PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

N§ 22 (88).

Dąbrowa, dnia 15 listopada r. 1907-

Tom IV.

Frpcwóp pochylniany ^apomocą liny be5 końca w ^agłębiu Donieckiem.

W zagłębiu Donieckiem coraz bardziej roz- chylni oraz liczby przyczepionych wozów; gru-powszechnia się przewóz pochylniany zapomocą bóść poszczególnych drutów wynosi od 1 fi mm do liny bez końca. Został on opracowany i udosko- 2,5 mm. Pod pochylnią lina okrąża koło (śred-nalony przez techników miejscowych i w tym nica 1,2 w), łożyska wału którego są umocowa-stanie, w jakim jest obecnie stosowany, przedsta- i ne do dwóch belek żelaznych kształtu | J. Bel-wia typ przewozu daleko bardziej racyonalny i ki te mogą posuwać się wraz z kołem linowem korzystny, niż zwykłe sposoby przewozu pochyl- pomiędzy dwiema belkami drewnianemi, nacią-nianego zapomocą liny zakończonej.    gając lub nadając linę pochylnianą. Naprężenie

W zarysach ogólnych typ normalny takiego liny reguluje się zapomocą łańcucha z ciężarem, przewozu przedstawiony jest na rys. 1 i 2. Przy- umocowanego do tylnych końców belek żelaznych. Wózki przymo-co wy wuja się do liny żelaznej, która przechodzi ponad nimi, zapomocą zakręconych haków z długą rączką, od końca której idzie łańcuch do spinki woza; w ten sposób ciężar własny wózka zaciska linę w wężowym zwoju haka (rys. 3).

Sposób ten umocowania wózka do haka posiada jednak tę ujemną stronę, że lina przełamuje się i wobec tego prędko niszczy; to też na niektórych kopalniach wolą przymocowywać wozy do liny zapomocą ~ 1 łańcuszków, które okręca się naokoło liny. Szyny ~ używane są większego kalibru, odpowiadającego mniej więcej kalibrowi szyn 12 kg w zagłębiu Dąbrowskiem. Podkłady bywają drewniane sosnowe i wtedy dobrze jest kłaść na każdą parę szyn choćby 2 długie podkłady dębowe przez całą szerokość dwóch torów i przymocowywać do nich szyny nie zapomocą haków lecz zapomocą nakładek i wkrętek; używane są również podkłady żelazne i wtedy mają kształt I I i szyna przymocowywuje się do nich tak samo jak i do podkładów dębowych. Jedna z dt ugą szyny zmocowywują się zapomocą łasz.

-V

_ ...»

h h a h PT

7m

Rys. 1.

rząd hamulcowy składa się z tarczy linowej i zarazem hamulcowej o średnicy 800 mm i dwóch, kół kierowniczych o średnicy 500 mm. Dla powiększenia obwodu tarcia w rowku koła linowego lina krzyżuje się na przestrzeni między kołem linowem i kołami kierowniczemi, jak to zresztą widoczne jest na stalowe grubości najczęściej od 19 mm 22 mm (Vs")? zależnie od długości i upadu po-

rys. 1. Liny używane są " (³/₄") do

i śrub. W miejscach, gdzie pochylnia krzyżuje dzy niemi może swobodnie przejść hak, służący się z chodnikami, układane są płyty, przyczem do przypinania woza. Po przejściu haka lina na każdem skrzyżowaniu układają 8 płyt.    znowu spoczywa na obrzeżu jednego z kół. Do

Płyty, przylegające do chodników, mają kra- tego samego celu może służyć duże koło z zęba-wędzie, które służą dla łatwiejszego skierowywa- mi, które przepuszcza hak, unosząc jednocześnie nia wozów; cztery zaś płyty środkowe mają ka- linę. Puch wozów odbywa się stale w jednym nały, łączące wierzchnie części torów pochyl- kierunku, tak że po jednym torze stale idą na dół nianych ze spodnimi. Wymiary płyt wynoszą ładowne wozy, a po drugim do góry próżne. 1 m X 1 m'    Przy przypinaniu wozów należy naprzód założyć

Płyty używane są surowcowe i układane by- i hak na linę a dopiero później zepchnąć wóz w

i.

'i

s\

Rys. 2.

wają na balach i deskach z łagodnym spadkiem j rowki płyt pochylnianych; w przeciwnym bowiem w kierunku upadu pochylni; robi się to dlatego, razie mogłoby zdarzyć się, że zapinacz nie zdą-żeby wozy nie zatrzymywały się na pomostach, żył założyć haka i nieprzypięty wóz poszedłby lecz przechodziły przez nie pod wpływem wła- na dół; takie same ostrożności należy zachować snego ciężaru; zbyt wielki jednak spadek utrud- przy odpinaniu. Wobec tego łańcuch, który łą-nia odpinanie próżnych i przypinanie ładownych czy koniec haka ze spinką pochylnianą, musi wozów z chodnika. Ra każdym pomościepośred- być dość długi, żeby można było swobodnie ob-nim umocowane są do kap odbudowy pochyl- racać wozem, przypiętym do liny. Również jeże-nianej 2 długie haki, po jednym nad każdym to- li w miejscach przełamania pochylni lina podno-rem, na które unosi się lina, kiedy trzeba odpiąć si się do piętra, to przy długich łańcuchach nie lub przypiąć wóz.    _    wywołuje to wykole-

W takich razach za-    M    jenia wozów. Zupeł-

pinacz wstrzymuje    >__    nie jednak dostatecz- _

zapomocą sygnału,    nem jest, jeżeli dłu- f

danego hamowaczo-    gość łańcucha będzie

wi, ruch wozów po    wynosiła od 1,6 do

pochylni, podnosi    1,8 m. Jeżeli pochyl-

jedną lub obie liny    nia. iest nierówna i t

na haki, stosownie    posiada w niektórych

do tego, czy chce    ₍    miejscach tak nie-

przypiąć lub odpiąć    Rys- 3.    wielkie spadki, że

Rys. 4.

wóz z chodnika, przylegającego do    odpowiedniej wóz ładowny wła-

liny, czy też z przeciwległego. Po    uskutecznię- snym ciężarem nie

niu tego zapinacz wyjmuje linę z haka i podaje ies^ w stanie przez nie przejść, to można przypi-sygnał do ruchu. Są jednak urządzenia, które naó wóz do liny dwoma łańcuchami, z przodu i zezwalają na przypinanie i odpinanie wozów na z ty^u; ułatwia to również przechodzenie woza pomostach pośrednich podczas ruchu liny; skła- przez płyty, które, o ile ułożone są zbyt poziomo, dają się one z dwóch dla każdej liny kół stożko- to wywołują czasami zatrzymywanie się woza, wych o szerokim obwodzie i z wystającemi ob- szczególnie gdy jest on mało ładowny. Przy rzeżami (rys. 4). Ra górnym i dolnym poziomie zwykłych jednak pochylniach o względnie równie zachodzi potrzeba ani unoszenia liny, ani nym upadzie przypinanie zapomocą jednego łań-przepychania wozów przez tory pochylniane, to cucha jest zupełnie dostateczne, też przypinanie i odpinanie wozów uskutecznia    Jeżeli pochylnia podaje wozy z jednego po-

się na nich podczas ruchu bardzo dogodnie i bez ziomu na drugi bez poziomów pośrednich, to ła-specyalnych urządzeń. Koła umocowane są na I two jest określić warunki, konieczne do tego? takiej odległości jedno od drugiego, że pomię- ‘ żeby pochylnia mogła pracować, jak również i

o»

; co

dogodności w równomiernem rozmieszczeniu wozów, a przeto: x min. = 1,8—1,2—|—2=5 m i warunek, niezbędny dla działania pochylni, można przedstawić w następującym wzorze:

5 < x <

odległość, na jakiej należy przypinać wóz odwożą do liny. Żeby pochylnia pracowała normalnie, t. j. żeby liczba podjętych wozów próżnych równała się liczbie spuszczonych ładownych, należy, żeby odległość między wozami na obu linach była jednakowa, t. j. żeby tyle było przypiętych wozów ładownych na jednej linie, ile próżnych na drugiej.

Wprowadzamy następujące oznaczenia: n — liczba wozów, przypiętych do każdej liny; s — liczba wozów ładownych, których składowa sił ciężkości odpowiada tarciu lin i tarcz; jest to więc ciężar martwy pod względem działania pożytecznego pochylni; p — waga woza ładownego w klg\ q — waga woza próżnego w klg\ x — odległość pomiędzy wozami w metrach (pomiędzy przodem skrzyni jednego woza i przodem

następnego); a — długość pochylni w metrach; ,    . . ,    .    .    , .    . -    , ,

« - kat nachylenia pochylni; - spółczynnik    projektowaniu pochylni należy w dal-

tarcia całkowitego (przy ślizganiu i przy toczę- sz7m ,C1^U rozwiązać pytanie, na jakiej odległo-niu) wozów. Warunek, niezbędny dla ruchu wo- ! S(b na^ezy rozmieszczać wozy po pochylni, żeby zów po pochylni z równym upadem, określa się ' otrzymać pożądaną jej wydajność, wzorem:    %    Oznaczamy:

i m — liczba opuszczonych wozów w ciągu (n—s)^Sina — (n—s)^>p.Cosa > uq^inoL-\-]xnq Cosa, I dniówki roboczej;

gkącP    I    v — średnia prędkość ruchu wozów po po-

¹ chylni w metr/minutach;

Q — czas dniówki roboczej w minutach. Otrzymujemy wzór:

a(p-q 2)

ps

Jeżeli a = 80 m, p = 1 000 kg, q = 450 kg, a = 10°, {J. = 0,010 (wobec nierówności i zagięć toru, szczególniej na płytach), s = 2, to 2 = 1,12 i wzór otrzymuje postać:

5 < x < 19,8

Pochylnia może przeto działać. Jeżeli zaś a — 30 m, a = 4° i s = 3 (wobec złego ustawienia tarczy i liny) przy pozostawieniu bez zmiany innych wartości, to 2 = 1,33 i 5 < x < 4

Pochylnia nie może prawidłowo pracować.

sp

p—q

Tgo-hj.’ Tga —p.

oznaczamy

wówczas

Tg« +p.

Tga —p.

przez 2;

ni

111 x

ii >

Sp

P=<Tż'

a (p q 2)

vQ

- = Q; m = —

v    x

przy a; mm. = 5

vQ

ps

max.

5

Wartość ps (siły, odpowiadającej tarciu i | a dla 10-godzinnej dniówki roboczej przeginaniu liny na tarczach i kołach, -f- tarcie    ramax, = 120 v

tarcz w łożyskach -|- tarcie liny o szyny, płyty i podkłady pochylniane przy większych zwiesze-niach liny) zależna jest od: 1) ustawienia tarcz, kół i przyrządu hamulcowego; 2) liczby wozów na linie, które z jednej strony powiększają naprężenie liny, zwiększając przez to tarcie na tarczach, z drugiej zaś strony zmniejszają zwieszenie liny, zmniejszając przez to samo jej tarcie o podkłady i szyny; 3) od ciężaru, regulującego naprężenie liny; 4) od nierówności upadu pochylni, które zwiększają tarcie liny o spód pochylni;

5) od grubości i rodzaju liny.

Najmniejszą odległość pomiędzy wozami można obliczyć w sposób następujący. Długość łańcucha wraz z hakami dla względów wyżej wskazanych nie może być mniejsza od 1,8 w; długość skrzyni woza wynosi około 1,2 m; odległość między hakiem łańcuchowym jednego woza i tyłem następnego trudno jest robić mniejszą od 2 m, pochylni niezależną jest od jej długości, lecz wyłącz-gdyż zbyt mała odległość wywołuje poważne nie- * nie od prędkości ruchu wozów i odległości między

Ponieważ jednak odpięcie próżnego woza powinno zawsze iść w parze z przypięciem ładownego i odwrotnie, przeto w chwilach, kiedy brakuje wozów, trzeba wstrzymywać ruch na pochylni. Przypuszczając, że przez te przerwy wydajność pochylni zmniejszy się o 25%, otrzymamy:

= 90f.

Jeżeli czas dniówki roboczej = Q i odległość między wozami = x, to:

max.

ni

mai.

= 0,75.

vQ

Jeżeli obłożenie pochylni jest wiadome, to x oblicza się z wzoru

x — 0,75. — m

Z wzoru dla m

max

vQ

max.

widocznem jest,że wydajność

daje się łatwo obliczeniu;

nimi; stąd wynika, że przewóz po pochylni zapomocą liny bez końca może okazać się szczególnie korzystnym dla długich pochylń z dużem obciążeniem.

nie

Dla długich pochylń wzór dla m może być jednak zastosowany bezwzględnie, gdyż należy przyjąć pod uwagę jeszcze jeden czynnik a mianowicie wytrzymałość liny. Na zwykłych pochylniach kopalnianych, których upad nigdy nie bywa zupełnie równy, stosowanie lin grubszych od 1 cala nastręcza już poważne niedogodności. Na pochylniach głównych i upadowych z dobrze ułożonymi torami można stosować grubsze liny.

max.

Przy zachowaniu poprzednich oznaczeń oznaczamy nośność liny w kilogramach z uwzględnieniem naprężeń przy przeginaniu przez K. Liczba wozów, które można przyczepić do każdej z lin, wylicza się z wzoru:

G — waga wszystkich wozów i liny;

g — przyspieszenie spadku swobodnego.

Wydajność pochylni z zakończoną liną wyraża się zapomocą wzoru:

, gdzie:

nvxQ_ a -j- vxr

n — liczba wozów, spuszczanych jednorazowo w pociągu;

vx — średnia prędkość ruchu;

r — czas, potrzebny na przypinanie i spychanie wozów.

Jeżeli przyjmiemy, co odpowiada mniej więcej rzeczywistości, że vx = 2n (60 m na minutę), v~rx—2 minuty przy n—1, r=lĄrx przy //= 2, r=l,8 rx przy u=3, t. j., że przypinanie każdego nowego woza zajmuje 0,4 rx czasu, to otrzymamy dla m wzór:

10 nvQ

H    p{Tga—jj.) Cos a

jeżeli nie przyjmować pod uwagę własnego ciężaru i zwieszeń liny.

Jeżeli długość pochylni wynosi a metrów, to x ap(Tga — p) Cos a

5 a-\-2vvx{2 n-\-3) ’

a dla 10-godzinnej dniówki roboczej

wozów.

IM max.

îoxiox⁶⁰^'

5 ci -j— 2vrx(2 n 3)

vQK

. < 0,75

' a p (Tga —p.) Cos a 5 a w ciągu 10-godzinnej dniówki roboczej

max

vK

, t. j.

. < 450

ap(Tga — p)Cosa

max

vK

90l> > m max. < 450 .

ap(Tga —p)Cosa

Na załączonym wykresie (rys.5) liniami cią-głemi oznaczone są wydajności pochylń z liną bez końca dla 10-godzinnej dniówki roboczej, przy grubości liny 25 mm, u=30 metr./min., ń=1000 kg, jj.=0,010, dla a=5°, 10°, 15°, 20°, 25° i 30°, liniami zaś przerywanemi wydajność pochylni z liną zakończoną dla n — 1, 2, 3, 4, 5, 6, przy rx= 2 minuty. Wykres ten daje tylko pojęcie w najbardziej ogólnych granicach o wydajności pochylń różnego systemu, wobec tego, że zależna jest ona w znacznym stopniu od dokładności w ułożeniu Prędkość ruchu wozów po pochylni przy li- płyt i torów, sprawności obsługi i t. d K dla linie bez końca jest w ogóle mniejsza, niż przy li- ny 25 mm przyjęte jest równem 3 500 kg (stal nie zakończonej, a to dlatego, że w pochylniach lana, patrz Höfer, str. 400).

z liną bez końca, które działają z przerwami, li-    Dla każdego upadu pochylni wykres wydaj

na nie ma czasu otrzymać należytego przyspie- ności dla liny bez końca określa się z wzoru szenia wobec niewielkich przestrzeni, jakie wozy wia — const., gdzie m i a spółrzędne. Jest to przebiegają pomiędzy jednym a drugim przy- równanie hyperboli, odniesione do niemaltycz-stankiem; w pochylniach zaś, które działają bez nych, jako osi spółrzędnych; wykresy dla liny przerwy, trzeba regulować hamowaniem prędkość j bez końca będą przeto składały się z szeregu liy-ruchu tak, żeby można było bezpiecznie i dogod- ! perbol. Dla lin ⁷/₈" i ³/₄", które bardzo często nie przypinać i odpinać wozy. Najczęściej przy ¹ używają się, hyperbole otrzymują mniej dogod-przewozie zapomocą liny bez końca v równa się ny kształt. Co się tyczy wykresów dla liny za-30 m na minutę. Średnią prędkość równomier- kończonej, to zrobione są one dla średnich wy-nie przyspieszonego ruchu, nie zmniejszonego ha- dajności, które mogą być jednak znacznie zwię-mowaniem, można wyliczyć z wzoru:    kszone przy starannej i sprawnej obsłudze po

f- + i:.

s . pas

_ L>-f-

V średn. -

gdzie przyspieszenie p otrzymujemy z wzoru:

chylni, mającej na celu zmniejszenie r (czas na przypinanie i odpinanie), na co na niektórych pochylniach traci się więcej czasu, niż na właściwe opuszczanie wozów.

Pg

Ażeby można było równomiernie rozstawiać wozy, robi się zwykle znaki na stemplach odbudowy pochylnianej na odległości x od płyt. Za-pinacze mają wskazane nie przypinać nowego P — siła, nadająca ruch na pochylni, pod- I woza, dopóki poprzedni nie dojdzie do znaku.

ta

cd'^

n Jß o T3

rjl

N

I'S

cô -r¹

ta

ö o»

co ^

►Ö c ta

PT

PS

*C

vO

w

cr

•ta

Ch

s-*

ST

pr

bfj G

-o

H «O

ci £

liczba wozów (zależnie od wydaj-średnichl bvła nrzvmnana na od

va

«r

c,

<3

ip

a»

Hi

P-

"O

v-o

SpiiäSm

fip

Si

■a

ro

TT

1! Il

X>0

ms

«ii.

L!

il

ihii

.J:

il:

■■lï¹

liiilli

fflllllW

»

mm

■

iii

ległości przynajmniej 2 x min.— =10 m jeden od drugiego, żeby można było przypinać pośrodku wozy ładowne z poziomów średnich, lub też w jaki bądź inny sposób, tak jednakże, żeby mogły być równomiernie w ciągu całej dniówki roboczej opusz-ładowne wozy z poziomów średnich. Jeżeli pochylnia jest nie bardzo obciążona, to dla ułatwienia obsługi pochylni dobrze jest przypinać wozy w poziomach górnych odległościach dość znacznych jeden od drugiego, ażeby żna było w poziomach dolnych odnaleźć zawsze miejsce na linie, skoro tylko są do spuszczania wozy ładowne. Jeżeli odległość pomiędzy wozami jest dość znaczna (od 2¹/₂ do 8 x min.* t. j. od 12,5 ni do 15 m), to nawet nowy zapinacz _ z łatwością i prędko określi miejsce, gdzie należy założyć hak; o ile zaś dla zwiększenia wydajności pochylni odległości linie są ściśle wymierzone, to przypinanie i odpinanie wozów wymaga pewnego doświadczenia. Dobrze jest urządzić sygnalizowanie pomiędzy poziomami. Jeżeli na którymbądź z poziomów są do spuszczenia wozy ładowne, to zapinacz daje znać zapomocą sygnału poziom wyższy; zapinacz na poziomie wyższym, przyjmując pod uwagę i swoje wozy ładowne, sygnalizuje w odpowiedni sposób na poziom następny i t. d., a wówczas zapinacz na poziomie górnym pozostawia odpowiednią długość niezajętej liny, kierując się znakami na stemplach pochylnianych. Należy zwracać baczną uwagę to, żeby liczba wozów na obu linach była jednakowa, to też przypięcie woza ładownego powinno zawsze iść w parze z odpięciem woza próżnego i odwrotnie.

czane

na

mo

na

na

na

I    f.,

^    Il

VOO

ZOO

Joo

hoir

iw>

Ć0O

fOO

ÇOO

■/OOO,

0<Ci/i^ooc poC'fvaj/Ciat w metka c-Jt. Rys. 5.

Jeżeli na poziom górny wyjdzie próżny wóz, nieodpię-ty na poziomach średnich, a niema wozów ładownych, to

można próżny wóz spuścić na dół po linie dla wozów ładownych.

Bierzemy znowu wzór:

JV > _S±_ ,

P —

wyrażający niezbędny warunek dla działania pochylni. Dla pochylni o wielu poziomach wozy nie są rozstawione na równych odległościach po linii i N zależne jest od wydajności poziomów. Wprowadzamy następujące oznaczenia: poziomy z góry na dół przez 1, 2, 3, ...., t ((—dół pochylni), wydajność poziomów w wozach w ciągu dniówki roboczej przez m1? m₂...... mt—i, odległości pomiędzy każdym poziomem i następnym dolnym przez av rt₂,...., metrów, liczby wozów, przypiętych na linie pomiędzy poziomami, przez «i, n₂,...., nt—\t liczbę wozów, przypiętych na całej linii, przez N, liczbę wozów, opuszczonych ze wszystkich poziomów w ciągu dniówki roboczej, przez M, czas, w ciągu którego pochylnia jest czynna w minutach, przez Q i wreszcie liczbę minut, potrzebnych na przypięcie ładownego i odpięcie próżnego woza, przez r. Na poziomie górnym wozy można przypinać i odpinać podczas ruchu, tak że czas, potrzebny na przypinanie i odpinanie wozów na pochylni, wynosi (M—mJ r.

Pochylnię możemy rozpatrywać, jako i — 1 małych pochylń, z których po pierwszej schodzi w, wozów i czas, potrzebny na przypinanie i odpinanie wozów, równa się (M — mj r, po drugiej schodzi m₂ wozów, przyczem czas, potrzebny na przypinanie i odpinanie, równa się (M—mJ r i t. d., wreszcie po t —1 pochylni schodzi M — ml -j-“ł~m2 + •••• 4 mt— i wozów. Wyrażamy zależność pomiędzy czasem i wydajnością każdej pochylni zapomocą wzorów:

1 )Si- +

ntv '

ai

ntv

H-.....4(J/ — mt)r =

Przy największem obciążeniu pochylni od-

na najniższym pozio-

ległość pomiędzy wozami mie powinna równać się 5m.

a,-1

Q min, —

r [Q — (M—mjr] M (5 4 v r)

, skąd

mr r.

Podstawiając w poprzednie wzory Q min. zamiast Q, otrzymamy największe wartości nt, n₂, 1,

ni

max.

criml

^2 max. -

Clt—1

nt-1

. 4" W2 max. 4 ..... 4 Ht

Żeby pochylnia mogła pracować, niezbędnem jest, żeby zachowany był warunek:

max,

= «i

max

max

max

sp

i max.

p —

Największą wydajność pochylni w ciągu 10-godzinnej dniówki roboczej otrzymujemy przy = 10 X 60, i wtedy

Q min.

M max. -

v (10 X 60 -j- mx r)

h-\-v r

.o 25% wobec przerw, wywoływanych brakiem wozów, otrzymamy ostatecznie:

Zmniejszając M

max

2) a<i J_____-s

u₂v ‘

n₂v

-f .... -f (li - mjr = <2,

max.

= 0,75.

v (io x 4" m\r)

Jeżeli

h-\-v r

4- m₂

Q min. > 10X60,

to pochylnia jest przeciążona i należy zmniejszyć obłożenie.

at-1

Clt-l

Kt—\ V

4 .... 4- (M— mjr = Q,

przeto:

"i=

aiinl

Jeżeli mamy pochylnię, złożoną z trzech poziomów, wliczając w to i poziom dolny odbioru, przy czem:

at=h0 m, u₂—100 m, m,=150, m₂—h0, r=2, v=20, s=4, p—1. 000 kg, <7=450 kg, c=15°, p.=0,010,

n₂ =

v [Q—(M—mJ r]’ a₂

v    J r]’

to

200 (5420X2)

20

— 150X2=150=2ł/₂ godzin.

O ile przeto dniówka robocza trwa 10 godzin, to pochylnia nie jest przeciążona.

nt-\ =

M at—i

v [Q—(M—mj r]

max.

= 0,75

20 (10X604150X2)

5420X2

= 300 wozów

po-

50 X 150 5 X 200"

_ 100 . (150 -f 50) —    5 X 200

• H“ n2

«i

max. -

max.

max

max,

sp

za-

max

P-qZ

max.

= 13.

X — nt -j- «a =

max.

max.

Q — — îOh+'hrf-.....{d2~\raÆ-f⁻

Porównanie tych wzorów pomiędzy sobą i z wzorem dla liny bez końca

_ M (5-j-rr)

>ó mm. - ~

przy mx = const. = 150, w miarę zaś większania »/j wzrasta i M max., co jest bardzo zrozumiałe, gdyż wozy z poziomu górnego opuszczają się na dół bez wstrzymywania ruchu na pochylni.

= oo 7.

= 20 = 27.

Podstawiając we wzór X miast liter ich wartości, otrzymamy:

27 > 8.

Wypadkowa sił jest przeto większa od zera i pochylnia może działać.

Otrzymane rezultaty należy jeszcze sprawdzić, czy odpowiadają one nośności liny. Jeżeli dla przewozu pochylnianego stosowana jest w danym wypadku lina stalowa 1", to

3 500

1 000 (Tga —0,010) Gosa Dla a = 15°

tnax.

Ponieważ 13 > 8, przeto pochylnia może pracować Lprzy 13 wozach, zawieszonych na linie. Podstawiając we wzór

ai m\ ~ł~ ai (mi + nii) v [Q — (M — raj r\

zamiast N — 13 i odpowiednie wartości zamiast «i,    m₂, M, y i v, otrzymamy Q — 206 mi

nut, t. j. około 3‘/₃ godzin; to znaczy, że o ile czas dniówki roboczej wynosi 10 godzin, to pochylnia nie jest przeciążona i przy X max. = 13; jeżeliby zaś po sprawdzeniu na wytrzymałość liny okazało się, że ß > 10 godzin, to należałoby zmniejszyć obłożenie, lub też postarać się powiększyć v (w danym wypadku zwiększenie v do 30 metr./min. jest zupełnie możliwej, lub zmniejszyć r przez odpowiednie ulepszenia urządzeń i obsługi pochylnianej.

Dla pochylń, urządzonych w ten sposób, że można przypinać i odpinać wozy na wszystkich poziomach bez wstrzymywania ruchu liny, M i Q min. otrzymują daleko dogodniejsze wartości = 90 v wyraża się przez taki sam wzór, jak i dla pochylni o dwóch poziomach.

Można również zwiększyć wydajność pochylni przez zwiększenie prędkości v\ należy jednak czynić to bardzo ostrożnie, gdyż przy większych prędkościach wózki mogą łatwo wykolejać się. Zwykle utrzymują v w granicach od 20 do 50 metrów na minutę.

W zagłębiu Dąbrowskiem przy opuszczaniu wozów z wielu poziomów urządzają zwykle pochylnie dwóch typów: 1) z przeciwwagą, 2) z do-czepianemi linkami. Pochylnie typu 1-go urządzane bywają zwykle w wypadkach, gdy chodniki odbudowy rozłożone są z jednej strony pochylni. Ma się rozumieć, że tam, gdzie dogodne jest zastosowanie platformy, rozłożenie chodników nie gra żadnej roli. Platformy wymagają jednak większej staranności w urządzeniu toru kolejki i wogóle większych nakładów i w zagłębiu Dąbrowskiem bywają one urządzane względnie rzadko, a przeważnie jest w użyciu dość prosty typ pochylni z przeciwwagą i z przejazdem nakładanym, składającym się z dwóch oddzielnych szyn ponad pomostem, i z dwiema linami, z których lina od przeciwwagi okręcona jest naokoło bębna o mniejszej średnicy, niż lina od woza. Jako przeciwwaga używany jest często wóz, naładowany kamieniami. Pomosty urządzane bywają zazwyczaj na jeden wóz, dla uniknięcia zbyt długich przejazdów. Pochylnie z doczepianemi linkami, jako dwustronne, są racyonalniejsze, przy-czem wydajność ich może być jeszcze powiększona przez spuszczanie wozów całymi pociągami, a nie po jednym, jak po pochylni z przeciwwagą. Liczba oddzielnych linek równa się liczbie poziomów bez 2. Przy zachowaniu tych samych oznaczeń, co i dla liny bez końca, otrzymamy wzory:

1) dla pochylń z przeciwwagą

2 i

Q — ~ | mi (aH~a2 H⁻ •••• “h at—\) -\~m2    <^3“f⁻** *⁻1~

-f- at—i I 2 rd/,

2) dla pochylń z doczepianemi linkami

-\-cit—i)    mt—\ iit—\ I -f~ r

gdzie n oznacza liczbę wozów w pociągu; rt jest zwykle większe niż r.

— mtr

pozwala wybrać najbardziej racyonalny dla każdego poszczególnego wypadku typ pochylni.

Prędkość v dla liny zakończonej zwykle bywa 2—3 razy większa, niż dla liny bez końca; r dla liny bez końca powinno być w przybliżeniu takie samo, jak i dla pochylni z przeciwwagą i z nakładanymi przejazdami.

O wyborze systemu pochylni pomimo jej wydajności stanowią jeszcze inne warunki; tak np. dla pochylń o nierównym upadzie lepiej jest zawsze projektować dostawę zapomocą liny bez

końca ¹), dla których suma sił składowych ciężkości wozów ładownych, zawieszonych na linie, przy prawidłowem działaniu pochylni, jest zawsze jednakowa. Inaczej ma się rzecz dla liny    f    ,    .

to pochylnia może pracować, jeżeli

p(Tga—y.)—q (Tga-f-p.) >

^Cosa

zakończonej; jeżeli upad pochylni jest nierówny gdzie n liczba wozów, przyczepionych do każdej i pociąg wozów ładownych znajduje się na stro- z l]rb a S opór lin i tarcz.

mej części pochylni a próżnych na nieznacznym    Obsługa pochylni z liną bez końca jest

Sc

3e

spadku, to otrzymują tu czasami te ostatnie tak mniejsza i wiele łatwiejsza od obsługi pochylni wielkie przyspieszenie, że trudno jest hamować z liną zakończoną; szczególnie daje się to zau-tarczę, przyczem często lina ślizga się po tarczy, ważyć, jeżeli dla zwiększenia wydajności pochyl-Przy odwrotnem zaś położeniu wozów składowa ni spuszczają po niej wozy całymi pociągami; siły ciężkości pociągu ładownego może okazać się wówczas trzeba stawiać i spychaczy i zapinaczy, niedostateczną dla podjęcia próżnych wozów i z których pierwsza kategorya przy linie bez koń-pociągi zatrzymują się na pochylni. W takich ca jest nieznana. Płyty pochylniane na pomo-razach starają się zwykle rozbujać linę, aby za- stach przy pochylniach o wielu poziomach ma-pomocą całego szeregu uderzeń, otrzymywanych ją tę niedogodność, że często wozy zatrzymują wobec zmiennego naprężenia liny, przebyć kry- się na nich, jeżeli upad płyt nie jest dostateczny; tyczne miejsce pochylni, lub też wprost ciągną przytem przekręcanie woza szczególnie ładowne-za linę i za wozy. Sposób ten jednak, mimo ca- ' go na płytach jest dość uciążliwe; stąd też w wy-łej swojej prostoty, posiada tę niedogodność, że: padkach, gdy udaje się usunąć płyty przez zastąpienie ich zwrotnicami, za-T    raz zmniejsza się obsługa

XK

-f— pochylni i zwiększa jej wy-'    dajność. Na rysunku 6 przed

ipc&u3

tvij 'jej-f klemnœC.

ÿjierxj

- XcLûlow’tiuck .

mi

tłU

Ci-ntviio

•M’a

ruz-mv

cifihvm

JÛ

Rys. 6.

stawiony jest rozkład torów na pochylni bez płyt. Wszystkie wozy próżne idą od dolnego aż do górnego poziomu po torze B, przeznaczonym dla wozów próżnych; na górnym poziomie Część wozów, przeznaczonych dla poziomów średnich, skierowywuje się przez zwrotnice a na tor A, przeznaczony dla wozów ładownych, po którym wozy próżne schodzą na dół wraz z wozami ładownymi.

1) pochylnia wymaga liczniejszej obsługi, 2) zmniej- i Przez odpowiednie przestawienie zwrotnicy sza się wydajność pochylni, 3) może zdarzyć się ' na którymbądź z poziomów pośrednich wóz łatwo wypadek nieszczęśliwy. Tak więc dla po- j próżny skierowany zostaje na ten poziom; przychyli! z nierównym upadem liny bez końca po- tern po odpięciu go zapinacz przypina zaraz na winny być uznane za najdogodniejszy sposób do- jego miejsce wóz ładowny, który skierowany zo-stawy pochylnianej. Jeżeli oznaczymy przez at1 staje na zwrotnicę dolną i przez nią na tor po-a₂ i t. d. długości części pochylni od przełomu chylniany. Zależność między składowemi siłami do przełomu, a przez an a₂ i t. d. odpowiednie ciężkości, wyrażająca warunek, konieczny dla kątympadu, to przy obliczeniu przewozu zapo- działania pochylni, daje dla pochylni ze zwrotni-mocą liny bez końca po takiej pochylni można cami wzór następujący (a całkowita długość po-przyjmować, że upad jest jednakowy na całej po- chylni):

â^Sinotj -f- «₂Sina₂ -f- .. ..

a = arcTg

chylni i równy    (7V— s)/>Sina-f (— - NJqSina—(N - s)/>pCosa-

^Cosaj -f- a₂Gosrx₂ -}-....

Jeżeli Tga <_ p,

to pochylnia nie może pracować; jeżeli zaś

Tga > m

—    --Ą^pCosa > iVgSina-f- ńtypCosa

przy Tg« > p;

jeżeli zaś Tg a < p, to pochylnia, jak wiadomo, nie może pracować. N oblicza się tak samo, jak dla pochylni zwykłej z liną bez końca o

bsp—aq

5 [p—q (1-f2)]

max.

wyraża się przez zwykły wzór:

max.

M max. = 0,75

wielu poziomach; ma się rozumieć, że składowa sił ciężkości, wprowadzająca w ruch pochylnie, jest dla pocłwlni ze zwrotnicami znacznie większa. M

5-j-vr    ’

tylko r otrzymuje mniejsze znaczenie dla zwrot' nic, niż dla płyt, przez co wydajność pochylni zwiększa się.

Przy linie bez końca mogą być używane zarówno drewniane jak i żelazne wozy; te ostatnie są jednak dogodniejsze ze względu na to, że skrzynie mniej przecierają się od tarcia liny. Pomost dolny pochylni, tak zwany w zagłębiu Donieckiem „butet“, obudowywują bardzo często przy słabem piętrze zapomocą murów i belek żelaznych, jak to wskazane na rys. 1 i 2.

W rubryce wypadków nieszczęśliwych wypadki przy przewozie stanowiły do ostatniego czasu w zagłębiu Dąbrowskiem bardzo poważną odsetkę. Obliczenia, dokonane przeze mnie w r. 1904 na kopalni Mortimer dla komisyi rządowej, przekonały mnie, że stanowią one około 25°/0 liczby ogólnej wypadków. Z tego bardzo znacz-na część przypada na przewóz pochylniany.

Wprowadzenie na pochylniach przewozu za-pomocą liny bez końca powinno bezwarunkowo wpłynąć dodatnio na zmniejszenie liczby wypadków nieszczęśliwych, ponieważ: 1) ruch wozów jest powolniejszy i bardziej jednostajny, wobec czego wozy rzadziej wykolejają się, a wstawianie wozów wykolejonych na szyny jest zawsze połączone z pewnem niebezpieczeństwem; 2) zerwanie się woza jest daleko mniej niebezpieczne wobec niewielkiej odległości pomiędzy wozami; 3) nie potrzeba spychać wozy całymi pociągami; 4) nie potrzeba ciągnąć za linę ani też bujać jej przy pochylniach z nierównym upadem.

Aleksander Ciszewski.

Własność górnicka wobec fasady obowjąskowej chsploaiacyi nadań górniczych.

Artykuły 391, 392 i 393*) obowiązującej ustawy górniczej zawierają przepisy o obowiązkowej eksploatacyi nadań górniczych oraz o tych środkach, które powinny być stosowane w razie pozostawiania nadań bez eksploatacyi.

Rzeczone artykuły prawa dotychczas prawie wcale w życie wprowadzane nie były i w Królestwie Polskiem istnieje znaczna liczba nadań górniczych, zupełnie dotąd nie wyrabianych, pomimo, że od chwili ich ustanowienia upłynęły terminy znacznie dłuższe od wskazanych w po-mienionych artykułach prawa. W dawniejszej ustawie górniczej z r. 1870 znajdowały się przepisy analogiczne z obecnemi, ale i one również zastosowania w praktyce nie znalazły. W ten sposób powiedzieć można, że od lat przeszło 37 istnieją a nie ulegają wykonaniu normy prawne, dotyczące eksploatacyi przymusowej. Sam ten już fakt wzbudzać musi domniemanie o niezgodności rzeczonych norm z potrzebami życia i zasadami obowiązującego prawa górniczego a zwłasz-

U W aga 3. Ministrowi Dóbr Państwa służy prawo, w szcze- CZa Z instytucją własności górniczej, golnie zasługujących na uwzględnienie wypadkach czasowo uwal-    Wykazaniu tej niezgodności pOŚwieCOne Są

jącym (39ii) artykule, bez przyczyn, usługujących na uwzględnienie, powierzchni Ziemi, DyiO OOCe praWU rzymskiemu

reS'nzafeż°yw!⁰dIó ro^orzą^enie JT odebraniu^emf-łowcowl £ór-' ale P0mim0> że jak wiadomo, Zasady tegO prawa niczemu nadania. Decyzya o odebraniu nadania zostaje w należyty zapanowały W Europie Średniowiecznej i nOWO-sposob ogłoszona, a właściciel nadania i wszyscy wierzyciele, zapisa- . -jT •    i    •    .    .    .4,'

ni w hynotecę nadania, są o tern zawiadamiani. W ciągu trzech mie- Żytnej 1 ClotyCllCZaS J©SZCZe nie Straciły SWOjegD

mogą żądać^sprzwlaży^adania ^Tzez^mi^tac^ę^jeżeT^zal tYki^Iąda! Wpływu W Zakresie ' Ustawodawstwa Cywilnego, nie wo wskazanym term.me nie nastąpi, lub też wyznaczona na żą- tO jednak inaczej TZeCZ miała sie WZgledem Olha-aame wierzycieli licytacya spełznie, to nadanie uważa się zaumorzo- •    J    r .    . ⁰    ,

ne, a miejscowość wolną dla zgłoszeń na zasadach ogólnych.    Wlanej przez nas kwestyi; lllianOWlCie wbrew pra-

*) 391. Przemysłowiec górniczy, otrzymujący nadanie na wydobywanie ciała kopalnogo, wymienionego w artykule 336, winien przystąpić do urządzenia kopalni w ciągu jednego roku od dnia otrzymania aktu nadawczego (art. 370), a od następnego roku rozpocząć samo wydobywanie i prowadzić je corocznie w każdem nadaniu w ilości najmniej trzydziestu sążni sześciennych pożytecznego ciała kopalnego łub otaczających je skał płonnych.

Uwaga I. Wydobycie skał płonnych powinno być prowa-zapomocą prawidłowych robót górniczych

Uwaga 2. Jeżeli przemysłowiec górniczy eksploatuje kilka nadanych sobie przestrzeni przyległych zapomocą szybów, sztolni i innych urządzeń podobnych, mających wyjście na powierzchnię tylko jednego nadania, to obowiązkowa według niniejszego 1391) artykułu ilość wydobycia rocznego winna odpowiadać liczbie nadań, ' zależnie <>d te^o, w jakiem mianowicie nadaniu prowadzi się wydobycie.

dzone

me-

WO-

wu rzymskiemu w wiekach średnich powstała i państwie do rezultatu tego zgoła inne doprowa-rozwinęła się myśl o wyodrębnieniu prawa do dziły przyczyny.

wnętrza od własności powierzchni. To wyodręb-    Natomiast w tych państwach zaehodnio-eu-

nienie znalazło swój wyraz w zasadach regalii ropejskich, w których utrwaliła się władza abso-górniczej i woli górniczej.    lutna monarchiczna, zasada regalii górniczej

Pod regalią górniczą rozumiemy uznanie pozostała w całej swojej mocy. Tak stało się w wnętrz ziemi za własność panującego, który jed- państwach niemieckich oraz we Prancyi. W tym nak praw swoich do wnętrza ziemi bezpośrednio ostatnim kraju wielka rewolucya wywołała prze-nie wykonywa, ale nadaje je, jak i przeważnie wrót również i w ustawodawstwie górniczem, a inne prawa w wiekach średnich, s/w ^«ms lenni- mianowicie prawo z roku 1791 uznało wnękom, którymi byli przeważnie odkrywcy ciała ko- trze za przynależność własności ziemskiej, palnego. Koniecznem uzupełnieniem regalii była Ta zasada uświęconą też została przez art. 552 tak zwana wola górnicza, według której każda kodeksu Napoleona.

osoba, otrzymawszy odnośne zezwolenie władzy, ma    Zasady regalii górniczej i woli górniczej

prawo na czyichkolwiek gruntach prowadzić poszu- tak jak powstały w końcu wieków średnich i kiwania, chociażby na to nie zgadzali się wła- ¹ przetrwały do początku XIX stulecia, nie wy-ściciele tych gruntów.    I tworzyły jednak insîtytucyi nieruchomości górni-

To ukształtowanie stosunków górniczych ! czeJ* Pojęcie nieruchomości górniczej było obce wyrobiło się naprzód w Niemczech a następnie nowoczesnym ustawodawstwom i poglądom praw-i w innych krajach kultury łacińskiej a między    przedewszystkiena dla tego, ze nie było to

innemi i w Polsce. Jednocześnie z zaczątkami wywołane potrzebami życia. Górnictwo wieków przemysłu górniczego w naszym kraju, zapano- dawniejszych polegało przeważnie na wydobywały u nas zasady regalii i woli górniczej i waniu rud metalowych z cienkich pokładów, przetrwały przez cały czas rozkwitu daw- znajdujących się blizko powierzchni ziemi, zapo-nego polskiego górnictwa w XIV, XV i XVI ł¹¹⁰^ urządzeń stosunkowo bardzo prostych i me wieku. Jak stwierdzają pomniki historyczne, w kosztownych. Górnik po szybkiem wyczerpaniu owym czasie roboty górnicze tak poszukiwawcze się rudy w dauern miejscu przechodził do miejsc jako i wydobywalne były prowadzone na wszel- sąsiednich, gdzie bił znowu swój płytki szybik kiego rodzaju gruntach na zasadzie przewilejów celem wyjęcia minerału, znajdującego się na dnie królewskich, i górnicy obowiązani byli uiszczać *Sß° szJblk* lub w najbliższej odeń odległości do skarbu królewskiego opłatę, zwaną „olbora“. ^    położeniu roboty górnika miały pod

Dalszy rozwój stosunków prawno-górniczych względem prawnym raczej charakter uprawnień zależał od ogólnego kierunku rozwoju sił poli- w CU(lzeJ nieruchomości, t. j. na cudzym gruncie, tycznych, to jest od rezultatu walki,' prowadzo- a me stanowiły nieruchomości samoistnej. Ten nej w początku okresu nowożytnego przez wła- stan rzeczJ uległ zmianie w miarę postępu tech-dzę królewska z możnowładztwem. Tam gdzie nilu górniczej, zwłaszcza w wieku XIX, gdy walka ta skończyła się zwycięstwem szlachty oprocz tego na czoło przemysłu kopalnianego zanikała też regalia i wola górnicza a natomiast wysunęło się wydobywanie węgla. Roboty gor-brała górę zasada rzymska przynależności wne- nicze zaczęły przechodzić do coraz głębszych trza do ziemi, zasada, leżącą oczywiście w inte- P⁰Z¹⁰m°w, a z drugiej strony technika górnicza resie stanu właścicieli ziemskich.    umożebmła eksploatacyę kopalni na znacznym

.    .    stosunkowo obszarze zapomocą jednego wyjścia

lak też stało się w Polsce, gdzie, od czasu na powierzchnię. Okazała się konieczność budo-krolow elekcyjnych, regalia i wola górnicza zo- Wy wielkich i kosztownych urządzeń, przytwier-stały zniesione na ziemiach szlacheckich. Zasadę dzonych do gruntu tak na powierzchni jak i we przynależności wnętrza do własności gruntu wy- wnętrzu ziemi, i stało się możebnem i jedynie głosił w swoich pacta conventa , pierwszy korzystnem eksploatowanie wnętrza przez długi kroi elekcyjny Henryk w r. 1573 a powtórzył ją na- okres czasu z jednego ogniska eksploatacyjnego, stępnie kiol Stefan. Niemożna zresztą powiedzieć. Jednem słowem powstała nowoczesna wielka ko-aby w praktyce w owej epoce dawne zasady palnia, jako urządzenie, trwające dziesiątki lat utiaciły zupełnie zastosowanie, ponieważ właśnie { dłużej nawet, a więc przedstawiające przedsię-najbogatsze złoża ciał kopalnych znajdowały się biorstwo zupełnie osiadłe i bardzo nakładowe, me na ziemiach właścicieli prywatnych, ale w    Oczywiście zaznaczony powyżej charakter

dobiacli królewskich i biskupstwa Krakowskiego, służebnościowy praw górnika nie mógłby Z innych krajów europejskich przynależność stanowić dostatecznego prawnego uzasadnie-wnętrza do powierzchni z analogicznych pobudek nia dla tak przeobrażonego przemysłu. Ko-historycznych zapanowała zupełnie w Anglii, palnia sama stała się nieruchomością i prawo Również i w Rosyi za panowania Katarzyny Ii-ej to uznało. Do tej zmiany w stanowisku prawno-wnętrze ziemi uznane zostało za przynależność cywilnym kopalnictwa przyczyniły się również własności ziemskiej, chociaż naturalnie w tern względy praktyczne. Majątek górniczy nowo-

na rzecz

ma rzecz w

na

z r.

czesny musiał być przedmiotem spadkobrania i różnych tranzakcyi cywilnych, np. kupna, darowizny i t. p., gdyż nie stanowił on już podmiotowego tylko uprawnienia przemysłowca do wydobywania minerału, ale bardzo poważne prawo rzeczowe. W szczególności okazała się potrzeba długoterminowego kredytu, zabezpieczonego własnością górniczą, a więc kredytu hypo-tecznego, niezbędnego często ze względu na potrzebę użycia w górnictwie poważnych kapitałów. Obciążenie hypoteczne jest jednak możeb-nem jedynie tylko wówczas, gdy majątek obciążony stanowi samoistną nieruchomość.

Te wszystkie okoliczności i względy doprowadziły do wytworzenia w nowoczesnern prawo-znawstwie i ustawodawstwie pojęcia o własności górniczej, jako o własności nieruchomej, zupełnie niezależnej od powierzchni ziemi, a mającej za przedmiot złoże ciała kopalnego, znajdujące się pod określonem terytoryum. Tak pojęta nieruchomość górnicza stanowi przedmiot samodzielny wszelkiego rodzaju czynności cywilno-prawnych oraz przedmiot osobnej hypoteki na równi z wszelkiemi innerni nieruchomościami. Stosunek nieruchomości górniczej do nieruchomości ziemskiej na powierzchni utracił zupełnie charakter serwitutowy, jest to stosunek dwóch dziedzin zupełnie równoprawnych raczej; współczesna nieruchomość górnicza korzysta z pewnych praw serwitutowych na dziedzinie wyżej leżącej. Najważniejszym takim serwitutem na korzyść kopalni jest prawo przymusowego wywłaszczenia powierzchni, prawo, które jedynie umożebnia istnienie kopalni, gdyż bez niego właściciel mógłby być pozbawiony dostępu do swojej własności. Charakter prawny własności górniczej nie jest we wszystkich szczegółach ściśle zdefiniowany i dyskusye naukowe w tym względzie stanowią na zachodzie przedmiot obfitego piśmiennictwa. Natomiast zupełnie ustaloną jest zasada podstawowa, według której wnętrze stanowi nieruchomość, całkowicie oddzieloną od powierzchni i będącą samoistnym przedmiotem wszelkich czjuiności cywilno p>raw-nych. Ta zasada nie tylko przyjętą została w większości prawodawstw nowoczesnych, ale, co nie mniej ważne, utrwaliła się w świadomości prawnej spółczesnej, jako najbardziej odpowiadająca potrzebom życia. Ogólnie uznano, że zasada rzeczona jest potężnym czynnikiem rozwoju przemysłu górniczego i że dalszy postęp tej gałęzi wytwórczości uwarunkowany jest między innerni utrzymaniem i utwierdzeniem tej zasady. Chociaż powstają rozmaite projekty reformy prawa górniczego, nieraz daleko idące, jak np. wniesiony ostatnio do sejmu pruskiego odnośny projekt rządowy, dążący w rezultacie do upaństwowienia wnętrza, to wszakże projekty te pozostawiają, jako niewzruszoną zasadę, uznanie tegoż wnętrza za odrębną nieruchomość, t. j. zasadę osobnej górniczej własności nieruchomej.

Zasługa pierwszego uznania rzeczonej zasady przez prawodawstwo należy się ustawie francuskiej z r. 1810, w której zasada ta po raz pierwszy w całej pełni została proklamowana. Za przykładem Francyi poszły wciągu wieku XIX inne państwa stałego lądu Europy przez wydanie zbudowanych na tej samej zasadzie odrębnej własności wnętrza ustaw górniczych, z których dla nas najważniejszemi są: ustawa Austryacka z r. 1854, Pruska z r. 1865, Saska z r. 1868 oraz ustawy Królestwa Polskiego z r. 1870 i obecnie obowiązująca z r. 1892.

Z poprzedniego zarysu widocznem jest, że nie we wszystkich krajach własność górnicza z tego samego powstała źródła. We Francyi przed wprowadzeniem ustawy z r. 1810 wnętrze należało do własności ziemi a to w myśl art. 552 kodeksu Napoleona. Ustawa z r. 1810 nie uchyliła zasady kodeksowej, orzekła tylko, że w razie odkrycia użytecznego ciała kopalnego władza państwowa nadaje przemysłowcowi koncesyę, t. j. tworzy na jego korzyść własność górniczą; wzamian za to właściciel powierzchni otrzymuje wynagrodzenie, płatne peryodycznie przez przemysłowca. Pod względem prawnym powstanie tego stosunku określić można jedynie jako wywłaszczenie przymusowe wnętrza od właściciela powierzchni przemysłowca za wynagrodzeniem, któ-rem jest właśnie owa opłata peryodyczna, Tym sposobem źródłem odrębnej własności górniczej we Francyi, prawnym jej poprzednikiem, jest własność ziemska, z całokształtu której własność górnicza została wyodrębnioną.

Tak samo jak we Francyi ma się pod tym względem rzecz tam, gdzie własność wnętrza w zasadzie wydzieloną nie jest, ale z woli właściciela może być wyodrębnioną. Tak się Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie właściciel ziemi może wydzielić wnętrze w odrębną całość, a w takim razie staje się to wnętrze zupełnie samoistną nieruchomością górniczą. Tak samo dzieje się np.

Śląsku Pruskim w stosunku do rudy żelaznej a w Galicyi w stosunku do nafty. I ruda na Śląsku i nafta w Galicyi są wyłączone z woli górniczej i należą do własności ziemskiej, ale mogą być przez właściciela wyodrębnione w osobną nieruchomość i osobno alienowane. We wszystkich tych wypadkach powstania własności górniczej jej prawnym poprzednikiem jest własność ziemska z tą tylko różnicą, że niema tu miejsca przymusowe wywłaszczenie wnętrza, ale dobrowolne jego wydzielenie.

W państwach niemieckich panowała regalia górnicza, t. j. zasada, według której wnętrze ziemi należy do korony. W ustawie austryackiej 1854 zasada ta została jasno i stanowczo wypowiedziana. Panujący jest zwierzchnim właścicielem ciał kopalnych i jako taki, nadaje ich wła-

sność osobie, która zgłosiła o odkryciu minerału rzeczonej ustawy rząd nie ma żadnej władzy dy-trybem, wskazanym w ustawie. Prawo pruskie skrecyonalnej w kwestyi nadania własności gór-z r. 1865 nie zawiera przepisu specyalnego, okre- niczej, lecz musi ją nadać pierwszemu odkrywcy, ślającego regalię górniczą, ale nie mówi też nic o który odkrycie to we właściwym czasie i we wła-zniesieniu tej regalii, wobec czego niewątpliwie ściwy sposób zadeklarował i dopełnił przepisa-i w Prusach uważać należy, że prawnym poprzed- nych formalności prawnych. To też pierwszy nikiem osobnej własności górniczej jest tutaj odkrywca ma niezależny tytuł prawny do wła-państwo.    sności górniczej, tytuł, który ewentualnie może

Jeżeli obecnie zestawimy dwa wymienione na drodze prawnej realizować. Ta podmiotowa źródła powstania odrębnej własności górniczej, a podstawa własności górniczej wynika z poszuki-mianowicie, prywatną własność ziemską z jednej wań i odkrycia, t. j. z, zasady pracy i ten mo-i zwierzchnicze prawa państwa z drugiej strony, ment czyni własność górniczą, w powyższy spo-a to mianowicie ze stanowiska stosunku każdego sób uzyskaną, szczególniej ze stanowiska teore-rodzaju własności górniczej do państwa, to przyjść tycznie prawnego uświęconą, gdyż od czasów musimy do wniosku, że własność górnicza, wy- jeszcze szkoły prawa natury teoretycy prawni, dzielona z prawa prywatnej własności ziemskiej, nawet krytycznie zapatrujący się na instytucyę jest o wiele samoistniejszą i bardziej od władzy własności, uważali jednak własność, wynikłą z państwowej niezależną, aniżeli własność, której pracy, za bardziej od innych nienaruszalną. Nie źródłem są zwierzchnicze prawa państwa.    może więc być kwestyi co do tego, że z dwóch

Celem ujęcia właściwego charakteru różnych typów własności górniczej nie wystarcza jednak poznanie poprzednika prawnego tej własności, czem mowa wyżej, ale ważniejszem bodaj będzie określenie tej zasady, na której własność górnicza przez pierwszego odrębnego właściciela uzyskaną została, t. j. podstawy prawnej tej własności w znaczeniu podmiotowem. Stopień zależności tej podstawy prawnej od władzy państwowej nie odpowiada też bynajmniej stopniowi uzależnienia od tejże władzy źródła własności górniczej w znaczeniu przedmiotowem. We Francyi, mianowicie według ustawy z r. 1810, własność wnętrza zostaje, jak to widzieliśmy, wydzieloną z całokształtu własności ziemskiej i to jest źródło przedmiotowe jej powstania. Zapytać jednak należy, na czyją korzyść wydzielenie to następuje i czy ktokolwiek ma samodzielne prawo podmiotowe do otrzymania własności górniczej czy też nie. Na to pytanie ustawa z r. 1810 daje odpowiedź przeczącą. Nikt prawa podmiotowego do otrzymania nadania górniczego nie posiada, w szczególności niema go odkrywca ciała kopalnego, któremu jedynie służy tytuł do pewnego odszkodowania pieniężnego od właściciela nadania. Nadanie to otrzymuje osoba, wybrana zupełnie swobodnie przez władzę państwową, która, mając pod tym względem moc dyskrecyonalną, zwraca głównie uwagę na kwalifikacye finansowe i techniczne przyszłego koncesyonaryusza. Jest też francuska własność górnicza istotnie konce-syą państwową, jak się słusznie nazywa.

Zupełnie inaczej jest w państwach niemieckich, gdzie panuje dotąd staroniemiecka zasada prawna „der erste Finder ist Muter“, t. j. pierwszy odkrywca ciała kopalnego ma prawo do zrobienia zgłoszenia, na zasadzie którego otrzymuje nadanie górnicze. Najjaśniej zasada ta opracowaną została w ustawie Pruskiej z r. 1865. "Według

! rodzajów własności górniczej, z których jeden powstał z dy skrecyonalnej woli rządu, a drugi skutkiem, odkrycia ciała kopalnego, ten ostatni K jest od władzy państwowej niezależniejszy.

Z tego, co powiedziano, wynika, że własność górnicza typu francuskiego jest bardziej niezależną ze stanowiska objektywnego swojego powstania, a znów własność górnicza typu pruskiego ze stanowiska podmiotowego tytułu prawnego pierwotnego właściciela. Ten drugi podmiotowy moment jest jednak ważniejszy i to sprawia, że w ogóle samoistniejszą jest instytucya własności górniczej typu pruskiego, aniżeli francuskiego. W rzeczy samej we Francy i i w Belgii ma miejsce większa reglamentacya tej własności ze strony rządu, aniżeli w Prusach.

Wszystkie dawniejsze, począwszy od średniowiecznych, ustawodawstwa górnicze, głosiły zasadę, według której w razie nieprzystępowania przez pewien określony przebieg czasu do robót górniczych przemysłowiec górniczy tracił otrzymane od władzy prawo eksploatacyi; tracił on to prawo również i w wypadku przerwania robót na czas określony. Zgodnie z opisanym wyżej charakterem przemysłu górniczego dawnych wieków, polegającego przeważnie na wydobywaniu rud metali z niegłębokich pokładów zapomocą stosunkowo nie kosztownych urządzeń, termin, określony na rozpoczęcie lub wznowienie przerwanej eksploatacyi górniczej, był bardzo krótki, jak np. w najdawniejszych ustawach niemieckich 14 dni a w Polsce 4 tygodnie. Z biegiem czasu w miarę pogłębiania robót i powiększania się nakładów, terminy rzeczone musiały być przedłużane, gdyż rozpoczęcie prawidłowej roboty górniczej w ciągu kilku tygodni stawało się niepodobieństwem.

(c. d. n.).

Stanislaw Bukowiecki.

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w sierpniu r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W sierpniu r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów

°l

o

pudów

°l

10

Bolesław .    .

Józef . . . . Ulisses .    .    .

63 501 40992 199 509

457 I§6 592 556 1 567 895

43097

45 538 208 087

401 855 339889 1 616 298

— 20 404 +    4    54⁶

+    8    578

! +4-

— uo K.    tO

—    55    33¹

—    252 667

+    48    403

4~ ! I

Razem

304 002

2617637

296 722

7 280

259 595

10

p>udów.

2 358042

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 112027 pudów i drobny 184 695

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Sierpień

Od. początku roku do 31 sierpnia

Sierpień I

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów

0/

/ o

pudów

°/o

34770

229433

24 400

182

644

^27 927

— 10370

182

4- 3°

1 506

IOO

644

TOO

37102

95 225

8817

67 329

— 28285

76

— 27 896

29

Razem

— 30 046

33217    295256    —38837

Dnia 31-go sierpnia pozostałość wydobytego 1 zarobili 28 644 ruble. Przeciętny zarobek jednego galmanu na kopalniach wynosiła 744174 pudów, robotnika na dniówkę wynosił 1 rub. Wy-galmanu z błyszczem ołowiu 278404 pudy.    padków nieszczęśliwych z robotnikami było: 14,

W sierpniu r. 1907 w 3-ch czynnych kopal- zakończonych częściową niezdolnością do pracy, niach galmanu przeciętna liczba robotników wy- i 21, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem. nosiła 1097. Robotnicy odrobili 28515 dniówek i

Płukanie galmanu. W sierpniu r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

72 054

325 3⁰²

54

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (4~) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów

lo

pudów J

°/

/o

96746    739 77⁶

139 080

781 035

9¹ 500 72750 104900

5246

721 478

237845    4-    7²75°

760 620

34 180

I 4- I

—    18 298 + 237845 + —

—    20415

Razem .

235 826

I 52081 T

269 I5O

¹719943 -f 33324 4- 14 4- 199*32 4- *3

Wytwórczość błyszczu ołowiu byia następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów

0/

I o

pudów

0/

/o

Bolesławska Olkuska . .    .    ,

Mechaniczna .    .

4 880

33700

1 900 7 3l9

292

53[

16 185    — 2 980

22 335    + 7 3'9

+ 53r

2 681

I ++

CU

52

- 75I5

+ 22335    -|--

-j- 2 389    -j- 818

Razem .

4 880

33 992

9750

41 201

+ 4870    + IOO

+ 7209    -f- 21

Dnia 31-go sierpnia r. 1907 pozostałość galma-nu płukanego na płuczkach wynosiła 439566 pudów, błyszczu ołowiu 5 036 pudów.

W sierpniu r. 1907 w 3-ch czynnych płuczkach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba pełnem. zatrudnionych robotników wynosiła 236. Robotni.

Wytapianie cynku. W sierpniu r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

cy odrobili 6131 dniówek i zarobili 4101 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 67 kop. Wypadek nieszczęśliwy z robotnikami był 1, zakończony wyzdrowieniem zu-

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów

0/

/ o

pudów

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

19716,50    147 9W5

12 151 17 870

93 931 143936

20960,75    i57 38l,²5

13267 19617

99019 146 488

+++

^ - £ 0\ £

10

VJ1

+++

"O Ol o

+ 9 465,50 + 5 088 -f 2552

to Ul CU

Bazem .    . I 49 737,5°    3⁸5 7⁸²,75

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

53⁸44,75| 402888,25 j-f- 4 107,25 j-j- 8 J-f-

!7I05,50+    4

Rok 1906

Rok 1907

I W r. 1907 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. i906

Nazwa huty

.    Od początku

Sierpień 1 roku do 31

x    sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

Sierpień

Od początku roku do 31 sierpnia

pudów^ j ,    °/₀

pudów

°/

/o

3 254,35

21 395^5

454

671

3009

5612

948,55    17007,45    —2305,80

4016 -f 43 5488

497

622

49

- Ą 388,4°: —    21

+ 1007    +    33

I24

Razem .    .

30016,85

4 379,35

Dnia 31-go sierpnia r. 1907 pozostałość wytopionego cynku w hutach wynosiła 57 664,75 pudów, pyłku cynkowego 5 763,75 pudów.

W sierpniu r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 869. Robotnicy odrobili 22 604

2067,55,'    26511,45 — 2311,80 —

53 — 3 505,40; —    ¹²

dniówki i zarobili 30221 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. 34 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 1, zakończony częściową niezdolnością do pracy i 2, zakończone wyzdrowieniem zupełnemu

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w sierpniu r. 1907,

Wytwórczość

Zapasy

Rok 1906

Rok 1907

Sierpień

Od początku roku do d. 31 si erpnia

Sierpień

Od początku roku do d. 31 sierpnia

Dnia 31-go sierpnia r. 1906

Dnia 81-go sierpnia r. 1907

Wytwór pierwszy.

•Surowiec lejarski

„    dla dalszej przeróbki

„    w odlewach z wielkiego piec;

„ bez wymienienia nazwy „ zwierciadlany 12—14%

,    „    19-20%

Surowiec manganowy 50—60 °/0 »    ,    78-80 %

601 639 i 123959 12599 165 226

3 717616

79I4²79 88 389

¹¹3 379

57 758 894 473 152486

1975018

8027023

637929

587303

8 238

28313

863450 2 264 374 35062 375 959 63 833

112 311 2664 435

152457

342 687

43 73° 29 445

71 T74

97¹⁰

krzemowy .

krzemo wo-zwierciadlany Razem

37 747

35 884 »6 274

3050

Stare żelazo .

Okruchy surowca

Wytwór drugi A. Bloki besemerowskie Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

i 903 423 59 ⁸34 17 r35

12870 214 625 450 175 8o6

1 104717

79 i87 26409

11 227 273 5*9 538 204 544

3711 599 381 425

34 055

3409983 245 625 3° 929

Razem

134272»    14915485    2099989

i78 639    ¹ 299 »40    154175

1521360    »6214625    2254164

14 9 66 305 1 192840 16159 145

47946 1 502 752 180552

1 73» 250

7 320

1013 573 229 642

¹ 250 535

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

97 3⁸°

38 683

OÏ -co 'S

838 007

¹37 ¹3⁸

\n

O*

OO

109976

10499

Ul

00

894797

109 317

2 687

94

87747

138 652

4 220

360»

3091

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

136 423

976 186

122 057

» 006 895

9¹ 967

145 344

²7777    ⁶54°49

121 688

958 291

26 120

37 478

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm Szyny dla kolei konnych i Feniks Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą .

15017 44 347

482 147 226 922

101 007 3 960

493 o86 68 552

184 895 30819

186 529

6 908

933

3¹ 7°5

¹ 374

2531

8 148

8j i

Szyny kopalniane wagi mnie, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N° 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N° 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

959 584 31 863

261765

58 555

35 523

28 236

137601

83489

428r

144 529

73⁶3959 128 171

1 645 785

540 564

479 021

168 299

1 067 567

65I 598

239 990

587

8i 170

21 301

25 952-.

1 003 649 2 242

7853082

54999

1 232 192 5°5i

1 4479'4'

3901

194

170

1 207

646

237 793

1860711

33209

44295

103 062

642 079

20833

36 332:

66 647

35 064

184 457

76 66 4

26 286

475 242

273 721

1 160 128

587 '5/

172 066

51 370

54734

23 24 K

28872

61 975

18553

51 02 F

56 646

27785

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

124 340

1 200 718

96154

703251

14256

22 277

Wytwór czwarty.

W y r o b y.

Rury ciągnione spawane Złączki i podkładki .

Okucia różne

Gwoździe maszynoAve i szynowe

Razem .

1 798685

14370975

1949946

14427775

r 716 239

i 985 798

33474

113527

1 620 21 925

219284 1 182 133 63 728 142 782

77 266

111 099

3506

14567

55¹ 658 938 432 30695 226 482

54762 115 544 6874 14216

65676

169211

1767

602

Razem

170546 ¹    1607927

206 438

1 747 267 ¹    191 396

237 256

W sierpniu r. 1907-go ogólna liczba zatrudnio- zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bo-nych robotników wynosiła 16 595. Przytoczone dzechowskie, Stąporków, huta Puszkin, zakłady powyżej cyfry zestawione są na podstawie da- w Chlewiskach za maj, czerwiec, lipiec i sier-nych, które nadesłały następujące zakłady hut- pień, fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Po— nicze: Huta Bankowa, zakłady OstroAvieckie, hu- ręba, Ruda Maleniecka, i Sielpia. ta CzęstochoAva, huta Katarzyna, Blachownia,    Zakłady Niekłań i Kamienna pomimo wielo-

Towarzystwo SosnoAvieckich fabryk rur i żelaza krotnych upominań się o dane statystyczne,, w Sosnowcu, Towarzystwo SosnoAvieckich fabryk żadnych wiadomości nie dostarczyły, rur i żelaza w Zawierciu, walcownia MiloAvice,

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w lipcu r. 1907-go.

Rok 1906

Rok 1907

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

TYSIĘCY

DOW

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf .

Ruda żelazna Ruda manganowa. ■Oalman

Wywóz z Rosyi za granicę.

15

3r4

588

83

3 458

3²93

12

128

130

1 289

i6/5

462

I 3°5

33

”5

2051

5620

106

l6 2TO I9OIO

0\ O'i UJ

28

Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach. Żelazo różnych gatunków ■Stal różnych gatunków.

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

(pudów

20

109

3¹

122

42

3 »²3

N cnoo —

*3

216

538

79

3⁶4

198

15313

476

15

7²

-U <0

-£4 Ch    w 00

^•0 O u > Oi uj u-o UJ Ul

3¹ 944 24997

620

Ol

to to

UJ

»47

² 154

19 r 18

12

*7

20

²5

r33

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna ......

Żużle Thomasa mielone .

Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

»    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

78

57²

I 12

3²5

658

2 012

I 2 76

2 601

'9

21 023 3998

62 893 34 387

²7 °49

3218

65 121 26 058

355

64

581

i 45⁶

1 368

5 732

Razem

Koks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

26 832

5 455

20 599

108577    3i699

97492

CO VO

00

4-

<N TT

5241

25741

32 740 62 438

przez komory morza Bałtyckiego .

628

2 084

99¹

2 202

„ pozostałe komory .

zachodniej granicy lądowej

² 354

15636 I

2 029

13462

²5

7²

45

196

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

3 007

r779²

3065

15 860

1 471

i 024

z Anglii

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądo we

»    „    morza Czarnego

223

218

22

10

250

Tf* kO OO Oh kO

« o> ~ <n

8 755

5 3°9

4°7

984

100

10

58

64

to

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

Cn

O',

'A un 00 'A

to

Ol

ir, vo

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

»    » zachodniej granicy lądowej

Razem

co

JO

to

„ pozostałe komory .

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego    .

»    „    zachodniej granicy    lądowej

»    „    morza Czarnego

„    komorę w Moskwie

z Einlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

Razem

T,

vS

■VJ

kO to to 4^

-U Oh Ul

to 00

on

cn

O 00

Szyny żelazne i stalowe .

Blacha żelazna i stalowa

przez komory morza Bałtyckiego

»    „    zachodniej granicy lądowej

»    „    morza Czarnego

„ komorę w Moskwie z Finlandyi . przez pozostałe komory

Razem

kO

co

oc

S> I

Razem

CTł

-K to to ~ o>i 00 O kO 00

00 IN.

n.

kO ^ 00

en

'Ç-'S

S to r g³

¹ 049

152

kO

co

Ol

Miedź Glin Nikiel

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

„ Anglii .

wiórach, sztabach, prętach i blachach

Ol

cn

'Jl

to

jo

'O

M O! to u.

On

to

-U

Oj

Ol

cn O

cn 00

Rtęć    ...

"Ołów w płytach i złamkach

w tej liczbie: z Francyi .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i ziarnkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

96

32

57

to

T34

1 091

W    ffi    N    O    <0    'O

w    m    n    a    -

CO    M    co

68

3²

59

22

30

222

604

⁶9

56

261

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione .Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    *    Rosyi środkowej

, pozostałe komory

(funtów

4²

>9

10

15

76

121

12

58

to —    « OJ

to to o. u:

co to O

m OO 00 o

751

1336

190

II9

238

3²

36

*3

M9

*3*

43

20

38

²3r

21

89

47

61

121

775

829

181

150

276

w tej liczbie: z Niemiec .

Razem

278

2634

381

2211

» Anglii . n Frań cyi . „ Austryi . » Belgii .

198

50

18

1796

230

1 324

584

116

658

30

9¹

l5

77

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    *    Rosyi środkowej

.. pozostałe komory

14

60

5⁶

556

10S

33

185

7'

39

162

88

Razem

35

110

444

145

281

238    !

1435

Trzegfąfl literatury górniczo-Hutniczej.

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo=hutniczych •

Gornozawodskij listok. Sbornik technicze- Bergbau (r. 1907, N2N2 30 i 32). Żelazno betonowa skich statiej (1907). N2 4. a) A. Terpigorew. Postępy obudowa chodników. Stemple żelazne. Nowe spo-techniki górniczej. Streszczenia artykułów, zawar- soby urządzania kolejek w kopalniach. Zapory tych w czasopismach Zeitschrift f. d. B. H. und pochylniane. Tarcza pochylniana z samoczynnie 5. W. (r. 1907, zeszyt 1), Glückauf (r. 1907, N2 16) i działającą zaporą. Spadochron systemu Weissa.

Oświetlenie acetylenowe. Przenośna lampa elek- go

¹

Należy tylko wówczas przymocowywać wozy do liny zapo-mocą dwóch łańcuszków z przodu i z tyłu skrzyni.

Oświetlenie acetylenowe. Przenośna lampa elek- go w ilościach 0,002 do 0,003 % jest prawie nie-tryczna. Przyrząd ratunkowy pneumatogen. b) wyczuwalny. W żelazie i stali, zwłaszcza besetz. Sokołowski. Rary wiertnicze o wysokiej wy trzy- merowskiej, azot występuje w ilościach, docho-malości. Artykuł był drukowany w Przeglądzie dzących do 0,015% i może wywierać wpływ Górniczo-Hutniczym (r. 1907, JN* 19). c) T. Ber. W szkodliwy. W metalu, wytwarzanym drogą małe-sprawie normalnego sposobu oznaczania żelaza w go procesu besemerowskiego, azotu jest mniejr rudach żelaznych. Autor, zwolennik normalnych gdyż tam wdymanie powietrza odbywa się sposobów analitycznych, zestawia na wstępie opi- powierzchni metalu nie zaś przez całą warstwę, nie chemików, przemawiających za i przeciw jak w procesie besemerowskim. Najmniej azotu ustaleniu takich sposobów oraz podaje przykłady przyjmuje metal martenowski jako przykryty w z praktyki na potwierdzenie tego, że wyniki ciągu całego czasu trwania operacyi warstwą analiz współzawodniczących ze sobą chemików J izolującą żużla, c) K. Chariczkow. Nowe dane o są zawsze bardziej do siebie zbliżone w razie stosunku gazów do powietrza w mieszaninach. Te-stosowania jednakowych, aniżeli rozmaitych spo- klu w ostatnich czasach sprawdził zdolność wy-sobów analitycznych. Dalej autor wskazuje na te buchową następujących gazów: wodoru, gazu wymagania, jakie obecnie stawiane są chemikom oświetlającego, metanu i acetylenu, zmieszanych fabrycznym, od których powszechnie żąda się z powietrzem. Acetylen ujawnił przytem cieką-oznaczeń żelaza w rudach z dokładnością 0,1— we własności. Przy zawartości jego od 7,03 do —0,2% Ee. Chemicy niemieccy, Zehnkering i j 11,92% objętość gazu po wybuchu zmniejszyła Müller w artykułach, zamieszczonych w czaso- się. Przy zawartości od 41,92% do 49,79% obję-piśmie Stahl und Eisen, uzasadniają konieczność i tość gazu po wybuchu powiększyła się a w razie wprowadzenia normalnych sposobów oznaczania j zawartości acetylenu od 49,79 do 58,65% znów żelaza w rudach przynajmniej o ile to dotyczy j dawało się zauważyć zmniejszenie objętości. Ace-Niemiec i wymieniają sposób Reinhardta jako i tylen wybucha w najszerszych granicach (1,53 — najdokładnieszy i najdogodniejszy do stosowania —58,65%) i jest najbardziej skłonny do wybuchu, w praktyce. Opierając się na d mych, czerpanych Drugie miejsce pod względem zdolności wybu-z literatury odnośnej oraz praktyki własnej, au- j chowej zajmuje metan. Najmniej czułym jest tor wyjaśnia teoretyczne zasady sposobu Rein- ! wodór. W ważkich granicach ujawnia się zdol-hardta i wskazuje na charakterystyczne właściwo- ność wybuchowagazu oświetlającego (4,36—23,63%) ści jakoteż dodatnie jego strony. Sposób ten obok a zwłaszcza gazu błotnego (3,20—7,88%). Wodór wyjątkowej dokładności odznacza się tern, że po- wybucha w granicach najszerszych (0,73—63,58 % ). zwala na oznaczanie żelaza w obecności tytanu    Gornyj Żurnał (1907). Wrzesień, a; J. Ro

na

na

z roz—

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907,    14 (80).

st, głÓAvnie daje możność mianowania tlenku żela- senberg. Zakłady Westinghausa w Manchesterze zawego w roztworze kwasu solnego. Co się tyczy (dok.). Opis maszyny Wellmana do mechanicz-ustalania miana nadmanganianu potasu, to autor nego ładowania pieców martenowskich; opis pan-za najodpowiedniejszy do tego celu uważa szcza- wi odlewniczych i podnośników. Przebieg pro-wian sodu, przygotowany podług Sörensena. W cesu martenowski ego. Skład naboju. Analizy żu-połączeniu sposobu Reinhardta z oznaczaniem źli. Dane z dziennika pieca martenowskiego. b) miana szczawianem sodu autor widzi najlepszy A. Dreier. Materyaly w sprawie ochrony wzroku ro-sposób oznaczania żelaza w rudach żelaznych, d) botników fabrycznych (c. d.). Wymieniwszy róż-M. Czyżewskij. Azot w surowcu, żelazie i stali, ne rodzaje pracy i warunki, w jakich mogą mieć Artykuł zawiera streszczenie prac, dotyczących miejsce zanieczyszczenie, zranienie lub oparzenie zawartości azotu w żelazie, surowcu i stali oraz oczu u robotników, pracujących w zakładach jego wpływu na mechaniczne własności metalu, metalurgicznych, autor podaje opinie doswiad-Autor podaje wyniki dawniej dokonanych badań czonych robotników, majstrów i techników co do przez Bertholleta, Savarta, Schafhäutla" Marchan- kategoryi zajęć, przy których powinno być obo-da, Boussingaulta. Rammelsberga i Ullgrena oraz wiązkowem noszenie okularów ochronnych. Z ko-późniejszych Tholandera a zwłaszcza Hjalinara loi autor przechodzi do opisu różnych typów Braune,*) który pierwszy przedsięwziął tak wszech- okularów i wskazuje na ich braki. Opis okularów stronne badania celem określenia wpływu azotu w oprawie z siatki metalicznej, c) 8. Korzuchin_ własności żelaza i stali. Pod wpływem wyżej Badania prof. Richardsa nad procesem sortovoania przytoczonych badań autor dokonał szeregu roz- rud przez osadzanie w cieczach w związku biorów chemicznych prób surowca, żelaza i sta- wojem badań w tym przedmiocie (pocz.). Streścili, pochodzących z hut rosyjskich. Na podstawie wszy wkrótce teoretyczne zasady sortowania blizko 80 oznaczeń autor przychodzi do wniosku, przez osadzanie, rozwinięte przez Rittingera, że otrzymane przez niego wyniki są wogóle niż- Hoppe i Munroe, autor daje opis badań praktycz-sze od tych, jakie ujawniono na podstawie wy- nych, dokonanych przez prof. Richardsa ce-żej przytoczonych badań. Według autora wpływ lem wyjaśnienia procesów, zachodzących przy azotu na własności surowca wobec zawartości je- sortowaniu, d) A. Keppen. Metale szlachetne, prawodawstwo górnicze i reforma monetarna w Meksykańskich Stanach Zjednoczonych.

Glückauf (1907) N2 35 a) H. Undeutsch. Wyniki badań komisy i Tranwaalskiej w sprawie bezpieczeństwa jazdy w szybie przy pomocy liny. Pod tym tytułem autor podaje wyłącznie wyniki badań w zakresie spadochronów. Badania, dokonane przez komisy ę, zasługują na uwagę z tego względu przedewszystkiem, że po raz pierwszy wykonane były na wielką skalę w szybie z zachowaniem warunków, jakie mogą towarzyszyć zerwaniu się. liny w praktyce. Komisya poddała badaniom ściślejszym tylko trzy spadochrony: Schwedera, Garvina i Undentscha. Spadochron Undentscha podczas prób zachowywał się najlepiej. Komisya wyróżniła go ze względu na prostą budowę, taniość i działanie samoczynne, b) B. Neumann. Hutnictwo żelazne w r. 1906. Położenie rynku żelaznego. Wytwórczość i spożycie rud żelaznych surowca i stali. Postępy techniki w różnych dziedzinach przemysłu żelaznego c) Przemyśl górniczo-hutniczy w Nosy i w y. 1904. Dane statystyczne według źródeł urzędowych, wydanych przez Naukowy Komitet Górniczy w Petersburgu w r.,1907.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907) N2 29. a) F. Freise. O przyrządach do głębokiego wiercenia sposobem hydraulicznym (pocz.). Wspomniawszy na wstępie o brakach wszystkich sposobów głębokiego wiercenia, przy których dłuto stanowi z żerdzią jedną całość i wraz z nią znajduje się w ruchu, autor zaznacza, że sprawę uniezależnienia ruchu dłuta od żerdzi starano się rozwiązać zapomocą zastosowania: 1) motoru elektrycznego, 2) motoru gazowego lub kompresora i 3) ciśnienia hydraulicznego. Z tych sposobów tylko ostatni, oparty na doniosłym wynalazku inż. Wolskiego, zyskał powszechne uznanie i dosięgnął już dziś znacznego rozwoju. Obecnie istnieje już szereg przyrządów, zbudowanych na zasadzie wynalezionego przez inż. Wolskiego tarana wodnego. Autor dzieli te przyrządy na cztery grupy zależnie od sposobu zamykania dopływu wody a mianowicie, zamykane: 1) wentylem, 2) zasuwą płaską lub cylindryczną. 3) wentylem i zasuwą jednocześnie i 4) bez specyalnych urządzeń do zamykania. Do pierwszej grupy zalicza się przedewszystkiem pierwotnie zbudowany przez Wolskiego taran wodny i drugi ulepszony przez tegoż w roku ubiegłym. Różnica pomiędzy tymi przyrządami polega na tern, że gdy w pierwszym z nich ruch wentyla zależny jest od szybkości strumienia wody, w drugim do zamykania i otwierania zużyt-kowywa się ruch dłuta. Do tej kategoryi należy również przyrząd Towarzystwa wiertniczego w Nordhausen, służący do wiercenia otworów o dużej średnicy zapomocą kilku dłut. b) H. O. Hof-mann, R. P. Reynolds i A. E. Wells. Badania, dokonane w laboratoryum nad procesem wytapiania olo-wiu sposobem Savelsberga. Sposób Savelsberga polega, jak wiadomo, na ogrzewaniu w konwertorze mieszaniny błyszczu ołowiu i związków wapnia. Dla szybszego utlenienia siarki i podniesienia temperatury do konwertora wprowadza się wiatr pod odpowiedniem ciśnieniem. Celem dokonanych badań było określenie wpływu różnych ilości kamienia wapiennego a także ciśnienia wiatru na szybkość utlenienia siarki, topliwość mieszaniny oraz stratę ołowiu i srebra. Badania wykazały. że najlepsze wyniki otrzymano przy ilościach kamienia wapiennego, wynoszących 20 do 26% wagi błyszczu. Wiatr pod nizkiem ciśnieniem najlepiej usuwa siarkę przy najmniejszej stracie metalu, c) B. Granigg. Przyczynek do poznania tektoniki złóż kruszcowych pod Schneeber-giem w Tyrolu (dok.).

IM2 30. a) F. Schroeder. Opis huty żelaznej w Burbach (pocz.). Z powodu 50-lecia fabryki autor daje historyczny zarys jej rozwoju i obecny stan poszczególnych działów, b) F. FreiSe. O przyrządach do głębokiego wiercenia sposobem hydraulicznym (c. d.). W przyrządzie Proskowskiego dopływ wody zamyka się płaską szybko obracającą się zasuwą, przyczem w chwili zamknięcia powstaje uderzenie, którego siła służy do poruszenia dłuta. Dalej idą przyrządy Badego i Berg-sa o zasuwie cylindrycznej, mało nadające się do głębokich wierceń ze względu na małą sprawność. Pochodzi to stąd, że przy każdej zmianie kierunku tłoka słup wody, będący w ruchu, zatrzymuje się, przyczem powstaje uderzenie, które powoduje stratę pracy. Brak powyższy usuwa P. Ehrhard w przyrządzie, który należy zaliczyć do kategoi*}I trzeciej, jako zamykany zasuwą i wentylem jednocześnie.

Jfo 31. a) J. Havliczek. Nowa elektryczna maszyna wyciągowa systemu lignera w kopalni Salomon w Ostrawie Morawskiej (pocz.). b) F. Schroeder. Opis huty żelaznej w Burbach (dok.), c) F. Freise. O przyrządach do głębokiego wiercenia sposobem hydraulicznym (c. d.).

N2 32. a) F. Cornu. Badanie piasków złotonośnych z pod Marburga nad Drawą. Wiadomości ogólne o występowaniu złota w Styryi. Badania piasków złotonośnych z pod Marburga, b) F. Freise. O przyrządach do głębokiego wiercenia sposobem hydraulicznym (dok.). Przyrządy, nie posiadające specyalnych części, zamykających przypływ wody, nie zaliczają się do zbudowanych na zasadzie tarana wodnego: wypada je raczej zaliczyć do przyrządów z mechanizmem swobodnie spadającym. Tu dłuto wraz z częścią żerdzi podnosi się do pewnej wysokości ciśnieniem wody, po-czem spada własnym ciężarem albo pod ciśnieniem. Do tej kategoryi należą przyrządy: Sonnenschein a, G. Schmidta i P. Thielego. Ostatecznie autor na podstawie wyników praktycznych, przychodzi do wniosku, że najlepiej odpowiadają wymaganiom techniki wiertniczej przyrządy, należące do pierwszej i czwartej kategoryi a zwłaszcza pierwszej czyli właściwie mówiąc taran Wol-

skiego; wszystkie inne są zbyt złożone, posiadają wykonała 2 328 t km; pękła w miejscu, gdzie zo-liczne drobne braki i mogą pracować z dobrym stała poprzednio zgięta. Wreszcie trzeci wypa-wynikiem tylko w bardzo czystej wodzie, c) J. dek w kopalni Abendrötbe w okręgu Walden-Havliczek. Nowa elektryczno maszyna wyciągowa burg-zachodni miał miejsce w warunkach nastę-systemu lignera w kopalni Salomon w Ostrawie Mo- pujących: lina okrągła 340 ni długa z patentowa-rawskiej (dok.). Z załączonych tablic statystycz- nej stali tyglowej o wytrzymałości na zerwanie nych okazuje się przedewszystkiem, że na Śląsku 150 kg, składająca się z 6 splotów po 18 drutów Górnym od ośmiu lat w wyłącznem użycia są li- w każdym, w ciągu 713 dni wykonała 25505 tkm. ny wyciągowe ze stali tyglowej. Liczba wypad- Pękła z powodu silnego zniszczenia przez rdzę; ków zerwania się liny z 9,46% ogólnej liczby niektóre druty były przez nią zupełnie przegryzione» wycofanych z użycia lin w r. 1882 spadła w ro- Wobec tego, że liny ze stali o wysokiej wytrzy-ku sprawozdawczym do 1,46%. Tak pomyślne małości prędzej aniżeli ze stali zwykłej podlega-wyniki zawdzięczać należy temu, że w omawia- ją rdzewieniu, należy je częściej i dokładniej nyro okręgu górniczym zupełnie zaprzestano uży- smarować. Próby, dokonywane z linami trójkąt-wać liny z drutu żelaznego, a liny płaskie stoso- nenii, nie dały wyników pomyślnych, wano tylko w razach wyjątkowych. Natomiast    N2 33 a) H. Neubauer. Tablica graficzna do

W. K.

wprowadzono w użycie liny udoskonalonej kon- określania spożycia pary w dużych maszynach na strukcyi ze stali o wysokiej wytrzymałości. Wy- podstawie pary skroplonej. Autor podaje wzór i padków zerwania się liny było trzy. Jeden miał ułożoną według niego tablicę graficzną do okre-miejsce w szybie Schreiber w okręgu Racibor- ślania spożycia pary w maszynie, będącej w skim z przyczyny zupełnie od liny niezależnej i ruchu, na podstawie ilości wody kondensacyjnej, nie może być brany pod uwagę. Drugi wypadek jej temperatury i temperatury wody chłodzącej, zdarzył się w kopalni Anna w okręgu Weiden- b) Przemyśl górniczo-hutniczy w Bawaryi vor. 1906. burg-wschodni; była to lina ze zwykłej stali tyglowej o wytrzymałości 120 kg; w ciągu 625 dni

Kronika bieląca.

i przemysłu na stan prac statystycznych w pomienionym Ministerstwie nie stoi na wysokości swojego zadania. Skutkiem tego kancelarya pomienionego Ministerstwa zwróciła się do organizacyi handlowych i przemysłowych w całem państwie z prośbą o wypowiedzenie się w tym względzie oraz o udział bliższy w opracowaniu planu prac statystycznych. Podług zdania Ministerstwa handlu i przemysłu całokształt prac statystycznych powinien obejmować trzy rodzaje robót: Î) statystyka bieżąca, 2) prace peryodyczne, 3) prace specyalne w¹ oddzielnych sprawach. Statystyka bieżąca powinna zawierać najważniejsze dane zasadnicze, zbierane i opracowywane corocznie; dane te powinny być corocznie ogłaszane oprócz poszczególnych spraw większej wagi, które powinny być ogłaszane częściej. Statystyka bieżąca powinna być podzieloną na dwa działy: ogólny, który zawierałby dane, dotyczące całej działalności handlowo-przemysło-wej państwa we wszystkich gałęziach (liczba przedsiębiorstw, obroty, liczba pracujących i robotników, ceny wytworów, ruch wytworów i t. p.); specyalny, który zawierałby najważniejsze wiado-

Projekt statystyki przemysłowo-handlowej, mości, dotyczące poszczególnych gałęzi przemy-Oddział YII komisyi finansowej Rady Państwa słu i handlu. Prace peryodyczne w postaci spisów przy rozpatrywaniu budżetu Ministerstwa handlu jednodniowych handlowo-przemysłowych lub w in-rok 1907 wypowiedział się, że nej uznanej za dogodniejszą formie powinny być

dokonywane co pewien czas (5—10 lat) podług szczegółowo opracowanych schematów. Ponieważ, rozwój przemysłowo-handlowy ciągle wysuwa na widownię różne sprawcy, dla prawidłowego zbadania których mogą być potrzebne dane specyal-ne, które mogą nie być zawarte w statystyce bieżącej i pracach peryodycznych, przeto w razie potrzeby powinno być zarządzone w każdyim wypadku poszczególnym zebranie tego rodzaju danych specyalnych.

Nowy wzór dla wyliczania wartości opałowej materyałów opałowych. E. Lenoble (Bulletin de la Société Chimique de France dnia 20 lutego, r. 1907, «N» 4.) Niedawno temu dla wyliczania wartości opałowej węgla podał Goutal wzór jP=82C-j-u V, w którym C oznacza ilość koksu bez popiołu, V części lotne bez wody, a zaś współczynnik, zależny od ilości części lotnych. ¹) Na podstawie wyliczeń autor wyjaśnia, że wzór ten dla gatunków węgla, posiadających wartość opa-

¹

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1906, -V 1 (55).