postępowej technice wiertniczej dosyć szybko się dzieje (w 8 —12 miesiącach); ropa wypływa z szybów sama, (koszta pompowania odpadają więc) ropa -wybuchowa tworzy w Borysławiu przedmiot spe-cyalnego zarobkowania i sprzedaje się tanio pobliskim rafineryom oddzielnie, (zdarza się także, iż złośliwie wypuszczają ropę zawartą w rezerwoarach i w potoku zbierają jako ropę wybuchową i uprowadzają); wielka zawartość parafiny w ropie, ostatnia dlatego łatwo staje się gęstopłynną, potrzebuje więc szczególnej staranności i pilnego obsługiwania przy transporcie rurociągami oraz napełnianiu cystern. Dalej charakterystycznera jest, iż dotąd w Borysławiu prawie każdy szyb był ropodajnym, tak więc zysk przedsiębiorcy daje się

Rok M. centn.

1886    425.400

1887    478.176

1888    648.824

716.595

916.504

1889

1890

1891    877.174

1892    898.713

Powyższe i Toroszówka koło Krosna. Bręlików koło Olsza-nicy.

Powyższe.

Powyższe i Schodnica. Powyższe. Wydały:

Okręg I. 48.7 Prc.

„ * ir. 46    „

„ III. 5.3 „ ogólnej produkcyi

Przeważnie powyższe. Produkowały :

Okręg I.

1893

1894

1895

II.    67

III.    5

- ::

z góry obliczyć z uwzględnieniem średniej produkcyi dziennej szybu, choćby tylko 50 do 150 amerykanek wynoszącej.

Na terenach naftowych na południowy wschód od Borysławia nie osiągnięto dotychczas większych rezultatów, z wyjątkiem Sło-body Rungurskiej, Bitkowa i Pasiecznej. W Bitkowie koło Nadwórny pracuje firma Marchwicki, Bergheim & Biedermann z siedzibą w Sołotwinie. W Pasiecznej, której tereny są teoretycznie przedłużeniem bitkowskich, ograniczono się w r. 1901 przeważnie do pompowania ropy. Surowiec tych dwu miejscowości należy w Galicyi do najlżejszych i najbogatszych w benzynę.

Nieoczekiwane rezultaty w Borysławiu popchnęły kilka przedsiębiorstw do wierceń w analogicznej formacyi Wołoskiej wsi koło Bolechowa (hr. Potockiego konsorcyum naftowe na gruntach kameralnych w Galicyi), w Jaworowie (J. Zeitleben & Spka.), w Do-linie-Broczkowie (Katarzyna v. Popper) w roku 1900 i 1901. Jeżeli nie udało się im osiągnąć pożądanych rezultatów, to wina leży w niedostatecznych głębokościach; do których wiercono, albo av szczególnych trudnościach wiercenia. Jednakże podnosimy z naciskiem, że Galicya obfituje w ropne tereny tej samej formacyi co bory sławsk i ej, a na fakt ten należy zwrócić szczególną uwagę.

Wreszcie należy się wzmianka wierceniom Société anon. française de Pétrof en Bukovine et Galicie na terenach grecko-oryentalnego funduszu religijnego na Bukowinie (Demakusza, Raszka, Watra Moldawi-tza i Stulpikany). Dotychczas towarzystwa nie osiągnęło większych rezultatów.

II. Przegląd produkcyi ropy w Galicyi.

Następne zestawienie daje tabelarycznie przegląd rozw⁷oju galicyjskiego górnictwa ropnego. Wysokość produkcyi wziąłem aż do r. 1894 włącznie ze statystycznych wykazów c. k. austr. ministerstwa rolnictwa, od r. 1895 począwszy ze statystyki Kraj. galic. Tow. naftowego. Produkeya podana w procentach rozdzieloną jest podług 3 okręgów", a to: I. Nowy Sącz do Sanoka, II. Lisko do Stryja, III. Stanisławrów-Kołomyja.

Udział

W' produkcyi ogólnej

Głównie: Okręg gorlicki Kryg, Lipinki, Libusza, Siary, Sękowa, Kobylanka, Mencina, Wojtowa, Harklowa, Bobrka, Łodyna koło Ustrzyk, Ropian-ka k. Dukli, Słoboda Rung. Powyższe i Wietrzno koło Bobrki, Węglówka koło Krosna, Wańkowa i Ropienka k. Olszanicy.

Powyższe i Równe koło Dukli.

Powyższe.

Powyższe i Strzelbice i Stary Sambor.

Powyższe i Potok koło Krosna.

963.312

1,320.000

2,148.100

1896 3,397.650

33.5 prc. (—15.2) „ II. 63.8 „    (+17.8)

„ III. 2.7 ,.    (- 2.6)

1897    3,096.263 Przeważnie powyższe i Pa

sieczna. Wydały :

Okręg: I. 30.5 prc. (—3)

„ . H- 66    „    (+2.8)

„ III. 3.5 „    (+0.8)

1898    3,231.420 Przeważnie powyższe. Produ

kowały :

Okręg I. 29 prc. (—1.5)

U- 62 „    (-4)

„ III. 9 „    (+5.5)

1899    3,163.840 Przeważnie powyższe i Ropi-

ca ruska koło Gorlic. Produkowały :

Okręg    I.    32.5    prc.    (+3.5)

„    II.    64    „    (+2)

„    III. 3,5    „    (-5.5)

1900    3,263.340 Przeważnie powyższe i Bory

sław, Urycz, Bitków. Produkowały :

Okręg I. 28 Prc. (—4.5) (+33)

(+1-5)

III. Kopalnictwo ropy i ważniejsze miejsca produkcyi w r. 1901.

Następna tabelka daje dostateczne wyjaśnienia co do ruchu i dobywania ropy w r. 1901. Miejscowości produktywne i produkeya podzielone są na pięć okręgów, z których leża: Nowy Sącz-Gorlice i Jasło-Kro-sno-Sanok w obrębie jasielskiego, Lisko-Chy-

rów w obrębie drohobyckiego, Stanisławów-Nadwórna-Kołomyja w obrębie stanisławowskiego okręgowego urzędu górniczego.

6 taranie wiertniczym.

lii

Okręg

ze śladami ropn.

s-g I

tylko w wierceniu | "" o p

Ilość

Napisał

inż. Wacław Wolski. (Dokończenie)

produktywnych.

Przedsiębiorstw produk. ropę

Szybów

ropodajnych

Szybów

wierconych

Produkcya

w

metr. centn.

Udział

w produkcyi ogólnej

Nowy Sącz, Gorlice

9612 4 51 400 26 270.000 6% (+0.9)

Jasło,

Krosno

Sanok 170 23 9 39 452 Lisko

Chyrów 13011 5 12 153

Drohobycz

Stryj

817.800 iso/o (+0.9) 223.000 4.90/0 (+o-9) 5410 7 88 607 139 3,097.000 68.40/0 Bi-4)

tH

ł-O t-H

Stanisławów

Kołomyja 51 7 4 34 128 23 116.900 2.7% (—2.3)

501 63 29 224 1740 233 4,522.000 lOCP/o

Ważne miejsca produkcyi.

i losć

Okręg

Miejscowości

Przedsię

biorstw

Nowy Sącz-Gorlice

Dominikowice Kryg

Kobylanka Lipinki Sękowa Ropica ruska Bobrka Grabo wni ca Harklowa Humniska Iwonicz Krościenko n. Potok Równe Turzepole Węglówka Wietrzno

Brelikó wW ańkowa Ropienka Strzelbice Tarnawa dolna Bory sław-W olank a Mraźnica Scłiodnica Urycz Stanisławowi Bitków Kołomyja | Pasieczna

ISłoboda Rungurska

Jasło-Krosno

Sanok

Lisko-Chy-

rów

Drohobycz-

Stryj

CO t— lO CO "'t* lO    t—MM Oli—li—iT^CO-r-t^OJ hhhin

i—I 05 lO 1-1

Szybów co produkt.

t—i

CO CD

Szybów

Wier eon.

OJ to łb- i to CO 00 I—*•

05 CO I

th t~ i i <n m

00 00 05 05

C- (MH

COXH

(Nastąpi: Położenie gospodarcze galic. przemysłu ropnego w r. 1901).

Długość słupa udarowego.

Jak widzieliśmy, długość rury udarowej stanowi o trwaniu udaru wodnego. Nie idzie tu naturalnie o długość całego przewodu wiertniczego, ale o odległość między aparatem a banią powietrzną. Bania ta bowiem stanowi miękkie, poddające się pod naciskiem miejsce, które przerywa jednostajnie sztywny słup uderzającej wody i. w któ-rem następuje odbicie fali podobnie jak w dziedzinie akustyki odbija się fala głosu u otwartego końca piszczałki.

Idzie tedy o wybór najstosowniejszej długości rury udarowej.

Jeżeli rura ta będzie bardzo krótką, udar przerwie się tak wcześnie, że świder z obciążnikiem otrzyma bardzo niewiele z siły żywej zawartej w słupie wody. Przeciwnie bardzo długa rura przedłuży trwanie udaru tak dalece, że chyźośó masy już zbliżać się zacznie (asymptotycznie) do ckyżości słupa wodnego, a przeniesienie siły żywej z wody na masą świdra przy końcu będzie już bardzo nieznacznem. I jeden i drugi wypadek należy nazwać niekorzystnym. Idzie bowiem o wybór takiej długości słupa, przy której jak największa część zawartej w uderzającym słupie energii przeniesie się przez udar na masę świdra.

Najłatwiej oznaczyć tę najkorzystniejszą długość słupa wykreślnie na diagramie pracy (Fig. 6. III. Zeszyt 8.) Ponieważ współrzędne oznaczają tam pracę oddaną masie a rzędne, jako przedstawiające czas trwania udaru, są proporcyonalne do długości słupa uderzającego a zatem i do zawartej w nim przed udarem energii, zatem udar powinien kończyć się w tym punkcie linii krzywej, w którym stosunek współrzędnej do rzędnej przyjmuje najwyższą wartość. Linia prosta pociągnięta z punktu O stycznie do krzywej przedstawia ten najkorzystniejszy stosunek a punkt styczny K wyznacza ową chwilę, w której udar powinien się kończyć. W danym przy-

kładzie udar trwać powinien (jak widoczne sa zmniejszyła się n² razy. W tym samym z diagramu) około    sekundy, co odpo- tez stosunku krótszą należy zrobić rurę uda-

wiada długości słupa 10.2 m.

Że zaś słup wody 10.2 m długi o prze- sienie energii, kroju $=10 cm² wazy 10.2 hg, a masa m—1 wazy 10 leg, przeto dochodzimy do wniosku :

ze najkorzystniejsze przeniesienie energii ma wtedy miejsce, gdy masa uderzająca wody równa się uderzonej masie świdra i obciążnika.

Na tej podstawie należy wybierać długość udarowego słupa. Rozumie się, że nie idzie tu o zupełną dokładność i że już przybliżone zrównanie obu mas zapewnia najkorzystniejsze działanie aparatu. Nie posiada też praktycznego znaczenia okoliczność, że położenie punktu stycznego K (stanowiącego o najstosowniejszej długości słupa) zmienia się cokolwiek przy rozmaitych wartościach początkowej chyźości świdra vo.

Dalej widać z diagramu (Fig. 6. III. Zeszyt 8.), że słup wodny oddaje przy najkorzystniejszych warunkach ruchu około ²/-s początkowej swej energii obciążnikowi, resztę zaś zatrzymuje po udarze w formie bądźto chyźości bądź deformacyi cząstek (ob. Fig. 5 Zeszyt 8.) Energia ta pozostała w słupie wodnym obraca się w przeważnej części na odbicie tegoż słupa ku górze.

Zmiana przekroju.

Dotychczas przyjmowaliśmy powierzchnię tłoka jako równą przekrojowi słupa udarowego = Q. Zachodzi pytanie : O ile rzecz się zmieni, jeśli przekrój tłoka będzie odmienny np. = Qi. Odpowiedź łatwa na podstawie następującego rozumowania:

Jeśli Qi będzie naprzykład =2 $, natenczas kaźdoczesne ciśnienie udarowe działając na dwa razy większą powierzchnię tłoka wywoła dwakroć większą siłę i dwakroć wyższe przyspieszenie masy. Że zaś nadto każdemu ruchowi tłoka odpowiada dwa razy większy ruch wody na dolnym końcu rury udarowej, przeto przebieg udaru wodnego będzie taki, jak gdyby tłok miał powierzchnię = Q, ale był połączony z 4 razy mniejszą masą. Czyli ogólnie :

Jeśli zwiększymy powierzchnię tłoka n razy, ruch wody będzie taki, jak gdyby ma-

rową, aby uzyskać najkorzystniejsze przenie-

Przeciwnie, jeśli przy danej masie świdra i danym przekroju tłoka powiększymy przekrój słupa udarowego n razy, musimy równocześnie dać słupowi temu n razy większą długość. Wtedy masa słupa udarowego zwiększy się n2, razy, siła żywa cząstek, stosownie do zmniejszonej chyźości, spadnie n² razy, ogólna suma energii nagromadzonej w uderzającym słupie pozostanie ta sama. Różnica będzie ta, że udar wywrze na tłok n razy mniejsze ciśnienie, które wszakże n razy dłużej będzie trwało.

Nastawienie wentyla.

Drugim czynnikiem, za pomocą którego możemy dowolnie regulować siłę udaru, a w szczególności chyźość udarową słupa wodnego, jest : nastawienie wentyla. Nastawienie to zaś mamy w ręku przez 1) wybór miększej lub twardszej sprężyny wentylowej f, 2) nastawienie odpowiedniej odległości wentyla od gniazda (mierząc przy nieściśnię-tej sprężynie). Zobaczymy, jaki wpływ mają oba te momentu na siłę udaru wodnego.

Nazwijmy :

p powierzchnię wentyla w cm2 o obwód wentyla w cm    ,

xQ początkowe podniesienie wentyla ponad gniazdo przy nićobciążouej sprężynie x zmienne podniesienie wentyla przy ściskanej stopniowo sprężynie y nacisk wody na wentyl z opór sprężyny przeciwdziałający naciskowi wody

w (zmienną) ilość wody przepływającej w danej chwili w l/seh

a (zmienne) ciśnienie wody panujące nad wentylem w atm

u (zmienną) chyźość wody przepływającej przez otwarty wentyl.

Nacisk, jaki woda wywiera z góry na płytę wentylową, pochodzi stąd, że wentyl ten stanowi miejscowe zwężenie przekroju, który w pełnym słupie wynosił Q cm², tutaj zaś tylko

15)

Źe zaś ta

16)

ox

q = o x cm²

sama ilość wody w musi przepłynąć tym zwężonym przekrojem, przeto chyżość przepływu wzmaga się tu i wynosi: a '= li)

Aby udzielić wodzie podobnej chyżości, potrzebnym jest nadmiar ciśnienia z góry wynoszący (według znanych zasad hydrodynamiki w atmosferach¹) (przecięcie linii M i N) panuje równowaga. Ta może być stałą albo niestałą w miarę tego, czy w danem położeniu x opór sprężyny szybciej rośnie, czy nacisk wody, a zatem czy w punkcie przecięcia nachylenie a prostej linii N jest eilniejszem, czy nachylenie krzywej M. W pierwszym wypadku (pkt A) równowaga jest stałą, wentyl utrzymuje się wbrew naciskowi wody w odległości x od gniazda; w drugim wypadku (pkt C) napór wody rośnie tak szybko, że przy najmniejszem przekroczeniu położenia x = xs przeważa i zatrzaskuje nagle wentyl.

17)

1 iv²    1

Fig. 7.

W 2y — 2 o² ar

Siła, z jaką woda przepływająca przez wentyl stara się zbliżyć płytę do gniazda

cc

O 1^’ te] ^

■ r,₃.

M»

Równanie to wyraża związek zachodzący między odległością x a naciskiem wody y i przedstawia się graficznie (Fig. 7.) jako szereg linii krzywych M, z których każda odpowiada innej ilości wody (w = 10 l, 15 l, 20 l elc.).

Naciskowi wody przeciwdziała sprężyna wentylowa f, której opór z jest proporcyo-nalnym odkształceniu, przedstawia się zatem w diagramie jako prosta, skośna linia N. Przy pierwotnem oddaleniu wentyla (x = x₀) sprężyna nie wywiera żadnego nacisku. W miarę ściskania jej do coraz mniejszych wartości x, opór z rośnie, a stosunek zachodzący między oporem a deformacyą

103

>\

4-

/ś

foo

19)

= UJ «

daje miarę sztywności użytej sprężyny.

Jeśli przy danej wartości x nacisk wody równa się oporowi sprężyny

z = y

t:

-~X3

X,

X,

-H

-AT.

■H

Przejście między jedną kategoryą równowagi a drugą stanowi punkt styczny B, którego rzędna X2 (jak łatwo dowieść z równania obu linii) jest równą dla wszystkich linii M

20)

W,

22)

o.- Ki

23)

X% — ²/3 Xo

Przebieg zjawiska będzie zatem następujący:

W miarę rozpędzania się słupa udarowego i rosnącej wartoś.ci w, wentyl będzie się stopniowo obniżał deformując spęźynę coraz bardziej (pkty A.) Gdy jednak odkształcenie to dojdzie do ²/3 pierwotnej odległości x₀ (pkt JB), wentyl zatrzaskuje się nagle wywołując udar wodny.

Siła udaru będzie zależała od chyźości <?₂, jaką rozpędzający się słup wody osiągnął w chwili zatrzasku

21)

zaś ilość wody W₂ przepływająca właśnie w tej chwili jest określoną przez tę krzywą M, która jest styczną do linii N danej sprężyny.

Na tej podstawie nie trudno już stwierdzić, jaki wpływ na siłę udaru mają dwa czynniki stanowiące o nastawieniu wentyla mianowicie sztywność użytej sprężyny i oddalenie początkowe płyty wentylowej od gniazda.

Ponieważ przy danej wartości x₀ przekrój przepływu bezpośrednio przed zatrzaskiem będzie jeden i ten sam

<h = ²/s o x₀

przeto większa albo mniejsza sztywność użytej sprężyny uwydatni się jedynie potrzebą większego lub mniejszego ciśnienia a koniecznego, aby zgnieść ją o J/3 x₀. Ze zaś z jednej strony chyżość przepływu rośnie z drugim pierwiastkiem ciśnienia, z drugiej strony siła żywa udaru rośnie z kwadratem chyźości, więc siła udaru stoi w prostym stosunku do sztywności użytej sprężyny.

Natomiast przy danej sprężynie odległość początkowa x₀ płyty wentylowej od gniazda stanowi w stosunku trzeciej potęgi o sile udaru, albowiem razem z nią rośnie (w stosunku prostym) przekrój wentyla

q₂ = 2/3 o

poprzedzający zatrzask a równocześnie chy-źość przepływu (w stosunku pierwiastka). Ilość wody iV2 zatem i chyżość udarowa c2 rośnie w potędze ³/2, siła żywa w potędze trzeciej.

Ilość wody i ciśnienie.

Potrzebna do ruchu ilość wody jest znacznie mniejszą od tej ilości 102, która poprzedza każde zamknięcie wentyla. To jest bowiem chyżość maksymalna, podczas gdy chodzi tu o chyżość przecięlną, biorąc na uwagę okres rozpędu słupa i częściowe odbicie tegoż po dokonanym udarze.

Gdyby słup wodny oddawał całą swoją energię obciążnikowi a sam po każdym udarze stawał w miejscu, ilość wody zużytej równałaby się prawie dokładnie połowie udarowej ilości W2, rozpęd bowiem od chyźości początkowej = O do chyźości końcowej = 02 daje przeciętną chyżość = V2C2. Ze jednak, jak widzieliśmy powyżej, przeniesienie energii ze słupa na tłok odbywa się mniej więcej tylko w ²/3 częściach, reszta zaś idzie na odbicie słupa, przeto i przeciętna ilość wody zużytej bedzie około

W = Ar

Wynika stąd pewna właściwość aparatu. Przed rozpoczęciem ruchu można posłać przez niego bardzo wielką (niemal potrójną od normalnej) ilość wody, która przepłynie swobodnie, prawie bez ciśnienia, przez otwarty wentyl nie wiercąc, ale płócząc jedynie spód otworu, co jak wiadomo, jest często potrzebnem przy płóczkowych systemach wiertniczych.

Aby przejść do czynności wiercenia, wystarczy spotęgować na chwilę ilość wody tak, aby dosięgła udarowej ilości W2. Wtedy wentyl zaczyna działać, ciśnienie rośnie a ilość wody zużytej spada na jedną ^trzecią.

Ilość wody, jaką przyrząd zużywa, zależy jedynie od nastawienia wentyla a więc od siły pojedynczych udarów, jest zaś niezależną od ich ilości. Natomiast tempo ruchu, ilość udarów na sekundę, zależy od ciśnienia wytworzonego przez pompe. Iloczyn z ciśnie-

24)

Pmkg

Utrata pracy mechanicznej, dostarczonej przez pompę, może mieć trojaką przyczynę :

II 2

25)

Uafm

(P

pę pracy.

nia i przeciętnej ilości wody stanowi o wykonanej przez pompę a zużytkowanej przez aparat wiertniczy pracy mechanicznej.

— 10 TPj/sek Aatm

Straty.

1.    Nieszczelność;

2.    Opory wody w przewodach;

3.    Tarcie tłoka w cylindrze.

Nieszczelność samego przewodu daje

się łatwo stwierdzić i usunąć przez staranne skręcenie rurek. Dobrze wykonane stożkowe gwinta smarowane łojem albo mazią pogazową dają absolutną niemal szczelność. W każdym razie wszelkie stąd pochodzące straty będą bardzo nieznaczne, a miarą ich będzie stosunek wody uchodzącej przez nieszczelne miejsca do całkowitej ilości wody tłoczonej przez pompę.

Znacznie donioślejsze znaczenie ma wszelka nieszczelność istniejąca poniżej słupa udarowego, więc przedewszystkiem w samym aparacie. Ciśnienia udarowe bowiem, które tu występują, wynoszą już nie kilkanaście atm. jak w przewodzie, ale 100—300 atm. Wobec tak ogromnych a nadto zmieniających się kilka lub kilkanaście razy na sekundę ciśnień trwałe uszczelnienie staje się trudniejszem, a każda nieszczelność pociąga za sobą nietylko wielką utratę energii, ale daje się zaraz odczuć w samym ruchu przyrządu, psując poprawne odbicie wody niezbędne do ponownego otwarcia wentyla. Porównywałbym to do odbicia np. sprężystej laski, która odskakuje od bruku kamiennego a nie odskakuje od miękkiej ziemi, w której grzęźnie. Rachunek uczy, że nieszczelność, której przekrój wynosi 2 do 3 setnych przekroju Q wystarcza, aby całą siłę żywą wody zawartą w uderzającym słupie obrócić na nieproduktywną pracę przepychania wody przez ten ciasny przekrój. O odbiciu w tych warunkach niema naturalnie mowy a przyrząd staje na zamkniętym wentylu.

Na szczęś de zabezpieczenie dwóch miejsc aparatu, w których mogłaby powstać nieszczelność: mianowicie wentyla i tłoka, nie ulega żadnej trudności przy zastosowaniu odpowiednich materyałów i nadaniu im odpowiednich kształtów. Tłok z umieszczonym należycie manszetem skórzanym daje absolutną, tłok długi, zaszlifowany, z rowkami zupełnie wystarczającą szczelność. Najstosowniejszym wentylem okazała się cienka (4 mm) blaszka stalowa o sprężynowym harcie.

Opór tarcia wody w przewodzie zależy w stosunau prostym od długości przewodu, w stosunku kwadratowym od tłoczonej ilości wody, a w stosunku piątej potęgi od średnicy rury przewodowej.

== 2-1 L

Wynika stąd, iż należy dawać przewód oile możności obszerny. Przyjmując W = 6Vsek a cl — 7 cm będziemy mieli stratę ciśnienia O = 0'4o ctm na bieżące 100 m przewodu, czyli (pracując np. ciśnieniem 18 atm.) stratę wynoszącą 2'5°/o dostarczanej przez pom-

Opór wody powstaje też w rurze udarowej i zwężonym przekroju wentyla a mianowicie opór zmienny odpowiednio do zmiennej chyżości rozpędu. Przy ocenianiu ogólnej straty należy wziąć w rachubę opór przeciętny. Ponieważ przedłużenie rury udarowej wpływa w stosunku prostym na tarcie, zwężenie jej zaś w stosunku piątej potęgi, przeto zalecać się tu będzie raczej rura długa a obszerna, niż wąska a krótka (ob. powyżej ustęp o związku między przekrojem rury udarowej a jej długością).

Jasną też rzeczą, że przy nastawianiu wentyla lepiej jest, ze względu na straty, wzmacniać siłę udaru raczej wyższem podniesieniem wentyla, niż zastosowaniem twardszej sprężyny.

W praktyce używając przekrojów 10 do 40 cm² (d = 36 — 70mm), szacuję na podstawie przybliżonych pomiarów sumę strat pochodzących z oporu wody na 15 do 35% całej pracy dostarczonej przez pompę.

Wreszcie należy uwzględnić tarcie tłoka w cylindrze. Przy użyciu manszeta skórzanego będzie ono wcale znacznem, bo nacisk

udarowy kilkuset atmosfer przyciska z ogromną siłą skórę do ścian cylindra. Sąozę, że nie pójdę za wysoko Szacując opór ten na 10Ą całej pracy udarowej. Znacznie korzystniej przedstawia się pod tym względem tłok długi, doszlifowany do cylinora i zaopatrzony rowkami poprzecznemi. Tarcie będzie tu zni-komem. Tłok podobny wszakże wymaga wody wolnej od piasku.

Siła potrzebna przy każdym udarze do deformacyi sprężyny F (Fig. 2., Zeszyt 8.) nie jest straconą. Sprężyna bowiem rozprężając się rozpędza obciążnik ku górze a tłok oddaje przy udarze te siłę żywą słupowi wodnemu, który zużytkowuje ją przeważnie na odbicie. Ze zaś wymiana energii ma miejsce między ciałami sprężystemi, przeto nic albo prawie nic z tej energii się nie traci.

Ogólna suma wszystkioh oporów dędzie tedy wynosiła 25% do 45% pracy dostarczonej przez pompę tak, że 55% — 75% przenosi się użytecznie na dno otworu.²)

W każdym razie przeniesienie podobne siły jest znacznie korzystniejszem, niż przeniesienie przy tych systemach wiertniczych, przy których ciężka masa przewodu wykonuje razem ze świdrem ruch zmienny do góry i na dół.

Wiercenie skał.

Oprócz wierceń głębokich, zasada tarana hydraulicznego daje się z równą korzyścią zastosować do maszyn wiercących płytkie (1 — 2 metrowe) otwory celem zakładania min wybuchowych. W tym celu kon-strukcya musi uledz kilku nieznacznym zmianom, w szczególności obrót świdra musi odbywać się automatycznie. Także bania powietrzna otrzyma kształt odmienny.

W górnictwie i przy budowie tunelów maszyny wiertnicze coraz ogólniej wchodzą w użycie zastępując wolniejszą i kosztowniejszą pracę ręczną. Dzielą się one na obrotowe i udarowe, a do popędu ich służy: para (rzadko), zgęszczone powietrze, elektryczność i woda. Ta ostatnia, ograniczoną była do-tyóhczas na motory obrotowe, działające wolno, wymagające ogromnego nacisku ostrza, a więc silnego zmontowania, ciężkie i kosztowne. (Systemy Brandt, Jarolimek). Wszelkie próby zastosowania wody do aparatów udarowych zawiodły właśnie z powodu szkodliwego działania udarów wodnych w zwykłym motorze hydraulicznym przy szybkim zmiennym ruchu. A jednak ze wszystkich sił, służących do poruszania maszyn wiertniczych, woda wydaje się najodpowiedniejszą. Nie wymaga ona kosztownych urządzeń centralnych (kompresorów, elektrowni). W górnictwie zawsze jest pod ręką woda o Wysokiem ciśnieniu, wystarczy odprowadzić ją z głównej rury tłoczącej wodę wgłębną. Także przy budowie tunelów są zwykle w pobliżu wysoko położone źródła, potoki lub naturalne zbiorniki wody, z których można sprowadzić rurami wodę pod ciśnieniem własnem kilkunastu lub kilkudziesięciu atmosfer, a zatem zdolną wprost do popędu taranowych przyrządów. Woda odpływająca z aparatu służy zarazem do plóczki otworów wiertniczych, o którą przy zastosowaniu ektryki lub powietrza osobno potrzeba się starać.

Przeniesienie pracy jest tu bez porównania poprawniej szem. Według obliczeń Dolezą lek’a (^Tunelbau²) pędzone powietrzem maszyny wiertniczeobracają na pracę użyteczną nie więcej jak 7 — 22% (!) pracy zużytej w kompresorach, nie licząc strat tarcia i nieszczelności w przewodzie. Taran wodny pracuje z 3—4 razy wyższym efektem.

Wreszcie jako korzyść tarana w porównaniu z innemi systemami maszyn wiertniczych podnieść należy bardzo prostą budowę przyrządu, lekkość (przy równej sile 2—3 razy mniejszy ciężar) i odpowiednio niskie koszta wykonania.

i ciężkich gatunków ropy naftowej, nie oddzielających się od wody przez odstanie.

Wynalazek Rafała Ostrej ki.

W praktyce fabrycznej ma się dość często do czynienia z materyałami oleistymi, pomieszanymi z wodą, przyezem woda

Iv'

pniowo jąca się woda

K.

Charyczkow w artykule pod główkiem : gudrono obraznoj niefti, izwleczon-

dc w a u y c li oddziela się od tych domieszek

a n i odstanie.

albo zupełnie nie oddziela się przez ostanie, lub tez oddziela się z wielką trudnością.

Przy destylacyitakich materyałów zwy-kleobserwuje się zjawisko mające w praktyce nazwę przerzucania: tj. w kotle destylacyjnym, osobliwieprzy początku destylacyi, następuje silne pienienie się płynu, który przez hełm i chłodnik przelewa się do odbieralnika.

W ogóle należy zauważyć, że oleiste produkty tem trudniej oddzielają się od wody, im ciężar gatunkowy takowych jest więcej zbliżonym do ciężaru gatunkowego wody. Lecz to nie jest jedyną przyczyną trudnego oddzielania się, są i inne, jak na-przykład pewne powinowactwo składowych części oleistych materyi do wody, przylepianie cząstek wody do cząstek materyj oleistych i t. p.

W praktyce przyszło mi mieć do czynienia z trudnościami destylacyi oleistych produktów połączonych z wodą w trzech gałęziach technologii chemicznej, a mianowicie : przy suchej destylacyi drzewa, przy fa-brykacyi gazu świetlnego i przy destylacyi ciężkich gatunków

ropy.

Wszystkie dotychczas uźywa-ne sposoby destylacyi produktów oleistych, trudno oddzielających się ód wody, są bardzo skomplikowane i wymagają bardzo długiego czasu, wskutek czego są kłopotliwe i drogie. Oprócz tego należy zauważyć, że większość wiadomych sposobów destylacyi, wyżej wymienionych produktów, może być używaną tylko w laboratoryach i zupełnie się nie nadaje w praktyce fabrycznej.

Zjakiemi trudnościami przychodzi walczyć

w praktyce przy destylacyi, choćby np. ciężkich gatunków ropy, przytoczymy tu ustępy z dwóch artykułów, pomieszczonych w speeyal-nem nafto wem czasopiśmie „Trudy“ wydawa-nem przez Towarzystwo techniczne w Baku.

W 1894 roku górniczy inżynier A. Bułgakow w artykule pod nagłówkiem: „Gie-ranskoje miestoroźdienije niefti“ powiada: „Poddawana przeróbce ropa po odstaniu się w jamach daje się do chłodników, w któ rych zgęszczają się pary destylatów,,■ gdzie ropa znowu oddziela się od wody; po takiem oddzieleniu ropa daje się do kotła destyla-cyjnego. Bez względu na takie podwójne oddzielenie się, ropa nalana do kotła zawiera w sobie taką ilość w o-dy, że ona kompletnie uniemożliwia destylaeyę. Dla usunięcia tej niedogodno- . ści kocioł z taką ropą poddaje się peryody-

cznemu ogrzewaniu do 100—110°

C. w ciągu dwóch dni, przycem sto-oddziela-wypuszcza się z koła destylacyj-

nego“.

W drugim artykule, pomieszczonym jednocześnie w tem samem czasopiśmie, kan-dytat nauk przyrodniczych

ua-

„O

noj na Bałachano-Sabunczynskoj nieftianoj płoszczadi“ pisze: ,,Świeżo wydobyta ropa przedstawia się jako płyn brudno-naftowego koloru, zawiera dużo wody i suspen-ąsteczek piasku i nie filtrowaniem ani przez Ogrzana w zlewce pieni się bardzo silnie, zaczyna wrzeó dopiero przy 250°’*..

Należy zauważyć, że w technice mniej

para wodna.

rurkę B, Fig., przechodzącą przez środek hełma. Rurka ta, nie dochodząc do powierzchni płynu wlanego do kotła, rozszerza się w postaci lejka C. Szeroki koniec tej rurki zamknięty jest grubą dziurkowaną blachą.

być przekonanym, źe woda, zawarta poprzednio w smole lub ropie naftowej, już oddestylowała się, wówczas można zamknąć kran D, przedmuchać rury, odkręciwszy kran E, a po zamknięciu takowego, odmykając kran F, można dalej prowadzić destylacyę przegrzaną parą zwykłym sposobem, t. j.

z dołu kotła

lub więcej dogodny sposób destylacyi produktów olei styck czasami może stanowczo decydowaó o istnieuin lub nieistnieniu poszczególnej gałęzi przemysłu w danej miejscowości.

Ogólna historya rozwoju przemysłu naftowego przedstawia przy kłady, źe niektóre tereny naftowe nie były eksploatowane tylko dla tego, źe ropa nie nadaje się do de sty la cyi.

Bywały i takie wypadki, źe z powyższych powodów nawet gotowe szyby naftowe nie były eksploatowane, lub teź w najlepszym razie, otrzymana z nich ropa była używana Łydko na opał.

Zawiadując kolejno fabrykami suchej destylacyi drzewa, gazowemi i nattowemi, mając ciągle do czynienia z trudnościami, napotykanymi przy destylacyi smoły drzewnej, gazowej i różnych gatunków ropy naftowej, postawiłem sobie za cel odnaleść dogodny sposób destylacyd produktów oleistych, trudno oddzielających się od wody.

Pierwsze próby w tym kierunku były przeprowadzone ze smołą otrzymywaną z drzewa brzozowego. Taka smoła, w tym stanie, jak się otrzymuje po fabrykach, przedstawia szczególne trudności przy destylacyi, bo oprócz wody zawiera ona jeszcze kwas octowy, alkohol metylowy, aceton i t. p. Przy zwykłych sposobach destylacyi taka smoła przy pierwszem podgrzewaniu całą masą przerzuca się z kotła destylacyjnego do odbieralnika. Cały szereg doświadczeń nad taką smołą doprowadził mię do pożądanych rezultatôsv.

Sposób przezemnie wynaleziony okazał się bardzo prostym, tanim i dogodnym dla fabrycznej destylacyi produktów oleistych nie oddzielających się od wody.

Sposób ten, w fym stanie w jakim stosowano go we fabrykach, jest następujący: Zwykły stojący kocioł destylacyjny z hełmem, chłodnikiem i odbieralnikiem napełnia-się do ²h swej objętości smołą zawierającą wodę. Pod kotłem rozpala się ogień, który z biegiem destylacyi stopniowo się zwiększa. Przed zagotowaniem smoły wpuszcza się do kotła destylacyjnego powoli przegrzana

Cała rzecz w tem polega, żeby przegrzaną parę wodną wprowadzić do kotła A przez

Wskutek wpuszczania do kotła, przez tak uźądzoną rurkę przegrzanej pary wodnej, takowa przechodząc przez wielką ilość drobnych dziurecźek, uderza w powierzchnię destylującego się płynu, pomaga do bystrego parowania i rozbija sformowaną na powierzchni płynu pianę, pochodzącą od wrzenia. Przytem błona od rozbitych pęcherzyków opada na dół, a oswobodzona para, która była w pęcherzykach, unosi się z przegrzaną parą przez hełm do chłodnika.

Przy destylacyi smoły była używana para pod małem ciśnieniem (około 2—3 funtów na cal kwadratowy). Temperatura przegrzanej pary stopniowo powiększała się, tak źe przy destylacyi aż do koksu temperatura przegrzanej pary pod koniec dochodziła do temperatury topienia się cyny t. j. 228° C. Wówczas gdy destylacya ustali się i można

wpuszczając przegrzaną parę destylacyjnego przez dziurkowaną rurę E.

Doświadczenie pokazało, źe destylując wyżej podanym sposobem, różnorodne ciężkie smoły, zawierające w sobie dużo wody, przy prawidłoAvem prowadzeniu destylacyi unika się przerzucania surowego materyału z kotła do odbieralnika w zupełności.

KRONIKA.

Walne Zgromadzenie. Towarzystwa „Pomoc Wzajemna“ odbędzie się dnia 12. października w Schodnicy w sali „Ogniska“ bez względu na ilość członków o godzinie 9. rano.

Akademicki kurs wiertniczy w Borysławiu. W

dniu 5. września odbył się egzamin akademickiego

Przy egzaminie obecny był profesor L. Sy-roczyński ze Lwowa, a po egzaminie odbyła się uczta koleżeńska, na którą zaproszono starych Le-obeńczyków, zajętych w kopalniach wosku w Borysławiu.

Koks dla Kuźni!

kursu wiertniczego w Borysławiu. Egzamin zdało • następujących 13 kandydatów:

Z Leoben pp. : Michał Bobek, Izydor Irzykowski, Władysław Wendt i Adam Wróblewski. Ze Lwowa; Tadeusz Broniewski, Jan Dworski, Stanisław Hanula, Stanisław Krasucki, Stanisław Kurkiewicz, Julian Pierściński i Wacław Seifert. Z Wiednia: Julian Kropf-Korski. Z Borysławia: P. Posenthal.

Powołany do życia akademicki kurs wiertniczy w Borysławiu jest w każdym razie insty-tucyą bardzo pożyteczną, gdyż daje możność młodym ludziom z akademickiem wykształceniem zapoznać się praktycznie z najważniejszym działem naszego górnictwa krajowego w czasie wakacyi, wymaga jednak jako instytucya wydatniejszej opieki bądź to ze strony rządu bądź kraju, bo celem jego jest także uzupełnić teoretycznie wiadomości kandydatów z techniki wiertniczej, która dotąd w akademiach górniczych traktowaną jest po macoszemu. Cel ten osięgnąć się da przez pozyskanie dzielnych sił nauczycielskich na czas feryj i na samej ofiarności opierać się nie może. To też w roku bieżącym nauk teoretycznych udzielał tylko p. inżynier- Miński, profesor krajowej szkoły górniczej w Borysławiu.

Kartel naftowy. Wiadomości nadchodzące z Wiednia o przebiegu ostatecznych rokowań między rafinatorami a producentami brzmią bardzo pomyślnie. Mówią już o załagodzeniu wszelkich trudności zarówno co do umowy o dostawie ropy jak i co do rozdzielenia kontyngentu, tak że lada dzień można się ostatecznego zawarcia kartelu spodziewać. Z Pumunii przychodzi wiadomość, że tamże zawarty został również kartel w porozumieniu rafineryj z producentami ropy.

Obniżenie cła od ropy. Po dziennikach wiedeńskich, a za niemi i krajowych, rozeszła się niepokójącu wieść, że rokowania ugodowe, które między rządem węgierskim a austryackim od dłuższego czasu się toczą, wyłoniły nową trudność, pochodzącą od Węgier w żądaniach podniesienia cła od kawy. a zniżenia cła od ropy. W tym samym dniu, jak wiadomości te doszły do Lwowa, odbyło się posiedzenie Towarzystwa naftowego, na którem prezes p. Gorayski postawił ją na pierwszy punkt porządku i dawał Wyjaśnienia uspokajające. Wydział uchwalił baczyć pilnie za dalszym przebiegiem i w razie potrzeby poczynić odpowiednie kroki

Fabryka węgla o wielkiej sile odbarwiającej

według patentów p. P. Ostrej ki zbudowaną została w Klimkówce, majątku p. Ostaszewskiego, i przed niedawnym czasem w ruch puszczona. Z istotą wynalazku p. Ostrejki, który wzbudził w

kołach interesowanych wielkie zajęcie, mieli czytelnicy sposobność zapoznać się z kilku artykułów wynalazcy drukowanych w „Nafcie“.

Piec naftowy. Dr. Stanisław Olszewski wynalazł i opatentował nowy przyrząd do opalania naftą pieców pokojowych. Przyrząd ten można umieścić w każdym piecu bez wielkich przygotowań co stanowić ma obok prostoty obsługi ważną zaletę tego wynalazku. Przyrząd demonstrował dr. Olszewski w Krakowie z okazyi uroczystości jubileuszowych Towarzystwa technicznego.

Opalanie lokomotyw naftą. Według relacyi rumuńskich dzienników opala się 350 lokomotyw w Pumunii odpadkami naftowymi i jest projekt przejść w ogóle na kolejach do opalania naftowego t. j. urządzić wszystkie'lokomotywy na opalanie naftą W Bosy i na kolei Władykaukazkiej, której długość wynosi 1.600 km. nie ma lokomotywy opalanej węglem, tak samo obecnie w południowej Kalifornii, a w ostatnich czasach zaprowadziły także południowe koleje teksy kańskie opał naftowy, a nawet koleje angielskie i fran cuskie sprowadzają olej opałowy z za oceanu, nabywszy przekonanie o wyższości olejów nad węglem i o ekonomicznych korzyściach opalania naftowego, tylko zarząd naszych kolei państwowych nie może nabyć tego przekonania, który cały świat sobie przywłaszczył i od czerwca próbuje i eksperymentuje bez żadnych dla siebie i przemysłu naftowego korzyści.

Il o li s!

Zakład gazowy miejski tve Lwowie dostarcza

ffCoüs

¹

Popełniam tu świadomie błąd, pomijając chyżość, jaką posiada woda przed wentylem, błąd bardzo zresztą nieznaczny, albowiem przekrój pełnego słupa Q jest w rzeczywistości bardzo wielkim w porównaniu do przekroju wentylowego q.

²

Zwykły taran hydrauliczny do dźwigania wody pracuje (według doświadczeń Eytel-weina) z dzielnością 70 do 90°/o.

ffCoüs

z najlepszych węgli gazowych do opału i celów kowalskich.

Cena obecna — aż do odwołania

— K. 330 —

10.000 kg. loco Lwów dworzec.

Ko k s do opału!

za

fs

Przedsiębiorstwo głębokich wierceń

Stanisław Sur s Hi

Inżynier górniczy i hutniczy Lwów, ni. Zyblikiewicza 1. 32.

fk

Ilia!

|i!

Èmi

wykonuje własnymi przyrządami:

Amerykańskie

głębokie wiercenia systemem linowym zastosowanym do pokładów naftonośnycli w Galicyi.

najlepszy, najszybszy i najtańszy system wiercenia, za naftą do największych głębokości;

Kanadyjskie

ulepszone głębokie wiercenia za naftą z pełną gwarancyą głębokości

i zamknięcia wody;

Dyameritowe głębokie wiercenia

za węglem, solą i innymi minerałami.

20 letnie doświadczenie w kopalnictwie nafto wem w Galicyi, Kaukazie i Ameryce północnej.

Specyalne doświadczenie w Borysławiu przy obecnych wierceniach do wielkich głębokości poniżej 920 metrów.

Obfite w naftę otwory wiertnicze wykonane dla największych firm krajowych w Galicyi.    '

Wieloletni kontrahend głębokich wierceń dla c. k. Skarbu.

Najlepsze polecenia.

Vv:

Pierwsze galicyjskie

Towarzystwo akcyjne budowy wagonów i maszyn w Sanoku

przedtem Kazimierz Lipiński

ma na sprzedaż gotowe ' w zapasie :

Rury żelazne stojąco lane dla wodociągów, gazowni itd. — Kotły lokomobilowe dla kopalń, tartaków^ rafineryi itd. — Narzędzia wiertnicze. - Sikawki pożarne. — Wozy cysternowe,

Zlecenia przyjmuje Dyrekcya fabryki w Sanoku, oraz biuro Towarzystwa

we Lwowie ul. Kościuszki 1. 10.

Składy komisowe: a) Narzędzia Wiertnicze, Towarzystwo dla handlu, przemysłu i rolnictwa w Gorlicach, Schodnioy i Borysławiu. — b) Sikawki, Lwowskie biuro handlowe, Lwów, ul. Kościuszki. — Związek handlowy kółek rolniczych. Kraków, ul. Pijarska.

LliAlili-lllll A A A    ± ± Æ ± ± ^ ± ± ± ± ± ^ ± ± ± J

Austryackie Zakłady Sohuckertowskie we Wiedniu

rozmiaru, zakłady centralne

wykonują elektryczne urządzenia dla światła i siły każdego miejskie, koleje, urządzeni;! fabryczne i prywatne, elektryczne maszyny wiertnicze, pługi elektryczne i t. d.

Zastępca dla Galieyi i Bukowiny Adolf Kastner we Lwowie ul. Trzeciego Maja 1. 11. Kosztorysy i informacye bezpłatnie.

f V T Y Y ▼ Y Y ""T ▼ Y Y

il    TOWARZYSTWO    Ü

dla handlu, przemysłu i rolnictwa fg

fct-

a

*&»£l

w Gorlicach

stow. zarejestrowane z ogranicz, poręką

utrzymuje na składach w Gorlicach, Borysławiu, Potoku, Sciiodnicy i Ustrzykach dolnych

pŚy-

wszefkie w zakre‘s przemysłu naftowego wchodzące przedmioty jak:

Kr

»*■1

Sï

kotły, maszyny, rury wiertnicze, pompowe i gazowe

liny stalowe i manilowe

łączniki, wentyle, narzędzia wiertnicze itp.

^Wyłączne na Galioyę i Bukowinę

fabryki rur »talowych syStOIMl Mannesmanna, jaKOteŻ narzędzi Wiertniczych firmy Wolski i Odrzywolski w Sciiodnicy.

ZASTĘPSTWO

iS

is

ir*-

mr

13

Cenniki na żądanie. '“jgJŚ

Cenniki na żądanie.

BIURO CENTRALNE LWÓW. DOM NAFTOWY.

Połączone akcyjne Towarzystwo Elektryczne :

WIEDEŃ X.    <

Uskutecznianie urządzeń dla elektry- < cznego przenoszenia siły i oświetlenia we j wszelkich rozmiarach dla fabryk, kopalń, i pomieszkań etc.    {

Dynamomaszyny i elektromotory, dla sta- < łych, zmiennych i wirowych prądów do < wszystkich celów.    <!

Elektryczne koleje drogowe dla prze-wozu osób i ciężarów.    < i

Lampy łukowe, żarowe (dzienna fabry- :: kacya 25.000 sztuk).

"Wszelkie artykuły dla instalacyi elektrycznych.

Specyalny oddział dla budowy urządzeń kopalnianych. — Elektryczne Wenty- <► latory, elewatory, koleje linowe. Budowa elektrycznych stacyi centralnych dla wy-dzielania światła i siły. Elektrotechniczne urządzenia. Specyalne wygotowywania \\ elektrycznych instalacyj świetlanych i siłowych dla wież wiertniczych, szybów, rafineryi. jj

Cenniki, broszury, kosztorysy darmo.    o

O

Lalj

sl:

l.. ... .. ,

*-

Mi

k;. Łl1'" ■ ¹

%■:

Pierwsze Galicyjskie

Towarzystwo akcyjne budowy wagonów i maszyn w Sanoku

przedtem

KAZIMIERZ LIPIŃSKI

posiada na składzie gotowe

Kotły lokomobilowe dla kopalń i maszyny parowe. — Kompletne rygi wiertnicze. — Sikawki pożarne. — Rury mnfowe stojące lane.

i ż s z e.

Ceny na

Towarzystwo akcyjne dla przemysłu naftowego we Lwowie,

Fabryka narzędzi wiertniczych w Borysławiu

wykonuje wszelkie przybory wiertnicze wszystkich systemów, z najlepszego materyału, po najbardziej umiarkowanych cenach.

KOMPLETNE RYGI WIERTNICZE NA SKŁADZIE.

Fabryką kieruje inż. Władysław Zdanowicz. Korespondencye adresować do biura Towarzystwa, we Lwowie ul. Kościuszki 7.

Odpowiedzialny redaktor Roman Załoziecki.

Z Drukarni „Słowa Polskiego“ we Lwowie, pod zarz. J. Ziembińskiego.