PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Tom IV.

Ns 23 (89).

Dąbrowa, dnia 1 grudnia r. 1907.

Pr^ewieJr^anie robói podziemnych w kopalni Salurn.

( Ciąg dalszy, p. .V* 21, str, 539).

Czopy przyrządzają się z żelaza okrągłego 12 mm, zgiętego pod kątem prostym (rys. 132); dłuższy koniec ze śrubą przepuszcza się przez jeden ze stempli.

Z opisanej budowy drzwi i futryny widać, że drzwi zawieszają się na tamie od strony zewnętrznej czyli drzwi otwierają się na zewnątrz. Wyżej wspomnieliśmy, że tamy przejazdowe budują się zwrócone zewnętrzną swą stroną do postępującej części prądu, a więc tak, żeby pęd powietrza miał dążność utrzymać drzwi w pozycyi zamkniętej. Jest to nader ważny warunek dla tych czasowych lekkich tam, nie posiadających przyrządu do samoczynnego zamykania, które skłonne są otwierać się przy najmniejszem parciu powietrza od strony wewnętrznej.

zwykle na chodnikach przewozowych, a więc w takich miejscach, w których zwykle tamy służą dłużej; tamy zaś mniej więcej stałe, jak już zaznaczyliśmy, budują się podług nowych typów. Wszakże dla uzupełnienia obrazu, jak również dla tego, że jednak takie tamy mogą być w wypadkach szczególnych i dziś budowane, załączamy opis tam podwójnych zwyczajnych, jak budowały się one dawniej (rys. 134—139).

Więcej prosty typ tamy wskazany jest na rys. 137 — 139. Przepierzenie nabijało się na 3-stemplowy budynek z kapą, co zgodnie z dziś przyjętemi zasadami uważamy za błędne. Odległość pomiędzy stemplami równa się szerokości drzwi 1 125—1250 mm. Futryna tworzy się przez nabijanie odpowiednich desek na stemple, przy-Otwieranie się drzwi, zgodne z kierunkiem czem uwzględnia się kierunek otwierania drzwi, ruchu wozów ładownych lub próżnych," dawniej, Drzwi na tamach podwójnych starego typu zawsze gdy tamy budowane były wyłącznie typów opi- odmykały się w strony przeciwne, t j. w stronę sanych, nie grało żadnej roli, gdyż tamy zawsze ruchu pociągów; ponieważ przy torze podwójnym były obsługiwane przez tamiarzy. Dziś przy za- jeden tor służy dla ładownych a drugi dla próż-prowadzeniu w całej kopalni tam fugowanych sa- nych wozów, zatem ruch wozów na obu torach moczynnych tamiarze przy tamach wcale nie by- odbywa się stale w kierunkach przeciwnych, wają zatrudniani, i każdą tamę, nie posiadającą Wpływa to na budowę futryny przy stemplu środ-przyrządu samoczynnego (a więc wszystkie zwy- kowym. Przedewszystkiem nabijają się dwie de-czajne) ciskacze muszą sami sobie otwierać. Wobec ski boczne a — a szerokości, równej grubości tego dziś przy budowie tam przejazdowych zwy- stempla; następnie nabijają się deski przednie b—b czaj nych należy przyjmować pod uwagę również szerokości, równej grubości stempla plus grubość i kierunek ruchu wozów, i o ile pęd powietrza deski a—a. Deski b—b nabijają się w ten sposób, jest tak słaby, że samoistnie tamy nie jest w sta- że z każdej strony nakrywają po jednej dénié otworzyć (co może mieć miejsce przy znacz- sce a—a, oczywiście z obu stron inną. W ten nem tarciu w futrynie), w razie zgodnego kierun- sposób z każdej strony pomiędzy deskami a—a i ku wozów ładownych i powietrza, należy budować b—b tworzą sią rowki, w które wchodzą drzwi, tamę przejazdową, zwróconą do powietrza swą zawieszane zawsze na stemplach ściennych. Fu-stroną wewnętrzną, tak żeby drzwi odmykały się tryna górna i przy stemplach bocznych robi się w kierunku ruchu wozów    ładownych same od    tak, jak przy tamach    pojedynczych,

uderzenia wozem; trudniej    bowiem jest odejść    Na rys 134—136    wskazany jest lepszy    typ

ciskaczowi dla otworzenia tamy od wozu ładów- tamy podwójnej zwyczajnej. Odrzwia zrobione nego, niż od próżnego, ponieważ często wóz ła- są z drzewa kantowego 140X180 mm. 3 stemple, downy, tocząc się po szynach, ułożonych z lek- zwrócone stroną szeroką poprzek chodnika, w kiem nachyleniem w kierunku ruchu, nie może spodku postawione są w gniazdach, w górze zaś zatrzymać się.    złączone są z poprzeczniakiem kantowym p—p

Tamy podwójne. Przejazdowe tamy podwój- zapomocą czopów na ich końcach oraz gniazd, ne typu zwyczajnego dziś    prawie nie są wcale    wyżłobionych w poprzeczniaku; oprócz tego    pobudowane, ponieważ tamy podwójne budują się    przeczniak z każdym    ze stempli połączony    jest

19*ł.

A^ I *    * l « tli i I » » I I    l I

ki

-Ł-----

h--

i----

'I......I

X io& -

I-

!.. .

v>

7.

i.

!°

CCS    —s.

- - x-ffoi

■W.

OU

30.

çf

sv

«m.

aÆZgi

Xe

lu

W///ik    tj

13£

IA

v.

-iyf

iii

■^T

---Ó00

A---

lis

Ino

ni

.i

i⁵

il

Iz

«■BE

NXW \

zapomocą klamer że-///%///// laznych c. Odległość • "¹    » pomiędzy stemplami

równa się szerokości drzwi 1120—1250 mm; wysokość poprzecz-niaka nad główką szyn równa się wysokości drzwi 1625 mm. Na stemplach nabite są deski b—b takiej samej szerokości jak ■Os stemple. Na stemplu środkowym deski b—b przybite są ze wszystkich stron, a na bocznych z dwóch stron: od środka i po jednej na stronie przedniej, przyczem na każdym stemplu deski przednie znajdują się ze stron przeciwległych. Deski b—b wraz z dwiema deskami a- u, przybitemi z do-— łu do poprzeczniaka, pomiędzy każdą parą stempli tworzą futrynę dla drzwi, zawieszonych, jak w poprzednim przykładzie na stemplach ściennych ze stron prze-ciwnych. Dla utworzenia przepierzenia w odległości 1 stopy od stropu zabija się

l/

W)

7/

VA

///

X/

- =- >

i : do.

;ż

U?

C\

i3$.

XXZZXX rozpora K. Na nią i 'Z|§!^' poprzeczniak P odrzwi nabijają się deski pionowe; również części boczne przepierzenia tworzą się z desek zbitych pionowo. Co do urządzenia progu w tamach podwójnych uwagi, wyłożone przy tamach pojedynczych, zachowują oczywiście swą moc.

Tamy płócienne (rys. 110—144). Przy tamach przejazdowych z drzwiami pojedyn-czemi zaznaczyliśmy, że tamy czasowe otwierać powinni sobie sami ciskacze. Skutkiem tego, o ile — û, nie pilnować ciskaczy, najczęściej ta-my zostają otwarte, **    zwłaszcza wtedy, gdy

tama otwiera się w kierunku, przeciwnym do ruchu wozów

fi;

f-i

OL.

r.J

V/

Ili.

/yy*.~~r * -xy ,r

h;

hi

we.....

AT

te-

IT?

|ił»^

vk-

fTt

W3. -i : 100.

—w--

3, itr

/M

składa się z 4 wiszących kawałków płótna po dwa nad każdym torem (rys. 141).

W bardzo szerokich chodnikach można obić zwyczajne tamy deskowe z otworem zawieszonym płótnem (rys. 142) (takie tamy robią się w kopalni Czeladź). Pod względem czasu wykonania taka tama nie wiele różni się od tam zwyczajnych, lecz przedstawia tę wyższość, że jest do pewnego stopnia samoczynną. W porównaniu z tamą rysunku 140 ma tę wyższość, że przedstawia pół-tamę deskową, uszczelnioną na stykach ze ściankami chodnika, i może być wskutek tego użytą do izolacyi, podczas gdy przy typie rys. 140 dla izolacyi należy budować całą nową tamę. Jeżeli rozporządzamy tamą mieszaną deskowo-płócienną, to, mając przy niej na pogotowiu stare drzwi od jakiejkolwiek tamy, nieco większe niż otwór w danej tamie, izolacya tamą typu rys. 142 nie będzie przedstawiała prawie żadnej trudności przez nabicie na otwór drzwi zapasowych i zalepienie szpar.

Kwestya progu przy tamach płóciennych i torach, ułożonych na kozłach, rozwiązuje się tak samo, jak w zwyczajnych tamach przejazdowych. Rys 143 przedstawia właśnie taką tamę na pochylni, w której droga jest podniesiona na kozłach.

ładownych. Wobec tego lepszą rękojmię w sensie należytego przewietrzania mogą dawać jako czasowe tamy płócienne, pomimo że straty w tamach płóciennych są bez porównania większe.'Okoliczność, że ciskacze nie po-^ trzebują otwierać i ^ zwłaszcza zamykać ;    ^ tamy płóciennej, wie-

Î".....J ^ le przemawia na ich

'Mkl.Ji li Uli, I koray« » tych miej-% f 1r; i ¹ ; Uli, ; » i, i s?aoll\ sdzie odbywa

; .11—*4——li _ T-U—się ożywiony ruch wozów z filarów i gdzie istnieje dość silny prąd powietrza, tak że straty, powstające w tamach, nie '// wiele wpływają na Y/ przewietrzanie przod-— ^ ków. Tamy płócien-X// ne nie mogą jednak służyć do izolacyi w razie gazów na filarach w tym wypadku w polu fiiarowem, gdzie dla przewietrzania służą tamy płócienne i niema w pobliżu przodków ani jednej tamy gotowej, yy z której można było-iv/ by skorzystać w celu 4Aizolacyi.

Tama płócienna w ~^chodniku o torze po-— pojedynczym robi się z dwóch połówek, za-jj/ wieszonych na kapie ^ tak, żeby wóz mógł łatwo rozsuwać je w dwie strony (rys. 140). Obie połowy muszą nieco zachodzić jedna na drugą. Na torze podwójnym tamy płócienne robią się tylko na pochylniach. W razie konieczności urządzenia tamy na pochylni, po której spuszczają wozy, tama płócienna jest jedyną budową, która da się zastosować do takich warunków. Tama taka

Chcąc zmniejszyć zbyt wielkie straty w tamach płóciennych, sztuki płótna czasami przybijają również i do brzegów bocznych otworu (rys. 144), przyczem, żeby wóz nie targał zanadto firanek, płótna muszą być przybite po bokach tylko do połowy wysokości otworu, lub otwór powinien być znacznie szerszy. Dobrym również środkiem jest wybierać płótna takiej długości, żeby końce ich leżały na ziemi.

W celu nadania płótnu nieprzenikliwości dla powietrza przed użyciem należy je dobrze prze-smolić i przesypać piaskiem. Czynność ta powinna być wykonywana na powierzchni i dopiero dobrze wysuszone płótno używać można na dole, w przeciwnym bowiem razie zapach smoły daje się zanadto uczuwać w robotach.

Tamy przejazdowe fugowane. Od czasu zaprowadzenia przewietrzania zapomocą wentylatorów wszystkie tamy stałe, jak zaznaczyliśmy we wstępie, zaczęto budować podług nowych typówT udoskonalonych. Główne cechy ich stanowią: 1) szczelność przepierzenia, 2) dokładność futryny i 3) zamykanie samoczynne.

Przy przewietrzaniu mechanicznem zasadniczo zmieniony został system grupowania prądów powietrznych na dole. Dawniej przy małej ilości powietrza dla wzmocnienia szybkości, która jedynie stanowi o skuteczności przewietrzania, tworzono zwykle w każdem polu 1 najwyżej 2 prądy, które linią nieprzerwaną obchodziły wszystkie roboty. Przy tym systemie tamy służyły albo do przybliżania prądu powietrznego do przodków, albo do przedzielenia postępującej i powrotnej części prądu. Przy wentylatorach, dostarczających wielką ilość powietrza, wprowadzono sy-

stem mnóstwa prądów równoległych, niezależnie | kładnie szerokości drzwi; wysokość słupków bez od podziału całego pola na dwa oddzielne pola czopów, czyli odległość pomiędzy progiem i kapą wentylacyjne, przewietrzane dwoma osobnymi jest nieco mniejsza od wysokości drzwi, które wentylatorami. W każdem polu prąd główny dolnym swym kantem wystają poniżej słupków i dzieli się na kilka bocznic, które następnie wchodzą w wycięty w progu żłobek czyli iutry-dzielą się na bocznice 2-go i 3-go stopnia. W ten nę. Futryna w progu wyżłabia się więc (rys. sposób w polu zachodniem kopalni Saturn istnie- 150, 151, 152 i 153), podczas gdy wzdłuż słupków je 11 niezależnych prądów, nie mniej podziałów i kap}⁷ nabija się 1,5" calowy bal f. Oczywi-istnieje i w polu wschodniem. W każdym z tych ście, że głębokość wyżłobienia dla szyn w progu prądów tamy wentylacyjne służą do tych samych powinna równać się wysokości szyn i futryny, celów, jak przy dawnym systemie, t. j. dla przy- Na chodnikach głównych przewozowych,, w któ-suwania strumienia do przodków i dla przedzie- rych przewóz odbywa się końmi, żeby koń nie lenia dwóch części jednego i tego samego prądu, zawadzał o próg nie robią wcale dolnej futry-Oprócz tego, zjawia się jednak cały szereg tam ny. W takich tamach wysokość słupków bez tak zwanych „międzyprądowych“, przedzielają- czopów równa się wysokości drzwi (rys. 145, 146, cych dwa prądy sąsiednie w celu zapobieżenia 161 i 162).

ich mieszaniu się oraz dla ściślejszej kontroli każ-    Przepierzenie nabija się zwykle od strony

dego prądu. System ten powiększa ogólną liczbę przeciwnej do tej, na której są zawieszone drzwi, tam, i to stanowi jego stronę ujemną. Zważyw-    W porządku, w jakim opisaliśmy w ogól-

szy jednak, że przedstawia on inne niezaprzeczo- nych zarysach budowę tam, zwykle też od-ne zalety (uniezależnienie przewietrzania poszczę- bywa się ich budowa. Najpierw buduje się ra-gólnych pól, zwiększenieo gólnej ilości powietrza), ma, później dopasowy wuja się drzwi, wreszcie na wada powyższa maleje. W każdym razie jedną ostatku nabija się przepierzenie, z przyczyn zamiany wszystkich tam na sa-    Przyrządy, służące do odmykania tamy i do

moczynne jest to, żeby ich kosztownej budowie jej samoczynnego zamykania się, nakładają się w przeciwstawić taniość obsługi.    końcu, gdy tama ostatecznie jest gotowa, a na-

Drzwi z przyrządem samoczynnym zwykle wet czasami znacznie później, gdy dopiero pro-zamykają się z pewnym rozpędem, wstrząsając jektuje się rozpocząć przez tamę ruch przewożą każdym razem całą tamą; stąd pochodzi czwar- zowy.

ta wyróżniająca nowe tamy cecha, mianowicie sil-    Typy tam. W celu możliwego ujednostajnie-

na budowa.    nia a tern samem ułatwienia roboty budowy tam

W budowie tam przejazdowych fugowanjrch rozróżniamy: a) ramę, która zastępuje stemple tam zwyczajnych i służy dla podparcia przepierzenia deskowego, przytwierdzenia czopów dla drzwi i utworzenia futryny, b) drzwi i c) przepierzenie deskowe.

Rama robi się z belek sosnowych, kantowych i składa się zasadniczo z trzech części: 1) belki dolnej czyli progu R, zabijanego pomiędzy ściankami chodnika w gniazdach; w progu zrobione są wcięcia dla szyn takiej głębokości, żeby cała szyna była schowaną, szerokości zaś, równej szerokości kół wozów; 2) słupków bocznych S w liczbie 2 przy tamie pojedynczej i 3 przy tamie podwójnej; 3) belki górnej czyli kapy ńf, również zamocowanej w gniazdach (rys. 145.    150,    152,

158 i 161).

Budowa ogólna.

my

i roz-

robią się one podług kilku określonych typów. Niektóre części przygotowywują się w ciesielni na powierzchni przez zawodowych cieśli, przy-czem opracowane typy pozwalają na masowe wykonanie różnych części od sztuki. Cieśle dołowi składają na dole otrzymane z góry części i ostatecznie dopasowywują. W ten sposób na ^ powierzchni przyrządzają się drzwi i słupki, którym nadają ściętą na ukos formę oraz wyrabiają czopy na końcach. Oprócz tego na powierzchni do słupków przy śrubo wy wują się czopy żelazne a do drzwi zawiasy, przyczem każde drzwi dopasowywują się zgruba do odpowiedniego słupka. Drzwi z należącymi do nich słupkami odcecho-wywują się i cieśle dołowi otrzymują dopasowaną parę słupków i drzwi, które przy budowie tana dole dopasowywują dokładnie i ostatecz-Połączenie słupków z progiem i kapą usku- nie. Gniazda w progach i kapach wyrabiają się tecznia się zapomocą czopów c, wyciosanych na przez cieśli dołowych na dole, gdyż słupk obu końcach słupków i gniazd g, wyżłobionych mieszczają się na progu stosownie do drogi lub w progu i kapie (rys. 149, 150, 164—173). Słupki innych warunków miejscowych. Oprócz gniazd od strony przedniej, jednej lub też i drugiej, oczywiście cieśle na dole obowiązani są wyżłobić zciosowywują na ukos, zwężając je do góry tak, na progu wgłębienia dla szyn, dla futryny i żeby nadać pewne pochylenie drzwiom (rys. 146, wykonać inne szczegóły, które będą wskazane 151, 160, 164—173), które zawieszają się przy po- dalej. Wobec opracowania określonych wzorów mocy zawias s (przybitych do nich) na czopach wzajemne odległości gniazd, wyżłobień i innych żelaznych C, przytwierdzonych do słupków (rys. wycięć na progu pozostają dla każdego typu nie-145, 150 i 151).    zmienne, co znacznie ułatwia robotę cieślom,

Odległość pomiędzy słupkami równa się do- obrawszy bowiem na progu raz miejsce dla drogi

i

^ '

--i

^4— ^

o_

I

w

n°

7

z

y\

s

\

■A ; i

a]-;

/?(—i

4

. ⁵<?

we i

£

L.

X

i

to"

o

r

vat

-Jlfù

A/,

i46

V

A

7

t

Ag

-Ufo.

o

y

I

y .

l

I

Tl

9

fo ö

POD - -

§

-Z⁷    ^

|\

ET

/

%

y

ID

?

I

i

II"

’L .

/

&

/

A

zmi

A

\

I O

2

i

l

VA

AA

Uf

K

!..

%

:

-°ĘĘ0r

W

NPN2

V\\p

K

¹ O

j.

-- li 7

II

y, i :3o

7.:

y

I

%

m pw

// //)

-PA

a

vj

A

//<?

>>

•A

^a

TF

-Jfo

L _.

?

K

r&r,

I

• i --/1/5 -A//a

''J50

X

jr

'/'

Ma

>1

: -shf ■

Mo

s

-*•

I

1

4

1

g

\

-\-r-A

O.

V-

&

\ u

\-j?00-

X

T/^

A

K- - -t - -

I

fyj. J 4J.

i r

+

i

! o

£3

P

p. M,.§ JL.......m, —■

ż / ///*// / //// / //^y///ź-y/////l/¹'A^y¹// ////ż //// ■

AA

g

i

7

V.

%

V,

W

zmk

i

~f.

- - ~lj

'

Ą

tg

7 <

C Ą

I

A

----}

■ X

t_

. .1

pz

2L

ÎP

T

T⁷

%

ry

/

J⁷

///.

lub jednego słupka, położenie wszystkich innych wyżłobień można łatwo i szybko znaleźć, nakładając na umocowany zupełnie poziomo próg sza-

oq a o-

Q3 ®    (—J

«S-OQ O O 3 O -

® 2.0 •§■3 5-

m. zn p ■

« N 1 o «

-SM :

i

o o o

gs N *<D

M W' Ü

-S’S.OQ

ö d

M • h—< et-CD CD O'

i i i

'\s\

-i—

y~~

kV

§_TC

~rXr

JD

-JSfû

—W/z

■my

*.

-e' I

j? nr

-fO

s///'

IN

'S

ff#.

30

z/

m.

y/',

■Zi

s.

3*

7e

i*

'><■--

■.. /oto

; j.i

■■

‘■'i.....m

io

f-

J20O

V»

■ (-

o'

->

/fO ¥■

jQeł

î;

' YS

y/j

>‘z‘s~z

Sod

zmiernie czas na odmierzanie na progu różnych odległości.

Typ tamy zależy od wielkości drzwi, te ostatnie zaś zależą od przeznaczenia drogi, od wymiarów woza i chodnika. Można przyjąć, że o ile chodnik nie jest zanadto ’ wązkim, szerokość drzwi może być zawsze jednostajną, zawsze bowiem będzie zależała ona od szerokości woza. Praktj^ka wykazała, że przy szerokości woza 880 mm, najlepszy otwór w świetle tamy jest 1180 mm, czyli po 150 mm z każdej strony woza. Stąd, licząc 1,5 cala na futrynę (35 mm), otrzymamy szerokość drzwi 1 250 mm (rys. 150). Taka więc szerokość drzwi przyjęta została za zwykłą. Jeżeli szerokość chodnika nie pozwala na taką szerokość drzwi, wówczas jako minimalną szerokość w świetle można przyjąć 1040 mm. Licząc po S0 mm z każdej strony woza przy 5/4" futrynie (30 mm) otrzymamy 1100 mm, jako minimalną szerokość drzwi (rys. 156).

Jeżeli wysokością chodnika nie jesteśmy skrępowani, wówczas wysokość drzwi będzie zależała od rodzaju Hprzewozu, końmi lub ciskaczami. Na głównych chodnikach przewozowych przez tamy powinien swobodnie przechodzić najwyższy koń. Ponieważ w kopalni Saturn używają na dole szczególnie duże konie, przeto na chodnikach głównych

//*

■=V

M;

i

i

\

\

'

/

\

\

\

M

Y- -4M

/

i

-7

>

7

a

TC

O

r

Zsîv

s-v

sd

*

Ml-

- Q

£

*js

^ ■ //so

i -JW ^

■^r

I

////

^ - -

O

O

<✓

p-

3SC

;

S.

S.

fcs

<s&

H

- -

h

n

O

s

TT

TT

O

O

e

O

3J

- -•- >

i

i

L

. j

»V

:t^nLh

£^V //?

2l

'/,J y// ///jKŃwnn^

^ i    W/3/l‘ 77f7//z/&\x\\\\V/^7Z^\\\x

^/^llJ m X r~> j

_M

LÎ/Ai

%/1

m

]M*t yiM

■f : 20

%r

K

Y

H

% r-

*\

Y,

P

mk

*3

L ° £    *

L2....JĆ. *

&

i

V> •

/.

K

1

f

<z

y

i

4

//

TT

T

_<$ j ♦'

-IWO.

y/So «- - •

-JźĄ-

>

S

»I ;

/

r e

é

-3\6~00 -

Soo :

§

- ->i

«Hp

S

N

*

I

SèJ

W ^

75~

s

S

\t

w

tu

m

HF

k

\ÛLs

p

5LÿJ J & 3.

"W-

JćiL

i

///a

-I—M

przewozowych wysokość otworu w tamach po- j nie stanowi wielkiej przeszkody, i futryna z dołu winna wynosić minimum 1 800 mm (rys. 148). Pod | może być tylko pożyteczną. Wysokość wyżło-kapą przybija się 2-calowa futryna; w progu, jak bienia w progu wynosi zwykle 1 cal (25 mm), fu-zaznaczyliśmy, na chodnikach przewozowych fu- tryna pod kapą nabija się na 1,5"—2" (50 mm); tryna wcale nie robi się, przeto wysokość drzwi wysokość drzwi wynosi przeto 1675 mm (rys. 150). w tym wypadku będzie wynosiła 1850 mm (rys.    W chodnikach bardzo nizkich Tnp. w pokła-

145 i 161).    dzie Szczęsny), w których zwykle chodzi się w

postawie zgarbionej, oczywiście i w tamie niema specyalnej potrzeby wyprostowywać się. Minimalna wysokość drzwi w takich chodnikach ogranicza się wysokością woz.ii plus pewną wysokością, na którą mogą wystawać z wozu kawałki węgla. Wysokość wozu wynosi 1050 mm; jako minimum wysokości otworu przyjęto 1200 mm. Zatem minimalna wysokość drzwi, jak w poprzednim przykładzie, będzie o 75 mm wyższa, czyli 1 275 mm (rys. 152, 155). Oczywiście, że najwęższe tamy będą zarazem i najniższe (rys. 156). Z przytoczonych kombinacyi ustalono następujące typy drzwi a w zależności od nich typy tam:

W chodnikach, gdzie przewóz odbywa się zapomocą ludzi, drzwi nie potrzebują być tak wysokie, wszakże, o ile nie jesteśmy skrępowani wysokością chodnika, niema powodu robić zbyt nizki otwór. Bardzo wygodnym dla wysokości otworu jest wymiar 1 600 mm (rys. 150). Przez taki otwór przechodzi nawet średniej wielkości koń, to też na drugorzędnych konnych drogach przewozowych budują się takiej wielkości tamy, konie zaś dobierają się niższe, tem bardziej że dojście do dróg drugorzędnych nie zawsze bywa wygodne dla koni wysokich. Jeżeli przewóz dokonywa się ciskaczami, wystawanie progu z dołu

szer. wys.

szer. wys.

Typ 1: otwór w świetle futryny 1 180X1 800 mm; drzwi 1 250X1 850 mm (rys. 145, 148, 161) Tvp 2 Typ 3 Typ 4

To są typy zasadnicze. Tamy mogą oprócz tego dzielić się na typy tam pojedynczych i podwójnych. Zwykle jednak w tamach typ określa się podług wymiarów drzwi, raczej więc każdy typ dzieli się na tamy pojedyncze i podwójne i używamy takich terminów: pojedyncza tama typu 1—4, podwójna tama typu 1—4.

Niezależnie od tych typów zasadniczych istnieją jeszcze typy miejscowe innych wymiarów w zależności od warunków miejscowych. Tak np. pod szybami 1 i 2 zbudowane są tamy podwójne w zamurowanych częściach chodnika. Tu drzwi z konieczności muszą być dopasowane do wymiarów i kształtu muru i nie mogą odpowiadać żadnemu z powyższych typów zasadniczych. Stanowią one typ 5-ty (rys. 158).

Wymiary chodnika w świetle muru pod szybem wynoszą: szerokość 2 660 mm, wysokość w kluczu 2 075 mm. Mamy więc bardzo ograniczony wybór dla szerokości drzwi tamy podwójnej.

Szerokość całej ramy wraz z drzwiami równa się szerokości obu podwoi i szerokości trzech słupków (dwóch bocznych i jednego środkowego).

Szerokość jednego słupka wynosi 150 mm, zatem szerokość drzwi może mieć maximum (2660 —

— 3X150)XV2⁼⁼1 10b mm. Przypuszczając po 35 mm na futrynę, otrzymamy światło otworu 1 035 mm. czyli między wozem i słupkami po 77,5 mm przestrzeni wolnej z każdej strony, zbyt mało jak na chodnik główny i prawie niemożliwe do przyjęcia. Szerokość drzwi może być zwiększona, jeżeli słupki boczne zostaną wpuszczone do muru, w którym należy wybić stosowne wgłębienia.

Jednakże słupki ze względu, że do nich przymo-

1180X1600 „ 1 180X1200 „ 1040X1200 „

cowywują się liny przyrządu samoczynnego, nie mogą być całe schowane do muru i część ich, przynajmniej połowa, powinna zostawać na zewnątrz. W ten sposób każdy słupek może być wpuszczony do muru tylko na 75 mm. 0 tę wielkość może być zwiększona szerokość otworu w tamie jak również i drzwi, pierwsza do 1 120 mm, druga do 1 180 mm, przyczem pomiędzy słupkami i wozem otrzymuje się 120 mm wolnej przestrzeni z każdej strony.

Wysokość również nie może być zostawiona zwyczajną, gdyż 1 850-j-150=2 000 mm, co przedstawia prawie wysokość muru w kluczu sklepienia nad główką szyny. Dla pomieszczenia kapy trzeba więc wyrobić dla niej w sklepieniu kanał, który wytnie nie tylko kąty pomiędzy poziomą styczną do wewnętrznego łuku sklepienia i kan-tem zewnętrznym słupków bocznych, lecz jeszcze o 100 mm wyżej na to, żeby kapę można było nałożyć na czopy słupków. W ten sposób trzeba byłoby przeciąć mur prawie przez całe sklepienie a z boków nawet na wylot. W celu zmniejszenia tej żmudnej roboty szkicowania w murze warto tę wysokość obniżyć. Zmniejszając wysokość otworu, trzeba w każdym jednak razie liczyć się z tem, że tama buduje się w chodniku głównym przewozowym, w którym używają się do przewozu konie wysokie; więcej zatem niż o 100 mm, t. j. do 1750 mm, obniżyć wysokości drzwi nie można; granicę, do której wyżłabia się w sklepieniu kanał dla kapy, stanowi styczna do wewnętrznego łuku. sklepienia.

(c. d. n.).

Henryk Czecsott.

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w październiku r 1907.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

WĘGŁA

W r. 1907 wysłano węgla wię-

--cej (-f-) albo mniej( — ), niż

w roku 1906

iS azwa kopalni

13

t*

al

fa

Przypada s>rg na dzień & roboczy

Od początku roku do 31 października

W miesiącu październiku

ii

Wogóle

Wogóle

ypada na dzień roboczy

Prz

Wogóle

ypada

dzień

roboczy

Pr z

na

Wogóle

—

Przypada 53 na dzień p roboczy £+

W miesiącu październiku

W okresie czasu

od

do

początku roku 31 października

wagonów

wagonów

Droga żelazna Ifflarszawsku-IWiedeńska

Niwka Mortimer .

Milowice . • . Hrabia Keuard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora ....

Jan

Antoni

Mikołaj i Franciszek

Matylda

łteden.

Grodziec II Strzyżowice J akób .... Flötz Kudolt . Andrzej 1 .

Andrzej III

Helena

Wańczyków

Alwina

Grodziec I

Jadwiga

Nierada

Katarzyna

Kazimierz 11 .

^ CO CO cc CC cc cc #•* i-i.

g¹

122

152

28

26

42

27

102

252

116

-TH CS)

IS I

I Q2

17 032 12 243 20187 23 401 19 395 19 547 29 918 26 267 14 033

730

5 462

569

269

618

11 145

1 140 1 992

167

348

169

262

616

2 414

1 147

CO

ssëi t»i s&gSsiIggsêë~§5SggS£i

I-i

te os œ os oo oo oo co cji os oocncctetoteteosi-ss-te

os to I w cr 05 M

H iC5 iO

te I

CC

13    556 !

14    934 26 267 21 881

18    428

19    252 37 292 26 938 13 203

2144 5 356

326

659

983

21 373

1    326

2    459

365

844

672

576

1 133

53

2 270

445

177

^    H-i*

CC

(CCCOJOO<1^00050^

nco-ł

«D ¹ 1(50 OO |

+++I + I + I + I I I++4

I+I++I++ ++4

82

71

866

383

160

81

1 253 1 335

395

65

16

117

135

1 237

I    I TO CC Tl

i fOOO -rfi r-H ^ r-<    i CK) C>® QO

Tl HH

O» O'

| OO j pC 02    | OOOîûO |CO~^ |

<7Q    t-h

+-++ I + I + i + I I I++4

3476

20

f++ ++I++I+I

-1- 2 691

+ 22 -[- 6 080 +    30

— 1 520 —

967

295

tCOiOi

106

243

390

41

145

+    365

+ 10 228

186

467

198

844

324

160

314

517

53

144

702

+    177

59

92

100

+ 16

23

119

93

95

120

84

61

Kazein .

23804

882    209 075

27 013

1000

232 921

cc

JO

CF*

co

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Konard Paryż Kazimierz Keden Andrzej I Matylda Jakób.

W ańczyków , Antoni ,    ,

Helena

889

568

33

1 386 1 109 1 308

52

21

7 499

4 808

1 301

51    10 287

353

41

9 965

49    10 380

366

250

22

38

1 328 1 413 1 305

104

70

13146 4113 13 528

12    251

13    203

899

48

71

412

tc o o

+ 11 + 14- I

c^) »o oo cs) co

CO

I 00 I S

I +1 + 1 4-    +

cc

+ 23 846 |f ¹¹

+ ™! +

+ I++++I4I |++

5 647

695

3 241

2 286

2 823

533

250

26

38

71

412

++ I I + I -+- | - |—| +

I | WO«Oi^MtvJWi-k<i I | tSOOOOtt*UWMi|i.W

Kazem .

5320    197    43618

176    5 874

218

57 673

232

+    554

+ 14 055

+    32

W ogóle

29 124    1 079    252 693

1 019    32 887

1 218

290 594

1167

+ 3 763

+    13

+ 37 901

+    15

W okresie

/• H.

W październiku r. 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 930 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 25 055 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 494 wagony, winny były przeto otrzymać 24 561 wagonów. Droga żelazna podstawiła 24 586 wagonów czyli 911 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 25 wagonów, czyli o 0% więcej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 1658 wagonów zagranicznych dla naładowania węglem, wysyłanym za granicę i 713 wagonów, wynajętych przez kopalnie.

W październiku r. 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 255 wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 6 869 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 531 wagonów, winny były przeto otrzymać 6 338 wagonów. Droga żelazna podstawiła 5 857 wagonów, czyli 218 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 481 wagonów, czyli o 8% mniej, niż kopalnie winny były otrzymać.

W październiku r. 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po

95 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 2 565 wagonów do przeładowania węgla w Go-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 2 107 wagonów, czyli 78 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 458 wagonów czyli o 18% mniej, niż przypadało z podziału.

W październiku r. 1907-go kopalnie wysłały do Warszawy 5 215 wagonów węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 121 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 198 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w październiku r. 1906-go o 14 wagonów, czyli o 0%. W okresie czasu od 1-go styczniadoSl października r. 1907 kopalnie wysłały do Warszawy 44 624 wagony węgla, czyli 179 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 4 800 wagonów, czyli o 12 % W październiku r. 1907 kopalnie wysłały do Łodzi 5 442 wagony węgla, czyli 201 wagonów na dzień roboczy; mniej niż w październiku r. 1906 o 240 wagonów, czyli o 4°/ czasu od 1 stycznia do 31 października r. 1907 kopalnie wysłały do Łodzi 44 702 wagony węgla, czyli 180 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 2 181 wagonów, czyli o 5%.

Własność górnicka wobec fasady obowiązkowej eksploalaeyi nadań górniczych.

(Ciąg dalszy, p. 22, str. 565).

Stosownie do tego w wieku XIX terminy górniczego do czasu wprowadzenia najnowszych te wynosiły po kilka miesięcy a nawet więcej; prawodawstw nie stanowiły jakiejś odrębnej wła-w Prusach przed wprowadzeniem ustawy z r. sności nieruchomej, ale były nadaną przez panu-1865 obowiązkowy termin przystąpienia do robót : jącego na zasadzie regalii górniczej koncesyą do dosięgną! 2 lat.    prowadzenia robót. Każda jednak koncesyą ule-

Sankcyą przepisów o obowiązkowej eksploa- ga umorzeniu w razie niewykonywania przez kon-tacyi w danym terminie było pozbawienie prze- cesyonaryusza warunków, pod którymi została ona mysłowca górniczego jego praw. Szczególniejszą udzieloną. Położenie uległo jednak zmianie za-zasadę znajdujemy pod tym względem w prawie sadniczej z chwilą powstania odrębnej własności staro-hiszpańskiem, obowiązującem zarówno w nieruchomej wnętrza. Pojęcie własności, jako Hiszpanii, jak i w krajach Południowo-Amery- najszerszego prawa korzystania i rozporządzania kańskich; mam tu na myśli tak zwany system rzeczą, jest w jaskrawej sprzeczności z zasadą „denuntio“, według którego koncesyą górnicza, odebrania własności w razie nieużytkowania z odbierana przemysłowcowi, nie przystępującemu niej, przytem własność jest w zasadzie wieczystą, do eksploatacyi, nadawaną była temu, kto doniósł to znaczy, że trwa tak długo, jak długo trwa władzy o nierozpoczynaniu lub przerwaniu robót jej przedmiot. W zastosowaniu do własności gór-przez pierwszego przemysłowca. Ze stanowiska niczej przedmiotem jej jest ciało kopalne, zawar-prawnego zasada utraty koncesyi w razie jej nie- te w obrębie danego nadania i dopóki to ciało eksploatowania przyjęta w dawniejszych prawo- kopalne nie zostanie wyczerpane, trwać winna dawstwach, nie budzi szczególnych wątpliwości, własność. Jedynie tylko w razie konieczności Jak wyjaśniono powyżej, prawa przemysłowca odebrania własności ze względów użyteczności

we Francyi mamy tutaj do czynienia z pojęciem przymusowego wywłaszczenia dla dobra publicznego, które w myśl nowoczesnych prawodawstw Zgodnie z powyższem francuska ustawa gór- europejskich towarzyszy instytucyi każdej wła-nicza z r. 1810, która wvtworzyla pojęcie odrę- sności nieruchomej. Widocznie jednak władze bnej nieruchomości górniczej, nie zawiera prze- pruskie są przeniknięte świadomością o wyjątko-pisu o odbieraniu nadania w razie jego nieeks- wości tego środka, skoro w ciągu 42 lat życia ploatowania. W ustawie tej mieści się tylko nowej ustawy górniczej środek ten ani razu nie § 49, który orzeka, że jeżeli koncesyonaryusz nie został zastosowany. Ta praktyka pruskiej zwierzch-eksploatuje nadania i jeżeli to szkodzi ważnym ności górniczej czerpie swoje uzasadnienie praw-interesom publicznym spożywców, to rząd zasto- ne po części także i z wyłuszczonego powyżej suje właściwe środki. Uzupełnieniem tego dosyć faktu, że prawa właściciela nieruchomości górni-nieokreślonego przepisu, była nowella z r. 1838, czej nie opierają się w Prusach na koncesyi rzą-według której w wypadku art. 49 ustawy końce- dowej, lecz na samoistnem prawie pierwszego od-sya ma być sprzedawana z licytacyi publicznej, krywcy. Ten sam czynnik niezależności tytułu a w razie braku licytantów umarzana. Według prawnego do własności górniczej od władzy pań-ustalonej jurysprudencyi francuskiej Rady Stanu, stwowej sprawia, że nie może być mowy o przy-której podlegają sprawy podobne, sprzedaż z li- musowej eksploatacyi i o wyzuciu z własności cytacyi i umorzenie koncesyi może nastąpić tyl- górniczej tam, gdzie jak np. w krajach prawa ko wówczas, jeżeli tego wymaga użyteczność pu- angielskiego nieruchomość górnicza powstała wy-bliczna a więc jest to sui generis wywłaszczenie łącznie z woli właściciela gruntu, na użytek publiczny. Zresztą we Francyi bar-    Wogóle rozwój odnośnych norm prawnych

publicznej następuje przymusowe wywłaszczenie tak nadania górniczego, jak i wszelkiej innej nieruchomości.

dziej niż gdzieindziej państwu służy tytuł do prowadzi do coraz większego łagodzenia przepi-umarzania własności górniczej, gdyż własność ta sów o obowiązkowej eksploatacyi własności gór-jest, jak widzieliśmy, koncesyą dyskrecyonalnie niczej. Przymus robót górniczych, powszechny udzielaną przez rząd.    w wiekach dawniejszych, dzisiaj przeważnie już

Niektóre obowiązujące obecnie prawodaw- istnieć przestał, a jeżeli istnieje, to tylko jako stwa niemieckie zawierają przepis obowiązkowej środek wyjątkowy, stosowany w wypadkach isto-eksploatacyi nadań oraz sankcyę tego przepisu tnej potrzeby publicznej. Nawet w krajach, gdzie w postaci licytacyi nieruchomości górniczej lub przymus rzeczony był najbardziej rozpowszech-jej umorzenia. Tak np. ustawa Austryacka z r. niony, jako to w Hiszpanii, dzięki systemowi de-1854 stanowi, że na każdem nadaniu powinni pra- nuntio, obecnie rzecz ta już do przeszłości należy, cować robotnicy i że w razie orzeczenia władzy    Ustawa Hiszpańska z r. 1868 zniosła system

Po rozpatrzeniu instytucyi własności górniczej, zasady przymusowej eksploatacyi nadań górniczych i umorzenia ich w razie ich niewyrabiania według najważniejszych prawodawstw europejskich, wypada nam obecnie zastanowić się nad cechami znamiennemi własności górniczej na zasadzie odnośnego ustawodawstwa Królestwa Polskiego. Wyżej zostało zaznaczone, że od r. 1573 zapanowała w Polsce tak zwana zasada „akcesyjna“, t. j. uznanie wnętrza za nieodłączną przynależność prywatnej własności ziemskiej. Po upadku Rzeczypospolitej województwa, które dostały się pod panowanie Prus i Austryi, poddane też zostały pod rząd prawodawstw odnośnych krajów, a więc zapanowała tam między innemi regalia górnicza. Jak wiadomo, po utworzeniu w r. 1807 z województw, zdobytych na Prusach, księstwa Warszawskiego wprowadzony został do tego nowego państwa d. 1 maja r. 1808 francuski kodeks cywilny Napoleona, który rozciągnięty został w następstwie na prowincye, przyłączone w r. 1809 od Austryi. W ten sposób uzyskał w kraju na-

górniczej o niedostateczności robót następuje denuntio i przymus eksploatacyjny. Podobne re-sprzedaż przymusowa, względnie umorzenie na- formy nastąpiły również w krajach południowo-dania. Te przepisy są w rażącej sprzeczności z amerykańskich prawa hiszpańskiego, pojęciem własności górniczej, przyjętem w tej samej ustawie, oraz z faktem istnienia wielu nadań nieeksploatowanych; utrzymanie tych przepisów tłumaczy się jedynie zjawiskiem inercyj-ności prawodawczej, według której pewne normy prawne przechodzą ze starych ustaw do nowych, chociaż już przestały odpowiadać nowym podstawom prawnym oraz zmienionym potrzebom życia.

Ustawodawstwo Pruskie z d. 24 czerwca r.

1865 nie zasługuje na zarzut powyższy; zawiera ono § 65, według którego przemysłowiec górniczy wówczas tylko może być przynaglany do eksploatowania swojego nadania, jeżeli tego wymagają przeważne przyczyny interesu publicznego (überwigende Gründe des öfentlichen Interesses); tym sposobem prawo pruskie stawia jako zasadę swobodę właściciela co do korzystania z nieruchomości górniczej, a jako wyjątek, usprawiedliwiony w każdym poszczególnym wypadku przeważającymi względami dobra publicznego, obowiązek eksploatacyi, którego niewykonanie pociąga za sobą sprzedaż nieruchomości górniczej z licytacyi. Tak postawiona kwestya sprawia, że według litery prawa w Prusach zarówno jak i

szym moc obowiązującą przepis art. 552 kodeksu jak np. w zagłębiu Dąbrowskiem, własność ziem-Napoleona, według którego własność ziemska roz- ska okazała się szczególnie rozdrobnioną. Niemo-ciąga się zarówno na powierzchnię, jako i na żebność prowadzenia przemysłu górniczego pod wnętrze ziemi.    rządem zasady akcesyi w razie rozdrobnionej wła-

Tak więc po reformie agrarnej w r. 1864 stała się też konieczną reforma prawno-górnicza, która znalazła swój wyraz w ustawie z r. 1870 o poszukiwaniach górniczych i wydzielaniu przestrzeni na wydobywanie ciał kopalnych.

Konstytucya Królestwa Polskiego, uznając sności wynika z tego, że współczesna kopalnia, zasadę nietykalności własności wogóle, wymieni- zwłaszcza zaś kopalnia węgla, pracująca na grula też własność wnętrza jako nietykalną (art. 26 bycli i głębokich pokładach, musi obejmować konstytucyi Królestwa Polskiego z d. 27 listopa- znaczne terytoryum, zawierające nie jedną i nie da r. 1815). Ta sama zasada wygłoszoną została kilka, ale kilkadziesiąt a nawet więcej przecięt-w art. 11 statutu organicznego z r. 1832. Tak nych osad włościańskich. Do prowadzenia robót więc prawa zasadnicze Królestwa Polskiego stwier- górniczych potrzeba byłoby więc zezwolenia ca-dziły wyraźnie nietykalność własności wnętrza a łego mnóstwa osób, co, jak okazała praktyka, twierdzenie to wygłoszono w rzeczonych usta- jest niemożebne. wach ogólnie, tak iż zasada nietykalności odnosi się do własności wnętrz zarówno wówczas, kiedy należą one do własności powierzchni, jak i w wypadku ich prawnego wyosobnienia. W ustawie o uwłaszczeniu włościan z r. 1864, oraz w ustawie o zniesieniu stosunków dominialnych w miastach z r. 1866 uznano, że na rzecz uwłasz-    Ustawa rzeczona uzupełniona przez przepisy

Prawa z r. 1870 i 1892 wprowadziły, jak wiadomo. co do niektórych minerałów zasadę woli górniczej i wytworzyły instytucyę odrębnej własności górniczej. W prawie z r. 1892 zasada odrębnej własności górniczej określoną została w przepisie, stanowiącym obecnie art. 371*) ustawy górniczej a będącym najbardziej zasadniczym i charakterystycznym przepisem całego prawa. Według rzeczonego artykułu z mocy aktu nadawczego z nadania górniczego wytwarza się własność nieruchoma, odrębna od własności ziemi.

Jeżeli teraz zapytamy o objektywne źródło prawne powstałej w ten sposób odrębnej własności górniczej, to niewątpliwie odpowiedzieć wypadnie, że, zarówno jak we Erancyi, prawnym poprzednikiem tej własności nie jest bynajmniej państwo, lecz prywatna własność ziemska. Z art. 552 kodeksu cywilnego wynika niezbicie, że do chwili wytworzenia nadania górniczego właścicielem ciała kopalnego, zawartego pod daną powierzchnią, był właściciel tejże powierzchni.

czonych włościan i mieszczan rolników przecho- z r. 1873, otrzymała następnie inną o wiele lepiej dzi nie tylko powierzchnia ale i wnętrze ziemi, wykończoną redakcyę w obecnie obowiązującem Tak więc ustawodawstwo kraju naszego w prawie o przemyśle górniczym z r. 1892, które ciągu ostatniego stulecia rozwijało się stale na włączone zostało do zbioru praw Cesarstwa,jako art. gruncie zasady akcesyi, t. j. przynależności wnę- 334—412 tomu YH-go zbioru praw (ustawy gór-trza do własności ziemskiej, zasady, która głów- niczej). nie wyraziła się w art. 552 obowiązującego kodeksu Napoleona. Wprawdzie postanowienie księcia namiestnika z r. 1817 wprowadziło możność poszukiwania niektórych ciał kopalnych za zezwoleniem rządu bez zgody właściciela ziemi ale i według tego postanowienia odkryte ciało kopalne pozostawało własnością posiadacza gruntu, a poszukiwaczowi—odkrywcy służyło jedynie prawo do udziału w zyskach przedsiębiorstwa górniczego, założonego przez właściciela. Tylko w razie, jeżeli właściciel nie chciałby korzystać z prawa eksploatacyi, prawo to przechodzić miało na odkrywcę. Ustawa z r. 1817 miała jednak bardzo ograniczone zastosowanie w praktyce, tak iż nie wywarła ona po ważniejszego wpływu na rozwój polskiego górnictwa.

(d. n.).

Stanislaw Bukowiecki.

Zasada akcesyi może nie być przeszkodą w w rozwoju przemysłu górniczego tylko w krajach wielkiej własności ziemskiej jak np. w Anglii i w Rosyi. Nie była też ona anomalią w Królestwie Polskiem przed uwłaszczeniem włościan, gdy wnętrze ziemi należało do własności folwarcznej. Po reformie jednak agrarnej w r. 1864, skoro na miejsce dawnych dziesięciu tysięcy właścicieli folwarków w Królestwie Polskiem, a raczej obok nich powstało około ¹fi miliona nowych właścicieli osad włościańskich, Z których    *) 371. Na mocy aktu nadawczego z nadanej przestrzeni Wo-

ir„ ■    J •    rzy się nowa własność nieruchoma, oddzielna od powierzchni grun-

KclŻdy Stell S1Ç wyłącznym pcHlBIÏl wnętrza SWOJG- tu. Wskutek tego akt wzmiankowany należy wnieść do księgi hy-

*o gruntu, dalsze utrzymanie zasady akcesyi, która i poprzednio rozwojowi przemysłu nie go nadania.

___•    >    .    • >    >    A .    ,    •    Uwasal Właściciel majątku, który otrzymał nadanie wy-

sprzy^j ara, groziło zupełnem unięmozebmeniem łącznie w granicach swojego majątku i dl a eksploatacyi własnej.

pracy kopalnianej, a to tein bardziej dlatego, że J-*

właśnie W miejscowościach, cieszących się naj- ęyę nadań w jednej hypotece mogą być uwzględnione, nie inaczej

większymi zasobami użytecznych ciał kopalnych, I ‘Irzebyï’za a|₀^ąZTiŁrayoTeiT,hypirteomyo£anstw^ a w razach p0'

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w sierpniu r. 1907.

Węgiel kamienny. W sierpniu r. 1907 wytwórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (-)-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

centnarów metrycznych

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka .    . Tow. Sosnowieckie.    .

Barbara .

Mortimer Milowice Hr. Renard Andrzej II Kazimierz Feliks.    .

Grodziec II Tow. Grodzieckie . Antor i .    . Dz. Schön i Lampreeht

Reden I .    . Tow. Frań c.-Rosyj skie

Reden II.

Tadeusz II Staszyc .

Helena .

Andrzej I Alwin a .

Flötz Rudol Matylda .

Jakób.    .

Wańczyków Andrzej II[

Jadwiga .    .

37° 433

»    »    3*2972

*    »    3**896

„ Hr. Renard .    .    .    488904

26 430

» » » 1 „ Warszawskie .    .    431600

66 600

„ Franc.-Włoskie . i

Saturn .    .    .

Czeladzkie Flora .    .    .

3 155 027

2 314 180 2 190 886 3581 411

185 ₇<

2976 5

449 585

•    •    481 53'

•    •    377188

•    •    171800

5 165

Spadk. hr. Walewskiego

3° >75 34435 •    •    210918

98749

25 840

Dzierż. M. Żołędziowski „    J. Wrzosek .

„    W. Szyszkin .

„    W. Kondaki .

„    P. Woyde. .

»    K. Płodowski

„    A. Zieliński .

„    J. Wrzosek .

_ St. Modzelewski

4500

2000 18800 3800 19672 * *39

2714758 533 7⁸3 59758

72 *95

267    874 1 166 160

661 650

268    404 156948 19643°

23 040 53820 50968 48919 187 298 26 500 160838 10 115

422904; 3405183 4- 52471 4 14

369211,2813983 4 56239

395906 2964854 4 84005 4 27 547700 4142857 4 587904 12 41005: 2873754 145754 55 468000! 3404700 4 36400

40800;    396 500 — 25800

375952, 3504643 ~ 73633

544438 4084752 4. 62907^

429 78¹ 3¹49 473 4 525934 *4 206562 15385:8 _j_ 34762 4 ²⁰

352332 2432322 4 141 4*44 ⁶7 74438    741 501 _ 24311 j — 25

91918    6123724 91 918 —{--

—    68865 _ 25840,— 100

4 18

39

16

*3

52

*3

4 250156 4 8 4- 499 8c3

+ 773908 4 561 446 4 101675 4 428190 —    97740

4 80399 4 ²

4 7°5 945 4 434 7¹5 4735

20717 _}_ 180768

4 53 i8i

-I-¹266162

4 79851

4 22 4 34

4 16

4 55 4 !Ó

*9

4" 21

4 ¹⁶

4 o

— 35 4250

4 20 4109

4 * 2

22 635

4736

3430

4 187020 4 44

—    127565 _ 65

— 100

42 OOO 22 478 ;

20860    178277 4

10800

IOO

22

4 196

7965

79

2 150 — i 139 65552 4 ¹⁰⁸⁰⁰ 4— 4 65552 4 —

11156    —    — 4 n ¹56 4 —

Podług gatunków wytwórczość węgla w sierpniu r. 1907 była następująca: gatunki grube 2223449 ctr. metr. (48,81%), gatunki średnie 751659 ctr. metr. (16,50%) i gatunki drobne 1 580 515 ctr. metr. (34,69%).

Dnia 31-go sierpnia pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 216516 ctr. metr., gatunki średnie 61197 ctr. metr. i gatunki drobne 77 405 ctr. metr.

Rozchód węgla w sierpniu r. 1907-go był następujący (w ctr. metr.):

Ożyto na własne potrzeby kopalń

25306 68986 335028

Sprzedano

Razem

2218943    2244249

728931    797 917

1292 704    1 627 732

Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):

429 320    4 240 578    4 669 898

W sierpniu roku 1907 w 25 kopalniach, węgla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 20080. Robotnicy odrobili 522 075 dniówek i zarobili 702638 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 35 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 3, zakończone śmiercią, 1, zakończony zupełną niezdolnością do pracy, 43, zakończone częściową niezdolnością do pracy, i 504, zakończone wyzdrowieniem zupełnem.

■—!

Rodzaj rozchodu

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

'S

r2

-o

Opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych .....

Opalanie kotłów parowych ........

Skreślono węgiel, który stracił wartość . .

20989

64 625

3 49°

4 3T7

4361

33¹ 53⁸

89 IO4 340 216

CJO

_s

c3

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (4~) albo mniej (—), niż w r. 1906

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

a-S

ctr. metr.

ctr. metr.

— 118 816 +    5 745

-h 79973

in

ro CS

I -f- +

t\ m in

O'i u~, Tf “ tri <o O 00 h

g6o îî —

+■ 10 003 -4- 16

149256 274 488

79973

503 7*7

■Bindjeis

18 Op TlifOJ tuf^tezood po

Rok 1907

centnarów metrycznych

25 306    08 986

335 028

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozy cyi (w ctr. metr.):

Razem

429 32O

fcß

©*

Rodzaj sprzedaży

G atunki grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

'ü

VCQ

*o

TJ9ldj0IgJ

091 zz

Stp 11 to66£

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami Żelaznami ......

Wysyłka drogą wodną

91305!    62118    IO2760    256183

2119 078    665 448 i 184 49-1¹ 3 969 020

8560

I 365 !

5 450

'5 375

6e

-1-2

b-

Rok 1906

«rad-iet»

TS °P tiJfOJt n^fąbzood po

268 072 268 743

536815    73709

05

ueidaoig

32 357 3¹ 349

Razem:

2218 943    728 931 1 292 704 4 240 578

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 785 309 ctr. metr. węgla grubego i 4 970 ctr. metr. węgla średniego.

• r—<

Ph

Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca (w ctr. metr.):

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

cö

Właściciel lub dzierżawca

W Królestwie Polskiem

Za Białystok

, Brześć . . * Kowel . .

„ granicę

1 965713 35 283 11 290 36292 70500

637972

4432

²3°44

1610401    254584

3 ä

U O

JD cd*

« Pw

W>-£*

OP w

CÖ

cd

Nazwa

kopalni

Razem:

2 II9O78

665 448 1184494 3969020

>>

rO

Katarzyna . | Tow. Poręba Nierada .

. P. Strzeszewski .    .    .    .

Kazimierz II Witkowski i Morkis .

.    .    63706

Razem

Dnia 31 sierpnia r. 1907 pozostałość wydo- pozycyi

„ „ 1901-ym

Dnia 31 sierpnia r. 1907 pozostałość wydo- pozycyi: 1) sprzedaż na kopalniach. 31605 ctr. bytego węgla na kopalniach wynosiła 8178 ctr. mtr. metr., 2) wysyłka drogami żelaznemi 38075 ctr.

Rozchód węgla w sierpniu r. 1907 sił 73 289 ctr. metr. i składał się z następujących pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń 3609 ctr. metr., 2) sprzedano 69 680 ctr. metr. Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących pozycyi: 1) opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych 1142 ctr. metr., 2) opalanie kotłów parowych 2 467 ctr. metr.

Sprzedaż węgla składała się z następujących

wy no- metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi według kierunków była następująca: w Królestwie Pol-skiem 32 890 ctr. metr., za granicę 5185.

Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 70 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami nie było.

W sierpniu r. 1907 w 3 kopalniach węgla brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 378. Robotnicy odrobili 9 835 dniówek i zarobili 6 912 rubli.

J. H.

Przegląd literatury górniczo-Hutniczej

Treść artv)l<iiłów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo=hutniczych.

sonii używano kieratów przy wydobywaniu minerałów zapomocą szybów do 280 1n głębokości. Z chwilą wprowadzenia kół wodnych poczęto stosować korby i korbowody z tego względu, że zwykle koła umieszczano pod powierzchnią zaś bęben linowy na powierzchni. Parową maszynę wyciągową zastosowino w Niemczech w r. 1820 a już w r. 1826 czynnych było 20 maszyn parowych ogólnej mocy 1440 koni. Zapomocą pierwszych jednocylindrowych stojących maszyn parowych wydobywano minerały z głębokości 150 m z szybkością 3 m na sekundę. Największa maszyna wyciągowa znajduje się w kopalni Towarzystwa „Tannarak Mining Co.“; jest to cztero-cylindrowa maszyna bliźniacza 5 000 konna, podnosząca 6 000 kg z głębokości 1800 m z szybkością 20 m na sekundę. Od r. 1900 zastosowano elektryczne maszyny wyciągowe, które po przezwyciężeniu początkowo nastręczających się trudności znajdują coraz większe uznanie ke względu na prostą budowę, równomierność ruchu i korzyści ekonomiczne, b) A. Pois. O nowym dłucie do rozszerzania otworów wiertniczych (dok.). Wykazawszy braki używanych dotychczas dłut mimo-środowych, autor opisuje nowe dłuto mimośrodo-we Schlossera, którego strona tnąca jest dokładnie zrównoważona, c) Najlepsze sposoby oznaczania cynku. Ze sprawozdania komisyi ostatniego kongresu międzynarodowego w Rzymie wynika, że do oznaczania cynku można używać jeden z czterech niżej podanych sposobów analitycznych, dających jednakowo dobre wyniki, a mianowicie: 1) strącanie siarkowodorem, 2) mianowanie siarczkiem sodu, 3) mianowanie żółtym cyankiem potasu i 4) elektroliza.

Stahl und Eisen (1907). N2 35. a) Wytwór-

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907). N2 34. a) J. Divisz. Para przegrzana dla podziemnej pompy wodnej w kopalni Pankracy w Nürschau. Zastosowanie przegrzewa-cza pary systemu Karaseka dało bardzo dobre wyniki. Para dostaje się do pompy podziemnej przy długości szybu 200 m w zupełnie suchym stanie. Skutkiem tego spożycie pary znacznie zmniejszyło się. Oszczędność na węglu jest znaczna, wynosi 5 000 kg na dobę. b) A. C. de Jongh.

Tak zwany „leasing system“ w amerykańskim przemyśle górniczym. System polega na tern, że właściciel kopalni, nieżyczący sobie prowadzić przedsiębiorstwa na własny rachunek, oddaje je w dzierżawę bądź spółce, bądź pojedynczej osobie z warunkiem płacenia w ciągu określonego czasu pewnego procentu od dochodu brutto.

N° 35. a) M. Baldauf. Listy górnika z podróży po Anglii (pocz.). Ogólne uwagi o stanie techniki górniczej w Anglii. Charakterystyczną cechą licznych widzianych przez autora kopalń węgla w okolicach Cardiff, Pontypridd i Brid-gend jest brak wszelkich nowoczesnych urządzeń a zwłaszcza tych, których przeznaczeniem jest ochrona zdrowia i życia robotników. Pod tym względem Niemcy znacznie wyprzedziły Anglię, b) A. Pois. O nowym dłucie do rozszerzania otworów wiertniczych. Cel i znaczenie dłuta. Opis różnych dłut, używanych dotychczas do rozszerzania otworów wiertniczych, c) Przemyśl węglowy w okręgu Brünn. Dane statystyczne o wytwórczości węgla kamiennego i brunatnego.

N2 36. a) Maszyny wyciągowe i podnośniki w górnictwie i hutnictwie (pocz.). Artykuł jest streszczeniem obszernego dzieła prof. Kammerera p. t.

„Technika podnoszenia ciężarów dawniej i dziś“.

Poczynając od r. 1500 do 1820 maszynami wy- czość, spożycie i zapasy surowca na kuli ziemskiej. ciągowemi były kieraty i koła wodne. W Sak- Wszechświatowa wytwórczość surowca w ostat-urządzenia przewozowe i pomocnicze (podnośniki). d) J. v. Ehrenwerth. Oznaczenie ilości gazu wylotowego i jego wydajność ciepła. Celem określenia ilości gazu wielkopiecowego należ}^ tylko wykonać szczegółową analizę tego gazu i obliczyć ilość węgla, jaka zamienia się w gaz na jednostkę surowca. Wyliczenie polega na założeniu, że ilość gazu tak się ma do danej jednostki surowca, jak ilość węgla w gazie do ilości węgla w surowcu.

nich latach dosięgła olbrzymiego rozwoju. W porównaniu z r. 1904 wytwórczość surowca w r. 1905 powiększyła się o 8 milionów tonn a w roku 1906 o 13 milionów tonn. Pomimo, że w roku 1906 wytwórczość wyniosła 59 milionów tonn, znaczniejszych zapasów nie pozostało. Przewiduje się, że wzrost zapotrzebowania na surowiec będzie szedł równolegle do jego wytwórczości. b) W. Müller. Niceo o odlewniach surowca odwęglonego (Tempergiessereien). Autor mówi o zastosowaniu ty głów, kopulaków, konwertorów i pieców płomiennych (martenowskich) do topienia surowca na odlewy odwęglane oraz opisuje jeden z pieców, używanych do odwęglania. c) G. v. Knorre. O oznaczaniu chromu w stali, zwłaszcza w obecności wolframu. Autor obmyślił sposób oznaczania chromu zapomocą persulfatu bez uprzedniego oddzielenia żelaza. Do rozpuszczania prób, zawierających małe ilości chromu, używa 20 \ -owego kwasu siarczanego; w razie większych ilości należy brać kwas stężony. Tenże sam sposób z persulfatem może być zastosowany do oznaczania chromu w obecności wolframu, który, przeprowadzony w kwas fosforowol-framowy, nie wy wiera szkodliwego wpływu. Oznaczanie wolframu odbywa się zapomocą sposobu z benzydyną, d) B. Neumann. Wyrób surowca w piecu elektrycznym. Opis elektrycznego pieca systemu Heroulta w jego ostatecznej postaci podwójnego pieca szybowego. Współczynnik wydajności tego pieca wynosi 0,919 w porównaniu do 0,564 dla pieca dawnej budowy. Zużycie ele-ktrodów wynosi 10,41 kg na 1000 kg surowca. Próby przetapiania bogatych w siarkę żelazia-ków magnetycznych wykazały, że wytwarzany surowiec jest prawie wolny od siarki. Opis wych pieców: Turnbulla, Grönwalla, Lindbiada i Stälhana. Dla krajów ubogich w węgiel nowy elektryczny piec Heroulta może mieć duże znaczenie.

cze.

N2 38. a) C. Dönges. Przyczynki do bisiory i hutnictwa żelaznego. Przemysł żelazny w księstwie Nasauskiem. Z powodu 300-letniej rocznicy zakładów metalurgicznych p. n. „Adolfshütte*.

N° 37. a) E. Heyn. O napięciach stałych, powstających skutkiem ochładzania przedmiotów wykonanych z żelaza (pocz.). Przedmiotem badań były napięcia stałe w przedmiotach, odlanych, kutych lub prasowanych, pozostające po ochłodzeniu ich do temperatury zwykłej. Napięcia wzrastają proporcyonalnie do spółczynnika sprężystości, spółczynnika wydłużenia skutkiem ciepła i różnicy temperatur. b) A. Kaysser. W jaki sposób powinno być urządzone laboratoryum główne nowoczesnej huty żelaznej (pocz.). Autor wskazuje, jako przyczynę podniesienia się znaczenia laboratoryum hutniczego, tę okoliczność, że wszystkie materyały surowe, używane w hutnictwie, płacone są według wyników analizy chemicznej; przyczem rudy sprowadzane są ze wszystkich krajów, stąd potrzeba dokładnego ich badania na domieszki szkodliwe. Sprzedaż surowca już od wielu lat odbywa się na podstawie analizy, gdyż określanie gatunku surowca według złomu — jak to się praktykowało dawniej — daje wyniki zupełnie błędne. Za podstawę do obliczeń rozmiarów każdego z oddziałów laboratoryum oraz pomocniczych urządzeń mechanicznych autor bierze hutę żelazną, której stalownia daje no- 150 spustów stali na dobę. Laboratoryum w takiej hucie winno wykonać 500—600 oznaczeń fosforu,, siarki, manganu, krzemu i węgla w stali. Artykuł zawiera opis poszczególnych działów labora-m 36. a) Odlewnia firmy H. Bovermann. Histo- toryum, gdzie wykonywane są analizy koksu, wę-rya fabryki. Urządzenia przewozowe. Przygoto- gli, żużli, rud, surowca, stali i gazów. Wskaza-wanie piasku. Kopulaki. Warsztaty pomocni- ne są przytem najbardziej rozpowszechnione i Skład modeli i surowca, b) Maszyna do uznane metody analityczne, c) Gil/e. Ulepszony prostowania szyn i żelaza kształtowego. Opis ma- dzwon rozdzielczy dla gazu przy piecach regenera-szyny, wykonanej w zakładach Klingelhöffera cyjnych. Przegroda wewnątrz dzwona składa się w Grevenbroich, służącej do prostowania szyn z podwójnej ściany chłodzonej wodą. Skutkiem tego do 45 kgjm oraz żelaza kształtowego do 300 mm przepalenie przegrody jest wyłączone; w razie zaś wysokości i kątówek do 200 mm. Maszyna pro- gdyby przegroda została uszkodzoną daje się to nie-stuje w ciągu godziny 500 do 600 m szyn kole- zwłocznie zauważyć. d) O. Stutzer. O pochodze-jowych. Po jednorazowem przejściu przez ma- niu złóż rudy żelaznej w Laponii. Badania geolo-szynę przynajmniej 40°/o szyn jest odpowiednich giczne wykazały, że bogate w fosfor żelaziaki do przyjęcia; reszta wymaga jeszcze kilkakrotne- magnetyczne północnej Szwecyi związane są ze go naciśnięcia w prasie, c) Warsztaty amerykan- skałami wybuchowemi, należącemi do rzędu sye-skie do budowy konstrukcyi żelaznych. Streszczenie nitu. pracy H. Reissnera, zawierającej opis warsztatów amerykańskich, zwłaszcza zajmujących się wyłącznie budową mostów. Ogólne cechy wszystkich warsztatów amerykańskich stanowią: sze-

matyczny rozkład pracy, zastosowanie maszyn b) E. Heyn. O napięciach stałych, powstających specyalnych w najszerszym zakresie i doskonałe skutkiem ochładzania przedmiotów żelaznych, c) A.

W. K.

Kaysser. W jaki sposób powinno być urządzone la-boratoryum główne nowoczesnej huty żelaznej? (dok.), d) Nowoodkryte złoża rudy żelaznej w May ar i na Kubie. Odkrycie nowych olbrzymich złóż rudy żelaznej na północnem wybrzeżu Kuby stanowi dla amerykańskiego przemysłu żelaznego fakt doniosłego znaczenia, mogący iść w porównanie z odkryciem złóż rudy żelaznej w Mesabi. Na podstawie obliczeń przybliżonych ilość rudy podają na 600 milionów t. Jest to gliniasty żelaziak brunatny z małą zawartością chromu. Dla upadającego w Ameryce przemysłu besemerowskie-go ważnem jest. że ruda nowoodkryta zawiera mało fosforu (0,015 % ).

N2 39 zawiera streszczenia artykułów, zamieszczonych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych w trzecim kwartale r. b.

N2 40. a) W. Kestranek. Przemysł żelazna w Austryi w ciągu ostatnich 25 lat. Odczyt, wykoszony na zebraniu Towarzystwa „Iron and iteel Institute“ w Wiedniu. Autor na podstawie danych statystycznych kreśli obraz przemysłu żelaznego w Austryi. Wartość wytwórczości surowca wzrosła w okresie dwudziestopięcioletnim z 1700 do 4 800 milionów koron. Na przeszkodzie szybszemu rozwojowi wytwórczości surowca stoi brak koksu, którego w r. 1906 wytworzono 1700 000 /, z tego wywieziono 300 000 /, brak zaś 600 000 t sprowadzono ze Śląska Górnego. Zapasy rud żelaznych nie są zbyt obfite i mogą wyczerpać się w ciągu 40 lat, o ile nie zostaną zwiększone nowemi odkryciami. Spożycie żelaza na jednego mieszkańca wynosi w Austryi 50 kg, na Węgrzech 25 kg, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych 320, w Anglii 220, w Belgii 160 a w Niemczech 145 kg. Wywóz surowca i stali z Austryi w ostatnich latach przewyższył przywóz, b) Geyer. Przyczynki do historyi przemysłu żelazne-

go iv Harcu, c) F. Hinrichsen. O oznaczaniu wolframu iv stali w obecności chromu. Badania dokonane przez autora wykazały, że sposób oznaczania wolframu w obecności chromu zapomocą benzydyny daje wyniki mniejsze od rzeczywistych. Autor zaleca oznaczenie sumy wolframu i chromu zapomocą azotanu rtęci chrom natomiast radzi oznaczać na drodze jodometrycznej. à) Przyrząd do samoczynnego rozbioru gazów. Przyrząd wynaleziony przez H. Strache, R. Jahoda i U. Genzkena służy do samoczynnego oznaczania składników gazów wielkopiecowych, spalinowych i t. p. e) Szybki sposób oznaczania niklu w stali. Sposób polega na wprowadzeniu do roztworu żelaza w kwasie azotowym dużych ilości chlorku amonu, co zapobiega następnie kilkakrotnemu strącaniu żelaza celem przeprowadzenia do roztworu całkowitej ilości niklu. Po odsączeniu żelaza autor mianuje roztwór cyankiem potasu. W razie obecności miedzi w żelazie należy ją strącić siarkowodorem.

Bulletin de la Société de l’Industrie minérale (1907). Zeszyt, a) H. Verney. Wyższe wykształcenie techniczne w Belgii. Artykuł składa się z dwóch części. Część pierwsza zawiera streszczenia referatów, wygłoszonych w sekcyi wyższego wykształcenia technicznego na kongresie międzynarodowym w Mons w r. 1905. Część druga obejmuje dane, dotyczące historyi, obecnego stanu i organizacyi dwóch wyższych szkół technicznych w Belgii, a mianowicie: szkoły przemysłowo-górniczej w Mons i fakultetu technicznego uniwersytetu w Leodyum. b) P. Nicon. Wystawa w Me-dyolanie i tujiel simptoński (dok.). Badania geologiczne i geodezyjne terenu budowy tunelu. Przewóz elektryczny w tunelu. Warunki pracy i wynagrodzenia robotników. Budowa dróg dojazdowych.

Kronika bieląca.

Wytwórczość rudy żelaznej w Rosyi.*)

r. 1904 r. 1905 r. 1906 pudów 56495846    72488876    63306682

Wytwórczość rudy żelaznej w ważniejszych krajach.*)

Ural

Południe Ro-syi

Królestwo Polskie

Rosya środko-

217016604 186827689 220726714

17818913    16181824    17847785

r. 1903 r. 1904 r. 1905 r. 1906

•O

wa

Einlandya Pozostałe miejscowości

8300626    10414811    10000000

4000000    4000000    4000000

329095

4867    113693

Razem 303 961 084 289 918 067 315 994 874

Stany

Zjednocz.

Niemcy

Anglia

Hiszpania

Rosya

Francya

Austrya

Szwecya

2171

1296

850

518

243

385

193

225

•^co^co^cat-co

i—l -ętH I - CO

tH t—I

CO to O 00

Ö fc— H iQ ^ O i-l co

COCOOiOOSiOi—ICO

pu co o> io (M ca

CM i-i

p-

o-

O (M I t>- CO GO CO CO t- i-H OCOCliOCOC'-C'-G'-. CO i—i

JN» 23.

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

599

Ceny przeciętne węgla kamiennego

w r. 1906 (w kopiejkach za pud).

Kraje

Gratun ek

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec Lipiec

Sierpień Wrzesień

Paździer

nik

Listopad Grudzień

Niemcy Düsseldorf Loco kopalnie

Węgiel płomienny „ koksowy

gazowy

„ do generatorów Koks wielkopiecowy „ lejarski

Anglia

Newcastle

Loco statek parowy

Cardiff

Loco statek parowy

Węgiel maszynowy lepszy „ gazowy

„ niesortowany (bunker) Koks wielkopiecowy „ lejarski

Węgiel maszynowy lepszy „    „    drobny

Koks lejarski

H)p Cd, »0^05^00 co, I O, co, CO, O O, 'CO,,CO,'CO, co" co" 05" co" th" co" i Lr." tr." co" co" H o" co" hH"

H H 1—I    r—l

rH

Cd, 10,05 CO co 00" 00" od co" 1-h" co"

tH rH

O. CO, CO,05, Lr.,o, O CO, co" Lr." co" Cd" co" 1—T tr." hH"

i—1 rH TH

rH

Gh^ GO^ CO^

co" co" od co" 1—T co"

1-H,0 CO, 05,t>,CO, CO,CO, 05" OD Lr." Cd" co" t—T Lr." H tH rH tH

rH

Cd, Cd, lO, CO, co, co, cd co" od 05" r-T co"

tH rH

00,00,10 co,co,co,

tr." Lr." 05" 05" r-j" CO" rH rH

co co, iO,cq, co, co,

t r." Lr." 05 05" th"co" tH rH

OO^OO^łO^CO^GO^CO^

t> t>» Oh Oh tH co

rH rH

I-i I-i

MH J<5 po po pd Cl H ha hw ha 00 ho

GO 00 iO CO, lO th, Lr." Lr." 05" 05 ci rtl rH t—I

co co lO CO iO 1-1 * Lr." Lr." 05" 05" Cd" H

rH rH

00,00, lO, CO, lO, rH, Lr." tr." 05" 05" Cd" H rH rH

00 CO łO, CO lO T-J, tH t>T 05" 05* Cd’

rH tH

Cd co,00 tp tptxycd^nH

00" Lr." co" Cd" co" 1-h" Lr." H

1—1 1—I rH

hH CO 00 10 Lr. Cd CO, o, co" Lr." co" Cd" co" Cd"t>." H

r—l rH rH

N-pd p pic po -d GO GO 05 00 00 H ho i o o lo

rH

CO CO OD co" ^ r-T t>T lO

rH rH tH

tH

O, Cd, CO, CO Cd, co o o

co" 00" Lr." co" 10" 1-T Lr." Lr."

rH rH -1-H

rH

HHH

G5 j-d (—¹ OłpHjrl GO GO ha O 05 lO “O "05 lO ' Ö

1-H

H-¹ h-L M- H¹

-a h] lO pi pj co po "o "05 H to H ho H H

CO„hH Cd,-^,iO,Cd,CO,CO^ 05" co" co co" r-" cd" Lr." -r-T

tH t—I tH

LO

ilO 05,05, CO, CO 0,^1, CO,

05" go od co" i-i co" go" -r-T

rH Cd rH Cd

Belgia

Charleroi

Loco kopalnie

Węgiel maszynowy drobny (fines des machines)

„ niesortowany (tout venant)

„ na użytek domowy 12,0—18,0 Koks wielkopiecowy    12,2—14,0

8,2

8,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,2

9,8

9,5

9,5

10,4

10,4

10,4

10,4

10,4

10,4

10,4

10,4

11,0

12,0-18,0

12,0—18,0

14,0

14,0

é>

10 4

12,0-18,0 12,0-18,0 12,0-18,0 12,0-18,0 12,0-18,0 12,0-19,5 12,0-19,5 12,0-19,5 12,0-19,5 ’    ’    -    ■ ■ ~    --- * J ~    14.0    14,0

14,0

14,0

14,0

14,0

14,0

14,0

14,0

Francya

Nord i Pas-de-Calais Loco kopalnie

Węgiel kostkowy sortowany „ orzech

„ niesortowany (industriel tout venant) Koks wielkopiecowy „ lej arski

00„CO

cl-ti"

1-H rH

G0,pp oi -h"

1-H rH

Ir CO, 05,

O rH Hfl rH 1—I

tpopp

o" nii'o"

i—I rH rH

hhh I—¹ Hi papu p    LO

Voh "05 go

co co

Cd"H

rH 1-H

o" co" to" hhh

1—1. I—1.

05 00

I—¹ H^ H» COłHH 00 05 O

M I-i 4*. JO "cc GO

O CO CO

ihH"oo"

HHi—1

co, co,    o, co, co

Cd" H    1-h" H 00"

i-i rH    rH tH tH

GO CO,    O, CO, CO,

Cd" H    r-T H 00"

H H    1—I H H

co co,

Ol ■Hi

T—I 1—I

O, CO CO rH Hal rH 1—I 1—I

00 co^

CdH

tH i—I    1—I 1—t -i—(

o co co —' H 00"

co co

Cd H T—i tH

O CO co

th H co"

rH rH tH

co co    o co co

of H    r-T H od

i—I t—i    rli—I tH

Stany Zjednoczone New-York Loco statek parowy Connelsville Pa. Loco zakłady

Antracyt gruby Węgiel płomienny

Koks wielkopiecowy » lejarski

r—i

to

rH

COpd OOJ35 "os" H] ho'cc

Hi

rH

CO rH

co" 05"

o 00 ha ho

CO,tH, lO •rtl

co" 05"    o" 1-h"

t—I tH

Hi

rH

o CO CO Ol

sj> ^0    >J vJ

Oi Oi

rH

po 00    00 01

00 go ho ha

rH

rH

GO Ol 00.00

O GO O'GO

rH

rH

O CO CO Oł LL oh

rH

CO co co" 00"

O Cd o" th"

tH t—I

CO, CO,    lO, rH,

co" od    o" co"

rH rH

tH

rH

CÛH HN co" od th" co

i-i rH

rH

co CO co" ci'

M- (—*• p- po

k-1.0

CO lO

co" o"

T—I T—i

Cd t>^

Cd H rH rH

Rosya

Zagłębie Donieckie Loco kopalnie

Antracyt doniecki Węgiel niesortowany „ sortowany płukany Koks gatunku 1-go »    » 2-go

8.5— 11,0 8,5-11,0 8,5—11,0

7.5—    9,5 7,5- 9,5 7,5— 9,5 9,0—10,0 9,0—10,5 9,0—10,5

12,5—14,0 12,5—14,0 13,0-15,0

9.5— 11,5 9,5—11,5 10,0—12,0

Ceny przeciętne żelaza i stali

8,0- 9,5 8.0- 9,5 8,0— 9,5 9,0- 9,8 9,0— 9,8 7,0—10,0 7,0-10,0 7,0—10,0 7.0-10,0 7,0—10,0 9,0—10,5 9,0-10,5 9,0—10,5 9,0-10,5 9,0—10,5 13,0—16,0 13,0-16.0 13,0—16.0 13,0-16,0 13,0-16,0 10,0—12,0 10,0 — 12,0 10,0—12,0 10,0-12,0 10,0-12,0

w r. 1906 (w kopiejkach za pud).

9,0 -10,5 9.0—10,5 9,0-10,5 9,0-10,5 7,5-10,0 7:5—10,0 7,5-10,0 7,5—10,0 9,0-11.0 9,0-11,0 9,0-11,0 9,0—11,0 14,0-16,0 14.0-16,0 14,0-16,0 14,0-16,0 11,0-13,0 li;0—13,0 11,0-13,0 11,0-13,0

Kraje

Gatunek węgla

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Paździer

nik

Listopad Grudzień

Niemcy

Düsseldorf

Żelazo płaskie spawalne „ zlewne

Blacha żelazna zlewna kotłowa zlewna

Belki Drut walcowany

109,0

102,6

106,4

100,7

85,5

87,4

0,iO,CO,rdj,r^l CO 05" go" Cd" co" tr." rn" O 00 O O GO O 1-H    1—I rH rH

P-H    i    p A

O GO H o co o

PPP 05 l—¹ GO 05 h- lo Li lo 'ho

CO CO,Cd, —H, CO, co" lO co" o" Lr." 1—T

O 05 O rH GO O 1-H rH t—I rH

t>. 05,rjpO,Cd, 05, rH" co" co" H rH hH" 1-H 05 rH 05 O)

tH t—I

rH

rH

O co hH, 05,Cd, 05,

Cd" co" co" >0" 1-T H

rH 05 O rH 05 O 1-H 1-H

rH

lO, CO, Cd, CO,, Cd, 05,

>rd ci o" t>." i-h" H

1-H O rH rH Oj Ol rH rH rH rH

115.5 107,3 114,8

121.6

110,2

91,2

rH, p, p p, Cd, Cd,

»cd r-T »cd >0 th o

Cd 1-H 1-H Cd 05 1-H r-H rH tH rH

rH

p, o, tH, 0,05, iO ^ ^ lO 1—I lO Cd rH 1^ Cd 05 rH HHHi—I 1—I

tH, O O, HłJ, p p, lO 'rH ac T—i r^l

Cd t—I rH Cd rH 1—1 1—1 1—I

rH rH

Cd O, O,CO,0^0, 05 "'dH ^ t— rH hJH Cd 1—I 1—1 Cd O rH 1-H rH 1-H rH T—I 1-H

Anglia

Middlesbrough

Żelazo płaskie zwykłe „    „    specyalne

Blacha żelazna    okrętowa

„    stalowa    „

„    żelazna    kotłowa

Szyny stalowe

110,2

117,8

110.2

106.4

125.4

110,2

117,8

110,2

106.4

125.4

95,0

95,0

Belgia

Żelazo handlowe N® 2 Blacha żelazna N® 2 Belki

(Szyny stalowe

-d 00 CO CO 05C1SH

05 4-hj5 0'

PPPP rH t>- iO CO 05 05 GO t~

cy co cj_ p p p | p co pco o t> o"© ‘O co rbtbco"⁻co' HHHOtŃO 05 C5 GO b-

HHHHH

CN^ G0^    ^ ^

cT tn cT co" id co"

rH rH rH O CN CC rH tH rH tH rH

Cd_ CO. Od. rjH_ Tjj. p

o" tb o" co" uo" co"

rH tH H O CN CC rH rH tH tH rH

OJ GO Od hH hH 05

o"tb'o"co" o" co"

1— -rH -rH O Cd 05 HHHHH

Cd CO. Cd TjpTłpp

o" tb ö co" >a co"

i—i i—l O OJ 05

rH 1—t tH -rH tH

01 cc or^^ci o' ch cT cd id’co

rH rH rH O CN CC rH rH tH rH tH

HHHH COtOOHH 05pi.05 O-dO

bo H H ho 00 ' to

HHHHH COlOOHHH-i 05 Ol 05 O HJ O

bo H H ho 00 ho

GO CD,O. Od. Od.GO. fcb 10" H go" 05" go"

tH CN tH O (N O) rH rH rH rH rH

I—i H-¹

to to

p PPPP p -d o O ho LO 05

rH tH rH rH

co o

rH rH

PPPP

rb tb QO d' 05 05 00 Lr

rH

iO^IH^lO^CO

•h" co —T co

CC O CC tH

rH

—d co o co

® H 05 p

bo b' bd o

t-H

HJ CO O co CO Hi 05 05

05 Gn —d O

rH

^j co o co

CO H 05 05 05 Ol bd O

1—i

rdCOHCO CO 05 O 05

"oto'o'o

pp.iq.cq.

o" o" H 05" O 1-H p b-

1—I tH

CO O lO CO

cT o"    CN

O rH O) CO rH rH

(N 00 ŁO

<n cn’tjî co

O rH OC) CO

rH tH

Francya Paryż

Żelazo handlowe Blacha żelazna stalowa

Belki Szyny stalowe

I—i 1—.    |_i 1—1

OHtOHO 41- to O to 05

bbbibsi

000.00.0. Cd" Cd" Cd" cdbjh H Cd Cd rH O 1—I rH rH -rH tH

O tH.t-<I o o co* ob oo" 05" o"

rH CCI OJ i—i rH rH t—I rH tH rH

<0 rH tH (O O

co' od'go" cc go"

rH CN CN rH (N rH hH rH rH rH

O,co CO oror 16 0 o" GO rb OJ Hh Tjt od CO rH rH rH tH rH

p co C0.P. o od o" o" go" rb

Ol TÜ Tjl Od CO

tH tH tH tH t—I

O CO co 00 go" o" o" co"-rb Od tH -41 Od CO rH rH 1—I rH —¹

P.C0 co.0.0 go" o" o" 00" rb

OJ Tjj Tjj OJ CO

rH rH rH rH rH

O cq.cq.p p.

G0 O O tH 1—1 Ol Tjl TjH CO co

i—l i—t i-i tH rH

o co co o o 00" o" o" i-i rb Ol Tfl TjH co CO

r—i rH

tH rH

HHHHH

05 05 4^ 4H to

Hp-O O 00

'o'ohü 05 O

o co co o o co' o" o"

Cd rH rH co co

rH rH rH rH rH

Stany Zjednoczone New-York

Żelazo płaskie zwykłe „    „ specyalne

Stal w blokach (Bessemera) Blacha stalowa zwykła kotłowa

» »

Belki

Szyny stalowe

j—-i 1

00 05 05 tO 00 05 05 H 1-1 05 05 4H GO 4^ 05 'Ö bo bo Cl O "o

HHH

O, O. p O. O.O, P HH" 05" Hjj" CO" CO" rb tb Cd Cd GO Cd CO CO 00

rH rH

h-i h-i

GO 05 05 tO CO tO M--J M 05 05 iMnO

05 O O O cn o o

rH rH t-H

<0 CO^ O Or o, co^ LO GO Hh" co" co" rb tb H rH go Od CO CO GO rH rH

1—1 1—1 1—1

0^0 iqqoorco CO O hH CD co'r-T tH rH CN 00 CN CO CO GO

rH rH

rH tH tH

O.O O,O.O O.p. Od" 05" co" Od" 05" 05" tb H H 00 Od Od CJ 00

T—I 1-i

rH tH t—I

o p. p. p. o. o. co tb Tji'co" Cd" 05" rb tb H OJ 00 Od Od CO 00

rH tH

HHH

1—1 ł—1

GO 05 05 to GO to h-1 NH W 05 CO 4H CO 05 "O "O O tO O ho

rH r^\ r-i

O. O. Cd_ p. O. O. CO. od" 05" <ji cd co" co" tb OJ OJ CO OJ co co 00

rH T—I

1—1 rH 1—1

1—11—1

G0 05 05 tO G0 05 tO *<1 05 05 05 CO 05 CO

bo O O O ho Ö o

rH rH rH

i-i i—i

G0 05 05 tO CO 05 LO -<] 05 05 05 05 05 CO

*05 0 "o bo bo bo o

t—I rH tH

O O O) o o o co 05' co" co" 05" co" co' tb Cd CO 05 Cd rH CO GO

rH rH

rH rH rH

Rosya

Południe Rosyi

Żelazo handlowe Blacha żelazna dachowa

115—125 117—125 117—125

110—118 110—118 110-118

145

145

145

Belki

narezerwoary 200—210    200—210 200—210

90—95    90—95    90—95

Ceny przeciętne surowca

117—120    115—120    115—120    115—120    110—115    110—115

145    145    145    145    145    145

200—210    200—210    195—205    195—205    195—205    195—205    195—205    195—205    195—205

90—95    90—95    90—95    90—95    90—92    I 90—92    90—92    90—92    90—92

w r. 1906 (w kopiejkach za pud).

145

145

145

Kraje

Gatunek

surowca

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec Lipiec

Sierpień Wrzesień

Paździer

nik

Listopad Grudzień

Niemcy

Düsseldorf

Zwierciadlany (10—12% Mn) Pudlowy Bessemera Thomasa Lejarski N® 1 »

Hematyt

70,7

71,0

N»:3

49,4

62,3

51,8

59,3

53,2

62,3

49,4

62,3

51,8

59,3

53,2

62,3

05 Cn Ol Ol 05 rfn “d

jpooyoy-i to co o

05 ho bo GO 05 4-r bj

05 Ol Ol Ol 05 4^ -J to p5 CO I—¹ JO po O 05ho"05 00 05 V -d

t-_ Lp. CO. COr. p CJ co

o" t-h" 01" id 05 co" cj

t- LO CO LO LO tO CO

05 Ol cn Ol 05 Ol 05 po 05popu po i—*- CO 05 LO 05 "05 05 H bo

ptb CO CO. CO.OJ,CO o" t-H Cd id 05 CO Od"

b- LO co lO lO lO CO

05 Ü1 Ol Ol C5 Ol

to y^ po jo to ho 'coloW co bc bToD

co co

o" 05 b- lO

co co d'oc¹

b- i O

■ co_LO.co.cq I iO —I L- rH IO CO iO CO

CO iQ GO, CO, id t—i b— rH .1OCO1OCO

co co, . CO O CO, co Ö 05" I co" r-T 05" rH b- lO iO CO 10 CO

pp . OOppp öcb I co" r-T 05" hH L — i O lo co lO co

Anglia

Middlesbrough

Belgia

Charleroi

Pudlowy Lejarski JVs 1 »

Hematyt

Pudlowy Lejarski .N» 3

Ol 05    05

05 00JD ri

ho ho obi

iq,rH.OJ.p co" 00" tb Cd CO CO CO IO

iq.Tj^.0d rH

co" co" tb Od"

co CO CO lO

Cd. OJ pp GO© GO rb CO rH CO iO

CO b-.CO.T-p

tb 05" go" o" co CO CO lO

co ip.cq.Hjp

co" 05" co" 05" CO CO CO -H

p co,co,go,

05 '—¹ O 05 CO 'dH rH rH

CO 0^00,00^ 0> CO rH rH ^    ^ »O

CJ> 4^ 4^ 4^ JO JO 4- H-

ho'bo'o'05

Oi 4^ ^ 4^

ypco 4^ 10 o Hcob

pppoo co" 05" co" o"

rH rH rH CD

Ol ptpp id tb co" o t hH rjl rH CO

co co co"o"

Tjj iO

co co co" o"

TH iO

Ol 4*-

05 GO O GO

HjpCO.

co" o"

rH lO

tfH 4^ -dp5

"05 V

-d 05

o bo

HO

»0" tb

rH rH

4n 4^ -dpi

W -d

4^ 4^ C5 to

OJ co rH co'

rH rH

Ol OJ -bib rH iO

oyoi

Tjl 1-1

rH lO

Stany Zjednoczone Pittsburg Pa.

Pudlowy

Bessemera

Lejarski N® 1

N® 2

Oi O» Oi O»

pjyopjyH

o bo go bo

iq.p,o_co co" tb 00" co"'

OiOifliO

52,0

57,1

56,6

55,1

cq.-jpo.Tjp ibtbrH eh 1O1O1O1Q

O* Oi Oi Oi

I O    j-L

-j'bb-lo

cn 01 cn oi po Oi OO ¹—L GO Ol ho O

0.p.p.b-

I-O" 05" o" co lOlOCOlO

COąO CO rH

co" o" ib cd iO co CO iO

pb-.©.X. od co" 00" co" LO CO CD CO

-d -d -d

.pipy-p

bo hu bo b»

-d "<1 -d -d

JX- Oi pi JO

bibdh-i ©

00 00 *<J -d

o toy- to

C0^05 0

Rosya

Południe Rosyi

Lejarski JN® 1 Przeróbczy

45—48

42—45

45-48

42—45

48-50

42-45

48-50

42-45

47—50

42-45

47-50

42-45

47—50

42-45

46—48

42—45

45—46

42—44

45-46

42—44

45-48

42—44

45-48

42—44

Przewóz węgla dąbrowskiego podług odległości.

Odległość w wiorstach

Przewóz w tysiącach pudów

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1— 100 101— 200 201— 300 301— 400 401— 500 501— 600 601— 700 701— 800 801— 900 901—1000 1001—1100 1101-1200 1201—1300 1301—1400 1401—1500 1701—1800

co w

h—*• 00 CO 05 O* H^hOCOO I to -—-I i—¹■ 00 Ca CO bO Ol O 00 CO 00 I—⁴ to co

r—I -tH

CO GO 00

88

t- co

Ol Od

5542

1161

CO £

00 b- CO r-i

CO CO Cd t—I CO O

^ I 00 Ol t>- CO t—I

lO 00 CO T-l co

00 O H CO c> »Q t> T# Ol 1-H Cd H i—I i—I

CO GO 3H IQ I

O co I

CO T—I

46 791 7 933 102510 5 949 .1 334

38475 9 204 107 523 5462 6 086

122

294

1096

1407

1073

262

I—¹ LO I—¹ O)

co to to -q

731

314

291

817

169

456

1504

1104

101

46 733 7 093 106 609 7 303 1109 1040

49 614 8212 10S154 9610 1077

384

rH

944

674

408

840

237

1255

276

1327

268

385

103

1338

524

t—¹ >—¹    cn

HOÜ’dO'

I è* ^ ^ ¹⁻¹ ^ i-¹ 01 oc 00 tf*- -ci 1—*■ I 00 Ca i—*■ Ol -d K-* O» C& -7 o cn

l£- Ol CO Ol O CO

I-¹

t—I t— iO CO t — lO CO T-l Cd T*

10

rH

CM

co o o co co t^ co 00 N Ol 10 t> o I I rO CO GO Cd Cd Cd Cd I I CO GO rM 00

Ol Ol ^ CO Cd CO CO CO r-l

rH

to 00 co

l-Ł CO

Razem

Cały przewóz węgla dąbrowskiego

161 714

184260

167 630

191 218

172590

196 000

172 237

174521

181026    193 821

198684

191 978

193305

204257

222 838

215903

Koszta przewozu węgla kamiennego w Niemczech i w Rosyi.

Kierunek

Koszt

przewozu

węgla

Odległość

przewo-

Marek za 1 tonę

Koszt

zu węgla w Niemczech

Na tę samą odległość koszt przewozu węgla wynosi w Rosyi

podług ta- podług taryfy

ryfy ogól-

deńskiej

nej

wiorst

Essen — Ham burg Essen—Magdeburg Essen—Berlin Essen—Kolonia Essen—Siegen Bochum—Siegen Królewska Huta—Wrocław Królewska Huta—Szczecin Królewska Huta—Berlin Królewska Huta—Królewiec Królewska Huta—Poznań Chożów—Krzyż bor

Kongres międzynarodowy związków górniczych. W drugiej połowie września r. 1907 odbył się w Salzburgu doroczny 18-ty z kolei międzynarodowy kongres związków robotniczych górniczych; wzięli w nim udział liczni przedstawiciele rozmaitych związków krajowych Europy i Ameryki, należących do »międzynarodowej fede-

5.60

8,60

10,30

2,40

3,80

3,10

4,53

7,53

10,52

10.81

7,46

2.99

347

348

481

82

142

127

161

509

480

739

kopiejek od puda i wiorsty

~

7«

7ea

7,5

7,₉

54

7«

7.2

/ßO

/ 6,

/6,

7g₅

1/

/55

/ 55

/ 55

755

¹/66

/ 66

7si

7.1

7«

736

⁴⁰

7,o 7,o 7 66 7.5 7so

75.8

736

7*0 766 7,4

racyi górniczej“; są to socyalno-demokratyczne związki niemieckie (110 000 członków), związki austryackie (33 000 członków), francuskie (30 000 członków), belgijskie (65 000 członków), angielskie Trade-Union’y, amerykańskie związki rozmaitych nazw i t. d. Oprócz nich. reprezentowane były na kongresie poraź pierwszy nie należące do mię-

315

99

7.7

1/

/ 63

755

dzynarodowej federacyi: polski związek zawodo- dzieci do lat 14 jest już w praktyce niemożliwą; wy górniczy w państwie niemieckiem, liczący w Ameryce zaś na miejscowycli zjazdach górni-28 000 zorganizowanych robotników, niemiecki czych w wielu stanach uznano już za konieczne związek „chrześcijański“ górniczy (77 000 człon- żeby kandydaci do pracy w kopalniach mieli skoń’ ków) i związek „Hirsch-Dunkerski“. Udział tych czonych 16 lat.

ostatnicń związków został zaraz na pierwszem po-    Bezpieczeńs t w o robót g ó r n i-

zem

siedzeniu zakwestyonowany i jakkolwiek tym ra- czych. Zdaniem kongresu powtarzające się czę-nie były one wykluczone, to jednak wobec sto katastrofy kopalniane świadczą o wadliwości bardzo silnej opozycyi polecono międzynarodo- i brakach dotychczasowych przepisów o bezpie-wemu komitetowi wyjaśnić na przyszłość, czy czeństwie robót górniczych. Według słów dele-związki górnicze samodzielne, nie należące do gatów angielskich, rząd angielski uznaje koniecz-międzynarodowej organizacyi, mają prawo brać ność zaprowadzenia zmian i wyznaczył już ko-udział w kongresach międzynarodowych.    misyę, do której zostali wezwani również przed-

Program obrad był bardzo obszerny; na kon- stawiciele Trade-Union’ów dla opracowania od-gresie poruszono niemal wszystkie żywotne kwe- powiednich przepisów; komisya ma zwiedzić rów-stye przemysłu górniczego i stosunków robotni- nież kopalnie stałego lądu Europy i poznać panu-czych. Przyjęte wnioski i uchwały malują wyra- jące w nich stosunki. Hongres przyjął uchwałę, źnie pojęcia i dążenia, jakie panują w sferach ro- że bezpieczeństwo robót górniczych może być botniczych górnicz3^ch i z któremi sfery przemy- skutecznie osiągniętem tylko przez ustanowienie słowe i rządowe liczyć się muszą; z tego powodu osobnych „inspektorów górniczych“, wybieranych zasługują tu na przytoczenie.    przez samych robotników z pomiędzy doświad-

Długość dnia roboczego. Obecni czonych górników, ale płatnych przez rząd, któ-na kongresie delegaci wypowiedzieli się jedno- rzy mieliby prawo i obowiązek z własnej inicya-myślnie za potrzebą wprowadzenia w kopalniach tywy lub na żądanie robotników kontrolować stan

8- godzinnego dnia roboczego i została przyjętą i warunki robót w rozmaitych kopalniach,

uchwała, że wszystkie uczestniczące na kongre-    Minimum zarobku robotnika gor

sie związki górnicze dążyć będą usilnie i syste- niczego. Kongres postanowił, że związki gór-matycznie, każdy w swym kraju, do tego, żeby nicze powinny dążyć do ustalenia na kopalniach, w drodze prawodawczej wszelka praca w kopal- obok płac akordowych, najniższej normy zarobku, niach zmniejszoną była do 8 godzin dziennie, mając na względzie, że podobna norma, w wyso-włączając w to czas, potrzebny na zjazd i wyjazd; kości 7³/₅ sch.il. (?!), istnieje już prawie na wszyst-praca zaś na dole w kopalniach z wysoką tempe- kich kopalniach Anglii.

ratura nie powinna trwać dłużej ponad 6 godzin.    Zabezpieczenie bytu w razie nie-

Delegaci angielscy zauważyli, że dzięki 14-letnim zdolności do pracy. Kongres wyraził zda-usiłowaniom Trade-Unioifów projekt 8-godzinne- nie, że w ciągu czasowej choroby i wogóle niego dnia roboczego w kopalniach został już wnie- zdolności do pracy, pochodzącej czy to z choro-siony do parlamentu angielskiego podczas ostat- by, czy też ze starości, robotnik górniczy powi-niej sesyi, zawiera on jednak niedogodny jeden nien otrzymywać „dostateczną“ dla utrzymania ustęp, mianowicie dający prawo właścicielom ko- siebie i rodziny rentę; w razie śmierci głowy ro-palń, w razie wojny lub innego wypadku nad- dżiny podobna renta powinna być wypłacaną po-zwyczajnego, żądać od górników pracy ponad 8 zostałej wdowie i sierotom (do dojścia do 16 lat), godzin przez przeciąg 60 dni. Według słów de- W razie wypadku nieszczęśliwego górnik powi-legatów austryackich, ostatnia ustawa górnicza o nien otrzymywać przez cały czas niezdolności do

9- godzinnym dniu w Austryi dotyczy jedynie pracy całkowity swój zarobek; renta tej samej pracy na dole w kopalniach węgla i nie stosuje wysokości powinna być przyznaną jemu lub ro-się ani do pracy na powierzchni w tychże kopal- dżinie, jeżeli wypadek pociągnął za sobą zupełną niach, ani też do kopalń innych materyałów. We niezdolność do pracy lub śmierć.

Francyi, jakkolwiek już obowiązuje ostatnie pra-    Co zaś do źródła, z którego mają być wy-

wo o 87₂-godzinnym dniu pracy, to jednak w płacane emerytury inwalidom górniczym, to kon-rzeczy wistości praca wszędzie na kopalniach trwa gres przyjął podaną przez angielskich delegatów dłużej; co zaś do Belgii, to tam długość dnia ro- uchwałę, zalecającą wszystkim związkom górni-boczego na kopalniach dochodzi do 11 i nawet do czym dążyć wspólnie z innymi robotnikami do 13 godzin.    tego, żeby w każdym kraju został utworzony dla

Praca kobiet i nieletnich. Kon- powyższego celu osobny fundusz państwowy (Aigres przyszedł do wniosku, że wszelka praca ko- terrentenfond); wniosek delegatów francuskich i biet i dzieci do lat 14 powinna być w kopalniach belgijskich, żeby w stworzeniu takiego funduszu, prawnie zabronioną, a nieletni przed dojściem do oprócz państwa i pracodawców, uczestniczyli swe-lat 16 nie powinni być używani do pracy na dole. mi składkami również i robotnicy, został przez Przytem zostało wyjaśnionem, że w Anglii wsku- kongres odrzucony.

tek obowiązujących przepisów szkolnych praca    Upaństwowienie kopalń. Kongres

wyraził zdanie, że jest pożądanem, aby prywatne kopalnie przeszły na własność państwa.

żelazne z domieszką niklu, skutkiem czego platyna straciła poważnego spożywcę. Znalazła natomiast platyna nowe szerokie zastosowanie w plombowaniu zębów oraz w wyrobie wchodzących w modę platynowych dewizek, pierścionków, breloków i t. p. Ponieważ platyna nie mogła być dotychczas wyrugowaną z takich działów, jak wyrób przyrządów chemiczno-fizycznych, chirurgicznych i t. p., przeto stan rynku platynowego w ostatnich czasach był wielce ożywiony. Jednocześnie ze wzrostem zapotrzebowania rozpoczęły się na Uralu bezrobocia, co spowodowało

Powszechne bezrobocie górnicze. Kongres uznał możliwość ogłoszenia powszechnego bezrobocia międzynarodowego górniczego i polecił związkom być do takiej ewentualności przygotowanymi.

Normowanie wytwórczości w ę-g 1 a. Delegaci belgijscy przedstawili wniosek, że wytwórczość węgla w rozmaitych krajach i jego wywóz winny być regulowane na gruncie międzynarodowym przez międzynarodową federacyę związków górniczych. Wniosek został jednak w r. 1906 podniesienie ceny platyny przeszło w przez kongres odrzucony głównie wskutek opo- dwójnasób w porównaniu z r. 1904 (z 17000 ru-zycyi delegatów angielskich i amerykańskich, bli do 38000 rubli za pud). Jednocześnie wytwór-którzy utrzymywali, że wszelkie ograniczanie wy- cy platyny surowej na Uralu, którzy mieli wiel-twórczości jest szkodliwe dla samych robotników, ce niekorzystne dla siebie umowy z zakładamiT.

Poza tem kongres przekazał komitetowi mię- przerabiającymi platynę surową, rozmyślnie zmniej-dzynarodowemu dla bliższego rozpatrzenia nastę- szali wytwórczość. Skutkiem tego angielska fir-pujące sprawy:    ma handlowa John Mattey and Co., która w prze

1) Kwestyę udzielania przez zarządy kopalń corocznie 14-dniowego płatnego urlopu robotnikom.

ciągu 100 lat nadawała kierunek przemysłowi i handlowi platyną, uznała za stosowne podnieść ceny za platynę surową, wydać przemysłowcom

2) Kwesty? ustanowienia jednego dnia dla ros9sk,im zaliczki i dopuścić ich do udziału w

ogólnego międzynarodowego święta górniczego.    \° / ?sp-a,,->'clI z P^erobki platyny surowej.

” T_ z J .    i ,    • r. i    W ostatnich czasach, gdy stosunki robotnicze na

. ^ , Kwestyę, jak ma zachować się federacya Undii ułożyły się pomyślnie i wytwórcy platyny związków goiniczych na wypadek wybuchu woj- otrzymali udział w zyskach na przeróbce platy-ny, kwesty a .ta została poruszoną przez delegatów    stan rynku platynowego ustalił się i cena

francuskich i wywołaną przez szerzoną we Iran- piat.yny stanęła na poziomie 28000 rubli za pud, cyi antimi itarną propagandę Hervego, która żąda co jednak ^st wyżs% ₀d ceny złota, od robotników ogłoszenia bezrobocia i niemal po-    TTr ,    >    ,,    , ,    -n •    -,

w    r.    1904    .    .

„    „    1905    .    .

„    „    1906    (w    przeciągu    pierwszych

10    miesięcy)    .... 332

.    . 306 pudów

wstania w odpowiedzi na wypowiedzenie przez , Wvtworczosc platyny w Rosyi podług da-rząd wojny. Przy tej sposobności przedstawicie-    1 w a(^z górniczych wynosiła,

. 320

Należy jednak przypuszczać, że liczby powyższe są przynajmniej o 50% za nizkie, ponieważ wielu wytwórców platyny rozmyślnie zmniejsza lub nie podaje swojej wytwórczości. Dowodzi tego również większe spożycie platyny, niż jej wytwórczość. Najpoważniejszymi wytwórcami platyny na Uralu są: 1) spadkobiercy Demidowa, którzy sprzedali 62 pudy w r. 1904-ym, 54% pudów w r. 1905-ym i 50.9 pudów w r. 1906; 2) Towarzystwo platyn owo-przemysłowe, które w r. 1906-ym wydobyło około 140 pudów; 3) spadkobiercy hr. Szuwałowa, którzy w r. 1906-ym wydobyli 76 pudów; 4) ks. A bamelek-Łazarew, który wydobył 9¹/₄ pudów w r. 1904-ym, 7% puda w r. 1905-ym i 8L/₂ puda w r. 1906-ym; 5) firma Platyna, która wydobyła 38 pudów w r. 1904-ym. 28,3 pudów w r. 1905-ym i 41,5 pudów w r. 1906. Wytwórczość platyny przytoczonych powyżej pięciu przedsiębiorstw wynosi 90% ogólnej wytwórczości platyny w Rosyi, lecz poza niemi wydobywa się jeszcze znaczna ilość platyny, która w statystyce nie jest notowaną.

le górników francuskich oświadczyli, że jakkolwiek są przeciwnikami wszelkiej wojny, to jednak nie są pozbawieni uczuć patryotycznych i w razie napadu ze strony obcego rządu bronić będą orężem swej ojczyzny. Obowiązkiem związków górniczych całego świata jest dążyć do uniknięcia konieczności wojny; w razie więc powstałego nieporozumienia, grożącego wojną, członkowie międzynarodowego komitetu górniczego powinni podjąć starania u obu zainteresowanych rządów, aby nieporozumienie było załatwione drogą sądu rozjemczego.

M. L.

Po wyczerpaniu programu obrad, następny kongres związków górniczych postanowiono zwołać w roku 1908-ym w Paryżu.

Wytwórczość platyny na kuli ziemskiej w

r. 1906. Całą prawie wytwórczość platyny daje Ural, mianowicie 90°/o jej spożycia na kuli ziemskiej. Zapotrzebowanie platyny dzięki jej własnościom fizyczno-chemicznym stale wzrasta a ponieważ jest ona bardzo droga (obecnie cena platyny jest P/a razy wyższą od ceny złota), przeto technicy, gdzie tylko jest to możliwe, starają się zastąpić platynę przez inny tańszy metal.

Niedawno np. w elektryczny ch lampach żarowych zamiast drucików platynowych zaczęto stosować

Poza obrębem Rosyi platyna wydobywa się głównie w Ameryce Północnej i Południowej. W stanach Zjednoczonych wytwórczość platyny wynosiła: w r. 1904-ym 200 uncyi (1 uncya= =7,29 zołotnika), w r. 1905-ym 318 uncyi; w Kanadzie w r. 1901-ym wydobyto 952 uncye. Wytwórczość platyny w Ameryce południowej nie przenosi 9 625 uncyi czyli około 300 Æ/g. Wydobywa się również platyna w Nowej Wallii Południowej w Australii (w r. 1903-im 16 klg, w r. 1904-ym 17 klg). Niedawno odkryte zostały złoża platyny w zachodniej części wyspy Sumatry w odległości 40 wiorst od brzegu; niewielkie ilości platyny wydobywają się również na wyspie Borneo.

Cała prawie wytwórczość platyny odstawia się do Londynu, Paryża, Hanau i New-Yorku. W⁷" Rosyi bardzo niewielka ilość platyny surowej przerabia się w kraju i cała prawie wytwórczość wysyła się za granicę w postaci rud platynowych. Wywóz platyn}⁷ surowej z Rosyi za granicę wynosił podług danych komór celnych: przed r. 1900-ym od 200 do 300 pudów rocznie

90 pudów 136

77

117

175

116

387

We Francyi spożycie platyny wynosiło (w kilogramach):

Rok

Przywóz 5 649 3 764

Wywóz

681

1904

1905

210

Anglia, która była głównem ogniskiem handlu platyną, w ostatnich czasach ujawnia zmniejszenie się przywozu platyny, który w r. 1905-ym wynosił zaledwie czwartą część przywozu w r. 1899-ym. Przywóz wynosił: w r. 1901-ym 158 000 uncyi, w r. 1902-im 97 000 uncyi, w r. 1903-im 61000 uncyi, w r. 1904-ym 59 000 uncyi i w r. 1905-ym 44 700uncyi. Wywóz wynosił: w r. 1904-ym 33 900 uncyi i w r. 1905-ym 17 500 uncyi. Spożycie roczne platyny w Anglii wynosi przeto w ostatnich dwóch latach 26 000 uncyi czyli około 50 pudów.

w    „    1900-ym

„    „    1901-ym

„    „    1902-im

„    „    1903-im

„    „    1904-ym

„    „    1905-ym

„    „    1906-ym    „

Jeżeli porównać dane o wytwórczości platyny w Rosyi z danemi o wywozie za granicę, to wypadnie, że wywóz wynosi zaledwie 70% wytwórczości; ponieważ spożycie platyny w Rosyi wynosi 7—8 pudów rocznie, a znaczniejszych zapasów nikt nie przechowuje, przeto zachodzi pytanie, gdzie podziewa się pozostała platyna. Okazuje się, że znaczna część platyny idzie za granicę w przesyłkach pocztowych, i wysyłana w ten sposób platyna o tyle tylko może być notowaną na komorach, o ile platyna jest deklarowaną, co nie zawsze ma miejsce; np. w r. 1906 cała wywieziona za granicę platyna wysłaną była w przesyłkach pocztowych. Platyna wychodzi również za granicę w bagażach pasażerskich, co również nie podlega notowaniu na komorach. Platyna idzie obecnie zagranicę wyłącznie przez Wierzbołowo do Niemiec, Francyi i Anglii.

Niemcy otrzymały w r. 1904-ym 2169 Æ/g⁻a w r. 1905-ym 2 575 klg platyny surowej; wywozu prawie nie było; spożycie wynosiło 145 pudów. W r. 1906-ym do Niemiec przywieziono 1 910 klg platyny surowej (w tej liczbie z Rosyi 1 445 klg).

Spożycie 4 968 3 554

W Stanach Zjednoczonych spożycie platyny wynosi około 200 pudów rocznie.

Cztery najważniejsze rynki platynowe, francuski, niemiecki, amerykański i angielski, potrzebują przeto około 700 pudów platyny rocznie. Ponieważ niezależnie od platyny świeżej w handlu obraca się jeszcze około 35% platyny w wyrobach zużytych, przeto pomienione rynki wymagają corocznego dopływu świeżej platyny w ilości 455 pudów, która bezwarunkowo pochodzić musi z Rosyi. Tym sposobem należy przypuszczać, że wytwórczość platyny w Rosyi wynosi przeciętnie około 500 pudów rocznie.

Warunki techniczne dostawy węgla dąbrowskiego dla dróg żelaznych Nadwiślańskich. § 1. Węgiel kamienny powinien być dostarczany z tych kopalń, szybów i pokładów, które wymienione są w zawartej na dostawę umowie, lub z tych, z których dostawa węgla będzie dozwoloną przez naczelnika dróg żelaznych.

§ 2. Naczelnik dróg żelaznych ma prawo delegować na kopalnię urzędnika kolejowego lub komisyę w celu stwierdzenia, że węgiel został wydobyty i wydobywa się z kopalń, szybów i pokładów, wymienionych w umowie lub przez niego dozwolonych. O każdym stwierdzeniu miejsc wydobycia węgla i sprawdzeniu wydobycia z należytych kopalń, szybów i pokładów zestawiają się akty, podpisywane przez delegowanego urzędnika kolejowego albo wszystkich członków ko-misyi i dostawcy albo jego pełnomocnika. Akt nie ma znaczenia przyjęcia lub nieprżyjmia węgla, co dokonuje się dopiero po dostarczeniu go na stacyę przeznaczenia. Urzędnik kolejowy lub komisya, delegowani w celu sprawdzenia węgla, mają prawo swobodnego wchodzenia do wszystkich miejsc kopalni i składów węgla, wydobytego z kopalni, obecności przy sortowaniu węgla i ładowaniu wagonów, plombowaniu ich i wysyłaniu, dokąd należy, oraz sprawdzania podług dowodów, komu i dokąd wagony zostały wysłane.

§ 3. Węgiel przepalony skutkiem samoza-palania się nie może być przyjmowany.

§ 4. Jeżeli pochodzenie węgla z wymienionych w umowie kopalń, szybów i pokładów ze względu na jego postać zewnętrzną przedstawia dla urzędnika kolejowego lub komisyi wątpliwość, wówczas fakt ten notuje się w wymienionym powyżej akcie i podaje się naczelnikowi dróg żelaznych odnośna depesza a przyjęcie podług umowy

§ 11. W celu dokonania wymienionej w § 10 próby węgla odkłada się z wybranych w myśl § 5 wagonów po 20 pudów węgla, z których połowa z wyboru dostawcy a połowa z wy-§ 5. Przyjmowanie węgla dokonuje się przez boru komisyi odbiorczej. Iłezultaty prób, doko-komisyę odbiorczą na zasadzie oględzin zewnę- nanych z wybranym w ten sposób węglem, uwa-trznych po dostarczeniu go na stacyę przezna- żane są za odnoszące się do całej dostarczonej czenia i od komisyi odbiorczej zależy wyładowa- partyi tvęgla, z której te próby były wzięte i nie węgla lub pozostawienie go w wagonie. W zgodnie z tymi rezultatami węgiel albo przyjmu-razie jeżeli przy oględzinach zewnętrznych u je się, albo odrzuca się, albo potrąca się odpowie-któregokolwiek z członków komisyi odbiorczej po- dni procent z całej dostarczonej partyi. wstanie wątpliwość, czy przedstawiony do przy-    § 12. Za węgiel, użyty do prób, dostawca

takiego węgla może mieć miejsce tylko w tym I i żużla, wówczas cena węgla zmniejsza się o 2°/₀p wypadku, jeżeli będzie on poddany wymienionym przy zawartości w węglu powyżej 12% na wagę w warunkach niniejszych próbom wszystkim lub popiołu i żużla węgiel odrzuca się. niektórym, stosownie do zlecenia naczelnika dróg żelaznych, i otrzymane rezultaty będą uznane przez naczelnika dróg żelaznych za zadawalnia-•ące.

jęcia węgiel czyni zadość warunkom niniejszym, otrzymuje należność podług ceny umówionej, t. j-wówczas dokonują się te z przewidzianych w wa- waga tego węgla nie potrąca się z wagi dostar-runkach niniejszych prób, które komisya odbior- czonej partyi.

cza uzna za potrzebne. Węgiel dla prób może być    § 13. Branie węgla dla prób laboratoryj-

brany nie ze wszystkich wagonów danej partyi, nych z każdej dostarczonej partyi dokonuje się lecz tylko z tych, w których znajduje się węgiel, wprost z wagonów.

przedstawiający wątpliwość pod względem swych    § 14. Dla prób laboratoryjnych węgiel bie-

własności. W razie otrzymania rezultatów niezada- rze się z 20 różnych miejsc wagonu w ilości około walniających węgiel odrzuca się lub odpowiednio 10 funtów z każdego miejsca, rozdrabnia się na zmniejsza się podlegająca zapłaceniu jego waga kawałki wielkości do 72" i miesza się na podło-zgodnie z § 7 i 10 warunków niniejszych.    dze lub w skrzyni żelaznej. Z 10 różnych miejsc

§ 6. Węgiel powinien pochodzić ze świeżego wydobycia, t. j. taki, który leżał po wydobyciu go z pokładu do czasu wysyłki najwyżej 2 miesiące.

§ 7. Węgiel powinien być suchy, bez lodu i śniegu; normalna ilość wilgoci powinna wynosić najwyżej 10% wagi samego węgla. Wilgoć określa się na stacyi wysyłającej lub na stacyi odbiorczej (w tym ostatnim wypadku węgiel należy brać do prób z wagonu krytego) zapomo-cą suszenia rozdrobnionego uprzednio węgla pod kloszem nad kwasem siarczanym w przeciągu trzech dób w temperaturze pokojowej. Za prze-wyżkę wilgoci ponad ilość normalną nie płaci się i w myśl tego z dostarczonej ilości węgla dokonuje się odpowiednie potrącenie z ceny węgla razem z przewozem.

§ 8. Ilość siarki (szkodliwej i nieszkodliwej razem) w węglu nie - może przenosić 1,25%.

§ 9. Przy przesiewaniu węgla przez dwa sita (z otworami kwadratowymi o bokach jedno 3", drugie 1") nie powinno przechodzić miału więcej niż 5% wagi wziętego do przesiania węgla. Jeżeli dostarczony węgiel daje więcej niż 5% miału, wówczas podlegająca zapłaceniu waga węgla zmniejsza się o taki procent, o jaki waga miału przenosi 5% węgla, wziętego do przesiania.

tej warstwy bierze się razem 1 pud węgla, który rozdrabnia się na mniejsze kawałki wielkości najwyżej ¹/s" a następnie znowu miesza się. Z otrzymanego w ten sposób 1 puda węgla bierze się 10 funtów, które posyła się do laboratoryum dla zbadania.

Za partyę węgla uważa się ta ilość węgla, która otrzymaną została na mocy danego zlecenia w jednym określonym składzie.

§ 15. W razie niezgodzenia się dostawcy na rezultaty pierwszej próby, na mocy której węgiel odrzuca się (nie przyjmuje się), dokonuje się ostateczna próba powtórna w laboratoryum ko-lejowem albo w laboratoryach wyższych zakładów naukowych lub towarzystw naukowych, z wyboru zarządu dróg żelaznych, a wzięcie próby węgla dla powtórnego zbadania dokonuje się w określonym terminie z obowiązkowym udziałem dostawcy lub jego pełnomocnika. Nieprzybycie dostawcy uważa się za przyznanie przez niego rezultatów pierwszej próby.

§ 16. Zawartość wilgoci w węglu, otrzymana przy pierwszej próbie w laboratoryum kole-jowem, uważa się za ostateczną i wilgoć, znaleziona przy powtórnem badaniu nie ma wpływu na obrachunek z dostawcą.

Wytwórczość złota na kuli ziemskiej w r.

1906. Począwszy od r. 1882, wytwórczość złota § 10. Przy spalaniu węgla w palenisku ko- na kuli ziemskiej stale wzrasta, jeżeli nie liczyć tła stałego węgiel nie powinien dawać więcej r. 1900—1902, kiedy skutkiem wojny w Transwa-niż 10% na wagę popiołu i węgla zżużlowanego. alu zmniejszyła się znacznie wytwórczość złota w Jeżeli po dokonaniu spalania próbnego okaże się Afryce południowej. Od r. 1882 w kopalnictwie więcej niż 10% lecz nie więcej niż 12% popiołu ‘ złota rozpoczyna się nowy okres; w przeciągu

Rok

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej wytwórczość złota wzrosła w r. 1906 o 10°/o w porównaniu z rokiem poprzedzającym. W stanach Kolorado i Kalifornia wytwórczość zmniejszyła się, lecz podniosła się za to o 50 % w Alasce i o 90 % w Newadzie, gdzie okręgi Goldfield i Tanopach przedstawiły największe ożywienie. Wytwórczość złota w Stanach Zjednoczonych wynosiła:

Rok

1904

1905

1906

Rok

1901

1902

1903

1904

1905

1906

Uncye 28 754 240 266 366 023 479 302 727 912

1888

1890

^ <ncO^iO0NOOOiO>—iCUCOrtHiOCO o OJffiOiOOłffiOiOOOOOOOO Qä CCGOGOGOCOOOCOOOCDOiOiOiOiClOi

rH t-H    t—1    V—i    t—I    T-i    r—I t—I    r—I    rH tH y—i rH    r—i    i—i

COCOCÛCOCOCOCOOOQOGOGCGCOOGO &Ö OOOOOOOCDCDCD0COCOO O Oiö'Hi-cwLO'-'O'XiQO^Oica^oo ^

Rosyi.

r. 1906

Krzywy Róg Kercz

Korsak Mogiła Pozostałe miejscowości

204280066

15102254

695443

648951

186827689

220726 714

pierwszych 5—6 lat wzrost wytwórczości złota był słaby, lecz od r. 1887, mianowicie od chwili rozpoczęcia wydobywania złota w Transwaalu wytwórczość złota z 4825 744 uncyi (1 uncya = =7,29 zołotnika) w r. 1882 powiększyła się do 9652003 uncyi w r. 1895, z czego na Afrykę południową przypada 2115138 uncyi. Od r. 1896 wytwórczość złota na kuli ziemskiej wynosiła:

Un cye 9820075 11483 712 14016 374 15 220 263 12 684 958 12894 856 14437 669

15    778016

16    739448

18    290 567

19    372887

Uncye

3    892 480

4    265 742 4 648 913

W Afryce południowej wytwórczość złota w r. 1906 wyniosła 6 601 685 uncyi, co stanowi przeszło trzecią część wytwórczości złota na całej kuli ziemskiej. Na powiększenie się wytwórczości złota w okręgu Witwatersrad, na który przypada 5 559534 uncye, wpłynęło usunięcie najważniejszej po wojnie przeszkody, mianowicie braku rąk roboczych, oraz zastosowanie wynalezionych niedawno maszyn, działających zapomocą powietrza ścieśnionego. Wytwórczość złota w Transwaalu wynosiła:

Uncye 238995 1691525 2859 479 3653 794 4706433 5559534

Wytwórczość ogólna złota w Afryce południowej wynosiła:

Rok 1887 1889 1891

Uncye 1 3 50519 1 381 128

1    865 538 2115 138

2    150 106 2818493

3    904 721 3 665 875

562 307 474 696 1 998811 3 317 662 4163 541

5    494473

6    601 685

W Australii wytwórczość złota w r. 1906 wynosiła 3964630 uncyi (o 267461 uncye mniej, niż w r. 1905); zmniejszenie pochodzi skutkiem tego, że w miarę pogłębiania robót żyły złotonośne są biedniejsze. Największe zmniejszenie przypada na Quensland, Wiktoryę i Australię zachodnią, natomiast Nowa Zelandya dała powiększenie wytwórczości.

Poważne zmniejszenie wytwórczości miało miejsce w Kanadzie, która od 5 lat ujawnia spadek wytwórczości. Wytwórczość złota w Kanadzie wynosiła:

Uncye 44853 50 411 92 440 136 274 294582 669 445 1 031 563 1 350475 1 183 362 1 003 359 911 118 793 350 700 800 604 689

5.

Wytwórczość rudy żelaznej na Południu

r. 1905 p u

168373925 16353103 567288

1533373

Razem

Wytwórczość srebra na kuli ziemskiej w r. 1906 wynosiła 157 683 500 uncyi (1 uncya=

=7,29 zołotnika) (w r. 1905—157 339 962 uncye), z czego przypada na poszczególne ważniejsze kraje:

Rok

przechodzi Hülle*) do maszyn roboczych, zastosowanych do nowych narzędzi tak, żeby mogły wyzyskać znacznie większą ich zdolność do szybkiego obrabiania i pokonywały spokojnie o wiele większe opory przy pracy. To dało się osiągnąć przez znacznie silniejszą i cięższą budowę maszyn, szczególnie ich łóż, i wymagało znacznych zmian w ustroju maszyn, których popęd dawniej wynosił 3—5 KP, a dziś nierzadko wzrasta do 90 KP. Najważniejsze zagadnienia konstrukcyjne spowodowała potrzeba zwiększenia szybkości ruchu i zmian tej szybkości w dosyć obszernych granicach, przyczem zmiany odbywać się musia-ły w sposób łatwy i szybki. Różnemi drogami starano się to rozwiązać. Przedewszystkiem zwrócono uwagę na pasy popędowe, które musiały otrzymać znacznie większą szybkość, aby przy wielkiej pracy, jaką przenosiły, nie przybierały zbyt wielkich i niedogodnych rozmiarów. Dla przesuwania pasa wymyślono kilka w znacznej części udatnych sposobów. Do tych należą obrotowe widełki pasowe systemu Bamag, nastawiające się na wymagana odległość od koła stopnio-UUU wego, przesuwacz, poruszany śrubą z kołem stop-704 700 niowem, mająeem stożkowe przejścia międzyjed-5 236 953 ną średnicą a drugą; zastosowanie jednego tylko 5 061792 koła stopniowego z pozostawieniem drugiemu 4090 307 kształtu walca a dla utrzymania pasa w napręże-2 225 358 niu, stosując albo rolki naprężające, albo dając 75 990 kołu stopniowemu w łożyskach ruch wahadłowy,, i y 4 Uoy pozwalający regulować naprężenie pasa przez 412 378 przesunięcie koła. Ponieważ długie pasy popę-1996 974 dowe są wielką przeszkodą przy przesuwaniu ich 1052 238 na kole stopniowem, zastosowali niektórzy kon-686 966 struktorzy pasy krótkie, naprężane rolkami, a oba 324 855 kołu stopniowe zestawili razem, albo w samej _oU4U maszynie roboczej, albo w przekładni i w ten 114430 j sposób mogli zapomocą widełek, poruszanych 63 228 śrubą i kółkiem łańcuchowem, przesuwać pas z 73945 jednego stopnia na drugi. Amerykanie wreszcie 284 298 zarzucają koła stopniowe i zmieniają szybkość 4ÖÖÖ1 ruchu zapomocą szeregu kół zazębionych, połączonych sprzęgłami tarczowemi. Czasopismo Techni

Węglarki dwuosiowe. Na dr. żel. Warszaw-sko-Wiedeńską zaczęły nadchodzić z fabryki Feniks w Rydze węglarki dwuosiowe o nośności 20ż; 46195 629 35 079 361 45 509 463 pojemność ich wynosi 6,4><2,6X.¹,5=25 m³. Ciężar węglarek niehariiulcowycli nie dochodzi 6,7 /, co stanowi 0,25 ogólnego ciężaru wagonu ładownego. Przy długości wagonu, wynoszącej łącznie ze zderzakami 7,76 m, daje to po 3.44 t obciążenia na 1 m toru; w wagonach hamulcowych, które są dłuższe o 1,03 m (długość budki hamulcowej) obciążenie to wypada mniejsze. Ciężar wagonów ; hamulcowych nie dosięgnie 81, czyli że ciśnienie j każdego koła na szynę nie przekroczy 7 /, dopusz-Stal szybko obrabiająca. W dalszym cią- i czalnych w niemieckim Związku dróg żelaznych, gu swej pracy (Wevkstattstechnik JM® 8, str. 408) Wagonów takich zamówiono 300 sztuk.

__-    __ Przegląd Techniczny.

*) Przegląd Górniczo-Hntniczy r. 1904, Ais 25, str. 675    *) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, X° 18, str. 475—476.

1905

1906

Stany Zjednoczone 56101600 Meksyk Australia

54 652893 12 561600

Uncye

56183500 55 000000 12 000000

5.

Wytwórczość węgla w kopalniach Królestwa Polskiego *) (w centnarach metrycznych).

Nazwa kopalni r. 1904

Węgiel kamienny

p Niwka i Barbara 2 Mortimer g Milowice 4 Hr. Renard g Andrzej II g Kazimierz rj | Feliks

g | Paryż i Koszelew g | Saturn 4Q j Czeladź 21 Flora

12 Franciszek i Mikołaj

13

Jan

24    Grodziec I

25    Grodziec 11

26    Antoni Reden

28    Tadeusz 11

29    Staszyc 20 Helena 22 Andrzej 1

22    Alwiua

23    Flötz Rudolf

24    Matylda OP, Tadeusz 1

Jakób

27    Warfczyków

28    Andrzej 111

17

26

Razem

Węgiel brunatny

Katarzyna

Ludwika

Nierada

Razem

Wogóle

r. 1905

r. 1906

5 988583 3 990893 4053 968 3 223 964

3    830 927 2 771 257 5 662 508 3 864 312

286 605

4    246 800 3 424 600 1107 660 4 718 255! 3 839 470 4924 213 4 433 095 4 200103 3159879

1807 598 73 253 244 977 315 850 644 826 532 834 881 996 207 155 86074

2 152 867

547 753 364 903 734 725 818906 1141 679 315 360 127 309 101 893 242 711 42 883 306 905 18 217 25 287 181 072 23 537

212 221 198 978 448 817

860 016

47 055 645

222 317

748000

113 468 62 654 242 030 20 032

159 249 9 578

379 731 14 233 409 012

802 976

4 736 708 3 599451 3 739071 5555 523 283030

251128 15 860 11320

432 202

411 906

844 108

35 882 337(46 353 571 i J. H.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

czne

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.