PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

N§ 20 (86).

Dąbrowa, dnia 15 października r. 190?.

Tom IV.

0 dodatkach, stosowanych przy przetapianiu surowca w piecach

kopułowych.

(Dokończenie, p. JMI19, str. 489).

'S    «rJ-OQ CTQ^

®Sł-i-'OC'SoOO tsj. M, Ci. 5 v S

® v o 3 2 2 o 22. 5 ^°P°

o ^ O o ^ H-    c/} V

(o    ^-3 m ® M h. m ^ C *CD

I-i <J ^    _ R M. N- p g P^S. 95 Ł-

» M'vN o o    ⁰ *

®    ® pa    S o-®

Uj © ® ^ j* m. m. a. o o £’ ®    © v Oj

~° EM ® £L® 5 N b *    ^o^.®-g

^ 0^ a- a V 5 hR ® R M a RpÖ

R ©    ®>M®ć+-^(t>S3

* g ÊB >r

•    o o’^ 3 ® &

*    crq o 2 n g. 0

g'! s-s

0<f 3    ©A.N

ON- ^ Oj Pi ^

R P ^ N A co îsj- a 7, o N ^

,R R

ca

o.

o

• r-ł

ct-

N O 4^

g w 03

O «    £

fe P N a ^ S. ^ * r.

₀    a

•r->û S RC

® 5?'N I ® ^ -N ._ N N .

^ ce ^ o

^o^Ma    ® ^    ₀ ^o₀

Bo ^ 0,4^ o ffi 'H tö* o    O A-g ® «a-H *

ca R^'-Ö    fl M M o R ^ R fi

p ^ ”

M M.®

N

0-»

^ M

N-    N-    p    B

®    B    •—    M.

N    tS3-    ®    ®    N-

o^

Oh

CÖ

^ O)

•łH

tość siarki w odlewach, pędzić powinniśmy piec kopalowy bardzo gorąco. Im zimniejszy bowiem 'i jest bieg pieca, tern większa część siarki orga-| nicznej zdoła zatrzymać się w koksie, zdążającym i na dół ku dyszom pieca; pod wpływem gorących gazów ulatnia się w niższej części pieca naraz dużo siarki, która w wysokiej temperaturze bardzo łatwo przechodzi do surowca. Przy zimnym biegu pieca kopułowego gazy wylotowe zawierać będą z tego powodu zawsze mniej siarki, niż przy gorącym biegu pieca.

Co się zaś tyczy siarki, zawartej w popiele koksu, trudno przypuścić, aby ona przed stapianiem się popiołu przechodziła do surowca; nastąpić to może dopiero przy styczności kropelek surowca z płynnym żużlem. Aby temu zapobiedz, żużel musi być odpowiednio zasadowy, gdyż żużel kwaśny łatwo oddaje, rjak wiadomo, pewną część swej siarki surowcowi. Stąd wynika, iż do-datek odsiarczający powinien być silną zasadą.

I Do silnych zasad zaliczamy: tlenek wapnia, tlenek manganu i tlenek żelaza. Żużel zaś tern więcej pochłonąć zdoła siarki, tern prędzej i pewniej zatrzymać ją w sobie potrafi, im bardziej jest ciekły i im większą jest jego ilość.

Ciekłość żużla jest i z innego powodu bardzo pożądana nawet wtedy, kiedy o siarkę wcale nie chodzi. G-ęsty, mało ciekły żużel przylepia się do wyprawy pieca kopułowego, tworzy sty i wpływa wskutek tego szkodliwie pieca. Tuż nad dyszami stygnie on szybko i zamyka je, tak że ciągle trzeba je czyścić. Oprócz tego żużel mało ciekły zatrzymuje w sobie pomniejsze krople surowca i, uprowadzając je przy spuście, powiększa znacznie stratę surowca przetapianie*). Wydobywanie zaś kropelek surowca z żużla, czy to zapomocą płuczek, czy też zapomocą separatorów magnetycznych jest dale-

7, P3    «8    N    ^    O

ü    I-I    O    -rH

es ^    a    r-j    ce    b:    R

® ® «j ^ tf N

- ^

N Ph

V B

CD V-.

N    O

a ° a V M.

^ R ^ r© p

.    O g O »

tf° h 3. "H

p ÿ s 3 0 o f“ R <3+ Rj M    N- Z R ® CU < M •

R R w.    •— ^ ^ ® a «

3 ^ » ■* a - p    ë

<®. A ® Z 0 5 o ^ ^ O cr ^ O-© » OSQR3 R 9 p

^'0NOB⁴

J SR    ^®    M.®    &®Ło    -a

“    ^ ^    ^    cn    ® ^ ® c®.    §    R    N    (IQ    ^

ej    3    Oj    ££    ^    Ł*    &    *

* m_,wN    w 2 ^ ®

œ ^ 1^-12.*-^

h-*    □    (D w    K

cT Uće. ^ y '

“ o o.® ^

N -N O -rH ce

O-i o

^ cr¹^ a m ® © M. p 00®

H;

O co. O p

H O rj

CD T Ó 'Ti

*2 r±4 <D 0»#2

. c+

s?

^ m. ht

p a    W'N 0

? S° m.P o f³ ? ? « ?    ? o

naro-

ca 'Ti

na

bieg

na

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, Jê 7.

*) Strata na przetapianie składa się: 1) ze straty na spalanie, 2) ze straty na uprowadzenie kropelek surowca przez żużel, .!) ze ! straty na rozpryskanie płynnego surowca przy kopulaku podczas przewożenia łyżki odlewniczej od pieca ku formie i podczas samego odlewania,

ko kosztowniejsze, niż stosowanie odpowiedniej ilości topnika, czyniącego żużel tak ciekłym, iż nawet najdrobniejsze kropelki surowca przepłynąć zdołają przez warstwę żużla. W literaturze odlewniczej podają wypadki, w których strata surowca na przetapianie wynosi nawet 8— 9%. Zważywszy, iż strata na spalenie wskutek spalania się pewnej części krzemu, manganu i żelaza, wynosi najwyżej 2%, a strata na rozpryska-nie przy pewnej ostrożności wynosi nawet w odlewniach, wytwarzających przeważnie bardzo drobne odlewy, najwyżej 3 °₀ , to na stratę surowca wskutek uprowadzenia go przez mało ciekły żużel wypada w powyższym wypadku 3—4    . Jest

to cyfra bardzo wysoka. Przypuśćmy, że jedna tonna surowca płynnego kosztuje 42 ruble, że natomiast cena wydobytego z żużla surowca wynosi 15 rubli, a samo wydobywanie kosztuje, mało licząc, 4 ruble na 1 tonnę, to strata na 1 tonnę uprowadzonego w żużlu surowca wynosi 42 — (15—4)=31 rubli, czyli na 1 tonnę przetopionego surowca 0,03X31 do 0,04X31=0,93 do 1,24 rubli. Przetapiając rocznie np. 5000 t surowca, tracimy 4650—6 200 rubli. Wysokość tej sumy wskazuje wymownie na konieczność stosowania topników w celu wytworzenia jak najbardziej ciekłego żużla.

W odlewniach, pędzonych należycie, strata surowca na przetapianie wynosi najwyżej 3—5% zależnie od wagi pojedynczych odlewów.

Głównymi materyałami, tworzącymi żużel, są: popiół koksu i piasczyste zanieczyszczenia surowca. Popiół koksu składa się z różnych składników, piasek zaś prawie wyłącznie z krzemionki i glinki. Przytaczam poniżej kilka przykładów:

Piasek do formowania

Stahl und Eisen, r. 1907, JMŚ 22

ubogi w glinką średni

bogaty w glinkę

Glinka Kwarc

Strata na prażenie

t>- iO CO »OCO ioco

i—i Ol

CO O Cd ^Cd t>-CO i-O t—i Ci 00 b-

Q iO io O CO CO i—ii—I CO

Popioł koksu

Si0₂

A1₂0s Fe₂0₈

CaO

MgO

R₂0₅ So3

Stahl und Eisen, r. 1905, — 10 Przegląd Górniczo- Hutniczy, r. 1907, — 11 Stahl und Eisen, r. 1904, — 3

38,26 27,36 21,50 43,50 30,00! 12,00

6,13

5,00

3,32

0,50

2,29

2,00

3,00

1,00

45,0

30,0

5,0

Żużel, tworzący się z takich materyałów, będzie oczywiście bardzo bogaty w krzemionkę i glinkę, będzie więc bardzo trudno topliwy i mało ciekły. W celu powiększenia jego topliwości musimy powiększyć w żużlu ilość zasad, co uskutecznimy, im bogatszy jest topnik w zasady. Wynika stąd, iż topniki powinny być albo zasadami już gotowymi, albo przynajmniej tego rodzaju, żeby podczas procesu topienia wytworzyć się z nich mogły połączenia zasadowe. Tu podkreślić należy, iż ciekłość żużla zależy nie tylko od ilości danej zasady, lecz również w znacznej mierze od liczby różnych zasad. Np. żużel, zawierający 60°/₀ (Si0₂-|-Al₂0₃) i 40%CaOjest trudniej topliwy i mniej ciekły, niż żużel, w którym przy tej samej zawartości Si0₂ -f- A1₂0₃ pewna część CaO zastąpiona jest przez Mn O, MgO, FeO. Dalej temperatura w piecu kopułowym wywiera znaczny wpływ na ciekłość żużla. Żużel o tym samym składzie chemicznym jest oczywiście przy gorącym biegu pieca bardziej ciekły, niż przy zimnym biegu pieca.

Na podstawie określonych powyżej prawideł, dotyczących odsiarczającego działania topników i ciekłości żużlów, omówię bliżej pojedyncze dodatki, stosowane albo zalecane do użytku przy piecach kopułowych. W naszych warunkach, jak powiedziałem na początku, wapień jest i pozostaje głównym topnikiem, zaczynam więc od niego.

Wapień*). Zupełnie czysty wapień (CaC0₃) zawiera 56°/₀ CaO i 44°/₀ C0₂. Wapień jednak, spotykany w przyrodzie, jest zawsze zanieczyszczony mniejszymi lub większymi ilościami krzemionki, glinki i t. d. Przytoczę analizy trzech różnych wapieni:

Wapień

Si0₂

ai₂o₃

Pe₂0₃ MgO

co₂

S0₃

p₂o₅

CaO

Suma składników tworzących żużel

stosunkowo bardzo czysty

średni (Stahl und Eisen, r. 1904, N» 1); zły, jako topnik prawie nieprzydatny

0,50

0,20

0,30

0,40

44,00

0,05

0,26

54

3,05

7,00

4,12

40,8

51,12

0,90    0,50

0,70

40,0

50,7

55,71

58,29

59,80

*) Stahl und Eisen, r. 1904, ML F. Wüst: Wirkung des Kalksteinzuschlages auf das Schmelzgut im Kupolofen.

Stahl und Eisen, r. 19<»6,    Flussmittel im Kupolofenbetrieb

The Foundry, r. 1907, jY; 5, A. E. Outerbridge- Fluxes and alloys.

Zanieczyszczenia MgO i Pe₂0₃ nie są szkód- sposób działa tlenek wapnia jako środek odsiar-liwe, natomiast zawartość Si0₂ i A1₂0₃ i S0₃ po- czający już wysoko nad strefą topienia. Tutaj winna być jak najmniejszą. Ponieważ ogólna za- zaś obniża CaÓ punkt topnienia popiołu koksu i wartość glinki nie wynosi zazwyczaj więcej niż zanieczyszczeń piasczystych surowca i wytwarza 1%, wartość wapienia, jako topnika, zależeć bę- razem z r.iemi żużel ciekły i na tyle zasadowy, dzie prawie wyłącznie od ilości krzemionki, iż siarka, w nim zawarta, nie potrafi wydzielać względnie od ogólnej ilości zasad: CaO, MgO, się i przechodzić do surowca płynnego. W ten MnO i Ee₂0₃.    sposób spełnia wapień swe zadanie jako środek

Wapień, wrzucony do kopulaka, zdąża razem odsiarczający i jako topnik, jest więc topnikiem z surowcem i koksem na dół i, ogrzewając się odsiarczającym.

coraz bardziej rozkłada się na CaO i C0₂. Roz-    Zachodzi pytanie, ile trzeba dodawać wapie-

non

kład ten rozpoczyna się już w temperaturze oko- nia do namiaru koksu. W literaturze odlewniczej 2o 600°C i przy 800°C uskutecznia się prawie zu- znajdujemy dane bardzo różne. Według Ledebu-pełnie, wymagając na 1 ^ C0₂ 943 ciepłostek, ra (Handbuch der Eisen und Stahlgieserei. str. t. j. na 1 kg wapienia z 43% C0₂ 406 ciepłostek. 139) dodatek wapienia wynosić powinien 15—20% Licząc na 1 kg koksu 0,25 kg wapienia (25%) wayi koksu, według Stahl und Eisen, r. 1906, Ns 22, otrzymamy 406X0,25 = 101 ciepłostek, zużytych powinien on wynosić 20 — 30%, według innych na rozkład wapienia. Przy bezwzględnej warto- 10—35%. Niektórzy odlewnicy oceniają ilość pości opałowej koksu 7000 ciepłostek strata ciepła trzebnego wapienia na podstawie analizy żużla; wskutek rozkładu wapienia wynosić będzie 1,44%. twierdzą więc jedni, że żużel pieca kopułowego W odlewniach, znajdujących się przypadkowo w powinien mieć skład jednokrzemianu (Singulosili-pobliżu pieców do wypalania wapienia, możnaby kat), drudzy zaś uważają żużel o składzie dwu-ten stosunkowo znaczny wydatek ciepła zaoszczę- krzemianu (Bisilikat) za conditio sine qua dzić, stosując jako topnik wapień wypalony.    (Giesereizeitung, r. 1907, JM® 3). Aby wykazać, po

Wróćmy jednak do wytworów rozkładu: C0₂ której stronie jest słuszność, wypada szczegółowo uchodzi z gazami w górę, CaO zaś, pochłaniając zbadać tę kwestyę. Przytoczę poniżej dwa typo-chciwie ulatniającą się siarkę organiczną koksu, we żużle ze względu na ich skład chemiczny: przeszkadza przechodzeniu jej do surowca; w ten

Żużel według

Si0₂ A1₂0₃ |FeO| CaO MgO MnO S

Stopień

nakrzemienia.

Sl0₂-|—AI2O3 ¹ Dodatek w à-

ipienia w proc. koksu

Zasady

Namiar

koksu

Stahl und Eisen, r. 1906, Ns 22 Stahl und Eisen, r.j 1904, Ns 1

; 48,2 11,32 I 57,1    4,80

4,1

34,3

25—

18,05

17,0

1,4    0,2

5,8    0,87

t—1    ci

1,50

1,52    16,6 %

obliczono

W drugim wypadku wynosił namiar koksu , w krzemionkę i glinkę, tern mniej topliwy i cie-tylko 6%, a ilość żużla 5,8% na wagę surowca; ! kły dają żużel, tern więcej wymagają topników, dane te, odnoszące się do pierwszego żużla, nieste- j    W celu dokładnego oznaczenia potrzebnej

ty nie są przytoczone, ale przypuścić można z ilości topnika, należy obliczyć najprzód zużycie pewnością, iż tak namiar koksu, jako i ilość żużla ! wapienia przez pojedyncze materyały, tworzące były większe, niż przy żużlu drugim. Wycho- żużel; materyałami tymi są: 1) popiół i siarka dząc z tego założenia, zdołamy łatwo wytłoma- koksu, 2) zanieczyszczenia piasczyste surowca, czyć niektóre sprzeczności, ujawniające się w Jeżeli K oznacza sumę (A1₂0₃ -}- Si0₂) w %, a v składzie chemicznym obu żużlów. Główną, najbardziej zajmującą rzeczą jest fakt, iż w obu wypadkach stosunek

pożądany stosunek

Al^Og-f-S^

w żużlu,

Si0₂-f-Al₂0₃

Zasady

oo 1,5, a przeto jest więc prawie ten sam. Wobec tego, że przytoczone powyżej żużle wzięte są z praktyki, przyjąć należy, iż posiadają one mniej więcej ten sam stopień ciekłości i topliwości; wy-

F

nika stąd, że stosunek —- • = 1,5 może uchodzić za

miernik jakości żużla i według tego stosunku obliczać należy w danym razie potrzebną ilość topnika. Im bogatsze są materyały, tworzące żużel,

K    Zasady

— równa się j to wymaganą ilość zasad topnika x znajdziemy ^    ¹ według wzoru:

x—K (14- —) — 100.

' v

W naszym wypadku v = 1,5; wzór więc

— 100.

Popiół koksu wymaga następujących ilości wapienia obliczonych podług powyższego wzoru:

będzie:

2,5

1,5

K _ , Na 100 kg popiołu Dodatek wapienia w

potrzeba    % wagi koksu

(popiół

koksu)

Uwagi

zasad

wapienia

10% pop. 15% pop.

80,20

75,25

70,30

65,35

60.40

co

co o co co .

CO .»O CO GO I co csj t-h

61,7

6,17

9,3

46,2

30,8

15,4

4,62    6,9

3,08

1,54

4,6

2.3

Wapień zawiera 54°/₀ zasadowych składników Koks zawiera 10% wzgl. 15% popiołu.

Zeżużlanie siarki koksu wymaga na 1% siar- wymagającego 0,65—1,3 kg- wapienia, t. j. przy

namiarze koksu 8%, 8,1 — 16,2% na wagę koksu. W praktyce bardzo często cyfra ta dojść może

ki 1,75 kg CaO czyli

1,75

q -Ą- — oo 3,24 kg wapienia.

W edług zawartości siarki koks będzie wymagał do 24,3%. przy    "    W zestawieniu przedstawia się ogólne zuży

cie wapienia w odsetkach wagi koksu*) w sposób j następujący:

Popiół koksu 10—15%

1% siarki ogólnej 3,24 kg i 1,5% »    „    4,86 ,

2,0% .    .    6,48 , I

• wapienia

0%— 6.17 do 9,3 % 3,24- 4,86 „    6,48 „

częścf ^aS^^szta^irchodzf zS^azami⁾ Zbirze Siark^kfu 1-1,5 -chodzi do surowca. W ceJu ułatwienia rachunku ¹

wzięto, iż cała siarka koksu została zeżużlowana.    rowca 0 7_1 4_

Ilość wapienia, potrzebna do zeżużlowania j 21°/ wymaca piasczystych zanieczyszczeń surowca, zależy od    ⁰    ' c ^

ilości i od składu chemicznego tychże. Wiado- |

mo, iż surowiec, odlewany z wielkiego pieca nie    Z zestawienia tego wynika, że najwięcej do

do wlewnic żelaznych, jak być powinno, lecz do i datku zużywają piasczyste zanieczyszczenia su-form z piaskiem jest pokryty cieńszą lub grub- rowca i przeważnie warunkują one ową na pozór sza warstwą piasku przypalonego. Grubość tej ogromną ilość topnika, wynoszącą nawet 40,08%. warstwy piasczystej zależy od temperatury surow- Ledebur mówi, że dodatek wapienia, wynoszący ca, od sposobu wykonania form i od jakości pia- 40% wagi koksu, niekiedy nie szkodzi“ (Hand-sku, używanego do formowania. Według tego buch der Eisengieserei). Jest on nawet niezbęd-ilość piasku przypalonego będzie wynosiła, mało ny, jeżeli ilość zanieczyszczeń surowca jest bar-licząc 0,5—1,0 kg na 100 kg surowca. Najwięcej dzo duża i jeżeli koks zawiera dużo popiołu i jednak piasku wprowadzamy do kopulaka z od- siarki, padkami odlewów (leje, nadlewy i t. p.)*) Zwykle czyścimy nieco te odpadki, ale pomimo to pozostaje na nich najmniej 1,0 — 2,0 kg piasku.

W odlewniach, które przetapiają surowiec, odlewany do form z piasku i oprócz tego stosują koks, bogaty w popiół o dużej zawartości Si0₂-f-Al₂0₃, powinniśmy czyścić starannie odpadki odlewów w beczkach—czyszczarkach. Piasek odlewniczy zawiera przeciętnie 80—70% Si0₂ i 10—20% A1₂0₃.

Ilość zasad, potrzebna do wytworzenia żużla

su-

8,10-16,20 „    24,30,, '

Kazem 11,34—27,23 do 40,08%'

wapienia

o stosunku — = 1.5 wynosi 90.

2.5

czyli

50

1,5

—100=50%

= 92,5% wapienia. Jeżeli mieszanina

wsadu surowca składa się z 70% gęsi, odlewanych do form z piasku, i z 30% odpadków, czyszczonych tylko powierzchownie, to wprowadzamy do kopulaka na 100 kg wsadu 0,7—1,4 kg piasku,

0,54

Na podstawie objaśnionych powyżej szczegółów możemy orzec, że wszystkie przytoczone na początku dane, dotyczące ilości topnika i chemicznego składu żużla, jakkolwiek tak bardzo od siebie oddalone, są słuszne, wprawdzie tylko w pewnych wypadkach, lecz nie ogólnie.

Fluory t.**) Czysty fluoryt (CaF₂) składa ! się z 51,28%Ca i 48,72% F. 1 kg fluorytu dać może 0,718 kg CaO, a więc o 28,2% więcej od wapienia (CaC0₃), dającego tylko 0,56 kg CaO. Fluoryt, spotykany w przyrodzie, zanieczyszczony jest bardzo często różnymi połączeniami siarki, która obniża znacznie jego wartość jako topnika. Fluoryt stapia się, jak wiadomo, nie ulegając przedtem rozkładowi.***) Punkt topnienia

*) Dodatek topników liczymy albo na odsetki wagi koksu namiarowego albo na odsetki wsadu surowca. Sposobu pierwszego używa się częściej niż drugiego, chociaż o ilości topnika bardzo często rozstrzyga ilość piasczystych zanieczyszczeń surowca nie ilośó

*) Przy gęsiach surowca, odlewanego do form z piasku, znalazłem nawet •_’,53 proc. piasku; przy odpadkach odlewów drobnych znalazłem nawet 3,24 proc. piasku przypalonego. Wzięte powyżej liczby nie są więc za duże.

i jakość koksu.

**) The Foundry, January 1907. p. 318, February p, 427, Stahl und Eisen, r. 1906. As 22, Giesereizeitung, r. 1907, A? 3, r, 1905, Al 17. Ledebur: Eisenhüttenkunde, 1893 t. I, p. 210.

***| Punktu topnienia i temperatury rozkładu fluorytu nigdzie ! nie znalazłem.

*) Stalli und Eisen, IN» 8, str. 405. P. Reusch: Entfernung des Schwefels aus dem Koks und. Roheisen im Kupolofen.

r. 1903. As ‘20, str. 1134. F. W⁷üst: Manganerz als

znajduje się według wszelkiego prawdopodobieństwa wysoko nad 900°C. Rozkład fluorytu zaczyna się dopiero w strefie topienia, a zwłaszcza pod wpływem krzemionki żużla według wzoru: 2Ca Fa₂-f-Si0₂=2Ca0-}-SiF₄. Cały fluoryt nie rozkłada się jednak, gdyż w żużlu znajduje się pewna część fluoru; druga część ulatnia się w postaci SiF₄ i uchodzi z gazami. Jeżeliby bowiem rozkład nastąpił zupełny, trudnobyśmy mogli sobie wytłumaczyć ową znaną nadzwyczajną cie-kłość żużla, gdyż w żużlu pozostałby, jako wytwór rozkładu, tylko CaO, nie mogący przecież wywierać na żużel innego wpływu, jak tlenek wapnia, pochodzący np. z rozkładu wapienia. Może nie popełnię błędu, jeżeli przyjmę, iż przy stosowaniu 2.5—3% fluorytu (na wagę wsadu surowca) mniej więcej tylko połowa fluorytu zdoła rozłożyć się pod wpły wem krzemionki żużla; druga zaś połowa pozostaje w żużlu prawdopodobnie jako CaF₂, czyniąc go nadzwyczaj ciekłym. Na podstawie powyższych danych i przypuszczeń wyrobić możemy sobie łatwo zdanie co do odsiarczającego działania fluorytu w piecu kopułowym. Nie ulega wątpliwości, że siła odsiarczająca fluorytu będzie bardzo mała w porównaniu do wapienia. Nierozłożony fluoryt nie może bowiem pochłaniać ulatniającej się siarki organicznej koksu, która będzie przechodziła przeto po większej części do surowca (począwszy od 700°0). Siarka organiczna wynosi, jak wykazałem na kilku przykładach, 85% — 96% ogólnej ilości siarki koksu. Odsiarczające działanie fluorytu ograniczać się tylko może do zatrzymywania w żużlu siarki popiołu koksu. Fluoryt jest więc tylko znakomitym topnikiem, wytwarzającym bardzo ciekły żużel, ale środkiem odsiarczającym nie jest. Żużel, zawierający fluor, niszczy wskutek swej ciekło-ści bardzo energicznie wyprawę pieca; dlatego używać powinniśmy fluorytu z wielką ostrożnością. Ponieważ jednak w warunkach normalnych wapień zwykły wytwarza również żużel odpowiednio ciekły, przeto wyłączne stosowanie fluorytu jako topnika przy przetapianiu surowca w piecu kopułowym nie ma racyi już tylko z tego powodu, że cena fluorytu przenosi cenę wapienia najmniej ’ dziesięciokrotnie, nie mówiąc nawet o tern, że, jak na początku powiedziałem, w naszych warunkach chodzi zawsze również o jak najsilniejsze działania odsiarczające stosowanych topników; a pod tym względem fluoryt wielce niedomaga. Tylko niekiedy stosowanie małej ilości fluorytu (%% na wagę surowca) razem z wapieniem może być bardzo korzystnem, np.: 1) jeżeli wskutek braku większych ilości MnO, FeO, MgO w materyałach, tworzących żużel, zawartość CaO w żużlu przy stosowaniu dużych ilości wapienia wypada za wysoka, tak że żużel jest za mało ciekły; 2) w odlewniach, w których piece kopułowe są w biegu przez cały dzień, dodawanie małej ilości fluorytu do kilku ostatnich namiarów koksu jest czę

sto wskazane, gdyż w ten sposób stapiają się narosły, przylepione do ścian pieca w strefie topienia.

Mangan.*) Dowiedzionym i ogólnie uznanym faktem jest, iż mangan posiada większe powinowactwo z siarką niż z żelazem i że siarczek manganu [MnS] trudniej rozpuszcza się w surowcu płynnym, niż siarczek żelaza [FeS] a jmzeto łatwiej przechodzi do żużla; dalej faktem jest, że tlenek manganu [MnO] ma własności silnej zasady i przyczynia się w wysokim stopniu do eie-kłości żużla; sądzą nawet niektórzy hutnicy, iż żużel, bogaty w MnO, z powodu swej wielkiej'cie-kłości w ten sam gwałtowny sposób niszczy wyprawę pieca, jak żużel, zawierający fluor. Według tego więc mangan powinien byłby być nie-tylko znakomitym środkiem odsiarczającym, lecz również znakomitym topnikiem. Tymczasem nie próbowano dotąd wcale stosować manganu spe-cyalnie jako topnika, a próby z rudą manganową, jako środkiem odsiarczającym, dały bardzo różne wyniki. Przytoczę w krótkich słowach wyniki doświadczeń z rudą manganową. Jako dodatek specyalnie odsiarczający, zalecał w roku 1902 Reusch do użytku przy piecach kopułowych rudę manganową, gdyż według jego doświadczeń dodatek 2% rudy i 4% wapienia zeżużla nie tylko wszystką siarkę koksu, lecz nawet prawie całą siarkę, zawartą w surowcu. Podobne wyniki otrzymał F. Wüst. Badania jego wykazały bowiem, że surowiec zawiera przy stosowaniu rudy manganowej z wapieniem przeciętnie 0,0595% S, przy stosowaniu zaś tylko wapienia 0,111% S. Na podstawie tych dwóch artykułów wyrobiło się między hutnikami zdanie, że mangan jest rzeczywiście znakomitym środkiem odsiarczającym. To też Simmersbach, Schoeman i Moldenke zachwycają się odkryciem Reuscha. Wykonane na szeroką skalę doświadczenia Wedemayera wykazały jednak, że tylko stosunkowo bardzo duży dodatek rudy manganowej (4,5 kg rudy i 4 ^ wapienia) na 100 kg surowca zdoła zeżużlić prawie zupełnie tylko siarkę koksu ale nie potrafi zmniejszyć pierwotnej zawartości siarki w surowcu. Stosowanie rudy manganowej w takiej ilości wywołuje jednak podniesienie się kosztów przetapiania surowca o 3 marki na 1 tonnę. Odtąd też zapatrują się hutnicy nieco obojętniej na kwestyę odsiarczania zapomocą rudy manganowej. W jaki atoli sposób tłumaczyć wypada te różne wyniki? Przypuściwszy, że we wszystkich trzech wypadkach (Reusch, Wüst, Wedemayer) badania te były

Stahl und Eisen,

Entschweflüngsmittel im Kupolofen.

Stahl und Eisen, r 1904, „Vs 3, str. 161. O. Simersbach.

Stahl und Eisen, r. 1904, AI 9, str. 527 R. Moldenke. Giesereizeitung, r. 1904. Al» 7. str 225. Schoemann ötahl und Eisen, r. 1904, X« 22 i 23. Dr. Zg. Wedemayer. Ueber Verwendung von Manganerz als Entschweflüngsmittel beim Schme-tzen von Gusseisen.

prowadzone z należytą starannością, przyjąć musimy, że warunki, w których zostały one wykonane, były różne.*) Ruda manganowa zawiera mangan albo w postaci tlenku (MnO) i nadtlenku (Mn0₂), albo tlenek mangan a wo-man gano wy (Mn₃0₄), rzadziej zaś w postaci węglanu manganu (Mnu0₃). Pochłanianie siarki organicznej musi mieć miejsce już w temperaturze około 700°C, gdyż w tej mianowicie temperaturze zaczyna tworzyć się EeS. Według wszelkiego prawdopodobieństwa nie wszystkie wyżej wymienione po- ^ Na zakończenie streszczę kwestyę dodatków łączenia manganu zdołają w tak nizkiej tempera- krótko w następujących słowach: 1) W naszych turze pochłaniać siarkę otaczających je gazów, warunkach stosować, powinniśmy ze względu na Najpewniej działać potrafi odsiarczająco, zdaje siarkę koksu topniki odsiarczające. 2) Odsiarcza-się, ruda manganu, zawierająca mangan w posta- uie polega na dwojakiem działaniu stosowanych ci tlenku (MnO). Jeżeli dodamy, źe bieg pieca j dodatków, mianowicie: a) na bezpośredniem ws.ku-jest bardzo gorący i ilość żużla stosunkowo duża, I tek pochłaniania ulatniającej się siarki organicz-to wyniki Reuscha nie zadziwią nas wcale. Za- n?j koksu, b) na posredniem wskutek wytwarza-chodzi tylko pytanie, czy zupełny brak siarki w uia żużla zasadowego i ciekłego, zdolnego przetopionym surowcu zawdzięczać mamy wyłącz- trzymać w sobie zeżużloną przedtem siarkę koksu, nie rudzie manganu. Paktem bowiem jest, że go- 3) Dotąd nie zbadano dokładnie, ile siarki, koksu rący bieg pieca i wielka ilość żużla, bogatego w Przy normal nem pędzeniu pieca uchodzi z ga-CaO, sprzyjają w wysokim stopniu odsiarczaniu, i zami a ile pochłaniają topniki; jest jednak Przypuściwszy jednak nawet, że ruda manganu pewnem, że przy gorącym biegu pieca i przy działała skutecznie odsiarczaj ąco, stosowanie jej i dużym nadmiarze powietrza wskutek t. zw. w praktyce odlewniczej z powodu powiększania ognia górnego większa część, siarki organicznej się zawartości manganu w odlewach w większej uchodzi z gazami; to też mówiąc o odsiarczają-liczbie wypadków byłoby niemożliwe albo przy- cem działaniu jakiegokolwiek topnika, powinniśmy najmniej niekorzystne. Przecież np. w naszych wyraźnie wyszczególniać ten czynnik. 4) Dowie-warunkach trudno otrzymać surowiec odlewniczy, dzionym jest faktem, że tlenek wapnia pochłania ubogi w mangan (0,5%). Wiadomo dalej, że, siarkę organiczną koksu w stosunkowo nizkiej przetapiając tańszy surowiec z większą zawarto- temperaturze, podczas gdy fluoryt, jest na siarkę ścią manganu (1,5%), liczymy się chętnie z moż- tę obojętny, a ruda manganowa mniej na nią dzia-liwie największą stratą manganu na spalanie, któ- ła- niż wapień.*) 5) Wapień z powodu swej nizkiej ra przy stosowaniu rudy manganu zmniejszyłaby ceny i skutecznego działania i nadal zatrzyma się do "zera. Na cóż więc zda się dodatek dro- pierwszeństwo pomiędzy dodatkami, stosowanymi giej rudy manganowej, kiedy przy stosowaniu ta- przy przetapianiu surowca w piecach kopułowych, niego wapienia, jako topnika, zawartość siarki w 6) Tylko w wypadkach wyjątkowych, a zwłaszcza odlewach pozostaje w dozwolonych granicach, je- wtedy, gdy żużel wskutek zbyt wysokiej zawar-żeli tylko piec pędzimy dosyć gorąco? Dla tych tości procentowej tlenku wapnia stałby się za samych powodów stosowanie mieszaniny surowca mało ciekły, stosowanie pewnej małej ilości fluo-z dodatkiem surowca, bogatego w mangan (suro- rytu lub manganu niezależnie od wapienia może wiec zwierciadlany pudlowy lub fryszerski) będzie być wskazanem; mianowicie zaleca się fluoryt tylko w pewnych wypadkach wskazane i możli- wówczas, kiedy mniej rozchodzi się o odsiarcza-we. Widzimy więc, że wbrew oczekiwaniom sto- nie? mangan zaś wtedy, jeżeli.chcemy powiększyć

sowanie manganu, czy to w postaci rudy czy surowca., nie daje szczególnych, korzyści.

Tak więc na podstawie szczegółowego rozbioru kwestyi topników i dodatków odsiarczających możemy, uwzględniając dotychczasowe doświadczenia praktyki jakoteż warunki teoretyczne najkorzj’stniejszego działania ich, wytworzyć sobie należyte pojęcie o praktycznej wartości tychże.

za-

*) Keusch stosował łupek gliniasty, bogaty w Mn O.

Wüst    „ rudę manganu « .91 proc. Mn O2

Wedemayer stosował rudę manganu z 70,62 proc. Mn3 O4 W pierwszym, wypadku bieg pieca był bardzo gorący (namiar koksu 16 proc.); ogólna ilość dodatków (2 proc. rudy-r 4 proc. wapie- j nia) wynosiła 6 proc

W drugim wypadku bieg pieca był stosunkowo zimny (namiar koksu 6 proc.), ogólna .lość dodatków (5 kg rudy i 6 kg wapienia na 600 kg wsadu) wynosiła około 2 proc.

W trzecim wypadku namiar koksu wynosił 9 proc. ogólna ilość dodatków (1 proc.—4,5 proc. rudy i 4 proc. wapienia) była 5—8,5 proc na wagę surowca.

siłę żużla, wiążącą siarkę, nie obawiając się powiększenia zawartości manganu w surowcu.

Jerzy Buzek.

*) Należy spodziewać się, iż niebawem kwestya zachowania się żgazowanej siarki wobec MnO. Mn02 czy Mną O4 zostanie w ten sam sposób dokładnie zbadaną, jak wpływ siarki tej na OaC03 i Fe 2 O3. Przegląd Górniczo-Hutniczy,r. 1907, «V 7.

•Pr^ewielryniie robóf podziemnych w kopalni Sahirn.

W skró-

Przykładem klasycznym stosowania chodników tunelowych mogą służyć chodniki w fila-iporowych przy szybie A toni i szybie 6-ym w pokładzie Panny (rys. 87) Karolina (r s. 88) w kopalni Saturn w polu zachodniem, oraz przy

(Ciąg dalszy,

W ten sposób powietrze, wchodząc z przedziału drabinowego do skrzyni, kieruje się w niej na północ w chodnik ws (rys. 81) i na przecinkę zt\ tu tama B, umieszczona za szybikiem e kieruje prąd na dół do pokładu Szczęsny. W pokładzie tym bieg prądu jest zrozumiały. Część po wietrzą przechodziła przez szpary w tatnie B i, przewietrzając w ten sposób chodnik główny w pokładzie Panny i pobudowane tu tamy, wchodziła w przedział wy doby walny szybika z podszybia południowego.

sowany. Przy krzyżowaniach się dwóch chodników na różnych poziomach chodnik dolny względem górnego ma cechę tunelu i dlatego nazywa się tunelowym, górny zaś mostowym, ceniu system taki nosi nazwę chodników tunelowych.

rach o

< t-*

OLnZwwi

7tcl

6S.

W,

' °

i\ £

(Slgi CLńtcru.

/A

+235

j; YOOO

!t

7Z.

*241.

i!

</

77

7.

YM

V,

Y/mm

■+ to o

S 9.

i : 500

\ szybiku 7-ym w pokładzie Panny tamże.*) Uży-i wanie chodników tunelowych możliwe jest jednak

Tunele i mosty.

Tunele i mosty wentylacyjne (Wetterbrücke, ,    . . . .    . .    ,    . .    . .

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, .Ni 2, rys. 48 i 49,

Wetterkreuze) używaja się w- wypadkach skrzy- *ylk° w takloh miejscach, gdzie węgiel me jest kowania dwóch prądów! Najprostszy typ tunelu zanadto ściśnięty i me posiada w sobie wielkiej lub mostu jest przebicie obu chodników na róż- P^nosci, wskutek której każdy chodnik z bie-nych poziomach. W pokładach grubych, gdzie gmm czasu rozszerza się przez tak zwane obtą-takie chodniki mogą zmieścić się w masie węgla, Pykanie“; w takich bowiem warunkach chodniki bardzo często używaja takiego sposobu (rys. 89). Pobllzkle niezawodnie z czasem połączą się z W pokładach cienkich nowy chodnik naw/ższym 8obi»- a Powstała Ba skrzyżowaniu się chodmkow poziomie wypada w kamieniu, wskutek czego sposób ten w tych warunkach rzadziej bywa sto-

Jako typ przejściowy od tunelów naturalnych do sztucznych (tunelów właściwych) jest typ mieszany, stosowany wtedy, gdy chodniki, leżąc na różnych poziomach, łączą się z sobą na skrzyżowaniu, lub gdy przerost między nimi jest tak nieznaczny i słaby, że nie przedstawia żadnej rękojmi nieprzepuszczalności i musi być usunięty zupełnie. Wówczas przerost naturalny zamienia się przegrodą sztuczną. Są to właściwe mosty.

na

mo-

strony od chodnika AA tak, żeby cała

komora będzie źródłem dalszego ich rozsypywania się. W takich warunkach szerokie stosowanie chodników tunelowych jest wykluczone. Wspomniane wyżej przykłady w kopalni Saturn znajdują się w takich miejscach, gdzie węgiel prawdopodobnie wskutek nieznacznej głębokości wcale nie odznacza się skłonnością do „tąpania“. Filary oporowe przy szybach, jak widać z rysunków, poprzecinane są gęstą siecią chodników na różnych poziomach, stoją jednak już kilka lat bez żadnych oznak wzmagania się w nich ciśnienia.

Na rys. 90, 91, 92 i 93 wskazany jest przykład urządzenia mostu w chodniku górnym AA wtedy, gdy w chodniku dolnym BB przerost jest zupełnie spuszczony i strop chodnika dolnego zlewa się ze spodem górnego, jak to ma miejsce w kopalni Saturn w pokładzie Szczęsny w polu zachodniem na pochylni 6-ej. Na rys. 90 i 91 most zaopatrzony jest z chodnika górnego, na rys. 92 i 93 z dolnego, zależnie od rodzajów przepływających prądów powietrza świeżego lub zużytego. W danym wypadku chodnik górny przeznaczony jest dla prądu powrotnego z filarów a więc mogącego zawierać w sobie gazy ogniowe, a dołem kieruje się świeży prąd powietrza. Z tego względu most powinien być zaopatrzony z chodnika dolnego. Doglądanie i oblepianie mostu z dołu w razie, gdy dolny chodnik jest pochylnią, po której może odbywać się ożywiony ruch wozów, jest jednak niebezpieczne ze względu na wykonywających tę czynność ludzi a przeto i niepewne. Przyjmując to pod uwagę, i o ile nie przewiduje się obecności gazów w strumieniu powrotnym, można zdecydować się na obijanie mostu z góry podług rys. 90 i 91.

Dla urządzenia mostu przedewszystkiem układają wzdłuż chodnika górnego 2 leżniaki /, podparte z dołu 3-ma stemplami s a z góry chłopkami c. Przy obijaniu z góry na leżniaki kładą się wpoprzek deski a—a a na chłopki c nabijają się wzdłuż chodnika AA deski b—b. Jedne i drugie muszą wchodzić w chodnik AA poza ściany pochylni BB najmniej na 1 m; tu muszą być połączone zaprawą z gliny ze ścianami i spodkiem chodnika. Urządzenie ścian bocznych b—b jest niezbędne dlatego, że nad pochylnią ścianki naturalne chodnika AA zwykle bywają poszarpane i rozszerzają się w dół (rys. 91). W zależności od znaczenia i długotrwałości mostu deski używają się zwyczajne, okorowane lub fugowane. Pomost a—a lepiej jest układać z bali, gdyż po nim chodzą oblepiacze i obserwatorzy.

Przy zaopatrzeniu mostu z dołu (rys. 92 i 93) deski poprzeczne a—a, nabijane na leżniaki /, powinny być znacznie dłuższe, o tyle żeby mogły zakryć zupełnie chodnik górny AA, który, jak zaznaczyliśmy, rozszerza się ku dołowi. Pomiędzy końcami desek a—a i stropem pochylni BB wkładają się deski d—d w celu lepszego uszczelnienia; wtedy dopiero deski a—a łączą się ze stropem zaprawą z gliny. Niezależnie od desek a—a chłopkach c mogą być nabite deski b — b z wewnątrz, tak iż, gdy gazów niema, opatrzenie mostu może być dokonane z góry, uniezależniając się od ruchu wozów po pochylni. Chodzenie po pomoście, nabitym z dołu nie jest jednak pewne, a oprócz tego przyczynia się to do rozluźnienia pomostu. Wobec tego dla chodzenia po takim pomoście pomiędzy leźniakami zabijają się rozpory r, na które kładą jedną lub dwie zwyczajne deski k, po których należy przechodzić w górze przez most.

Na rys. 94 i 95 wskazane jest urządzenie stu w wypadku, gdy w chodniku dolnym przerost jest spuszczony tylko pod chodnikiem górnym, a ścianki chodnika nad dolnym są zupełnie zdrowe (w chodniku równoległym do pochylni 6-ej). Dwie rozporjr r zabijają się w gniazdach nad przerostem; pod nie stawiają stemple s, żeby górą można było bezpiecznie przechodzić. Jeżeli, jak w przykładzie poprzednim, górą płynie powietrze zużyte, deski nabijają się z dołu, przy-czem dla przechodzenia po moście na rozpory r kładą deski k, żeby nie chodzić bezpośrednio po deskach, nabitych z dołu.

Właściwe tunele budują się wtedy, gdy powietrze powinno krzyżować się w chodnikach, leżących na jednym poziomie, lub przy nieznacznej różnicy ich poziomów. Tunele niedługo-trwałe budują się z desek zwyczajnych nieoko-rowanycli. Przykładem może służyć tunel, zbudowany na pochylni 5-ej w pokładzie Szczęsny w polu wschodniem, wskazany na rys. 96, 97 i 98.

Wzdłuż jednego z chodników BB na skrzyżowaniu z chodnikiem AA przerywa się strop do pewnej wysokości tak, żeby wysokość chodnika zwiększyła się mniej więcej w 1,75 razy. Do tej samej wysokości spuszcza się również warstwa nadstropowa w chodniku BB na pewnej odległości w obie

długość spuszczonej warstwy wynosiła potrójną szerokość chodnika AA (rys. 97). Po wykończeniu tej wdzierki przystępują do budowy tunelu w chodniku AA, którego długość ogólna powinna równać się potrójnej szerokości chodnika BB (rys. 96). Tunel buduje się z desek nieokorowanych, nabijanych w chodniku AA na zwyczajny budy-

-śmr-G'

ix'

yyw/'"'

Si

Sa/y

j.

•À

\ 'x

--tete

a £ii-

““    ¹—-"ji^

te

' À.

' JL

t;

K,

-z^

pp

p*F

—'W^l

ou

1~J=yA

J.

"/s

a.

X\ï

777*“

d -d

\y

Of

H®W//

L=^I=*_

y_

■IA

"7"

AZLLiX

i/,

/a

//y

WmAv

~Tr

x-

_Z , i

jmrm

-JHP Ev^Iq

J.

<T--

i    L

l    i_l__

; fty

4-

—r- - lA ■&>;-! - •-

TT

=*»

+■

7/L/. i

1-

H:

tej' oO\ i ,4

m/‘ji *

!*■ izf-

<êf

JB

TP¥

^fewA

ii ®-4

■ Y»

F*

X è'

X>i -Ę

-tt

rfW—

------

Tt

ijr

5x

v.

.-.L

i---

Ss

Ço

^*1

x*r-,

’S

-t

?&■ ***■

' 'g

A I />

\N

AÖ

-A,

ŹŹ

y/j

m/

-j

TL- ~~

te

X j]

1/4

J?

y"

-W -

J. 100.

//

nek podług przepisów ogólnych, przyczem końce chodzi strumień powrotny, można urządzić w desek szczelnie dopasowywują się do ścian zapra- nim tunel tak, żeby zaopatrywanie tegoż mogło wą z gliny, a czasem i przy pomocy desek d—d być wykonywane z zewnątrz. Rys. 99, 100 i 101 (rys. 98). Przy nabijaniu podłużnych desek a—a wskazują budowę takiego tunelu, tunelu w chodniku BB posługują się budynkiem,    W chodniku BB bardzo starannie spuszcza

wzniesionym we wdartej części chodnika, składa- się przerost i pokład Szczęsny górny tak, żeby jęcego się z dwóch kap k. zapiętych wzdłuż chód- na ucince chodnika AA przerost nie zerwał się, nika i podpartych każda 4-ma stemplami s. Bu- lecz został dość mocnym. Dla pewności ucinki dynek ten dopasowywuje się do tunelu w ten w A starannie podbudowywują kapami K. Dalej sposób, iż obie kapy zapinają się w równych od- zabijają w B rozpory r w przeroście prawie pod ległościach między sobą i od kap na ucinkach w węglem i podbudowywują je dwiema ryszpami p chodniku AA- środkowe zaś stemple s¹ stawiają oraz stemplami s. Na rozpory r z góry nabijają się w jednej linii ze stemplami chodnika AA. deski tak, że nad niemi tworzy się niewysokie W ten sposób mogą być wygodnie przybite deski przejście zaledwie w pokładzie Szczęsny górny, ścian bocznych tunelu. Dla nabicia desek b—b w chodniku zaś B na stemplach s budują się

Leż

~=Z

V<?£.

TE

-Ąuszfos.

F3

jy-a

T'/

~*w.

/X

W Z,

y-

A.

.......

BV-//

r, / x /    - c>

fi/- /i» Jy

,\

.y.

A 03

A: 100.

zz/yzzz/y

Z/

; ob

JOT

OB

górnej ścianki tunelu, które przy tej budowie muszą być również przybite z dołu (od środka) między stemplami s¹ zabijają się na jednej wysokości z kapami w A rozpory r. Dlaprzechodzeniaz pod tunelu do drugiego chodnika w jednej ze ścian bocznych lub w obu urządzają się małe^drzwiczki przejściowe D. Drzwiczki umieszczają się między stemplami s¹, z których korzystają dla urządzenia futryny.

Deski łatwiej nabijać na budynek z wewnątrz tunelu. Również przy takiem ich położeniu łatwiejszy jest dozór tunelu. Z tego powodu należy dla tunelu wybierać ten chodnik, w którym płynie prąd powietrza świeżego. Jednakże, jeżeli jeden z chodników służy dla przewozu, tunel bezwarunkowo musi być zrobiony w tym właśnie chodniku niezależnie od rodzaju przepływającego w nim prądu. Wszakże jeżeli chodnikiem przewozowym prze-od spodku do przegrody górnej zwyczajne tamy przejściowe z małemi drzwiczkami D.

Często atoli zdarza się, że na ucinkach w chodniku A nie daje się utrzymać przerostu, i ten ostatni obwala się, jak wskazano na rys. 102, 103 i 104. Wtedy rozpory r nie można zapinać nad chodnikiem A i oprócz tego w chodniku B nad tunelem koniecznem zjawia się wybudowanie ścian podłużnych d—d (rys. 105). Dwie rozpory r zabijają się pod przerostem w chodniku B z dwóch stron chodnika A (rys. 103). Na stemplach s, podtrzymujących rozpory, zbudowane są tamy z drzwiczkami przejściowemu. D\ tamy te, jak przedtem, nabite są od strony chodnika B. Na rozporach r stawiają się chłopki c, które w ten sposób znajdują się z dwóch stron obwalo-nych ucinek chodnika A. Na chłopkach nabijają

się od strony B deski d—d, które dobrze dopaso- wskutek znacznej grubości ścian bocznych z bali wywują się przy pomocy deszczułek e — e (rys. (1,5 cala), bale ścianki górnej nabijają się wpo-104) do ścian chodnika B.    przek tunelu z góry bezpośrednio na ścianki bocz-

Naturalnie, że przytoczone przykłady nie ne (rys. 110). W tych miejscach, gdzie bale przy-obejmują wszystkich sposobów, jakie mogą być bijają się do stempla, gwoździe wbijają się przez w praktyce stosowane, wszakże w przykładach deski d, nakładane na bale wzdłuż stojących z tych wyłożone zostały główne zasady, któremi tyłu stempli. Wysokość tunelu wynosi 1.5 m, należy kierować się przy budowie tunelów.    szerokość 1,28 m, długość 5,40 m. Ponieważ oba

Tunele z bali fugowanych budują się w tych chodniki są pełne wody, przeto uszczelnienie w wypadkach, gdy muszą one służyć przez dłuższy spodzie jest zapewnione; pomimo to przy budowie przeciąg czasu, przyczem przez tunel przechodzi tunelu deski dolne zapuszczano w wyżłobienia, główny prąd powietrza. Rys. 106, 107, 108 i 109 przygotowane w spodzie.

wskazują tunel, zbudowany z bali fugowanych    Tunele murowane robią się wtedy, gdy oba-

na chodniku, równoległym do pochylni 14-ej w wiają się wybuchu gazów, które mogą zburzyć pokładzie Szczęsny w polu wschodniem. Dobre tunele drewniane i uniemożliwić w ten sposób

Si

1M//Ą

Aaaaa^a

//

”7

A'

A.

y/fi

___

~7~~

rc

y/

Tm

sS

77777r

W??

/ VA/ :

U*

‘- (At -

//.

■ '4

. m.

i: iOO

A tr

b»__-

<......IjJO •/>

"mm

u,

W?

-=

IX

W\

Aj j

r.

50

ET

^/777my.

Kronika bieląca.

■ /A

^/777my.

. m.

//O

1 : /O-

Henyk Csecsott.

tunele powinny być uniezależnione od budynku nad nimi. W tym celu pomimo starannej obudowy skrzyżowania chodników AA i BB (rys. 106 i 108), wdartych do właściwego stropu pokładu, dla budowy tunelu postawione są specyalne trzy pary stempli s w dwóch szeregach, z których dwie pary krańcowe stoją za skrzyżowaniem w chodniku AA i określają granice tunelu. Ponieważ w tunelu przepływa świeże powietrze, przeto bale muszą być nabite na wspomniane stemple od środka. Dla przytwierdzenia bali ściany górnej tunelu nie zrobiono specyalnego rusztowania, lecz

akcyę ratunkową. W naszych kopalniach wybuchy mogą zdarzać się w wj^jątkowych tylko warunkach, wskutek czego okoliczność ta nie jest przyjmowana pod uwagę przy budowie tunelów, dokładna zaś szczelność ich bywa zupełnie zapewniona przez używanie do budowy tunelów grubych desek fugowanych. Tunele murowane w naszych kopalniach muszą być wtedy tylko budowane, gdy jednocześnie służą jako mosty, po których odbywa się ruch wozów.

(c. d. n.).

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w lipcu r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W lipcu r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Lipiec

Od uoczątku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

0/

/ o

pudów

63 793 I • 393 685 47 348 j 551564 18908 t i 1368386

55 339 j - 358758 51 627

8 454

294351

192280    1408211

+    4 279

4-    3T99

—    34 927

—    257213

—39 82 5

UJ dj '-O

Razem

pudów.

976

2 3¹3 635

299246 i 2061320

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 116089 pudów i drobny 183177

300 222

252315

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

⁰ /

/o

pudów

0/

o

29921

194 663

35 563

^03 527

-j- 5 642

154

462

[54

100

462

T 00

16757

58 123

8319

58512

— 8438

50    4-    389

Razem

46 832

253 248

43882

⁶    +    8791 j 4    3

zarobili 28 551 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 99 kop. Wy padków nieszczęśliwych z robotnikami było: 15, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 8, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

262 039

2950

Dnia 31-go lipca pozostałość wydobytego galmanu na kopalniach wynosiła 704135 pudów, galmanu z błyszczem ołowiu 282954 pudy.

W lipcu r. 1907 w 3-ch czynnych kopalniach galmanu przeciętna liczba robotników wynosiła 1068. Robotnicy odrobili 28824 dniówki i

Płukanie galmanu. W lipcu r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

I Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

0/

/O

pudów j

0/

/ o

Bolesławska . . Olkuska .    .    . .

Mechaniczna .    .

103791    643030

135 230

97630

58285

73860

029 978 165 095 655 720

6 161

-j- 58 285 — 61 370

— 13052! + 165095 -h *3 7⁶5

I + ~r

Razem .

239021

1 284985

229775

M50793

9246 —    4    -j- ^5808    13

Wytwórczość błyszczu ołowiu byic następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-)-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Lipiec j

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

! Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

0/

/ o

pudów

0/

/ O

Bolesławska Olkuska .    .    .    .

Mechaniczna .    .

28 820

2 031

100

292

<N O Ob m

14 285 15016

2 15°

— 2608 -f 7992 +    x5°

+4- !

Po

— r 4 535 -j- 15 016    —

T 858    -j- 636

5°

Razem .

4 739

29 T T 2

IO273

3M5¹

+ 5 534

!I7    — ² 339

Dnia 31-go lipca r. 1907 pozostałość galma- cy odrobili 6 006 dniówek i zarobili 3 934 rabie, nu płukanego na płuczkach    wynosiła 399676 j Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

pudów, błyszczu ołowiu 5 619 pudów.-    [ wynosił 66 kop. Wypadków nieszczęśliwych z

W lipcu r. 1907 w 3-ch czynnych płucz- robotnikami nie było. kach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba 1 -zatrudnionych robotników wynosiła 222. Robotni- ¹

Wytapianie cynku. W lipcu r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-}-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

0/

/o

pudów

0/

/ o

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

19741 12 210 18 292

128199,25 81 780 126 066

20912,75 13 213 18843

136 420,50

85 752

126 871

+++

Jl

+ + 4-

uj 00 en

+ 8 221,25

-f 3 972 +    805

Razem .    .

336045,25

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

50 243

52968,75 J 349043,50 |-j-2 725,75    -f-    5 + 12998,25-j-    4

i    I

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-}-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

pudów

0/

/ o

pudów

0/

/o

3 I9°^3°

409

744

18 141,50 2555 4 94¹

1940*60    16058,90

625

540

3 5T9

4866

— i 249,70 -j-    216

39 — 2 082,60 53 +    9⁶4

204

28

75

I -h I

co

Razem .    .

25 %7 ?5°

4 343G⁰

Dnia 31-go lipca r. 1907 pozostałość wytopionego cynku w hutach wynosiła 44 065,75 pudów, pyłku cynkowego 6389,60 pudów.

W lipcu r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 832. Robotnicy odrobili 22 467

3 105,6c;    24 443,90 — i 237,70 —    28

193,60 —    5

dniówek i zarobili 30306 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. 35 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 7, zakończonych wyzdrowieniem zuped-nem.

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w lipcu r. 1907.

Węgiel kamienny. W lipcu r. 1907 wytwórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do 31 lipca

centnarów metrycznych

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka .    . Tow. Sosnowieckie .    . (

Barbara .

Mortimer Milowice Hr. Renard Andrzej II Kazimierz Feliks.    .

Grodziec I Grodziec X Antori .

Reden I .

Reden II .

Tadeusz II Staszyc .

Helena .

Andrzej I Alwina .

Flötz Rudol Matylda .

Jakób.    .

Wańczyków Andrzej III Jadwiga .    .

Hr. Renard .    .

Warszawskie .    .

Franc.-Włoskie .

Spadk. hr. Walewskiego St. Ciechanowski .    .    .

Tow. Grodzieckie.    .    .

Dz. Schön i Lamprecht Tow. Franc.-Rosyjskie ^

„ St. Modzelewski

4¹² 548 ! 2 784 594 471 483' 2 Q82 27g

I    I

289201 j 2001 20S 373074 2444772 3°4 597 j    ¹ 878 990    379 027    2    568 953

462 347 I    3 092 507    566 441,    3    595 157

3J 115 i 159270    46140:    24Ó 370

460 500 j    2 544 910    480 900 j    2    936 700

69 400 1    427 640    56 100    355    700

I

389 126 : 2 974 659 490 755 3 128691

497 7⁰¹ 1 2897276 575540; 3540314 351 608 ; 2 337 570 433 408 2 719 692 188536' 1361983 202007 1331956

7 ⁰²3    54 593    4650    36567

29 580 39998 218 310 94 3⁶°

26 620

8 880

720

2920 j

660

42 020 233 439 955 242 562 901 268 404 156 948 170 590 23 040 49 320

50968

46 9r9 168498

22700

29502    226564

44256;    282186

378588 2079990 8° 997,    667 063

83723    520454

—    68865

4“ 58935J+ ¹4

+ 83873;+ 29

+ 74 43° + 24 + 104094 + 23

4 15025 4 48

+ 20 40O1 4    4

—    13300—    19

, :

4 IOI Ö2Q 4 26

+ 77 ⁸39| + ¹⁶

4 81 8oo! 4 23

*9

189

r4r

166

t 662

8976

18040    16033g

5 060 i 34 880

9 94«    54 75²

—    11 156

4 9 J6o +    4 34° + 603

+    4⁸45|    +    166

4 12185! + 70 4 14778 w 890

4 1421 4 7

—    1662 — 100

+ 9 948! H--

103

+ 197 685 !+    7

-f 443 564 4 22

+ 689963! 4. 37 4" 502650 -j- 18 + 87100 4- 55 + 391790!-)- i₅

—    71940 —    17

4- ¹54 °3²j 4- 5

4" 643038, 4

4~ 382122 -j-

—    30027    —    2

—    18 026

4- ^4 544, + 439 4- 48747I4- 21 4-1124748; _|_ 118

4 104162;-)- 18

4 95102 4 22

_ 101725 _    23 040

I ni019 4 225

—    16088

4 12821 4 27 4 17838 4 u 4 3336' 4-147 4 16251 4" 12

—    6 8261 — 76

4 54752: + —

4" ii 1561 + —

H-. tO

0\ tO

33

60

100

32

Podług gatunków wytwórczość węgla w lipcu r. 1907 była następująca: gatunki grube 2399592 ctr. metr. (49,95%), gatunki średnie 797 925 ctr. metr. (16,61%) i gatunki drobne 1 606 595 ctr. metr. (33,44%).

Dnia 31-go lipca pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 237 316 ctr. metr., gatunki średnie 107 455 ctr. metr. i gatunki drobne 124622 ctr. metr.

Rozchód węgla w lipcu r. 1907-go był następujący (w ctr. metr.):

Użyto na własne Sprzedano potrzeby kopalh

20421 70669 348467

Razem

■Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr);

2 393280    2413701

752 727    823 396

1279 155    1627 622

439 557    4 425162    4 864 719

W lipcu roku 1907 w 25 kopalniach, węgla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 20393. Robotnicy odrobili 550 609 dniówek i zarobili 728060 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 32 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 4, zakończone śmiercią, 1, zakończony zupełną niezdolnością do pracy, 42, zakończone częściową niezdolnością do pracy, i 559, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

Rodzaj rozchodu

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

r-H 8 0

"Ö © ^

«ri Ö

Iti-S

°&&s

o a o.

? 7p-

vo

Opalanie ko tło w parowych ........

Skreślono węgiel, który stracił wartość . .

__O

to

66781    3 458i    86469

3888    345OO9:    353088

Razem

70669;    348467    439557

20421}

I

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):

Rodzaj sprzedaży

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

węgla brunatnego w Królestwie Polskiem

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Od początku roku do 31 lipca

Lipiec

Rok 1907

ctr. metr.

Cï'9

ctr. metr.

'Boaix

18 op ń^oj Æ njfąbzood po u

oeidiq-

46

-b

—    108619

—    2 810 Ą- 68 328

cr\ O-1

OO 'O

I 4- +

88°£l -f

-j-

ozo 61 _

101    —

co

«

— 21 589

!>2

k-s

127 096 234 584 68 328

6 230 35 263 13 088

430 008

54 581

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami Żelaznami ......

Wysyłka drogą wodną

89 210 2291 305 12765

66 901 684 896

93O

100 822    256933

*7² 773' 4 148074 5560}    19255

Razem:

2 393 280

752727; I 279155 4425 162

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 970 477 ctr. metr. węgla grubego i 6 380 ctr. metr. węgla średniego.

Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca (w ctr. metr.):

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

W Królestwie Polskiem

Za Białystok

„ Brześć . .

„ Kowel

» granicę

2 l6l [69 26793 13380

4² 54* 47422

637 497 I O27 238 3 845 904

-    26916

5230 i8 6ro 45 839 140182    211705

Ï23

3 »75 24 roi

¹23

Razem:

2291305    684896 1172773 4148974

Węgiel brunatny. W lipcu r. 1907 wytwórczość była następująca:

eodjx TS op nijoa 'g n^bzood po cô

OOldirj

Właściciel lub dzierżawca

Nazwa

kopalni

235 7*5 ² 37 394

473 ¹⁰9

43

55250 20 920

Katarzyna . Tow. Poręba.....

Nierada .    . P. Skrzeszewski .    .    .    .

Kazimierz II Witkowski i Morkis .    .

Razem .    .    . I 76170

Dnia 31 lipca r. 1907 pozostałość wydo- | pozycyi: 1) sprzedaż bytego węgla na kopalniach wynosiła 7 758 ctr. mtr. I metr., 2) wysyłka drogami żelaznemi 26 687 ctr.

kopalniach 24308 ctr.

na

Rozchód węgla w lipcu r. 1907 wyno- | metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi według sił 54 602 ctr. metr. i składał się z następujących kierunków była następująca: w Królestwie Pol-pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń skiem 23 988 ctr. metr., za granicę 2 699.

3 607 ctr. metr., 2) sprzedano 50 995 ctr. metr.    W lipcu r. 1907 w 3 kopalniach węgla

Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby ko- brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robot-palń, składał się z następujących pozycyi: 1) ników wynosiła 327. Robotnicy odrobili 8 818 dnio-opał dla pracujących, opalanie domów zbornych wek i zarobili 6 050 rubli. Przeciętny zarobek i zabudowań kopalnianych 1137 ctr. metr., 2) opa- jednego robotnika na dniówkę wynosił 69 kop. lanie kotłów parowych 2 470 ctr. metr.    Wypadek nieszczęśliwy z robotnikami był ly

Sprzedaż węgla składała się z następujących zakończony wyzdrowieniem zupełnem. J. H.

Przemysł żelazny 1 Królestwie Polskiem w lipcu r. 1907.

pasy

Wytwórczość

Rok 1906

R o k 1907

Lipiec

Od początku roku do d. 31 lipca

Lipiec

Od początku roku do d. 31 lipca

Dnia 3-L-go lipca r. 1906

Dnia 31-go lipc a r. 1907

Wytwór pierwszy.

Surowiec lejarski

dla dalszej przeróbki w odlewach- z wielkiego pieca

bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14 % 19-201

595 952 i 302 272

²⁶ 737 148000

3 ¹¹5 977 6 790 320

75 79° 948 153

68 377

468 6₇ 5 150703

1917260    :    668988

7¹3²55o    :    1770104

485443    !    34654

587303    j    3-44 340

7 305

8238

89630

Surowiec manganowy 50—60 % *    „    78-80 %

’ 2Ó 436

28313

krzemowy .

krzemo wo-zwierciadlany Razem

71 645 3⁶ 535

110814 2929538 154814 438 760 5; 684 25 502 12747

41 399 19225

3 477

Stare żelazo .

Okruchy surowca

Wytwór drugi A. Bloki besemerowskie Bloki zlewne martenowskie . „ pudlowe

2 106 702 98 052 21 155

10966 791 565616 158671

687755

74 977 32052

10 122 556 440 351

178135

3015896 j 352237 ! 35 580

3 787 960

351 357 32 291

Razem .

1 854 379 159 067

13 572 764 1 1205or

1 905 371 158 382

12 866 316 1 038 665

51 301 1 815 663 196 029

9089 1 050414 240713

2013 446

r4 693265 !    2063753

13904 981

2 062 993

1 300216

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych .

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych, oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

116 273

740 627

125 186

784 821

76502

i43°i3

14566

98 455

12 288

98 818

1 220

4 282

2 88

54

a-,

o\

cr>

cr>

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

Wytwór trzeci.

51386

426 272

¹43 653

836 603

32096

58289

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm

-Szyny dla kolei konnych i Feniks

Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą .

■Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N® 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

43 625 34⁸35

7 684

18850

966 798 14 106

220 488

68 590

46 108

28 147

30 118

81 259

28411

467 130 182 575

84 069 1 440

392079 64 592

170036 40 780

182 707

7 ¹ ’9

30772

131 378

10839

6404375 96 308

384 020

482 009

443 498

140063

929 966

568 109

235 7°9

989891

8785

233 969

79067

78 085

39 265

175 575

60 005

177-8

i 157

10319

699

69583

17 858

24770

6849433

5²757

1622918

539017

408 595

238 657

97567'

510493

196 936

1 436 428

484

201

1 207

16919

18 879

58614

16045

40938

5609

163

732

37 332

22 911

47426

25 925

3¹ 480

41 986

Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy

143146

1 076 378

90 488

145780

20634

2r 283

Razem .

607 097

12915

14 782

Wytwór czwarty.

W y r o b y.

Rury ciągnione spawane Złączki i podkładki .

Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe

1 732 185

12 572 290

1 889256

12 477 829

1 622 705

1 901 352

32 716 128 403 2197 20 742

185 810 1 068 606 62 108 120857

66 376 89 340

3 956

17989

474 392 827 333 27 189 211 915

53 166 87788

5254

2 236

64 906 127880

231

10078

Razem

184 058

1 437 381

177 661

1 540 829

148 444

203 095

W lipcu r. 1907-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 17 018. Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice,

zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bo-dzechowskie, Stąporków, huta Puszkin, fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Poręba, Ruda Maleniecka, Kamienna za czerwiec i lipiec i Sielpia.

Zakłady Niekłań i Chlewiska pomimo wielokrotnych upominań się o dane statystyczne, żadnych wiadomości nie dostarczyły.

^przegfąfl literatury górniczo-Hutniczej

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

do term solankowych, w części zaś do term, zawierających kwas węglowy i siarczany. Celem zabezpieczenia kopalni przed często powstającymi pożarami, wynikającymi pod wpływem szybkiego utleniania się siarczków, zastosowana została podsadzka płynna. Korzyści podsadzki płynnej są następujące: 1) zmniejszenie kosztów odbudowy i wydobycia, 2) obniżenie niekiedy bardzo wysokiej temperatury wyrobisk górniczych, b) W. Pe~ terson. Poszukiwanie rud zapomocą elektryczności. Zastosowany przez Towarzystwo Electrical ore Finding Company London sposób poszukiwania i badania złóż zapomocą elektryczności polega na tern, że wszelkie rudy są lepszymi przewodnikami prądu elektrycznego aniżeli otaczające je skały płonne. Sposób ten nadaje się do poszukiwania złóż, określania ich rozciągłości i nachylenia, wykrywania złóż, odrzuconych skutkiem uskoku i t. p. Sposób ten posiada tę słabą stronę, że wymaga niezwykle wyrobionego i czułego słuchu, któryby chwytał i odróżniał najsłabsze różnice dźwięków, c) Kopiowanie i odbijanie rysunków w-większej liczbie sposobem fotograjicznym. Opis przyrządu fotograficznego, będącego w wielkiem rozpowszechnieniu w kopalniach amerykańskich.

N2 30. a) A. Than. Postępy w kierunku prasowania węgla kamiennego. Sposób ubijania albo prasowania słabospiekającego się węgla przed naładowaniem go do pieca koksowego po raz pierw-

AYkrótce ze

Glückauf (1907). N2 28. a) O wielkich silnikach gazowych i o sposobach ich badania. Sprawozdanie z badań, dokonanych przez Towarzystwo dla dozoru nad kotłami w okręgu górniczym Dortmund. Na wstępie podany został krótki zarys rozwoju budowy maszyn gazowych. Dalej znajduje się opis sposobów badania wartości opa- j łowej węgla zapomocą kalorymetru Junkera i rozbioru chemicznego gazu zapomocą przyrządu Orsata. Artykuł uzupełniony został opisem badań stacyi centralnej silników gazowych w koksowni, należącej do kopalni „Emscher I/II“. b)

F. Schulte. Kolej linowa dla przewozu podsadzki do kopalń węgla Courl i Scharnhorst, należących do Towarzystwa kopalń węgla w Harpen. Opis kolei linowej i zestawienie kosztów przewozu podsadzki. c) N. Car o. Przyczynek do sprawy użytkowania torju w przemyśle. Znaczna zawartość wody i popiołu czyni torf materyałem opałowym nizkiej wartości. Liczne sposoby usuwania wody z torfu nie mają znaczenia ogólnego; najlepszym okazał się sposób, oparty na suszeniu torfu na powierzchni. Najczystszy torf, t. j. bez wody i popiołu, zawiera zaledwie 60°/o węgla; przewóz na znaczną odległość z uwagi na jego małą wartość jest wykluczony. Badania, dokonane przez autora wespół z prof. Frankiem, dowiodły, że do spalania torfu można z korzyścią stosować sposób Monda, używany do wytwarzania gazu z węgla

twie.

kamiennego. Otrzymywany przytem siarczan szy zastosowany był na Śląsku, amonu, jako wytwór uboczny, podnosi korzyści względu na dobre wyniki sposób ten szybko roz-zastosowania tego sposobu. Gaz, wytwarzany z powszechni! się i doznał znacznych ulepszeń. Gdy torfu, jest niezwykle czysty, stąd z wielką korzy- dawniej ubijano w^ęgiel zapomocą tłoków, swobo-ścią może być stosowany w metalurgii. Zastoso- dnie spadających, obecnie tłoczenie odbywa się wanie tego gazu w silnikach gazowych da moż- przy pomocy powietrza ścieśnionego i próżni., ność wytwarzania w sposób tani energii elektrycz- ; Autor opisuje ulepszenia, dokonane w budowie nej na miejscu wydobycia torfu i przenoszenia | urządzeń, służących do prasowania węgla, b) K. jej na odległość, d) Przemyśl górniczy w Anglii \ Seidl. U praktycznych sposobach mierzenia prądu w r. 1906. Dane statystyczne o wytwórczości i powietrza, c) Przemyśl hutniczy we Francy i. Dane statystyka wypadków nieszczęśliwych w górnic- statystyczne o wytwórczości metali a zwłaszcza e) F. Wanjura. Maszyna do ostrzenia świ- j żelaza w r. 1906. d) Winda do rur. Zapomocą di ów. W Ameryce szerokie zastosowanie znała- windy, wykonanej w zakładach firmy Klein, zły w kopalniach maszyny do ostrzenia świdrów. Schanzlin i Becker, jeden człowiek może lekko Jeden kowal z pomocnikiem jest w możności na- rozłączyć rury, założone w szybie. Obawa przed ostrzyć 500 świdrów w ciągu doby. Korzyści złamaniem kołnierza w rurze surowcowej jest wyostrzenia mechanicznego są następujące: 1) znacz- kluczona, gdyż przyrząd posiada zaciski, którymi na oszczędność płacy roboczej, 2) dokładność wy- obejmuje ściany rur rozłączanych, konania, 3) lepsze hartowanie, 4) łatwość wy do-    N2 32. a) Jüngst. Złoża rud manganowych

skonalenia się w robocie i 5) oszczędność węgli w kopalni Elisenhohe pod Bingerbrück. AV części kowalskich.    kopalni, zwanej Weiler-AVest. ruda manganowa

N2 29. a) D. Hilf Woda kopalniana i pożar tworzy gniazda w warstwach dolomitu, przy kopalni rudy Neu Diepenbrock III pod Selbeck, sztolni zaś Bingerloch występuje w postaci pra-Na wstępie autor traktuje o warunkach zalegania widłowego pokładu. Bez względu na te różnice złóż siarczków ołowiu, miedzi i cynku w Neu złoża powyższe powstały w jednym czasie, b) A. Diepenbrock. Woda kopalniana w części należy Than. Korzyści zastosowania ogrzewanych drzwi-

na

ce

zu

Bada-

dobę

na

o zawar-

czek u pieców koksowych. Zastosowanie ogrzewanych gazem drzwiczek systemu Beacha daje liczne korzyści. Dzięki temu, że przylegająca do •drzwiczek część węgla ogrzewa się współrzędnie z resztą węgla, będącego w piecu, zmniejsza się iRść braków, tworzących się zwykle z powodu niedostatecznie wypalonego koksu a natomiast powiększa się wydajność gazu. c) Opis urządzeń mechanicznych nadszybowych, zastosowanych do odbudowy z podsadzką pomocą zamulania iv kopalni węgla Herkules. Opis urządzeń i wyliczenie kosztów przewozu podsadzki, d) Zabezpieczone motory elektryczne do użytku w kopalniach, zawierających gazy wybuchowe. Firma Eelten i Lahmeyer wykonała nowy motor elektryczny do użytku w kopalniach, zagrożonych gazem wybuchowym. Zabezpieczenie polega na tern, że motor otoczony jest wielką liczbą pierścieni żelaznych, położonych jeden obok drugiego w niewielkiej odległości. Gaz, przedostawszy się do wewnątrz motoru, może w nim zapalić się, lecz następnie, przechodząc pomiędzy pierścieniami żelaznymi, rozdzielony na szereg ważkich strumieni, tak szybko oziębia się, że wychodząc na zewnątrz, nie jest w stanie zapalić gazu, otaczającego motor.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907). N2 23. a) A. Becker. Przyczynek do teoryi raptownych ;wybuchów gazu (c. d ). Opis kilkunastu wybuchów gazu w kopalni węgla kamiennego w Resiczy na Węgrzech oraz wyciągi z literatury technicznej, traktującej o wybuchach gazu. b) E. Doleżal. Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu prof. O. Csétiego (c. d.). c) W. Foltz. Rynek r<węglowy i metalowy rw maju r. 1907.

N9 24. a) Freise. Nowe stratametry i przyrządy do mierzenia krzywizny otworów wiertniczych (pocz.). Artykuł ten jest uzupełnieniem dwóch obszernych prac, zamieszczonych w czasopiśmie Oester. Zeit. f. Berg- und Hüttenwesen w r. 1906. Z przyrządów do określania nachylenia i rozciągłości warstw w głębokich otworach wiertniczych autor opisuje ulepszony stratametr Towarzystwa wiertniczego w Nordhausen oraz nowe stratametry Lappa i Smilla. Zdaniem autora najlepszym z dotąd znanych jest stratametr Towarzystwa wiertniczego w Nordhausen tak pod względem bezpieczeństwa, jak szybkości i dokładności pomiarów. Wszystkie zaś inne nowe przyrządy, jakkolwiek z niektórych względów posiadają przewagę przed dawnymi, zbudowanymi na tych samych zasadach, jednak są mało dokładne lub niedogodne w użyciu; wątpliwem jest, ażeby mogły znaleźć one szersze zastosowanie praktyczne, b) A. Becker. Przyczynek do têoryi raptownych wybuchów gazu (c. d.). c) E. Doleial. Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu proj. O. Csétiego (c. d.). Opis taśm, mających zastąpić łaty do pomiarów niwelacyjnych w kopalniach. Taśma z mocnego płótna 3 m długa i 12 cm szeroka zaopatrzona jest na całej długości w podziałkę centymetrową. Końce taśmy ujęte w metalowe klamry, w pośrodku których umocowane są haki ruchome. Jednym z tych haków taśma zaczepia się u stropu kopalni. Drugi hak służy do zawieszania ciężaru celem wyciągnięcia taśmy równomiernie. U jednego z końców taśmy przytwierdzony jest kołowrotek dla nawijania jej stosownie do wysokości danego miejsca w kopalni.

N° 25. a) Freise. Nowe stratametry i przyrządy do mierzenia krzywizny otworów iviertniczych (dok.). Z pomiędzy przyrządów, służących do mierzenia krzywizny otworów, autor opisuje główne przyrządy C. Macfurlana i Mariotta. Przyrząd Macfurlana określa zboczenie od kierunku pionowego na podstawie oporu elektrycznego, zależnego od położenia cieczy w przyrządzie. Przyrząd Mariotta również oparty jest na pomiarze oporu elektrycznego. Wyłącznikiem służy tu wahadło, którego położenie względem linii pionowej wskazuje wysokość oporu b) A. Becker. Przyczynek do teoryi raptownych wybuchów gazu (dok.). Według autora istnieją dwa rodzaje wybuchów gazu: 1) wybuchy, powstające pod wpływem zjawisk geologicznych. przez nagromadzenie się dużych ilości gazu pod wysokiem ciśnieniem i 2) z przyczyn miejscowych, wywołanych skutkiem robót górniczych.

Stahl und Eisen (1907). N2 28. a) G. Stäuber. Urządzenia pomocnicze w stalowniach i walcowniach. Streszczenie odczytu, wygłoszonego zebraniu Towarzystwa hutników niemieckich. Referent komunikuje wyniki stosowania w prakty-różnych przyrządów do podnoszenia i przewo-materyałów surowych i gotowych wytworów w stalowniach i walcowniach.

N2 29. a) A. W allie hs i O. Pet er son. nia Taylora w sprawie racyonalnego toczenia. Streszczenie pracy Taylora, zamieszczonej w czasopiśmie American Society of^ median. Eng. Praca zawiera badania nad zjawiskami, zachodzącemi podczas toczenia, i korzyści zastosowania stali szyb-kotoczącej. b) K. Zulkowski. Badania fizyko-chemiczne nad silnie zasadowymi żużlami woielkopieco-wymi i cenie .tami (pocz.). Teoretyczne badania porównawcze nad twardnieniem cementów i żużli, c) K. Gerson. Nowy młyn do mielenia dolomitu w hucie żelaznej Georg- Marie pod Osnabrück. Opis zbudowanego przez firmę Pfeiffer w Ivaiserlau-tern urządzenia do wypalania, mielenia i mieszania dolomitu. Wytwórczość dolomitu wynosi 25 t.

m 30. a) P. Goerens. O obecnym stanie wiedzy w przedmiocie zjawisk, zachodzących w czasie ochładzania i zastygania stopów żelaza _ i węgla. Proces zastygania stopu żelaza z węglikiem odbywa się w sposób następujący:. 1) stopy fości węgla do 2°/₀, składają się po zastygnięciu z jednorodnego stałego roztworu węglika żelaza i żelaza, 2) stopy o zawartości węgla od 2 do 4%,

stygnąc, wydzielają przedewszystkiem kryształy, się dziur osadowych, daje wyniki bardzo dobre, zawierające około 2% C; pozostały roztwór za- zwłaszcza przy zastosowaniu nadlewu. Oprócz styga, jako mieszanina eutektyczna, składająca tego przytoczone przez autora tablice analiz po-się z żelaza i węglika Pe₃C. 3) Jeżeli stop za- twierdzają znane zjawisko gromadzenia się w gór-wiera więcej aniżeli 4°/₀ C, to przedewszystkiem nej części bloka większych ilości węgla, siarki i tworzą się kryształy węglika, pozostały zaś roz- manganu, c) M. Philips. Oznaczanie chromu w twór zastyga przy temperaturze 1130° w postaci stali chromowej. Autor podaje opis szybkiego spo-stopu eutektycznego. Przy ogrzewaniu wszyst- sobu oznaczania chromu, gdzie środkiem utlenia-kich powyższych stopów zjawiska następują w jącym jest persulfat amonu. Oznaczenie można porządku odwrotnym. Zastyganie stopów żelaza, wykonać w ciągu 20—25 minut, zawierających grafit: 1) Stopy, zawierające od 0 do x°/₀ C (# oznacza rozpuszczalność węgla w żelazie), zastygając, wydzielają kryształy węgla i żelaza. Bezpośrednio po zastygnięciu stopy takie składają się z jednorodnego stałego roztworu węgla w żelazie. 2; Stopy o zawartości 2 do y°/₀ C (y oznacza zawartość węgla w stopie eutektycz-nym, kryształy a; i grafit) przy stygnięciu wydzielają kryształy (mieszanina żelaza z węglikiem).

Bulletin de la Société de l’industrie mine-

Badania

raie (1907). Zeszyt 3, a) P. Breuil. nad budową wewnętrzną stali hartowanej. Artykuł zawiera: opis prób stali, użytych do badań; opis sposobów hartowania oraz przyrządów, stosowanych do ogrzewania prób i mierzenia temperatury; badania mikroskopowe i mechaniczne; opis przyrządów do badań mechanicznych; wyniki badań nad próbami stali z zawartością od 1,8 — 0,38% C. Według opinii badaczów, których zdania są podzielone, powstawanie hartu w stali jest zawarunkowane obecnością płynnych kryształów lub stałych roztworów węgla w żelazie lub wreszcie swobodnie wydzielonego węgla. Autor skłania się ku tej ostatniej teoryi.

3) Stopy o zawartości C powyżej y%, stygnąc, wydzielają przedewszystkiem grafit. Przy temperaturze eutektycznej zastyga roztwór całkowicie.

Revue de Métallurgie (1907). Lipiec, a)

E. de Loisy. Przenoszenie i ładowanie do wagonów wytworów voalcowanych. Szczegółowy opis urządzeń, zastosowanych w hucie żelaznej Makiejew-ska do przesuwania, przenoszenia i ładowania do wagonów przedmiotów walcowanych, b) W. Taylor. O technicznem kierownictwie fabryki. Główną myślą autora tej obszernej a bardzo ciekawej pracy, drukowanej w czasopiśmie Trans. Am. Soc. of Mech. Eng. (vol. XXIV), jest wykazanie na podstawie drobiazgowych a niekiedy złożonych badań, że przy obecnej organizacyi pracy i wynagrodzenia za nią w fabrykach robotnik wykonywa zaledwie cząstkę tej pracy, jaką mógłby wykonać. Pochodzi to z przyczyn następujących: 1) zarząd fabryki nie umie w sposób prawidłowy zorganizować pracy i tym sposobem podnieść wydajność robotnika; 2) robotnik nie stara się wytworzyć tyle, ile byłby w stanie, lecz ogranicza wysiłki wskutek małego zainteresowania się nią lub też wskutek obawy, aby w następstwie nie żądano od niego większej ilości pracy, aniżeli poprzednio. Celem zmiany takiego stanu rzeczy autor zaleca, ażeby ustanowienie płacy zarobkowej nie zależało od mniejszej lub większej wydajności danego robotnika, lecz od opinii inżyniera o jego przygotowaniu technicznem; należy obok tego podnosić skalę zarobków w taki sposób, ażeby robotnik został zachęcony do powiększenia wydajności pracy. Doświadczenie uczy, że środek powyższy daje pomyślne wyniki, gdy dodatek do płacy dobrego robotnika dochodzi do 30% jego zarobku, lecz nie przekracza 100% średniego zarobku zwyczajnego robotnika, c)

Z roztworu, zawierającego grafit, ten ostatni wydziela się już z płynnego stopu. Podczas gdy biały surowiec topi się przy temperaturze, przy której kończy się jego zastyganie, surowiec szary zachowuje się inaczej. Punkt topliwości takiego surowca leży wyżej, aniżeli surowca białego o taki ejże zawartości węgla, b) K. Zulkowski. Badania fizyko-chemiczne nad silnie zasadowymi żużlami 'wielkopiecowymi i cementami (dok.), c) E. Freytag.

Postępy w budowie suszarni dla odlewni surowca i stali. Nowe opatentowane przez Ereytaga suszarnie zbudowane są w ten sposób, że spalanie gazów odbywa się w obu końcach suszarni. W jednym z nich przy ograniczonym dopływie powietrza tworzy się tlenek węgla, w końcu zaś przeciw-ległym ma miejsce zupełne spalanie w nadmiarze powietrza, skutkiem tego suszarnia nagrzewa się słabiej i równomierniej.

N2 31. a) A Obholzer. W sprawie zapobiegania tworzeniu się dziur osadowych. Autor podaje wyniki badań, dokonanych nad blokami stali celem określenia koi^ści, wypływających z zastosowania nowego gatunku termitu (Lunkertermit), jako środka, przeciwdziałającego tworzeniu się swe dziur osadowych. Użycie termitu ma na celu utrzymanie górnej części bloka przez pewien czas w stanie płynnym, ażeby tworzące się dziury osadowe mogły wypełnić się metalem, b) O badaniu mechanicznem metalu zapomocą zginania prób nad-ciętych (pocz.). Opis przyrządów, używanych do prób na zginanie, i sposobów dokonywania badań.

N2 32. a) Opis odlewni Towarzystwa Briig-mann, Weyland i Sp. w Aplerbeck. Nowa odlewnia zbudowana jest w celu zastosowania wyłącznie maszyn formierskich, b) A. Obholzer. W sprawie zapobiegania tworzeniu się dziur osadowych w blokach stali (dok.). Badania wykazały, że użycie termitu, jako środka zapobiegającego tworzeniu

■C. Belmann. Praktyczne uwagi, dotyczące bese- lalurgicznych w r. 190blG. Autor przytacza tabli-merówskiego procesu zasadowego Badania nad cę, opracowaną w sposób, jakim posiłkował się szybkością stygnięcia wyłożenia zasadowego po w poprzednich tego rodzaju artykułach*), spuście wykazały, że po 4 minutach temperatura    Z tablicy widzimy, iż w przeciągu ubiegłe-

spada o 100°, po 10 minutach, o    150° a po 15 mi-    go czteroletniego okresu liczba 17-tu    przedsię-

nutach o 200°. Co się tyczy    ostrożności, nie-    biorstw metalurgicznych w    Królestwie    Polskiem

zbędnych przy wykładaniu gruszki masą ognio- pozostała bez zmiany, w Cesarstwie zaś liczba ta trwałą, to autor przekonał się,    że nie należy ni-    z 49 zmniejszyła się do 42.    Suma ogólna kapi-

gdy pozostawiać części starego    wyłożenia, gdyż    tału akcyjnego zmniejszyła    się o 21,6    mil. rub.,

zwykle w tjmh miejscach wkrótce powstają uszko- pomimo iż w oddzielnych okręgach suma ta wzro-dzenia, będące następnie powodem różnych nie- sła: w okręgu środkowym o 2,4, a w Królestwie kiedy dotkliwych strat. Używane w stalowniach Polskiem o 0,9 mil. rub. Nie zmiany jednak w cegły, wytwarzane na miejscu z masy ogniotrwa- sumie kapitału akcyjngeo dają należyty obraz o lej, należy wykonywać dokładnie; przy wykłada- dopływie kapitału do przemysłu; szukać go na-niu niemi gruszki należy baczyć, ażeby nigdzie leży w ocenie bilansowej środków wytwórczości, nie było szczelin między cegłami, które powinny która daje najbliższą prawdy sumę nakładów, być starannie dopasowane.    Ta w calem państwie zmniejszyła się o 8,8 mil.

₀.    . ,    .    . „ a    ttt* »    ₇,    , rub., w szczególności zaś w trzech okręgach: w

Sierpień, a) A. Rateau Wentylatory odsrod- Bal’ kim zmniejszyła sie o 12,9, w kopalniach. k°we o Wysokiem c,smemu. Autor daje opis rozwo- rnd S ₀ 4 g ; w 0ńęgU śro?dkowym 0 1 ₂ mil. rub.; ju wentylatorów odśrodkowych systemu Rateau wz/osła nat0miast na Południu Rosyi o 0,7, im 1 przytacza wyniki badan, dokonanych nad mmi. Uraln 0 47 j w Królestwie Polskiem o 4,4 mil. Poro wny wuj ąc wenty atory odśrodkowe z maszy- rub w odsetkach wzrost ten wyraża sie dlaPo-nami wiatrowenu tłokowemi, autor znajduje ze judnia 0 35. dIa Uralu 7,41, dla Królestwa 17,80 $ . ostatnie pod wielu względami pozostają w tyle z    pod j dem przeoi,,tnej wysokości kapi-

powodow następujących: 1) wentylatory zajmują tału akc,yj„ego Południe Rosyi i Ural nazwać bardzo mało miejsca; 2) budowa ich jest n.ezwy- mo4na si'dlisJiem wielkjch towarzystw, przytem kle prosta; 3) mniejsze skutkiem tego koszta wy- d| oba okr?gów wys„kość tu wzrasta, mianowi-tworczosci; 4) wobec braku w wentylatorach czę- cie d]a pier^Szego i 6,63 do 6.92, dla ostatniego ści trących się zuzyc.e smarów jest nieznaczne; zaś z 6 f0 do 6»86 miL rub w okr?gu środko.

5) prąd powietrza, wychodzącego z wentylatora,    przeważają towarzystwa o średniej wielko-

jest zupełne jednostajny; 6 wentylatory mogą w    kaJ ;tafu 3 Ą₇ ; 4 ₀₀. ^ kopalniach rudy cyfra

zupełności obchodzie się bez przekładni, gdyż ta zm'iejszyła sia z j 93 do 1,27; w Królestwie sprzęga się je z turbinami parowemi lub motoru- polskiemJ p^ważaja drobne towarzystwa o kapi-mi elektrycznymi b) L. Guillet. Nowe badania nad tale przecfętl)ym 1 23 i 1,28 mil. rub. stalą wanadową. Badania nad rożnymi gatunka-    .    ,

wana

mi stali, zawierającej oprócz węgla wanad i ni- f Suma kapitałów zapasowych zmniejszyła się kiel. Największą wytrzymałością odznaczają się p 3,2 mil. rub., stosunek jej do. kapitału został gatunki stali, zawierające około 6 Ni przy nie- jednak prawie bez zmiany, mianowicie 14,81 i znacznej ilości Va. Najlepszą okazała się stal, w 14,85%. Dla towarzystw Królestwa Polskiego której zawartość niklu doprowadzona jest do moż- mamy liczby 29,97 i 30,94%; najbiedniejszemu pod liwego maximum, przy którem może być zacho- tym względem są przedsiębiorstwa okręgu srod-budowa perlitowa. Należy unikać wielkich kowego, w którym stosunek ten spadł du 0,78%. ilości węgla, gdyż skutkiem tego metal staje się    Suma nieumorzonych strat wzrosła prawie

sto-

łatwo łamliwy. Stal. zawierajaca 2—7 % Ni, 0,1— w trójnasób: z 13,6 do 33.2 mil. rub.; w stosunku 0,3 «.C i 0,1 — 0,3 \ Va, okazała się najlepszą, c) do kapitału zapasowego wzrost ten wyraża się w L GuiHet. Stal z zawartością boru. Próby czy- liczbach 5,10 i 13,54°/₀. Dla Królestwa Polskiego niono ze stalą o zawartości 0,5% Bo. Stal taka mamy stosunek 2,13 i 5,27%. . Kopalnie rudy że-w stanie niehartowanym nie ma żadnego zastoso- laznej na Południu Rosyi mają ten stosunek jesz-wania. Po zahartowaniu nabiera wysokiej wy- cze korzystniejszy, mianowicie 1,69. trzymałości na zerwanie i sprężystości, nie stając    Znamiennym dla oddzielnych grup jest

PU K.

się skutkiem tego więcej kruchą, aniżeli inne sta- sunek nieumorzonych strat do kapitałów zapaso-le, specyalnie wytwarzane w ostatnich czasach, d) WyCh: dla grup rentujących się przedsiębiorstw A. Portevin. Stop niklu z ołowiem. Nikiel z oło- różnica ta otrzymuje się ze znakiem dodatnim, wiem nie daje mieszaniny w stanie stałym. W dla rnerentujących się ze znakiem ujemnym. Mia-stanie ciekłym mieszanina powstaje tylko czę- nowicie dla całego państwa otrzymujemy licz-ściowo.    by -}- 36,16 i — 12,27%, dla Królestwa Polskie

go -f- 44,55 i — 14,65%.

Przegląd Techniczny. N2 38 (1907). Faustyn | “ p„,gląd G6rniozo.H„t»i«ay,1905. * .tr. an-a«, * u, Basiński. Dochodowość przedsiębiorstw akcyjnych me- str. 275—as6.

Suma ogólna umorzenia wartości majątku ły zysku. W Królestwie Polskiem w r. 1901/2 wzrosła z 45,3 do 61,8 mil. rub.; w stosunku do jeszcze było odwrotnie: z sumy 1,914 mil. rub.. niej umorzenia wynoszą 12,97 i 18,11%. Dla Kró- czystego zysku wydano 1,642 mil. rub. dywiden-lestwa Polskiego mamy cyfry najwyższe 20.27 i dy, czyli 272 000 rub. zysku przelano do rezerw; 42,24%, najgorzej pod tym względem stoi Ural w r. 1903/4 z sumy czystego zysku 2,111 mil. rub. 6,60 i okrąg środkowy 4,99%.    wypłacono 1,980 mil. rub., czyli zarezerwowano

Suma kredytu długoterminowego zmniejszy- 131 000 rub.. w ostatnim zaś 1905/6 wypłacono dy-ła się z 93,1 do 62,8 mil. rub. częścią wskutek widendy 1,348 mil. rub., pomimo, że suma czy-umorzeń peryodyeznych, częścią wskutek zamia- stego zysku wyniosła tylko 1,185, czyli że 163000 ny obligacyi na akcye. Ostatni proces dopiero ! rub. zaczerpnięto z rezerw. Na południu Rosyi w r. 1907 znacznie rozwinął się, dlatego w przy- było gorzej: zarobiono 0,750, a wypłacono akcyo-szłości pod tym względem spodziewać się należy naryuszom 3,122 mil. rub.

jeszcze bardziej widocznych zmian. Wogóle z    Liczby potencyałów finansowych ogólnych

Potencyały finansowe

kredytu długoterminowego korzysta głównie Po- dla okręgów, wykazują ruch następujący: łudnie Rosyi i Ural, dla towarzystw Królestwa Polskiego suma ta spadła z 1,11 do 0,6 mil. rub.

1901/2 1903/4 1905/6

Królestwo Polskie

Gubernie środkowe .    .

Wnosimy z powyższego zestawienia, iż pierwsze dwa okręgi pod względem rozwoju gospodarki finansowej znajdują się na drodze doskonalenia się. Dwa ostatnie okręgi okazują tendencyę do upadku: na wybrzeżu Baltyckiem przemysł i bez potencyałów jest już w okresie zaniku; na Południu Rosyi cyfry te, pomimo pewnego wahania, się, trzymają się stosunkowo na wysokim poziomie.

Natomiast suma obdłużenia krótkotermino-nowego wzrosła z 126,6 kdo 148,9 mil. rub. Na Południu Rosyi obdłużenie to wzrosło o 20,9mil. rub., na Uralu o 5,8, w częściach środkowych Państwa o 3,6, w Królestwie Polskiem suma ta zmniejszyła się o 3,5 mil. rub. Stosunek pokrycia długu sumą kapitału akcyjnego dla całego państwa zmniejszył się z 2,11 do 1,65; zmniejszenie się tego stosunku widzimy we wszystkich okręgach Cesarstwa, w Królestwie Polskiem natomiast spostrzegamy polepszenie z 1,50 do 2.07.

Suma gotówki, rachunków bieżących i papierów publicznych zmniejszvła się dla Królestwa Polskiego o 1,5 mil. rub.; fakt ten jest w związku ze wzrostem nakładów na instalacye przy jednoczesnym słabym wzroście kapitału akcyjnego i zmniejszeniu się obdłużenia obu typów.

Porównanie potencyałów grup rentujących i nierentujących się ujawnia następujące różnice.

1901/2 1903/4 1905/6

Okręgi    Grupy

Prawie ogólną cechą tych okręgów jest silne różniczkowanie się obu grup: potencyały grup rentujących się wzrastają, potencyały grup nierentujących się obniżają się. Miarą tego różniczkowania się będą pola czyli amplitudy wahania się potencyałów.

Dywidenda dla towarzystw, działających w Królestwie Polskiem, wyniosła za ostatni rok 6,18%, dla okręgów Cesarstwa procent ten nie wynosi nigdzie 3%; najgorzej jest na Uralu 0,78% i w guberniach środkowych 0,13%; dla całego państwa dywidenda wynosi 2,07%.

0,554

0,344

kie

Jeżeli do obrachunku zysku czystego wprowadzić amortyzacye normalne majątku i strat, a zysk ten odnieść do sumy kapitału akcyjnego i zapasowego, najwyższa dochodowość wypadnie w rentującej się grupie kopalń rudy, reprezentowanej przez jedno towarzystwo Dębowej Bałki; dla 6-ciu towarzystw Królestwa Polskiego rentowność wynosi 5.51%, dla jedynego przedsiębiorstwa ł»o-syi środkowej 3,16 proc., dla 6-ciu towarzystw południowych 1,34 proc., dla dwóch na Uralu 1,27 i dla fabryki Bekkera w Libawie 0,19 proc., a dla wszystkich 16-tu rentujących się towarzystw -J-2,35 proc. Straty 43-ch nierentujących się przedsiębiorstw wynoszą 8,07 proc.; straty te wahają się od 6,63 proc. (kopalnie rudy żelaznej) do 14,70 proc. (huty Królestwa Polskiego).

1901/2    1903/4    1905/6

Królestwo Polskie..... 1,157    2,091    2,058

Południe Rosyi: kopalnie    rudy

»    » huty    żelazne    1,201    1,324    1,721

4,641 2,976

Jeżeli porównamy sumy zysków czystych w grupach rentujących się z sumą wypłaconej przez nie dywidendy, to zauważymy, że w ostatnim roku wszystkie grupy, z wyjątkiem Dębowej Bałki wydały akcyonaryuszom większe sumy, niż mia-

szkają i w tym wypadku zapewnić dla siebie taryfę wyjątkową.

Wybrzeże Bałtyckie .    .    .

Ural.........

Gubernie środkowe .... 0,974

. 0.015 0,515 0,210 . 0,617 0,291    1,698

1,222

Towarzystwa często przechodzą z grupy rentującej się do nierentującej się i naodwrót; stąd trudno oczekiwać szczególnej prawidłowości w zmianach ich cyfr przeciętnych, mimo to, a zwłaszcza w grupach o większej liczbie przedsiębiorstw, spostrzegamy pewną konsekwencyę rozszerzania się wzmiankowanego pola wahania się. Przykładem służy Południowo-Rosyjski okrąg metalurgiczny, w którym różnica pomiędzy po-tencyałami obu grup, rentującej się i nierentującej się stale zwiększa się, mianowicie z 1,201 do 1,324 i 1,721. W ogręgach, w których skład wchodzą 2 lub 4 towarzystwa, prawidłowość ta nie jest widoczną. Słusznie jednak możemy wyprowadzić ogólny dla okręgów hutniczych Królestwa Polskiego, południowych i środkowych części Cesarstwa i dla Uralu wniosek, że przemysł żelazny pod względem finansowym silnie różniczkuje się, czyli że przedsiębiorstwa silne stale wzmacniają się, słabe zaś nadal chylą się ku upadkowi.

Najbliższą zatem fazą rozwoju przemysłu żelaznego w państwie Rosjgskiem będzie walka pomiędzy trzema jego ogniskami o podział rynków wewnętrznych.

Tym sposobem dochodzimy do zbadania nie tylko faktycznego, dynamicznego stanu przemysłu, ale otrzymujemy również dane do oceny jego potęgi potencyalnej, t. j. do określenia jego j siły wewnętrznej w walce konkurencyjnej w przyszłości. Mamy możność stwierdzenia, że w j pasie wybrzeża Bałtyckiego i w okręgu śród ko- I wym przemysł żelazny traci swoją finansową racy ę bytu; statystyka wytwórczości wskazuje wprawdzie, że ilości wyrobionego żelaza w obu okręgach utrzymują się jeszcze na danym poziomie 9 i 15 mil. pudów, metalurgia traci w nich jednak swe cechy samodzielnej gałęzi przemysłu, schodząc do stopnia branży pomocniczej. Na Południu Rosyi zaś, w Królestwie Polskiem i na Uralu silne różniczkowanie się finansowe przedsiębiorstw metalurgicznych daje nam pewność trwałego ich w przyszłości rozwoju. Nadto stwierdzamy, że przemysł żelazny ześrodkowywa się w trzech okręgach w państwie, w okręgach przez naturę zaopatrzonych w materyały surowe wytwórczości, rudę żelazną i paliwo.

W dalszym ciągu swej pracy p. Rasiński pisze, co następuje: Z powyższego zestawienia widzimy, że huty Królestwa Polskiego mają ułatwione współzawodnictwo przez doprowadzenie swego stanu finansowego do wyższego aniżeli w innych okręgach poziomu. Potęga finansowa nie stanowi jednak w sprawie tej wszystkiego, nadto nie jest ona wcale zasługą naszego społeczeństwa. Z sześciu towarzystw rentujących się tylko dwa, Bodzechowskie i Starachowickie, przedstawiające zaledwie 20 proc. kapitału całej grupy, znajdują się w rękach polskich; pozostałe cztery należą do kapitalistów zagranicznych; z kapitału przedsiębiorstw nierentujących się natomiast 55 proc. należy do firm polskich. Nie mamy więc prawa przypisywania sobie zasługi dobrego zagospodarowania finansowego naszych towarzystw hutniczych; obecny jego stan jest wynikiem usiłowań przedstawicieli kapitału zagranicznego,

Nie powinniśmy jednak zrażać się tern, że kapitał, znajdujący się w krajowym przemyśle żelaznym przeważnie pochodzi z zagranicy; przemysł ten nie jest naszym przez pochodzenie kapitału, ale naszym się on stał przez udział naszej w nim pracy. Przemysłowi temu życzyć powinniśmy dalszego rozwoju i powodzenia, bo z nim nastąpi rozwój naszej pracy i naszej ekonomicznej tężyzny. Jeżeli przeto sprawy natury czysto finansowej usuwają się z pod kompetencji społeczeństwa polskiego, wszystko co odnosi się do udziału pracy w przemyśle, jest sprawą naszą. Obowiązkiem naszym przeto jest czuwać, aby element ten był nadal czynnikiem twórczym, nie zaś rozkładowym.

A jakim może być wpływ destrukcyjny pracy, dowodzi obliczenie, mające na celu określenie dochodowości przemysłu przędzalniczo-tkac-kiego w państwie. Królestwo Polskie zeszło w ostatnim roku do rzędu najgorzej rentujących okręgów właśnie w chwili, gdy element pracy uważa siebie za najbardziej pokrzywdzonego przez W ostatnich czasach i czynniki natury pra- nadmierne zyski kapitału. Należy przeto czuwać, wnej sprzyjają przyspieszeniu wzmiankowanego aby i w przemyśle żelaznym wpływ ten nie stał procesu ześrodkowywania się przemysłu żelaznego się równie zgubnym.

w okręgach, obfitujących w materyały opałowe,    Odpowiada się na to: głos naszej inteligencyi

węgiel i drzewo. Należy mieć na myśli zaproje- nie dochodzi do tych, do kogo właściwie zależy ktowane obecnie podwyższenie taryfy przewozo- twórczość lub rozkładowość pracy. Uwaga ta je-wej na węgiel i koks. Projekt ten ma wielkie dnak w części tylko jest słuszną. Już w artykule widoki urzeczywistnienia; wtedy współzawodni- o dochodowości przemysłu węglowego zamieści-ctwo o rynki łatwiejszem będzie dla hut, osia- łem wzmiankę o wpływie szkodliwym na spra-dłych na węglu, zatem u nas dla zakładów prze- wę doboru w dziedzinie pracy nałogowego u nas mysłowych zagłębia Dąbrowskiego, a w Cesar- nepotyzmu i osobistego protekcyonizmu. Dzisiaj stwie zagłębia Donieckiego. Drogi żelazne War- chciałbym program uzdrowotnienia naszych sto-szawsko-Wiedeńska i Fabryczno-Łódzka nie omie- sunków wewnętrznych w dziedzinie przemysłu burżuazyjny naród belgów, w zastosowaniu do pracy intelektualnej w przemyśle, rozpowszechnił się już obecnie szeroko we wszystkich jego dziedzinach. I gdziekolwiek był zastosowany, nigdzie nie został cofnięty z powodu złych jego skutków. Więc nie musi być zly. Nikogo nie zdemorali-

posunąć jeszcze o krok dalej, zaznaczając konieczność przekształcenia przedstawicieli elementu pracy na obywateli kraju przez przyznanie im prawa do udziału w dochodach przedsiębiorstwa.

Pewien weteran przemysłu naszego niedawno za obronę tego postulatu posądzonym został o sprzyjanie socyalizmowi. Logicznie niema zował. wielu natomiast uobywatelnił, czyli podstawy do podobnego zarzutu, ponieważ wy- czył pracować dla wspólnej korzyści, szukiwanie sposobów podwyższenia rentowności

nau-

Będą nieporozumienia, niedokładne obrachunki, wspólne komisye, kontrola ksiąg i. t. p.; jest to jednak jeszcze lepsze, aniżeli strajki i lock‘outy. Są dziedziny pracy, w których potrzeba udziału pracowników w zysku przedsiębiorstwa dojrzała od dawna, i w których spożywcy odrazu zyskaliby na tern. Mam na myśli hotele, jadłodajnie publiczne, widownie, drobne przedsiębiorstwa przewozowe i t. p. O ile stosunek spożywcy do/obsługującego go pracownika or' byłby lepszy, gdyby pierwszy w ostatnim widział częściowego gospodarza całego przedsiębiorstwa. My sami czy niechętnie spieszymy w Berlinie do Wertheim’a, u którego każda panna sklepowa ma zapewniony udział w zyskach?

Postulat ten jest w chwili obecnej na dobie. Pracownicy inteligentni, inżynierowie i urzędnicy, w części korzystający już sami z tej zasady, powinni dołożyć wszelkich starań, aby zastoso-wywaną ona była coraz szerzej i aby obejmowała coraz głębsze warstwy pracowników. Robotnik nie potrzebuje kazań, a inżynier też nie jest kaznodzieją. Więc nie usprawiedliwiajcie się, że oni was nie słyszą i nie słuchają. Bądźcie natomiast rozumnymi organizatorami pracy, a robotnik was odczuje i zrozumie. Wtedy okaże się,, że ta rozumna organizacya, dążąca do uświadomienia wszystkich pracowników jako obywateli, sprowadzi ład w stosunkach wewnętrznych, na zewnątrz zaś będzie najsilniejszym czynnikiem w sprawie rozszerzenia rynku. Współzawodnictwo handlowe będzie łatwiejsze dla tych okręgów przemysłowych, w których potęga finansowa znajdzie poparcie w ładzie wewnętrznym i zgo-System ten, obmyślony przez najbardziej I dzie zwaśnionych czynników. Ramię do ramienia!

Nie przeczę, że przy jego zastosowaniu na kapitału nie leży w sferze programu socyalizmu. niższych szczeblach pracy zajdzie na razie wiele Przewodnią myślą ostatniego jest: od każ- ] trudności, dego podług zdolności, każdemu według jego potrzeb. Blizkim tej zasady jest system nepotyzmu: nepos jest w potrzebie, więc chociażby nie miał żadnych kwalifikacyi, musi znaleźć posadę w przedsiębiorstwie swego protektora. System zaś premiowania głosi: każdemu według jego zdolności i starań, o potrzeby zaś pracowników nie pyta. System ten więc jest wbrew przeciwny zasadom socyalizmu. i logicznie z nim związany być nie może. Nasz weteran prywatnej przedsiębi czości zasługuje na zupełną rehabilitacyę i uznanie ze strony kapitalizmu, a my wszyscy, dbający o podwyższenie sprawności pracy, pod programem jego możemy się podpisać.

Uregulowanie stosunku pracy do kapitału tam jest trudniejsze, gdzie oba te czynniki wytwórczości przemysłowej należą do wrogo względem siebie usposobionych obozów narodowych.

Gdyby Łódź była polską, jak Moskwa jest rosyjską, stosunki te weszłyby tam już na prawidłową drogę. Zresztą, gdyby ona była francuską, angielską, amerykańską, byle nie teutońską.

Aby zaś te zwaśnione na wielu polach historycznych czynniki zaprządz do wspólnej pracy twórczej, należy zaprosić ich do wspólnego stołu biesiad niczego: kapitalista otrzymuje najpierw 5°/o dywidendy, robotnik płacę minimalną podług miejscowego standartu of life; nadwyżka idzie do wspólnego podziału: połowa na superdy-widendę, połowa na płacę dodatkową i to nie podług potrzeb (bo to byłby socyalizm), lecz podług zasług, bo tego wymaga system premiowania.

Kronika bieląca.

i'

Wedle

Kopalnie węgla na Szpicbergu.

doniesienia Engineering znajdują się w zatoce Advent na Szpicbergu dwie kopalnie węgla. Jest projekt wywożenia wydobywanego tam węgla do Archangielska i portów Norwegii, gdzie będą płody nowych kopalń konkurowały z węglem angielskim. WĄgiel szpicberski ma być bardzo

dobrej jakości i dorównywać ma najlepszym gatunkom węgla northumberlandzkiego. Grubość warstw chwieje się między 1,5 i 2,2 m. Ponieważ pokłady znajdują się tylko o kilka metrów pod powierzchnią ziemi, przeto koszta wydobycia będą bardzo małe.

Czasopismo Techniczne.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.