PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ni 24 (90).

Dąbrowa, dnia 15 grudnia r. 1907.

Tom IV.

Własność górnicka wobec fasady obowiązkowej eksploafacyi nadań górniczych.

( Dokończenie, p, 23, str. 590).

wynagrodzenia rządowi w każdej koncesyi osobno. Przy rozstrzygnięciu tej kwestyi władze zazwyczaj kierują się tem, czy do danej eksploata-cyi potrzeba będzie stosunkowo znacznego nakładu kapitału i pracy, i trzymają się zasady, że wypadkach, zgody wysokość wynagrodzenia winna być w stosunku odwrotnym do przypuszczalnych nakładów. Racy ą takiego postawienia sprawy jest domniemanie, że im większe są nakłady kapitału i pracy w kopalni, tem mniejszym współczynnikiem war-mo- tości wydobytego minerału było prawo własności nieotwartego wnętrza.

To też w kopalniach węgla, pracujących na znacznych głębokościach, wynagrodzenie właściciela ziemi bywa bardzo skromne. W Królestwie Polskiem przeciwnie, w kopalniach, eksploatujących pokład redenowski, wynagrodzenie za wnętrze, płacone właścicielowi powierzchni, przewyższa zazwyczaj dochód, uzyskiwany przez niego z gospodarstwa rolnego na gruncie. Położenie właściciela ziemi w obrębie nadań górniczych w kraju naszym jest o tyle jeszcze korzystniejsze, niż gdzieindziej, iż w razie przymusowego wywłaszczenia powierzchni na potrzeby kopalni właściciel gruntu otrzymuje w Królestwie Polskiem podwójną wartość tegoż gruntu, gdy według innych prawodawstw tylko jednorazową. Zresztą istotny charakter prawny przeniesienia własności wnętiza od właściciela powierzchni na właściciela nadania wynika i z samego tekstu ustawy a mianowicie z art. 367¹), który powołuje się

Chcąc znów odpo w iedzieć na pytanie, drogą jakiej mianowicie czynności prawnej własność wnętrza przeszła od właściciela ziemi na rzecz nowego odrębnego właściciela, trzeba zakwalifikować tę czynność jako przymusowe wywłaszczenie na użytek publiczny a w dobrowolnej obu stron jako sprzedaż dobrowolną. Użytek publiczny wynika stąd, iż nadanie własności wnętrza przemysłowcowi górniczemu uważanem jest jako niezbędne dla rozwoju górnictwa. Wszelkie przymusowe wywłaszczenie że nastąpić jedynie za słusznem wynagrodzeniem, a wszelka sprzedaż za pewną cenę. Otóż wynagrodzeniem czy ceną właściciela ziemi, który wyzbywa się wnętrza, jest płaca, określona w art. 384 ustawy górniczej¹) lub też dobrowolnie określona przez strony. To wynagrodzenie tem różni się od odszkodowania za przymusowe wywłaszczenie w innych wypadkach, że nie jest wypłacane jednorazowo, lecz peryodycznie i nie w pewnej z góry ustanowionej sumie, ale jako odsetek od ilości wydobycia. To wynagrodzenie, zwane u nas procentowem, korcowem albo olborą, nie jest zgoła znane za kordonem pod rządami ustaw pruskiej i austryackiej. Tam właściciel ziemi nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia od właściciela nadania, co też jest zupełnie konsekwentnem, skoro nigdy nie był właścicielem wnętrza, wywłaszczonego nie od niego ale od korony. Natomiast identyczne położenie teoretyczno prawne we Erancyi sprawia, że w kraju tym wynagrodzenie za wywłaszczenie wnętrz (redevance des tréfonds) przysługuje właścicielowi ziemi. Prawodawstwo francuskie różni się jednak tem od naszego, że nie ustanawia z góry pewnej normy wynagrodzenia, ale pozostawia określenie tego

*) 367. Nadanie przestrzeni do -wydobywania wymienionych w artykule 336 ciał kopalnych na cudzych gruntach bez zgody ich właścicieli, oraz w dobrach majoratowych bez względu na zgodę ich właścicieli odbywa się jedynie za szczególnem w każdym wypadku Najwyższem zezwoleniem w sposób, przepisany dla przymusowego wywłaszczenia majątków nieruchomych na użytek państwowy lub publiczny (pr. Cyw., art. 575 i nast.) z zastosowaniem dla określenia wynagrodzenia właścicieli, przy braku dobrowolnej ugody stron, przepisów, zawartych w artykułach następujących (379— 385;.

Uwaga I. "W powiatach Będzińskim gubernii Piotrkowskiej i Olkuskim gubernii Kieleckiej przymusowe wywłaszczenie potrzebnych do eksploatacyi górniczej wnętrza i działków gruntu ulega decyzyi ministra Dóbr Państwa bez wyjednywania na to Najwyższego zezwolenia. Minister Dóbr Państwa ma prawo wyjednywać odpowiedni Najwyższy Ukaz o przymusowem wywłaszczeniu nie dla każdego nadania w szczególności, lecz w obrębie całego powiatu, również i w innych powiatach, gdzie odkryte zostaną znaczne pokłady ciał kopalnych, wymienionych w artykule 336, i przemysł prywatny zwróci się do ich eksploatacyi. Na zasadzie tego Ukazu

przepisy, dotyczące przymusowego wywłasz- I twierdzającej akt, tytuł własności zostaje przepi-czenia majątków na użytek publiczny.    sany w księdze hipotecznej na rzecz nowonabyw-

na

Przechodząc do określenia podmiotowego źródła praw właściciela nadania górniczego według ustawy górniczej Królestwa Polskiego, stwierdzić musimy, że bez żadnej wątpliwości źródłem tem jest odkrycie ciała kopalnego. Wynika to z wyraźnego brzmienia artykułów 356, 357, 361 p. 2, 362 p. 1, 363*) i innych ustawy. Według tych przepisów własność nadania górniczego otrzymuje osoba, która pierwsza odkryła ciało kopalne, jeżeli uczyniła zadość wymaganym przez prawo formalnościom. To sprawia, że tytuł prawny przemysłowca górniczego jest zgoła samoistny i od władzy państwowej niezależny. Takiemu wnioskowi nie przeczy bynajmniej przepis art. 360**) ustawy górniczej, według którego nadanie przestrzeni górniczej odbywa się z rozporządzenia rządu. Nie znaczy to wcale, aby wola dyskrecyonalna rządu miała być źródłem praw przemysłowca, lecz znaczy tylko, iż władza państwowa sprawdza samoistne prawa przemysłowca, to jest rzeczywistość i pierwszeństwo odkrycia, oraz wykonanie wskazanych formalności prawnych i przez wydanie aktu nadawczego stwierdza rzeczywiste istnienie praw przemysłowca. Rola władzy górniczej jest tutaj analogiczną z rolą zwierzchności hipotecznej przy zatwierdzaniu aktów, wniesionych do hipoteki. Tak np. akt sprzedaży majątku nieruchomego ulega zatwierdzeniu wydziału hipotecznego i dopiero po zapadnięciu decyzyi tegoż wydziału, za-

nadania w takich powiatach może wydawać minister Dóbr Państwa.

U w a g a 2. Na nadania przestrzeni w dobrach majoratowych należy w każdym razie " yjednać osobne Najwyższe zezwolenie w każdym wypadku.

cy. Nie znaczy to jednak wcale, aby decyzya wydziału hipotecznego była źródłem praw nabywcy nieruchomości; źródłem tych praw jest dobrowolna ugoda zę sprzedawcą, należycie ujawniona w akcie urzędowym, i wydział hipoteczny stwierdza tylko przez swoją decyzyę, iż wszelkim wymaganiom prawa stało się zadość. Jeżeli zaś strony zastosowały się do przepisów prawa, to zwierzchność hipoteczna nie ma prawa odmówić swojego zatwierdzenia. Podobnież rzecz się ma i z nadaniem górniczem. Jeżeli przemysłowiec jest istotnym pierwszym odkrywcą minerału w warunkach przez prawo określonych, jeżeli we właściwym czasie odkrycie to zgłosił i o nadanie wystąpił, to władza górnicza, stwierdziwszy te wszystkie okoliczności, nie ma prawa odmówić mu nadania. Tym sposobem pod względem samo-istności źródła podmiotowego praw właściciela nadania, nasze prawo górnicze należy do grupy prawodawstw niemieckich. Trzeba jednak zauważyć, że wytwarza ono bardziej jeszcze niezależny typ własności górniczej pod względem podmiotowego jej tytułu, aniżeli ustawy saska lub austryacka. Według tych ostatnich istnieje in-stytucya tak zwanego „freischurfu“, polegająca na tem, że poszukiwacz otrzymuje od władzy górniczej wyłączne prawo poszukiwania na pewnej przestrzeni. Rzecz to nieznana ani w Prusach, ani w Królestwie Polskiem i według ustaw obu tych krajów panuje zasada współczesności poszukiwań. Wobec tej zasady istnieje współzawodnictwo pomiędzy poszukiwaczami i odkrycie stanowi rezultat większej umiejętności i energii danego poszukiwacza lub też wynik trafu a w żadnym razie nie zawdzięcza go przemysłowiec nadanemu przez władzę monopolowi poszukiwań.

*) 356. Przemysłowiec górniccy, który odkrył na cudzym gruncie złoże jednego z ciał kopalnych, wymienionych w artykule 336, podaje o tem zgłoszenie inżynierowi okręgowemu w siedmiodniowym terminie od daty odkrycia.

357. Przemysłowiec górniczy, który miał prawo do poszukiwań na tym gruncie, gdzie odkrył ciało kopalne (art. 350—3551. i który podał w przepisanym terminie (art. 356) zgłoszenie o odkryciu, korzysta z prawa pierwszego odkrywcy, o ile przed jego odkryciem nie zostało podane zgłoszenie o zrobionem dawniej przez inną osobę odkryciu tego samego ciała kopalnego na tej samej przestrzeni.

361. Prośbę o nadanie należy podawać na imię ministra Dóbr Państwa za pośrednictwem inżyniera okręgowego. Podanie zawiera: 1) nazwę nadania, 2) dla wydobywania jakich ciał kopalnych i na zasadzie jakiego odkrycia nadanie jest wyjednywane, 3) sytuacyę nadania, to jest gubernię, powiat, gminę i granice nadania. 4) jegc obszar, 5) wymienienie gruntów, na których nadanie jest wyjednywane. Oprócz tego do podania należy dołączyć plan i rejestr pomiarowy nadania w trzech egzemplarzach lub też świadectwo mierniczego o sporządzaniu u niego tych dowodów.

Uwaga 1. Nierozstrzygnięte jeszcze prośby o nadaniu na zasadzie prawa z d. 16 (28) czerwca r. 1870 dla prowadzenia poszukiwań są pozostawiane bez skutku. Podanie przed wprowadzeniem nowego Najwyżej zatwierdzonego d. 28 kwietnia r. 1892 prawa o przemyśle górniczym w guberniach Królestwa Polskiego, zawartego w artykułach 334—415 niniejszej ustawy, prośby o nadanie na wydobywanie ciał kopalnych są rozstrzygane według przepisów z d. 16 (28) czerwca r. 1870, jednakowoż nowe prawo określa prawa i obowiązki właścicieli nadań.

Uwaga 2. Osoby, które zgłosiły o odkryciu ciał kopalnych przed wprowadzeniem prawa, wymienionego w uwadze 1 do niniejszego (361j artykułu, winny najpóźniej w trzy miesiące po ogłoszeniu tego prawa prosić o nadania do wydobywania ciał kopalnych za poprzedniem wyjednaniem należytego stwierdzenia samego odkrycia. "W razie uchybienia wzmiankowanego terminu, lub też, jeżeli odkrycie ciała kopalnego nie zostało w należyty sposób stwierdzone, prośba pozostaje bez skutku.

na własnym lub

Z zestawienia charakteru prawnego własności górniczej według ustawy Królestwa Polskie-

362.    Prośba o nadanie przestrzeni do wydobycia ciała kopalnego. wymienionego w artykule 336. pozostaje bez skutku: 1} jeżeli zostało podane przed zgłoszeniem o odkryciu ciała kopalnego, i 2) jeżeli zostało podane po upływie trzech miesięcy od daty poświadczenia odkrycia (art. 358), w wypadkach zaś, kiedy z powodu odkrycia zgłoszono protesty i zarzuty, po upływie sześciu tygodni od dnia ogłoszenia przez inżyniera okręgowego rezultatów dokonanego przezeń zbadania (art 359).

363.    W razie wniesienia podań o nadanie do wydobywania ciał kopalnych, wymienionych w artykule 336, tych samych przestrzeni chociażby z róźnemi cokolwiek granicami, przez kilku proszących, oraz w wypadku, jeżeli wyjednywano przestrzenie wchodzą mniej lub więcej w obręb przestrzeni sąsiednich, których nadanie do wydobywania ciał kopalnych jest jednocześnie wyjednywane, pierwszeństwo należy do tego z proszących, który zrobił pierwsze odkrycie zasadniczego złoża ciała kopalnego. W razie, jeżeli pierwszy odkrywca nie uczynił zadość wymaganiom art 356. 357, i 362, jak również, jeżeli nie dowiódł odkrycia ai bo swego pierwszeństwa w takim razie pierwszeństwo oddaje się pierwszemu ze zgłaszających.

**) 360. Wydobywanie ciał kopalnych może być dokonywane jedynie w granicach przestrzeni, nadanych w tym celu z rozporządzenia rządu.

Uwaga. Nadania, zatwierdzone w sposób przepisany przez prawo z d 16 (28) czerwca r. 1870 o poszukiwaniach górniczych i wydzielaniu przestrzeni do wydobywania ciał kopalnych w guberniach Królestwa Polskiego, pozostają bez zmiany, ale prawa i obowiązki właścicieli nadań określają przepisy, zawarte w artykułach 334—415 niniejszej ustawy. Przytem zachowują moc swoją ugody, polubownie zawarte, pomiędzy przemysłowcami górniczymi i właścicielami gruntów według dawnych przepisów.

Według art. 391 ustawy górniczej obowiązkowej eksploatacyi ulega każde nadanie, według zaś art. 368*) obszar jednego nadania nie może

go z głównymi typami tejże własności, wytworzonymi przez inne prawodawstwa, wynika, że: 1) pod względem przedmiotowego pochodzenia prawnego własność górnicza w kraju naszym wywodzi się nie z regalii górniczej, jak to ma miejsce w Niemczech, lecz z prywatnej własności ziemskiej, z której została oddzielona drogą dobrowolnej alienacyi lub przymusowego wywłaszczenia za wynagrodzeniem; 2) co się tyczy podmiotowego tytułu tej własności, to nie jest ona w Królestwie Polskiem koncesyą rządową, jak to ma miejsce we Francyi, ale opiera się na fakcie odkrycia ciała kopalnego. Tak więc pod obu wymienionymi względami własność górnicza Królestwa Polskiego należy do typu najbardziej samodzielnego i prawnie od władzy państwowej niezależnego. Zgodnie z tym stanem rzeczy art. 371 obowiązującej ustawy górniczej daje określenie własności górniczej, upodobniając ją do wszelkiej innej własności nieruchomej. Nie zawiera ten przepis żadnych ograniczeń pojęcia własności, które zwężałyby to pojęcie, o ile dotyczy ono wnętrza ziemi.

Nie można wobec tego nie widzieć sprzeczności pomiędzy takiem prawnem ufundowaniem własności górniczej z jednej strony a przepisami artykułów 391—393 z drugiej. Pojęcie własności rzeczy wogóle mieści w sobie prawo korzystania z rzeczy w takim stopniu i w taki sposób, jaki właściciel uznaje za odpowiedni; tymczasem art. 391 ustawy górniczej przepisuje właścicielowi obowiązek użytkowania z przedmiotu jego własności w stopniu określonym. Pojęcie o własności jest w zasadzie wieczyste, t. j. trwa tak długo, jak długo trwa rzecz, będąca przedmiotem własności. Temu znowu przeczy art. 393, w myśl którego rząd może wprost odebrać własność górniczą przemysłowcowi, który z niej nie użytkuje.

Ze stanowiska teoretycznie prawnego podobne przepisy mogłyby być uzasadnione tylko przez wprowadzenie warunku użyteczności publicznej, wobec której wszelka własność ulega ograniczeniom, a nawet wywłaszczeniom. Art. 391 — 393 są jednak zredagowane w sposób, niezależny od ustalenia wymagań użyteczności publicznej w każdym poszczególnym wypadku, jak to ma miejsce np. w Prusach w myśl § 65 tamtejszej ustawy górniczej.

przekraczać 250000 sążni kwadr, czyli 1 wiorsty kwadr. Rzeczą jest jasną, że obowiązek wydobycia jest tem uciążliwszy, im nadania są mniejsze, ponieważ w takim razie należy urządzać większą liczbę niewielkich kopalń, co właśnie sprzeciwia się zasadom racyonalnej gospodarki górniczej.

*) 368. Przestrzeń nadania nie może przewyższać dwustu pięćdziesięciu tysięcy sążni kwadratowych; najmniejszy obszar nadania określa minister Dóbr Państwa stosownie do miejscowych warunków i rodzajów ciał kopalnych.

Przytem, jak to już zaznaczono powyżej, gospodarka ta rozwija się właśnie w kierunku tworzenia coraz większych kopalń w miarę pogłębiania robót. W czasach, poprzedzających najnowszy rozwój górnictwa, obszar, na którym przemysłowiec górniczy mógł na zasadzie pozwolenia rządowego prowadzić roboty górnicze, bywał nieznaczny; wynosił on nie więcej niż po kilka morgów, np. w górnictwie Olkuskiem. W czasach późniejszych obszar ten powiększano. Z obecnie obowiązujących ustaw górniczych, ustawa Austryac-ka z r. 1851 przewiduje jeszcze nadania górnicze nieznacznej rozległości, bo wynoszące wszystkiego 45117 metrów kwadr., a dla węgla ilość podwójną, t. j. 90 232 metr. kwadr. Już jedr.ak w r. 1862 wydane zostało rozporządzenie, zezwalające na tworzenie tak zwanych złożonych pól górniczych, składających się z większej liczby nadań pojedynczych. Na skutek tego powstawać zaczęły pola górnicze, zawierające po kilkanaście a nawet po kilkadziesiąt nadań górniczych, między innemi również i w Galicyi. Ustawa pruska określa obszar nadania na 219 hektarów, t. j. obszar, dwukrotnie przenoszący największą rozległość nadań w Królestwie Polskiem; przytem ustawa Pruska zezwala na tak zwaną konsolida-cyę nadań, t. j. połączenie nadań sąsiednich, należących do jednego właściciela, w jedną całość. O ile na taką konsolidacyę zgodzi się właściciel i wierzyciele hipoteczni, to rząd w takim tylko razie ma prawo odmówić swojego zatwierdzenia, jeżeli odnośnemu żądaniu właściciela sprzeciwiają się ważne względy dobra publicznego.

Ustawa francuska nie określa z góry wielkości nadań górniczych, ale pozostawia określenie granic i rozległości nadania w każdym poszczególnym wypadku rządowi, który w tym względzie ma na uwadze warunki konkretne. To też zgodnie z naturalnym rozwojem wielkość nadań francuskich, zwłaszcza węglowych, jest obecnie bardzo znaczną, wynosząc zazwyczaj po kilka tysięcy hektarów a nawet i więcej (11 850 Aniche i 11851 Ansin).

Najnowsze ustawodawstwo Królestwa Polskiego poszło w kierunku przeciwnym odnośnemu rozwojowi innych ustawodawstw europejskich a co ważniejsza, przeciwnym naturalnemu rozwojowi gospodarstwa górniczego. Według dawniejszej ustawy z r. 1870 maximum rozległości jednego nadania równało się 500 000 sążni, w r. zaś 1892 ipaximum to zostało zmniejszone do poło-wy. Za naturalne, określone przez prawo maximum nadania górniczego uważać należy taką przestrzeń, w której największa kopalnia wygodnie mogłaby pomieścić się. Otóż temu warunkowi nie czyni zadość norma obowiązująca; nasze wielkie kopalnie węgla przeważnie nie mieszczą się w granicach jednego nadania nawet dawnej podwójnej miary, ale obejmować muszą pola górnicze, złożone z kilku nadań; kopalnia

węgla Mortimer obejmuje 6 nadań, kojmlnia Kazimierz 7.

Prawo konsolidacyi jest w kraju naszym bardzo ścieśnione. Według uwagi 2 do art. 371 ustawy górniczej konsolidacya nadań zależy od zezwolenia ministra, który nie jest pod tym względem niczem ograniczony.

Wogóle z przeglądu najważniejszych usta-wodawstw górniczych, opartych na zasadzie odrębnej własności górniczej, w stosunku do ustawy Królestwa Polskiego wyprowadzić należy wniosek, że własność górnicza w kraju naszjmi, która ze względu na sposób swojego powstania powinna byłaby być najbardziej od władzy państwowej niezawisłą, jest przeciwnie poddana przepisom szczególnie ograniczającym pod względem przymusu eksploatacyjnego, odnoszącego się przy-tem do stosunkowo najmniejszej jednostki miary.

W każ-

Rozpatrzmy teraz przepisy art. 391 — 393 ustawy górniczej in merito, mając na względzie głównie możebność zastosowania ich w życiu i rezultaty praktyczne, które mogłyby wyniknąć z tego zastosowania. Art. 391 określa obowiązkowe minimum wydobycia rocznego z każdego nadania w ilości 30 sążni sześć, użytecznego ciała kopalnego lub otaczających je skał płonnych z zastrzeżeniem, że eksploatacya powinna odbywać się zapomocą prawidłowych robót górniczych. W dawnych ustawach górniczjmh obowiązek eksploatacyi nie polegał na wydobyciu pewnej określonej ilości ciała kopalnego, lecz na zatrudnieniu danej liczby robotników i ta zasada utrzymała się dotąd w Saksonii dla wszelkich kopalń z wyjątkiem węglowjmli. Prawodawstwa przodujące w Europie, jako to francuskie i pruskie, nie zawierają żadnej określonej z góry normy wydobycia, którą można byłoby narzucać przemysłowcowi w wypadku, gdy zaniechanie eksploatacyi byłoby uznane za niedopuszczalne ze szczególnych względów interesu publicznego, dym takim wypadku zwierzchność górnicza określić powinna wymagane minimum stosownie do warunków konkretnych. Norma, z góry przjrję-ta a przewidziana w art. 391 obowiązującej ustawy górniczej, stanowi więc pomysł zupełnie oryginalny ustawodawstwa naszego kraju, a pomysłu tego szczęśliwym nazwać nie można. Istotnie wydobycie 30 sążni sześć, rocznie zupełnie nie odpowiada warunkom technicznym ani ekonomicznym, w których znajdują się kopalnie polskie, zwłaszcza zaś kopalnie węgla, pracujące na grubych pokładach. Urządzenie kopalni wymaga milionowych nakładów i może opłacić się tylko przy znacznem wydobyciu, to też pojedyncze kopalnie węgla w zagłębiu Dąbrowskiem wydobywają dziesiątki tysięcy sążni sześciennych rocznie; urządzenie zaś kopalni na wydobycie 30 sążni jest absurdem technicznym i gospodarczym. Art. 391 nakazuje nadto, żeby przemysłowiec gór-

niczy już w ciągu jednego roku od chwili wydania aktu nadawczego przystąpił do eksploata-cyi a w następnym roku prowadził już prawidłowe roboty górnicze, wydobywając wskazane powyżej minimum. Te terminy również nie odpowiadają warunkom technicznym. Roboty przygotowawcze, zwłaszcza w razie otwierania wielkiej kopalni, eksploatującej wnętrze z głębokich poziomów. trwają obecnie tak długo, że o rozpoczęciu eksploatacyi prawidłowej w ciągu jednego roku wcale mowy być nie może; roboty te zabierają po kilka a nawet po kilkanaście lat czasu. "W ten sposób cały art. 391 nie może znaleźć ścisłego zastosowania w życiu i musi pozostać martwą literą.

Art. 392 i 393 zawierają sankcyę prawną przepisów art. 391. Według art. 393 minister Dóbr Państwa, obecnie handlu i przemysłu, może wydać decyzyę o odebraniu nadania przemysłowcowi górniczemu, który nie wydobywa wymaganej ilości ciała kopalnego. Postępowanie, dotyczące tej decyzyi, zupełnie nie jest w prawie przewidziane; nie wiadomo więc, czy odbywa się przed ministrem jakieś postępowanie, na które powinien być wezwany i w którem może wziąć udział dla obrony najważniejszego swojego prawa, bo prawa własności, przemysłowiec górniczy osobiście lub przez pełnomocnika; nie wiadomo również, czy decyzya ministra ulega zaskarżeniu do senatu i w jakim terminie i czy przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy przez senat jest ona wykonalna. Milczenie ustawy w kwesfyi apelacyi powinno zapewne prowadzić do zastosowania zasady ogólnej, wyrażonej w art. 102*) ustawy górniczej, według której od decyzyi ministra służy odwołanie się do senatu.

W razie odebrania nadania dotychczaso we-mu właścicielowi wierzyciele hipoteczni mają prawo żądać sprzedaży nadania z licytacyi publicznej. Według prawodawstw, które przewidują odebranie nadania w wypadkach nieeksploato-wania go, żądać wyznaczenia licytacyi mogą nie tylko wierzyciele hipoteczni ale przedewszyst-kiem osoba najbardziej zainteresowana, t. j. wyzuty ze swojej własności przemysłowiec górniczy. Dlaczego wywłaszczany przemysłowiec pozbawiony jest tego prawa w kraju naszym, trudno dociec. Jeżeli jednak nie jest to prostem opuszczeniem redaktorów ustawy, ale wyrazem świadomej woli prawodawcy, dążącej do szczególniejszego upośledzenia właściciela nadania, to wątpliwem jest, żeby cel ten mógł być osiągnięty. Istotnie, właściciel nadania może łatwo zapewnić sobie prawo wywołania licytacyi za pośrednictwem osoby podstawionej, na rzecz której zezna w hi-

*) 102. Skargi na decyzye ministra Dóbr Państwa należy zanosić w przepisanej drodze do Senatu ftz^dząoego (w pierwszym departamencie) w ciągu miesiąca od dnia ogłoszenia decyzyi (jeżeli stosownie do rodzaju sprawy prawo nie przepisuje innego terminu) z dodaniem na przesyłkę skargi terminu wiorstowego, który liczy się dla dróg zwykłych po pięćdziesiąt a dla dróg żelaznych po trzysta wiorst na dobę.

Co jednak jest szczególnie uderzającem, to zupełne milczenie ustawy co do. urzędu, przy którym sprzedaż ma być dokonywaną i samego postępowania licytacyjnego. Analogiczne przepisy prawodawstw ościennych zawierają pod tym względem normy szczegółowe. Gdyby przypuszczać, że wolą autorów art. 393 byłoby dokonywanie sprzedaży w instytucyach sądowych, (hipoteka, najodpowiedniejsza ze względu na interesy stron ale też na niczem nie oparta), to rodziłoby się pytanie, jak mają sobie postąpić wierzyciele hipoteczni celem zrealizowania prawa, w I artykule tym na ich korzyść zawarowanego. Czy wystąpić do sądu z podaniem incydentalnein, czy z akcyą a ta ostatnia czy miałaby być skierowana przeciwko właścicielowi nadania, czy przeciwko zarządowi górniczemu, wszystko to są k westy e otwarte i zaiste w trud nem położeniu znalazłby się wierzyciel hipoteczny, gdyby zaszła dla niego konieczność wywoływania licytacyi w myśl art. 393. Jeżeli bowiem licytacya miałaby odbywać się w drodze administracyjnej, to znowu nie wiadomo, do kogo należy zwrócić się. Co do samego postępowania licytacyjnego i policy-tacyjnego istnieje ta sama nieświadomość a nieświadomość ta nie może być zastąpioną przez za- j Wogóle zastosowanie w życiu art. 391—393 stosowanie drogą analogii przepisów o licytacyi j ustawy górniczej w sposób prawidłowy i legalny sądowej lub o sprzedażach w drodze egzekucyi nie jest możebnem, gdyby zaś do niego przyjść administracyjnej. W samej rzeczy położenie miało, to nie wpłynęłoby ono na ogólne stosunki prawne, wywołane przez odebranie nadania, jest własności górniczej bądź to w kierunku rozdrob-czemś tak dalece odrębnem i rożnem zarówno od nienia tej własności, bądź też w jakimkolwiek położenia dłużnika, na którym wierzyciele po- innym sensie, szukują należności jak i od położenia złego płatnika podatków, którego egzekwuje skarb, że o jakiejkolwiek analogii mowy tu być nie może.

Ogólny wynik roztrząsania art. 393 jest taki, że, stojąc na gruncie prawnym, niema zupełnie

potece najdrobniejszy chociażby dług fikcyjny. Ograniczenie jednak, rezultatem którego są symulacyjne czynności prawne, nie może być uznane za prawidłowe.

Właściciel nadania i wierzyciele hipoteczni powinni być zawiadomieni o decyzyi ministra, odbierającej nadanie. Sposób doręczania wszelkiego rodzaju wezwań i zawiadomień urzędowych jest sprawą dosyć skomplikowaną, regulowaną przez cały szereg przepisów w ustawach proceduralnych. Kto ma doręczać wezwania, czy należy je dokonywać w mieszkaniu rzeczy wistem czy prawnem, jak postąpić w razie nieobecności osoby zawiadamianej, w razie jej śmierci lub niezdolności prawnej i t. p., wszystko to są kwestye, domagające się rozwiązania, a tymczasem rozwiązania takiego nie znajdujemy w art. 393 i nie znajdujemy tam również powołania się na ustawy sądowe, które należałoby w danym wypadku stosować. Jednakowoż i w razie zastosowania ustaw sądowych prawo musiałoby określić stosunek pomiędzy władzami sądoweini a górniczemu

możności zastosowania w praktyce przepisów o umorzeniu nadania.

Licytacye nadań nie mogą też doprowadzić do rezultatów poważniejszych pod względem zmiany w ukształtowaniu własności górniczej. Przedmiotem licytacyi będą zawsze nadania bezwartościowe, które nie znajdą nabywców, a gdyby ich nawet znalazły, to eksploatacya byłaby bardzo szczupłą. Ustawa nie zakazuje byłemu właścicielowi nadania w⁷ziąć udział w licytacyi; gdyby więc przyszło rzeczywiście do sprzedaży nadania, zawierającego bogate pokłady ciała kopalnego, to nabyłby je zapewne były wdaściciel nadania, jako najlepiej znający przedmiot kupna. Gdyby zaś przypuścić, że wartościowe nadanie jest własnością ubogiego człowieka, którego nie stać na zaofiarowanie potrzebnej ceny licytacyjnej, to niewątpliwie taki właściciel postara się o sprzedaż swojej cennej nieruchomości górniczej z wolnej ręki, nie czekając na licytacyę.

Przykład Erancyi, tego jedynego kraju, w którym praktykują się licytacye nadań górniczych z powodu ich nieeksploatowania, poucza dostatecznie, do jak nikłych rezultatów prowadzi całe to postępowanie. Według statystyki, ogłoszonej przez francuskie ministerstwo robót publicznych w roku 1902, do owego czasu wystawiono wogóle we Erancyi na sprzedaż publiczną 14 nadań z powodu ich nieeksploatowania. Z tej liczby tylko 4 nadania znalazły nabywców, a cena przeciętna sprzedażna jednej koncesyi wyniosła wszystkiego 2 700 franków.

Przypuśćmy jednak, że umorzenie nadania nastąpiło w jakikolwiek sposób. W tym wypadku według brzmienia ustawy miejscowość staje się znowu wolną dla dalszych poszukiwań. Któż wówczas ma najwięcej szans odkrycia ciała kopalnego i otrzymania znowu nadania? Niewątpliwie, że przedewszystkiem były właściciel tegoż, który lepiej niż kto inny mógł poznać warunki zawartości kopalnej danej miejscowości, a przytem, będąc prawdę zawsze właścicielem jakiejś cząstki gruntu na powierzchni, będzie mógł prowadzić roboty poszukiwawcze bez czyjegokolwiek zezwolenia. Tak więc prawdopodobnym rezultatem całego żmudnego, kosztownego i wielce kwesty jn ego postępowania byłoby restitutio ad integrum.

Według art. 371 ustawy górniczej nieruchomość górnicza stanowi przedmiot osobnej hipoteki, urządzonej na tych samych zasadach, na jakich zorganizowaną jest w Królestwie Polskiem

hipoteka wszelkich innych majątków nierucho- | takie przytaczane są dążenia do rozdrobnienia mych. Nadania górnicze podlegają zatem prze- własności górniczej i do powiększenia wytwór-pisom polskiego prawa hipotecznego a mianowi- czości ciał kopalnych.

cie: ustaw sejmowych z lat 1818 i 1825, instruk-    Nie wchodząc w to, czy te dwa dążenia nie

za

cyi hipotecznej z r. 1819, oraz specyalnej instruk- są zupełnie z sobą sprzeczne, przypomnimy tyl-cyi o urządzeniu ksiąg hipotecznych nierucho- ko, o czem była mowa powyżej, mianowicie, że mości górniczych, zatwierdzonych przez ministra ! stosowanie art. 391 — 393 nie może pociągnąć skarbu w porozumieniu z koinisyą rządową spra- sobą poważniejszych zmian w układzie stosunków wiedliwości Królestwa Polskiego d. 16 lipca r. własności górniczej. Nie może też doprowadzić 1871. Zgodnie z tymi przepisami, każde nadanie stosowanie rzeczonych artykułów do powiększe-powinno posiadać księgę wieczystą, złożoną w nia wytwórczości, a raczej przeciwnie wstrząśnie-archiwum hipotecznem właściwego sądu okręgo- nie podstaw własności górniczej i zachwianie wego; w dziale IY tej księgi są zapisywane wszel- kredytu górniczego musi mieć, jako skutek, od-kie sumy, dłużne przez właściciela nadania a hi- pływ kapitałów z górnictwa i co zatem idzie potecznie zabezpieczone. Tak więc nieruchomość zmniejszenie wytwórczości. Na powiększenie wy-górnicza, stanowi zabezpieczenie kredytu rzeczo- twórczości wpłynąć mogą czynniki całkiem innej wego, który o tyle tylko może rozwijać się, o ile natury, których rozbiór nie wchodzi w zakres przedmiot zabezpieczający, t. j. własność górni- szkicu niniejszego. Zauważyć tylko należy, że cza, jest objektein zupełnie solidnym i nienaru- stosunek nadań eksploatowanych do ogólnej ich szalnym. Rzecz oczywista, że literalne wykony- liczby w Królestwie Polskiem, wrynoszący co do wanie art. 391—393, gdyby było prawnie możeb- węgla około 30 % , nie jest pod względem liczby nem, musiałoby doprowadzić do poderwania gór- nadań wyrabianych mniej korzystny aniżeli w niczego kredytu hipotecznego, przytem, kopalnie Austryi i w Niemczech; jedynie tylko we Fran-węgla należą przeważnie do towarzystw akcyj- cyi liczba koncesyi, w których wydobycie odby-nych, a główną formą, pod którą rzeczone towa- wa się, przekracza 40 % , ale to łatwo tłumaczy rzystwa korzystają z kredytu długoterminowego, się wielkimi rozmiarami koncesyi. Zauważyć jest emisya obligacyi. Według warunków emi- również należy, że w krajach o najbujniejszym syjnych, zatwierdzanych każdorazowo przez rząd, | rozwoju górnictwa jako to w Niemczech, Belgii, cała suma długu obligacyjnego zostaje wniesioną | Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych Ame-do księgi hipotecznej odnośnej nieruchomości j ryki Północnej przymus eksploatacyjny bądź nie górniczej, tak iż rzeczona nieruchomość stanowi jest znany wcale, bądź nigdy nie stosowany w zabezpieczenie obligacyi. Wierzyciele długu ob- ; praktyce. Polityka ekonomiczna rządów może ligacyjnego, jak zresztą i wszelcy inni wierzy- mieć nawet w zakresie przemysłu górniczego na ciele hipoteczni, nie mając najmniejszego wpływu względzie również troskę o nietrwonienie skar-na gospodarkę kopalnianą, nie mogą też nie wie- bów mineralnych kraju i oszczędzanie ich dla

dzieć o tern, czy dane nadanie jest eksploatowane czy nie, czy więc grozi im umorzenie rzeczy, stanowiącej gwarancyę hipoteczną. Obligataryu-sze są jednak w gorszem położeniu od innych wierzycieli hipotecznych pod tym mianowicie względem, że nie mogą korzystać z prawa wywołania licytacyi, zastrzeżonego dla wierzycieli w art. 393. Nie mogą zaś korzystać z tego prawa, ponieważ dług obligacyjny figuruje w hipotece w jednej ogólnej sumie i poszczególni wierzyciele nie są wcale wymienieni a nawet wymienianie ich byłoby niepodobne. Z tego powodu nie otrzymaliby oni zawiadomienia o odebraniu nadania przez ministra a gdyby nawet skąd inąd o zapadłej decyzyi dowiedzieli się, to nie mieliby tytułu prawnego do wywołania licytacyi. Tym sposobem uznać należy, że art. 393, który umożebnia zupełne pozbawienie obligataryuszów ich zabezpieczenia rzeczowego prawnie nabytego i wzrusza trwałość górniczego zabezpieczenia hipotecznego wogóle, jest w jaskrawej sprzeczności z podstawami hipoteki.

Motywem do stosowania przepisów o przymusie eksploatacyjnym i umarzaniu nadań mogły być naturalnie tylko względy ekonomiczne. Jako

dobra przyszłych pokoleń społeczeństwa. Naturalnie z tym punktem zapatrywania nie ma nic wspólnego art. 391 ustawy górniczej, ale w ostatnich czasach, w miarę niebywałego dawniej rozwoju wytwórczości kopalnianej, w^zgląd ten jest coraz więcej brany na uwagę. W ustawodawstwie znanym mi jest jeden wypadek wydania prawa, którego racyą jest właśnie dążenie do zaoszczędzania ciał kopalnych. Mam tutaj na myśli wydaną w Holandyi ustawę, na mocy której świeżo odkryte bogate złoża węgla kamiennego w prowincyi Limburgskiej mają pozostać tymczasem aż do zmiany prawa z drobnymi wyjątkami nietykalne, t. j. nikt nie może uzyskać koncesyi na wydobywanie węgla (w Holenderskiem prawie górniczem panuje zasada koncesyjna). Państwo wytwarza w ten sposób zapasowy kapitał węglowy dla przyszłości.

Szkic niniejszy ma na celu jedynie wykazanie wadliwości art. 391—393 ze stanowiska prawnego oraz ze stanowiska jakiejkolwiek polityki ekonomiczno-górniczej. Rozbiór zaś samych założeń takiej polityki, t. j. czy i o ile należy dążyć do reform w obecnem ukształtowaniu wła-

sności górniczej w kraju, czy i jakimi środkami Prawo wywołania licytacyi odbieranego nadania pobudzać należy wytwórczość kopalń, czy też służyć powinno nie tylko wierzycielom hipotecz-troszczyć się wypada o zachowanie użytecznych nym jawnym z wykazu hipotecznego, ale rów-minerałów dla przyszłych pokoleń narodu, to są nież właścicielowi oraz okazicielom akcyi i obli-wszystko kwestye, które, jako takie, t. j. bez gacyi towarzystwa, do którego nadanie należy, związku z art. 391—393 ustawy górniczej, wycho- Postępowanie licytacyjne i adjudykacyjne po-dzą poza granicę naszego zadania. Sądzę nato- winno byłoby być ściśle w prawie określone a miast, że dostatecznie udowodnionem zostało, iż najwłaściwiej zapewne byłoby czynności te pozo-roztrząsane przepis}'⁻ w sposób racyonalny i legal- stawić sądom.

ny żadnym widokom jakiejkolwiek polityki eko-    Art 384 ustaWy górniczej określa wynagro-

nomicznej sli.zyc me mogą 1 że co ważniejsza, dzenie za aliellaoye wnętrza od właściciela ziem-ze stanowiska prawnego są w zupełnej sprzeczno- skieg0 w formie procentu od ilości wydobywane-sei z podstawami własności górniczej, przyjętemi ciała kopalnego. Tak wiec właściciel ziemski przez ustawę z r.1892, że wreszcie w sposob le- °trzymuje ^ówcSas tylko wynagrodzenie za wnę-gainy me mogą bvc wykonane. Wynikiem ta- trzef gd' wydobycie faktyczni! odbywa się, je-laej opinii powinien byc wniosek o lefoimę pia- 2,•'■Ai zaś nadanie nie jest wcale eksploatowane, to wa. Natuialnie niema tutaj mowy o jakimś kon- właściciel ziemski nie otrzymuje żadnego wyna-kretnym 1 wykończonym projekcie ustawodaw- grodzenia za wnętrze, którego tytuł własności czym, który, jako wyraz potrzeb społecznych na- ®osta, mu odj?ty/ Taki stan rzeczy nie jest słusz-szego kraju, nie miałby w obecnych warunkach    bo chociaż właściciel ziemski faktycznie nic

szans uizeczywistme.ua. Chodzi więc ms o te- nie traci na utworzeniu nadania nawet niewyra-foimę alt. 393    393 ustawy goiniczej w scisłem bianego, skoro poprzednio z wnętrza nie korzyło słowa znaczeniu ale o wskazanie ogolnego sta, g, jednak    poj„oie prawa własności wy-

kierunku przepisów pożądanych w przedmiocie, maga ajj za odjęcie tego prawa płacono od-objętym obecnie rzeczonymi artykułami. Sądzę, szk!dowa„ie w Imżdym razie, t. j. i wówczas, ze pizymus eksploatacyjnym 1 jego sankcya, w po- gdy prawo odjęte żadnego nie dawało dochodu, staci umorzenia nadan, wówczas tylko mogą byc g    powodu jednocześnie z reformą przepisów,

ON. O

pogodzone z instytucyą własności górniczej, je- 0 k^drej m0wa, w artykule niniejszym należałoby żeli są urządzone w sposob analogiczny do norm, wprowaJd!!ić poprawkę do art. 384 tej mianowicie ograniczających lub odbierających wszelką wła- tr^oi; że wfaśbiciel nadania obowiązany jest w snosc wogole dla celów użytku publicznego. Mu- ]iatdym lazie opłacać pewną roczną sumę na S1 byc pizedewszystkiem stwierdzone, że ograni- rzecz właścicieli powierzchni, chociażby nawet ozenie własności lub wywłaszczenie przymusowe nadaIlie nie było eksploatowane. W razie zaś jest niezbędne ze względów dobra publicznego. eksploataoyi nadania i jeżeli procent od wydoby-W stosunku więc do omawianej kwestyi należa- 1 cia‘ roczn'go określony w art. 384. przekracza loby stanąć na gruncie § 66 ustawy p uskiej. . sum z    ustanowioną, w takim razie na miej-

W zasac zie właściciel nadania tak jak ka dy m- gce wej sumy ulegałby uiszczeniu procent. Opla-ny właściciel ma prawo z własności swojej ko- t należna właścicielowi ziemskiemu bez wzglę-rzystac lub też z mej nie użytkować, a więc cia- du na eksploatacyę nadania, stanowiąc wynagro-ła kopalnego me wydobywać; jeżeh jednak prze- dzenie za rzecz, nie przynoszącą korzyści, nie wazające względy użyteczności publicznej takie- może być znaczna. Za szczupłym wymiarem tej mu stanowi rzeczy sprzeciwiają się, to wyższa oplatv przemawia także i ten wzgląd praktycz-wladza górnicza może nakazać właścicielowi na- * ż'e (v razie d by stanowiła ona ciężar podania jego eksploatacyę. Stosowane w takich ra- ^ażny, to mogłaby odstraszać od prowadzenia zach minimum wydobycia 1 termin jego rozpo- poszukiwań i uzyskiwania nadań na wydobywane?¹¹ me powinny być określane raz na zawsze nie cia} kopainych a wi?c paraliżować rozwój z góry, jak to ma miejsce obecnie według art. górnictwa 391, ale w każdym konkretnym wypadku osobno ® według okoliczności czasu i miejsca i po wysłuchaniu opinii biegłych. Całe postępowanie uzna-    Kwestya reformy ustawodawczej jest kwe-

nia konieczności eksploatacyi powinno dawać rę- styą odległej zapewne przyszłości a tymczasem kojmię uwzględnienia słusznych interesów wła- pozostają w mocy przepisy obowiązujące, któ-ściciela nadania, powinno więc być kontradykto- rycli wykonywanie przy formalistycznej interpre-ryjnem za przywołaniem i wysłuchaniem tegoż tacyi przynosiłoby poważne szkody. W tych sa-właściciela z możnością apelacyi i kasacyi. To mych przepisach znajdujemy jednak pewne spo-samo należy powiedzieć i o postępowaniu odebra- soby, które mogłyby ujemne działanie przynaj-nia nadania, jako sankcyi wyroku prawomocnego mniej osłabić. Redaktorowie art. 391 — 393 wi-właściwej instancyi, nakazującego eksploatacyę. docznie mieli pewną świadomość niemożebności Tutaj tern bardziej wszelkie rękojmie powinny być faktycznego urzeczywistniania zawsze i wszędzie dane wywłaszczanemu właścicielowi górniczemu, przymusu eksploatacyjnego, skoro dopuścili pew-

ne wyjątki. Uwaga 3 do art. 391 głosi, że w wypadkach szczególniej zasługujących na uwzględnienie, minister może zwalniać przemysłowców od przymusu eksploatacyjnego na czas pewien.

Marny tu więc odwrócenie zasady pruskiej, dług której wogóle wolno nie eksploatować szczególnych tylko wypadkach może być wyrzeczony przymus. Tutaj przeciwnie, zwolnienie od przymusu jest wyjątkiem, którego uwzględnienie pozostawione jest uznaniu ministra. Przy dobrej woli ze strony tej władzy wyjątek taki mógłby być rzetelną poprawką błędnego przepisu zasadniczego. Rodzi się też pytanie, czy w razie odpowiedzi odmownej ministra na podanie przemysłowca o zwolnienie od obowiązkowej eksploata-cyi, służyłaby skarga do senatu. Ustawa nie wypowiada się w tym względzie, ale milczenie jej powinnoby być tłumaczone na korzyść zasady ogólnej, według której decyzye ministra ulegają

zaskarżeniu. Nin daje też ustawa przybliżonego    Uwaga 2 do art. 391 przewiduje wypadek,

chociażby pojęcia o tern, co należy rozumieć pod w którym kilka sąsiednich nadań należy do jed-mianem wypadków szczególniej zasługujących na nego właściciela. Właściwy sens tej uwagi pole-uwzględnienie. Pod pojęcie to należałoby pod- ga na tern, że wydobycie może być prowadzone ciągać między innymi wypadki w których eksploa- w jednem tylko nadaniu pod warunkiem aby wy-tacya iiie ma uzasadnienia konoinicznego, np. nosiło ono co najmniej określone przez prawo jeżeli idzie o nadanie, nie połączone koleją że- minimum, pomnożone przez liczbę wszystkich na-lazną, lub jeżeli na kolei żelaznej niema dosta- dań. Taka interpretacya niezbyt jasno zredago-tecznej. liczby wagonów, albo też gdy ten sam wanego przepisu w bardzo wielu wypadkach właściciel z innych nadań wydobywa znaczne osłabiłaby ujemne znaczenie art. 391—393 usta-ilości tego samego ciała kopalnego, gdyż jest o wy górniczej, wiele ekonomiczniej eksploatować na wielką skalę jedną kopalnię a po jej wyczerpaniu przejść do drugiej, niż prowadzić jednocześnie dwie mniejsze kopalnie, gdy niema zbytu na minerał i t. p.

we-a w

I dzą okoliczności, zasługujące na uwzględnienie. Co do decyzyi ministra nie jest również powiedziane, aby miała koniecznie zapaść; ustawa głosi, że wydanie tej decyzyi zależy od uznania ministra. Tak więc i w tern stadyum sprawy przewidywane są okoliczności, zasługujące na uwzględnienie, i pozostawiona możność znacznego łagodzenia litery prawa. Wprawdzie §45*) instruk-cyi ministeryalnej z d. 29 maja r. 1905 o zastosowaniu art. 334—415 ustawy górniczej nakazuje stanowczo inżynierowi okręgowemu zawiadamiać zarząd górniczy o niewykonaniu przez przemysłowca nakazu eksploatacyi, ale gdyby nawet uznać ten przepis instrukcyjny, sprzeczny z tekstem ustawy, za legalny, to jego skutkiem jest tylko przeniesienie kompeteneyi inżyniera okręgowego na zarząd górniczy, która to władza może w takim razie nie wszczynać postępowania o umorzeniu nadania.

Stanislaw Bukowiecki.

Jak widać z tekstu art. 393 władze górnicze nie są obowiązane kategorycznie do wszczęcia postępowania o umorzenie nadania i wydania decyzyi o jego odebraniu. Inżynier okręgowy zawiadamia ministra o nierozpoczęciu eksploatacyi przez przemysłowca wówczas, gdy nie zacho-

*) § 45. W razie niewykonania przez przemysłowca górniczego żądania, wystosowanego doń przez inżyniera okręgowego na zasadzie art. 892, o rozpoczęciu, wznowieniu lub rozszerzeniu eksploatacyi, bądź to z przyczyn, zasługuiących na uwzględnienie, bądź bez nich, inżynier okręgowy donosi w każdym razie o niewykonaniu swoich żądań Zachodniemu zarządowi górniczemu ze swoim wnioskiem w kwestyi, czy właściciel nadanja zasługuje, czy też nie zasługuje na pobłażanie, przyczem będą przedstawiane zarządowi wiadomości: 1) o czasie wydania aktu nadawczego niepoprawnie postępującemu przemysłowcowi górniczemu; 2) o czasie rozpoczęcia tego terminu rocznego, w którym przemysłowiec górniczy nie wypełnił swojego zobowiązania według art 891 iub 392; 8) o udzielonej mu zwłoce i o pobudkach, jakiemi kierował się inżynier okręgowy przy określeniu długości zwłoki.

Sokoła górnicka na Śląsku Ausiryaekim.

Starania, mające na celu założenie na Śląsku Austryackim szkoły górniczej z językiem wykładowym polskim, podjęte i prowadzone przez stałą Delegacyę zjazdu górników polskich*), zdołały osiągnąć zgodę i zapewnienie poparcia wszystkich czynników miarodajnych z wyjątkiem zarządów kopalń śląskich, które przez usta hr. Larysza dały odpowiedź odmowną dyrektorom kopalń galicyjskich, którzy zwrócili się do niego z pro-pozycyą wspólnego założenia szkoły.

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1906, A? 10, str. 296—302, r. 1907, Al 4, str. 107—108.

Wytworzone w ten sposób położenie wymagało zmiany planu działania. Na posiedzeniu stałej Delegacyi dnia 30 czerwca r. b. w Krakowie rozważono wynikłe z powodu odmowy hr. Larysza trudności, postanowiono jednak nie uważać sprawy za straconą i dla uzyskania zmiany stanowiska właścicieli kopalń śląskich przeprowadzić energiczną czynność miejscową celem wykazania, że założenie szkoły górniczej z językiem wykładowym polskim jest nieuniknionem dążeniem ludności Śląska a nie narzuconem hasłem.

Przeprowadzona przeważnie samorzutna czyn-

ność dała wynik, przechodzący nawet oczekiwania. Wszystkie dzienniki polskie wszelkich odcieni partyjuych pomieściły obszerne i gorące artykuły, a szereg wieców ludowych we wszystkich niemal miejscowościach górniczych Śląska wschodniego uchwalił energiczne wnioski, świadczące, jak gorąco potrzeba szkoły jest odczuwaną.

Wobec tak wyraźnie zaznaczonej woli ludności i stała Delegacya zjazdu musiała wejść na drogę bezpośredniego dążenia do celu i rozważyć rzecz może najwłaściwszą, mianowicie bezzwłoczne założenie szkoły na razie ze środków prywatnych, jako stopień przejściowy do szkoły, utrzymywanej łącznie przez gwarectwa galicyjskie i śląskie, subwencye c. k. rządu i wydziałów krajowych.

zapomogę w Sejmie. Sejm Gralicyi prawdopodobnie nie odmówi hojnego poparcia sprawy, tak ważnej dla kopalń okręgu Krakowskiego posiadającej znaczenie narodowe. Gmina Dąbrowa udzieliła prawie bezpłatnie lokalu na szkołę, składającego się z dwóch dużych sal i kancelaryi nauczyciela, zewsząd zaś napływają ofiary na środki naukowe i urządzenie szkoły.

Szkoła sztygarów została otwartą przez Związek w dniu 1 grudnia r. 1907 w Dąbrowie na Śląsku wschodnim. Na razie prowadzonym będzie tylko kurs przygotowawczy, w roku przyszłym przygotowawczy i fachowy. Statut i plan nauk został przedłożony c. k. ministerstwu rolnictwa do zatwierdzenia.

Należy spodziewać się, że sposób i wyniki prowadzenia szkoły zadowolnią sfery interesowa-

oraz

wane.

Nie chcąc działać bez należytej rozwagi i informacyi, stała Delegacya zwołała na dzień 13 października do Krakowa posiedzenie, w którem między innymi znawcami stosunków miejscowych wziął udział i poseł na sejm śląski p. Michejda. Na posiedzeniu tern uchwalono przedłożyć stałej Delegacyi następującą opinię i wnioski: „Zebrani są zdania, że bezzwłoczne założenie szkoły górniczej na razie środkami prywatnymi, bez względu na pomoc kopalń śląskich będzie korzystnym krokiem czynności, zdążającej do nadania szkole bytu samoistnego przez zapewnienie jej poparcia rządu, wydziałów krajowych i kopalń“. Na skutek tej uchwały stała Delegacya zjazdu górników polskich postanowiła otworzyć przed końcem r. 1907 kurs przygotowawczy szkoły górniczej w Dąbrowie na Śląsku i prowadzić szkołę na razie z własnych i przez siebie uzyskanych funduszów aż do zapewnienia jej bytu samoistnego. Przeprowadzenie prawne tej uchwały stała- Delegacya zjazdu powierzyła zarządowi Związku górników i hutników polskich w Austryi, pod którego kierownictwem szkoła ma być na razie prowadzoną.

Na cele szkoły kopalnie krakowskie złożyły 5 000 koron, deputacya zaś z łona stałej Delegacyi zjazdu otrzymała z ust marszałka Galicyi obietnicę przychylnego zaopiniowania starań o ne, przekonają również i niechętne dotąd zarządy kopalń śląskich o potrzebie szkoły i że w krótkim czasie Związek będzie mógł zarząd szkoły złożyć w ręce właściwego Komitetu szkolnego.

Na razie szkoła opiera się li tylko na funduszach Związku, należy przeto tern bardziej liczyć i spodziewać się, że społeczeństwo polskie, a w pierwszym rzędzie przemysł górniczy nie da upaść szkole o tak doniosłem znaczeniu.

Statut Szkoły sztygarów w Dąbrowie (Śląsk Aus t yack i).

§ 1. Szkoła mana celu kształcenie kandydatów na dozorców ruchu dla kopalń ze szcze-gólnem uwzględnieniem kopalń węgla zagłębia Wschodnio-Śląskiego i Zachodnio - Galicyjskiego.

§ 2. Szkoła jest szkołą prywatną, utrzymywaną z zasiłków gwarectw, Związku górników i hutników polskich, oraz subwencyi c. k. rządu i wydziałów krajowych (patrz postanowienia przej-ścioAve § 27).

§ 3. Przy szkole będzie utrzymywany internat, obowiązkowy dla uczniów" zamiejscowych.

§ 4. Siedzibą szkoły jest Dąbrowa lub inna miejscowość w okręgu węglowym Wschodnio-Śląskim.

§ 5. Nauka w szkole udzielaną jest w cyklach dwuletnich, powtarzających się co rok i dzielących się na: I) kurs przygotowawczy (6 miesięcy); II a) kurs fachowy, część pierwsza (4 miesiące); II b) kurs fachowy, część druga (10 miesięcy). Dołączony program nauk określa sposób prowadzenia nauki oraz wymienia wykładane przedmioty.

§ 6. Językiem wykładowym i urzędowym szkoły jest język polski. Świadectwa ukończenia szkoły będą wydawane na formularzach, zaopatrzonych oprócz polskiego w objaśniający tekst niemiecki i czeski.

§ 7. W końcu każdego kursu odbywa się ocena postępów uczniów na podstawie stwierdzonych w czasie trwania kursu wyników pracy uczniów. Po zadawalającem odbyciu nauki w szkole uczeń otrzymuje świadectwo ukończenia szkoły na podstawie egzaminu końcowego z przedmiotów kursu fachowego oraz ze znajomości języka niemieckiego.

§ 8. Ocena postępów w końcu kursów odbywa się według stopni: bardzo dobry, dobry, dostateczny, niedostateczny; pilności i obyczajów wedle stopni: dobre, średnie, niedostateczne.

§ 9. Świadectwo ukończenia szkoły zawiera oprócz wyniku oceny z pojedynczych przedmiotów kursu fachowego na końcu tegoż kursu wynik egzaminu końcowego wedle stopni: zupełnie uzdolniony, uzdolniony, nieuzdolniony. Świadectwa oceny postępów kursowych nie będą wyda

§ 10. Ocenę postępów kursowych ustala grono nauczycielskie na wspólnej naradzie pod prze-

wodnictwem kierownika szkoły. Wynik egzaminu końcowego orzeka komisya egzaminująca, złożona z delegata Komitetu szkolnego, z zaproszonego przez Komitet górnika fachowego oraz kierownika szkoły. Egzamin końcowy jest publicznym i zaprasza się nań władzę górniczą i zarządy interesowanych kopalń.

nie zmian programu nauk oraz uchwalanie i zmiana regulaminów szkolnego i internatowego, d) zatwierdzanie przyjęcia uczniów oraz ich wykluczenia. e) zawieranie i rozwiązywanie umów służbowych z personelem szkoły, f) reprezentacya szkoły na zewnątrz, g) propozycye zmiany niniejszego statutu, h) wybór względnie mianowanie 2 delegatów do komisyi egzaminującej.

§ 11. Uczeń, który przy ocenie kursowej

otrzymał z 2 lub więcej przedmiotów stopień    § 17 Komitet wybiera ze swego grona prze-

niedostateczny, musi odnośny kurs z dobrym wy- wodnf    0 na okl4 dwuletni; uchSały Komi-

mkiem powtórzyć może to nastąpić raz tylko), tetu    większością głosów. Posiedzenia

zanrni będzie mógł byc dopuszczony do dalszych Komite£u Obywała si? w siedzibie szkoły i ma-studyow względnie do egzaminu końcowego. ja byó ogłoszone członkom przynajmniej na 8 dni Uczeń który przy egzaminie końcowym otrzy J •    ^stami poleconymi Posiedzenia Komi-

mał stopień meuzdolmony może raz jeden zło- tet'u zwołuje przewodniczący przynajmniej raz zyc egzamin powtórny w terminie, oznaczonym „a rok Jd rtzpoczęc.em roku szkolnego, przez Komitet szkolny mniej więcej w 3 miesią-    ^    .

ce po pierwszym. '    § 18. Delegaci kopalń do Komitetu wybie-

§ 19. Kierownik szkoły jest bezpośrednim przełożonym personelu szkolnego, jest odpowiedzialnym wobec Komitetu za postępy uczniów, porządek w szkole i internacie, za inwentarz szkoły i internatu, za prowadzenie ksiąg i zapisów administracyjnych, wreszcie za pieniężne gospodarstwo szkoły i internatu w zakresie, określonym przez Komitet.

§ 12. Do szkoły mogą być przyjęci jedynie rani są na oddzielnych dla kopalń śląskich , i ga-kandydaci w wieku od 18 ‘do 28 lat, którzy po- licyjskich zebraniach przedstawicieli gwarectw siadają przynajmniej jeden rok praktyki górni- na okres 6-letni. Zebrania te zwołają ustępujący czej w kopalniach węgla. Jeżeli kandydat od- ¹ delegaci. Przy głosowaniu wartość głosów poje-był [praktykę jednoroczną w kopalni rudy lub j dynczych osób prawnych stoi w prostym stosun-wosku ziemnego, wystarcza 3 miesiące praktyki ku do zadeklarowanych przez nie kwot zasiłku w kopalni węgla. Wyjątkowo może Zarząd szko- i rocznego, ły za zgodą Komitetu szkolnego przyjąć na kurs fachowy kandydata, posiadającego kwalifikacyę § 13 c, jeżeli tenże wykaże się przynajmniej 6-miesięczną praktyką w kopalni węgla.

na

§ 20. Komitet szkolny ma prawo przez swego przewodniczącego lub wyznaczonego w tym celu delegata każdego czasu badać porządek w szkole i internacie, kasę szkoły, prowadzenie ksiąg, przekonać się, czy program nauk, postanowienia statutu i regulaminów oraz uchwał Komitetu są przestrzegane. W razie spostrzeżenia jakich usterek ma przewodniczący względnie delegat Komitetu zwrócić na nie uwagę kierownika szkoły oraz zdać sprawę na najbliższem posiedzeniu Komitetu celem powzięcia potrzebnych uchwał.

•    § 21. Stosunek uczniów do kierownika i

nauczycieli jako i zachowanie się ich w szkole określa regulamin szkolny, zachowanie się niów w internacie regulamin internatowy.

§ 22. Uczniowie, wykraczający przeciw postanowieniu regulaminów, będą karani w miarę ważności lub częstości wykroczenia: a) naganą ustną, udzieloną przez kierownika szkoły, b) naganą pisemną z zagrożeniem wykluczenia (nagana ta zanotowaną zostaje również w świadectwie ukończenia szkoły), c) wykłuczeniem ze szkoły.

§ 13. Kandydaci, odpowiadający przepisom poprzedniego paragraźu, mogą być przyjęci kurs przygotowawczy szkoły, jeżeli posiadają: a) ukończoną z dobrym postępem szkołę ludową i zdadzą egzamin wstępny, b) ukończone 4 klasy szkół średnich lub pełną szkołę wydziałową.

Wprost na kurs fachowy mogą być przyjęci kandydaci, jeżeli oprócz wymagań § 12 posiadają ukończone 4 klasy szkół średnich (w pierwszej linii realnych) i zdadzą egzamin wstępny.

§ 11. Celem egzaminu wstępnego jest dopuszczenie do nauki w szkole jedynie kandydatów inteligentnych i dojrzałych umysłowo oraz przeświadczenie się, że posiadają oni gruntownie wymagane od nich wykształcenie elementarne.

ucz-

§ 15. Zarząd szkoły spoczywa w rękach Komitetu szkolnego, w skład którego wchodzą z prawem równych głosów: a) urzędnik górniczy okręgowy z Ostrawy lub jego zastępca, b) urzędnik okręgowy z Krakowa lub jego zastępca, c) delegat Wydziału Krajowego śląskiego, d) delegat Wyciziału Krajowego galicyjskiego, e) 2 delegatów gwarectw śląskich, f) 2 delegatów kopalń galicyjskich, g) delegat zarządu Związku górników i hutników polskich w Austryi. Kierownik szkoły należy do Komitetu szkolnego jako sekretarz z głosem doradczym.

§ 23. Uczniowie, wykluczeni ze szkoły, tracą tern samem prawo dalszego pobierania wszel-

§ 16. Do zakresu działalności Komitetu należy: a) uchwalenie budżetu szkoły i internatu, b) rozporządzanie wspomnianą w § 26 połową nadwyżki dochodów roku ubiegłego, c) uchwala

m i-d

ram

garó

w szkole

100

120

70

70

158

Razem

72

60

200

Razem

150

140

40

340

40

kich zasiłków lub stypendyów i nie mogą być powtórnie do szkoły przyjęci.

§ 24. Za podstawę gospodarstwa pieniężnego szkoły służyć ma zatwierdzony przez Komitet szkolny budżet, zestawiony i obowiązujący na okresy dwuletnie.

§ 25. Dochody stanowią zapomogi c. k. rządu, wydziałów krajowych oraz w łącznej kwocie równe zasiłki, deklarowane przez kopalnie śląskie z jednej, galicyjskie z drugiej strony w uzyskanej obecnie względnie później zmienionej wysokości, zasiłki ze strony innych instytucyi i osób prywatnych, wreszcie nadwyżki po pokryciu kosztów internatu.

§ 26. Rozchody stanowią koszta utrzymania szkoły oraz nadwyżki budżetowe w wysokości 10% przewidywanego dochodu. Nadwyżki te stanowią rezerwę dla wydatków nieprzewidzianych. Powstające z końcem roku nadwyżki łącznie z dochodami nieprzewidzianymi tworzą f u n-dusz rezerwowy (z uwzględnieniem podanego poniżej zastrzeżenia). Fundusz ten może być ulokowany w papierach publicznych lub też obrócony na budowę własnego domu szkoły. Połowa każdorazowych nadwyżek budżetu może być na podstawie uchwały Komitetu szkolnego przeniesioną na rachunek roku następnego zamiast być przelaną do funduszu rezerwowego.

§ 27. Na czas, dopóki określone w § 2 łączne utrzymywanie szkoły nie zostanie osiągnięte, wchodzą zamiast wymienionych powyżej paragrafów następujące postanowienia:

Zamiast § 14 —§ 28. Zarząd szkoły spoczywa w rękach Komitetu szkolnego, w którego skład wchodzą: a) delegat zarządu Związku górników i hutników polskich; b) te z osób wymienionych w § 14 a—f, przez które reprezentowana władza lub instytucya udzieliła Związkowi górników i hutników polskich zasiłku na utrzymanie szkoły; c) dwaj członkowie, mianowani przez zarząd Związku górników i hutników polskich.

Zamiast § 23—25—§ 29. Szkołę utrzymuje Związek górników i hutników polskich w Austryi z funduszów własnych oraz uzyskanych na ten cel od władz, instytucyi i osób prywatnych.

Zamiast § 2a — § 30. W miarę możności będzie utrzymywany przy szkole internat.

§ 31. Ze względu na spóźnione zaczęcie nauki zmienia się w pierwszym roku długość pojedynczych kursów oraz czas ich trwania w tymże roku w sposób, oznaczony w programie nauk.

a u k

w Dąbrowie.

Rok I.

Półrocze I. Kurs przygotowawczy.

1)    Arytmetyka i algebra .    . około 140 godzin

około 708 godzin

Półrocze II. Kurs fachowy. Część I.

1)    Mineralogia i geologia .    . około 100 godzin

2)    Miernictwo .......

3)    Początki elektrotechniki .

4)    Rysunki........

5)    Repetycye niemieckie (oko

ło 30 godzin).....

około 432 godzin

Rok II.

Półrocze I. Kurs fachowy. Część II.

6)    Nauka o maszynach, obsłu

dze kotłów i maszyn .    . około 160 godzin

11)    Nauka o maszynach górni

czych .........

12)    Pierwsza pomoc przy wy

padkach i hygiena ....

Na obu półroczach.

13)    Miernictwo górnicze .    .    .

14)    Rysunki........

15)    Repetycye niemieckie 80 go

dzin .........

Razem około 1 140 godzin Kierownikiem i stałym nauczycielem szkoły mianowany został p. Leopold Szefer, asystent politechniki we Lwowie.

Zgłoszenia pisemne, własnoręcznie pisane, należy przesyłać pod adresem: Zarząd Szkoły sztygarów, Dąbrowa (Śląsk Austryacki). Zgłoszenia mają być zaopatrzone w metrykę, świadectwa szkolne i praktyki kopalnianej (może być książeczka robotnicza), i należy je wysyłać polecone.

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem we wrześniu r. 1907.

Wydobywanie galmanu. We wrześniu r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Wrzesień

Od początku roku do 80 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

pudów

0/

/o

pudów

°l

/ o

50 673 37 166 189873

507 859 629 722 1 757 768

33 989 44 594 \j\ 314

435 844

384 483

1 787612

33

-j- 20

10

—    72015

—    245239

-f-    29 844

14

— 39

-f ²

Razem

pudów.

10    — 287 410 ! —    10

² 895 349

249897

² 607 939

— 27815

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 94531 pudów i drobny 155366 Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

277712

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-[-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

j Od początku i roku do 30 I września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

pudów

0/

/ o

pudów

0/

o

22 037

252 070

28

672

*9947

247874

2 690

28

12

-U

100

37544    ¹3² 769

11 097

78426

— 2^447

7°

Ol

'->j    en —

4- \o

■JO    to    O.

*9

roo

4*

Razem

60 209

385 5fi

Dnia 30-go września pozostałość wydobytego galmanu na kopalniach wynosiła 738109 pudów, galmanu z błyszczem ołowiu 289501 pudów.

We wrześniu r. 1907 w 3-ch czynnych kopalniach galmanu przeciętna liczba robotników wynosiła 1055. Robotnicy odrobili 26385 dniówek i

Płukanie galmanu. We wrześniu r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

3¹ °44

— 29 165

48

326 300

zarobili 26 689 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rub. 01 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 17, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 16, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

59211

15

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-J-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 80 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

pudów

0/

pudów J

°/

/O

86 620    826 396

123600

904635

89⁸53 56520 72 100

811 331 294 365 832 720

++

CO 'O

to

to 00 O 00

-U

5i 500 —    4²

—    15 065 —    2

+ 294 365 -f" —

—    71915

Razem .

210220

1 731 031

218473

1938416

-f 8253 -f 4 -f- 207385 +    12

Wytwórczość błyszczu ołowiu byi«, następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

pudó w

°/

/ o

pudów

!    °/o

Bolesławska Olkuska . .    .    .

Mechaniczna .    .

6 282

39 982

i 632

3 5°7

35°

642

419

17817    — 4650

25 842    +3 5°7

+    ⁶9

3 100

I 4-4-

W I VI O 1 -U

— 22 165

+²b842 4

+ 2458 ! 4- 383

55

Razem .

6632

40 624

5 558

46 759    ~ ¹ °74

16    -f- 6135 -f 15

Dnia

30-go września r. 1907    pozostałość galma-    cy odrobili 5 459 dniówek i zarobili 3 821 rubli,

nu    płukanego na płuczkach    wynosiła 552020    Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

pudów, błyszczu ołowiu 2 941    pudów.    wynosił 70 kop. Wypadek nieszczęśliwy z robo-

W'e wrześniu r. 1907 w 3-ch czynnych płucz-    tnikami był 1, zakończony wyzdrowieniem żu

kach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba pełnem. zatrudnionych robotników wynosiła 218. Robotni-

Wytapianie cynku. We wrześniu r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-(-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

pudów

0/

/ o

pudów

0/

Io

Paulina . . Konstanty .    .

Będzin

20008 ii 3ï6 17 *05

i679²3>75 105 247

161 041

19416,75    176798

12 615 18511

59T,²5.    3

in 634 164999

+ 1 299 -J- t 406

OO «

+ 8874,25

+ ⁶ 387

-f 3 958

+ 4-4-

Razem . .J 48429    4342ii,75    5°542,75 45343¹    +2113,75 +    4 -{- 191219,25j-j-    4

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-(-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

Wrzesień

Od początku roku do 30 września

W rzesień

Od początku roku do 30 września

pudów

°/

/ o

pudów

i °/

/o

3263,50

2-1659,35

2 812.,10

433

7°5

UJ

484

634

l9 8i9?55 — 45i,40 4 5C0 -f 51 6 122

7¹

TT PI O

I 4- I

O ^ CO

co

Razem .    .    4 4°i,5°    344i8,35    3 93°,I0j    3°44T,55

Dnia 30-go września r. 1907 pozostałość wytopionego cynku w hutach wynosiła 69 994,50 pudów, pyłku cynkowego 7 010,35 pudów.

We wrześniu r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 842. Robotnicy odrobili 21 049

471,4° —

u — 3976,80 —    12

dniówek i zarobili 28432 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. 35 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 5, zakończonych wyzdrowieniem zupeł-nem.

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem we wrześniu r. 1907.

Wytwórczość

Rok 1906

Rok 1907

Wrzesień

Od początku roku do d. 30 września

Wrzesień

Od początku roku do d. 30 września

Dnia 30-go września r. 1906

Dnia 30-go wrześni a r. 1907

Wytwór pierwszy.

Surowiec lejarski

dla dalszej przeróbki w odlewach, z wielkiego pieca

„ bez wymienienia nazwy „ zwierciadlany 12—14$

„    „    19-20 %

Surowiec manganowy 50—60 %

78-80%

493 5 » 5 i 070 667 ii 096 173 066

2 110

I 19 39⁸

4211 131 8984946

99 485 1 286 445

10 348

245 191 1 444 328 157789

2 220 209 947¹351 795 7l8 587303

1009374

2 437 571 22 364

454 ¹²⁶

70837

105555

2 649 822 139 606 262 306 3⁶435 19 545

47711

80 141

6 171

krzemowy .

krzemo wo-zwierciadlany Razem

1 179

i 179

34 593

34 4g8 16850

2 684

Stare żelazo .

Okruchy surowca

Wytwór drugi A. Bloki besemerowskie Bloki zlewne martenowskie . „ pudlowe

769 852

54072

18 582

14640 066

679 522

194 388

848 487 77 584

3897¹

l3°75 7⁶° 597 122 243 5i5

4 109 006 314 261 32 683

3 ²73 472 207817

40031

Razem

1 523 922 178 849 1 702 771

16439407 i 477989 I79¹7 396

2 150 029 148 726

² 298 755

17    116334 * 34¹ 566

18    457 900

45811 1 321 649 183 185

i 550645

6 100

1055 951 233823

295 874

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych .

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

133253

971 260

123685

I 018482

85 225

141 100

16347

153485

10470

n9 7⁸7

4024 i

3 47⁸

29

983

⁸7

2 761

10 to OO Oh 'J' OO

4 544

Razem .

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm Szyny dla kolei konnych i Feniks Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą .

149 629

i25 815

136916

143811

89249 {

149 122

3¹ 591

18552

23805

685 640

500699 250 727

3¹ 7°5

138273

116 125 1 12Ó

1096 564

609211 69 678

2531

20 105

58 165

157963 ²9 34⁸

183 727

7 586

7592

811

Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach    .    ...

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do Ns 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od JN° 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

8487

153016

4 575

85 745

22 754

²3 °34

844 260

x3 293

249 958

47 36t

3¹ 235

23 726

137076

84 293

8 208 219 141 464

97053    8770135

5 795    ⁶⁰ 794

1 161 530 5183

i 522 927

co

i87

1 207

GO m rr 09 On cc, GO-GO

¹895 743    237042    2097753

587925    95878    737957

510256

192 025

29245

94 399

26 388

32 326

54 on

35 7!7

204643    147909

735 891

75510

529253

3°9 438

49 955

1 308037

662 673

46490

26 363

37003

59 458

46403

4⁸953

Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy

24530

264 520

20 514

192 580

23023

23 805

Razem

Wytwór czwarty.

W y r o b y.

Rury ciągnione spawane .Złączki i podkładki .

Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe

'2i 437 1 628013

i 322 155 15998988

87 429    790 680

1798690    16226465    1619047

8211

30 350

2 091 679

89895 ¹13 177 4910 21734 229716

We wrześniu r. 1907-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 17 258. Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice,

309 179 1 295 310 68638 164 516

74 168 108 048

862

625 826 046 480

3' 557 226 482

56 5¹²

129743

61 509 207761

Razem

T 837 643

183 078

i 93° 345

6082

4078

¹96 4¹5

2629

343

272 242

zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bo-dzechowskie, Stąporków, huta Puszkin, zakłady w Chlewiskach, fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Poręba, Ruda Maleniecka, Kamienna za sierpień i wrzesień i Sielpia.

Zakład Niekłań pomimo wielokrotnych upo-minań się o dane statystyczne, żadnych wiadomości nie dostarczył.

Sprawozdanie z działalności Pracowni Geologicznej.

Pracownia Geologiczna przy Muzeum prze- ko kapitał zakładowy dla mającej powstać nowej mysłu i rolnictwa została założona w maju roku placówki pracy naukowej w Polsce.

1900. Do Komitetu Muzeum zwróciła się p. Jó-    Dar ten został przyjęty z wdzięcznością przez

zefa Tuhanowska, deklarując sumę 4 500 rubli, ja- Komitet Muzeum przemysłu i rolnictwa, który

uz

ze-

Rok 1900

Rok 1906

1    500 rub.    00 kop. 3 676rub. 25 kop.

ze swej strony zadeklarował gotowość dostarczenia pomieszczenia dla nowej pracowni i rozciągnięcia nad nią swej opieki.

Komitet Muzeum powołał do bezpośredniego nadzoru i kierowania działalnością Pracowni Geologicznej grono osób, bliżej z geologią związanych, które wraz z delegatami Komitetu Muzeum, pp. Władysławem KiŚLAŃsKiM, Władysławem Lepper-tem i Henrykiem Marconim, troszczyłyby się nadal o istnienie i dobro instytucyi. Do pierwszego tego zarządu, prócz członków Komitetu Muzeum, weszli p.p: Wincenty Choroszewski Iprzewodniczą-cy), Alfons Grotowski, Hieronim Kondratowicz, Stanisław Kontkiewicz, Michał Łempicki, Józef Morozewicz, Aleksander Rychłowski, Witold Wróblewski, Bronisław Znatowicz i dyrektor Muzeum Józef Leski.

Zarząd w składzie powyższym powołał na kierownika Pracowni Geologicznej p. Jana Lewińskiego, asystenta przy katedrze geologii uniwersytetu w Warszawie, i energicznie zakrzątnął się koło uzyskania funduszów na prowadzenie nowej pracowni. Poza kapitałem zakładowym zarząd yskał jednorazowe zapomogi od drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej (500 rubli), od Oddziału Warszawskiego Towarzystwa popierania przemysłu i handlu (250 rubli), od p. Władysława Ki-ślanskiego (500 rubli), od Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (500 rubli), razem 1750 rubli, wreszcie od Rady Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego coroczny zasiłek na trzy lata po 1 000 rubli rocznie, podniesiony w dalszych latach do 1 500 rubli rocznie.

Uzyskane w ten sposób fundusze zostały użyte przedewszystkiem na zaopatrzenie Pracowni Geologicznej w najniezbędniejsze środki badania, przedewszystkiem więc w księgozbiór; zakupiono odrazu drogą antykwarską za 1 000 prawie rubli dzieł najniezbędniejszych dla rozpoczęcia pracy, nie naruszając ofiarowanego przez p. Tuhanowską kapitału zakładowego. Dalsze wpływy roczne zostawały użyte na wydatki administracyjne (pensya kierownika, chłopca usługującego, druki, marki i t. p.), które wynoszą średnio rocznie około 1 600 do 1 700 rubli, pozostałe zaś środki służyły na zakup dalszych książek do księgozbioru i prenumeratę pism specyalnych (Zeitschrift der deutschen geologischen Gesellschaft, Neues Jahrbuch für Mineral. Geologie und Palaeontol., Geologisches Centralblatt, Centralblatt für Geologie, The Nature, Petermams Mittheilungen). Oczywiście środki własne Pracowni Geologicznej były i są niedostateczne dla zaopatrzenia jej we wszystkie potrzebne dzieła i pisma, wobec czego należało zwrócić się do innych sposobów ich otrzymania. Przedewszyst- |

kiera redakcya Pamiętnika Fizjograficznego zgodziła się oddawać Pracowni Geologicznej stale nadchodzące na zamianę wydawnictwa, mianowicie: wydawnictwa towarzystw przyrodniczych w Kijowie, w Odessie, w Moskwie, instytutu agronomicznego w Puławach i Annuaire Géologique de la Russie. Oprócz tego do rozporządzenia Pracowni Geologicznej oddano 15 kompletów Pamiętnika Fizjograficznego i takąż liczbę egzemplarzy każdego dalszego tomu w celu rozsyłania na zamianę odpowiednim instytucjom zagranicznym. Dzięki temu Pracownia Geologiczna otrzymuje stale na zamianę: Jahrbuch der K. K. geolog. Reichsanstalt w Wiedniu, Jahrbuch i Mittheilun-gen d. kön. ungar. geolog. Anstalt w Budapeszcie, Jahrbuch der Kgl. preuss. geolog. Landesanstalt w Berlinie, Schriften d. physik.—oekon. Gesellschaft w Królewcu, Jahrbuch der Schlesischen Gesellschaft für vaterl. Cultur we Wrocławiu, wydawnictwa Komitetu Geologicznego i Cesarskiego Towarzystwa Mineralogicznego w Petersburgu, Memoirs i Monographs Państwowego instytutu geologicznego w Waszyngtonie i w Londynie.

Oprócz tego do wzbogacenia księgozbioru Pracowni Geologicznej przyczyniły się niemało dary osób prywatnych, z których wymienić zwłaszcza należ.y cenne dary p. Stanisława Kont-kiewicza, spadkobierców ś. p. prof. Trejdosiewicza i Aleksandra Michalskiego i wielu innych.

Ogółem księgozbiór w d. 1 stycznia r. 1907 przedstawiał wartość 4050 rub. 37 kop., suma zaś ta wzrosła jeszcze w ciągu roku 1907-go dzięki otrzymaniu dalszych wydawnictw zamiennych i darów. Numerów dzieł i broszur księgozbiór zawiera powyżej 3 000, w tem kilka kompletów cennych wydawnictw peryodycznych. Oczywiście, starania Pracowni były przedewszystkiem skierowane ku zebraniu całokształtu literatury, tyczącej się Królestwa Polskiego. Pod tym względem biblioteka Pracowni jest prawie kompletna: posiada ona nawet rzadkości bibliograficzne, braki zaś są nieliczne i małej wagi.

W ciągu całego ubiegłego okresu majątek Pracowni Geologicznej stale z roku na rok powiększał się. Najlepiej to wykaże poniższe stawienie pierwszego z dnia 31 grudnia r. 1900 i ostatniego z dnia 31 grudnia r. 1906 rachunku zamknięcia ksiąg.

Papiery wartościowe Ruchomości Kasa

Księgozbiór

Razem 5 759 rub. 66 kop. 11799rub. 05 kop.

badania geologiczne na miejscu, porady teoretyczne, oceny i oznaczenia materyałów kopalnych.

Zbiory Pracowni Geologicznej składają się po części z okazów, zebranych przy badaniach, prowadzonych przez Pracownię i z licznych i nader cennych zbiorów, ofiarowanych przez osoby, pracujące na polu geologicznem i w dziedzinach pokrewnych. Zbiór cały, liczący obecnie powyżej 25 000 okazów, został podzielony na trzy grupy.

Tak więc majątek Pracowni Geologicznej ■za okres sprawozdawczy wzrósł o 6 039 rub. 39 kop., czyli więcej niż dwukrotnie w porównaniu z majątkiem, posiadanym przy zakładaniu Pracowni.

Założycielom Pracowni Geologicznej przyświecało jako cel ostateczny ułożenie szczegółowej mapy geologicznej Królestwa Polskiego, której brak dotkliwie zarówno teoretykom, jak praktykom odczuwać się daje. Jednak ułożenie mapy geologicznej tak znacznego stosunkowo obszaru jest zadaniem ciężkiem i na długi termin zakreślonem. Szczupłość środków, jakimi rozporządza Pracownia, nie pozwoliła jej rozwinąć od-razu działalności na wielką skalę, lecz zmusiła do ostrożnego i powolnego postępowania. Pierwszym etapem do upragnionego celu zostać musiało zbieranie i przygotowywanie materyału do mapy drogą badania poszczególnych terenów, ze-środkowy wania w Pracowni rozrzuconych pojedynczych usiłowań pracy geulogicznej, zbierania i opracowywania licznego materyału, dostarczanego przez prace techniczne, nie mające badań geologicznych na celu, jak otwory wiertnicze, wreszcie przygotowywanie warsztatu do pracy dla tych, którzy geologią kraju chcieliby zająć się; warsztatem zaś tym dla geologajest księgozbiór, z którego można byłoby zaczerpnąć nie tylko literaturę miejscową, tyczącą się danego terenu, lecz i zasadnicze dzieła geologiczne, które umożliwiają opracowanie zebranego materyału.

Rozwój księgozbioru, który już bardzo pokaźnie przedstawia się, zaznaczyliśmy powyżej. Pozostaje nam wykazać, co zrobiono dotychczas dla wypełnienia zadań pozostałych.

Prace bieżące Pracowni Geologicznej rozpadają się na kilka kategoryi, z których każda musi być traktowaną oddzielnie, mianowicie: pierwszą kategoryę działalności Pracowni Geologicznej stanowi działalność muzealna, polegająca na gromadzeniu możliwie największej ilości materyału, zarówno opracowanego jak surowego, który w jakikolwiek sposób dla rozwoju znajomości naszego kraju pod względem geologicznym przydatnym będzie, klasyfikowanie tego materyału i możliwe udostępnienie go dla publiczności.

Drugą kategoryę stanowią oryginalne badania naukowe, przez Pracownię Geologiczną prowadzone ze ściśle zakreślonym celem; są to mianowicie prowadzone krok za krokiem szczegółowe badania pewnych terenów, słabiej dotychczas w literaturze geologicznej opracowanych, dla których brak wystarczającego materyału kartograficznego, i monograficzne opracowanie kopalin pożytecznych mniej znanych a ważnych pod względem praktyczno-przemysłowym.

Wreszcie trzecią kategoryę stanowią dość liczne prace, wykonywane dla osób prywatnych,

Do pierwszej należą okazy, posiadające znaczenie tylko czysto naukowe, ważne dla badania geologicznego, lecz z samej natury rzeczy mniej interesujące praktyków i szeroką publiczność. Są to przedewszystkiem zbiory skamieniałości, na których opiera się wszelkie badanie geologiczne, zbiory skał i minerałów krajowych, mniej wybitnych, naukowo tylko doniosłych. Naukowy ten zbiór składa się przedewszystkiem z materyałów, zebranych przez kierownika Pracowni podczas jego badań i stanowiących podstawę faktyczną rozpraw, ogłoszonych przez Pracownię Geologiczną. Materyały te, dotyczą przedewszystkiem utworów jurskich, otaczających dokoła pasmo gór Świętokrzyskich, które były specyalnym terenem badań kierownika Pracowni Geologicznej, okolic położonych wzdłuż linii drogi żelaznej Warszawsko-Kaliskiej, okolic Radomia i inne, a większość ich została już spożytkowana w rozprawach naukowych. Dalej w skład zbioru wchodzą zbiory, ofiarowane pracowni Geologicznej, a dotyczące innych okolic kraju. Wymienić tu przedewszystkiem należy obfity zbiór skamielin jurskich zachodniego zbocza gór Świętokrzyskich, otrzymany od p. Stanisława Kontkiewicza a szczęśliwie dopełniający materyały z tych samych okolic, zebrane przez kierownika Pracowni. Cennym bardzo jest zbiór skamieniałości i skał utworów paleozoicznych gór Świętokrzyskich, otrzymany od spadkobierców prof. Trejdosiewicza; ś. p. prof. Malewski ofiarował wspaniały zbiór skamielin z utworów kredowych gubernii Lubelskiej, a wraz z nią liczne szczątki zwierząt dyluwialnych z góry Puławskiej. ₍Zasługuje również na uwagę wielki zbiór skał Śląskich i Tatrzańskich, zebrany w ciągu kilkoletnich wycieczek przez prof. Morozewicza. Oprócz tych darów najważniejszych, stanowiących pełne zbiory i charakteryzujących pewne okolice ziem Polskich, należy się jeszcze podzięka licznym ofiarodawcom, od których Pracownia Geologiczna otrzymała mniejsze zbiory albo rzadsze pojedyncze okazy krajowe, lub też zbiory i okazy egzotyczne, nadesłane z miejscowości odległych, jak wspaniały zbiór skał i minerałów Uralskich, dar p. Szyszkowskiego z Miasu. Część tych zbiorów naukowych, te mianowicie, które ogólniejsze budzić mogą zainteresowanie, szczątki wielkich ssaków dyluwialnych, mamuta, nosorożca i niedźwiedzia jaskiniowego, zostały wystawione na widok publiczny w zbiorach Mu-

du, z północy i z zachodu góry Świętokrzyskie^ Obszerna ta praca została obecnie już ukończona i dała bardzo pomyślne wyniki, prostując dotychczasowe poglądy, oparte przeważnie na szkicowych danych Michalskiego, z dostarczając całej masy nowych faktów. Zwrócić tu należy uwagę na to, że wiadomości nasze o budowie geologicznej Królestwa Polskiego znajdują się w tern sta-dyum, gdy badania dalsze wymagają ogromnego nakładu czasu i pracy. Całe prawie Królestwo jest zbadane, choć przeważnie zbadane szkicowo, mniej lub bardziej pobieżnie. Niema już teraz mowy o szybkich badaniach ogólnych, które od-razu reformowałyby całokształt naszych zapatrywań. Zarysy ogólne budowy geologicznej są znane, znaną jest również wielka liczba szczegółów. Zadaniem przeto obecnego badacza jest przede-wszystkiem poznanie i zebranie możliwie największej liczby faktów, rewizya szczegółów, już przedtem podanych, najwyższa drobiazgowość w badaniu, innemi słowy rozwikłanie najdrobniejszych szczegółów budowy, której zarysy ogólne są dostatecznie znane. Jest to uciążliwa i mozolna praca, niewdzięczna może nawet, gdyż żmudne badanie często daje tylko drobne tyczące się szczegółów wyniki.

Otóż w takich warunkach prowadzone badania utwor

Kronika bieląca.

¹

384 Jeżeli nie nastąpi dobro wolna ugoda stron co do wynagrodzenia właściciela gruntu za uży tkowanie wnętrza, to wynagro- j dzenie to określa się w sposób następujący: 1) za węgiel i rudę cynkową w wysokości jednego procentu, a za inne ciała kopalne w wysokości połowy procentu całej ilości ciała kopalnesro, wydobywanego corocznie z kopalni lub odkrywki, 2) jeżeli powierzchnia nadania składa się z gruntów kilku właścicieli, to wynagrodzenie za użytkowanie wnętrza dzieli się pomiędzy nich w stosunku do przestrzeni należącego do każdego z nich gruntu w obrębie nadania chociażby we wnętrzu tego lub innego gruntu w rzeczywistości wydobycie miejsca nie miało; 3) wynagrodzenie może być wypłacane w naturze lub pieniędzmi, stosownie do woli właściciela gruntu,

zeum przemysłu i rolnictwa, pozostałe uporządkowane mieszczą się w szafach, zawsze dostępne dla specyalistów. Na osobną wzmiankę zasługuje zbiór prób i profilów otworów wiertniczych z północnej części Królestwa Polskiego, bardzo obfity dzięki przekazywaniu danych wiertniczych przez firmy wiertnicze Rychłowski, Wehr i S-lca, E, Szenfeld, M. Łempicki i osoby prywatne. Zbiór ten, obejmujący między innemi najgłębsze otwory wiertnicze w Polsce (Łódź u Poznańskiego 685 m i Zgłowiączkę 765 w), jest całkowicie opracowany, część została już ogłoszona i niejednokrotnie zebrane w ten sposób wiadomości zostały zużytkowane dla celów praktycznych.

Drugą grupę zbiorów Pracowni Geologicznej stanowią zbiory kopalin pożytecznych, posiadających znaczenie przemysłowe. Zbiory te również składają się po części z okazów, celowo przez Pracownię Geologiczną zbieranych, jako mate-ryał dla monograficznych opracowań kopalin pożytecznych, jak zbiór dolomitów z b. Wschodniego okręgu górniczego, zbiór piaskowców z tegoż okręgu, wreszcie dokompletowany w r. 1907-ym zbiór glin ogniotrwałych górnotryasowych. Po części składają się nań dary różnych przedsiębiorstw i osób. W zbiorze tym rudy żelazne b. Wschodniego okręgu górniczego są reprezentowane bardzo dobrze. Kolekcya rud miedzianych Królestwa Polskiego ofiarowana przez braci Baszczyńskich, niema sobie równej, słabo natomiast są reprezentowane galmany polskie. Zbiór kopalin pożytecznych rzadszych i mniej ważnych, jak baryt, galena, kalcyt, marmury, gipsy, siarka, jest dość kompletny i zawiera bardzo nawet piękne rzeczy. Większa część tych zbiorów, posiadających znaczenie praktyczne i ogólnie interesujących, została wystawiona na widok publiczny w zbiorach Muzeum.

Wreszcie skorzystano z niektórych darów, zawierających skamieniałości i skały różnego wieku i rozmaitego pochodzenia, aby ułożyć z nich specyalny zbiór pedagogiczny, któryby służył jako pomoc dla wykładów i jako środek pomocniczy dla osób, pragnących bliżej zapoznać się z geologią. Zbiór ten obejmuje prawie wszystkie typy skał osadowych i wybuchowych, dość liczną kolekcyę skamielin przewodnich, wreszcie przyłącza się doń podręczny zbiorek mineralogiczny.

Otóż w takich warunkach prowadzone badania utworów jurskich z charakteru swego trwać musiały długo i dopiero w roku bieżącym zostały zakończone. Otrzymane rezultaty w wielu wypadkach przewyższyły swą doniosłością oczekiwania pierwotne i zostały spisane w rozprawach: p. t. „Utwory jurskie wschodniego zbocza gór Świętokrzyskich“ (Pamiętnik Eizyograficzny, t... XVII), „Utwory jurskie pasma Sulejowskiego“ (Rozprawy Akademii Umiejętności, serya III, t.

7—B), „Pasmo Przedborskie“ (w druku Rozpr. Akad. Um.); przygotowaną wreszcie jest rzecz,, traktująca o utworach jurskich między Żeleźnicą a Chmielnikiem, kończąca szereg rozpraw, tyczących się utworów jurskich, otaczających góry Świętokrzyskie.

prowadzone przez kierownika Pracowni i w kilku przypadkach przez inne osoby, które swój i wiedzę w ten sposób chciały zużytkować. Kierownik Pracowni Geologicznej przedsięwziął pracę dość rozległą, zakreśloną min i stanowiącą jednolitą całość, mianowicie zbadanie ciekawych a stosunkowo bardzo słabo znanych utworów jurskich, otaczających ze wscho-

Oprócz tej obszerniejszej pracy, obejmującej całokształt systemu jurskiego poza dobrze zba-danem pasmem Krakowsko-Wieluńskiem, kierownik Pracowni wykonał szereg badań oderwanych, wywołanych przez przyczjmy przypadkowe. Są to przedewszystkiem „Badania geologiczne wzdłuż drogi żelaznej Warszawsko - Kaliskiej“ (Pam. Fi-zyog., t. XVIII). wywołane przez ułatwienia,. Drugą kategoryę prac, podjętych przez Pra- spowodowane budową tej nowej arteryi komuni-cownię Geologiczną, stanowią badania naukowe, kacyjnej, jak przekroje w wykopach, wiercenia

i t. p. Praca ta wykonana została z częściowej czas zapomogi Komitetu Geologicznego przy Departamencie Górniczym i dała również cenne rezultaty w postaci całkowitego przekroju geoiogiczne-na dłuższy ter- go, sięgającego dzięki otworom wiertniczym do 600 m wgłąb od Warszawy do samej granicy pruskiej.

Drugą pracą tego rodzaju był „Przyczynek.

do geologii Radomia“ (Kosmos, r. 1906), oparty na obfitym materyale wiertniczym, otrzymanym z Radomia.

Oprócz tych prac ogłoszonych Pracownia Geologiczna posiada jeszcze szereg materyałów, zwłaszcza z otworów wiertniczych, już opracowanych, lecz których ogłoszenie musi jeszcze czekać już to na zebranie się większej całości, już to na upoważnienie od ofiarodawców.

Oprócz kierownika Pracowni Geologicznej w jej pracach przyjmował udział p„ S. Karczewski, któremu Pracownia udzieliła częściowej zapomogi na dokonanie badań geologicznych nad fauną naszych warstw węglowych, których wynik ogłoszony został w tomie XVIII-ym Pamiętnika Fizyograficznego.

Pracownia Geologiczna oprócz badań czysto naukowych prowadziła również prace, mające na celu opis monograficzny pożytecznych kopalin krajowych, których własności mniej są znane. Pierwszą pracą tego kierunku było monograficzne zbadanie piaskowców b. Wschodniego okręgu górniczego, należących do tryasu, mianowicie do piaskowca pstrego i do tak zwanego piaskowca szydłowieckiego. Przez pracownię wydelegowany został p. Janiszewski w celu zebrania na miejscu prób piaskowców i uzyskania z kamieniołomów prób w wymiarach, potrzebnych do badania. Plan tej pracy był nakreślony jak następuje: Pracownia Geologiczna miała opracować piaskowce pod względem geologicznym, wieku, występowania, warunków zalegania, prof. J. J. Boguski podjął się przeprowadzenia badań chemicznych nad tymi piaskowcami w laborato-ryum chemii technologicznej Politechniki . Warszawskiej, wreszcie b. prezydent Warszawy p. Bibikow zezwolił miejskiemu laboratoryurn mechanicznemu wykonać próby mechaniczne dostarczonych okazów, czego podjął się p. Szczeniowski. Zarówno część geologiczna, jak chemiczna pracy powyższej są już ukończone, laboratoryum jednak mechaniczne miejskie zdołało wykonać tylko część badań mechanicznych. Zważywszy, że termin wykończenia całości tych badań może być jeszcze dość odległy, zarząd Pracowni Geologicznej postanowił ostatnio podać do wiadomości posiadane już wiadomości, odkładając ogłoszenie reszty do chwili ukończenia badań.

Drugą pracą o charakterze przemysłowym były badania dolomitów b. Wschodniego okręgu górniczego, które przedsięwziął i wykonał w labora-torym chemicznem Pracowni Geologicznej p. Karol Koziorowski. Wyniki szeregu analiz dolomitów zostały ogłoszone w Chemiku Polskim (r. 1906, N» 33).

W r. 1907 wreszcie przedsięwzięto obszerniejszą pracę, mianowicie zbadanie glin krajowych pod względem ogniotrwałości i przydatności do celów ceramicznych. Badania te został}⁷⁻ podjęte przez Pracownię Geologiczną wespół z Pracownią Chemiczną Muzeum przemysłu i rolnictwa, potrzebnych zaś funduszów dostarczył Komitet Muzeum.

Oprócz prac i badań o charakterze systematycznym, podejmowanych z własnej inicyatywy, Pracownia Geologiczna, pragnąc przynieść bezpośrednią korzyść praktyczną, wykonywała również dla osób zgłaszających się po poradę prace, posiadające bezpośrednie zastosowanie, udzielając licznych porad w sprawach geologicznych i przyjmując do wykonania oznaczenia i ekspertyzy. Prac tego rodzaju wykonano bardzo wiele, a śród nich na pierwsze wysuwają się miejsce porady w sprawach hydrologicznych, zwłaszcza tyczących się wierceń w północnej części Królestwa Polskiego. Do najważniejszych należy kwe-stya wodociągów w Łodzi; na wezwanie p. Lindleya Pracownia Geologiczna dokonała oznaczeń skał, zebranych przy badaniach przedwstępnych, i cała strona geologiczna projektu oniemal całkowicie opiera się na danych, dostarczonych przez Pracownię Geologiczną. Dalej Pracownia Geologiczna kilkakrotnie była wzywana do decydowania w sprawach hydrologicznych przez drogę żelazną Warszawslco-Wiedeńską, Radę Miejską dóbr. publ. w Warszawie oraz inne osoby i in-stytucye. Z innych badań, dokonanych na żądanie osób interesowanych, wymienić jeszcze należy badania fosforytów podolskich, wykonane dla Łowickiego Towarzystwa wyrobu nawozów sztucznych, bardzo liczne oznaczenia i oceny skał, mających być użytemi, jako materyały budowlane lub brukowe przez magistrat miasta Warszawy, wreszcie liczne drobniejsze informacye i oznaczenia.

Sprawozdanie powyższe, obejmujące całokształt czynności Pracowni Geologicznej za cały czas dotychczasowego jej istnienia, dowodzi, że w miarę możności rozwijała ona swą działalność we wszystkich dostępnych kierunkach i aczkolwiek daleko jeszcze do celu ostatecznego, t. j. do ułożenia mapy geologicznej Królestwa Polskiego, jednak wykonano w tym kierunku wiele prac przygotowawczych i zebrano obfity materyał.

Jedyną przeszkodą dla szybszego dążenia do upragnionego celu, jedynym hamulcem do szerszego rozwoju Pracowni Geologicznej jest brak funduszów, które nie pozwalają na pomnożenie składu osobistego Pracowni Geologicznej i na wciągnięcie do stałej pracy na polu geologii krajowej liczniejszego grona osób. Wszystkie prawie prace, przez Pracownię Geologiczną dokonane, zostały wykonane przez jegnego tylko pracownika, przez kierownika Pracowni Geologicznej p. Jaka Lewińskiego, przy chwilowej tylko pomocy kilku innych osób, interesujących się geologią a pracujących na ochotnika. Osób chętnych do pracy na polu geologii krajowej i dostatecznie do niej przygotowanych znalazłoby się więcej,

wszakże praca wolontaryuszów wyłamuje się z na celowej pracy stałych współpracowników. Wo-pod ogólnego kierunku, odbiega od ogólnego ce- bec tego jedynie dalsze poparcie ogółu może polu i nie może dostarczyć podstaw dla dalszego zwolić Pracowni Geologicznej na rozszerzenie za-rozwoju instytucyi, która opierać się może tylko kresu jej działalności.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w sierpniu r. 1907-go.

Rok 1906

Rok 1907

IST a z

wytworów

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

TYSIĘCY

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sólkuckeona Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf ..... Ruda żelazna .    .    .

Ruda manganowa.

Galman .... Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna .... Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

(pudów

to

60

2 579

co

128

r45

1546

2 244

122

l8 786 23 592

I09

245

737

367

258

17 892

479

16

85

10

573

1 449

6350

2275

25

730

496

716

16

54

3 533

3r4

10

'S I

VI to

<->o 8% t? ~ oj -o\ vo -R.    00 to

to OÛ OO to to r: ^ bo P to -U.

20 r

22 671

33¹

22

149

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna    ......

Żużle Thomasa mielone    .

Kamień litograficzny .    ...    .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

vc OO

⁶33

33<>

2 793

o<

01

to 00

3 '54

21

18356

3052

81 249 37439

¹4 47«

3 ²5^

79 599 29316

48

7°5

00 00

VO o

hO Ol Ob -U

⁶3

85

644

Razem

22 161

130738

17884

5817

115376

Koks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

3 733 17 129

4²345 82 023

4015

13621

3^755

₇6°59

przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

369

²453

502

„ pozostałe komory .

2036

17672

i 687

270-f 15 M9

79

28

224

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

2 412

1 202

20 204

2 217

18 077

z Anglii

9°7

10609

7455

980

768

■Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądowa

„    „    morza Czarnego

250

901

252

74

32

75

910

97

10

32

445

37

T9

15

²9

33

i oi3

i33

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

20

196

co CS LT>

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

„    „ zachodniej granicy lądowej

Razem

29

„ pozostałe komory .

Razem

co

k-¹ -L*. 00

TT CO

VO to to A O'-,

00 -U    OC kO

-fc.

o CO « rr M    <N

co

SJ

co

CO CS I (X)

O co cs NCX) (O

oc oi

4*.

to

Razem

Szyny żelazne i stalowe •    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez    komory    morza Bałtyckiego

»    „    zachodniej granicy lądowej

»    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Finlandyi .    .    .

przez pozostałe komory

to CT\

Ol

to

to    UJ

Ul

N d co cs TT O ‘O VO    CS CS KO

1-1 ÇS

vn

00

•o

‘O CS

- \0

Ul

O ‘o

CS CT'

—

Ol to to 00

co

Razem

Ol

1168

¹ 043

Miedź

(Hin

Nikiel

w wiórach, sztabach, prętach i blachach .

OO uf¹

59²

30

rr —

232

16

Cyna w płytach., prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

- Anglii .

VI

CS MD

Ol to

'O Ol o

OJ

VO

VI

ot

Rtęć ....

Ołów w płytach i złamkach

OO

! »

! 00

ci ~

CO

to

Ol

OO

w tej liczbie: z Francy i .

„ Niemiec .

„ Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

Ol -

VI oJ

OJ OO Ol

CO TJ- CO S CO co

V]

75

N co C4

ci

299

717

9¹

»O

Aj

oj

er» -u

UJ

Ol VI

⁶3

297

uî

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 \nm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    *    Rosyi środkowej

, pozostałe komory

(funtów

Ot    Ul

OO O" co

a* - ~

266

to

Oj

23

34

9°

8?

i io

co

00

ci

167

5«

72

«49

Razem

w tej liczbie: z Niemiec .

to

^ 4^ KO KO CTi O. -U. —«    —1

to « to _u 00 -U OJ -I—    — -U

-U -U OO OJ to

2 881

CO OO Ci

CO CS CS

co

3l6

898

967

202

17«

289

2527

„ Anglii . „ Francy i . „ Austryi . * Belgii .

OO T TT 00

O)

°° &

i 532

OO —«    1 ■

0OUJ sj

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

pozostałe komory

vo

— OJ

o o

- W A — OJ to 00

Razem

'col od

to to 01 O SD

SD OJ

>n vo es cs co —

5°r

221

«74

88

4Q2

1398

221

« 55<5

J. H.

Kronika bieląca.

5) Określono stacye, mające prawo wyboru z pośród wysyłających towary z danych stacyi swych przedstawicieli do Komitetu (z głosem doradczym), a mianowicie: na drogach Nadwiślańskich stacye: Lublin, Ostrowiec, Warszawa, Brześć Litewski, Grajewo, Mława, Radom, Kielce i Dąbrowa; na drodze Warszawsko-Wiedeńskiej: Sosnowiec, Zawiercie, Częstochowa, Nowo Radomsk,

10)    Postanowiono zwołać następny zjazd komitetu okręgowego Warszawskiego na wiosnę r. 1908 w zależności od znaczenia spraw, podlegających rozpatrzeniu.

11)    Postanowiono płacić przedstawicielom stacyi na sesye Komitetu dyety po 5 rub. dziennie.

Posiedzenie komitetu okręgowego Warszawskiego ¹). Dnia 7, 8 i 9 listopada r. b. w lokalu Stowarzyszenia techników w Warszawie odbyło się pierwsze posiedzenie komitetu okręgowego Warszawskiego dla regulowania przewozu ładunków drogami Żelaznemi. Obrady zagaił prezes Komitetu, oznajmiwszy, że punkty porządku dziennego następują po sobie nie według ważności spraw, lecz w chronologicznym porządku stawiania ich na porządek dzienny, poczem zaproponował zebranym przystąpić do rozpatrzenia sprawy najważniejszej, nie wniesionej na skutek opóźnienia do porządku dziennego obrad, to jest do rozpatrzenia projektu przepisów wywozu węgla kamiennego z kopalń zagłębia Dąbrowskiego²), opracowanych na szeregu posiedzeń zarządu Komitetu okręgowego w Warszawie.

1)    Na skutek żądania przedstawicieli rolnictwa przystąpiono do rozpraw nad każdym paragrafem rzeczonych przepisów, rezultatem czego było: dodanie w § 9 przepisów przy wyszczególnieniu instytucyi, korzystających z pierwszeństwa w otrzymywaniu węgla w razie niedostatecznej liczby wagonów, przeznaczonych do przewozu węgla, „i stowarzyszeń rolniczych“; oraz wykreślenie z § 31 punktu c).

2)    Rozpatrzono działalność dróg żelaznych, należących do okręgu Warszawskiego, wysokość oczekiwanych przewozów, roboty konieczne, mające na celu powiększenie sprawności przewozowej dróg żelaznych.

3)    Dokonano wyboru komisy i rewizyjnej.

4)    Wysłuchano referatu komisyi rewizyjnej o obrocie funduszów od początku działalności Komitetu do dnia 1 października r. 1907 (st. st.) oraz na wniosek tejże komisyi uchwalono starać się o przeznaczenie większego funduszu na utrzymanie niższych urzędników biura Komitetu oraz na wydatki ogólne biurowe (druki, materyały piśmienne, wydatki pocztowe i t. d.), ponieważ udzielony na ten cel kredyt przez ministerstwo może okazać się zbyt szczupłym dla należytego wywiązywania się Komitetu z różnorodnych i ważnych obowiązków, jakie wchodzą w zakres Komitetu.

Łowicz, Włocławek, Kalisz i Warszawa; na drogach Północno-Zachodnich:    Wilno, Białystok oraz

na drodze Eabryczno-Łódzkiej stacya Łódź. Wybory na tych stacyach powierzono do przeprowadzenia członkom Komitetu, sposób zaś dokonywania wyboru przekazano do opracowania zarządowi Komitetu.

6)    Postanowiono wystąpić z podaniem do odnośnych władz o przedłużenie trwania taryfy okólnej na przewóz węgla kolejami Nadwiślań-skiemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego przez Iwangród do stacyi węzła Warszawskiego bez określenia ściśle terminu trwania tej taryfy, z tern jednak zastrzeżeniem, że potrzebę stosowania tej taryfy będzie określał zarząd Komitetu na posiedzeniach, przeznaczonych na rozpatrzenie spraw węglowych.

7)    Uchwalono, że nadanie członkom Komitetu stałego prawa przeglądania ksiąg kolejności wysyłania ładunków nie jest pożądanem. Natomiast w razach rzeczywistej potrzeby na skutek zauważonych w tym kiorunku nadużyć członek Komitetu po uzyskaniu każdorazowego pozwolenia od zarządu Komitetu ma prawo dokonać kontroli nad księgami kolejności wysyłania ładunków; członek komitetu, upoważniony do kontroli, nie ma prawa wydawać żadnych poleceń służbie stacyjnej, lecz tylko zdać sprawę ze swej czynności przed Komitetem.

8)    Jako przedstawicieli do Komitetu Centralnego w Petersburgu wybrano: od Towarzystwa Kredytowego ziemskiego p. Jeziorańskiego i zastępcę p. B4DZYŃSKIEG0; od Centralnego Towarzystwa rolni czego Np. Dzierzbickiego i zastępcę p. Kozłowskiego; od Warszawskiego Komitetu Giełdowego p. Meyera i zastępcę p. Kamińskiego oraz od Rady Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego p. POPOWSKIEGO i zastępcę p. Srokowskiego.

9)    Uchwalono powiększyć skład zarządu Komitetu przez wybór przedstawicieli od ministerstwa skarbu, rolnictwa, handlu i przemysłu oraz komunikacyi, jak również przedstawicieli instytucyi społecznych, a mianowicie: Warszawskiego Komitetu Giełdowego, Towarzystwa rolniczego, Rady Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego i Biura doradczego wytwórców żelaza.

12) Rozstrzygnięto sprawę przewozu zboża w workach lub luzem w ten sposób, że nie nale-

ży krępować wysyłającego co do sposobu łado- kania; zaopatrywania drogą wodną południowych wania zboża, z tem jednak zastrzeżeniem, że zbo- części gubernii Kieleckiej i Radomskiej, oraz moż-że wysyłane w workach będzie korzystać z pe- ności konkurowania naszego węgla na rynkach wnych przywilejów.    zagranicznych przez połączenie tym sposobem

13)    Na wniosek Lubelskiego Towarzystwa Przemszy z szerokimi projektami budowy kana-rolniczego uchwalono poczynić starania u odno- łów w Austryi.

śnych władz, aby przyznać pierwszeństwo przed    15) Rozpatrzono projekt zmian w przepisach

innymi ładunkami dla wysyłanych transportów o ładowaniu i wyładowaniu. Projekt został przy-superfosfatów, żużli Thomasa oraz wszelkich in- jęty i wyrażono życzenie, aby termin wyładowywanych sztucznych nawozów w okresach czasu od nia towarów wagonowych przez odbiorców skro-14 marca do 29 września; jak również zalecić do cić z 12 do 9 godzin.

surowego przestrzegania, aby przy przewozie ziarn    16) Rozważano projekt opracowania nowych

nasiennych w ładunkach do 30 pudów stosowano przepisów przewozu ładunków zbożowych, to jest istniejące taryfy ulgowe i pierwszeństwo wysył- wyznaczania wagonów pod te ładunki nie ściśle ki przed innymi ładunkami.    według porządku zapisywania ich w księgach

14)    Rozpatrywano projekt regulacyi rzeki kolejności wysyłania ładunków, lecz równomier-

Przemszy na przestrzeni około 4 wiorst, przed- nego wysyłania zboża ze składów kolejowych bez stawiony przez przedstawiciela przemysłowców względu na czas przywiezienia go do składu ko-węglowych zagłębia Dąbrowskiego. Treść proje- lejowego. Przytem poruszano myśl ustanowienia ktu zasadza się na tem, aby w razie uregulowa- dla ładunków zbożowych specyalnych pociągów,, nia Przemszy, węgiel z zagłębia Dąbrowskiego ładowanych przez dostawców po uprzedniein pomógł być wysyłany drogą wodną do tych okolic rozumieniu się z drogą żelazną bez zwożenia zbo-kraju, których nie mogą należycie obsłużyć dro- ża do składów kolejowych. Uchwalono popierać gi żelazne, a mianowicie do południowej części wypracowanie i zatwierdzenie tych przepisów, gubernii Kieleckiej i Radomskiej, następnie po- przyczem wyrażono życzenie, aby przepisy te cząwszy od Zawichosta w dół rzeki Wisły do dotyczyły nie tylko przewozu zboża lecz i wszel-miejscowości, położonych ni obu jej wybrzeżach, kich większych ładunków, np. rudy, buraków,, a nawet i do Warszawy w razie dającego się kartofli    i t. d.

uczuwać braku wagonów pod ładunek węgla, co    17)    Rozpatrzono projekt    zmiany    przepisów

powoduje nadmierne podrożenie tego artykułu o zachowaniu kolejności w przewozie towarów niezbędnej potrzeby w najgłówniejszych punktach stosownie do art. 51 i 52 ustawy kolejowej. Pro-jego spożycia. Podczas rozpraw nad tą sprawą jekt ten przyjęto, przez co po zatwierdzeniu go stwierdzono, że uregulowanie rzeki Przemszy nie przez odnośne władze usunięte będzie wielce rozstrzyga jeszcze sprawy drogi wodnej dla węgla uciążliwe postępowania wysyłania towarów, ściśle z zagłębia Dąbrowskiego, ponieważ dla należyte- według porządku przywożenia ich do składów go obsłużenia nim Królestwa Polskiego niezbę- kolejowych.

dna jest regulacya rzeki Wisły na znacznej prze-    18)    Uchwalono uznać po    jednym    przedsta-

strzeni jej górnego biegu.    wicielu od innych Komitetów z prawem głosu

Przedstawiciel kolei Nadwiślańskich zazna- decydującego, oraz uznać za możliwe uczestnic-czył, że według jego zdania może być mowa o two w posiedzeniach Komitetu z głosem dorad-wysylaniu drogą wodną węgla tylko na przestrze- czym przedstawicieli instytucyi społecznych, znaj-ni od Iwangrodu do Płocka, wobec czego uważa dujących się w obrębie innych komitetów okrę-regulowanie Przemszy za zbyteczne, natomiast za gowych, lecz wówczas tylko, o ile interesy tych pożyteczne zbudowanie przystani przeładunkowej instytucyi będą wiązały się ściśle ze sprawami, z drogi żelaznej na statki w Iwangrodzie. poruszanemi na posiedzeniu komitetu okręgowe-Przedstawiciel drogi żelaznej Warszawsko-Wie- go Warszawskiego.

deńskiej zaznaczył, że należyte rozstrzygnięcie    19) Uchwalono uznać konieczność udziału

komunikacyi wodnej w związku z omawianym przedstawiciela Komitetu w rozpatrywaniu i oce-projektem będzie kosztowało przeszło 80 milio- nie nowych robót, przedsiębranych przez drogi nów rubli (regulacya Przemszy i Wisty), przy- żelazne danego okręgu, dotyczących zdolności czem nie cały kraj będzie mógł być obsługiwany, przewozowej danej drogi żelaznej, wobec czego uważa za wskazane raczej zaniechać    20)    Rozpatrywano wnioski wolne,    zgłoszo-

budowania dróg wodnych, a pieniądze te przezna- ne do prezydyum podczas trwania obrad, z nastę-czyć na budowę linii kolejowych.    pującemi uchwałami:

Mimo to zebrani uchwalili jak najusilniej po-    a) uznać wniosek przedstawiciela dróg żelaz-

pierać projekt regulacyi Przemszy głównie w ce- nych Nadwiślańskich wyłączenia z okręgu War-lu przyjścia z pomocą drogom żelaznym w okre- szawskiego odnogi Brześć-Grajewo a włączenia do sach jesiennych kampanii, kiedy drogi żelazne okręgu Kijowskiego za szkodliwy. Natomiast uzna-przeciążone są pracą, a komunikacya wodna ze no za pożyteczne przyłączenie do komitetu War-względów klimatycznych jest jeszcze do wyzys- szawskiego odnogi Brześć-Kowel, ponieważ wów-

dobę rudy i

na

TL

-X» 4, str. 145.

kopalń zagłębia Dąbrowskiego przedstawiciele Magistratu miasta Warszawy p.p. Dziewulski i Zienkowski z prośbą o sprzedanie Magistratowi po 20 wagonów węgla dziennie dla odprzedaży cząstkowej biednej ludności miasta Warszawy. Kopalnie zgodziły się na tę propozycyę, o ile bieg-prawidłowy kopalń niczem nie będzie zakłócony i o ile Magistrat wystara się dla naładowania zakupionym węglem o oddzielne wagony ponad przyrzeczoną pierwotnie przez drogę żelazną War-szawsko-Wiedeńską normę. W danej sprawie chodzi bowiem głównie o zwiększenie ilości węgla na rynku i jeżeliby kopalnie zmuszone były dostarczać Magistratowi węgiel kosztem innych odbiorców, nie usunęłoby to odczuwanych na rynku węglowym trudności.

Bliższe warunki dostawy węgla są następujące:

1) Dostarczany węgiel może służyć wyłącznie tylko dla cząstkowej odprzedaży ubogiej ludności miasta Warszawy i nie może być sprzedawany zakładom przemysłowym, drogom żelaznym i t. p.

5 wag.

Hrabia Renard i Fracusko-

CO Cd Ol Ol

czas wymiana wagonow między drogami żelazne-mi Nadwiślańskiemu i Południowo-Zachodniemi będzie uskuteczniana tylko w jednym punkcie, mianowicie w Kowlu.

b)    Uznano zgodnie z wnioskiem przedstawiciela Charkowskiego komitetu okręgowego konieczność bezwłocznego wypracowania projektów zwiększenia zdolności przewozowej dróg Nadwiślańskich, ponieważ w kierunku: Kowel-Iwangród-Sosnowiec z jeduych tylko dróg żelaznych okręgu komitetu Charkowskiego zachodzi potrzeba przewożenia około 400 wagonów innych towarów za granicę.

c)    Uznano interpelacyę przedstawiciela Towarzystwa rolniczego Kieleckiego, dotyczącą bezu-żyteczności obiegu próżnych wagonów dróg żelaznych Nadwiślańskich na dystansie Koluszki-Skarzysko, za dostatecznie wyjaśnioną przez odnośne oświadczenie przedstawiciela dróg żelaznych Nadwiślańskich.

Węgiel dla Warszawy. W swoim czasie przytoczoną była w Przeglądzie Górniczo-Hutniczym ocena działalności władz administracyjnych i miejskich oraz różnych komitetów obywatelskich w sprawie zaopatrywania Warszawy w węgiel.³) Przytoczone instytucye zwracały się o węgiel do kopalń zawsze bardzo późno, zwykle z nastaniem silniejszych mrozów, gdy kopalnie miały już sprzedaną całą tę ilość węgla, jaką ze względu na liczbę wagonów kolejowjmh mogły wysłać; pomienione instytucye zawierały umowy na dostawę węgla do końca marca, lecz zwykle wkrótce odmawiały dalszego odbioru węgla. Najniefortun-niejszem było kupno węgla, zawarte w końcu r. 190o-go⁴). Komitet obywatelski zakupił wówczas 600 000 pudów węgla zagranicznego, który zwolniony został od opłaty cła, i po 20 wagonów dziennie węgla dąbrowskiego do końca marca r. 1906-go. Dalszego odbierania węgla dąbrowskiego Komitet wkrótce zrzekł się; gorzej było z węglem zagranicznym, ponieważ za granicą panuje taki zwyczaj handlowy, że jeżeli kto kupi towar, to musi go odebrać i zapłacić za niego pieniądze. Tymczasem Komitet zdołał sprzedać zaledwie 72161 pudów węgla zagranicznego a z pozostałym nie wiedział, co robić. Droga żelazna Warszawsko-Wiedeńska wyratowała komitet z kłopotu i pomimo, iż cena węgla zagranicznego (nawet bez cła) była wyższą od ceny, po jakiej rzeczona kolej otrzymuje węgiel z kopalń zagłębia Dąbrowskiego, odkupiła od Komitetu pozostały węgiel zagraniczny. Wdały się jednak w tę sprawę władze celne i zażądały opłaty cła od węgla, odstąpionego kolei Warszawsko-Wiedeńskiej; cło w sumie około 8 000 rubli musiało być zapłacone.

Dnia 2 grudnia r. b. znowu zgłosili się do

2)    Węgiel będzie wysyłany przez kopalnie o tyle, o ile Magistrat miasta Warszawy wyjedna dla siebie u drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeń-skiej wagony dodatkowe ponad przyrzeczoną przez pomienioną drogę żelazną do naładowania węglem liczbę wagonów, mianowicie:

w grudniu r. 1907 ponad 980 wag. na dzień roboczy „ styczniu r. 1908    „    1020    „    „    „    „

„ lutym r. 1908    „    990    „    „    „    „

Przypadające z powyższych liczb dla poszczególnych kopalń normy wagonów będą obliczane podług przyjętych w Radzie Zjazdu zasad dotychczasowych³) a za obowiązującą dla każdej kopalni wysyłkę węgla dla Magistratu w przytoczonych poniżej najwyższych granicach (p. 3) będzie w danym tygodniu ta liczba wagonów, jaką kopalnia w ubiegłym tygodniu otrzymała powyżej przypadającej jej z podziału zasadniczego normy. Wagony, stanowiące własność kopalń, wynajęte przez kopalnie, oraz zagraniczne, wychodzące z węglem za granicę, nie włączają się do liczby wagonów, podstawionych przez drogę żelazną na kopalnie.

3)    Przytoczona powyżej dostawa węgla, mianowicie 20 wagonów (po 110 centnarów metrycznych) na dzień roboczy, obowiązuje przy zachowaniu warunków, wymienionych w p. 2, następujące kopalnie:

Towarzystwo Sosnowieckie

Rosyjskie......

Grodzieckie i kopalnia Grodziec .    ......

Warszawskie.....

Francusko-Włoskie .    .    .

Saturn ........

* J Przegląd Górniczo-Hutniczy, r, 1907, W³ 1, str, 17.

r. 1908 wysyłce drogami żelaznemi węgla kamiennego, soli, rudy żelaznej, topników (wapienia, dolomitu i t. p.) oraz wytworów hutniczych. 3) Stan obecny przemysłu węglowego, żelaznego, rudzia-nego i solnego na Południu Rosyi. 4) Stosunek przedsiębiorstw górniczych i hutniczych Południa Rosyi do miejscowych instytucyi samorządu ziemskiego i miejskiego w okręgu górniczo-hutniczym.

5) Rozpatrzenie sprawy o ciałach kopalnych w na każdy wagon związku z kwestyą rolną i •’ ozwojem przemysłu oddzielnie' i wysyłarre pod adresem Magistratu górniczego. Rozwój działalności towarzystwa nie-miasta Warszawy. *sienią pomocy robotnikom górniczym 6) Rozpa-

Towarzystwo Czeladzkie *. Flora

'>) 'ty

Razem 20 wag.

4)    Cena dgatarcżajiegó Magistratowi węgla (grubego lub kostkowego I-go) będzie wynosiła po siedmdziesiąt pięć- kopiejek za 1 centnar metryczny loco wagon naładowany na kopalni.

5)    Kupony- frachtowe na wysyłany węgiel będą wysta.wiane ha' okaziciela

6)    Wypłata należności, przypadającej ko- trzenie spraw, dotyczących prawodawstwa robot-paln.iom za dóstanczony węgiel podług wagi, wy- niczego i o ubezpieczeniu wzajemnem przedsię-kazanej w, kolej owych listach przewozowycn sta- biorstw hutniczych Południa Rosyi od wypadków cyi wysyłającej, będzie dokonywaną w sposób, nieszczęśliwych z robotnikami i pracującymi. 7) wskazany przez- zarządy poszczególnych kopalń, Ubezpieczenie wzajemne od ognia przedsiębiorstw co miesiąc, najpóźniej ósmego dnia, licząc od da- górniczych i hutniczych Południa Rosyi. 8) O wyły wystawienia przez kopalnię rachunku. Dla za- danych d. 30 września r. 1904 przepisach zapobie-bezpieczènia terminowej wypłaty należności Ma- • gania wypadkom nieszczęśliwym w zakładach hut-gistrat; miąsta Warszawy winien złożyć w biurze niczych. 9) Techniczne wykształcenie górnicze Rady Zjazdu .pjrzemysłowcó w górniczych Króle- i hutnicze. 10) Podatki, opłacane przez przedsię-stwą Polskiego poręczenie Banku Handlowego w biorstwa górnicze Południa Rosyi, w związku z Warszawie na.sumę siedmdziesiąt pięć tysięcy rubli, projektowanemi reformami podatku pizemysłowe-

7)    Magistrat .miasta Warszawy ma prawo go. 11) Taryfy na przewóz kolejami węgla i wy-• zmniejszać wymienioną w p. 3 ilość mającego tworów hutniczych. 12) Stosunek przemysłu gór-

być dostarczanym węgla; zmniejszenie wysyłki niczego południa Rosyi do dróg żelaznych i bu-węgla powinno nastąpić po upływie trzech dni, dowa nowych kolei i odnóg. 13) Porty i przy-łicząc od dnia otrzymania przez Radę Zjazdu stanie i wogóle stosunek południowego przemysłu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego górniczego do komunikacyi wodnych. 14) Bud-odnośnego zawiadomienia Magistratu. W razie żet wydatków zjazdu na rok 1908.    15) Wybory

potrzeby Magistrat ma prawo zażądać następnie osób na urzędy zjazdu XXXII-go: prezesa Rady powiększenia wysyłki węgla do wymienionej w Zjazdu, pełnomocnika i dwóch zastępców do Ra-p. 3 wysokości, lecz nie ma on prawa wymagać dy do spraw górniczych, pełnomocników Zjazdu, pokrycia tej dostawy węgla, której raz już odmo- delegatów, członków Komisyi rewizyjnej, ezłon-wił; wymienione powiększenie wysyłki węgla po- ków Towarzystwa niesienia pomocy robotnikom winno rozpocząć się po upływie trzech dni, li- górniczym i innych urzędników zjazdu. 16) Okre-cząc od daty otrzymania przez Radę Zjazdu od- ślenie najwyższej sumy, jaką Zjazd może przyjąć nośnego zawiadomienia Magistratu.    na siebie na pokrycie wydatków skarbu na utrzy-

S.

8)    Warunki powyższe wchodzą w życie po manie biura Rady do spraw górniczych.

Hydrauliczne urabianie węgla. Z powodu ciężkich wypadków w kopalniach węgla przy odrywaniu środkami wybuchowymi kloców węglowych, wypadków, spowodowanych obecnością gazów wybuchowych i pyłu w kopalni, wprowadzają pewne kopalnie inny sposób odrywania pod-Zjazd XXXII przemysłowców górniczych ciętych brył, który usuwa potrzebę stosowania Południa Rosyi. Dnia 8 grudnia r. b. rozpoczę- środków wybuchowych, a mianowicie siłę hydra-ły się w Charkowie obrady Zjazdu XXXII-go uliczną. Służy do tego cylinder poziomy o śred-przemysłowców górniczych Południa Rosyi. Pro- nicy 75 mm, w którym porusza się osiem pionowo gram zjazdu obejmuje punkty następujące: 1) Spra- ustawionych tłoków hydraulicznych, uruchomia-wozdania Rady Zjazdu, członków Rady do spraw nych pompą ręczną. W linii, na której ma być górniczych, pełnomocników Zjazdu, Towarzystwa kloc oderwany, wierci się w odległości 2 m od niesienia pomocy robotnikom górniczym, Komisyi siebie otwory około 2 m głębokie o średnicy 80 rewizyjnej Zjazdu i innych urzędników zjazdu, mm, wstawia w nie opisany przyrząd i wprawia 2) Opracowanie danych statystycznych o przewi- w ruch pompę, doprowadzając do ciśnienia 200 dywanej w r. 1908 wytwórczości kopalń węgla at. Tłoki, cisnąc na kloc, z łatwością i bez nie-kamiennego, soli i rudy żelaznej oraz zakładów bezpieczeństwa odrywają go. Ciężar przyrządu wy-metalurgicznych jak również o przewidywanej w nOsi 25 kg, a robota trwa 5 minut, gdy wysadza-

S.

• upływie trzech dni od daty otrzymania przez Radę Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego piśmiennej na nie zgody Magistratu miasta Warszawy wraz z wymienionem w p. 6 poręczeniem Banku Handlowego i obowiązują do dnia 28 lutego r. 1908 włącznie.

Eormacye geologiczne, z któremi najściślejszy związek w Karpatach objawiają bitumy mineralne, znane są od dawna pod ogólnikową nazwą „piaskowca karpackiego“ i składają się prawie wyłącznie z naprzemianległych i najrozmai-ciei z sobą kombinowanych warstw piaskowców, konglomeratów, łupków, iłów i margli. Reprezentują one kilka różnych piątr systemu kredowego i trzeciorzędowego.

Z systemu kredowego wyróżnia się w kopalnictwie naftowem:

Warstwy ropianeckie, tworzące w zachodniej Galicyi w okolicach Grybowa i Gorlic ważny poziom naftowy (Węglówka, Sękowa, Ropica ruska, Mraźnica, Pasieczna i w. i.).

Warstwy płytowe w Karpatach wschodnich i piaskowiec jamneński.

Z systemu trzeciorzędowego wyróżnia się:

Warstwy eoceńskie, stanowiące najważniejszą i najobfitszą formacyę naftonośną w Karpatach (Bobrka, Wietrzno, Równe, Scliodnica, Urycz, i w. i.).

Największy więc przemysł w Galicyi, jakim jest przemysł naftowy, daje 40 mil. koron dochodu rządowi (w formie podatku i opłat za przewóz), 34 mil. kor. dochodu przemysłowi rafineryjnemu (w czem rafinerye krąjowe mają zaledwie 7g część), natomiast kopalnictwo naftowe daje minus.

nie środkami wybuchowymi, połączone z koniecz-nem czekaniem po strzale, wymaga 20 minut.

Czasopismo Techniczne.

Brak węgla na Śląsku Górnym. Kopalnie skarbowe zarówno jaki wiele prywatnych zaprzestały sprzedawać węgiel na wozy, przez co przemysłowcy drobni i przekupnie znajdują się w położeniu opłakanem. Kopalnie skarbowe wydają jedynie węgiel drobny (orzeszkowy, kostkowy i t. p.), składy zaś są puste, a tę klęskę przypisują brakowi górników; wobec tego kopalnie niektóre za zgodą z pracownikami prowadzą robotę poza dniówką normalną i przedłużają w ten sposób dniówkę o 25 % a nawet o 50 % .

Przegląd Techniczny.

Olej skalny w Galicyi. Bardzo ważną dla polskiego przemysłu górniczego jest najmłodsza, gdyż właściwie zaledwie 50 lat istnienia licząca jego gałąź, t. j. przemysł naftowy. Wytwór surowy czyli olej skalny, zwany także ropą, występuje na ziemiach polskich jedynie w Galicyi wzdłuż Karpat, od rzeki Raby aż do granicy Bukowiny.

Warstwy oligoceńskie z piaskowcem Ciężko-wickim, tworzącym często ważny i wydatny poziom naftowy (np. Kobylanka, Kryg, Rajskie i w. i.).

Formacyę mioceńską, zawierającą największe, prawie jedyne pokłady i żyły ozokerytu (wosku ziemnego), a w jej piaskowcach także często obfite złoża ropy naftowej (np. Borysław, Tustano-wice, Dźwiniacz, Starunia).

Od początku istnienia przemysłu naftowego w Galicyi wytwórczość ropy stale i szybko wzrasta i w r. 1904 dosięgła najwyższej liczby 8 239 431 c. m.; w r. 1905 spadła do 7 943 912 c. m. Przemysł ten daje zajęcie i utrzymanie 6 650 robotnikom.

Podczas gdy wytwórczość ropy w Galicyi

wystarczała aż do roku 1901’ o a zafepókojenie .wewnętrznego spożycia nhfty w Austro-Węgtzfećh,, to już w r. 1902 była ona niejproporcyona|nie wielką. Wskutek tego powstała nadwyżka wytwór, czości w wysokości mizko 2 milionów cent/metr-w r. 1902, 3 mil. w r. 1904 i mil. w latach 1904 i 1905. Z tego powodu, należało* szukać nowego pola zbytu na wytwory naftowe, łub zastosować ropę u siebie do innych celów. . Rozszerzenie zbytu na naftę za granicą mogło odbywać się tylko stopniowo i z wielkiemi trudnościami, z powodu amerykańskiego trustu naftowego „Standard Oil Company“, a zastosowanie ropy do ińnyęh celów np. do opalania parowozów kolejowych napotykało na znaczne przeszkody,, gdyż koleje ńie chciały wprowadzać na swój koszt-nowych,,-'koniecznych urządzeń. Rezultatem ( tego⁻' był olbrzymi spadek cen ropy. W •przeciągu, bardzo • krótkiego czasu cena ropy spadła z 6—-7 kor. na-PĄ korony a nawet 1 kor. 20 hal. Pozostał"jeszcze ,jeden środek, t. j. budowa olbrzymich rćzerwóarówUfa oza,- . sowego magazynowania ropy. ‘ Budowa tych. re-zerwoarów kosztem kraju nie doszła niestety do skutku, a wybudowali je właściciele rafinery i naftowych, utworzywszy w tym. celu' -akcyjne, to wa,- \ rzystwo „Petrolea“. Rafinerzy, mając .teraz :w '• swoich rezerwoarach potrzebny im wytwór śtmo- -wy, stali się od razu panami sytńacyi i zaczęli prowadzić gospodarkę, jedynie dla nich intratną.

Gospodarka ta na podstawie danych z roku 1905-go przedstawia się w sposób następujący: Z dostarczonych w tym roku 8 mil. cent. metr; ropy, rafinerye przerobiły 7 mil. na wytwory handlu (naftę sprzedaną wewnątrz kraju i za granicą, benzynę, parafinę, olej smarowy i gazowy, koks i asfalt) wartości około 120000000 kor., z których, po strąceniu podatku spożywczego od nafty, kosztów przewozu i przeróbki w łącznej sumie około 66 mil. kor., pozostało 54 mil. kor., jako wartość wytworów naftowych przerobionych. Z tych 54 mil. kor. przypada jako czysty zysk na przemysł rafineryjny 34 mil. kor., a 20 mil. kor. jako zysk brutto przemysłu naftowego kopalnianego. Dodając do tego jeszcze jeden milion cent. metr. ropy niesprzedaj-nej wartości 3mil. kor., otrzymamy 23 mil. kor. jako wartość rynkową całorocznej wytwórczości ropy w r. 1905. Odliczywszy od tej sumy wydatki przemysłu naftowego, kopalnianego, pochodzące z płacy za grunta, magazynowanie surowca, podatków i kosztów wiercenia w kwocie razem 31 mil. kor., okazuje się w kopalnictwie naftowem niedobór 7—8 mil. kor., powtarzający się stale już od kilku lat.

cc

co

Jeżeli się dalej rozważy, że przemysł ten daje wraz z przemysłem rafineryjnym Galicy i zatrudnienie w kraju 8000 robotnikom i 1000 urzędnikom, pobierającym razem około 10 mil. k. płacy, a właściciele gruntów, pośrednicy, rafinerye krajowe, towarzystwa przewozowe i agencye handlowe zarabiają drugie 10 mil. k., czyli razem 20 mil. k., to po strąceniu 8 mil. k. deficytu ko-

niezbędnego dla dzisiejszego hutnictwa żelaza. Badanie komisyi, przeprowadzone z wielkim nakładem pracy i p.ieniędzy, dały wyniki, pozwalające krajom, pozbawionym węgla iiczyó na rozwój hutnictwa u siebie. Po przedwstępnych podróżach informacyjnych przedsięwzięto na miejscu szereg prób z metodą Heroulta, którego.piec ma dno, wyłożone masą węglową, stanowiącą je-palnictwa naftowego pozostaje w kraju 12 mil. k., j dną elektrodę, druga zaś w postaci grubego słu-czyli 10 % wartości handlowej całego przemysłu pa węglowego zawieszona jest we wnętrzu pieca naftowego. Bilans więc bardzo smutny, któremu J ponad nabojem rudy, zmieszanej z węglem drzew-trzeba już w najbliższej przyszłości zaradzić.    nym i innymi potrzebnymi dodatkami. Próby,

Zaradzić złemu stanowi rzeczy można przez prowadzone całymi miesiącami, wykazały, że stopniowe obniżanie zbyt wysokiego podatku spo- drogą elektryczną można z rudy, zawierającej żywc-zego celem podniesienia wewnętrznego spo- znaczne przymieszki siarki, otrzymać doskonały życia nafty, przez uwolnienie'kopalnictwa nafto- surowiec; zużycie prądu wynosi 1 700 — 2000 wego od dotychczasowej zależności od pozakrajo- KW/godsin na 1 tonę wytopionego surowca, a wych rafinery i i przez podniesienie spożycia ro- więc znacznie mniej, niż wykazywały dawniej-py, używając jej do celów opalania w n aj szerszeni sze doświadczenia; zużycie elektrody węglowej tego słowa znaczeniu.    Czasopismo Techniczne. wynosi mało co więcej nad 10 kg, wreszcie ilość

węgla drzewnego około 500 kg na 1 tonę surowca. Wyniki prób zachęciły prywatnych przedsiębiorców kanadyjskich i już są w budowie piece Heroulta do wytapiania surowca na wielką

Czasopismo Techniczne.

Zapasy rudy żelaznej na kuli ziemskiej.

Anglia ma posiadać 1000 milionów ton rudy, Stany Zjednoczone 1 100, Niemcy 2200, Szwecya 1200, Erancya i Rosya 1500, co wraz z pomniejszymi zapasami innych państw daje ogólną sumę

10 000 milionów ton. Zużycie rudy w Anglii, ...    .    .

Niemczech i Stanach Zjednoczonych wynosi rocz- wieme zela,za prerPistye zawartości chocby naj-

mniejszej bezwodnika węglowego w powietrzu. Wykonywał on liczne próby dla przekonania się o tern, przeprowadzając nad kawałkiem wypolerowanego żelaza, zwilżonego kroplą wody, powietrze, zupełnie oczyszczone z bezwodnika węglowego. Po sześciu tygodniach trwania próby nie można było na powierzchni żelaza zauważyć żadnej zmiany; była ona błyszcząca jak pierwej. Jeżeli jednak zawartość bezwodnika węglowego pozostała w powietrzu, to po 6 godzinach powstawała na powierzchni plama, a po 72-godzinnem pompowaniu bezwodnika węglowego przedmiot żelazny był całkowicie rdzą pokryty. Doświadczenia innych badaczy wykazały, że bezwodnik węglowy sam nie działa niszcząco na żelazo, ale zawsze przy współudziale tlenu i wilgoci, przy-czem dotychczas nie stwierdzono dokładnie, jaką rolę odgrywa woda w procesie rdzewienia.

Czasopismo Techniczne.

skalę.

Rdzewienie żelaza. Moody z Londynu rdze

nie 120 milionów ton i wciąż wzrasta; w prze- j ciągu pięćdziesięciu lat, t. j. od r. 1854 do r. 1005, liczba ytapianego rocznie surowca podniosła się z 6 do 6 milionów ton. Według tego stosunku obliczają, że zapasy rudy na ziemi wystarczą za-

Czasopisriio Techniczne.

Wydzielanie się grafitu w surowcu. Próby z surowcem, zawierającym większą ilość krzemu, wykazały, że surowiec ten tężeje (przy 1 133°C) jako surowiec biały lnie zawierający grafitu), a wydzielanie się grafitu następuje po ochłodzeniu go o 30—50° poniżej punktu tężenia; przy dalszem studzeniu wydzielanie się grafitu jest już małe i kończy się przy 1 000°0. Surowiec, ubogi w krzem, zaczyna tężeć przy 1 205°C, a kończy przy 1105°, również jako biały, poczerń o 20—30° poniżej tej temperatury wydziela się grafit, co trwa już w małej ilości do 900°C. Szybkość studzenia oddziaływa na ilość wydzielonego grafitu i wielkość jego kryształków.

ledwie na 100—200 lat.

Hinrichsen podaje sprawozdanie o pracy Cushmana, który na podstawie swoich i cudzych doświadczeń zaprzecza temu, jakoby rdzewienie Wyrób surowca drogą elektryczną. Prof. powodowała obecność bezwodnika węglowego, ale Neumann-ogłasza w Stahl und Eisen wyniki badań ko-■ przypisuje je elektrolitycznemu działaniu prądu misyi, powołanej przez rząd Kanady dla zbadania elektrycznego, jaki powstaje przy działaniu wody metod otrzymywania surowca zapomocą prądu na żelazo i powoduje utlenianie go przez tlen, elektrycznego. Sprawa to niezmiernie ważna dla zawarty w powietrzu. Im żelazo jest czystsze, Kanady, która posiada bardzo bogate pokłady że- tern dłużej opiera się rdzewieniu; im więcej laziaka magnetycznego, potężne siły wodne, wiel- wiera obcych przymieszek, tern szybciej ulega kie obszary leśne, a nie ma węgla kamiennego, przemianie.

Czasopismo Techniczne.

za-

Czasopismo Techniczne.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni Sr. Swięckiego w Dąbrowie.

¹

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, .V« 21, str. 554.

²

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, As 19, str. 4S2

³

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1903, X« 4, str. 91—95.

⁴

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r, 1905. X 23. str. 549, r. 1906,