PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Dqbrowa, dnia 1 listopada r. 1907.

N§ 21 (87).

Tom IV.

BOHPOHHĄDHHHiA BHĄOOWE.

O powyższem minister handlu i przemysłu d. 19 lipca r. 1907 zakomunikował Senatowi rządzącemu dla ogłoszenia.

0 uzupełnieniu § 9 przepisów czasowych o uży- żących wyraźnem niebezpieczeństwem dla całości waniu materyałów wybuchowych przy robotach górni- strzeżonych przez nich materyałów wybuchowych, czych. W JS® 92 Zbioru praw i rozporządzeń rządu w swoim czasie zawiadomić o tern zarząd kopal-z r. 1887 ogłoszone zostały przepisy czasowe o ni, magazyny i inne pomieszczenia, w których używaniu materyałów wybuchowych przy robo- przechowują się materyały wybuchowe, powinny tach górniczych, ułożone w myśl Najwyżej za- być połączone z biurami kopalń zapomocą dzwon-twierdzonego d. 22 lutego r. 1880 prawa o korni- ków elektrycznych“, tecie ministrów.

[Zbiór prawi rozporządzeń rządu, r. 1907, dział

Obecnie zgodnie z uchwałą Górniczego komitetu naukowego minister handlu i przemysłu uznał za konieczne uzupełnić §9 rzeczonych przepisów czasowych postanowieniem następującem.

„Ażeby pilnujący mogli w wypadkach, gro- I, N® 147, art. 1147).

Posfępy chemii hufnie^ej w r. 1906-ym.

109 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc-2

Kronika bieląca.

Posfępy chemii hufnie^ej w r. 1906-ym.

W tym kierunku praca W. Eunka (Zeitschrift für anal. Chemie, 1906, t. 45, str. 181) daje A. Müller (Stahl und Eisen, 1906, str. 1477; pewne rękojmie dokładności. Funk zbadał wa-Chemiker-Zeitung Repert., 1907, str. 67) ubolewa runki, które z jednej strony wpływają na zupeł-

a z o. H. Kinder (Chemiker-Zeitung, 1906, nad tem, że nie ma dobrej metody oznaczania żelaza w rudach. Za najlepszą uważa on metodę Reinhardta. Błędy tej metody usuwa Müller, podając szczegółowy opis postępowania przy wykonaniu jej.

Żel

,str. 631) omawia szczegółowo źródła błędów, popełnianych przy określaniu żelaza zapomocą nadmanganianu potasowego. Z obszernej pracy Kindera wynika, że błędy popełnia się głównie przy oznaczaniu miana, do czego proponuje używać jako najodpowiedniejszego materyału żelaza miękkiego lanego.

Przeciw temu występuje P. Lehnkering (Chemiker Zeitung, 1906, str. 723), uważając za najlepszy materyał do określenia miana czysty magnetyczny żelaziak, w którym oznaczono żelazo zapomocą nadmanganianu potasowego, zmiarowane-go szczawianem sodowym.

E. Rupp i M. Horn (Arch. /. Pharm., 1906, t. 244, str. 571) oznaczają żelazo jodometrycznie, zamieniając jony soli żelazawych na jony soli żelazowych zapomocą rozczynu nadjodanu alkalicznego. Obojętny lub słabo kwaśny rozczyn soli żelazawej wlewa się do nadmiaru rozczynu jodowego, pozostawia jakiś czas w spokoju a następnie zaprawia alkaliami. Po zakwaszeniu kwasem szczawiowym mianuje się zbyteczny jod tiosiarczanem.

■\V roku sprawozdawczym pojawiło się bardzo wiele prac, dotyczących metody octanowej jako jednej z najważniejszych, służących do oddzielenia żelaza od cynku, manganu, niklu i kobaltu. W metodzie tej kwasowość rozczynu, względnie stosunek swobodnego kwasu do octanu sodowego, stanowi zasadniczy punkt, rozstrzygający o mniej lub więcej pomyślnym rezultacie oddzielenia wspomnianych metali. Przy zobojętnianiu kwaśnego rozczynu węglanem alkalicznym użycie papierka lakmusowego nie daje żadnej rękojmi, żeśmy przygotowali rozczyn rzeczywiście obojętny, zawierający jedynie sole, oddziaływujące obojętnie; pochodzi to stąd, że chlorek żelazowy w rozczynie wodnym bardzo szybko rozkłada się i oddziałuje znowu kwaśno a to wpływa ujemnie na dokładność oddzielenia.

nowej i cienkiej warstwy tlenku miedziowego.

ne osadzenie żelaza jako octan zasadowy, z drugiej zaś strony nie pozwalają na opadanie żadnego z towarzyszących mu metali. Najprostszy sposób wykonania operacyi, opisany przez prof. O. Brunncka (Chem. Zeit., 1904, str. 511) polega na tern, że nadmiaru kwasu nie usuwa się zapomocą zobojętniania lecz przez wyparowanie, przyczem zasadowość chlorku żelazowego usuwa się dodat

W celu oznaczenia siarki, rozpuszcza się metal w stężonym kwasie azotowym, rozczyn paruje się do suchości i pozostałość topi się z saletrą. Stop, wyługowany wodą, gotuje się jeszcze raz z roz-czynem sody i w połączonych przesączach oznacza się w zwykły sposób kwas siarkowy.

kiem chlorku alkalicznego, z którym pierwszy tworzy sól podwójną. W ten sposób zapomocą jednorazowej operacyi można dokładnie i całkowicie oddzielić żelazo od wspomnianych wyżej metali. W dalszym ciągu Funk (Zeitschr. f. anal.

A. Barrand (Revue génév. chim. pure et cippl., 1906, t. 9, str. 429) poddaje krytyce rozmaite metody oznaczania siarki w żelazie i stali a także podaje opis aparatu, jakim posługiwał się w wykonaniu oznaczeń.

postępu w tym kierunku.

L. Fricke (Stahl und Eisen, 1906, t. 26, str. 279; Chem. Zeitung Repert., 1906, str. 82) ogłasza dane, dotyczące wykonania pośredniego alkalicz-oznaczenia osadu fosforomolibdenianu amo-

nego

nowego podług Hundeshagena. W podanem przezeń równaniu 2P odpowiada 46 NaHO.

Wreszcie wspomnieć tu należy o całkowitej analizie ferrochromu, opisanej dokładnie przez Gunnara Dillnera (Jernkontorets Annaler, 1906, t. 60, str. 253).

Miedź. Pośród metod analitycznego określenia tego metalu figurują głównie dwa sposoby, mianowicie: miarowy i elektrolityczny.

Z metod miarowTych największe znaczenie w roku sprawozdawczym nadawano jodometryczne-mu, o czem sądzić można z mnóstwa prac w tym zakresie.

Użycie rury porcelanowej, ogrzewanej w pie-Chemie, 1906, t. 45,, str. 489) stara się oddzielić cu elektrycznym w celu zamienienia siarczku żelazo w formie mrówczanu zasadowego. W tym metylu ra połączenie, ulegające pochłonięci wypadku warunki osadzenia przedstawiają się octanie kadmowym, nie stanowi żadnej nowości i nieco inaczej, dzięki znacznie silniejszej dysocya-cyi soli kwasu mrówkowego. Jeżeli operacyę wykonujemy zupełnie tak samo, jak w metodzie octanowej, to osadzenie żelaza jest niezupełne, natomiast, jeżeli większą część kwasu, wydzielonego wskutek reakcyi, zobojętnimy amoniakiem, to żelazo opada całkowicie i oddzielenie jest równie dobre jak w metodzie octanowej. Sposób oddzielenia kwasem mrówkowym o tyle przewyższa podług Finka metodę octanową, że metale, pozostałe w rozczynie, po wyparowaniu z kwasem siarkowym można wprost zamienić na siarczany a nadto, że, używając do osadzenia mrówczanu amonowego, otrzymuje się osad żelaza, który po wyprażeniu zamienia się łatwo na tlenek, przydatny do ważenia. Słabą stronę metody stanowi fakt, że osadzenie wymaga daleko więcej ostrożności, bo może być niezupełne, szcze gólniej, jeżeli rozczyn po dodaniu amoniaku zdradzał choćby tylko chwilowo reakcyę alkaliczną.    H. Cantoni i M. Rosenstein (Bull. Soc. chim.,

(Obie metody są trudne w wykonaniu, ale też nie 1906, t. 35, str. 1069; Chem. Zeitung Rep., 1907, różnią się wcale od siebie, bo w obu wypadkach str. 9) zbadali metody miarowe, szczególniej zaś cynk, mangan, nikel i kobalt, po wyparowaniu z zajęli się zbadaniem wpływu soli i kwasu octowe-kwasem siarkowym dadzą się zamienić na siarcza- go na przebieg reakcyi. Zachowując ściśle okre-ny a zasadowy octan żelaza równie łatwo jak i ślone warunki, otrzymali oni bardzo dobre wyniki, mrówczan zamienia się przez prażenie na tlenek,    Paweł Gerland (Zeitschrift f. angewandte che-

przydatny do ważenia; pod tym względem meto- /nie, 1906, t. 19, str. 520) proponuje w celu lep-da kwasu mrówkowego nie stoi ani wyżej ani ni- szego rozpoznawania końca reakcyi dodawać do żej od metody octanowej. Przyp. sprawozd.). | rozczyn u miedzi w kwasie octowym tyle jodu, Emil Jaboulay (Revue génér. chim. pure et aby utworzony początkowo osad jodku miedzia-appl., 1906, t. 9, str. 178) oznacza węgiel w żela- wego rozpuścił się powtórnie. Po dodaniu kroch-zie i jego stopach przez bezpośrednie spalenie w malu można rozpoznać koniec reakcyi po zmianie piecu elektrycznym. Ferrochrom, ferromangan, barwy z fioletowej na blado brunatną. Często ferromolybden i ferrosilicium spala się stosownie zdarza się, że przy miarowem określaniu miedzi do wskazówek Brearleya i Ibbotsona z dodatkiem trzeba metal uwalniać od szkodliwych domieszek tlenku bizmutowego.    a w takim razie miedź wydziela się naprzód za-

Komisya, wybrana w celu opracowania me- pomocą żelaza lub glinu, tod normalnych dla badań żelaza „American Foun-    Edmund H. Müller (Engin, and Mining Journal,

Ponieważ elektroliza soli miedziowych na-

drymens Association“ (Eleklrochem.u. metallurgInd., 1906, t. 81, str. 520; Chem. Zeit. Rep., 1906, str. 1906, t. 4, str. 303) zaleca wykonywać oznaczanie 122) przekonał się, że osadzenie zapomocą glinu, węgla w ten sposób, że wiórki metalu rozpuszcza używane często w ostatnich czasach, przebiega się w rozczynie chlorku miedziowego w kwasie sol- ilościowo, jeżeli rozczyn nie zawiera azotanów, nym, wydzielony węgiel zbiera się na sączku azbestowym i spala w piecu przy użyciu siatki piaty- była dużego znaczenia, sądzę, że obszerniejsze spra

Cyn k. Herman Grossmann i Bernard Schück {Chemiker-Zeitung, 1906, str. 1205) używają do osadzenia cynku, kadmu i manganu, węglanu gwa-nidynowego, środka silnie zasadowego, przypominającego węglany alkaliczne. Węglan gwanidy-ny osadza wspomniane metale całkowicie na gorąco, tworząc osady, dobrze dające się sączyć, które po wyprażeniu zamieniają się na tlenki. Autorzy przekładają ten odczynnik nad węglan sodowy, mianowicie z tego względu, że przesącz nie zawiera trwałych soli sodowych. Ten sposób oznaczania ma jednak ograniczone zastosowanie i może służyć tylko w tych wypadkach, gdy my do czynienia z czystymi roztworami soli metalicznych.

wozdanie w tym przedmiocie przyniesie czytelnikom pewną korzyść.

Zastosowanie metod elektrolitycznych w analizie metali zyskuje co raz to większe znaczenie a to w miarę skracania czasu potrzebnego do elektrolizy, dzięki zmianie warunków stosowanych w samej elektrolizie.

Jeszcze w ostatniem dziesięcioleciu przeszłego wieku mówiło się o tern, że rozczyny można elektrolizować w przeciągu „nocy“. Zastosowanie odpowiednich elektrolitów i elektrod, pozwalających przepuszczać prąd o wyższem natężeniu, doprowadziło do tego, że elektroliza ogranicza się obecnie od 1 do 2 godzin. Wielki postęp w tym kierunku zrobiono, używając katod druciano-siatkowych. Dziś też mamy już w użyciu „szybkie analizy“, w których elektrody ruchome powodują osadzanie się metalu w przeciągu kilkunastu minut. 0 postępach w tej dziedzinie pisze Artur Stähler ('Chemiker-Zeitung, 1906, str. 1203).

Doniosłe wielce znaczenie ma praca F. Foer-stera (Zeitschrift f. angew. Chemie, 1906, t. 19, str. 1842) pod tytułem: „Ilościowe oznaczanie metali zapomocą elektrolizy“, w której mowa nie tylko o podstawach naukowych wydzielania i oddzielania metali ale uwzględnione są również metody praktyczne. Autor stosuje roztwory w kwasie siarczanym jako najprostsze i najwygodniejsze elektrolity, unika zaś w miarę możności soli złożonych, twierdząc, że potencyały katod, potrzebne do ilościowego wydzielenia metali, ulegają daleko więcej zmianie w rozczynach soli podwójnych, niż w rozczynach prostych soli metalicznych; również aniony soli podwójnych w ciągu elektrolizy doznają dużych zmian, co wpływa na osadzanie. Dalej Foerster zaleca używać siatkowej katody Winklera, jako najodpowiedniejszej z teoretycznego i praktycznego punktu widzenia. Taka katoda nie tylko ułatwia dyfuzyę ale nadto w blizkości swej przeszkadza ubożeniu elektrolitu w jony metalu, przyczem równocześnie pozwala stosować prądy z większem natężeniem.

W drugiej części pracy (Zeitschrift f. angew. Chemie, 1906, t. 19, str. 1889) omawia Foerster praktyczne sposoby wykonania elektrolizy najważniejszych metali. Zastosowanie ruchomych elektrod uważa za zbyteczne.

Hollard i Bertiaux, autorzy dziełka p. t. „Analiza metali drogą elektrochemiczną“ podzielają również zdanie Foerstera a przynajmniej w rozdziale, zatytułowanym „szybkie analizy“, nie wspominają wcale o ruchomych lub rtęciowych katodach. Wzmiankowani analitycy traktują elektrolizę więcej z praktycznej strony i opisują oddzielanie i określanie metali w miarę możności zapomocą elektrolizy. Na przykładach praktycznych wyjaśniają oni zastosowanie metod, dowodząc użyteczności ich mnóstwem rezultatów otrzymanych praktycznie.

Co się tyczy określania miedzi, to w-tym kierunku elektroliza, jak wspomniałem wyżej, odgrywa dużą rolę i we wspomnianem dziełku Foerstera, jako też i w jego oddzielnej pracy {Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft, 1906, str. 3029) znajduje się szczegółowy opis warunków elektrolizy soli miedziowych, wyłożony nadzwyczaj jasno i przystępnie.

Obie prace czyta się z wielkiem zajęciem.

Dalej Foerster przy współudziale i pomocy swych uczniów wykonał doświadczenia, dotyczące wydzielenia miedzi, z zastosowaniem zbiornika ołowianego bez użycia jakiegokolwiek oporu lub instrumentu mierniczego. Nieco zbyt długi czas trwania elektrolizy da się skrócić do jednej godziny przez ogrzanie elektrolitu do 70—80°. Jest to więc wynik badań bardzo pożądany i mający duże znaczenie praktyczne. W ten najprostszy, najpewniejszy sposób można oddzielić miedź od kadmu, cynku i niklu przy użyciu prądu nieco więcej niż 2,05 V. Odnosi się to szczególniej do wyżej wymienionych metali. Mogą one znajdować się w dużych ilościach, podczas gdy żelazo przeszkadza wydzieleniu miedzi na gorąco. Natomiast w zwykłej temperaturze nawet duże ilości żelaza nie wywierają na przebieg elektrolizy żadnego wpływu widocznego.

Z oznaczaniem miedzi w rozczynach siarcza-nycli da się połączyć oznaczanie bardzo małych ilości ołowiu, jakie często spotyka się w metalach handlowych i ich stopach. Również przy zachowaniu pewnych warunków da się miedź osadzać z rozczynów amoniakalnych.

W takich wypadkach, w których nie da się zastosować elektroliza i sposób miarowy, proponuje Ernest Murmann {Oesterreichische Chemiker-Zeitung, 1906, t. 9. str. 67) wagowe oznaczanie miedzi w formie rodanku miedzi.

Małe ilości miedzi np. w żużlach oznacza H. M. Kimball {Engineering and Min. Journal, 1906, t. 81, str. 938; Chemiker-Zeit. Rep., 1906, str. 195) kolorymetrycznie. Rozłożywszy żużel wodą królewską, osadza on dwa razy amoniakiem (Fe, Mn, Al) i przesącz amoniakalny porównuje z roz-czynem amoniakalnym miedzi o znanej zawartości.

ma-

Cyna. N. Puszyn [Żurnal fiziko-chimics. Ob-szczestwi, 1906, t. 37, str. 828) oddziela cynę od kobaltu, niklu, manganu i żelaza zapomocą elektrolizy kwaśnego rozczynu szczawianowego; przy-tem żelazo musi znajdować się w formie soli żelazawej.

Charles Flora [Chemikal News, 1906, t. 94, str. 305), aby uniknąć redukcyi CdCÓ₃ w zetknięciu z węglem sączka, zbiera osad węglanu kadmowego na spreparowanej odpowiednio płycie azbestowej i przez prażenie zamienia go na tlenek kadmowy.

W każdym razie wagowe oznaczanie kadmu należy do operacyi żmudnych i niepewnych, to też zalety elektrolizy, właśnie co do tego metalu uwydatniają się jaskrawo.

Podług Foerstera elektrolityczne osadzanie

Gabriel Bertrand i Maurycy Javillier [Comptes rendus, 1906, t. 143, str. 900) osadzają cynk ilościowo w formie trudno rozpuszczalnego cyn-kanu wapniowego. Osad ten jest tak trudno rozpuszczalny wobec nadmiaru wapna, że cynk da się wykryć jeszcze przy rozcieńczeniu 1 do 500 000. W celu ilościowego określenia cynku rozpuszcza się wzmiankowany osad w kwasie solnym, wapno osadza się szczawianem amonowym w rozczynie amoniakalnym a cynk, będący w przesączu, przez wyparowanie z kwasem siarkowym zamienia się na siarczan, dający zważyć się.

Elektrolityczne osadzenie cynku wykonuje E. Eoerster (wspomniany wyżej) w ten sposób, że stężony roztwór w kwasie siarczanym zaprawia stężonym wodorotlenkiem sodowym dotąd, dopóki powstały osad powtórnie rozpuści się a z roz-cżyrm tego rozcieńczonego do 100 cm³ osadza cynk siłą prądu 0.7—0,8 Amp. na anodzie siatkowej, pokrytej miedzią lub srebrem. Nadmiar alkalii i nadmierne rozcieńczenie nie wywierają szkodliwego wpływu. Metoda ma być bardzo dokładna i godna polecenia.

P. Slater Price i G. H. B. Judga [Chemikal News, 1906, t. 94, str. 18) wydzielili metal ze słabo kwaśnego rozczynu siarczanowego na katodzie ruchomej bez żadnych innych dodatków. Wymienieni analitycy wykonują elektrolizę w lejku oddzielającym w celu łatwiejszego wymycia osadzonego cynku.

Ernest Murmann [Zeitschrift f. anal. Chemie, 1906, t. 45, str. 174) zbadał w miaro wem określaniu cynku żelazocyankiem potasowym wpływ kwasu solnego i chlorków. Aby uniknąć niewygodnej próby kroplowej, miaruje on na gorąco, dodając do rozczynu soli uranowej. Doświadczenia porównawcze dały rezultaty zupełnie takie same, jak przy próbie kroplowej.

H. Nissenson [Chemiker-Zeitung, 1906, str. 16) pokazuje na przykładach, jakie mogą wynikać różnice przez zastosowanie rozmaitych metod, i zwraca uwagę na doniosłość normalnych międzynarodowych metod analitycznych dla handlu i przemysłu cynkowego. Autor omawia najważniejsze metody i opisuje wykonane przez siebie analizy.

L. Wöhler [Chemiker-Zeitung, 1906, str. 200) zbadał różne metody oddzielenia cyny od platyny. Najlepiej udało mu się wykonać to zapomocą hydrolitycznego wydzielenia cyny z rozczynu w kwasie siarkowym. Przytem opada wprawdzie nieco platyny, ale podczas ogrzewania i mieszania w dostępie powietrza przechodzi ona nazad do rozczynu.

W przesączu osadza się platynę zapomocą elektrolizy w kwasie siarkowym.

Oznaczanie cyny w rudach wykonują J. Darrock i C. A. Meiklejohn [Eng. and. Min. Journal\ 1906, t. 81. str. 1177) w ten sposób, że rudę rozkładają, topiąc ją z nadtlenkiem sodowym. Z zakwaszonego rozczynu osadzają cynę zapomocą cynku, wydzieloną cynę rozpuszczają w kwasie solnym i miarują chlorkiem żelazowym. Jeżeli ruda zawiera arsen, bizmut, antymon i miedź, to takowe trzeba wydzielić naprzód zapomocą żelaza. Oddzielenie antymonu od cyny przy pomocy żelaza jest niedokładne, inne pierwiastki wydzielają się całkowicie.

Ołów. ' L. Moser (Chemiker-Zeitung, 1906, str. 9) oznacza ołów miarowo w ten sposób, że roztwór, zakwaszony słabo kwasem octowym lub w kwasie azotowym, zaprawia nadmiarem jodku potasowego o znanej zawartości KJ i nadmiar tegoż w przesączu od jodku ołowiowego oznacza jodometrycznie.

W podobny sposób postępuje Otto Mayer (Pharm. Zeit., 1906, str. 299), strącając dwuchromianem potasowym. Obie metody są dawno znane a pierwszą z nich podaje E. Rupp (Arch. Pharm., 1903, str. 435) drugą Otto Sasse [Pharm. Zeitung, 1906, t. 51, str. 341).

B. Kühn [Ahhandl. a. d. Keiser. Gesundheitsamt, 1906, t. 23, str. 389) omawia krytycznie różne proponowane sposoby do oznaczania małych ilości ołowiu w wodzie do picia i wreszcie podaje nowy sposób, który pozwala wykryć 0,1 mg Pb w litrze wody.

Kadm. Z powodu bardzo łatwej redukcyi związków kadmowych i lotności samego metalu dotychczas jest jeszcze ciągle w użyciu sposób wagowy, w którym siarczek kadmowy, zebrany na zważonym sączku, po wysuszeniu waży się wraz z nim. Naturalnie, że ten sposób odznacza się nie tylko niedogodnością ale również i niedokładnością, dlatego lepiej jest osad CdS rozpuścić w kwasie solnym, odparować rozczyn z kwasem siarkowym, aby otrzymać siarczan, dający się zważyć.

H. Banbigny. (Comptes rendus, 1906, t. 142, str. 577 i 792) zauważył, że podczas uważnego spopielenia sączka, jeżeli temperatura nie przekracza 500°, redukcya siarczku kadmowego nie następuje.

czo-

Herbert W. Rowell {Journ. Soc. Chim. Ind., 1906, t. 25, str. 1181), który szczegółowo przestu-dyował wymienioną powyżej metodę, zwraca uwagę na możliwe źródła błędów i podaje warunki, w których można otrzymać zupełnie takie same rezultaty, jak metodą wagową.

Dotychczas brak dobrej i wszystkim żądaniom chemika odpowiadającej metody oddzielenia antymonu od cyny; chociaż różnych projektów w tym kierunku nie brak, żaden jednak z nich analityka zadowolnić nie jest w stanie.

kadmu da się wykonać w najprostszy sposób z rozczynu siarczanowego z użyciem katody dru-ciano-siatkowej. Wskutek wysokiego przeciwciś-nienia wodoru na kadm elektrolit powinien zawierać do 10% wolnego kwasu siarkowego. Oddzielenie kadmu od towarzyszącego mu zawsze cynku jest łatwe, jeżeli ilość tego ostatniego nie przewyższa ilości kadmu.

Arsen. Ernest Schäfer [Zeitschrift f. anal. Chemie, 1906, t. 45, str. 145) wykonał bardzo szczegółowe badania porównawcze nad rozłożeniem rud siarczanych, zawierających arsen i antymon, zapomocą prądu chloru i bromu. Można zgodzić się z wywodami ScHäFERA, że rozłożenie rud zapomocą prądu chloru jest lepsze, aniżeli zapomocą bromu, ale twierdzenie, jakoby rozłożenie chlorem miało wogóle pierwszeństwo przed wszystkie-mi innemi metodami, nie zgadza się z zapatrywaniami młodych analityków, którzy nabyli wprawy w operowaniu innymi sposobami. Przyto ne powyżej rudy nie dają się jednakowo obrabiać chlorem i bromem, niektóre z nich daleko łatwiej ulegają działaniu chloru, niż bromu, i pomimo pewnych trudności, jakie związane są z tą ope-racyą, otrzymane rezultaty są znacznie lepsze, niż po obrobieniu bromem.

W wielu wypadkach inne metody, np. utlenianie bromem w obecności wody lub kwasu solnego lub wreszcie topienie z siarką i sodą prościej i wygodniej prowadzą do celu. W praktyce, gdy chodzi o znaczenie arsenu lub antymonu, istnieje cały szereg innych operacyi. Tak np. A. H. Low [Journ. Amer. Chim. Soc., 1906, t. 28, str. 1715) w celu oznaczenia arsenu i antymonu w rudach lub stopach, rozkłada je kwaśnym siarczanem potasowym i stężonym kwasem siarkowym. Z silnie zakwaszonego kwasem solnym rozczynu osadza się naprzód arsen siarkowodorem a następnie w przesączu, po rozcieńczeniu kwasu oznacza się antymon. Otrzymane siarczki rozkłada się w wyżej opisany sposób (chlorem lub bromem) i kwas antymonowy miaruje kameleonem a kwas arsenawy rozczynem jodu.

Antymon. Metoda miarowa określania antymonu, podana przez Nissensona i Siedlera [Chem. Zeitung 1903, str. 749), polegająca na utlenieniu trój atom owego antymonu kwasem bromowym, weszła w użycie w laboratoryach praktycznych.

H. Czerwek (Zeitschr. f. anal. Chemie, 1906, t. 45, str. 505) w celu oddzielenia metali w stopach rozpuszcza takowe w kwasie azotowym z dodatkiem kwasu winowego i kwas cynowy osadza na gorąco kwasem fosforowym. Osad rozpuszcza się w siarczku amonowym a po zakwaszeniu cyna opada jako siarczek.

W przesączu od fosforanu cynowego można antymon po uprzedniem zobojętnieniu amoniakiem wydzielić w taki sam sposób.

W razie obecności innych metali, przemywa Czerwek fosforan cynowy gorącym rozcieńczonym kwasem azotowym. Podczas traktowania osadu siarczkiem amonowym otrzymuje się zawsze pozostałość siarczków nierozpuszczalnych, którą należy dodać do głównej masy azotanów

H. Jokey (Journ. Amer. Chem. Soc.. 1906, t. 28, str. 1435; Chemik. Zeit. Rep., 1906, str. 433) oznacza antymon w stopach z cyną i ołowiem jodo-metrycznie w ten sposób, że rozczyn, zawierający pięciochlorek antymonu, zaprawia jodkiem potasowym i jod miaruje tiosiarczanem.

Nikiel i kobalt. P. Foerster wydziela nikiel elektrolitycznie w przeciągu 45 minut przy następujących warunkach: roztwór w kwasie siarczanym, zawierający nie wiele więcej nad 0,1 gr. Ni, zobojętnia amoniakiem o c. w. 0.91, potem dodaje jeszcze 25 cm³ tegoż amoniaku i dla zmniejszenia oporu wanny 4—5 gr. siarczanu amonowego. Rozczyn, rozcieńczony do 100 cm³, elektrolizuje z użyciem katody siatkowej Winklera silą prądu 0,7—1 Amp. 0,1 07'Ni w rozczy-nie skraca czas elektrolizy. W ten sam sposób i przy tychże warunkach można równie dobrze osadzić kilka gramów niklu, co jest rzeczą bardzo praktyczną przy badaniach niklu handlowego, gdy chodzi o oznaczenie zawartości magnezyi.

Ba,rdzo czulą reakcyę na nikiel, pozwalającą odkryć 0,1 mgr tego metalu, podaje 0. Rei-chard (Chem. Zeitung. 1906, str. 557). Jeżeli obez-wodnioną sól niklową ogrzewa się z małą ilością chlorhydratu metylaminu w parownicy porcelanowej, to masa przyjmuje barwę ciemno-niebieską, która po ostygnięciu staje się jaśniejszą. Podczas powtórnego ogrzewania ciemno niebieska barwa zjawia się na nowo. W tych samych warunkach kobalt tworzy niebieskie oleiste krople, które po ostygnięciu zachowmją barwę. Najmniejsze ślady niklu można odkryć zapomocą odczynnika, podanego po raz pierwszy przez L. Czugajewa {Zeitschr. f. anorgan. Chemie, 1905, t. 46, str. 144). Jest to dimetylglioksym, który z niklem tworzy bardzo charakterystyczną sól krystaliczną, nierozpuszczalną w wodzie. Zapomocą tego odczynnika wykrywał H. Kraut [Zeitschr. /. angem. Chemie, 1906, t. 19, str. 1793) bardzo małe ilości niklu w rozmaitych popiołach. Wielkie znaczenie ma fakt, że nikiel może być teraz łatwo wykryty w obecności kobaltu. W rozczynie, uwolnionym od niklu, można przy innych warunkach za-

pomocą

kobalt.

tego samego odczynnika wykryć także | ściami niklu, to otrzymany tlenek niewątpliwie

zawsze będzie zawierał trochę siarczanu.

Rtęć. G. Kroupa {Oesterr. Zeitschr. f. Berg-und Hüttenwesen, 1906, str. 26; Chem. Zeit. Repert., 1906, str. 68) zbadał różne metody elektrolitycznego oznaczania rtęci w rudach. W rezultacie przyszedł on do wniosku, że próba Eschki na złotej blaszce przewyższa szybkością wszystkie metody elektrolityczne nawet przy zastosowaniu katody ruchomej a co do dokładności jest im prawie równa.

Inny dobry odczynnik na nikiel podają Herman Grossmann i Bernard Schück (.Berichte der deutsch, chem. Gesell., 1906, t. 39, str. 3356); jest nim chlorek dwucyanku dwuami dyn owego, który z solami niklu tworzy żółtą krystaliczną w wodniku potasowym prawie nierozpuszczalną sól niklową. Wprawdzie czułość tego odczynnika jest daleko mniejsza, niż dwóch poprzednio wymienionych, ale w porównaniu z dwumetylglioksy odczynnik ten jest o wiele tańszy.

Nie zasługuje na polecenie sposób H. Cor-mimboeufsa {Ann. chim. anol. appl., 1906, t. 11, str. 6], mający na celu oddzielenie żelaza od niklu. Strąca on żelazo dwa razy amoniakiem a następnie w przesączu strąca nikiel siarkowodorem jako siarczek, który po spaleniu i prażeniu zamienia na tlenek. Nawet po dwukrotnem strąceniu żelazo nie da się oddzielić od niklu ilościowo. Wreszcie w razie, gdy mamy do czynienia z dużemi ilo-

mem

E. Rupp (.Berichte d. d. chem. Gesell., 1906, str. 370) dopełnia swe prace nad objętościowem oznaczaniem rtęci metodą, która pozwala oznaczać rtęć w formie chlorku. Chlorek rtęciowy w roz-czynie alkalicznym redukuje zapomocą formaldehydu na rtęć metaliczną i metal po zakwaszeniu rozpuszcza w nadmiarze jodu, poczem nadmiar jego miaruje tiosiarczanem.

Henryk Wdow issewski.

W sprawie pochodzenia węgla kamiennego i

Na wystawie w Leodyum w r. 1905 w pawi-

Węgiel kamienny pierwotnie zaliczano do

łonie międzynarodowego Towarzystwa wiertni- minerałów takich, jak kwarc, spät polny, mika i czego (A. G. Erkelent w Nadrenii) zwracał na inne i podobne przypisywano mu pochodzenie, siebie uwagę zbiór okazów sztucznego węgla i Przypuszczano więc, że węgiel kamienny powstał ropy naftowej, wystawiony przez prof. Potonié. skutkiem zgęszczenia dwutlenku węgla (C0₂), znaj-W skład zbioru weszło 20 — 25 preparatów, uzu- dującego się w atmosferze.

Wkrótce jednakże ten tak prostj pogląd ustąpił miejsca innemu, opartemu na wynikach badań naukowych, skutkiem czego węgiel kamienny zaczęto traktować, jako resztki dawnego świata roślinnego. Słuszność tego poglądu została w sposób naukowy dowiedziona przez botanika Henryka Lenka w r. 1838. Na podstawie badań mikroskopowych dowiódł on, że węgiel kamienny i torf posiadają budowę zbliżoną, że w mniej lub więcej jednorodnej masie tak jednego, jak drugiego znajduje się mnóstwo części składowych, których pochodzenie roślinne nie przedstawia żadnych wątpliwości. Oprócz odcisków i skamieniałych resztek roślin w węglu kamiennym często spotkać można węgiel drzewny, na co zresztą stosunkowo mado zwracano dotąd uwagi. Badając taki węgiel drzewny pod mikroskopem, możemy stwierdzić w nim dokładnie obecność komórek roślinnych, zupełnie podobnych do tych, jakie widzimy w węglu, otrzymanym po spaleniu kawałka drzewa. Cechą charakterystyczną węgla drzewnego, spotykanego w węglu kamiennym, jest tylko to, że komórki jego wskazują na wyższą organizacyę roślin (gołonasienne), z których powstały. Późniejsze badania mikroskopowe i

pełnionych licznymi rysunkami. Materyałem, z którego prof. Potonié otrzymywał węgiel sztuczny a zwłaszcza ropę naftową, służył torf i „sa-propel“, składający się z resztek wodnych organizmów.

Z wyglądu sapropel przypomina zwykły muł, tak często spotykany w wodzie stojącej. Pod wpływem wysokiego ciśnienia bez podnoszenia temperatury sapropel wydziela ciecz, bardzo zbliżoną do ropy naftowej, przyczem pozostaje twarda masa, podobna do węgla brunatnego.

Badania nie zostały jeszcze ukończone i na razie trudno jest sądzić o słuszności poglądów prof. Potonié na tworzenie się węgla i ropy naftowej; w każdym razie wnioski jego i dowodzenia, zawarte w artykule p. t. „Entstehung der Steinkohle und verwandter Bildungen einschliesslich des Petroleums“ podane w streszczeniu przez A. Kuzniecowa*) zasługują na bliższe poznanie.

Bardziej szczegółowo prof. Potonié traktuje powyższy przedmiot w pracach p. t. „Die Entstehung der Steinkohle“ oraz „Zur Frage nach dem Urmaterialen des Petroleums“.

*) Gornyj Żurnał, r, 1906, t. 4.

inne dowiodły, że węgiel kamienny jest wytworem fermentacyi. Możnaby go określić w sposób następujący: jest to wytwór skamieniały humino-wy, który powstał prawie wyłącznie z roślin wyższych. Co się tyczy pochodzenia humusu, jest to ciało złożone, składające się z substancja stałych (niekiedy ciekłych lub znajdujących się w stanie rozpuszczonym), zawierających węgiel i powstałych drogą rozkładu roślin błotnych lub przyziemnych.

Ze względu na to, że dotąd jeszcze nie poszedł w zapomnienie pogląd Fryderyka Moohra, wygłoszony w r. 1866 o pochodzeniu węgla kamiennego z wodorostów morskich, należy z całą stanowczością zaznaczyć, że w węglu kamiennym nieomal wyłącznie znajdują się rośliny wyższe; fakt ten w sposób nader łatwy może być stwierdzony przez każdego botanika na podstawie badań nad dowolnie wziętym kawałkiem węgla kamiennego.

W jakiż więc sposób powstały te zbiorowiska roślin, z których w następstwie utworzyły się pokłady węgla kamiennego? Lenk wspomina, że już za jego czasów istniały w tej sprawie dwa bardzo rozpowszechnione poglądy. Jeden z nich przypisywał nagromadzenie szczątków pochodzenia roślinnego działaniu wody: teorya utworów, powstałych drogą naspławiania, którą Humbel z Monachium w r. 1883 nazwał alochtonią. Drugi pogląd wskazywał na to, że węgiel tworzył się. podobnie jak torf ze szczątków roślin, rosnących pierwotnie w tern samem miejscu, gdzie obecnie znajduje się wytworzony z nich węgiel kamienny: teorya torfowisk, lub też powstawania węgla na miejscu według Hümbla autochtonia.

Jedne z współczesnych prac geologicznych przychylały się na stronę alochtonii, inne zaś autochtonii; były i takie, które zajęły stanowisko niezdecydowane, nie chcąc wypowiedzieć się stanowczo na korzyść jednej lub drugiej.

W celu dokładnego wyjaśnienia interesującej nas sprawy należy rozpatrzyć szczegółowo zjawiska, zachodzące podczas rozkładu organizmów zwłaszcza roślinnych. Przedewszystkiem wypada zająć się określeniem niektórych zjawisk.

Wyrazem zniszczenie określamy rozkład substancyi organicznej, skutkiem którego nie pozostaje z niej nic w stanie stałym nawet w postaci związków węgla, mogących kiedykolwiek utworzyć złoże węgla kamiennego. Słowem rozkład odbywa się w warunkach, w których każdy organizm przekształca się w gaz, głównie w dwutlenek węgla i wodę. Proces zniszczenia wymaga obecności tlenu w nadmiarze.

Zjawiskiem twovzenia się humusu alkalicznego lub obojętnego zwiemy rozkład, pod wpływem którego rośliny, nie mogąc dla braku tlenu zamienić się w całości w wodę i dwutlenek węgla, pozostawiają resztę w stanie stałym. Dlatego czarnoziemem albo próchnicą nazwiemy przegni-le alkaliczne lub obojętne wytwory rozkładu w stanie stałym przy niedostatecznem działaniu tlenu. Proces ten stale można obserwować w wilgotnych. lasach; jemu zawdzięcza czarnoziem parków i sadów swą czarną barwę.

Procesem tworzenia się torfu zwiemy rozkład organizmów roślinnych, odbywający się również pod wpływem niedostatecznej ilości tlenu i dający humus, który w następstwie mógłby przetworzyć się w czarnoziem. Jednakże w błotach, gdzie tworzy się torf, warunki życia roślin są takie, że na gnijących resztkach poprzednio rosnących roślin powstają nowe. Tym sposobem gromadzi się torf—humus kwaśny w przeciwstawieniu do alkalicznego lub obojętnego, o których była mowa wyżej.

Humus torfowy powoli zatraca możność stykania się z powietrzem, wreszcie zostaje go pozbawiony w zupełności a to stanowi najważniejszy warunek czwartego procesu, o którym należy nadmienić, określając go nazwą fermentacyi gnicia (Prozess des Eäulniss). Zaznaczyć należy, że zależnie od warunków powyższe fazy bądź szybko po sobie następują, bądź zatrzymują się w swym rozwoju lub też występują jednocześnie.

Pierwsza i trzecia faza wytwarza wyłącznie czarnoziem, druga torf. Lecz gdyby jednocześnie z przebiegiem powyższych procesów miało miejsce powiększanie się ilości substancyi węglowych, wówczas odpowiadałoby to w zupełności pojęciu o tworzeniu się węgla kamiennego i w rezultacie powstałby węgiel kamienny w ścisłem znaczeniu tego wyrazu.

Oczywiście, przystępując do badań nad zmianami, zachodzącemi w rozmaitych organizmach, należy mieć zawsze na względzie ich pierwotny skład chemiczny. Stąd, gdy rzecz dotyczy gnicia organizmów zwierzęcych lub też roślinnych, obfitujących w substancye oleiste (niektóre wodorosty), nie może być mowy o przetworzeniu ich w węgiel kamienny, lecz w ciała smoliste bitumy. Bitumy czyli asfalty, smoły ziemne i inne zawierają więcej wodoru, aniżeli węgiel kamienny. Ciała, zdolne do przetworzenia się w smołę, przed innemi opadają na dno w wodach stojących lub na pół stojących, szczególniej sprzyjających procesowi gnicia. Dolne warstwy, o których mowa, składają się ze szczątków wodnych organizmów oraz ich ekskrementów i noszą nazwę szlamu, powstałego skutkiem gnicia, czyli sapropelu. Zasługuje na zaznaczenie, że sapropel niejednokrotnie zachowuje nawet najdrobniejsze szczegóły budowy organizmów, z jakich się składa; można go porównać ze zwykłą puszką konserwów. Badając stary sapropel pod mikroskopem, można-by przyjść do wniosku, że niektóre z organizmów jeszcze żyją; tymczasem warstwy te powstały przed kilkoma tysiącami lat. W przeciwstawieniu do piasków glin i innych, będących osadami alochtonowymi utwory sapropelowe należą do osa-

dów autochtonowych, do których zaliczyć należy I doczne są odciski gałązek paproci i innych dęli-czarnoziem i torf, wyjąwszy niektóre poszczegól- katnych roślin, dobrze wyprostowane, jak w zielne wypadki o charakterze epizodjmznym.    niku; niewątpliwie szczątki te zostały pogrzeba-

Utwory sapropelowe godne są szczególnej ne na tem samem miejscu, gdzie rosły a najwyżej uwagi z tego względu, że one to właśnie stano- w pobliżu, a to z tego względu, że takie wątłe wią źródła, z których powstają oleje skalne.    rośliny zostałyby roztarte, i co najmniej utraci-

Jak już było powiedziane wyżej, natura wy- łyby swój kształt podczas przenoszenia ich wodą tworów, powstałych pod wpływem procesu two- skutkiem uderzeń o brzegi i ruchu fal. rżenia się torfu lub też zwykłego gnicia pod wo-    Należy również wyrzec się myśli, jakoby or

dą, zależy nie tylko od różnicy, jaka zachodzi w ganizmy, naniesione przez morze, w stanie są samym procesie, lecz również i od pierwotnego utworzyć w jego głębi większe warstwy substan-składu chemicznego tych organizmów. Torf po- cyi huminowych. Według poglądu, wygłoszone-wstaje z roślin błotnych, które z wyjątkiem ko- go przez Moohra, olbrzywie ilości alg, wyrwanych rzeni i organów podziemnych żyją w powietrzu, z brzegów, pływają po wodach (morze Sargasowe sapropel natomiast zawdzięcza swe pochodzenie na oceanie Atlantyckim), stopniowo pogrążają się właściwym organizmom wodnym.    na dno i gromadzą tam w ciągu tysięcy lat. Te

Wielkie masy sapropelu powstają pod wpły- resztki roślin podług Moohra przekształcają się z wem przyczyn codziennych stałych, działających biegiem czasu w pokłady węgla kamiennego. Nie-społem. Tem można sobie objaśnić, dlaczego ro- stety pogląd ten nie został poparty przez doko-pa naftowa spotyka się w takich olbrzymich ilo- nane następnie badania; czerpaniem dna morskie-ściach, zwłaszcza że bynajmniej nie nadzwyczaj- go nigdzie nie stwierdzono obecności utworów ne przyczyny wywołują ciągłą jej destylacyę w huminowych ani też sapropelu. Za pośredni-warstwach sapropelowych. Obecnie zostało po- ctwem bezustannego ruchu wody w oceanie i prą-wszechnie przyjęte, że składowych części ropy dów morskich tlen powietrza przedostaje się do naftowej dostarczają zarówno organizmy zwierzę- głębin, a obecność tlenu sama przez się nie do-ce jak roślinne; w szeregu tych ostatnich pierw- puszcza stanowczo do procesu przemiany roślin sze miejsce należy się algom, obfitującym w sub- wT węgiel kamienny albo bitumy. W tych wa-stancye oleiste. Na potwierdzenie tego służy fakt, runkach może mieć miejsce jedynie proces znisz-że sztuczną ropę naftową można wytworzyć z czenia czyli rozkład na wodę, dwutlenek węgla tłuszczów zwierzęcych równie łatwo, jak z ro- i t. d., po którym nie pozostaje węgiel w stanie ślinnych, zawartych w algach.    stałym. Należy mieć na względzie to, że humus

Pozostaje do rozpatrzenia kwestya jednoczę- gromadzi się tylko wówczas, gdy rośliny, pogrą-snego częstokroć występowania ropy naftowej i żające się w wodę stojącą, pozbawione są dostę-soli kamiennej. Zjawisko to można wytłumaczyć pu powietrza, a zjawisko to niezmiernie rzadko z łatwością, biorąc pod uwagę geograficzne poło- może mieć miejsce w morzu; rośliny, odbywając żenie okolic, w których znajdują się utwo- tak olbrzymią drogę, podlegają szybkiemu i ener-ry sapropelowe i złoża ropy naftowej; oko- gicznemu rozkładowi, pod wpływem którego na-lice takie są to płaskie nieokreślone ściśle brzegi wet szczątki ich nie mogą dosiągnąć dna. zamkniętych basenów wodnych, jak np. morza    W liczbie związków, powstających podczas

Kaspijskiego.    tworzenia się humusu, są rozpuszczalne w wodzie

Płaszczyzny, pokryte wodą stojącą, są wy- kwasy huminowe, unoszone prądem. W fakcie jątkowo dogodnemi środowiskami tworzenia się tym mamy przykład przenoszenia wodą związków sapropelu; parowaniem wody przestrzenie te za- organicznych. Przypuszczano, że wody, posiada-mieniają się w bagna słone. W tych warunkach jące znaczne ilości tych substancyi, t. zw. wody można obserwować, że gdy w jednem miejscu czarne, mogą wytwarzać węgiel kamienny drogą tworzą się osady sapropelu, w drugim tuż obok osadzania rozpuszczonych w nich kwasów humi-osiadają warstwy soli, gdzieindziej wreszcie po- nowych. Wody czarne często spotkać można w wstają pierwsze i drugie jednocześnie.    Brazylii; stąd pochodzi nazwa rzeki Rio Negro..

Szczegół charakterystyczny przedstawia, że Liczne są też jeziora i strumienie czarne w Szko-zarówno czarnoziem, jak torf i sapropel, utwory cyi. Wody Kongo, ogólnie biorąc, należą do czar-autochtonowe, mogą jednakże powstawać z drób- nych. Jednakże można przekonać się o tem, że nych części roślin mniej więcej jednej wielkości te substancye złożone, zawierające węgiel, podle-bądź skutkiem tego, że, jak to ma miejsce z sa- gają szybkiemu rozkładowi w morzu, a nawet w propelem, materyału dostarczyły rośliny na ogół drodze do niego "tak, że w rezultacie nic z nich drobne, bądź ze starym torfem, gdzie rośliny zo- nie pozostaje. Dodać należy, że nigdzie w natu-stały rozgniecione, lub wreszcie z czarnoziemem, rze nie wykryto znaczniejszych ilości kwasów hu-roztartym przez dżdżownice.    minowych lub też ciał złożonych, w skład któ-

Przypuszczenie o autochtonowem pochodzę- rych wchodziłyby te kwasy, niu warstw jest nieuniknione wówczas, gdy, jak    Teraz należy rozpatrzyć szczegółowo tworze-

to zaznaczyliśmy na początku, w warstwie tej wi- nie się humusu na miejscu. Przedewszystkiem

odróżniamy autochtonię wodną od naziemnej, wydzielającego się podczas spalania, składa się z O pierwszej była mowa przy określaniu osadów cienkich warstewek podobnie, jak stary sapropel autochtonowych. Powstawać one mogą jedynie zwany saprokolem; do tego gatunku należą liczne w odpowiedniem środowisku, jakiem jest woda odmiany torfów wątrobianych (Lebertorf). Oba-mniej lub więcej stojąca. Zarówno humus jak dwa te utwory wybuchają przy zbliżeniu do pło-sapropel nie mogą tworzyć się w wodzie bieżącej, mienia. Pod wpływem destylacyi dyzod^l daje jeżeli znajdujące się w niej substancye organicz- oleje, zbliżone do nafty. Z pomiędzy utworów nie będą mogły być pokryte warstwą mineral- sapropelowych, powstałych w czasach później-ną a zwłaszcza gliną. Natomiast w wodzie sto- szych, na szczególną uwagę zasługują: wapienie jącej, szczególniej w dolnych jej warstwach, nie sapropelowe, ziemia okrzemkowa i niektóre od-zawierających tlenu wcale albo tylko nieznaczne miany iłów gliniastych. Znaczna liczba z pomię-jego ilości, istnieją wszystkie warunki niezbędne dzy znanych powszechnie organizmów korzysta dla tego, ażeby substancye organiczne zostały j z wapna, rozpuszczonego w wodzie, celem utwo-odosobnione od powietrza i mogły podlegać gni- I rżenia szkieletu, któryby je podtrzymywał i chro-ciu. W Niemczech północnych znajdują się je- nił. Jedne z nich (algi morskie) pochłaniają ziora do tego stopnia zapełnione utworami sapro- pno, niezbędne dla ich organizmów; inne zaś jak pelowemi. że komunikacya po nich jest zupełnie wodorosty słodkowodne oraz wyższe rośliny, tern niemożliwa. Termin utwory sapropelowe użyty odznaczają się, że odkładają w około siebie wap-został w tym celu, ażeby mu nadać szersze zim- no i tym sposobem wzbogacają wapnem muł, w czenie i mieć możność podciągnięcia pod tę na- którym rosną. Do tej kategoryi należy zaliczyć zwę osadów gliniastych i piasczystych, zawiera- rakowate i ślimaki, jako posiadające pancerze jących sapropel. Skoro masy sapropelu wypełnią pienne. W tych warunkach powstaje osad, skła-jezioro do tego stopnia, że dla roślin błotnych dający się z wapienia sapropelowego lub też powstają warunki rozwoju na tych osadach, wów- propelu wapiennego, zależnie od tego, jaki pier-czas rośliny z gatunku trzcin przenoszą się tam wiastek, organiczny czy mineralny, posiada prze-z brzegów, opanowywują powierzchnię jeziora i wagę. Wapienie sapropelowe są miękkie; stopniowo zamieniają ją na ląd suchy. Grunt, lub suszenie na świeżem powietrzu nadaje im stopniowo stając się coraz bardziej wyti’7ymałym, twardość, zamienia się w łąkę elastyczną, po której może stąpać człowiek, wreszcie wyrastają drzewa i w ten sposób powstaje nowy obszar ziemi, chociaż jeszcze nie zupełnie twardej: bagno leśne, topiel, trzęsawisko.

ne

w a-

w a-

sa-

czas

Wapienie bitumiczne, zawierające asfalt i smołę, tak często napotykane w formacyach geologicznych, należą do wapieni sapropelowych; posiadają one tę własność, że przy uderzeniu wydzielają charakterystyczny zapach (t. z w. wapień śmierdzący). Smoła znajduje się w tych warstwach od czasu ich powstania, nie późriej. Przekonać się o tern nie trudno na podstawie porównania z nowszymi wapieniami sapropelowymi.

Ziemia okrzemkowa jest to utwór sapropelo-wy, powstały w wodzie, zawierającej dużo krzemionki (Si0₂) i mało albo też nie zawierających rozpuszczonego wapna, wobec czego powstają tam wodorosty z pancerzami krzemionkowymi. Pancerze te opadają na dno jeziora i wraz z resztkami innych roślin i zwierząt tworzą sapropel, zawierający w wielkiej ilości dwutlenek krzemu i wodziany krzemu (opal).

Gdy bagno przetrwa tak długo, że warstwy torfu przestaną przepuszczać wodę, warunki życia roślin doznają radykalnej zmiany. Następuje zwrot w życiu torfowiska, które z płaskiego zamienia się w wypukłe. Torfowisko płaskie zawdzięcza swą nazwę powierzchni poziomej, torfowiska wypukłe mają kształt ku środkowi podniesiony na podobieństwo szkiełka zegarkowego.

Ziemia okrzemkowa z powodu obecności w niej sapropelu nie może być w stanie surowym zastosowana w

przemyśle, lecz wymaga odpowiedniego przygotowania, a mianowicie zmielenia i wypalenia, podobnie jak węgiel drzewny. Czyste stosunkowo gatunki ziemi okrzemkowej spotykają się w naturze tylko tam, gdzie wnet po utworzeniu nastąpił rozkład substancyi organicznych i wymycie ich wodą.

Gdy wraz z sapropelem tworzą się osady alochtonowe, jak np. glina, gdzie w wodzie stojącej sapropel powstaje niezmiernie łatwo, wówczas otrzymuje się sapropel gliniasty lub glina

Takie podnoszenie się torfowiska w punkcie środkowym rozpoczyna się wówczas, gdy dosięgnie ono pewnej wysokości. Powstawanie torfowisk często odbywa się w sposób wyżej podany; jednakże torfowisko wypukłe niejednokrotnie tworzy się wprost na piasku, jeżeli ten pod wpływem wilgotnego klimatu zostanie wymyty do tego stopnia, że utraci wszelkie pierwiastki pożywne. Koniecznym warunkiem utworzenia się torfowiska wypukłego jest istnienie na dnie warstwy izolacyjnej, któraby nie dawała dostępu do roślin pokarmowi mineralnemu; natomiast zupełnie obo-jętnem jest, czy tą warstwą izolacyjną będzie torfowisko płaskie, wymyty piasek lub inna jaka warstwa podobna.

Do szeregu dawnych utworów sapropelowych, zaliczany jest powszechnie dysodyl, spotykany w formacyi trzeciorzędowej. Dyzodyl, któremu nadano nazwę z powodu nieprzyjemnego zapachu,

sapropelowa, utwory, do których zaliczają się żać za zupełnie dowiedzione, że stygmarye znaj-niektóre iły.    dują się in loco natali.

Jaką drogą powstaje zw ykły węgiel kamień-    Zwykle stygmarye spotykamy pod pokłada

ny? Właściwie nazwą tą określa się gatunek wę- mi węgla kamiennego, co dowodzi, że mamy do gla błyszczącego (Glauskohle). Jeżeli węgiel o czynienia z torfowiskami,, powstałemi w lasach; złomie matowym posiada powierzchnię błyszczą- zjawisko to można również obserwować obecnie, cą, to należy się domyślać, że warstwa sapropelu Przestrzenie zalesione, .pokryte pniami i korzenia-powstała pod wodą, a następnie pokryła się ro- mb znajdowały się również w okresach powsta-ślinnością błota torfowego. Jeżeli więc węgiel wania węgla kamiennego i brunatnego. Tak np. kamienny posiada w przełomie warstwy na prze- w Weghting pod Glasgowem znajduje się przemian matowe i błyszczące (węgiel pręgowany), strzeń zalesiona z okresu węglowego; w Zetten-Streifenkohle), to należy wystawić sobie torfowi- bergu (Dolny Launitz) przy odbudowie pokładów sko, peryodycznie zatapiane wodą, dzięki czemu węgla brunatnego znaleziono duże przestrzenie, zachodzą zmiany w warunkach powstawania sa- pokryte pniami. W obu wypadkach były to tor-propelu. Papier meteoryczny czyli warstwy sa- łowiska leśne, które zachowały swą roślinność w propelu, pokrywające po powodzi torfowiska, i przeciągu całego czasu tworzenia się humusu, położone w ich sąsiedztwie polany dają nam po-    Teraz należy rozwiązać pytanie, czy pokła-

jęcie o tern zjawisku, jeżeli odrzucimy przypusz- dy węgla kamiennego powstały z torfowisk pła-czenie, że niektóre gatunki węgla pręgowanego skicłi (zalesionych), czy też wypukłych. O ile należą do sapantrakonów, do których podczas ich można sądzić o tern. na podstawie obecnego stanu tworzenia się dostało się wiele szczątków roślin- nauki, są to zdaje się torfowiska płaskie, podob-naziemnvch.    '    ne do znajdujących się obecnie w Niemczech,

„ ^ ,    .    ,, .    ,t, pokrytych olszyną i brzezina, lub też podobne

Porownywując sposob zyoia roślin wspołcze g₀ olbrzymich ‘ Mot cyprysowych na południu snyoh nam torfowisk . roślin okresu węglowego, gtanów Zjednoczonych

widzimy, że korzenie tak jednych jak drugich    Teorya powstawania pokładów węgla ka-

rozwijały    się    w    kierunku poziomym    w małym    mienn    torfowisk    zalesionych    posiada ten

tylko stopniu przenikając w głąb. Wynika to mianowloie słaby punkt, że w warstwach węgla stąd że korzenie me mogłyby znalezó wilgoci w spotykaja si? od czasu do czasu głazy otoczaki, warstwach, nieprzenikliwych dla wody, gdzie Skąd sie'₀ne tam wzięły? Należy zaznaczyć, że zresztą me miałyby ozem oddychać; należy ; we współczesnych torfowiskach zalesionych zna-dędać, ze wielkie rośliny łatwiej mogą na trzęsą- leź<5 m0£,a otoczaki, których nie spotyka się jed-wiskach utrzymać równowagę przy poziomo roz- „akże w torfowiskach wypukłych Weźmy dla wimętych korzeniach i innych organow pod- przykładu jas nad SzprewąF(jest to typ płaskiego ziemnych.    torfowiska zalesionego)    w pierwotnych warun-

za

Niekiedy można napotkać podziemne orga- kach jego istnienia. Jest rzeczą zrozumiałą, że ny roślin kopalnych w stanie skamieniałym w tej różne odnogi Szprewy przynosiły tu od czasu do glebie, w    której    żyły. Skamieniałości    takie na-    czasu drzewa, pomiędzy    korzeniami    których

potyka się    w    bocznych warstwach pokładu, co    trzymywała się ziemia    i kamienie.    Zjawisko to

kład stojący w kierunku pionowym, zauważyć można leżące poziomo korzenie, zwane w paleo-fitologii stygmaryami. Od nich we wszystkich kierunkach rozchodzą się słabe długie cylindryczne organy, dowodzące zupełnie wyraźnie, że stygmarye tworzyły się w tych warstwach pierwiej, zanim te ostatnie stwardniały. Można byłoby zaprzeczyć temu, stawiając przypuszczenie, że wyrostki w kształcie promieni stanowiły rodzaj twardych kolców. Lecz to, co było powiedziane o roślinach roztartych, w dostatecznej mierze obala to przypuszczenie. Kolce stygmaryi przy przenoszeniu wodą uległyby zniszczeniu; zresztą dziś zupełnie dokładnie znana jest budowa anatomiczna tych wyrostków, co pozwala na wyrażenie przypuszczenia, że stygmarye nie mogły zapuścić ich w ziemię i następnie rozwinąć we wszystkich kierunkach, jak to widzimy w warstwach formacyi węglowej. Tak więc można uwa-

dowodzi, że rośliny rozwijały się właśnie tam, stale powtarza się w lasach dziewiczych. W na-gdzie tworzyły błoto torfowe. Przecinając po- szych lasach działalność sił przyrody nie da się

obserwować i odtworzyć ze względu na bardzo silny wpływ cywilizacyi.

Na torfowisko, położone nad brzegiem morza, mogły również przenosić kamienie wodorosty morskie. Podczas silnych przypływów fale wyrzucają głazy na torfowiska nadbrzeżne. Algi nie mogą żyć na gruncie ruchomym lecz czepia-owe ją się skał. Jeżeli dno pokryte jest kamykami, algi czepiają się ich i, rozrastając się, unoszą ze sobą podstawę, na której rosną, a następnie fale, unosząc je, wyrzucają na brzeg wraz z kamieniami. Takie przenoszenie kamieni morskich można zauważyć na brzegach Helgolandu, gdzie na pierwszy rzut oka widzi się mnóstwo kamieni, do których jeszcze czepiają się rośliny morskie. Gdyby brzeg był torfowiskiem, to kamienie dostawałyby się nań w zupełnie podobny sposób.

Obecność w węglu syderytu (węglanu żelaza) i dolomitu, jeszcze bardziej zbliża pokłady węgla

kamiennego do torfowisk płaskich. Istotnie, ni- spotyka się skamieniałe zarośla trzcinowe, zwłasz-gdzie nie znajduje się większych mas żelaza i cza w postaci pokładu węgla brunatnego, podob-wogóle ciał mineralnych, jak tam, gdzie miały nie jak to daje się zauważyć w spodzie naszych one możność gromadzenia się w większych ilo- torfowisk, gdzie poziome podziemne organy wy-ściach. W takiem właśnie położeniu znajdują się puszczają w dół korzenie równoległe. To cha-torfowiska płaskie w przeciwstawieniu do wypu- rakterystyczne zjawisko dowodzi, że torfowisko kłych; z tych ostatnich woda spływa, przemywa- zostało zapoczątkowane przez rośliny trzcinowe, jąc je, lecz nie przenika do ich wnętrza. Dlate- Zwykle warstwa taka pokryta jest następnie tor-go też w torfowiskach płaskich niema nigdy ru- fowiskiem zalesionem, któremu początek dają rody żelaznej, podczas gdy często napotyka się ją j śliny trzcinowe.

w torfowiskach wypukłych. Wreszcie olbrzymie    W warstwach, znajdujących się pomiędzy

rozmiary flory okresu węglowego przemawiają ! pokładami węgla kamiennego, spotyka się prze-na korzyść torfowisk płaskich. Duże drzewa ni- ważnie szczątki zwierząt morskich. Ma to miej-gdy nie rosną na torfowiskach wypukłych; spo- i sce w Anglii, Belgii, Austryi i na Śląsku Gór-tykają się tam drzewa wyłącznie małe, chociaż- I nym. Zjawisko to w zupełności zgadza się z wy-by tylko z tego względu, że takie torfowiska do- | nikami badań nad torfowiskami nadbrzeżnemi, starczają zbyt mało pokarmu dla roślin. Duże zatapianemi od czasu do czasu przez morze, drzewa, jak cyprys, a w naszym klimacie olcha,    Wniosek ogólny z dowodzeń prof. Potonié

rozwijają się doskonale tylko na płaskich leśnych sprowadza się do tego, że podobnie jak w na-torfowiskach.    szych czasach pokłady humusu należą do autoch-

W formacyi węglowej spotyka się także ro- j tonowych, tak również i w poprzedzających okre-śliny, pokrewne naszym trzcinom; zwłaszcza w j sach geologicznych warstwy humusu powstawały piaskowcach znaleźć można szczątki roślin, odpo- w tych samych miejscach, gdzie żyły rośliny, wiadających naszym skrzypom (Equisetum). Często które weszły w jego skład.    W. K.

Przewiewanie robol podziemnych w kopalni Salurn.

(Ciąg dalszy, p. .V* 20, str, 5ll)'

W wypadku tym tunel nabiera cech mostu cyą, która może być stosowana w danym wy-wentylacyjnego, gdyż tunel murowany pod chód- padku.

nikiem przewozowym da się tylko wówczas przed-    Szerokość chodnika dolnego wynosi 3,5 m.

stawić, jeżeli chodniki nie leżą na jednym poziomie, Chodnik ten służył do odpływu wody i w nim przyczem górny z nich służy do przewozu. Taki zawsze stała dosyć wysoko woda, Wysokość szyn właśnie przykład wskazany jest na rys. 111,112, 113 w chodniku górnym nad poziomem wody w dol-i 114, przedstawiających tunelomost murowany, nym wynosi 1300 mm. Jeżeli most zrobić przy zbudowany w pokładzie Szczęsny w kopalni Saturn pomocy jednego sklepienia, to przy szerokości pod pochylnią 14-tą w polu wschodniem, gdzie 3,5 m należałoby zrobić je na dwie cegły, t. j. 3-metrowy chodnik przewozowy AA, w którym 520 mm grubości. Licząc wysokość szyn z leż-przewóz odbywał się końmi, przechodzi na wyso- niakiem nad sklepieniem 150 mm, otrzymalibyśmy kości 1,5 m nad drugim chodnikiem również w chodniku dolnym nad wodą w kluczu sldepie-3-metrowym. Przy budowie tunelomostu murowa- nia zaledwie 630 mm wysokości, a po bokach jesz-nego konstrukcya jego nie zależy od rodzajów cze mniej. Wysokość zbyt mała, żeby można by-strumieni, przechodzących przez krzyżujące się ło mniej więcej wygodnie przechodzić pod mo-chodniki, gdyż mur wogóle przedstawia jedno- stem i kontrolować stan muru. Wobec tego zro-stajne właściwości z obu stron. W danym wy- biono wzdłuż dolnego chodnika BB pośrodku fi-padku świeży prąd płynął górą, a zużyte powie- lar F na 2 cegły. Sklepienie zrobiono z dwóch trze dołem, co oczywiście nie mogło wpłynąć na łuków na 1 cegłę każde, spoczywających z jed-budowę mostu. Oczywiście, most drewniany nej strony na filarze środkowym F z drugiej mógłby w równym stopniu odpowiadać warunkom wprost na ścianach chodnika dolnego. W ten przewozu, lecz jeżeli jednocześnie powinien być sposób wysokość sklepienia nad wodą wyniosła mostem dla powietrza, to jasnem jest, że taki 900 mm, co znacznie jest wygodniejsze i dla prze-most, ulegając ustawicznym wstrząśnieniom przy chodzenia i dla doglądania. Na jednym końcu przejazdach przezeń pociągów, nigdy nie odpo- wskutek dość słabych ścian zrobione są filarki wiadałby warunkom, wymaganym od mostów wen- boczne F na 1 cegłę (rys. 114). Z obu końców tylacyjnych. Most murowany, jako mniej czuły most złączony jest ze stropem chodnika dolna powyższe wstrząśnienia, jest jedyną konstruk- nego ściankami murowanemi S i S¹ na 1 cegłę.

JS

J_

«»#/

y/j.

V; 40Û.

-i

l-±

Ü3~I

~L

J.

X7ł î

_z_

WT

Um g

X-V:'-',

TT

_L

I «l

3±

A=A-\Atź

WM

Na rys. 113 i 114 wskazane są wyglądy tunelu od strony chodnika    na których dobrze wi

dać kształt ścian S i S¹; na jednej stronie pokład górny jest zrzucony na całej szerokości chodnika dolnego. Jak widać, przy moście niema ko-munikacyi pomiędzy obu chodnikami. Długość całego tunelu lub szerokość mostu wynosi 6,5 m.

W chodniku górnym przewozowym szyny i podkłady nie kładą się bezpośrednio na sklepieniu, lecz przedewszystkiem wzdłuż chodnika AA na

górnego do dolnego w jednym z rogów sklepienia z góry nad rowkiem, utworzonym między nim i spodkiem chodnika, zrobiono nadmurowa-nie ab (rys. 115, 116 i 117), w którem zostawiono kanał &, wychodzący przez nadmurowanie i ścianę 5 na wylot do chodnika B. Kanał ten wewnątrz jest dwa razy złamany (rys. 117), tak że próg górny jego otworu w A znajduje się niżej dolnego progu otworu w B. Oczywiście, że woda nie może wylewać się przez otwór w B, jeże-

i-1—7

—'T

f£

-JMM

mmm- 7

îNW¹

' 2B

Me

X”

‘7/,

i.

y/y

sklepieniach kładą się legary /, których końce wystają poza sklepienia i są nieco wpuszczone do spodka chodnika, którego poziom wypada nieco wyżej od sklepienia. Na legarach układają się podkłady p dla szyn, a przestrzeń między nimi i wgłębienia między sklepieniami zasypują się piaskiem. Te same legary służą do oparcia stempla i podpór Æ, które nie powinny stać bezpośrednio na sklepieniu.

W celu przeprowadzenia wody z chodnika

Alp/, //y

li otwór kanału w A nie będzie pod wodą, co zabezpiecza stałe wodne zamknięcie kanału k dla powietrza. Oczywiście, że różnica poziomów obu progów powinna być większa od różnicy ciśnień powietrza w obu chodnikach.

Tamy przej azdo we.

Tamy przejazdowe zwyczajne. Tamy przejazdowe z dużemi drzwiami budują się w takich chodnikach, w których odbywa się ruck

przejść przez tamę, wynosi 1250 mm. Największa

się na największe konie, które przechodzą przez tamę, 1 800 mm\ to też wysokość otworu w tamach pojedynczych waha się pomiędzy temi granicami 1 250 i 1 800 mm. wysokość zaś drzwi, licząc cal na futrynę z jednej górnej strony lub też i z dolnej, w granicach 1 275 i 1850 mm*).

W konstrukcyi otworu szczególną uwagę należy zwracać na urządzenie futryny i progu.

Najprostsza futryna urządza się tak. jak przy małych drzwiczkach przejściowych, tylko z dwóch stron zapomocą stempli, wystających wewnątrz otworu na połowę swej grubości i przy-ciosanych na płask od strony, przylegającej do przepierzenia (rys. 118, 119, 120, 121 i 125). Drzwi trzymają się w otworze tarciem, a z boków przylegają do przyciosanych płaszczyzn stempli.

Doskonalszy typ futryny przedstawiony jest

drzwiczkami, możliwie dalej od ścian. W bar- wysokość otworu w chodnikach wysokich oblicza dzo wązkich chodnikach stemple z konieczności stoją jednak zupełnie przy ścianach chodnika (rys. 121). W takich wypadkach części boczne przepierzenia budują się z jednej, dwóch desek, nabitych pionowo. Jeżeli miejsca jest dosyć (rys.

118), to części boczne przepierzenia tworzą się z desek nabitych jak zwykle poziomo. W chodnikach szerszych, gdy części boczne przepierzenia wypadają zbyt szerokie (rys. 127), należy przy jednej ze ścian w należnej od niej odległości postawić jeszcze jeden stempel s. AV tamach poje- j dynczych zwyczajnych, podobnie jak w ślepych, j rozróżniają strony zewnętrzną i wewnętrzną na tych samych zasadach, przyczem te same względy decydują o tern, w którą stronę chodnika ma być tama zwrócona swą stroną zewnętrzną lub wewnętrzną mianowicie strona zewnętrzna tamy musi być zwrócona do postępującej części prądu.

*) Na rys. 121 wskazane są wyjątkowo nizkie drzwi (1060 mm nad główką szyn.

zem. praktyką najmniejsza wysokość, przy której każdy wóz, naładowany grubemi wystającemi ponad brzegi woza kęsami węgla, może swobodnie

wozów, przyczem odróżniamy tamy pojedyncze i podwójne (właściwie z pojedynczemi i podwój-nemi drzwiami). Pierwsze budują się w wązkich chodnikach, nie przekraczających 2,5 7« i w szerszych. jeżeli w chodniku ułożony jest jeden tor szyn; drugie w chodnikach nie węższych od 2,5 m przy torze podwójnym.

Tamy pojedyncze. Każda tama z drzwiami składa się z dwóch części: przepierzenia deskowego z otworem dla drzwi i drzwi (rys. 118—133).

Przy budowie przepierzenia z desek nieoko-rowanych przytrzymują się tych samych przepisów, jakie były wyłożone przy opisaniu budowy tam ślepych (t. j. miejsce pod tamę powinno być dobrze oczyszczone ze szczególnem uwzględnieniem spodka, stemple dla nabijania desek nie powinny stać pod kapą, ani blizko przy ścianach chodnika, deski nabijają się od góry płaską stroną nazewnątrz i t. p.). Stemple zwykle stawiają z obu stron otworu, jak w tamach z małemi

OL pt-

nia. Szerokość zależy od szerokości chodnika i szerokości woza. Największa szerokość wozów w kopalni Saturn wynosi 880 mm, a przeto najmniejsza szerokość otworu, licząc po 40 mm z każdej strony przestrzeni wolnej, powinna wynosić 960 mm. O ile szerokość chodnika pozwala, lepiej jest jednak dać znacznie większą przestrzeń wolną, ponieważ można spodziewać się, że zawsze znajdą się na dole wozy z wystającą deską złamaną, odbitem okuciem i t. p.; wreszcie w razie wykolejenia się wozu w tamie większa szerokość otworu lepiej zabezpiecza ją od strzaskania. Najlepsza praktyką ustalona szerokość stanowi 1 200 mm\ to też szerokość otworu w starych tamach waha się w granicach 960—1250 /// n, przyczem szerokość drzwi, przypuszczając z każdej strony cal na futrynę, waha sio od 1 000 do 1 300 mm. Wysokość otworu, licząc od główki szyn, zależy od wysokości woza i chodnika oraz sposobu przewozu, ludźmi lub końmi. W bardzo nizkich chodnikach wysokość ta ogranicza się wysokością wózka plus pewną najmniejszą przestrzenią nad wo-Określona

Ir

Rozmiar otworu (drzwi) zależy od wymiarów chodnika, jak również od jego przeznacze-

2Z

Æc

. iw

JZZ,

!

V

__L

i

“I -

I

Tc

f~ ^

Z

€

z

4;

a.

œutdA U

i

" 7 ~ “

4=1

f V " "■

' 4=

,_ . LVy

%

z

f

• 1 * “

i

I

i

Z 41)

>

4

?

<

\W

-r?

4

^ ^Jûâû--;

C\    ^    ⁷    .

4

i*

i

_i.

“ T

YiÀÆ

?

:

f 4 wfl-

/z------ !(ji ? • ■•    . :. t    ;

A

4

, h

L

UF

m

?T^r

I

i

J

I

z

i

<

i - r -

. I

: i

• i

*_r

z—

i

4-

A

ÎIS

z

'-i _ -

'/,

I

Z

i

V* v\

-4.100 ;

h r jdhyini

— X- -

I-

z

z

z

%

4

i

I

i

'/

Z

Z

/

Z

I

IM!

r~^-

IM

mxTh

fA

ŚHyj 12 y | |    7

—— ii t⁰^

[l

a

jte.

z

Jl

r m

4    SfCotshk-

y :    •

-Bi

jgf

jp

óo.

Z

_fj-=żl/n,

Z’

7^

2^3

i

i

i

K;l

44

Ś.©J

y ^

4

ZR

GL-

V

QL'

W

V>:

fi-

i?

§

'| ⁽i

Jf-rm -

H

llj

i Tt

ÛL

I

4 -

ii

T>

{; 1 -•■—•:

-±

z

i

; ci

■±~=

J/00 ^

li

> M!

V/

Z

' 4-

i! i

/

/

i

f

1JÏ0:

z

)

1,!=-^-=-

i

----6L---

4-

■=r

zz

z

%

y/r

Z4-

i

//

y

r"

n

Ili

J

r '_2 '■

ult:

rz:

\

\

^4

- -gł---

i- 7—s- - -    —    -

-Zż.dzy.:

I

A

...m-

Ą

-ZX-—

Z- "

*#r

ź

/

JL

«8

•i;i

I

\yj

1

*

T

w-

-t ^ -

w

s7â "'

Pr

I

f^y ///

<A'Vf-

vz

ty-W

U

Ä

4

i

Z

4-

*Tv^

fA!¹

3

MM5

% Zy/Ji-

Y/j

l

1:1o

'//////sa yz/yy/yy

ggg

I

7/7222/1

1 ii

/,

T⁵

Z

j l;:ll o ⁰

1 <............foo

^ or =

o

—

z

ł:1f

|T

na rys. 127, 128 i 129. Stemple nie wystają za stości stały tylko dla oka, ponieważ nie tylko nie brzegi otworu lecz ten w planie wycięty jest w mogły być użyte jako izolacyjne, lecz również liniach stycznych do stempli (rys. 128). Z góry jako tamy, kierujące powietrze, nie mogły mieć nad otworem między stemplami zabija się leżąca wielkiego znaczenia. Na rys. 130 i 131 załączam deska a— a (rys. 127). Deska ta wystaje poniżej umyślnie wygląd progu takiej tamy, jako przy-górnego brzegu otworu na całą swą grubość (rys. kład klasyczny niezastanawiania się nad wykona-129); z boków podtrzymują ją dwie deski stojące niem pewnej roboty, gdzie najwidoczniej kiero-b—b\ przybite do stempli prostopadle do płasz- wano się przedewszystkiem chęcią szybkiego wy-czyzny przepierzenia Deski te, również jak i konania tamy; rozebranie bowiem drogi i jej uło-a—a, wystając wewnątrz otworu na całą swą gru- żenie napowrót, jeżeli, jak w przytoczonym przy-bość, przylegają do przepierzenia, lecz nie wcho- kładzie, droga jest wzniesiona dosyć wysoko, za-dzą do środka otworu (rys. 128). W ten sposób wsze wymaga pewnego trudu i czasu; przytem tworzy się futryna z trzech stron: z boków i z próg z deszczułek d—d, przybity do futrowki, góry. Drzwi, dokładnie wchodząc do otworu miał na celu upozorować szczelność tamy. Istot-przepierzenia, trzymają się w niem siłą tarcia, nie, przy nierozciętej futrowce oraz przy istnie-oprócz tego szczelnie przylegają z trzech stron niu progu d—d tama miała wszelkie pozory dodo futryny.    brze wykonanej, gdyż stan jej pod futrówką nie

Na szczególną uwagę zasługuje budowa pro- mógł rzucać się w oczy przechodzącym przez ta-gu. Pod otworem przepierzenie powinno doclio- mę. Mniemam, iż przez wykazanie tych błędów dzić do samego spodka i tu być szczelnie dopa- w tero miejscu choć w małej mierze prz}rczynię sowane do niego (rys. 118, 119, 127 i 129). Dba- się do głębszego zastanawiania się nad każdą ro-łość o dolną część tamy w czasie jej budowy bota, skutkiem czego w przyszłości błędy tego musi być tem bardziej wytężona, że wskutek uło- rodzaju staną się niemożliwe.

żenią drogi przez tamę, która bywa prawie zawsze    Zastosowanie tamy przy budowie progu do

nakrytą „futrówką“ (deskami do chodzenia), ta drogi może mieć miejsce tylko w tym wypadku, ostatnia zwykle zasłania spód tamy przed okiem gdy droga leży bezpośrednio na spodku chodni-przechodzących, co w znacznej mierze utrudnia ka, przyczem podkłady wkopane są nieco do spod-dozór nad tamami. Dlatego trzeba przyjąć za ka (rys. 121 i 122j. Wtedy, jeżeli używać dla fu-prawidło, żeby przystępując do budowy tamy trówki grube 1,5" bale, te ostatnie mogą być w przejazdowej, przedewszystkiem: 1) zdjąć w wy- tamie nieprzecinane. Jeżeli dla futrówki wzięte branem dla tamy miejscu szyny, a jeżeli ułożone są deski zwyczajne calowe lub 5/4", to dla zmniej-są one na kozłach, rozebrać te ostatnie; 2) oczy- szenia szpary pod drzwiami na źutrówce nabijają ścić należycie spodek tak, żeby deska dolna spo- próg z deszczułek d—d (rys. 123, 124 i 125) takiej czywała na absolutnie twardym i pewnym grun- wysokości, żeby drzwi mogły oprzeć się o nie. cie; 3) dolną część przepierzenia poniżej progu DÏa zamknięcia szpary pod futrówką należy je-wybudować, jak zwykłą tamę ślepą (rys. 129 i 127); den z podkładów umieścić w samej tamie; długość 4) w desce górnej bezpośrednio pod otworem zro- tego podkładu powinna ściśle równać się szero-bić wycięcia prostokątne dla szyn takiej głębo- kości otworu tamy (rys. 122 i J24). Niestety i kości, żeby szyny z główką mogły w nich scho- na to przy budowie tam często nie zwracają uwa-wać się, szerokości zaś nieco większej od szero- gi. W przeciętnych tamach podkłady zajmują kości kół wozów; 5) dopiero potem ułożyć szyny zupełnie przypadkowe miejsca i najczęściej nie z powrotem na swoje miejsce; 6) podkłady z dwóch leżą w progu tamy (rys. 126). Taka nieuważna stron tamy możliwie bliżej przysunąć do niej robota, nie wiele zresztą mająca znaczenia, gdy (rys. 119) tak, żeby przy przejeździć z wozem droga leży na spodku, nieopatrznie uogólniona szyny nie opierały się zanadto o próg, a jeżeli na wszelkie wypadki, prowadzi do błędów, o któ-droga ułożona jest na kozłach, przysunąć z tych rych już wspomnieliśmy; jasnem jest bowiem, że samych względów przecięte na tamie kozły mo- progi na rys. 126 i 131 różnią się tylko swą wy-żliwie blizko z obu stron tamy (rys. 128 i 129). sokością nad spodkiem chodnika.

Oczywiście iż deski futrówki również muszą być    Konstrukcya samych drzwi widoczna jest z

(c. d. n.).

Henryk Csecsott.

przecięte na tamie (rys. 128). Tak zbudowana rys. 118 i 127; przyrządzają się one z szeregu pio-tama oprócz otworów dla szyn nie posiada żad- nowych desek okorowanych, złączonych przy po-nych innych szpar i w razie potrzeby skorzysta- mocy desek poprzecznych e—e i ukośnej /—-/, nia z niej dla celów izolacyi uszczelnienie jej nie mającej na celu zapobiedz paczeniu się drzwi, będzie zbyt trudne. W ten sposób widzimy, że Drewniana klamka c robi się kształtu rys. 119 lub zasada, którą należy kierować się przy budowie 129. Zawiasy, przymocowywane do poprzecznych tamy przejazdowej, polega na tem, że do tamy desek e—e, przyrządzają się z żelaznych pasów dłu-należy przystosowywać drogę, lecz nie zastoso- gości 500—1000 mm o przekroju 40 — 55 X 6 mm, wywać tamy do drogi. Niestety, w praktyce ¹ skręconych w jednym końcu w ucho dla nałoże-bardzo często zdarzało się nam widzieć właśnie j nia na czopy (rys. 133). tamy, zastosowane do drogi, które w rzeczywi-

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w półroczu letniem r. 1907 (za czas od 1 kwietnia r. 1907 do 30 września r. 1907).

Rok 1906

Rok 1907

Nazwa kopalni

Półrocze

letnie

Przypada na dzień roboczy

WAGO

Półrocze

letnie

W półroczu ietuiem r. 1907 wydano

Przypada więcej (4) albo mniej (—), niż w na dzień roboczy

półroczu Ietuiem r. 1906

NÓW

WAGONÓW

Oroga żelazna MTarszawsko-Wiedenska

Niwka . . . . . Mortimer .... Milowice .... Hrabia Renard .    .

Paryż.....

Kazimierz i Feliks .

Saturn.....

Czeladź.....

Flora ......

Jan......

Antoni.....

Mikołaj i Franciszek

Matylda.....

Reden .....

Helena.....

Wańczyków .

Alwin a.....

Andrzej III . . .

Jadwiga.....

Grodziec I .    .    .    .

Kazimierz II .    .

Nierada.....

Katarzyna ....

8905 5 969 11961 14279 10 345 10 986 18542 15 954 7 958

536

3 452

310

111

264

7 659

634

1132

86

151

27

158

357

1-0 I I O I-* w 00 I

7 423 9 363

16    545 13134

10    758

11    395 22 921

17    342 8141 1255 3 260

165

415

648

12 941

tH

iO(MOO Ol L>- OJ OJ -tl OJ co

lO o

OJ lO CO -H

687

OJ co

1405

628

T—l

79

1270

167

| TO H OJ H

I +4-1 44-4-4-4-4-1 I 444 4444 I 44 44 |

HON

183

719

192

145

304

384

5 282

161

340

140

169

27

167

450

O* OC> i O tH

co    co co

CO    r—i '”‘+1

I ++ I ++++++ | | +++ -H~f+ I -H- +4-1 |

CO b-T—I lO

l—i to

Cl    CO to    Cli

COCnrf^^JęiU^tOCOrf^rf^rf^GOOO

lO O TO OJ OJ CO CO tH

88

tH rH tH tH

co o co

|    | OJ | HN

Razem

121 809

834

141 497

950

Drogi żelazne Nadwiślańskie

Niwka .    .

Mortimer . Hrabia Renar Paryż .    .

Kazimierz . Reden Andrzej Antoni .    .

Helena . Matylda ■    .

Jakób.    .    .

Wańczyków

4 19 688    ; +    16

ClClClOCrf^ Ig 1:0 tO O GO N O rfi o o TO M O K TO tO N O' TO

CO Ol TÜ CO co H o

TO Ol "ł rti tH

7 961 2177 8028 7174 8097

452

295

28

•2 »O ^ 00 łO co 'OhiOMI 1-0

O to

IO

-f 3148

-f 65

44 I

918

30

1531

882

1848

291

70

295

27

27

I 4-4-

22

14

21

181

100

IO

o o o o

L>- t—i

Razem

27 205

186

34 212

230

7007

4    26

Wogóle .    .

149 014

1020

175 709

1180 -f 26 695 I +    18

J.H,

WYKAZ ILOŚCI W^GLA,

wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego we wrześniu r. 1907.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

WĘGLA

W r. 1907 wysłano węgla więcej (-+) albo mniej( — ), niż w roku 1906

Nazwa

kopalni

W miesiąca wrześniu

Od początku roku do 30 września

W miesiąca wrześniu

51

ie

O o o 00

ri

5.3

s-s-

c

n Wogóle

ypada I na dzień I roboczy

Prz

Wogóle

Przypada

dzień

roboczy

na

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W ogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu wrześniu

W okresie czasu od początku roku do 30 września

\v A

wagonow

wagonow

Droga żelazna 1/Uarszawsku-l/l/iedenska

-Niwka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Renard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora .... Jan

Antoni

Mikołaj i Franciszek

Matylda

Reden.

•Grodziec 11 Strzyżowice . -Jakób .... Flötz Rudolf . Andrzej 1 .

Andrzej 11L Helena Wańczyków Al wina -Grodziec 1 -Jadwiga .    .

Nierada Katarzyna Kazimierz 11 .

1 112

1    197

2    340 2 399 1 686 2 004 2 680

2 580

1 180

169

623

24

24

1416

118

177

13

24

18

82

199

78

^ -S3 or

CC h-*-

CC 00

15 452 10 868 17 430 20 848 17 349 17 260 26 599 23 257 12 717

536

4841

540

228

618

9 336

1018 1 840

139

322

127

235

514

2 162 1 031

H—* ł—^

ICWhitcCCtCOOÜ'OOCSOlKfflOO

1 196

I 025

3    422 1 942 1 888

1    927

4    049

2    891 1 577

106

544

22

165

125

Kooco

2570

107

342

34

89

79

27

125

48

41

137

78

75

77

162

116

63

22

103

14

11 894 13 488 22 644 19 711 16 222 17 046 32 720 25 263 11 492 2 015 4 737

313

501

848

18 327

1    234

2    020 !

338

699

527

530

990

57

61

102

89

73

77

147

114

52

21

82

I I + I + I+++I I I++4

216

172

1 082

457

202

77

1 369

311

397

63

79

141

125

1 154

Razem .

20443

852    185 271

IS‘ft I I

GO

315

129

64

24 760

13

53

1 936

256

95

I++++ ++ ++4

11

165

21

89

55

43

116

51

64

I -f-+ I I I ++ I + I I +++ I +++++ I +++ I I +

lO.ooojW-^HOi-łt-woDr- i —' i a«r< i o 10« 1001O | rnniirtH vOhcCCOtH oolool ® to I O) I Æ iO I iS SO I

lO    TH O?

f ++ +++

f++lII+++I+I+II

C© CO tC CC

QO

•*3 te

I++I I I++I + I |+++|++-f

23

24

30

23

10

276

42

120

37

96

100

21

10

143

-H+++I 1 +

64

93

126

93

10

75

990    205 908

928

+ 4 317 +    21    +20 63 7 +    11

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Renard Paryż Kazimierz Reden Andrzej 1 Matylda Jakób .

Wańczyków , Antoni ,    ,

Helena

668

557

1 221

961

1 168

6 610 4 240 8 901

8    856

9    072

314

250

14

38

O 05 O O co T-ł CC TH "tH

1 347

210

1 315 1 224 1 241

72

84

795

co

CC

O I OOM

+ 1+++4

osi>-łMcorJ i i i i i-*

c-os ÎO r-c- I II I 00

CO CO os

+1 ++-H-    +

+ 5 235

480

3 299 1 982

2 826

481

250

34

38

-f-    71

4-    342

+I++++I+I|++

Ont^^HCOOWOM I i

ooHo:c9coir.o^Oco I

Razem .

4575

191    38 298

173

5 493

220    51 799

233

+    918

+    20 + 13 501

+    35

25 018

1 043    223 569

1 011

30 253

1 210    257 707

1161

+ 5 235

+    21 + 34138

+    15

109 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc-2 711 wagonów do przeładowania węgla w Go-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 1 900 wagonów,, czyli 76 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 811 wagonów czyli o 30% mniej, niż przypadało z. podziału.

We wrześniu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 900 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 22 530 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 353 wagony, nie przyjęły z powodu bezrobocia 408 wagonów, winny były przeto otrzymać 21 769 wagonów. Droga żelazna podstawiła 21321 wagonów czyli 853 wagony na dzień roboczy, a 448 wagonów, czyli o 2% mniej, niż winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 2296 wagonów zagranicznych i 1243 wagony, wynajęte przez kopalnie.

przeto o kopalnie

We wrześniu roku 1907-go kopalnie wysłały do Warszawy 4 716 wagonów węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 105 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 193 wagony na dzień roboczy; więcej, niż we wrześniu roku 1906-go o 595 wagonów, czyli o 14%. W okresie czasu od ^1-go We wrześniu roku 1907-go przypadało do po- stycznia do30 września r. 1907-go kopalnie wysłały działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskie- do Warszawy 39 288 wagonów węgla, czyli 177 go po 241 wagonów drogi żelaznej Nadwiślań- wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym skiej na dzień    roboczy,    a na cały miesiąc    samym okresie    czasu r.    1906 o 4 786 wagonów,

6 039 wagonów.    Z liczby    tej kopalnie odwołały    czyli o 14%. We    wrześniu    r. 1907-go kopalnie    wy-

434 wagony, nie    przyjęły    z powodu bezrobocia    słały do Łodzi    4626 wagonów węgla, czyli    185

160 wagonów, winny były przeto otrzymać 5 445 wagonów na dzień roboczy; mniej niż we wrześniu r. wagonów. Droga żelazna podstawiła 5 510 wago- 1906 o 267 wagonów, czyli o 5%. W okresie nów, czyli 220    wagonów    na dzień roboczy, a    czasu od 1 stycznia do 30    września r. 1907-go    ko-

przeto o 65 wagonów czyli o 1% więcej, niż kopal- palnie wysłały do Łodzi 39 260 wagonów węgla, nie winny były otrzymać.    czyli 177 wagonów na dzień roboczy; więcej niż-

/ o-

We wrześniu roku 1907 przypadało do podzia- w tym samym okresie czasu r. 1906 o 2 421 wago-łu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po nów, czyli o 7°

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

Wytwórczość

rok 1905

rok 1906

W listopadzie

Od początku roku do 30 listopada j

IW listopadzie

Od początku roku do 30 listopada

Dnia 30-go listopada r. 1905

Dnia 30-go listopada r. 1906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego piec Surowiec zwierciadlany 12—14% Mn . »    '    19-20% Mn.

„ manganowy 50— 60% Mn . „ manganowy 78—80% Mn.

„ krzemowy .

„ krzemowo-zwierciadlany

1    583 696 7 923 753

²    9¹² 553 202 15S

1 181

⁸7 349

6 009

75 696 14 028

22 341 688 94449607 30 812 366 2610011 107 310 2 354 249 48037 1 339833 592 7⁶3

2 174 347; 23509194 8223439    91059579

2457670    28022746

2450 468 209 088 ¹737 896 51 706 2258625 484 380

235 203 22950 124 380 2803 238 525 102 955

8 007 946 24 298 780 10867047 914685 359 778 741 476 50464 536 028 325 7²⁶

200

7686 005 26894 527 8531 043. 926918 299838 607734 83200 381644 419220 11 271

Razem

Wszelkie złamki i okruchy surowca . Stare żelazo .

Wszelkie obcinki i odpadki .

12806423 827 756 i on 535 2102 714

154655864 8 625 569 ” 353 511 22 184 779 13 582 472 688963 1220 815 1759448

149783 888 6 998 042 12 921 209 19826 512 46101 930 394¹ 504 345⁸ 396 3025 644

45841 400 3 082 364 4092 999 2 697 634

Wytwór drugi A.

Dloki zlewne besemerowslde „    „ tomasowskie

_    „    marten o wskie

„ pudiowe » tyglowe Półwyrób fryszerski .

Razem

2 628 982

7⁸4 742 9090645 781 342 4¹ 7⁶5 ¹(994y 13 447 41⁸

26518243 7630148 110 395 788

9⁸5⁸ 935

622 558

1257 575

1700 391 7⁰5 2i5 10722 649

⁸77 376 32014 108 312

18673 462 7461 189 114169 784

9335% 432 711 1037736

640 290 74 890 7062 870 1133 628 55628 1379%

435 964 41659 9476 321

T O54 6l8

51 1

co hC

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowy cli.

„ stalowe z pieców marten o wskieh i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i mufowem Części fasonowe do tychże

156283 247

14 M5 957

151 110581

9 I05 289

h 153 161

1060 924

10584 225

914 698

9805 115

1999 565

284 009

149778

²757

3119995

233 482

2856 323

296011

250 583

Razem

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

1497468

55I4°57

1819738 _5⁶⁶V_ 15580589

56907 102

83984

6 186

238350

6230 030

990 104 ____42334

¹3693876

58730716

753 143

14 804

1038536 25 185

3063 523

3158 664

4828091

6140055

Wytwór trzeci.

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne (na sprzedaż)

Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości

Szyny dla kolei konnych „Feniks“ . „    „ dróg żelaznych parowych

od 8,32 ź. w stopie bieżącej „ kopalniane do 8,32 f, w stopie bieżącej

Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe „ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 m/n .    .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N° 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej N° 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

995 9°⁶

4°9 3*5

3 750

1833 399

102 384

4250839 63 283 23 502

3 I25

550 788

933856

193 857

1208 356

135980

357999

10843 274

7648 565 ¹50904

20 726452

¹ 275 193

48021753 769 111 182997 47 856 6324 122

11169072

2433842

12 121 910

3358775

3962793

1040063

11211 955

326 292 140 420

1227 138

64919

4 9°5 344 46946 14 188

3 132

781 995

895011

187524

1 223 360

321 104

214467

6 289 478

758 794

1972 338 21653

2094 084 229 566

15473205

3 362 8 68

3144 066

1023162

51254582 738059 160 058

39M5

8318 326

9385 934

2202 758

11566 806

3 IIÓ 566

3150 828

183 386

192 290

9659187

88168

77803

12717

498433

8891 592 106277

53

281

9523

528 474

782 264

469049

4671 377

3°5 424

372 051

1533 I09

378919

2701 429

246 443

215 689

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

156514

255 342

1738 245

2165 657

59515

244 88=;

1 122 427

2963 130

187070

88477

Razem

Wytwór czwarty.

Rury ciągnione i spawane Złączki i podkładki

1 r 478 195

132 940521

11 696 303

128775213

23 663 788

20413 2rę

Razem

117 366 143 988

1414 061 3162 911

148 349 285 362

1617612 3¹45 798

3°3 294 444 83 t

4*76i3

398819

261 354

4 57⁶972

433 7r 1

4763410    748125

816432

1906 podległa nieznacznemu zmniejszeniu się. To samo da się powiedzieć o rozchodzie półwyrobów żelaznych i stalowych w miesiącu sprawozdawczym na przeróbkę dla zakładów własnych oraz na sprzedaż.

Wytwórczość wyrobów gotowych w państwie Rosyjskiem w listopadzie roku 1906-go zmniejszyła się nieco, jak również i rozchód wyrobów gotowych na przeróbkę dla zakładów wła-

W listopadzie r. 1906 ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 248 601.

Wytwórczość surowca w państwie Rosyjskiem w listopadzie r. 1906 zmniejszyła się w porównaniu z wytwórczością miesiąca poprzedniego, znamiennem jest jednakże znaczne zwiększenie się w miesiącu sprawozdawczym rozchodu surowca na sprzedaż; w związku z tern zapasy surowca w W przeciągu listopada r. 1906 zmniejszyły się.

Wytwóczość wyrobów gotowych w Króle-

Wytwórczość surowca w Królestwie Polskiem snych. w listopadzie r. 1906 była wyjątkowo mała w porównaniu z wytwórczością poszczególnych miesię- stwie Polskiem w listopadzie r. 1906 zmniejszyła cy roku sprawozdawczego. Dzięki temu, pomimo się nieznacznie. Wogóle wytwórczość wyrobów zmniejszenia się rozchodu surowca dla zakładów gotowych w pierwszych 11 miesiącach r. 1906 własnych na przeróbkę, zapasy surowca w prze- stosunkowo jest dość znaczna, gdyż niewiele roż-ciągu listopada r. 1906 nie tylko nie powiększyły ni się od wytwórczości w tym samym okresie się, lecz nawet zmniejszyły się.    czasu r. 1904.

Wytwórczość półwyrobów żelaznych i sta-    Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawie-

lowych w państwie Rosyjskiem w listopadzie r. niach Centralnego biura statystycznego dla prze-1906 nie podlegała żadnym istotnym zmianom, na- mysłu żelaznego w Rosyi za listopad r. 1906 leży jednak zaznaczyć pewną skłonność do zmniej- znajdują się liczne błędy, których dla braku miej-szenia się wytwórczości.    sca nie możemy wykazywać szczegółowo, inte-

Wytwórczość półwyrobów żelaznych i sta- resujących się zaś tą sprawą odsyłamy do wyda-lowych w Królestwie Polskiem w listopadzie r. wnictw wymienionego biura.    J. H.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w czerwcu r. 1907-go.

Rok 1906

Rok 1907

Nazwy

wytworów

Od początku

Czerwiec 1 roku do 30

czerwca

I Od'początku

Czerwiec roku do 30

czerwca

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf .

Ruda żelazna

3⁶

to —*

Cb uo -o

33

log

212

414

10

2570

975

540

i 087

777

4 3T5

23

25

12.752

5865

22 o88

Ruda manganowa.

Galman    ....

Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna    ....

Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

(pudów

1622

*57*7

3 932

20 661

42

'S.

369

555

23

105

60

3114

40

00 MO

269

513

to

484

24

1 272

¹    985

2    200

57

90

12 190

3030

16964

469

12

54

18

108

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sólkuchenna ......

Żużle Thomasa mielone .    .    .    .

Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

494

34

213

Ul

¹ 354

269

i 325

15

11 064

3 7²¹

41 870

3° 3⁸9

14729

3°i3

38072

22840

702

2651

6835

5*7

Razem

Koks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

>5 4⁸7

8i745

1 069 18817

4364

⁶5 793

4 406

15 599

33 !57 44 295

4 195

14274

²7499 36 697

przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

484

„ pozostałe komory .

2683

i 456 13282

342

1 211

2 008

ii 433

10

Razem

47

21

151

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

3 *77

T4 785

2371

>2 795

z Anglii

MD

MO

to

X)

MD

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne .    .

Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądowe

„    „    morza Czarnego

00

O. to

UJ

o%

<0 00 CO <N <N •— Cy» io vo

t>N ‘O

i 325

866

116

80

43

22

120

45

CO MD    « OOO 0~i CTi

O o) OC OO 0>    CO 10

to CO o t'v

^r

to

MD

z Einlandyi .

przez pozostałe komory .

00

29

CT> MD ~ O ct 10

Razem

82

202

32

0-1

00

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Baltyckiegp .

„    „ zachodniej granicy lądowej

„ pozostałe komory .

<o o

CO CS CS

Ol

to

LM

00

Razem

Op

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego    .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Binlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

NJ

.44

TT co co O co tt r-o

Razem

to —

0O | Os to

'-O

^ <0 <N

00

os 4. 44 "os o

Oh

00

Szyny żelazne i stalowe •

Blacha żelazna i stalowa

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ komorę w Moskwie z Binlandyi .    .    .

przez pozostałe komory

r\oo 00 ul Cl CS co

-U to

iii

00 Ob

»— co o

- (N

75

28

406

146

Razem

°S. I «

O.

VO 00 co es 1 10

** CS CO CO

10

126

100

Oh

CS

oc

■sl

Miedź

(Hin

Nikiel

4^

w wiórach, sztabach, prętach i blachach .

to

3%

to

0>

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii .

co

to

os

« ei h ts co    cs

•—*    1—1

44    VO

Os 44 vj 44

co CO

'O

Rtęć .... Ołów w płytach i złamkach

■c

t"s O ~

CS Cs    LTS

Os

w tej liczbie: z Francyi .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

CO t\ 10 <N Oh — cs cs

Os 44

to

CL uo O

O -U o

« 00 to

00 44 OS <Ji

Ot «

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami .

Blacha cynkowa, pokryta metalami

Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione

Odlewy z surowca obrobione

Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm

(funtów

I di

- to

to _u

loo

to to

Li

to

gj 10 00

^3 Oh 00 O O Oh to

Oh tO

O Oh

— cs

«s ÔÔ CS ćtó tn co u-* o

Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz icłi części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„ pozostałe komory

8g

663

102

I 205

189

Razem

w tej liczbie: z Niemiec .

to

Ol M Cl

1T9

180

2356

•JJ

co TT <0 O m 00

ci d —

626

698

138

130

238

1 830

» Anglii .

Francyi . „ Austryi . » Belgii .

TT Ol W vo

201

1 094

CO

534

₉0

542

27

73

12

70

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

pozostałe komory

JO

co

OO

— to UJ Oi Ci yD 00 O O'.

24

24

24

500

152

123

88

'jo

00

VC

69

334

Razem

CTi

o- »

lĄl

1 197

rzegfąd literatury górniczo - Hutniczej.

Treść artv?l<ułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

jących: 1) budowy drobnoziarnistej, 2) sorbito-wego charakteru perlitu w cienkich blachach, 3) temperatury walcowania, która dla grubych blach (7a—⁵/s") nie powinna być wyższą nad 700° a dla cienkich (³/₁₆—¹/₄") około 500°. Domieszka Ni w ilości około 1% posiada wpływ dodatni na jednorodność budowy metalu i jego własności mechanicznych. b) F. Chłobystow. Wyrób cienkiej blachy w zakładach Omutnińśkich. c) G. Żukowski. Blacha żelazna cynkowana i przyczyny jej rdzewienia. Celem wyjaśnienia przyczyny szybkiego stosunkowo zniszczenia blachy żelaznej cynkowanej, użytej do krycia dachu nad remizą parowozową drogi żelaznej Pskowsko-Ryskiej, autor dokonał szeregu badań z wynikiem następującym: szybkie rdzewienie blach odbywa się pod wpływem działania gazów, jak tlen, dwutlenek węgla, bezwodnik siarkawy i inne gazy, będące w roztworze. Głazy te działają najenergiczniej w chwili wydzielania się ich z roztworu. Żelazo, cynkowane sposobem elektrolitycznym, z wielu względów posiada wyższość nad cynkowanem .przez zanurzanie i może być z powodzeniem stosowane zwłaszcza tam, gdzie nie bywa szybkich zmian temperatury a także znacznych różnic temperatury po obu stronach blachy. Wogóle, stosując blachę żelazną cynkowaną do krycia dachów, należy zwracać uwagę na czystość cynku, użytego do

Gornyj Żurnał (1907). Lipiec, a) I. Ejron.

Własności mechaniczne i wewnętrzna budowa blachy żelaznej w zależności od warunków termicznych walcowania. Autor zajął się zbadaniem wpływu następujących czynników na mechaniczne własności blach żelaznych: 11 składu chemicznego metalu, z którego wytworzono blachę, 2) zjawiska wytapiania (likwacyi), zachodzącego w bloku, w związku z różnicą własności mechanicznych, ujawniających się w granicach jednej i tej samej blachy, 3) obróbki na gorąco w czasie walcowania i po walcowaniu oraz wpływu jej na budowę metalu. Skład chemiczny wywiera niezaprzeczony wpływ na mechaniczne własności blachy, jednakże tylko o tyle, o ile skutkiem tego ma miejsce różnica w budowie metalu. Co się tyczy różnic, spotykanych w składzie chemicznym jednej i tej samej blachy, to należy je uważać jako zło konieczne, pochodzące z wytapiania a dające usunąć się przez ucięcie końców blachy. Wobec jednakże tego, że niemożliwem jest obcięcie całej części blachy, w której miało miejsce zjawisko wytapiania, należy uznać, że na mechaniczne własności metalu w blasze wywiera wpływ stopień wytapiania, zachodzący w bloku, a więc jego wymiary i warunki ogrzewania przed walcowaniem.

Powiększenie wytrzymałości na zerwanie i zmniejszenie wydłużenia zależy od warunków następu-

cynkowania, oraz na utworzenie odpowiedniej warstwy izolacyjnej pod dachem, celem zapobieżenia skraplaniu się wilgoci na wewnętrznej powierzchni dachu, gdyż to wraz z rozpuszczonymi w niej gazami w znacznej mierze przyczynia się do szybkiego zniszczenia żelaza cynkowanego, c)

o przemyśle górniczo-hutniczym w Rosyi za r. 1905.

Glückauf (1907). m 31. a) W. Mentzel. Urabianie węgla zapomoca ciśnienia hydraulicznego w kopalniach okręgu górniczego Saar. Pewna liczba kopalń węgla kamiennego w Anglii, zagrożonych szczególniej niebezpieczeństwem wybuchu gazu lub pyłu węglowego, zamiast materyałów wybuchowych stosuje ciśnienie hydrauliczne. W ostatnich czasach sposób ten zaczyna rozpowszechniać się w Westfalii. Artykuł zawiera wyniki prób, dokonanych w- kopalni węgla Gerhard pod Loui-senthal. Przyrząd, służący do urabiania węgla ciśnieniem hydraulicznem, składa się z ręcznej pompki hydraulicznej, połączonej z wkładającym się do wydrążonego w węglu otworu cylindrem stalowym, zaopatrzonym w 8 małych tłoków. Waga przyrządu wynosi 25 kg. Jeden robotnik bez wysiłku w ciągu 5 min. jest w stanie doprowadzić ciśnienie do 200 atm. Wiercenie wydrążeń dla pomieszczenia w nich cylindrów dokonywano ręcznym świdrem lub też zapomoca wiertarek Thomasa, Bechema i Keetmana, Elotmanna i innych. Głębokość wydrążeń waha się od 1 m do 1,30 m zależnie od głębokości wrębu, która bywa od 1 m do 2 m. Średnica wydrążenia nie może być mniejszą od 80 mm. Pędząc chodnik 3 m szerokości w pokładzie węgla grubości 2 m 60, drążono za każdym razem 9 otworów po trzy w rząd. Koszta urabiania węgla ciśnieniem hydraulicznym wypadają w chodniku o 0,15—0,21 mk drożej na tonnie aniżeli zapomocą materyałów wybuchowych; na filarach różnica ta wynosi od 1,20 do 2,20 mk. b) Piegza. Sortowanie na drodze suchej rud cynkowych i ołowianych w zakładach Bleischar-ley pod Bytomiem, c) Badanid nad wentylatorem zv kopalni Neu Diepenbrok III. d) Statystyka przemysłu górniczego w Saksonii za r. 1905.

m 33. a) F. Peters. Postępy analizy na drodze elektrolitycznej (pocz.). Wiadomości ogólne o wynikach zastosowania ruchomej katody lob anody oraz rtęci jako katody, b) A. Schmidt.

Fr. Gervais. Prace laboratoryum chemicznego ministerstwa skarbu w latach 1902—1905 włącznie (c. d.). Analizy metali: żelaza, glinu, cynku, niklu, miedzi, ołowiu, cyny, srebra, złota, platyny, bron-zu, mosiądzu i innych stopów. Analizy gliny, piasku, wapieni, magnezytów i innych. Analizy różnych wód. d) A. Mitinskij. Opis niektórych szkół górniczych w Europie. Dane dotyczą następujących szkół górniczych: akademii górniczej w Leoben, krajowej szkoły górniczo-hutniczej w Leoben, przemysłowej szkoły praktycznej w St.

Etienne, szkoły górniczej w St. Etienne, niższej szkoły górniczej w Seraing, szkoły sztygarów w Don ai.

ca projekt przepisów, jakie należałoby poddać dyskusyi w komisyi, powołanej do opracowania przepisów ochrony wzroku. Do składu takiej komisyi powinniby wejść lekarze, technicy i robotnicy. c) A. Mitinskij. Niektóre kopalnie i huty żelazne w Niemczech. Opis hut żelaznych: Friedrich Alfred, Ilsede, Kraft i zakładów Kruppa w Essen. Opis fabryk maszyn: Ehrhardta, Breu-era i Schumachera w Kalk, Schiess w Düsseldorfie,

Schlutza i Knaudta w Essen, Haniela i Luega w Düsseldorfie i zakładów mechanicznych w Beurath. d) kończonych śmiercią.

Fr. Gervais. Prace laboratoryum chemicznego mi-    N2 34. a) F. Peters. Postępy analizy na dro-

nisterstw i Skarbu w latach 1902 — 1905 włącznie dze elektrolitycznej (c. d.). Oznaczanie i oddziela-(dok.). Analizy wód i różne niewyszczególnione nie metali: antymonu, arsenu ołowiu, chromu, że-oddzielnie. e) M. Bisarnow. Krótkie spvawozdanie laza, złota, kadmu i miedzi, b) M. Buhle. O ko-

Sierpień, a) Rosenberg. Fabryka Westing-hausa w Manchesterze (pocz.). Opis warsztatów mechanicznych, oddziału budowy maszyn i odlewni stali, b) A. Dreier. Materyały w spraivie ochrony wzroku robotników fabrycznych (pocz.). Autor na podstawie danych statystycznych wskazuje, jak znaczną jest liczba wypadków uszkodzeń lub utraty wzroku u robotników fabrycznych r stwierdza przykładami, jak mało zrobiono w kierunku przeciwdziałania temu. Przemysłowcy odnoszą się do tej sprawy obojętnie; jeżeli zaś nakazują noszenie okularów ochronnych, to głównie powodują się w tern obawą przed odpowiedzialnością za wypadki nieszczęśliwe, natomiast nie starają się usuwać stale działających przyczyn, które wywołują uszkodzenie lub utratę wzroku. Okulary ochronne najczęściej nie odpowiadają celowi, gdyż są zbyt uniwersalne a zawsze prawie niewygodne w użyciu, wobec czego robotnicy uchylają się od noszenia ich. Główne przyczyny utraty wzroku w fabrykach są następujące: 1) przyjmowanie robotników bez dokładnego zbadania wzroku a następnie wyznaczanie Przemysł górniczy w Wiirttenbergu zv przeszłości. im robót nieodpowiednich; 2) niehygieniczne wa- Württenberg posiada rudy żelazne, miedziane, ni-runki pracy w fabrykach; zwłaszcza obfitość py- kłowe, kobaltowe i ołowiane, lecz przemysł gór-łu i brak dostatecznej ilości światła. Autor rzu- niczy jest mało rozwinięty. Dawniej czynione

za-

usiłowania ku podniesieniu górnictwa nie odniosły pożądanego skutku. W obecnych czasach prowadzi się tylko wydobywanie rudy żelaznej i soli. c) Sjöstedt. Zastosowanie pirytu magnetycznego, zawierającego nikiel, do wyrobu kwasu siarczonego i jerroniklu w piecu elektrycznym, d) Przemysł górniczo-hutniczy w krajach najbardziej przemysłowych. Dane statystyczne o wytwórczości górniczo-hutniczej, liczbie zatrudnionych robotników. Statystyka wypadków nieszczęśliwych

N2 28. a) B. Granigg. Przyczynek do poznania tektoniki złóż kruszcowych pod Schneebergiem w Tyrolu (c. d.). b) Przemysł górniczo-hutniczy iv Austryi w r. 1906 (dok.), c) W. Foltz. Rynek wę-glowy i metalowy w czerwcu r. 1907.

Stahl und Eisen (1907). N2 33. a) H. Dicke. O gazie wodnym (pocz). W porównaniu do dawnych nowy sposób wytwarzania gazu wodnego według patentu Dellwik-Fleischera przedstawia znaczne korzyści. Gdy dawniej w ciągu godziny trzeba było zużywać 40 min. czasu na rozpalanie koksu a tylko 20 min. trwało wprowadzanie pary wodnej celem wytworzenia gazu wodnego, obecnie ten ostatni proces trwa 50 min. a tylko 10 min. na godzinę zużywa się na rozpalanie koksu. Należy przytem zauważyć, że gdy dawniej przy rozpalaniu koksu wdymaniem wiatru otrzymywano tlenek węgla, obecnie ma miejsce całkowite spalenie węgla na dwutlenek, w o-bec czego temperatura koksu staje się znacznie wyższą. Wdymanie wiatru celem rozpalenia koksu trwa obecnie 1—2 min., poczem następuje w ciągu 5—7 min. wytwarzanie gazu wodnego. Gdy przy dawnych sposobach tylko 40°/o materyału opałowego szło na wytworzenie gazu wodnego, wać podczas odlewania bloków większe ilości gli-ooecnie przy pomocy generatora Dellwik-Elei- nu, 2) odlewanie wykonywać bardzo wolno i 3

nie,

nie może odpowiadać wzrastającym wciąż wymaganiom i należy go zastąpić metalem martenow-skim. Zresztą zapomocą obecnie stosowanych sposobów wyrobu stali tak besemerowskiej jak marten o wskiej niemożliwem jest otrzymanie metalu zupełnie wolnego od domieszek żużla i gazów, wywierających wpływ szkodliwy na własności stali. Znany amerykański metalurg Henry M. Howe wskazuje na szkodliwe skutki wytapiania, celem zmniejszenia których należy: 1) doda-

rzyściach zastosowania nowych ekskawatorów. Porównanie wymiarów, wydajności i ceny ekskawatorów starycli i nowych systemów, wykonywanych w zakładach Towarzystwa budowy maszyn w Lubece.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907). NP 26. a) O. Stutzer. O pochodzeniu złóż rudy. Wody nasycone solami metalicznemu, wydzielają je pod wpływem zmienionych warunków temperatury i ciśnienia, wypełniając niemi szczeliny skał i puste przestrzenie. Pod względem pochodzenia autor dzieli złoża na pierwotne i wtórne. Do pierwszej grupy zalicza autor złoża, powstające skutkiem wydzielenia się soli metalicznych z wód t. zw. młodocianych (Juvenilwasser), pochodzących ze znacznej głębokości. Druga grupa obejmuje złoża, powstające z roztworów wód powierzchniowych. Wody te, przenikając w głąb, nasycają się związkami metalicznymi, w następstwie zaś wydzielają je pod wpływem zmienionych warunków, b) E. Doleżal. Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu prof. O. Csetiégo (dok.). Opis półkola niwelacyjnego, przenośnego stołu mierniczego i busoli polowej. Półkole, wykonane z glinu, odznacza się lekkością. Dno busoli stanowi zwierciadło, dające możność dokładnego odczytywania wskazówek igły magnetycznej.

m 27. a) B. Granigg. Przyczynek do poznania techniki złóż kruszcowych pod Schneebergiem w Tyrolu (pocz.). b) Przemyśl górniczo-hutniczy w Austryi w r. 1906 (pocz.). Dane o wytwórczości i wartości wytworów przemysłu górniczego i hutniczego.

schera cyfra ta dochodzi do 75%. Tak dodatnie wyniki wpłynęły na szerokie rozpowszechnienie gazu wodnego i zastosowanie go do różnych celów przemysłowych. Autor opisuje przyrządy do wytwarzania gazu sposobem Dellwik-Eleische-ra i wskazuje zakres jego zastosowania. Sposób powyższy znalazł szybkie zastosowanie w procesie spawania blach ze względu na znaczne korzyści. Gdy koszta robocizny spawania rur przy pomocy koksu wynoszą 3,10 mk. obecnie przy zastosowaniu gazu wodnego stanowią zaledwie 0,42 mk. na 1 m bieżący, b) Nowa walcownia do ciągłego wyrobu żelaza sztabozvego. Opis walcowni, nowo zbudowanej dla Towarzystwa Wisconsin Steel Company, c) .l/i Langer. Nowoczesna centralna stacyi silników gazowych. Jest to zbiór wskazówek praktycznych celem ułatwienia urządzenia nowoczesnej centralnej stacyi silników gazowych, a mianowicie: wyliczenie ilości rozporządzalnego gazu wylotowego; wyliczenie ilości mocy końskich, jaką dany gaz dostarczyć może; wyliczenie mocy silników gazowych; urządzenie stacyi centralnej; przyrządy pomocnicze; odprowadzanie gazów spalinowych; oczyszczanie gazu; zbiornik dla gazu; przyrządy do spalania mieszaniny gazowej; woda chłodząca i smary, d) O. Simmero-bach. Wielkie piece zv zakładach Atikokan Iron Company {Ontario).

N2 34. a) O. Petersen. W sprawie pękania szyn na kolejach amerykańskich. W obec często powtarzających się w ostatnich czasach wypadków pękania szyn na kolejach żelaznych w Stanach Zjednoczonych i wynikających skutkiem tego wypadków nieszczęśliwych i strat materyalnych, koła zainteresowane starają się wyjaśnić główne tego niepożądanego objawu przyczyny celem zapobieżenia im w przyszłości. Autor zgromadził opinie poważnych rzeczoznawców ze strony sfer kolejowych i hutniczych. Według opinii hutników obecnie używane ńa kolejach profile szyn są niewystarczające z powodu wzrastających bezustannie nadmiernych wymagań co do obciążenia i szybkości ruchu; częstym wypadkom winna jest również służba kolejowa, wypełniająca swe obowiązki nieumiejętnie i niedbale. Przedstawiciele kolei składają winę na zły materyał, z którego wyrabiane są szyny. Powszechnie słyszy się zdążę metal besemerowski w ostatnich latach

Zeitschrift des Oberschlesischen Berg- und Hüttenmännischen Verein (1907). Sierpień, a)

Wybuch w kopalni węgla kamie.mego Reden pod Saarbrücken w styczniu r. 1907. Streszczenie artykułu zamieszczonego w czasopiśmie Zeitschrift für das Berg- Hütten und Salinenwesen, r. 1907*).

większy °/₀ metalu w bloku odcinać, jako odpadek. Niezależnie od tego radzi walcować szyny przy niższej temperaturze a przede wszy stkiem wprowadzić radykalne zmiany w profilach szyn. b) H. Dicke. O gazie wodnym (dok.). Autor przytacza wyniki zastosowania gazu do pieców mar-tenowskieh i tyglowych. Gaz wodny może być stosowany w małych silnikach gazowymh bez wszelkich przygotowań, w dużych zaś silnikach po odpowiedniem rozrzedzeniu azotem. Autor oblicza koszta wytwarzania gazu z koksu. Obecnie Fleischer wytwarza z dobrym skutkiem gaz dla poruszania silnie ze zwykłego węgla kamiennego. Gaz wodny doskonale nadaje się do oświetlenia przy zastosowaniu koszulek Auera. Gazów-nie, wytwarzające zwykły gaz oświetlający, mogą, urządziwszy u siebie generatory do gazu wodnego, z wielką dla siebie korzyścią zużytkować zapasy posiadanego koksu, c) Analiza stopów chromo wo-żelaznych o znacznej za wartości chromu. W o-

bec tego, że stopy żelaza z chromem nie poddają się działaniu kwasów a topienie ich w tyglach platynowych jest szkodliwe dla tych ostatnich oraz zabiera sporo czasu, Galio radzi rozkładać je na drodze elektrolitycznej. Elektroliza odbywa się w gorącym roztworze chlorku potasu z dodatkiem nieznacznej ilości wodzianu potasu. Platyna służy tu jako katoda a dany stop jako anoda. Chrom przechodzi do roztworu jako chromian.

W. K.

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, .'MIM.

Kronika bieląca.

Nowe pismo. Rada zjazdów przedstawi- 1 Posiedzenie komitetu okręgowego War-

cieli przemysłu i handlu w Petersburgu rozpo- j szawskiego. Dnia 7 listopada r. b. o godzinie czyna w listopadzie r. b. wydawanie własnego ! 12-ej w południe odbędzie się w lokalu Stowa-pisma p. t. Przemyśl i Handel, które będzie rzyszenia techników w Warszawib (Włodzimier-wychodziło dwa razy na miesiąc; prenumerata ska Ns ³/₅) pierwsze posiedzenie komitetu okręgo-kosztuje 12 rubli rocznie z przesyłką pocztową; I wego Warszawskiego dla regulowania przewozu adres redakcyi: Petersburg, Newski Prospekt, [ ładunków drogami żelaznemi. Porządek dzienny •Nś 100.    i posiedzenia obejmuje:

Posiedzenia zarządu Warszawskiego komitetu okręgowego dla regulowania przewozu ładunków drogami żelazemi odbywają się w Warszawie w lokalu komitetu (Krucza A¹» 42) dwa razy na miesiąc: 10-go i 25-go (s. s.) o godzinie 12-ej w południe z wyjątkiem wypadków nieprzewidzianych lub święta w pomienione dni, o czem każdorazowo będzie ogłaszane w gazetach Kur jer Warszawski i Warszawski i Dniewnik. Na drugi em posiedzeniu (25-go) rozpatrywany jest plan ogólny przewozu drogami żelaznemi różnego rodzaju ładunków na miesiąc następny (s. s.); na pierw-szem posiedzeniu (10-go) rozpatrywany bywa plan przewozu węgla i dokonywany podział wagonów pomiędzy poszczególne kopalnie na miesiąc następny (n. s.); oprócz tego na obu posiedzeniach rozpatrywane są sprawy bieżące. Do składu zarządu komitetu należy prezes oraz przedstawiciele dróg żelaznych; w posiedzeniach zarządu mają prawo przyjmować udział z głosem doradczym wszyscy członkowie komitetu; oprócz tego prezes ma prawo zapraszać na posiedzenia zarządu inne osoby, które mogą być na nich pożyteczne.

1)    Rozpatrzenie działalności dróg żelaznych,, należących do okręgu Warszawskiego. Wysokość oczekiwanych przewozów. Roboty konieczne, mające na celu powiększenie sprawności przewozowej dróg żelaznych.

2)    Zatwierdzenie wydatków, dokonanych przez komitet w r. 1907.

3)    Wybór członków komisyi rewizyjnej.

4)    Wyznaczenie stacyi, mających prawo posyłania do komitetu swoich przedstawicieli, i ustanowienie trybu wyboru tych przedstawicieli..

5)    Przedłużenie terminu działania taryfy okólnej na przewóz węgla kolejami Nadwiślańskiemu z kopaiń zagłębia Dąbrowskiego przez. Iwangród do stacyi węzła Warszawskiego (z wyjątkiem Warszawy Wiedeńskiej).

6)    Tryb przeglądania przez członków komitetu ksiąg kolei wysyłania ładunków.

8) Włączenie do składu zarządu komitetu przedstawicieli władz i nnych członków komitetu.

7)    Wybór przedstawicieli Warszawskiego komitetu okręgowego na zjazd w komitecie Centralnym.

dając z jednej przegrody woli na dół, mając czas do zętknięcia się z gazami, Ruda, wsypywana u szczytu, spotyka płonące gazy, które dopływają z części środkowej i prażą ją. Przy przejściu do części drugiej spotyka się rozżarzona ruda z gazami redukującymi (tlenek węgla lub węglowodory), doznaje stopniowej redukcyi na żelazo i zbiera się w przewodzie, prowadzącym do pieca płomiennego, a skoro jej ilość jest dostateczna, dostaje się za odsunięciem ogniotrwałej zasuwy do pieca martenowskiego, gdzie ulega stopieniu. Gazy, potrzebne do redukcyi, dopływają z generatora, płyną w górę pieca, dokonywując odtlenienia rudy; w miejscu, gdzie łączy się środkowa część z górną, dopływa powietrze do pieca, miesza się z gazami, które zapalają się i, płonąc, wznoszą się do wylotu pieca, ogrzewając spadającą z góry rudę, która przez to podlega prażeniu.

9) Ułożenie programu następnego posiedzenia komitetu i termin jego zwołania.

10)    Wypłata dyet przedstawicielom stacyi.

11)    Przewóz zboża w workach.

12)    Rozpatrzenie wniosków Lubelskiego Towarzystwa rolniczego: a) wprowadzenie dla nawozów sztucznych i żużli Thomasa od 1 marca do 1 września pierwszeństwa wysyłki w porównaniu z innymi ładunkami i ustanowienie dla pomienionych ładunków obowiązkowego podstawiania wagonów w czasie właściwym: b) bezwarunkowe przestrzeganie istniejącej ulgowej i szybkiej wysyłki zbóż na zasiew w ilościach wagi poniżej 30 pudów.

18) Rozpatrzenie projektu ustanowienia drogi wodnej dla przewozu węgla kamiennego z zagłębia Dąbrowskiego w celu ułatwienia drogom żelaznym nadmiernej w tym względzie pracy.

14)    Udział komitetów okręgowych w układaniu budżetów prac, dotyczących sprawności przewozowej dróg żelaznych.

15)    Projekt zmian w przepisach o ładowaniu i wvladowywaniu.

16)    Projekt ustanowienia dla ładunków zbożowych przepisów wysyłania ich podług podziału wagonów pomiędzy wysyłających.

17)    Zmiana przepisów o kolei wysyłania ładunków pociągami towarowymi (w myśl art. 51 i 52 ustawy kolejowej).

18)    Skrócenie czasu ładowania i wydobywania wagonów

19)    Czy z prawa udziału w posiedzeniach komitetu korzystają przedstawiciele tych tylko organizacji społecznych, które znajdują się w obrębie działalności danego komitetu, czy też pomie-nione organizacye mają prawo mianować swoich przedstawicieli do różnych komitetów zależnie od swego uznania i niezależnie r>d miejsca znajdowania się tych organizacyi.

20)    Różne sprawy, wniesione na posiedzeniu przez członków komitetu.

drugą, zsuwa się po

na

Czasopismo Techniczne.

Wspomnienie pozgonne. Dnia 27 września r. b., na skutek udaru sercowego nagle zakończył życie ś. p. Franciszek Jasińską zarządzający kopalniami galmanu Towarzystwa Sosnowieckiego w Bolesławiu, gubernii Kieleckiej. Zgasł w pełni męzkiego wieku lat 42; silny jego i zdrowy od natury organizm podkopały tak dobrze nam znane ciężkie warunki zawodowej pracy górniczej.

5.

Niezwykle pracowity i sumienny w wypełnianiu swoich obowiązków, ś. p. Jasiński, z zaparciem się siebie poświęcał swe siły i zdolności tak rozwojowi powierzonego sobie przedsiębiorstwa jako i dobru robotników, nie zapominając jednocześnie i o obowiązkach społecznych w ma-łem kółku stosunków miejscowych. Dzięki szczęśliwie przeprowadzonym poszukiwaniom poniżej poziomu sztolni Bolesławskiej rozwinął kopalnie galmanu i doprowadził do dzisiejszego kwitnącego istnienia. Będąc sprężystym administratorem i zorganizowawszy roboty kopalniane na zasadach żelaznej dyscypliny i wzorowego porządku,

Wyrób żelaza kowalnego wprost z rudy    z.aPom^a^ je(lna^ 1 0 materyalnycii mtere-

opisuje Hofer w Giesserei-Ztg. (HU, str. 430). sac]l i. moralnych potrzebach robotników. Jego to Nie jest to nowy pomysł, bo już od dawna ludzkie staraniem powstała przy kopalniach ochronka dla usiłowania były ku temu zadaniu skierowane i <pieci i szkoła dla starszych, zorganizowała się nawet osiągały pomyślne wyniki. W praktyce nie ' drużyna sokola której był prezesem, straż ogmo-przyjęły sie owe pomysły głównie dla tego, że I wa ochotnicza otwarto sklep społkowy spozyw-wymagały zbyt wielkiego nakładu pracy ludzkiej czJ i zawiązał się teati amatois.i. przy przenoszeniu materyału między poszczegól-    Miarą . uznania i przywiązania, jakiemi cie-

nymi przyrządami. System, o którym mówimy, szył się nieboszczyk, był jego pogrzeb, który stara się ominąć jak najbardziej ludzką pracę, po- zgromadził tysiące osób miejscowych i z okolicy dnosząc zapomocą elewatora przyrządzone rudy oraz głośne objawy żalu, do jakich dał powód, na szczyt pieca i stamtąd każąc im posuwać się    Ś. p. Franciszek Jasiński urodził się w War-

własnym ciężarem na dół. Piec składa się z trzech szawie dnia 6 kwietnia r. 1865. Po ukończeniu części: górnej, gdzie ruda podlega prażeniu, śród- szkół w r. 1885 rozpoczął praktykę górniczą w kowej, gdzie doznaje redukcyi na żelazo i dolnej, Towarzystwie Hrabia Renard w Sielcach i sta-gdzie topi się. Obie pierws*ze części tworzą jak- wiał pierwsze swoje kroki w tym ciężkim żaby wieżę z pionowym szybem, przegrodzonym wodzie pod kierunkiem niżej podpisanego; w ukośnemi powierzchniami, po których ruda, spa- | krótkim bardzo czasie zjednał sobie moją przyjaźń

i uznanie za swoją pilność, dzielny charakter i    Zmarły pochodził z Kalisza, gdzie w r. 1898

szlachetne dążności. W r. 1889 ś. p. Jasiński, po- ukończył szkołę realną, w r. zaś 1899 wstąpił do mimo względnie młodego wieku otrzymał już sa- instytutu górniczego w Petersburgu, co było ma-modzielne i odpowiedzialne stanowisko zawia- rżeniem jego od lat dziecinnych. Pracując gorli-dowcy kopalni rudy żelaznej w Wojkowicach i wie przez całą zimę i cały okres wykładów w Komornych, wkrótce zaś potem podobne stanowi- instytucie górniczym, w lecie podczas wakacyi sko na kopalniach Hordliczki w Rogoźniku; w r. poświęcał się zmarły praktyce górniczej na róż-1893 przeszedł do Towarzystwa Sosnowieckiego, nych kopalniach zagłębia Dąbrowskiego, a więc w r. 1895 objął zarząd kopalni galmanu, na któ- na kopalniach Flora, Paryż, Kazimierz, Hrabia rem to stanowisku śmierć przedwczesna wyrwała Renard. Przez 8 miesięcy, będąc jeszcze studen-go z szeregu. Społeczeństwo nasze straciło szła- tern, pełnił obowiązki sztygara na kopalni węgla chętną, czynną jednostkę.    Hilcsyński. Klimontów Sosnowieckiego Towarzystwa, w czerw

Umiłowanemu zawodowi górniczemu oddawał się ś. p. Siwik z zapałem i niezmordowaną energią. Będąc z natury wielce uzdolnionym i pracując z całem oddaniem się i zamiłowaniem, byłby niewątpliwie położył duże zasługi na polu techniki górnictwa krajowego, czego dowodem owocna jego w kopalniach praca i pozostałe po nim materyały samodzielnych studyów i myśli,, które miały ukazać się w druku, a mianowicie:

1) Obliczenie wytrzymałości murów w ku

cu zaś r. 1906 objął obowiązki inżyniera na ko-Wspomnienie pozgonne. Dnia 16-go lipca palni Wiktor, gdzie też padł na stanowisku, jako r. b. Zmarł w Katowicach na Śląsku Górnym ofiara zamętów społecznych, szarpiących od lat Stanisław Siwik, inżynier górniczy. Zmarły pra- kilku nasz kraj i rospasania najgorszych insty-cował jako inżynier na kopalni Wiktor w Milo- któw bezmyślnej, niesumiennej i nieprzebierają-wicach, należącej do Sosnowieckiego Towarzy- cej w środkach agitacyi. stwa kopalni węgla i Zakładów górniczych.

te    ■

: ; ;

w#

ś;

rzawce.

2) Sposób przeprowadzenia obmurowania systemem opuszczania.

3) Tworzenie zapasów piasku do zamulania

na zimę.

4)    Obudowa filaru przy systemie śląskim.

5)    Automaty do zastosowania na kopalniach (pochylnia, klin i tamy).

kurzaw ce.

6) Sposób chemiczny prowadzenia szybu w

Au

7) Sposób wybierania równocześnie obu warstw węgla przy odbudowie systemem zamulania.

Po za pracą zawodową zmarły interesował się od lat najmłodszych i zajmował się w miarę W dniu 11 lipca r. b, o godzinie 2-ej po po- możności życiem społecznem. gorąco kochając łudniu ś. p. Stanisław Siwik, idąc z domu na ko- kraj ojczysty i ciężką a niewdzięczną w warun-palnię, raniony został śmiertelnie dwoma kulami kach obecnych dla dobra i odrodzenia jego pra-z ręki niewiadomego zbrodniarza, który po za- cę. Społeczeństwo polskie poniosło ze śmiercią je-machu uciekł w oczach ludzi obecnych przy wy- go stratę niepowetowaną i z żalem żegnamy go padku i dotąd odnalezionym nie został. Rannego dzisiaj, jako użytecznego i pełnego najświetniej-przewieziono do szpitala w Katowicach, lecz ani szych nadziei pracownika i oby lekką mu była operacya, ani staranna opieka nie uratowały mło- ta ziemia ojczysta, którą tak bardzo ukochał i dego a pełnego nadziei życia i ś. p Siwik po i dla dobra której oddawna i z zaparciem się pra-5-dniowych strasznych cierpieniach zakończył ży- cował, lecz nie danem mu było doczekać dla niej cie w wieku lat 28.    j lepszej i jaśniejszej doli.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.