PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

czasopismo. Poświęcone sprawom przemysłu górniczego i hutniczego.

Dąbrowa, dnia 1 października r. 1907.

Nb 19 (85).

Tom IV.

HGZFGBEĄBHENiA BEĄGGWE*

O pozwoleniu używania w robotach górniczych ma- i masa sucha składa się z 20 % nadmanganianu po-teryału wybuchowego „Donar 1". W JNś 33 Zbioru tasu i 80 ^ chloranu potasu, a płyn, służący do praw i rozporządzeń rządu z r. 1903 ogłoszone zo- nasycania pomienionego materyału, z 40°/o terpen-stały warunki, na których dozwala się używanie tyny i 60°/o nitrobenzolu; pomieniony materyał w robotach górniczych materyałów wybuchowych wybuchowy pod względem nabywania, przewozu, pod nazwą „Prometeusz ulepszony“ i „Rakarok“ przechowywania i używania podlega tym samym jak również przepisy nasycania nabojów pomie- warunkom i przepisom, jakie ustanowione są dla nionych materyałów wybuchowych częścią skła- „Prometeusza ulepszonego“.

dową płynną.    O powyższem minister handlu i przemysłu

Obecnie zgodnie z wnioskiem Górniczego d. 5 czerwca r. 1907 zakomunikował Senatowi rzą-komitetu naukowego minister handlu i przemy- dzącemu do ogłoszenia.

słu uznał za możliwe pozwolić na używanie w    (Zbiór praw i rozporządzeń rządu, r. 1907,

robotach górniczych materyału wybuchowego dział I, Ns 121, art. 972).

„Donar 1“, należącego do typu Sprengela, którego

Rury wiertnicze o wysokiej wytrzymałości.

Projekt przepisów wywodu węgla kamiennego 5 kopalń

0 dodatkach, stosowanych przy przetapianiu surowca w piecach

Groszek drobniejszy y9— £

Rury wiertnicze o wysokiej wytrzymałości.

Dzisiejsze rury wiertnicze i sposoby ich po- ! wiertniczych do 50°/o drogo płaconego metalu w łączeń przedstawiają ogólnie znane wady, a mia- postaci rur, a przy ogólnie z konieczności stoso-nowicie: mufy rury o tej samej grubości ścian, wanym dzisiaj sposobie rurowania (nazwijmy go co i ściany rur, szczególnie w rurach nitowanych, teleskopowym) potrzebujemy do trzech razy wię-stawiają opór dla swobodnego biegu ich cej rur, aniżeli tego wymaga głębokość otworu, przy rurowaniu sypkich pokładów, a wobec sto- Roboty rurowania pochłaniają wiele czasu nawet sunkowo znacznej przestrzeni, pozostawianej po- przy prawidłowym ich biegu, pomijając częste za rurami, powodują one klinowanie rur. Następ- wypadki, pochodzące przeważnie z nieodporne dzisiejsze rury, łączone zapomocą nitów lub wiedniej budowy dzisiejszych rur i z mana gwintach, tracą na swej wytrzymałości zależ- łej wytrzymałości używanego na nie metalu, z nie od grubości ich ścian i sposobów połączeń którego dzisiejsze rury można tylko wyrabiać.

30—50°/o w połączeniach. Połączenia zapomocą    Chcąc, o ile to przy dzisiejszym stanie me-

gwintów nie zabezpieczają od zerwania się rur talurgii stali i technologii tego metalu jest moż-w gwintach na większych głębokościach nawet liwem, zaradzić wymienionym wyżej wadom dzi-od własnego ich ciężaru, wreszcie dzisiejsze rury siejszych rur i zmniejszyć koszta i czas, pochła-można wyrabiać tylko ze stosunkowo miękkiego nia.ny na rurowanie otworów wiertniczych, poda-o małej wytrzymałości metalu.*)    ję opis moich rur wiertniczych, ich połączeń i

Następstwem wymienionych powyżej głów- projektowanego sposobu rurowania zapomocą nich. niejszych wad dzisiejszych rur wiertniczych są    Przypuśćmy (rys. 1 i 2), że rury połączone

znaczne koszta rurowania otworów i znaczna przy- są pod pewnym kątem a w kierunku ab lub w tern strata czasu. Nie przesadzę, jeżeli powiem, linii łamanej abcd (rys. 3 i 4). Na rys. 2 i 4 przed-że dzisiaj opuszczamy bezużytecznie do otworów stawione są rozwarte powierzchnie rur rys. 1 i 3.

*) Kwestyę tę rozpatrzyłem szczegółowo w moim artykule: Kilka słów w kwestyi rurowania otworów wiertniczych i wytrzymałości dzisiejszych rur wiertniczych. Nafta, r. 1906, AhY» 17 i 18 i / Nieftianoje Uieło, r, 1906, NsNs 17, 18 i 20.

Jeżeli kąt a = 0, jak to ma miejsce w dzisiejszych połączeniach rur, wówczas możemy napisać następujące równanie dla wytrzymałości rury w połączeniu:

le o —silniejszego od metalu rur dzisiejszych

r.DEkz = TzDekz .... (1)

gdzie:

D średnica rury ("średnia),

E grubość ścian rury, e * _    », mufy,

kz współczynnik wytrzymałości metalu rur i muf na ciągnienie.

Oczywiście, ażeby druga połowa tego równania równa była pierwszej, trzeba, żeby e — E. t. j. żeby grubość metalu mu- —-jb fy równa była grubości ścian samej rury.

Przypuśćmy dalej, że linia zetknięć rur ab biegnie pod pewnym kątem a i że ab = 2 tzD\ w tym wypadku równanie (1)

jp\    i

będzie miało miejsce, jeżełi e = nieważ

lub, żeby nic nie tracić na wytrzymałości rur w połączeniach i mieć je zupełnie gładkiemi, robić

rury z mufami o -i- grubości, umieszczając je między klepką zewnętrzną i wewnętrzną.

Ponieważ rury moje można robić z metalu o wytrzymałości na zerwanie około 70 kg/mm² przy ciągliwości około 10%, przeto przy tak znacznej ich wytrzymałości można, nie komplikując fabryka-cyi, wyrabiać je bez mul.

2~’ po* »

Przy połączeniach rur podług mego sposobu trzeba ściśłe trzy- » mać się następujących zasad:

Rys. 4.

xDEk, = 2xD- -k,=icDEk.    Rvsl; . 1) Odległość mifidzy poprzeoz-

••••

nK A ks ’

nica zewnętrzna rury, nx liczba klepek zewnętrznych, a kz i ks współczynniki wytrzymałości metalu klepek na ciągnienie i na cięcie. Podług

Bacha

J ‘    ‘ j nemi zetknięciami klepek bc, de,.

gdzie Dx śred-

Ziz

1,25, podług Boxa i innych 1,00.

2) Dla połączeń na śrubkach płaszczyzn 1, II, III... (rys. 6) powinno mieć miejsce następujące równanie:

ab—cd    - , tona przekrojach ab

A

ks

lub cd otrzymamy:

r.DEkz — (r.De -}-    ₉ - E) kz

W równaniu powyższem dru- a ga część staje się równą pierwszej

■    E

tez przy e = -₍y.

rD

frzDEkz — n ks , w którem

Rys. 2.

Wreszcie jeżeli przypuścimy, że rury będą złożone z trzech części zewnętrznych i trzech wewnętrznych (klepek) o jednakowej grubości i szerokości, to na przekroju MN przez zetknięcie poprzeczne, przypuśćmy cd klepek (rys. 6), otrzymamy równanie, określające wytrzymałość:

—g—E) kz

f współczynnik straty wytrzymałości w połączeniach rur,

D przeciętna średnica rury,

°ic

-DEkz — (izDe -f- —3^-^- 9—I⁻

E grubość ścian rury, n liczba śrubek, d średnica śrubki, kz i ks współczynniki wytrzymałości metalu rury na zerwanie i metalu śrubek na cięcie.

°i°

Przyjmując: kz = 70 kgjmm²,

fi ; i

które ma miejsce przy e — t. i. w tym wy- ks = 45 kgjmm², D=16 cali, E=10 ,    ⁶ .    . i mm, d = 20 mm i f— 0,83 (przy 3

o;o

padku grubość ścian mufy może być 6 razy mniej- j zewnętrznych i 3 wewnętrznych sza od grubości ścian rury.    klepkach), znajdujemy n = 55.

0:0000 J

Ogólną więc regułą w tym ostatnim    Jeżełi więc długość rury będzie

wypadku jest, że w rurach, połączonych    4 to na 1 metr bieżący ru-

«lai

e» »•

moim sposobem (rys. 5 i 6), złożonych z %% Ty wypadnie 14 śrubek. n klepek zewnętrznych i wewnętrznych o i    Posiłkując się powyższemi

i'rt

jednakowej grubości i szerokości, grubość i j danemi, znajdujemy, że wytrzy-

ścian mufy stanowi — grubości ścian rury. :    małość zerwanie rury pizy

J    n 0    J ;    : D=16 cali, E=10 mm 1 f= 0,83

Jeżeli więc rury, złożone z klepek :    j wynosi 774 t, a wytrzymałość

Rys. 5.

w taki sposób, jak to wskazuje rys. 5 i 6,    r''¹¹ I .    .    _    774    _ ,

zrobimy bez muf, w takim razie stracimy    I__|    | DezPieczna    T —    4    — 193,o t.

z wytrzymałości rur przy n = 6 tylko    o    3) Dziury do śrubek w klepce zewnętrznej

Ażeby dokręcać śrubki ze znaczną siłą, moż-

1^,7%, przy n = 8 stracimy 12,5% i t. d. J wiercą się na gładko, w wewnętrznej są one gwin-Ażeby powetować te straty, można albo wy- towane. rabiać rury z metalu o 16,7% lub 12,5% i wogó-

o.o.

'o o o o o o 'o

°L?.?.°..9 o o.

o ojo o o o o o,o

ero-o-§

° i°

of O

o IV

⁰ I-I-óio

d—

c.°

o'öjö.....

a u?.?.?, o o!o o o,

Rys. 6.

2 t:D x/ kz ~3    ^ ~k7'

znajdziemy z

ks

nie mojemi rurami nie wymaga innych urządzeń ponad te, które dzisiaj są stosowane przy tych robotach, lecz wobec wysokiej wytrzymałości moich rur na ciągnienie i ciśnienie niezbędnem jest stosowanie hydraulicznych i wogóle silnych pras.

o ó~j o" t

ÏÏJ

.J

.-SI-

fC

-K-r ⁰

Rys. 7.

Gdy w ten sposób rura jest w swych podłużnych zetknięciach zni-towaną, wyznacza się przez dziury w klepce zewnętrznej, przed zgięciem klepek wywierconych, miejsca dla śrubek w klepce wewnętrznej, wywierca się dziury w klepce wewnętrznej, na-

na posiłkować się odkrętką śrubową v przedstawioną na rys. 5. Ażeby śrubki nie odkręcały się, można po ich zakręceniu [zdeformować metal klepki, jak wskazuje rys. 8 w d. Zetknięcia podłużne są nitowane nitami z główkami, utopio-nemi w dziurach.

Klepka zgina się na chłodno ze sztab stalowych płaskich w zwykłych walcach, jakie używają się przy wyrobie rur nitowanych lub w sztampach.

O ile klepka da się walcować w walcowniach stali wprost ze stali według odpowiednich promieni, jest to kwestya nierozstrzygnięta.

Śrubki mogą dostarczać specyalne fabryki śrub, chociaż taniej jest oczywiście wobec potrzeby znacznej liczby śrubek wyrabiać je w warsztatach, w których wyrabiają się rury.

Stalownie zgadzają się wyrabiać stal o k: —

70 kglmm² i silniejszą z ciągliwością około 10%, walcownie zaś stali podejmują się walcować z tej stali sztaby szerokości do 600 mm, grubości około 5 mm i wyżej, oczywiście po cenie około 10% drożej, aniżeli zwykłe gatunki stali walcowanej.

Chociaż rury, wyrabiane podług mojego sposobu, służyć mają głównie jako rury M wiertnicze, wszelako w razie potrzeby w celu zamykania wody moż- a na je wyrabiać jako rury hermetyczne w ten sposób, że przed nitowaniem i przed ściskaniem śrubkami kładą się w miejscach zetknięć paski z ołowiu, tektury i t. d. grubości 2— 3 mm. O ile cement, zalany między ścianami klepek, zwiększy hermetyczność lub będzie wystarczającym, pod tym względem doświadczeń jeszcze nie robiłem.

Na rys. 7 przedstawioną jest rura, złożona z trzech części:

A — głowica; jest to rura, ścięta w płaszczyźnie poziomej, służąca podczas wyciągania i opuszczania narzędzi wiertniczych do otworu i podczas wiercenia z płuczką; w tym celu przy-śrubo wy wuj emy głowicę do rury lub stawiamy ją na tej ostatniej swobodnie.

B — jedno kolano rur, któremi w miarę rurowania nadtacza się kolumna rur. Wysokość h połączeń, t. j. wysokość, na której znajduje się

całe połączenie rury, mającej kształt schodowy,

Jeżeli przyjmiemy D—

16 cali i = 1,25, to h — 0,9 m, a więc rurowa-

C — dolna część rury, do któ-rej przynitowywuje się but rur, który, ponieważ rury moje są gładkie i silne, może mieć średnicę zewnętrz- p: ną równą średnicy wewnętrznej rury, co daje wielką przewagę pod wielu L_ względami nad butami rur dzisiejszych.

Osobom zainteresowanym, życzącym bliżej zapoznać się z budową moich rur i wykonać osobiście doświadczenia z niemi, radziłbym zamówić części mych rur podług rys.

7, przyjmując D—14 cali, E=. 10 mm a B, t. j. ogólną wysokość, 4 m, ażeby następnie ten próbny kawałek a rur mógł służyć dla kolumny rur o tej samej średnicy*)

Złożenie moich rur ze zgiętej już na walcach lub w sztampach klepki i z dziurami do nitów oraz w klepce zewnętrznej i do śrubek odbywa się na stojącym cylindrze z żelaza lanego o średnicy, odpowiadającej średnicy wewnętrznej składanej rury.

U dołu cylindra składa się najprzód część C rury (rys. 7) o wysokości h, ażeby otrzymać pełne połączenie schodowe cdef podług którego łatwo już jest ułożyć wewnętrzną a następnie zewnętrzną klepkę samej rury. Ścisnąwszy opaskami tak zebraną rurę, nitujemy ją na cylindrze nitami pi-stonowymi r (rys. 9). Nity te wyrabiają się z żelaza miękkiego. Przy uderzeniach o wystającą część takiego nita część, przystająca do ściany cylindra, wypełnia dziurę do nita i w ten sposób formuje główkę utopioną.

*) Modele z t«ktury średnicy 0,1»* i H= 1 m oraz modele metalowe połączenia hermetycznego na śrubkach można nabyć w firmie Naftol, Warszawa. Królewska, Jtè 16.

gwintowywuje się i dla dopasowania śrubek ze-śrubowywuje się rura w połączeniach.

Wyżej znaleźliśmy, że bezpieczna wytrzymałość mojej rury 16-calowej o E—10 mm i f= 0,88 wynosi 193,5 t (T). Bezpieczna wytrzymałość dzisiejszej rury spawanej tychże wymiarów, przyjmując stratę wytrzymałości w połączeniach na gwintach 30°/o i kz — 35 kg/mm², wynosi 80 t (t).

Stosunek — = 2,4, t. j. moja rura jest 2,4 razy

silniejszą od rury spawanej lub nitowanej, które tracą stale około 30% w połączeniach. Ten stosunek z pogłębianiem otworu, t. j. przy zwiększeniu się długości kolumny rur, staje się coraz większy, ponieważ ciężar własny rur zmniejsza bezpieczną wytrzymałość kolumny rur. Jeżeli więc ciężar rur moich, spawanych i nitowanych na różnych głębokościach, odejmiemy od znalezionych wyżej 7 i /, to przy głębokości otworu 400 m ten

będzie już oko-

nowy stosunek, nazwijmy go

Tn

= 10 dla rur spawanych,

ło 4,5, przy 600 m

hx

Przy wyrobie rur hermetycznych ustawianie odbywa się w podobny jak wyżej sposób.

d©d

Rys. 8.

Oczywistem jest. że warsztaty mechaniczne, które mają wyrabiać wyżej opisane rury, zaopatrują się przy wierceniu dziur w odpowiednie samoczynnie działające mechanizmy i przyrządy najnowszych typów, robotnicy zaś powinni być przyzwyczajeni do dokładnej roboty.

t. j. moja rura jest 20 razy silniejsza od rury nitowanej (bakińskiej), zaś przy głębokości 800 m dzisiejsza rura traci całą swą wytrzymałość bezpieczną, gdy moja na tej głębokości zachowuje jeszcze 112/ wytrzymałości bezpiecznej na ciągnienie i ciśnienie, w tym samym prawie stosunku i na zginanie, zgniatanie i t. d.

Znaczna wytrzymałość, gładkie zupełnie i okrągłe ściany pozwalają przypuszczać, że i sam sposób dzisiejszy rurowania głębokich otworów wiertniczych może być zastąpiony przez tańszy i pochłaniający znacznie mniej czasu. Sposób ten ma polegać na tern, że otwory wdertnicze będziemy rurowali kolumną moich rur o jednej średnicy; w warunkach trudnych lub gdy na pewnej głębokości zmuszeni będziemy zamknąć wodę, wówczas opuścimy do otworu dzisiejsze cieńsze rury, a moje wyciągniemy.

Jeżeli moje rury o D — 16 cali i E=10 mm na głębokości 400 m są przeciętnie 4,5 razy silniejsze od rur dzisiejszych, a na głębokości 600 m 10 i 20 razy bezpieczniejsze, to podczas gdy dzi-iai w Baku rurami o średnicach 30 — 14 cali

Co do kosztów wyrobu moich rur, to prze-dewszystkiem zależą one od ceny odpowiedniego metalu, wywalcowanego w sztaby odpowiedniej grubości i szerokości, pocięte na kawałki określonej długości, t. j. 1,5 — 4 w, odpowiednio do długości wyrabianych rur. Stalownie w Rosyi proponują sprzedaż tego metalu po cenie około 1 rub. 80 kop. za pud z dostawą do Baku; w Ga-licyi koszt 1 centnara metrycznego tego metalu wyniesie 27 koron.

Wyrób klepki, wiercenie (częściowo przebijanie) dziur, zginanie, złożenie i śrubki przy średnicach 10 — 16 cali, grubości ścian podwójnych około 10 mm, zakłady mechaniczne proponowały po cenie przeciętnie 1 rub. 50 kop. za pud*) czyli 22,5 kor. za 1 cent. metr. Razem więc materyał i robota pierwszych rur moich dla pierwszych prób wynosi 3.5 rub. za pud, czyli 52 korony centnar.**) Przy ustalonej fabrykacyi można przyjąć, że 1 pud moich rur wyniesie 3 rub.

mm

>r\

Rury o średnicach ponad 16 cali i o ścianach grubszych od 10 będą droższe o cenę samego tylko materyału.

Rys. 9.

Syndykat rurowy sprzedaje w Baku 1 pud rur dzisiejszych spawanych o średnicy do 12 cali po cenie 4,5 rubli za pud.

Wyrabiane w Baku rury nitowane o długości 1,4 m z mufami kosztują dzisiaj do 2,5 rub. za pud, a ponieważ są one przeszło o 20% cięższe od moich rur, przeto w stosunku do tych

ostatnich cena ich wynosi 3 rub. za pud. Zatem siaJ ,    ,    . -,    , ,    , „    -, v 0n

co do cen moje ru/y będą tańsze od dzisiej- przechodzą jedną kolumną rur tylko około 80 m szych rur spawanych, a tembardziej od rur Man- mojenu rurami przejdziemy co najmniej 400 m nesmanna, i nie droższe od rur nitowanych.    a niewątpliwie nawet znacznie głębiej.

Rury moje o grubości ścian ponad 10 mm , O ile rurowanie a przez zmniejszenie w głę-mogą znaleźć zastosowanie przy głębokiem wier- b?kieh carach średnicy otworu i samo wierce-ceniu na obszarach naftowych, g^zie, jak np. w "Ie    stosowaniu moich rur będzie tańsze, tru-

Baku, z różnych przyczyn powitają częste wy- dno jest pod tym względem podać jakieś cyfry padki odchylania się tur od linii pionowej a czę- °S°lne’ dalekim również jestem od mysi., ażeby sto złamania dzisiejszych słabych fur.***)    m.°J® ”'7 , stały sl? powszechnemi w robotach

szawie.

*) Między innemi fabryka maszyn K. Budzki i S-ka w War

W Gałicyi na obszarach naftowych przyję-tem jest wiercenie otworów o małej stosunkowo

esJSMSÄ. pochodzenia ropy Kank.stiej średnicy, na Kaukazie przeciwnie o znacznej, ze szczątków ryb i iukoidów i na co jeszcze należy zwrócić uwa- przeszło 30 Cali przy TOZpOCZęClU głębokiego SlefSof.mîeÇÂTïtP™“11 ropy iwk" rosyjskim, | otworu. W Galicyi otwory głębokie przeszło

1 000 m kończą 5—6-calowemi, w Baku 12—14-ca- znaczne skrócenie czasu na rurowanie i przez to, lowemi rurami.    że otworem prawie o rok czasu wcześniej można

Nie miejsce tu wchodzić w szczegóły tej obszernej kwestyi, lecz mniemam, że w Galicyi a w szczególności w Borysławiu, gdzie dzisiaj do obfitszych pokładów naftowych dochodzą otworami już poza 1 000 m głębokości i prawdopodobnie wypadnie niebawem pogłębiać otwory do 1 500 m, byłoby racyonalniej tak kosztowne otwory rozpoczynać od średnicy co najmniej 18 cali i na 1 000 m kończyć 12 — 14 calami, ażeby z jednej strony umożliwić dalsze pogłębianie otworów, z drugiej zaś ułatwić eksploatacyę szczególnie ropy parafinowej, nie mówiąc już o tem, że wiercenie otworów tak głębokich o małej średnicy jest bardziej ryzykownem, aniżeli przy średnicach większych.

rozpocząć eksploatacyę; licząc przytem procenta za rok czasu od sum a-\-b, zyskamy co najmniej 8 000 rubli, a więc ogółem oszczędność powinna wynosić 27 000 rub. i początkowe koszta zakładowe rur zmniejszą się co najmniej o 23 550 rub.

na

przytaczam przykłady.

W Borysławiu przy otworach głębokości 1 000 m o początkowej średnicy rur 12 cali i końcowej 6 cali, koszta ogólne rur wyniosą 64 000 koron, w otworze pozostaje rur za sumę około 37 000 koron. Jeżeli mojemi rurami zaczniemy otwór o 71=14 cali, zamkniemy wodę rurami dzi-siejszemi 12-calowemi, a otwór skończymy 10-ca-lowemi mojemi rurami, to ogólne koszta rur wyniosą 63 000 kor., w otworze zaś pozostanie rur za sumę około 40 000 kor. Na ogólnych więc W celu przedstawienia różnicy w kosztach kosztach nic prawie nie zyskujemy i tracimy rurowania dzisiejszemi rurami i rurami mojemi, rurach, pozostałych w otworze około 3 000 koron.

O ile kosztowniejszem byłoby zakończenie 1 000-metrowego otworu w Borysławiu dzisiejszemi rurami 10-calowemi, widocznem jest z tego, że wypadłoby zacząć otwór o Z)=16 cali i rurom dać grubość ścian nie 7 lecz przynajmniej 10 mm a w takim razie koszt ogólny rur na 1 000-metro-wy otwór wyniósłby około 116 000 koron, w otworze zaś pozostałoby rur za sumę około 70 000 koron.

Uwzględniając zyski na robociznie przy rurowa-\V Baku dla otworu głębokości 300 sążni niu, na zmniejszeniu czasu wiercenia otworu i t. d. (około 634 m) o średnicy początkowej 30 cali i można przyjąć, że zyskamy i tu pewną sumę na każdej następnej rurze o 2 cale mniejszej w śred- kosztach otworu i, co jest ważnem, otwór koń-nicy od poprzedzającej aż do 14 czy 12 cali wy- czymy na średnicy 10 cali, a nie 5 lub daje się na rury nitowane przy systemie telesko- 6 cali, jak to dzisiaj przeważnie ma miejsce, powym rurowania około 46 000 rub. (115 000 kor.). Mniemam, że gdy na poziomie 1000 m ropa wy-Potrzeba przytem do 1400 m rur, z których po- czerpie się a otwory wypadnie pogłębiać, moje zostaje w otworze, licząc ostatnią 12 czy 14-calo- silne 10-calowe rury dadzą się posunąć głębiej wą rurę, dochodzącą dla eksploatacyi ropy do po- 1 000 m. wierzchni, za sumę około 36 000 rubli.

mm

Zysk więc przy rurowaniu mojemi rurami stanowiłby na ogólnych kosztach rur 116 000 — 63 000=53 000 koron a na rurach, pozostałych w otworze, 70 000—40 000=30 000 koron; razem z in-nemi oszczędnościami co najmniej około 50 000 koron.

Jeżeli otwór tej głębokości rozpoczniemy 18-ęalowemi mojemi rurami, dojdziemy niemi do 150 sążni, opuścimy dla zamknięcia na tej głębokości wody rury dzisiejsze, ogólnie używane w Baku (nitowane i sztampowane) o D=zlQ cali i E = 6,5 , następnie skończymy otwór memi rurami o D—14 cali i E~10 mm, to, przyjmując cenę moich rur po 3,5 rub. za pud, a nitowanych po 2,5 rub , koszta ogólne na rury dla rurowania otworu wyniosą:

7 725 rub.

150 sążni moich rur 18 calowych o E—10 mm

300 sążni moich rur 14 calowych

o E= 10 mm......

200 sążni rur nitowanych o 71=16 cali i 7i=6,5 mm.....

12 300 „

3 525 ,

Przytoczone rachunki, oczywiście nie wyczerpujące kwestyi i mające charakter teoretycz-700 sążni    llazem 23 550 rub.    ny, bardzo być może, grzeszą niedokładnością

W otworze pozostanie rur:    w szczegółach, które tylko praktyka może spro-

150 sążni nitowanych....... 3 525 rub. stować, wnioskuję jednak, że prawdopodobnie i w

300    „ moich o D=14 cali . . 12 300 „    Galicyi rury moje w pewnych warunkach mogą

15°/₀ kosztów moich rur o 71=18 cali    być stosowane.

Przyjmujemy 17 000 rubli.

(amortyzacya, reparacya)    1 060    „    p>la głębszjmh wogóle robót wiertniczych w

Razem 16 885 rub. tych szczególnie wypadkach, kiedy jedne i te sa-Zyskujemy więc na ogólnych kosztach rur: me rury mają służyć do rurowania wielu otwo-46 000—23 550=22 450 rubli (a)    rów, sądzę, że silne moje rurj, zrobione z twar-

i na rurach pozostałych w otworze:    dego metalu, mogą dla przedsiębiorców robót

36 000—17 000=19 000 rubli (b)    wiertniczych być dogodniejszemi, aniżeli dzisiejsze.

Trudno obliczyć teoretycznie zysk, jaki osiąg-    Z zestawienia wszystkiego, co powyżej o

niemy przy wierceniu przez zmniejszenie począt- ; swych rurach powiedziałem (dodaję, że są one kowej średnicy otworu z 30 cali do 18 cali przez opatentowane), sądzę, że rury te i proponowany

system rurowania niemi otworów przedstawiają następujące zalety: 1) Jako zupełnie gładkie, bez muf, będą one posuwać się w otworach znacznie łatwiej od rur dzisiejszych i wobec możności zmniejszenia przestrzeni poza rurami do minimum klinowanie rur staje się niepotrzebne. 2) Jako silne na zerwanie i ciśnienie, rury moje można będzie wtłaczać do znacznej głębokości i wyciągać z najgłębszych otworów. 3) Przy poszukiwaniach wody i ropy można będzie dokonywać próbnych pompowań do zupełnego nawet osuszenia otworu. 4) Wyrabiane z twardego metalu, rury moje nie będą tak szybko ścierały się, wypadki więc przetarcia ścian rur stają się prawie niemożebnymi. 5) Bezpieczeństwo przy rurowaniu jest znacznie większe, aniżeli przy dzisiejszych rurach. 6) Można rozpoczynać głębokie otwory o znacznie mniejszej średnicy. 7) Zachowując na znacznych głębokościach swoją wysoką wytrzymałość na ciągnienie i ciśnienie, rury mo

je są wytrzymalsze na skręcenie, zgniecenie itd. 8) System rurowania może być zmieniony na tańszy i dogodniejszy dla robót. 9) Rury moje przy tych samych średnicach i grubości ścian są lżejsze od rur dzisiejszych, szczególnie od rur nitowanych. 10) Mogą one być wyrabiane w zwykłych warsztatach mechanicznych, przez co osiąga się niezależność od syndykatów rurowych. 11) Osiąga się znaczna oszczędność na początkowych kosztach rur i zyskuje się na rurach, pozostających w otworach. 12) Pierwsze próby zastosowania moich rur nie wymagają żadnych zmian w dzisiejszych urządzeniach i nie pociągają za sobą żadnych ryzykownych wydatków.

Ostatnie słowo oczywiście wypowie praktyka, która wskaże, co w celu udoskonalenia wypadnie jeszcze zrobić i jaki system rurowania najodpowiedniej zastosować w tych lub innych warunkach głębokiego wiercenia.

Mikołaj Sokołowski.

Projekt przepisów wywodu węgla kamiennego 5 kopalń

agłębia Dąbrowskiego.

bę-

cd bn

Przyjęty przez Kijowski komitet okręgowy dla regulowania przewozu ładunków drogami że-laznemi projekt przepisów wywozu węgla kamiennego z zagłębia Dąbrowskiego¹) odrzucony został przez komitet Centralny w Petersburgu; rzeczony komitet polecił nowootworzonemu komitetowi okręgowemu Warszawskiemu opracowanie nowego projektu przepisów. Komitet Warszawski zwołał w dniu 6 września r. 1907 posiedzenie, na które zaprosił przedstawicieli wytwórców i spożywców węgla dąbrowskiego, i przedstawił opracowany przez zarząd komitetu nowy projekt przepisów, który postanowiono oddać do ponownego opracowania wybranej na posiedzeniu komisyi w składzie przedstawicieli wytwórców, dróg żelaznych i spożywców węgla dąbrowskiego. Opracowany przez komisyę projekt rozpatrzony i z nie-wielkiemi zmianami przyjęty został na ponownem posiedzeniu w tym samym, jak poprzednio, składzie, które odbyło się dnia 12 września r. 1907. Przyjęty na posiedzeniu projekt, który następ dzie przedstawiony do komitetu Centrali Petersburgu, brzmi, jak następuje:

Przepisy wywozu węgla kamiennego z kopalń zagłębia Dąbrowskiego.

§ 1. Węgiel kamienny z kopalń zagłębia Dąbrowskiego przewozi się drogami żelaznemi

Warszawsko-Wiedeńską i Nadwiślańską poza ogólną dla wszystkich ładunków koleją podług oddzielnych planów i podziałów wagonów, ustanawianych na wyznaczony okres czasu przez Warszawski komitet okręgowy.

§ 2. Dwa razy na rok (w początku stycznia i w początku lipca) zarządy dróg żelaznych wysyłających zawiadamiają komitet, ile wagonów w każdym miesiącu nadchodzącego letniego (od kwietnia do września włącznie) lub zimowego (od października do marca włącznie) okresu mogą dostarczać do naładowania węglem przeciętnie na dobę (na dzień roboczy). W tych samych terminach wysyłający, chcący wysyłać węgiel kamienny z kopalń zagłębia Dąbrowskiego, komunikują komitetowi przez Radę Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego zapotrzebowania wagonów, opatrzone podpisem każdego z wysyłających, przyczem wysyłającym może być tylko właściciel lub dzierżawca kopalni zgodnie z zaświadczeniem Zachodniego zarządu górniczego. W zapotrzebowaniu powinno być wymienione: 1) liczba ogólna żądanych wagonów na każdy miesiąc okresu letniego lub zimowego, 2) liczba przeciętna żądanych do naładowania węglem wagonów na dzień roboczy, 3) stacya lub kopalnia wysyłająca. Po zestawieniu tych wiadomości z posiadanemi w rozporządzeniu komitetu danemi statystycznemi oraz zgłoszeniami o przewidywanych potrzebach i po rozpatrzeniu tej sprawy w

zebrania ogólnem komitetu, komitet w ciągu tego swoje potrzeby węgiel kamienny dąbrowski, po-samego miesiąca zawiadamia odnośne drogi żelaz- winny dostarczać komitetowi w wymienionym w ne, o ile zaproponowane przez nie liczby wago- § 5 terminie wiadomości o potrzebie rzeczonego nów czynią zadość przewidywanym potrzebom. węgla w miesiącu następnym z wymienieniem do-§ 3. Jeżeli zaproponowane przez drogi że- stawców węgla, stacyi wysyłania jak również kie-lazne liczby wagonów komitet uzna za niewy- runku ruchu węgla przez punkty przeładunkowe, starczające, to w razie możności powiększenia ich Takie same wiadomości mogą być dostarczane zapomocą wynajęcia wagonów zarządy dróg że- komitetowi i przez innych spożywców pod warun-laznych wysyłających mają prawo żądać gwaran- kiem należytego stwierdzenia przez odnośne umo-cyi najmniejszej ogólnej wysokości codziennego wy lub dowody prawa na otrzymywanie przez przeciętnego ładowania w każdym miesiącu przy- nich w danym okresie węgla z kopalń, szłego okresu z następstwami, wymienionemi w § 33. Pomieniona gwarancya daje się kolejom wysyłającym w imieniu wszystkich wysyłających za pośrednictwem tych z nich, którzy będą²przyjmowali udział w komitecie, jako stali członkowie. W razie braku takiej gwarancyi komitet nie ma prawa żądać od dróg żelaznych większych zobowiązań pod względem dostarczania wagonów do przewozu węgla ponad te, na które podług sprawdzonych przez komitet obliczeń pozwala istniejący tabor wagonowy. Ustanowione w sposób powyższy liczby ogólne wagonów codzienne-

§ 7. Na zasadzie odpowiednio sprawdzonych danych, wymienionych w §§ 5 i 6, prezes komitetu układa na każdy miesiąc następny zestawienia o potrzebnej liczbie wagonów podług stacyi wysyłających z wymienieniem wysokości przeładowania i w miarę , możności wymiany na najbliższych stacyach przeładunkowych i przejściowych i następnie najpóźniej na tydzień przed nastaniem tego okresu, na który żądane są wagony, wyznacza dla rozpatrzenia i zatwierdzenia tych zestawień specyalne posiedzenie zarządu sprawami komitetu.

go ładowania na każdy miesiąc oddzielnie oddają    § 8. Jeżeli suma ogólna zgłoszonych żądań

się do rozporządzenia zarządu sprawami knmite- nie przenosi przeznaczonej przez drogi żelazne tu dla podziału ich pomiędzy poszczególnych wy- liczby wagonów, to żądaniom czyni się zadość sykających    W całości. Jeżeli natomiast sprawność przewozo-

§ 4. Go miesiąc po wyświetleniu wysokości wa dróg żelaznych, przyjmujących udział w prze-przewidywanycli przewozów i sprawności przewo- wozie węgla kamiennego, nie pozwala na zadość-zowej dróg żelaznych, przyjmujących udział w uczynienie wszystkim wysyłającym w całości, to tych przewozach, zarząd sprawami komitetu okre- komitet przeznacza do podstawienia pod węgiel śla dla każdej kolei normy codziennych ładunków taką tylko liczbę wagonów, jaką drogi żelazne węgla na miesiąc następny jak również normy na cel ten mogą przeznaczyć, i odpowiednio do przeładowania wagonów z tymi ładunkami na sta- tego dokonuje podziału wagonów pomiędzy oso-cyach przeładunkowych oraz normy wymiany bami, które podały oświadczenia, o czem zawia-pomiędzy drogami żelaznemi sąsiedniemi. Posta- damia natychmiast zarząd dróg żelaznych.²) nowienia komitetu w tym względzie wciągają się    § 9. Przy dokonywaniu podziału wagonów

do księgi protokółów wraz ze wszystkiemi danemi w razie żądań, przenoszących liczbę przeznaczo-i względami, na których zostały oparte.    nych przez drogi żelazne wagonów, te ostatnie

§ 5. Wysyłający, chcący wysłać w przecią- dzielą się pomiędzy poszczególnych wysyłających gu następnego miesiąca węgiel kamienny z kopalń wogóie odpowiednio do sprawdzonych przez ko-zagłębia Dąbrowskiego, powinni podać do korni- mitet rzeczywistych ich potrzeb z pierwszeń-tetu oświadczenie piśmienne najpóźniej na 10 dni stwem zabezpieczenia dostawy węgla dla celów przed nastaniem tego miesiąca, na który dokonu- następujących: a) dla zawarunkowanych umowa-je się podział, z wymienieniem: 1) stacyi lub ko- mi, zawartemi bezpośrednio z wysyłającymi, wła-palń wysyłania, 2) liczby potrzebnych do nała- snych potrzeb bieżących dróg żelaznych; b) w dowania węglem na dzień roboczy wagonów, 3) miarę możności dla zawarunkowanych zawartemi ilości węgla, przewidywanej do wysłania odbior- bezpośrednio z wysyłającymi umowami własnych com, korzystającym z pierwszeństwa (§ 9), 4) co- potrzeb bieżących instytucyi rządowych i spo-dziennej przeciętnej wytwórczości węgla, 5) za- łecznych, robót i potrzeb państwowych, składów pasów wydobytego węgla na kopalniach, 6) wy- miejskich i społecznych oraz zakładów metalur-sokości codziennej wysyłki przez każdy najbliższy gicznych. Więcej szczegółowe zasady podziału punkt przeładunkowy i w miarę możności przej- wagonów z koniecznem zabezpieczeniem wymie-ściowy.²) W razie niezachowania przytoczonych nionych w p. p. a i b odbiorców ustanawiają się powyżej warunków uzupełnienie brakujących wia- przez komitet.

domośei pozostawia się do uznania zarządu spra-    § 10. Przy dokonywaniu podziału .wagonów

§ 6. Drogi żelazne, chcące otrzymywać na

wami komitetu.    zgodnie z poprzednim §-em komitet przyjmuje

*) Instytucya państwowa, znajdująca się w zawiadywaniu ministerstwa komunikacyi.

pod uwagę wytwórczość węgla w kopalniach jak nia pomiędzy naczelnikami ruchu odnośnych również rozwój dróg kolejowych na kopalniach i dróg żelaznych i Radą Zjazdu przemysłowców sprawność roboczą stacyi, z któremi kopalnie są górniczych Królestwa Polskiego. Wysyłający połączone.    węgiel, nie włączeni do obowiązującego w danym

§ 11. Po dokonaniu wymienionego powyżej czasie podziału, nie mogą otrzymywać wagonów (§ 9) podziału wagonów zarząd sprawami komite- pod węgiel bez oddzielnego pozwolenia prezesa tu określa liczbę dni ładowania węgla w przecią- komitetu.

gu danego miesiąca i układa plan przewozów oraz    § 14. W wypadkach wyjątkowych, jeżeli

listy stacyjne. W planie przewozów wymienia brak węgla grozi zgubnemi następstwami dla dzia-się: 1) liczba wagonów, przeznaczona na dany łalności spożywców, prezes komitetu na mocy okres czasu do naładowania węglem na każdej oświadczeń tych ostatnich może wyznaczać dla stacyi; 2) kierunek ruchu tych wagonów koleją odnośnych wysyłających wagony nadliczbowe, wysyłającą i dalej od pierwszego punktu przej- j które podstawiane są przez drogi żelazne narów-ściowego; 8) normy wymiany wagonów z węglem i ni z podziałem zasadniczym, nie pogwałcając ta-pomiędzy kolejami wysyłającemi i sąsiedniemi; ; kowego. Wyznaczanie takich wagonów nadlicz-4) normy dla stacyi przeładunkowych. W listach I bowych w tego rodzaju wypadkach wyjątkowych stacyjnych, układanych osobno dla każdej stacyi, może być jednak dokonywane nie inaczej, jak po wymienia się: I) liczba wagonów, przeznaczonych przedstawieniu przez spożywców komitetowi nie do naładowania węglem na każdy dzień roboczy podlegających wątpliwości dowodów, stwierdzają-dla każdego wysyłającego; 2) stacya i kolej prze- cych ich położenie krytyczne. W razie oświad-znaczenia; 3) nazwisko odbiorcy; 4) pierwsza sta- czenia przez spożywające-węgiel drogi żelazne o cya przejściowa lub przeładunkowa. Wiadomo- zmniejszeniu się posiadanych przez nie zapasów ści, wymienione w p. p. 2, 3 i 4 planu przewo- węgla do wysokości, zagrażającej ruchowi, skut-zów i list stacyjnych przytaczają się w granicach kiem niedostarczenia przez kopalnie w przeciągu danych, otrzymanych od wysyłających (§4) i od- danego miesiąca wyznaczonych w planie przewo-biorców (§ 5). W celu zabezpieczenia kolejom zu dla dróg żelaznych wagonów węgla, prezes spełnienia wymiany z kolejami wysyłającemi po- komitetu ma prawo zmienić pierwotne polecenie mienionych ładunków ułożony w komitecie plan co do ilości mającego być dostarczanym na po-przewozu komunikuje się wszystkim kolejom trzeby dróg żelaznych węgla przez nieakuratną przylegającym, ażeby każda kolej miała wiado- kopalnię zapomocą zwiększenia normy dziennej mości o liczbie wagonów ładownych, które mają wagonów dla danej drogi żelaznej w granicach wejść na nią z kolei wysyłających.    normy ogólnej, wyznaczonej dla pomienionej ko-

§ 12. Komitet rozsyła plany przewozów i palni podług listy stacyjnej, listy stacyjne: do zarządu dróg żelaznych 3 egzem-    § 15. Wagony, przeznaczone podług obo-

plarze planu i 1 egzemplarz listy stacyjnej: do wiązującego podziału do naładowania węglem, zarządów- dróg żelaznych, wysyłających węgiel, korzystającym z pierwszeństwa (§ 9), powinny po 2 egzemplarze planu i list stacyjnych; do Ra- być wogóle zużytkowane przez wysyłającego na dy Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa ten cel, na jaki zostały przeznaczone. W razie Polskiego po 1 egzemplarzu planu i list stacyj- niezachowania tego przez wysyłających prezes nych; drogom żelaznym, otrzymującym węgiel z komitetu na żądanie odnośnych odbiorców ma zagłębia Dąbrowskiego, po 1 egzemplarzu planu prawo zarządzić zastosowanie do nieakuratnych i list stacyjnych odnośnych stacyi; wszystkim wysyłających środków przymusowych, przyczem wysyłającym węgiel (przez Radę Zjazdu przemy- może być wstrzymane przyjmowanie od takiego słowców górniczych Królestwa Polskiego) i wszyst- wysyłającego wszelkich wysyłek węgla, przezna-kim stacyom, wysyłającym węgiel, po 1 egzem- czonych dla odbiorców, nie korzystających z plarzu list stacyjnych, które ich dotyczą. Wy- pierwszeństwa, do czasu spełnienia niedotrzyma-syłanie pomienionych dokumentów dokonywa się nych zobowiązań. Niewłaściwie naładowane i z takiem obliczeniem czasu, żeby zarządy dróg przedstawione do wysłania wagony pozostawiane żelaznych, stacye i wysyłający mogli otrzymać są w takim razie na osiowem z następstwami poje nie później jak na 2 dni przed 1-ym tego mie- dług §§ 31 i 32. Polecenia swoje podług §§ 13, siąca, kiedy powinien być wprowadzony w czyn 14 i 15 prezes komunikuje zarządowi odnośnej nowy plan przewozu.    drogi żelaznej oraz odpowiednim kopalniom przez

§ 13. Ułożone wymienionym powyżej try- Radę Zjazdu przemysłowców górniczych Króle-bem plany przewozu i listy stacyjne obowiązują stwa Polskiego i przedstawia na najbliższem po-do kierowania się i wykonywania tak drogi że- siedzeniu zarządu sprawami komitetu, lazne, jako i wysyłających. Wywoływane oko-    § 16. Wysyłający węgiel mogą albo odrnó-

licznościami wyjątkowemi zmiany pomniejsze w wić naładowania przeznaczonych dla nich na da-obowiązujących listach stacyjnych mogą być do- ny dzień wagonów (w części lub w całości) z konywane przez osobne biuro miejscowe w Dą- piśmiennem uprzedzeniem o tern zawiadowcy od-browie a w razie jego braku na mocy porozumie- nośnej stacyi najpóźniej o godzinie 6-ej wieczo-

poprzedniego dnia (z następstwami jednak, I komunikują codzienie komitetowi o swoich pole-wymienionemi w § 84), albo żądać wagonów do- j ceniach na stacyach co do dokonanych zmian podatkowych ponad normę. Zadośćuczynienie tym mniejszych w listach stacyjnych (§ 13) i o prze-ostatnim żądaniom w razie posiadania wolnych znaczeniu wagonów dodatkowych, wagonów dokonuje się na mocy bezpośrednich    § 22. W wypadkach, jeżeli drogi żelazne

rem

rozporządzeń dróg żelaznych. Pokrycie tej licz- faktycznie podstawiają do naładowania węglem by wagonów, naładowania których wysyłający mniej wagonów, niż ustanowiono na mocy obo-odmówił, nie obowiązuje dróg żelaznych.    wiązującego podziału, może być dokonywane re-

§ 17. Oprócz tego wysyłający, wymienieni gulowanie niedoboru wagonów pomiędzy poszcze-w obowiązującym w danym czasie podziale, mogą gólnych wysyłających; tryb dokonywania takiego w razie potrzeby żądać dla siebie w przeciągu regulowania ustanawia się przez zarząd sprawami miesiąca wagonów dodatkowych, przesyłając te komitetu.

żądania przez Radę Zjazdu przemysłowców gór-    § 23. Drogi żelazne, wysyłające węgiel ka-

niez

ycli Królestwa Polskiego do odnośnych dróg mienny, komunikują natychmiast komitetowi o żelaznych piśmiennie lub telegraficznie a kopię wszelkiem zmniejszeniu, przerwie lub wstrzyma-komitetowi. W żądaniach tych powinny być za- | niu ładowania i ruchu, oraz o zmniejszeniu lub warte wszystkie wymienione w § 4 dla wagonów j wstrzymaniu wymiany z kolejami sąsiedniemi, jak bieżących wiadomości oprócz wskazanych w p. p. również o przywróceniu ładowania, ruchu i wy-4 i 5; oprócz tego wysyłający może wymienić miany.

również, w jakie dni i po ile wagonów dodatko-    § 24.    "W, dni niedzielne i świąteczne, w któ-

wych życzyłby sobie otrzjunać. Jeżeli pomienio- re na mocy przepisów jmrząhkm wewnętrznego ne żądanie będzie robione w celu pokrycia nie- wydobycie węgla w kopalniach ulega przerwie, doboru skutkiem nieakuratności drogi żelaznej, jak również w te dni świąteczne, w które stacye to wysyłający powinien zrobić szczegółowe po- zamknięte są dla przyjmowania i wydawania ła-wołanie się na ten niedobór.    dunków, podstawianie wagonów wysyłającym

§ 18. Dla zadośćuczynienia żądaniom dodat- wogóle nie dokonuje się. Wyjątek stanowią wy-kowym drogi żelazne przeznaczają: a) wszystkie padki podstawiania wagonów na mocy porozumie-wyznaczone podług list stacyjnych wagony, któ- nia wzajemnego pomiędzy drogami żelaznemi i re wysyłający odwołali lub których nie mogli z wysyłającymi.

jakichkolwiek przyczyn naładować, b) wszystkie    § 25. Przy określaniu liczby dostarczonych

pozostałe wolne wagony, które droga żelazna bę- wysyłającym wagonów ustanawia się, że za pod-dzie miała możność przeznaczyć do naładowania stawioną w dany dzień uważa się cała ta liczba węglem. Wagony, naładowania których wysyła- wagonów, tak ładowanych do wyładowania na jacy odmówili, podstawiają się na mocy żądań kopalni, jako i próżnych, która podstawioną zo-dodatkowych innym wysyłającym o tyle, o ile stała przez drogi żelazne wysyłającemu w prze-na podstawienie ich jest jeszcze dosyć czasu.    ciągu doby sprawozdawczej, licząc takową od go-

§ 19. Przy wyznaczaniu wagonów dodatko- dżiny 12-ej w nocy poprzedniego dnia do godziwych drogi żelazne kierują się zasadami nastę- ny 12-ej w nocy bieżącego dnia. Komitet usta-pującemi: a) przedewszystkiem koleje czynią za- nawia tryb zaliczania wagonów, podstawionych dość żądaniom tych wysyłających, którzy zgłoszą przez drogę żelazną powyżej wyznaczonej na da-żądania wagonów dodatkowych na pokrycie nie- ną dobę normy, na rachunek doby następnej. Dla doborów podług list stacyjnych w przeciągu bie- określenia przeciętnej dostawy wagonów na dzień żącego miesiąca, powstałych skutkiem takiej nie- roboczy ogólna dostarczona wysyłającemu (po-akuratności dróg żelaznych, która nie spowodo- dług wskazanych zasad) liczba wagonów, włącza-wała odpowiedzialności pieniężnej tych ostatnich jąc do tego liczbę wagonów, dostarczonych w dni (np. zaspy śnieżne), przyczem daje się pierwszeń- niedzielne i świąteczne, zamienia się na ustana-stwo żądaniom, zgłoszonym na naładowanie węgla, wiane przez zarząd sprawami komitetu wagony przeznaczonego dla odbiorców, korzystających z normalnej siły nośnej i dzieli się przez liczbę dni pierwszeństwa (§ 9); b) następnie czyni się zadość roboczych w danym okresie czasu, żądaniom pozostałych wysyłających zależnie od    § 26. Zabrania się wysyłanie węgla w ko-

ich żądań i w stosunku do norm, przeznaczonych munikacyi bezpośredniej przez Gołonóg od stacyi -dla nich podług list stacyjnych.    kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z kopalń, połączo-

§ 20. O zgodzeniu się na dodatkowe pod- nych odnogami normalnego toru rosyjskiego z stawienie wagonów droga żelazna powinna zawia- kolejami Nadwiślańskiemi, jak również od stacyi domić wysyłającego najpóźniej o godzinie 6-ej kolei Nadwiślańskich z kopalń, połączonych od-wieczorem w przeddzień naładowania. Jednoczę- nogami normalnego toru zagranicznego z koleją śnie wywieszają się o tern ogłoszenia na stacyach Warszawsko-Wiedeńską.

wysyłających, poczem przeznaczone wagony do-    § 27. Wszelkie wysyłki węgla kamiennego

datkowe nie podlegają zmianie.    dokonywane są wyłącznie na mocy listów frach-

§ 21. Zarządy dróg żelaznych wysyłając}mh I towych imiennych.

§ 28. Przewidziana w art. 78 ustawy ogólnej dróg żelaznych w Rosyi zmiana adresu ładunków, przewożonych na mocy przepisów niniejszych, zarówno na stacyach wysyłających jako i w drodze, może mieć miejsce li tylko za zezwoleniem prezesa komitetu, do którego osoby, mające prawo rozporządzania ładunkiem, zwracają się w tym względzie.

§ 29. Stacye, ładujące węgiel kamienny, układają codziennie sprawozdania o podstawianiu i naładowaniu wagonów, w których wymieniają: komu, jakich i ile podstawiono wagonów, następnie przez kogo i ile naładowano wagonów, jakiej siły nośnej, dla kogo i dokąd, przez jakie punk_ ty przeładunkowe i przejściowe, tak podług list stacyjnych jako i poleceń dodatkowych, jak również przez kogo nienaładowano i, o ile to możliwe, dla kogo, z wymienieniem powodów nienała-dowania. Stacye posyłają do komitetu codzienne sprawozdania następnego dnia po tym, którego wysyłek dotyczą.

§ 30. Podstawianie próżnych i zabieranie ładownych wagonów na odnogi i z odnóg, należących do właścicieli pry watnych, uskutecznia się w przeciągu całej doby w miarę możności równomiernie; zarząd sprawami komitetu po porozumieniu się z odnośnemi drogami Żelaznemi określa dla każdej odnogi największą liczbę wagonów, jaka może być podstawiana na odnogi.

§ 31. Ładowanie i wyładowywanie węgla kamiennego na stacyach dróg żelaznych dokonuje się środkami właścicieli ładunków na zasadach przepisów ogólnych o ładowaniu i wyładowywaniu przewożonych drogami żelaznemi ładunków z wyjątkami następującymi: a) tak na naładowanie jako i na wyładowanie węgla kamiennego przeznacza się jednakowy termin sześciu godzin; b) w razie, jeżeli do naładowania wagonu nie będzie przystąpione w przeciągu 6 godzin, droga żelazna ma prawo oddać ten wagon innemu wysyłającemu, a wysyłający, który wagonu nie naładował, płaci drodze żelaznej opłatę za przetrzymanie na zasadach ogólnych; c) drogi żelazne mają prawo dokonywać wyładowywanie węgla kamiennego na wymienionych przez nie stacyach natychmiast po przybyciu go środkami własnymi z pobraniem od odbiorcy opłaty za wyładowanie na zasadach ogólnych; o stosowaniu tego środka wywiesza się ogłoszenia na odnośnych stacyach i ogłasza w gazetach miejscowych na dwa tygodnie przed tern.

W okresach zwiększonego ruchu terminy ładowania i wyładowywania węgla mogą być zmniejszane za zezwoleniem ministra komunikacyi.

§ 32. Ładowanie i wyładowj^wanie węgla kamiennego na należących do właścicieli prywatnych odnogach dokonuje się na zasadach następujących: a) tak na naładowanie jako i na wyładowanie, włączając ruch wagonów na odnogach, przeznacza się termin stosownie do umów, lecz nie więcej jak 8 dziennych i 12 nocnych godzin, licząc od czasu dostarczenia wagonu przez drogę żelazną na linię podstawiania do czasu oddania takowego drodze żelaznej na linii zabierania; b) za zatrzymanie wagonu powyżej ustanowionego-terminu właściciele odnóg płacą drodze żelaznej karę stosownie do umów, lecz niemniej jak 3 ruble od wagonu; c) w razie, jeżeli wagony z ładunkiem, które powinny być wyładowane na odnogach, nie będą przyjęte przez właścicieli odnóg w przeciągu doby od czasu ich oddania, to droga żelazna ma prawo wyładować takie wagony na placach stacyjnych z pobraniem opłaty za wyładowanie zgodnie ze spisem opłat dodatkowych, przyczem kara za przetrzymanie pobiera się na zasadach ogólnych.

W razie posiadania przez właścicieli odnóg wagonów wdasnych lub wynajętych warunki ruchu tych wagonów określają się na mocy oddzielnych porozumień z kolejami, do których odnogi te są przepro wad zone.

§ 33. Jeżeli na żądanie komitetu na zasadzie gwarantowanych w myśl § 3 zgłoszeń wysyłających droga żelazna powiększyła zapomocą wynajmu swój tabor wagonowy, wówczas ma ona prawo żądać, żeby podział na dany miesiąc spożytkował całą umówioną liczbę wagonów. W przeciwnym razie za każdy wagon różnicy pomiędzy sumą projektowanego podług pierwotnego porozumienia naładowania miesięcznego i sumą faktycznie w danym miesiącu dokonanego przez wszystkich wysyłających naładowania droga żelazna otrzymuje odszkodowanie w wysokości 5 rubli od wagonu z wyjątkiem wypadków, przewidzianych w § 36. Odszkodowanie rzeczone dotyczy tylko tych wagonów, w które na zasadzie gwarantowanego żądania komitetu droga żelazna zaopatrzyła się ponad proponowaną przez nią pierwotnie liczbę. Suma ogólna odszkodowania, ustanawiana przez zarząd sprawami komitetu, rozdziela się za pośrednictwem Rady Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego pomiędzy tych wysyłających, którzy dali gwaran-cyę lecz nie zadośćuczynili jej; rzeczoną sumę odnośni wysyłający wpłacają bezpośrednio drodze żelaznej w ciągu miesiąca, następującego po tym, jakiego dotyczą. Drogi żelazne nie mają prawa przy opracowywaniu planu przewozów zmniejszać na dany miesiąc tych zobowiązań, jakie przyjęły na siebie w myśl § 3 z wyjątkiem wypadków, przewidzianych w § 37.

§ 34. Włączeni do obowiązującego podziału wysyłający płacą drodze żelaznej tytułem kary po 2 ruble na każdy nieprzyjęty w porównaniu z podziałem wagon; drogi żelazne płacą również wysyłającym taką samą karę za każdy niedostar-czony w porównaniu z podziałem, wagon. Kary obliczają się za każdy dzień a regulowanie uskutecznia się bezpośrednio pomiędzy drogami żelaz-

nemi i wysyłającymi w ciągu miesiąca, następ- !    W razie wypadku na kopalni, uniemożliwia-

nego po tym, jakiego dotyczą.    jącego ładowanie wagonów, wszystkie wagony

W okresie zwiększonego ruchu pomieniona ¹ próżne, znajdujące się na odnodze (jeżeli wzamian kara może być powiększana na mocy oddzielnego za nie nie były dane drodze żelaznej wagony wła-zezwolenia ministra komunikacyi.    sne właściciela odnogi), w miarę możności natych-

§ 35. • Wysyłający i drogi żelazne zwalniają miast zabierane są z odnogi, się od odpowiedzialności pieniężnej za nieprzyję-    § 37. Drogi żelazne zwalniają się od odpo-

cie i niedostarczenie wagonow w wysokości 8°/₀ wiedzialności pieniężnej za niedostarczenie wago-przeznaczonej z podziału liczby wagonów. "W ra- ! nów w wypadkach następujących: n) siły wyż-zie nieprzyjęcia lub niedostarczenia wagonów po- j szej stosownie do wskazówek w prawach ogólnych; wyżej norm ulgowych (8%) wysyłający płacą b) w razie istnienia okoliczności, wymienionych drogom żelaznym i drogi żelazne wysyłającym w postanowieniu ministra komunikacyi z dnia 26 karę za tę liczbę nieprzyjętych lub niedostarczo- j marca r. 1891 N® 3822, ogłoszonem w zbiorze praw nych wagonów, która przenosi normy ulgowe (8°/„). ! i rozporządzeń rządu w r. 1891, J\s 45, art. 467;

§ 36 Wysyłający zwalniają się od odpowie-- c) w razie szczególnych rozporządzeń odnośnych dzialności pieniężnej za nieprzyjęcie przeznaczo- ! osób urzędowych, nie należących do składu danej nych im z podziału wagonów w wypadkach na- ¹ drogi żelaznej, jak również takich wymagań po-stępujących: a) siły wvższej, zwalniającej dostaw- i mienionych osób, spełnienie których pozbawiło ców od odpowiedzialności w dostawach rządo- drogę żelazną możności prawidłowego dostarcza-wych, jak również odpowiednio dowiedzionych nia wagonów; d) drogi żelazne mogą być również strajków robotniczych; b) zatopienia szybów, wy- zwolnione od kar za niepodstawione wagony, o buchów gazów w kopalniach oraz pożarów w ko- ile dowiodą, że nie były w możności równomier-palniach i zabudowaniach kopalnianych; c) poła- nie podstawiać wagony.

mania głównych części składowych maszyn wy-    § 38. Zatrzymanie lub nienaładowanie wa-

ciągowych i wodociągowych oraz urządzeń sor- gonów przez wysyłającego jak również niepod-towniczych jak również zerwania lin wyciągowych; stawienie przez drogę żelazną wagonów, wyzna-

roz

d)    szczególnych przeszkadzających w ładowaniu czonych tak podług list stacyjnych jako i pole-porządzeń władz sądowych i administracyjnych; ceń dodatkowych (§20), służy zasadą do pobiera-

e)    słoty, która uniemożliwia dowóz drogami ko- | nia kar w tym tylko razie, jeżeli pomienione łowemi ładunków do miejsc ładowania, jeżeli sło- ! niedokładności stwierdzone są należytymi doku-ta trwa dłużej niż trz}^ dni, oraz niezależnego od mentami, zestawionymi przez zawiadowcę stacyi wysyłającego wstrzymania ruchu wózków kolej- | i podpisanymi przez wysyłającego lub jego przed-kami pewietrznemi; f) zasp śnieżnych, uniemożli- j stawiciela; w razie odmowy przez zawiadowcę wdających ruch pociągów na odnogach kolejowych j stacyi zestawienia dokumentu lub wysyłającego do kopalń, położonych przy tych odnogach, a ¹ podpisać takowy, żądający zestawienia go zwraca dla kopalń i składów, nie połączonych odnogami, ¹ się do policyi żandarmskiej, która albo formuje w razie zasp śnieżnych, uniemożliwiających prze- protokół na zasadach ogólnych albo stwierdza fakt jazd drogami kołowemi w przeciągu więcej niż odmowy podpisu zestawionego przez zawiadowcę trzech dni, jak również w razie uszkodzenia, stacyi dokumentu i istnienie wymienionych w uniemożliwiającego ruch na -kolejowej lub po- nim wiadomości.

wietrznej odnodze do kopalni; g) kopalnie mogą    § 39. Dla zabezpieczenia odszkodowań pie-

być również zwolnione od kar za nieprzyjęcie niężnych, mogących przypadać na mocy przepi-wagonów, o ile dowiodą, że odwołanie było spo- sów niniejszych, wysyłający obowiązani są wpła-wodowane nierównomiernem podstawieniem przez cać do kasy zarządu drogi żelaznej wysyłającej drogę żelazną wagonów.    lub stacyi ładowania albo połączenia z kopalnią

O istnieniu wymienionych przyczyn z wy- najpóźniej na dwa dni przed 1-ym tego miesiąca, jątkiem zasp i słot powinna być w dniu wypadku na który zażądane są wagony, kaucyę w wyso-posłana do zarządu odnośnej drogi żelaznej depe- kości 1 rubla od każdego wagonu, wyznaczone-sza z podpisem zawiadowcy kopalni. Jeżeli depe- go na dany miesiąc podług list stacyjnych. Kau-sza o wypadku w kopalni nie będzie posłana w cya ta w żadnym razie nie może być mniejszą dniu wypadku, to do czasu posłania rzeczonej de- od 50 rubli. Wszystkie przypadające na korzyść peszy odpowiedzialność podług § 34 pozostaje w dróg żelaznych od wysyłających kary za przetrzy-mocy. O zaspach i słotach zawiadowca stacyi z manie i nienaładowanie wagonów oraz odwołania udziałem dwóch osób postronnych zestawia pro- potrącają się przez koleje z pomienionej kaucyi. tokół z zaświadczeniem, że w tym czasie drogami Kaucye zależnie od pomienionych potrąceń po-kołowemi węgiel nie był na stacyę dowożony, winny być na żądanie dróg żelaznych uzupełnia-Droga żelazna ma prawo sprawdzić na miejscu ne przez wysyłających i w razie nieuzupełnienia przez pełnomocnika zarządu kolei wysyłającej kaucyi przez wysyłającego w przeciągu 5 dni istnienie przyczyn, wymienionych w depeszy za- droga żelazna ma prawo przerwać podstawianie wiadowcy kopalni.    mu wagonów. Po ukończeniu danego okresu, za

który przewóz zabezpieczony był kaucyą, i ców górniczych Królestwa Polskiego, z których nie później jak w 15 dni następnego okresu, jeden od przemysłu węglowego, drugi od żelaz-który wyznaczają się wagony, kaueye, po do- nego, e) trzech wybieralnych przedstawicieli konaniu z nich należnych potrąceń, zwracają się przemysłowców węglowych zagłębia Dąbrowskie-wysyłającym przez miejscowe stacye wysyłania go, J) po jednym wybieralnym przedstawicielu lub z zarządu drogi żelaznej zależnie od tego, Warszawskiego i Łódzkiego komitetów giełdo-dokąd kaucya była wpłacona.    wych i Centralnego Towarzystwa rolniczego w

na

Wysyłający mogą składać kaueye w papie- Królestwie Polskiem oraz jeden przedstawiciel rach procentowych, przyjmowanych jako kaueye zarządu miejskiego miasta Warszawy, w dostawach rządowych, lub za zgodą drogi że-    Zależnie od uznania prezesa na pomienione

laznej wyjednać sobie otwarcie u niej rachunku posiedzenia mogą być zapraszane inne jeszcze bieżącego.    osoby z prawem głosu doradczego.

§ 40. Kary, przypadające od dróg żelaz-    § 4. Przewodniczenie w specyalnych posie-

nych na zasadzie przepisów niniejszych na ko- dzeniach węglowych należy do prezesa Warszaw-rzyść wysyłających, wypłacane im są przez miej- skiego komitetu okręgowego.

scowe stacye wysyłania w przeciągu miesiąca,    § 5. Dla prowadzenia spraw, dotyczących

następującego za okresem, którego pomienione wywozu węgla kamiennego z kopalń zagłębia Dą-kary dotyczą.    j browskiego, otwiera się osobne biuro, będące w

Sumy kar, które okażą się niesłusznie za- bezpośredniem rozporządzeniu prezesa, płacone przez drogi żelazne, potrącają się przy    § 6. Specyalne posiedzenia węglowe zwołu-

obrachunku miesięcznym z kaucyi wysyłających, ją się w Warszawie przynajmniej jeden raz na § 41. O wszystkich z tytułu podstawiania miesiąc na mocy oddzielnych każdorazowych za-i ładowania wagonów karach, które na mocy J proszeń prezesa komitetu. Posiedzenie komitetu przepisów niniejszych dotyczyły tak drogi że- j uważa się za prawomocne, jeżeli przyjmuje w niem laznej jako i wysyłających, jak również o wszel- j udział przynajmniej 4 członków, z których oprócz kich wypadkach obustronnych nieakuratności prezesa obowiązkowa jest obecność przedstawicie-oraz ich przyczynach zarządy dróg żelaznych ! li kolei Nadwiślańskich i Warszawsko - Wiedeń-wysyłających zawiadamiają komitet w przeciągu skiej oraz przedstawiciela Rady Zjazdu od prze-miesiąca, po upływie okresu, na który wyzna- mysłu węglowego. Wyjątek stanowią posiedze-czone były wagony.    nia, na których układane i zatwierdzane są plany

§ 42. Nieporozumienia pomiędzy wysyłają- przewozów i które uważają się za prawomocne cynii i drogami żelaznemi, wypływające z na- niezależnie od liczby obecnych członków, i jeże-kładania kar, rozstrzygają się ostatecznie na mocy liby na posiedzenie nie stawił się ani jeden czło-postanowień zarządu sprawami komitetu.    nek, to plan przewozu układa się i zatwierdza

dla W a r szawski ę g o w e g o o d n śni do ę g 1 kamiennego ko a1ń z głębia Dąbrowskiego.

<v ©

Om.©

przez prezesa i następnie przedstawia na najbliż-szem posiedzeniu węglowem.

§ 7. Na posiedzeniach komitetu sprawy rozstrzygają się większością głosów; w razie równości przeważa głos prezesa. Wszystkie rozpatry-§ 1. Na Warszawski komitet okręgowy nie- j wane w komitecie sprawy notują się w oddzielnej zależnie od jego obowiązków podług prawa o o- I księdze protokółów i podpisują przez obecnych, kręgowych i centralnym komitetach, zatwier- j członków. W razie protestu przedstawiciela któ-dzonego przez ministra komunikacyi d. 12 wrześ- j rej z dróg żelaznych w sprawie, dotyczącej inte-nia r. 1906, wkłada się zawiadywanie wywozem i resów tej drogi, sprawa sporna przedstawia się węgla kamiennego z kopalń zagłębia Dąbrowskie- j przez prezesa do komitetu Centralnego, go stosownie do oddzielnych w tym względzie    § 8. Do obowiązków zarządu sprawami ko-

przepisów.    mitetu oraz jego prezesa należy: a) układanie

§ 2. Bezpośrednie zawiadywanie sprawami, planów przewozów węgla kamiennego na ozna-dotyczącemi przewozu węgla, należy do prezesa ! czony okres czasu oraz list stacyjnych zgodnie z i zarządu sprawami komitetu i w tym celu zwo- i oddzielnemi przepisami o tych przewozach; b) ływane są specyalne posiedzenia węglowe.    j oznaczanie okresów czasu, na które powinien być

§ 3. Do składu specyalnych posiedzeń wę- układany plan przewozu, i zmiana tych okresów glowych Zarządu sprawami komitetu należą: a) pre- na mocy doświadczenia; c) sprawdzanie oświad-zes komitetu okręgowego, b) po jednym przedsta- czeń wysyłających o ilości zapasów wydobytego wicielu ministerstw: spraw wewnętrznych, skar- węgla i sprawności wytwórczej kopalń; d) spraw-bu, komunikacyi oraz handlu i przemysłu, cjpojed- dzanie żądań wysyłających i odbiorców i ustana-nym przedstawicielu dróg żelaznych Nadwiślań- wianie pomiędzy nimi kolei zgodnie z oddzielne-skich, Warszawsko - Wiedeńskiej, Północno-Za- mi przepisami o wywozie węgla kamiennego; e) chodnich i Eabryczno-Łódzkiej, d) dwóch wybie- rozpatrywanie w razie ich powstania nieporozu-ralnych przedstawicieli Rady Zjazdu przemysłów- j mień i sporów, pretensyi, dotyczących kar pie-

niężnych, nakładanych, tak na wysyłających, jako i na drogi żelazne, za przetrzymanie lub nienała-dowanie oraz za niepodstawienie wagonów i wydawanie w tych sprawach postanowień; f) rozpatrywanie skarg wysyłających i odbiorców węgla kamiennego na nieporządki i nieprawidłową działalność dróg żelaznych przy przewozie tych ładunków i po ujawnieniu takowych komunikowanie o tern zarządom dróg żelaznych a w razie    § 9. Dla zadośćuczynienia wymienionym po-

mieniu z przedstawicielami dróg żelaznych schematów statystycznych i sprawozdawczych o przewozie węgla kamiennego jak również schematów dla komunikowania komitetowi potrzebnych wiadomości przez drogi żelazne, wysyłających i spożywców węgla kamiennego; Ï) rewizya miesięczna ksiąg przychodu i rozchodu oraz posiadanych sum.

nie przedsięwzięcia przez zarządy tychże śród- wyżej obowiązkom prezes komitetu ma prawo żaków, koniecznych dla ich usunięcia, komunikowa- dać wszelkich potrzebnych do tego wiadomości nie o tern do wiadomości zarządu dróg żelaznych; (jako to: o stanie zapasów węgla kamiennego, o g) delegowanie w razie potrzeby kogokolwiek ze sprawności wytwórczej kopalń, o kosztach dosta-swoich członków na drogi żelazne, ładujące i prze- wy węgla rożnemi drogami, po których oprócz wożące węgiel kamienny, w celu zbierania po- ruchu kolejami dokonywa się jego ruch, oraz in-trzebnych wiadomości i sprawdzania dowodów, nych, mających związek z przewozem węgla) od dotyczących przewozu, podstawiania i wymiany dróg żelaznych, przewożących węgiel kamienny, ładunków węglowych, jak również w celu prze- jak również od wysyłających i spożywców węgla, słuchiwania i rozpatrywania na miejscu mogących j    § 10. Sprawy, niezależnie od wymienionych

powstać nieporozumień i skarg, w których to wy- w § 8, jak również rozpatrywanie napływających padkach drogi żelazne powinny okazywać dele- oświadczeń, próśb i skarg, o ile prezes dla po-gowanym osobom należyty współudział; h) dele- śpiechu nie będzie miał możności poddać pod gowanie w razie potrzeby w tym samym celu uprzednie rozpatrzenie zebrania, jak również zmia-osób upoważnionych na kopalnie, w których to ny pomniejsze w bieżącym planie przewozu pod-wypadkach wysyłający powinni okazywać dele- legają zawiadywaniu prezesa, który sam co do gowanym osobom należyty współudział; i) rozpa- nich decyduje i czyni odnośne rozporządzenia, trywanie wszelkich środków, mających na celu komunikując o tych rozporządzeniach na najbliż-ulepszenie i ułatwienie warunków wywozu węgla szern posiedzeniu węglowem.

kamiennego z kopalń zagłębia Dąbrowskiego; j)    § 11. Na prezesie ciąży obowiązek przewod-

prowadzenie szczegółowej statystyki przewozów niczenia w posiedzeniach oraz wykonywania za-węgla kamiennego, opracowywanie jej, doprowa- padłych postanowień zarządu sprawami komitetu, dzanie do postaci ostatecznej i przedstawianie    § 12 Prezes prowadzi bieżące sprawozda-

sprawozdań rocznych do ministerstw: komunikacyi, nia o przewozach węgla kamiennego i przedsta-skarbu i handlu i przemysłu, oraz komunikowanie wia je, dokąd należy, w terminach, wskazywa-Radzie Zjazdu przemysłowców górniczych Króle- nych przez ministerstwo komunikacyi, oraz ze-stwa Polskiego i zarządom dróg żelaznych wysy- stawia sprawozdanie roczne, które przedstawia do łających; k) układanie i zatwierdzanie w porożu-zat wierdzenia zebrania.

¹

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, iNs 12, str.302—310.

²

Na inną sąsiednią drogę żelazną.

0 dodatkach, stosowanych przy przetapianiu surowca w piecach

kopułowych^.

Jedynym celem pędzenia pieca kopułowego I tworzącego się przytem żużla. Żużel więc, jako jest przetapianie surowca, t. j. przeprowadzanie | nieunikniony towarzysz przetapianego surowca, go ze stanu stałego w stan płynny. Teoretycz- I powinien być jak najbardziej ciekły i powinien nie więc rzecz biorąc, powinniśmy jako wynik posiadać taki skład chemiczny, aby nie tylko wią-procesu topienia otrzymać tylko surowiec płynny, zał całą siarkę koksu, pozostającą w piecu, lecz Tymczasem w praktyce każdy piec kopułowy da- aby również mógł pochłaniać siarkę, zawartą w je oprócz surowca płynnego również płynny żu- surowcu. Żużel pierwotny, składający się z wy-żel. Żużel ten powstaje z popiołu koksu, z pias- mienionych powyżej materyałów, może jednak czystych zanieczyszczeń przetapianego surowca, być w najlepszym razie, jakkolwiek bardzo rządze spalających się składników surowca (Mn, Si i ko, dosyć ciekły, ale nigdy nie zdoła sam^ przez niekiedy *Fe), wreszcie ze stapiającej się pewnej się działać skutecznie odsiarczająco. Wypada części wyprawy pieca pod wpływem gorąca i więc stosować odpowiednie dodatki, które już

*) Przedruk zastrzeżony przez autora.

przed stapianiem się pochłaniałyby siarkę koksu i wytwarzały żużel wymaganej jakości.

Wiadomo, że pomiędzy żelazem i siarką zachodzi silne powinowactwo chemiczne. Już w temperaturze około 700°C łączy się siarka z żelazem w siarczek żelaza (FeSj. Dowiedzioną zaś jest rzeczą, iż niekiedy stosunkowo mała zawartość siarki w odlewie czyni go nieprzydatnym. W odlewnictwie uchodzi zawartość siarki, wahająca się około 0,1 % , za dozwoloną. Zwyczajnym odlewom o grubszych ścianach większa zawartość siarki niekiedy nie szkodzi. Natomiast przy odlewach o cienkich ścianach lub przy odlewach o nadzwyczajnej wytrzymałości zawartość siarki powinna być jak najmniejszą. Surowiec, służący do odlewów o cienkich ścianach, musi być bardzo ciekły, aby mógł wypełniać dokładnie formę; odlewy te posiadać powinny złom szary, nigdy biały. Siarka zaś czyni surowiec mało ciekłym i, przeszkadzając wydzielaniu się grafitu, czyni go twardym, przy większej zaś ilości siarki nawet zupełnie białym. Przy odlewach o grub-

Tam, gdzie żużel pierwotny jest sam przez się dosyć ciekły, gdzie materyał opałowy nie zawiera siarki w szkodliwych ilościach, albo gdzie większa zawartość siarki w odlewach nie jest niebezpieczną, stosowanie jakichkolwiek dodatków jest zbyteczne. To też istnieją odlewnie, pracujące w tak korzystnych warunkach, iż przetapiać mogą surowiec w kopulakach z bardzo . małą ilością topników, albo nawet bez wszelkich dodatków. W tern wyjątkowem położeniu znajdują się tylko niektóre odlewnie w Ameryce, gdyż koks tamtejszy zawiera bardzo mało siarki i popiołu. Nawet całkiem bez dodatków obejść się mogą te amerykańskie odlewnie, które stosują jako mate-ryał opałowy czysty antracyt, oczywiście tylko wtedy, jeżeli surowiec przetapiany nie posiada wcale zanieczyszczeń piasczystych, i jeżeli materyał, używany do wyprawy pieca, jest bardzo ogniotrwały i odporny na działanie płynnego żużla. W takich warunkach może łatwo odlewnik amerykański p. Outerbridge lekceważąco wyrażać się o znaczeniu topników i głosić swą naukę o „using no flux“ (nie stosować topników) ¹). Ale hutnik europejski pracuje w zupełnie innych warunkach, jemu nie wolno lekceważyć kwestyi topników. Koks bowiem europejski, czy westfalski, czy ostrawski, czy południowo - rosyjski zawiera w najlepszym razie przeciętnie 1,0 — 1,5 % siarki i 10 do 15 % popiołu, bogatego w krzemionkę i glinkę, a więc trudno topliwego.²) Surowiec europejski, wytopiony w wielkim piecu na takim koksie, zawiera przeciętnie daleko więcej siarki niż surowiec amerykański. Dlatego tern większą zwracać powinniśmy uwagę na zachowanie się siarki podczas przetapiania surowca w piecu kopułowym.

Oprócz tego surowiec z wielkiego pieca według starego lecz złego zwyczaju odlewa się często do form z piasku; przetapiając zaś taki surowiec, wprowadzamy do kopulaka dużo trudno topliwego materyału, tworzącego żużel bardzo kwaśny, wymagający wielkiej ilości topnika. W każdym razie hutnik europejski znajduje się, na ogół biorąc, w daleko niekorzystniejszem położeniu, niż jego kolega amerykański. W naszych bowiem warunkach bez dodatków przy kopulakach obejść się trudno. Naturalnie nie zawsze i nie wszędzie stosować będziemy te same dodatki w tej samej ilości. Jakość i ilość dodatków tych zależy bowiem: 1) od ilości i jakości żużla pierwotnego, 2) od ilości siarki, zawartej w koksie i surowcu odlewniczym, 3) od gatunku odlewów, jakie mamy wytwarzać.

Przy wyborze dodatków stwierdzić najprzód należy: 1) czy żużel, wytwarzający się podczas procesu topienia, jest sam przez się łatwo topli-wy i ciekły, 2) czy należy w danym wypadku uwzględniać bliżej siarkę koksu, 3) czy stosować należy równocześnie dodatki odsiarczające i topniki. Rozróżniamy więc trzy rodzaje dodatków zależnie od zadania, jakie mają one spełniać, a przeto: 1) dodatki odsiarczające, 2) dodatki, czyniące żużel łatwo topliwym i ciekłym (topniki w ściślejszem znaczeniu), 3) dodatki odsiarczające i czyniące zarazem żużel łatwo topliwym i ciekłym (topniki w szerszeni znaczeniu albo topniki odsiarczające). Jako dodatek specyalnie odsiarczający zalecają niektórzy hutnicy mangan; jako topnik uważam}^ ogólnie fluoryt, za topnik zaś odsiarczający uchodzi wapień.

Ponieważ w naszych warunkach chodzi równocześnie o wytwarzanie żużla ciekłego i odsiarczanie, dziwić się nie można, iż stosowano aż do nowszych czasów wyłącznie wapień, jako topnik. Mimowoli narzuca się myśl, iż równoczesne stosowanie manganu i fluorytu wykazałoby najlepsze wyniki, gdyż mangan służy za specyalny środek odsiarczający, a tluoryt za topnik par excellence. Tymczasem w praktyce rzecz ma się inaczej. Poniżej wykażę, iż nie można tak łatwo zastąpić wapienia fluorytem i manganem, iż wapień pomimo kupieckiej reklamy fluorytu i naukowego zalecania manganu i nadal pozostaje głównym naszym topnikiem i środkiem odsiarczającym, i że tylko w wyjątkowych wypadkach korzystnym jest zasilanie wapienia pewną małą ilością fluorytu lub manganu. Nim omówię bliżej pojedyncze dodatki, objaśnię najprzód: 1) dlaczego i kiedy konieczne są dodatki odsiarczające. 2) w jaki sposób odbywa się samo odsiarczanie w piecu kopułowym. 3) dlaczego żużel powinien być ciekłym i 4) w jaki sposób osiągamy ciekłość żużla. Na te pytania trzeba koniecznie odpowiedzieć jasno i wyczerpująco, aby zyskać podstawę do wyrobu odpowiedniego topnika i do oceny jego wartości.

szych ścianach większa zawartość siarki przyczynia się do tworzenia się dziur w odle,wach, wskutek czego zmniejsza się wytrzymałość materyału. Odlewy, podlegające działaniu gorąca lub kwasów (wlewnice dla stalowni, części składowe palenisk, kotły i panwie), powinny zawierać zawsze mniej niż 0,08 % siarki.

W przytoczonej poniżej tablicy*) podaję ilości siarki, jakie zawierać powinny niektóre gatunki odlewów.

Gratunek odlewu

£°

Uwagi

Odlewy o bardzo cienkich ścianach (garnki, drobne części maszyn, cien-| kie płyty, cienkie1 rury).

0,07

do

i 0,05

Grubość ściany 2 — 10 mm, Si 2,8—2,4 % , C powyżej 3,4 % , Mn 0,6 — 0,8 $ .

Odlewy o średnio grubych ścianach i wielkiej wytrzy- 0,09 małości (kółka zębate, małe cylindry 0,07 parowe, słupy, rury i t. p.).

do

Grubość ściany 10— 20 mm, Si 2,4 do 2,2 % , C około 3,4 % , Mn 0,8 do 1,0 .

Odlewy, wytrzyma- mniej łe na działanie og- niż nia.

0,075

Odlewy, wytrzymałe na działanie kwasów**).

mniej

niż

0,05

| kopulaka 0,08 kg siarki; przypuśćmy, iż tylko 60$ tej siarki, t. j. 0,048 kg przechodzi do surowca, to odlew zawierać będzie 0,05-j-0,048=0,098 % siarki. Zawartość ta, jak wynika z tablicy powyższej, jest w największej liczbie wypadków już za duża.

Stosowanie dodatku odsiarczającego jest przeto nawet przy stosunkowo nizkiej zawartości siarki w koksie konieczne. Trzeba bliżej zastanowić się nad tern, w jaki sposób odbywać się może w piecu kopułowym podczas topienia t. zw. odsiarczanie. Po dokładnem zbadaniu rzeczy będziemy mogli ocenić, czy i o ile dany dodatek odsiarczający rzeczywiście odsiarczać potrafi. Ogólna ilość siarki w koksie składa się z tak zwanej siarki organicznej i z siarki, znajdującej się w popiele koksu w postaci siarczków (FeS, MnS, CaS) lub siarczanów (Ga S0₄). Podczas gdy siarka organiczna ulatnia się w wysokiej temperaturze pod wpływem powietrza, gazów (C0₂, CO, H) lub pary wodnej,*) siarczki i siarczany w wysokiej temperaturze pozostają niezmienione. Paktem jest, iż siarka, ulegająca spaleniu, w miarę ogrzewania się koksu w piecu kopułowym uchodzi do góry z gazami; na drodze tej spotyka ona topiący się surowiec, który wskutek silnego powinowactwa między żelazem i siarką, pochłania siarkę otaczających go gazów, którą później bardzo trudno z niego można wydobyć. Dodatek odsiarczający powinien więc w pierwszej linii przeszkodzić zupełnie połączeniu się siarki organicznej z surowcem. Na tern polegać będzie głównie jego wartość odsiarczająca. Ilość bowiem siarki organicznej w koksie wynosi nawet więcej, niż 90$ ogólnej ilości, jak wykazuje podana poniżej tablica.**)

Wlewnice dla stalowni***)

Znane ze swej wy-mniej trzymałości wlewni-niż ce werfeńskie zawie-0,07 rają tylko 0,006 — 0,06 % S.

G-atunek koksu

3

• iH

Siarka

ilość orga-ogólna niczna popiele

Siarka organiczna w ⁰ In siarki ogólnej

Zwyczajne odJewy o grubych, ścianach (wagi, kłodziska, i t. p.).

r-i ₀ Ol

cUöcT

Przy takich odlewach nie potrzeba uwzględniać wcale siarki.

Dobry surowiec odlewniczy zawiera prawie zawsze mniej siarki, niż 0,05 % . To też z łatwością moglibyśmy otrzymać odlewy z wymaganą zawartością siarki, gdybyśmy rozporządzali koksem, nie zawierającym wcale siarki. Tymczasem koks nasz zawiera, jak wyżej wspomniałem, w najlepszym razie 1 $ S. Przy namiarze koksu na wagę wsadu surowca wprowadzamy do

Koks czeski (Kladno) 15,45 0,60 0,58 0,02

7,62 0,92 0,85 0,07

5,93 3,37 . ,25 0,12 7,49 1,07    .96    0,11

10,05 1,406 ,198 0,208

„ ostrawsko- kar-wiński

„ morawski (Segengottes)

„ angielski „ westfalski

COOH

8%

Jest więc rzeczą jasną, iż topnik powinien w pierwszej linii przeciwdziałać siarce organicznej, t. z w. szkodliwej. Jeżeli zdoła ją pochłonąć, to spełnia już, można powiedzieć, znakomicie swe zadanie.

(d. n.).

sbach

*) W części według Stahl und Eisen, r, 1905, JM? 16. O. Sinamer-**) Giesser.d zeitung, r. 1905, JM? 23. Schoeman. O mieszaninach

Jerzy Buzek.

surowca.

stalowni.

***) Stahl und Eisen, r. 1907. JM? 4. Lochner. O wlewnicach dla

r. 1907 JM? 7.

*) Stahl und Eisen, r. 1905, Jv? 10 i Przegląd Górniczo-Hutniczy-

**) Stahl und Eisen, r 1898, JM? lir. 1905.    10

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

Wytwórczość

rok 1905

rok 1906

Od początku

J Od początku    '

W październi-; roku do 31 W październi- roku do 31 ku (października    ku    października

Dnia 31-go października r. 1905

Dnia 31-go października r. i 906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego pieca Surowiec zwierciadlany 12—14 % Mn . »    „    ’    19—20 % Mn.

„ manganowy 50— 60% Mn . Surowiec manganowy 78—80% Mn.

„    krzemowy .

„    krzemo wo-z wierci adlany

2182315    20757992

8 028 367 2 816 869 200 160

²3 353

ióó 594

4.653

124 310

i5 7²3

86525854 27 899813 2 407853 106 129 2 266 900 42 028 1 264 137 57⁸735

2 546 752 8 460 940 2 567 664 218957 80 122 295 786

2 344

156661 67347

21 334847 82 836 140 25565076 2215 265 186 138 1613 316 48903 2020 100 3⁸i43'

8 440 566 j 24 682 016

10 395 353 883 423

357    688 9°5 153 !

46276 j

53¹ M9 I

358    750

7620 242 27217255

9¹39 533 924 085

3°5 145

63r 735 93261 366 730 348 050

200

200

7493

Razem

Wszelkie złamki i okruchy surowca . Stare żelazo .... Wszelkie obcinki i odpadki .

Razem

13562344    141849441

842072    7 797 ⁸¹3

1102 374,    10341976

1846670 j 20082065

14396773 721 304 1371 300 1832413

136201 416 6309079 J 11700 394 180670^4

46600374    46653529

3930525    3097134

3411027    4118122

3086995    2886955

3791 116

38 221 854

3925017

36 076537

10 428 547

10 102 211

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne besemerowskie . „    „ tomasowskie

_    „    marten o wskie .

„ pudlowe „ tyglowe Półwyrób fryszerski .

Razem

2 379 600

57° 740 ii 161 659 976 688

74 332 103 863

23889261 6845 406 101 305 143

9°77593

580793

1 137 ⁶33

1636 622 7¹¹ 753

11264 773 906 572 3⁸ 365 9¹ 3⁸9

16973 071 6755 974 103447 ¹35 8458 323 400 697

929 424

563 137

54251

7210672 1189800 75 98i 144 221

540 736 56 421 9599818 T °55 389 45 122 t°5 243

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych.

„    stalowe z pieców marten o wskicb

i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i muf o wem Części fasonowe do tychże

15 266 882

142835 829

14649 474

136 964 624

9 238 062

11 402 729

1058 402

281 260

131 392

9523 301 I

2835986

922 650

248 600

8890417

1941 902

1820 626

2622 841

301 708

259 561

Razem

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

7856

478910

5638842

1669 960

53874

14083 121

5¹ 393 °45

85412 i 906120 5881

1262543    12455520

36 148

651 886 14625

¹013 347 22 484

2910121    3116018

5 600 429    52500 686

4595 325    5744 266

Wytwór trzeci.

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne (na sprzedaż)

Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości

Szyny dla kolei konnych i „Feniks“ . »    „ dróg żelaznych parowych od

8,32 ź. w stopie bieżącej „ kopalniane do 8,32 f, w śtopie bieżącej

Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe „ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drnt walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 mm ...

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N° 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej N® 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

I09! 575

9847 368

729232

10171 892

370 621 12 226

7239 250 T47 T54

394 161 iii 524

5963 186 618 374

¹797 056 J7 9°3

1961 657 191 883

1957829    18893053

1483 106

14246067

3079523

3062538

151994

1172 809

64634

958 243

165 753

201 206

4852762 83401 22065 1 632 666 139

1010 745

212 062

1 116400

335 494

383 585

*73934

4377° 9*4 705 828

¹59 495 44731

5773 334

10235 216

2239985

l09T 3 554

3222795

3604794 I

1581731

5²53⁸49 56415 11 927 2510 771 832

867 982

169 241

1044 581

306 2Ó0

205821

70780

46349238 691 113 145 870 36013 753⁶ 33¹

⁸49⁰923

2015234

10343446

2795 462

2936 361

1062 912

8950628 86 186 74 888 12015 449878

1827 698

411 739

4085 899

333496

291 196

172 273

8 499 290 105 769 52 296 8 632 469 483

1464 249

356 954

2304 142

256 200

238417

98 460

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

180645

I9I°3I5

269837

2718245

Razem

12 623 109

121 462 326

11 813 692

117078910

21 756 131

19271 176

Wytwór czwarty.

Rury ciągnione i spawane Złączki i podkładki

121 077 366 429

1296 695 3°i8 923

153700 306 563

1469263

2860436

284 487 I    383 327

430 967 ! 398 803

Razem

487 5°⁶

4 3r5 618

460 263

4 329 699

782 130

7154 54

I

WT październiku r. 1906 ogólna liczba zatru- 1 spadając do poziomu, na jakim znajdowała się dnionych robotników wynosiła 244 842. Wytwór- wytwórczość surowca w Królestwie Polskiem w czość surowca w państwie Rosyjskiem w paździer- pierwszych trzech miesiącach roku sprawozdaw-niku r. 1906 znacznie zwiększyła się w porówna- czego. W związku z tern jak również z pewnem niu do miesiąca poprzedniego. Równocześnie z wzmożeniem się rozchodu surowca na przeróbkę tern należy zauważyć zwiększenie się rozchodu dla zakładów własnych oraz na sprzedaż zapasy na przeróbkę dla zakładów własnych jak również surowca w przeciągu miesiąca sprawozdawczego i na sprzedaż. Mimo to wytwórczość ogólna su- zmniejszyły się. Ogólna wytwórczość surowca w rowca w pierwszych 10 miesiącach, r. 1906 nie Królestwie Polskiem w przeciągu pierwszych dosięga wytwórczości w tym samym okresie cza- 10-ciu miesięcy r. 1906 stanowi średnią wytwór-su r. 1904 a nawet i roku 1905-go.    czość w tym samym okresie czasu r. 1904 i r. 1905.

Wytwórczość surowca w Królestwie Polskiem W październiku r. 1906 wytwórczość półwyrobów w październiku r. 1906 zmniejszyła się w poro- żelaznych i stalowych w państwie Rosyjskiem po -wnaniu z wytwórczością miesiąca poprzedniego, dniosła się, zajmując drugie miejsce co do wy-

sokości między wytwórczością półwyrobów żelaz- października r. 1906 zwiększyły się. Ogólna wy-nych i stalowych poszczególnych miesięcy roku twórczość wyrobów gotowych w państwie Rosyj-sprawozdawczego, mimo to ogólna wytwórczość skiem w pierwszych 10 miesiącach r. 1906 była 10-cio miesięczna r. 1906 jest niższą od wytwór- mniejszą od wytwórczości w tym samym okresie czości w tym samym okresie czasu r. 1905 i r. czasu r. 1904, a nawet i roku 1905.

1904. Zapasy półwyrobów żelaznych i stalowych    Wytwórczość wyrobów gotowych w Króle-

w państwie Rosyjskiem w przeciągu październi- stwie Polskiem w październiku r. 1906 znowu po-ka r. 1906 w dalszym ciągu zwiększyły się.    dniosła się, w związku z czem zapasy w przecią-

Zakłady hutnicze w Królestwie Dolskiem w gu miesiąca sprawozdawczego nieznacznie pod-październiku r. 1906 powiększyły wytwórczość niosły się. Ogólna wytwórczość wyrobów goto-półwyrobów żelaznych i stalowych; równocześnie wych w Królestwie Polskiem w przeciągu pier-powiększył się rozchód półwyrobów żelaznych i wszych 10 miesięcy r. 1906 była wyższą od wy-stalowych na przeróbkę dla zakładów własnych, twórczości w tym samym okresie czasu r. 1905, Ogólna 10-cio miesięczna wytwórczość półwyro- mniejszą natomiast od wytwórczości w tym sa-bów żelaznych i stalowych w r. 1906 była wię- mym okresie czasu r. 1904.

kszą od wytwórczości w tym samym okresie cza-    Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawie-

su r. 1905, nie dosięgła jednakże odnośnej wy- niach Centralnego biura statystyczego dla prze-twórczości r. 1904.    mysłu żelaznego w Rosyi za październik r. 1906

J. H.

Wytwórczość wyrobów gotowych w pań- znajdują się liczne błędy, których dla braku miej-stwie Rosyjskiem w październiku r. 1906 zwię- sca nie możemy wykazywać szczegółowo, inte-kszyła się nieznacznie w porównaniu z wytwór- resujących się zaś tą sprawą odsyłamy do wyda-czością miesiąca poprzedniego. Zapasy wyrobów wnictw wymienionego biura, gotowych w państwie Rosyjskiem w przeciągu

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w sierpniu r. 1907.

W sierpniu roku 1907-go przypadało do po- 94 wagony na dzień roboczy, a na cały miesiąc działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego 2 453 wagony do przeładowania węgla w Go-po 900 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeń- łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-skiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślań-23 314 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały skiej. Kopalnie wysłały tą drogą 2 466 wagonów, 198 wagonów, nie przyjęły z powodu bezrobocia czyli 96 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 224 wagony, winny były przeto otrzymać 22 892    13 wagonów czyli o 1% więcej, niż przypadało z

wagony. Droga żelazna podstawiła 21910 wa- podziału.

gonów ^yli842 wagony na dzień roboczy, a    w sierpniu roku 1907-go kopalnie wysłały do

przeto o 982 wagony czyh o 4% mniej mz Wars    J₂96 wagonów wegń droga żelazną

kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego dro- Warszawsko - Wiedeńska i 54 wagony drogą ga zelazna podstawiła kopalniom ponad normę żelazna Nadwiśla)isk czyli 167 wagonów na dzień 1859 wagonow zagranicznych i 1499 wagonow, rob wiecej, niż w sierpniu roku 1906-go o 867 wynajętych przez kopalnie.    wagonów, czyli o 25%. W okresie czasu od 1-go

W sierpniu roku 1907-go przypadało do po- stycznia do 31 sierpnia r. 1907-go kopalnie wysłały działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskie- (Jo Warszawy 34 467 wagonów węgla, czyli 175 go po 244 wagony drogi żelaznej Nadwiślań- wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym skiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc samym okresie czasu r. 1906 o 4191 wagonów, 6 340 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały czyli o 14%. W sierpniu r. 1907-go kopalnie wy-313 wagonów, nie przyjęły z powodu bezrobocia słały do Łodzi 5 332 wagony węgla, czyli 205 186 wagonów, winny były przeto otrzymać 5 841 wagonówna dzień roboczy; więcej niż w sierpniu r. wagonów. Droga żelazna podstawiła 5 840 wago- 1906 o 294 wagony, czyli o 6%. W okresie nów, czyli 225 wagonów na dzień roboczy, a czasu od 1 stycznia do 31 sierpnia r. 1907-go ko-przeto o 1 wagon czyli o 0°/o mniej, niż kopal- palnie wysłały do Łodzi 34 634 wagony węgla, nie winny były otrzymać.    czyli 176 wagonów na dzień roboczy; więcej niż

W sierpniu roku 1907-go przypadało do podzia- w tym samym okresie czasu r. 1906 o 2 688 wago-łu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po j nów, czyli o 8%-

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

WĘGLA

W r. 1907 wysłano węgla więcej (-{-) albo mniej(—), niż w roku 1906

Nazwa

kopalni

W miesiącu sierpniu

Od początku roku do 31 sierpnia

W miesiącu sierpniu

“ g

CD ct-

•3Ê

B.h

85 O

0

Wogóle

ypada

dzień

roboczy

Piz

na

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu sierpniu

W okresie czasu od początku roku do 31 sierpnia

wagonów

à?

wagonów

Droga żelazna lA/arszawsku-l/lliedeńska

Niwka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Renard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora ....

J an Antoni

Mikołaj i Franciszek Matylda .

Keden.

Grodziec Ii Strzyżowice Jakób.

Flötz Rudolf . Andrzej 1 .

Andrzej III Helena Wańczyków Alwina Grodziec I.

Jadwiga Nierada Katarzyna Kazimierz H .

1 182

1    140

2    059 2 477 1 741

1    949

2    963 2 744 1 228

163

577

43

26

1353

134

193

26

26

39

275

123

l-A H-A

w Oî ki oï ü¹ ü< -si o d—-i

IS I

-o o*

H-A

CO i—

14    040 9 671

15    090 18 449 15 663 15 256 23 919 20 677 11 537

367

4218

516

204

618

7 920

900

1 663

126

298

127

217

432

1 963

953

»-*■ i-i

►fi    to oiow-i-jto-iit-a

OWsiWi-iWtOOOi<KDil--J50i-i

OiOOSri

est «-t T-l 70

1 168 ! 775

3    323 2 366

3    256 1 371

200

568

18

152

124

2064

134

318

35

90

89

26

144

253

38

14

45

68

128

91

54

81

164

125

53

22

79

12

10 698 12 463 19 222 17 769 14 334 15119 28 671 22 372 9 915 1 909 4193

291

336

723

15 757

1 127 j 1 678

304

610

448

503

865

53

1 621

127

31

54

63

98

90

73

77

145

114

50

10

21

80

'^iO-t<T-«C^'^^OÎCOC'-05xO<^>^TH    I    I lOiÄOCC    I    I lO    ] o? »c ^

—'COOHOJ^OtHtHcO 03 03 03 -h    |    | 03 CO 05 ^    |    | O    I 03 OO rH

CO CO 03 rH co T-l CO IO T-I    nHi>    -rH    H

+ 1 1 +

I +++++I 1++I

I |    |    I*"*    |    | g | 00 05 J

I++II+++++II++4

I -H-1 I I ++ I +1 I++-H+4

to oo>-it"«eo o'Oios*o>-itoo5-i^w

i-i tO WOCOWtCiłŁMtOCWlCOoW®^

cx<n(i.-joitooiaiMWO'co<iooc-WM

►-i I-i I-i łt-

f+I+++II+I++III++I

to to to CO tf-

+ 11 +

178

610

150

118

286

433

53

342

826

+    31

I ® ££    °    ^ I

T-i    T-»    rH r-ł

Kazein .

20761

05

05

164 828    837    25 290

SD

CO

181 148    920 + 4 529 +    22 +16 320

+ 10

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Kenard Paryż Kazimierz Reden Andrzej I . Matylda , Jakób .

Wańczyków , Antoni ,    ,

Helena

915

611

1327 1 251 1300

»OtUt-oOO i    i    i    i    i    i    i

CCMiß'+iO I    I    I    I    I    I    i

1 410

319

1 456 1 077 1472

70

40

| I I I 1 ÜT «JT «t toi 1 I I |co-j--CT5eon^

O CO o 05 o

T-H —H T-H

^ I tO O* h-a QO O* <X> ^ ^ ^ ! oo | w-sł + c^coo

+1+1++

495

29'

129

174

172

70

+ I + I ++

I    , H-A K-A H~A    ÜT

I    1 CO ^ o GO 4-

+ 4 556

+    77

o O T-l

40 +

i:::;

3 205

1    719

2    753

409

250

34

38

t ⁷⁰

258

42

22

35

130

100

+ 243

100

33

Razem .

5 404

208    33 723

171    5 844

225

46 306

235    +    440

+    8 + 12 583

+    37

W ogóle

26 165

1007    198 551

1 008    31 134

1198

227 454

1 155 + 4969

+    19 + 28 903

+    15

J. H.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w maju r. 1907-go.

Rok 1906

Rok 1907

Nazwy

wytworów

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

PUDÓW

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf ..... Ruda żelazna Ruda manganowa.

Galman .... Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna .... Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

(pudów

00 to

O Vl CO

io6

90

to oj

33

81

237

763

155

673

0~> '00 OO

OJ CFi

1049

3 53⁸

24

3 104

3 543

10182

14095

10

OJ OJ O'» V.O •X) OO “■ OJ «1

16 223 16729

33

IOI

12

125

18

2 120

29

OJ

154

449

25

*37

96

9°₇6

423

45

50

186

625

291

1 162

1 003 1 472 1 716

51

25

66

2308

25

16

96

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sólkuchenna    ......

Żużle Thomasa mielone .

Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

-U

vo

CO ho

47⁸

837

-U

- 6Î 73

OJ    VO

14117

2925

30

901

30634

26668

2651

6305

ï3 274

² 051

23 343 19 827

88

5n

760

3 295

Razem

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

!7973

3887

66 258

IOI73

46976

Koks

13849

28 751 33696

3 266 12539

23304 22 423

przez komory morza Bałtyckiego

645

97²

670

809

„ pozostałe komory .

zachodniej granicy lądowej

i 882

10 559

¹ 357

9425

37

3¹

130

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

² 53⁸

I 012

11 608

6 T44

2058

10424

801

a.

00

z Anglii

-Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądowa

„    „    morza Czarnego

9¹¹

x86

3⁸5

25

28

4 535

668

354

599

35

90

13

10

66

3*9

23

*4

CO

^3    —    —

-u o

00

00 TT

z Einlandyi .

przez pozostałe komory .

Ol

82

to

to

Razem

120

Ï3

00

ch

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

„    „ zachodniej granicy lądowej

22

*3

21

„ pozostałe komory .

20

Razem

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego    .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Einlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

..u

⁶3

*3

w m w CK

u-, 00

228

ll3

39

⁸4

86

⁸5

11

00

KO to CO

*3

Razem

Szyny żelazne i stalowe •    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Einlandyi .    .    .    .    .

przez pozostałe komory

554

112

co

ck o

Ul W 00 t W CK

-u

co

291

in

co

70

24

!9

OJ

— —

0% CK 00

Razem

I CO

I ^

xi. «

w    H W

00 -U to

128

CK

Miedź Glin Nikiel

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

„ Anglii .

w wiórach, sztabach, prętach i blachach .

to

to

Ob

CO    xr LO

O <N Ob

25

27

CO VO CO Ob ir>

<00

00

Ul »0 vo to

Rtęć ....

Ołów w płytach i złamkach

88

Ob

CS

w tej liczbie: z Francyi .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

co

SJ

CO

CTl to

to

to

W « M oow -¹⁻¹ '->0 00 ’-Ji 00

o

OO    in

n- -vo vo

TT VO

» Anglii .

» Belgii .

Blacha cynkowa, niepokryta metalami ,

Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„ pozostałe komory

(funtów

to I - $

co

CS

Ln

00 00 to 00

to

to

ii.

0> -U vo qr.

00 G» C5

to 00 — 00

5‘

32-

42

79

579

i 103

i6j

105

T73

w tej liczbie: z Niemiec .

Razem

co

CS

2 127

OJ .    .

to to OJ to O -L. hO to o to OOM

513

554

122

110

213

1 512

Narzędzia i lokomobile rolnicze

„ Anglii .

Francyi . „ Austryi . » Belgii .

o~> ■'T

o

465

cr,

26

70

893

452

10

58

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

r pozostałe komory

285

218

16 r

to *-1 vo -U

476

128

99

Razem

co o

CO

216

884

Przegiąć! literatury górniczo-Hutniczej

CO

CS 00

88

265

1 056

J. H.

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo=hutniczych.

Gornyj żurnał(1906). Czerwiec, a) M. Uśpień- zajmuje się więc szczegółowo opisem wiercenia skij. Urabianie skal sapomoca materyatów wybucho- dziur ręcznie i mechanicznie, nabijania ładunków wych w okręgu Bogoslowskim. Autor dzieli prace i zapalania ich oraz daje zestawienia porównaw-na cztery części stosownie do rodzaju robót, cze wydajności pracy. Co się tyczy wypadków związanych z użyciem materyałów wybuchowych; nieszczęśliwych, to różne ich kategorye rozpatru-

zamrożę-

je przy odnośnych działach robót, b) .!/. Kocow-ski. W sprawie przyrządów ratunkowych. Tłumaczenie artykułu, zamieszczonego w czasopiśmie Oesterreichische Zeitschrift für Berg und Hüttenwesen (r. 1907, JN® 10), zawierającego opis nowego przyrządu ratunkowego, znanego p. n. „aerolit“. Ze względu na swą bardzo prostą budowę i zastosowanie ciekłego powietrza nowy przyrząd zwrócił na siebie uwagę, c) A. Lewitskij i W. Pe-trow. Sortowanie magnetyczne i hrykietowanie rud sposobem Gröndala. Sposób Gröndala, oparty na sortowaniu magnetycznem a następnie brykieto-waniu rud, daje możność wytapiania surowca czystego z takich rud, które z powodu małej zawartości żelaza, znacznych ilości fosforu lub też zbytniego rozdrobnienia nie miały dotąd prawie żadnego zastosowania. Wyniki, jakie otrzymano w Herräng, stosując żelaziak magnetyczny z Gel-liwara, dowodzą możliwości wydzielenia fosźoru drogą sortowania magnetycznego. Zawartość fosforu, wynosząca przed sortowaniem 1,18% , zmniejszyła się do 0,011 % . Artykuł zawiera opis robót, związanych z sortowaniem i brykietowaniem, oraz koszta urządzenia zakładu, d) W. Korwacki. Złoża cynobru w Ildikanie w okręgu Nerczyńskim. Opis złoża i kopalni cynobru, e) R. Nowicki. O zastosowaniu nowych rurek absorbcyjnych do miarowej analizy gazu. Tłumaczenie artykułu, zamieszczonego w czasopiśmie Oester reichische Zeitschrift für Berg und Hüttenwesen (r. 1905, JN® 26).

Glückauf (1907). N2 23. a) Erlinghagen. O przyrządach do oznaczania położenia otworów zniert-niczych (pocz.). Przy pogłębianiu szybów sposobem zamrażania wielkie znaczenie posiada znajomość położenia, t. j. rozciągłości i nachylenia służących do tego celu otworów wiertniczych. Znając kąt nachylenia i kierunek otworów wiertniczych, można zapomocą odpowiednich środków zapobiedz poważnemu niebezpieczeństwu, jakie w następstwie z powodu nieprawidłowego nia grozi całej przedsięwziętej pracy. Najbardziej rozpowszechnione do oznaczania położenia otworów wiertniczych przyrządy, z których typowy i najlepszy okazał się przyrząd Gothana Otto, polegają na zastosowaniu igły magnesowej. Z powodu obecności w otworach rur żelaznych wyniki tych pomiarów są zwykle niedokładne, na dowód czego autor przytacza dane, wzięte z praktyki. Obok tego przyrządy te za każdora-zowem opuszczeniem do otworu wiertniczego mogą określić jedynie położenie jednego punktu w otworze wiertniczym, b) Hoffmann. Przyrząd do regulowania i zabezpieczenia biegu wyciągowej maszyny parowej. Patentowany przyrząd Kocha zapobiega przekroczeniu najwyższej dozwolonej szybkości klatki wyciągowej. Skutkiem równomiernego napełniania cylindrów maszyny i wysokiego rozprężenia otrzymuje się znaczną oszczędność na parze. Przy zbliżaniu się klatki wyciągowej do miejsca przeznaczenia, dopływ pary zamyka się samoczynnie. W razie podriesienia klatki skutkiem nieuwagi maszynisty powyżej poziomu nadszybowego niezwłocznie zaczyna działać hamulec parowy, c) Beyling. Zachowanie się siatek z drutu mosiężnego i żelaznego w prądzie powietrza, zazmerającego gazy wybuchowe. W czasopismach L’Echo des mines i La Revue Noire ukazała się wiadomość o tern, że badania, dokonane w chodniku doświadczalnym w Neukirch, wykazały, że siatki mosiężne w lampach bezpieczeństwa przy szybkości prądu powietrza 3 — 4 mi obecności gazów wybuchowych podlegały szybkiemu i zupełnemu zniszczeniu, podczas gdy żelazne nie doznały żadnych zmian. Autor, kierownik chodnika doświadczalnego w Gelsenkirchen, przedewszystkiem zaprzecza temu, ażeby zachowanie się siatki mosiężnej w szybkim prądzie gazów wybuchowych nie było znane dotąd; dalej zaś wypowiada opinię, że zarówno mosiężne jak żelazne siatki mają swoje zalety, lecz nie przedstawiają dostatecznego bezpieczeństwa. Najlepszym wyjściem w tej sprawie jest zaopatrywanie lamp bezpieczeństwa w siatkę podwójną. Lampy, posiadające wewnętrzną siatkę żelazną a zewnętrzną mosiężną, okazały się najwytrzymalszemu

N2 24, a) Erlinghagen. O przyrządach do oznaczania położenia, otworów wiertniczych (dok.). Autor daje opis i wyniki stosowania w praktyce ulepszonego przyrządu Erlinghagena, który dzięki zastosowaniu prądu elektrycznego daje bardzo dokładne wyniki. Przyrząd, spuszczony do otworu wiertniczego, określa położenie każdego punktu otworu i notuje samoczynnie w sposób ciągły, b) Neff. Urządzenie izby ratunkozoej dla podania pomocy robotnikom w kopalni na wypadek wybuchu gazów lub pyłu węglowego. Autor jest tego zdania, że w różnych punktach kopalni, zagrożonej wybuchem gazu lub pyłu węglowego, należy urządzić izby ratunkowe, do których dostęp byłby łatwy i szybki. Izby takie powinny być obszerne, dobrze zbudowane i przewietrzane oraz połączone z przewodami powietrza ścieśnionego. Obok niezbędnych przyrządów ratunkowych powinny znajdować się w nich lampy elektryczne. Izby należy od czasu do czasu poddawać ścisłej kontroli, na zewnątrz zaś opatrzyć wyraźnemi znakami i napisami, c) Statystyka wypadków nieszczęśliwych, zakończonych śmiercią, w kopalniach okręgu górniczego Dortmund w r. 1906. d) Rozwój sieci kolei żelaznych na kuli ziemskiej za ubiegłe lat piętnaście, e) Zwilżanie pyłu weglozvego w kopalni. W kopalniach Rhein Elbe III i Consolidation II/VII zastosowano przyrządy do samoczynnego skrapiania wózków, naładowanych węglem. Kurki przyrządów otwierają się za pośrednictwem systemu drążków, połączonych z szyną, po której toczy się wózek. W drodze do szybu węgiel zostaje kilkakrotnie zlany wodą. Sposób powyższy wpłynął w wysokim stopniu na zmniejszenie się ilości pyłu w chodnikach.

N2 25. a) Grahn. Sprawozdanie z badań nad ficzne nad surowcem hartowanym. Z badań tych przyrządami ratunkowymi. Tablica, zawierająca wynika, że zawartość węgla w kryształach su-wyniki badań porównawczych, dokonanych nad rowca białego jest większa, aniżeli w kryształach przyrządami ratunkowymi: Drägera, Neuperta surowca szarego. Skład tych kryształów jest (pneumatogen) i Westźalia (typ Schamrock), b) funkcyą szybkości zastygania surowca. Jedynie Herbst. Pogłębianie szybu z dołu do góry wraz z przy powolnem stygnięciu powstaje surowiec sza-jednoczesnem powiększeniem przekroju. Pogłębienie ry. Szybkość stygnięcia wywiera wpływ na wiel-szybu Prosper II, należącego do Towarzystwa kość ziarn gratitu. Krystalizacya surowca białe-górniczego Arembergu, dokonane zostało z dołu go różni się zasadniczo od krystalizacyi surowca sza-do góry z wynikiem pomyślnym. Korzyści za- rego, co tłumaczy się odmiennymi warunkami, w stosowania sposobu powyższego są następujące: 1) jakich się ona odbywa, b) P. Ey er mann. Wyrób proste i dokładne połączenie obudowy murowej kół wagonowych. Autor opisuje sposób wytwarza-szybu ze sklepieniami podszybia; 2) obudowa wy- nia kół lanych sposobem amerykańskim, które pada taniej a przytem jest znacznie mocniejsza; jednakże, pomimo rozliczne ulepszenia jakie w 3) szyb wyciągowy nie przestaje pracować nor- ostatnich czasach wprowadzono do sposobu wy-malnie. Pogłębiania szybu z dołu do góry w twarzania i obniżenia skutkiem tego ich ceny, nie warstwach o znacznem nachyleniu stosować nie odpowiadają już nowoczesnym warunkom tech-należy ze względu na niebezpieczeństwo, wyni- nicznym. Z kolei autor przechodzi do opisu spo-kające z obrywania się wiszących skał.    sobu wytwarzania kół ze stali spawalnej, jak rów-

N2 26. a) Odbudowa węgla kamiennego z pod- nież kół kutych, wyrażając opinię, że koła takie sadzką zapomocą zamulania w kopalni Zollem I. z najlepszej stali spawalnej z najlepszą obręczą Opis urządzeń do podsadzki płynnej, b) Hass- nie mogą iść w porównanie z walcowanemi. Da-mann. Stacya sejsmograficzna politechniki w Akwiz- lej następuje szczegółowy opis sposobu walcowa-granie. Artykuł drukowany był jednocześnie w nia kół stalowych oraz porównanie różnych spo-czasopiśmie Zeitschrift des Ob er schlesischen Berg- sobów walcowania; zwłaszcza szczegółowo poda-und Hüttenmännischen Vereins, c) Harth. W spra- ny jest opis walcowni Mc. Kees Rocks. wie najodpowiedniejszego napędu dla kompresorów.    N2 25. a) O nowych nożycach do cięcia blachy^

Napęd elektryczny dla kompresorów, działających Opis nożyc, zbudowanych w fabryce maszyn Sac-w kopalni na dole, wówczas tylko może być za- ka dla napędu hydraulicznego i elektrycznego, stosowany z korzyścią, gdy koszt kilowattgodzi- b) P. Eyermann. Wyrób kół wagonowych (dok.), ny nie przenosi 1,65 feniga. Jednakże i w tym Autor omawia bliżej własności kół stalowych razie napęd parowy posiada przewagę ze względu walcowanych, porównywa je pod względem wy-na większe bezpieczeństwo.    trzymałości z kołami amerykańskiemu lanemi i

N2 27. a) Grahn. Przyrząd ratunkowy West- wylicza różnicę kosztów wytwórczości. W końcu falia. Przyrząd typu Schamrock po dokonaniu autor podaje krótki opis walcowni swego pomy-w nim znacznych zmian i ulepszeń przez fabry- sRg służącej do wTyrobu kół i obręczy, kę maszyn w Gelsenkirchen otrzymał od niej na-    N- 26. Streszczenia wybitniejszych prac, za-

zwę przyrządu Westfalia. Główne zmiany pole- wartych w czasopismach technicznych. gają na tern, że powietrze po oczyszczeniu go z    N2 27. a) Eichhoff. W sprawie tworzenia się

ssane

czone

C0₂ w regeneratorze, zawieszonym na piersiach, szczelin w blasze kotłowej. Badając przyczyny two-przepływa rurką gumową, umieszczoną z lewego rżenia się szczelin w blasze kotłowej, należy boku, do rurki metalowej, tworzącej na plecach przedewszystkiem poznać mechaniczne własności rodzaj ramy dla źlaszek z tlenem.* Po ochłodzę- tej blachy w stanie takim, jaki miała w czasie-niu się w rurce metalowej powietrze zostaje we- pojawienia się szczelin. Dalej należy część bla-zapomocą inżektora, zmieszane z tlenem i I chy z miejsca, wziętego w najbliższym sąsiedztwie znów doprowadzone do rurki oddechowej. Przy- j szczeliny, odpuścić i poddać takim samym pró-rząd zaopatrzony jest w gwizdek ostrzegawczy, j bom mechanicznym. \V reszcie należy ustalić, czy dający znać przeciągiem gwizdaniem, że ciśnie- j cała blacha jest zła, czy też tylko niektóre jej nie zmniejszyło się do 30 atm. Skoro tylko ciśnie- I miejsca, b) Haedecke. Odlewnia szkoły zawodowej nie spadnie następnie do 25 atm. gwizdek prze- przemysłu żelaznego w Siegen. Celem zaznajomię-staje działać, b) Schmiede. Sygnały elektryczne dla nia uczniów praktycznie z formowaniem, topie-szybów. Autor opisuje dzwony sygnałowe i kon- niem i odlewaniem metalu przy szkole została takty dwóch typów: zabezpieczone i niezabezpie- urządzona odlewnia, zaopatrzona w maszyny do-od działania wilgoci i uszkodzeń mecha- formowania, piece tyglowe i kopulak. nicznych. Te ostatnie tylko mogą działać zu-    Zeitschrift des Oberschlesischen Berg- und

pełnie prawidłowo. Prąd najlepiej stosować stały. Hüttenmännischen Vereins (1907). Czerwiec, a) Autor podaje kilka przykładów urządzenia sygna- Williger. Sprawozdanie z działalności Górnośląskie-lizacyi w szybie.    go Towarzystwa górniczo-hutniczego w r. 1906[1907.

Stahl und Eisen (1907). N2 24. a) H. Wed- Sprawozdawca kreśli obraz stanu i rozwoju waż-ding i F. Cr einer. Badania chemiczne i metalogra- niej szych gałęzi przemysłu górniczo-hutniczego,.

rur

za-

co mo-

cznem

stanu rynków, sprawy robotniczej i środków przewozowych. b) Fritsch. Zużycie rur przy odbudowie pokładów węgla sposobem zamulania w kopalni Mysłowice. Znaczne koszta przewodów rurowych skutkiem zastosowania, jako materyały podsadzkowe, piasku, żwiru i popiołu z pod kotłów, pobudziły zarząd kopalni Mysłowice do poczynienia prób nad rurami, wykonanemi z różnych ma-teryałów, przyczem okazało się, że najmniej wytrzymałem! są rury surowcowe, które też skutkiem tego zostały zupełnie zarzucone. Najlepiej stosunkowo służą rury żelazne zwykłe i mannes-manowskie o średnicy zewnętrznej 203 mm i grubości ścianek S mm. Jakkolwiek skutkiem częstego obracania czas trwania rur powiększył się znacznie, jednakże przy spuszczaniu 1 000 m³ podsadzki na dobę wynosi on średnio 9 a najwyżej 10 miesięcy. Celem zabezpieczenia rur przed szybkiem zużyciem czynione były próby zabezpieczenia ich powierzchni wewnętrznej warstwą ochronną ze szkła, kamienia, porcelany, stali i różnych gatunków drzewa. Najtrwalszym mate-ryałem okazał się dąb cięty i układany w ten sposób, ażeby włókna jego szły pionowo do osi rury. Koszt 1 m bieżącego takiej warstwy ochronnej, której trwałość jest taka prawie, jak żelaza, wynosi 2,25 marek. Obracanie rury od czasu do czasu zapobiega szybszemu zużyciu. Warstwa ochronna trwa zwykle 10 miesięcy. Kopalnia Mysłowice wszystkie przewody rurowe zaopatrzyła w warstwę ochronną, co przyniosło znaczne oszczędności. Gdy dawniej koszta przewodów wynosiły 20,57 marek na 100 t wydobytego węgla, obecnie nie przekraczają 5 m. Nakładania warstwy ochronnej najlepiej dokonywać na miejscu w kopalni. Sposób zaopatrywania rur w warstwę ochronną został opatentowany przed trzema laty. c) G. Frantz. Silniki gazowe na gazie pieców wielkich i koksowych, stosowane w okręgu przemysłowym Górnośląskim, (pocz.) Na wstępie autor podaje wiadomości ogólne o zasadniczych typach silników, sposobach ich działania i szczegółach budowy. W obecnej chwili na Śląsku wielkie silniki gazowe znajdują się w następujących hutach żelaznych: Eriedenshütte, Donnersmarckhütte, Julienhütte i Borsigwerk. Wszystkie silniki razem stanowią 15 920 MK. Na czele stoi Eriedenshüt-te o 11 silnikach razem 9 300 MK.; przeważnie są to czterosuwne silniki o działaniu obustron-nem od 200 do 2 000 MK.; służą one do wytwarzania prądu zmiennego i poruszania maszyn wiatrowych. W Donnersmarckhütte pracuje 6 silników, dostarczających 4 200 MK.; podobnie jak we Eriedenshütte służą one do wytwarzania prądu i poruszania maszyn wiatrowych. W zakładach Borsigwerk jest tylko jeden 500 konny silnik, również jak w pierwszych dwóch hutach, idący na gazie wylotowym. Na gazie pieców koksowych czynne są w Julienhütte 4 silniki 300 konne dwucylindrowe o działaniu jednostronnem. Wkrót

ce zastosowane będą silniki gazowe w hucie Bethlen-Ealva i w Hucie Królewskiej. Następnie autor podaje treściwe wiadomości, dotyczące oczyszczania gazów, ich temperatury, oczyszczania silników, zużycia gazu, smarów i wody chłodzącej.

Lipiec, a) Haussmann. Stacya seismo grafie zna politechniki w Akwizgranie. Opis przyrządów sta-cyi seismograficznej. Stacya stanowi część pracowni geofizyki praktycznej w politechnice; celem jej jest służenie w pierwszym rzędzie interesom górnictwa. Zadaniem jej jest określanie kierunku i czasu trwania wstrząśnień ziemi, stwierdzanie wysokości szkód, mogących powstawać skutkiem tych wstrząśnień, oraz prowadzenie badań, mających na celu zabezpieczenie się przed ich skutkami. Znaczenie badań seismograficznych dla górnictwa jest bardzo wielkie. Przedewszyst-kiem dają one możność stwierdzania wszelkich . wstrząśnień, niekiedy długotrwałych, zawsze prawie niedostrzegalnych, wywierających jednakże wpływ niszczący na budowle, zwłaszcza postawione wadliwie lub ze złych materyałów. Wielkie również znaczenie mogą posiadać badania nad wpływem wstrząśnień na ciecze i gazy, zamknięte w szczelinach lub pustych przestrzeniach niekiedy pod Wysokiem ciśnieniem, b) G. Frantz. Silniki gazowe na gazie pieców wielkich i koksowych., stosowane w Górnośląskim okręgu przemysłowym (dok.). Autor podaje w streszczeniu pracę Reinhardta, zamieszczoną w czasopiśmie Stahl und Eisen, gdzie zebrane zostały dane, dotyczące najnowszych ulepszeń w budowie silników gazowych i wyniki praktyczne zastosowania ich w przemyśle niemieckim, c) Heli. W sprawie zużycia prze-wodów rurowych przy podsadzce płynnej. Na skutek artykułu, zamieszczonego w zeszycie czerwcowym, autor podaje nieco danych o zużyciu w kopalni Concordia. Znakomite wyniki, otrzymane w kopalni Mysłowice skutkiem zastosowania warstwy ochronnej, autor przypisuje temu, że ziarnka piasku ściśle przylegają do włókien drzewa i do pewnego stopnia zabezpieczają je od zniszczenia. Co się tyczy rur surowcowych, to w kopalni Concordia otrzymano wyniki o wiele lepsze, aniżeli w Mysłowicach, gdyż przy 1000 m³ podsadzki na dobę, składającej się z 9 części piasku i żwiru oraz 1 części gliny, przy trzykrotnem obracaniu rury o ściankach grubości 12 mm czas trwania wynosił od 18 do 27 miesięcy. Tak pomyślne wyniki autor przypisuje obecności gliny w podsadzce, przez co w znacznym stopniu zmniejsza się tarcie piasku i zapobiega tkaniu. Celem zabezpieczenia robotników przed skaleczeniem na wypadek pęknięcia rury, że mieć miejsce przy zatkaniu się jej. J.ub. zna-zużyciu, autor zaleca owijanie jej siatką drucianą oraz zastosowanie wentyli bezpieczeństwa w różnych punktach przewodu rurowego. Koszt całkowity przewodów rurowych, surowcowych wynosi 2,5 marek na 100 t wydobytego wę-

gla. W każdym razie cyfry odnośne mogą mieć według wynalazku dr. Łaszczyńskiego. Artykuł* jedynie znaczenie porównawcze, gdyż na koszta ten był już drukowany w czasopiśmie Oesterrei-zużycia rur wywierają wpływ różne czynniki a zwłaszcza: rodzaj materyału podsadzkowego, przekrój i długość przewodów i stopień rozrzedzenia podsadzki.

chische Zeitschrijt für Berg und Hüttenwesen (r. 1906). Autor podaje wiadomości ogólne o nowym sposobie i opis zakładu elektrolitycznego w Miedziance pod Kielcami oraz przebieg procesu wytwarzania miedzi, c) G. Misson. Oznaczanie fosforu w stali sposobem kolorymetrycznym. Ko wy sposób polega na tem, że gdy do roztworu soli fos-forowej i wanadowej w kwasie azotowym dodać roztworu molybdenianu amonu, otrzymuje zabarwienie żółte z odcieniem pomarańczowym; przy-czem siła tego zabarwienia wzrasta proporcyonal-nie do zawartości fosforu w roztworze, d) Pierwszy międzynarodowy kongres gałęzi przemysłu

Revue universelle des mines (1907) Lipiec.

a) A. Bosser. Badania doświadczalne nad świeżeniem w piecu martenovoskim zasadowym. Wyrób stali z surowca zimnego; skład naboju; wybór rowca; stosunek wagi surowca do wagi starego żelaza w naboju; reakcye chemiczne, zachodzące podczas spalania węgla, fosforu i siarki w stali; przykłady wyrobu stali z surowca zimnego. Wyrób stali z surowca płynnego z dodatkiem rudy żelaznej: skład naboju; reakcye chemiczne; przy- opartych na zastosowaniu nizkich temperatur. Pro-kłady z praktyki, bj W. Stoeger. Elektrolityczny gram kongresu, który ma się odbyć w Paryżu w

końcu czerwca r. 1908.

su-

sposób otrzymywania miedzi. Opis nowego sposobu wytwarzania miedzi na drodze elektrolitycznej

W. K.

Kronika bieląca.

stek węgiel sortuje się na sitach metalowych na różne gatunki: kostkowy, orzech grubszy i drob-niejszjg groszek i miał. W niektórych kopalniach cała wytwórczość węgla grubego rozdrabnia się, lecz należy w takim razie stosować trzy maszyny, ażeby kawały grube zamieniały się na kostkowy, orzech i t. d. możliwie stopniowo, skutkiem czego otrzymuje się mniejsza ilość miału. Przy takiem rozdrabnianiu otrzymują się zwykle następujące ilości różnych gatunków węgla:

Wielkość kawał-Gatunki ków w calach

Sortowanie i płukanie antracytu w Anglii.

Do ostatnich czasów spożycie antracytu było w Anglii stosunkowo niewielkie. (ratunki grube używane były w zakładach słodowych, średnie na opał mieszkań a drobne do wypalania wapna i cegły. W 'Walii południowej antracyt drobny miesza się z gliną i z mieszaniny tej wyrabiają się kule, które we wsiach stanowią główny teryał opałowy. W ostatnich jednak czasach rozwój wywozu antracytu i wprowadzenie pieców specyalnych wywołały znaczne ulepszenia w sortowaniu i płukaniu antracytu. Na wywóz, głównie do .Francyi i Niemiec, największy popyt ma orzech i ceny tego gatunku są wogóle o 7 szylingów na tonnie (5,3 kop. na pudzie) wyższe, niż antracytu grubego. Skutkiem tego korzystnem jest rozdrabnianie antracytu grubego na pomie-niony gatunek oraz wybieranie z antracytu drobnego pozostających w nim kawałków orzecha.    Powyżej była mowa o rozdrabnianiu węgla

Do tego celu służą różnego rodzaju maszyny; grubego z dalszem sortowaniem. Węgiel drobny, najwięcej rozpowszechniony typ maszyn do roz- wydobywany z kopalni, zawiera jednak pewną drabniania antracytu grubego przedstawia maszy- ilość gatunków droższych, wybieranie których na „Sheppard“. Składa się ona z dwóch cylin- opłaca się. Przedstawia tu jednak trudność usu-drów żelaznych, mających zęby stalowe i obraca- wanie kamieni i łupków. Ręczne wykonywanie jącycli się w kierunkach odwrotnych, przyczem tej roboty w gatunkach drobnych jest nieprak-zęby jednego cylindra zawsze trafiają w przerwy tyczne i dlatego należy uciekać się do płukania, pomiędzy zębami drugiego cylindra. Stosują Robi się to w wielu kopalniach i daje bardzo do-zwylde dwie takie maszyny, umieszczone jedna bre rezultaty, ponieważ po przepłukaniu węgla nad drugą. Maszyna górna ma zęby długości 3l/₂ drobnego otrzymuje się jeszcze następujące ga-cala w odległości 4 cali jeden od drugiego; ma- tunki węgla: szyna dolna posiada zęby mniejsze i położone bliżej jeden od drugiego. Po przejściu przez pierwszą maszynę antracyt spada naruszta z otworami 3X4 cali. Przechodzący przez ruszta węgiel jest już rozdrobniony, a pozostający na nich przepuszcza się przez drugą maszynę, poczem wszy

ma-

Kostkowy    3y₄—2¹/₄

Orzech francuski 2‘/₄—1³/4 „ niemiecki l®/₄— ³/₄

Groszek

Miał

3/ _ 3/

/4    /16

poniżej ³/₁₆

Wielkość kawałków w calach

Gatunki'

Kostkowy powyżej 2³/g Orzech francuski 2³/₈—1³/4 „ niemiecki l³/₄— ³/4 Groszek grubszy ³/₄— ¹J₃

oi ; o

18

17

31

19

15

1,66

3,32

CM i-l

¹

The Foundry, r. 1907, 5.

²

Według Simmersbacha za wiera przeciętnie: koks westfalski 1,1 proc S. koks walden .'urski (prusko-śląski) 1,8 proc, S, koks ostrawski 1,4—2 proc. S, koks południowo-rosyjski 1,75—2,5 proc. 8, koks angielski poniżej lproc. S. (Stahl und Eisen, r. 1904 „\ł 3).

3/

CD 00 CÓ

I-¹ IO I-i

/ 16

oznaczona sposobem wagowym

spustu

0,085

0,060

0,063

0,056

0,073

0,070

0.060

0,050

0,045

0,042

0,064

0.100

0,058

0,061

0,094

936

937

940

941

943

945

947

950

952

954

956

961

963

964

970

Roztwory stali typowych przygotowane przed dwoma tygodn.

0,080

0,065

0,070

0,050

0,070

0,065

0,060

0,048

0.042

0,050

0,070

0.105

0,050

0,050

0,105

Groszek drobniejszy y₉— £

Miał    poniżej ³/1r

Odpadki    —

Kolorymetryczny sposób oznaczania fosforu w stali. Do oznaczania fosforu w stali stosowana jest prawie powszechnie metoda molibdenowa, której istnieje bardzo wiele odmian. Najprostszym a zarazem najbardziej rozpowszechnio-nvm jest sposób, oparty na‘ważeniu żółtego osadu fosforomolibdenianu amonu po wysuszeniu go na zważonym sączku przy 100° (współczynnik dla P 1,65), lub też po lekkiem wyprażeniu (współczynnik dla P 1,75). Rozpowszechniony również jest sposób, oparty na mianowaniu żółtego osadu.

Wszystkie te sposoby, dokładne wprawdzie, posiadają tę wadę, że wymagają jeszcze stosunkowo zbyt wiele czasu. P. G. Misson¹) chemik zakładów metalurgicznych Towarzystwa Cocke-rill w Seraing obmyślił sposób, zapomocą którego oznaczenie fosforu może być wykonane w ciągu 10 minut, przyczem, co nie jest bez znaczenia przy dużej ilości analiz, koszta nowego sposobu są bardzo małe.

Zasada nowego sposobu polega na tern, że gdy do słabego roztworu, zawierającego fosfor i wanad w kwasie azotowym, dodać na zimno mo-libdenianu amonu, powstaje zabarwienie żółte z odcieniem pomarańczowym. Siła tego zabarwienia jest proporcjonalną do ilości fosforu w roztworze. Zabarwienie to powstaje skutkiem utworzenia się soli wanado-fosforo-molibdenianu amonu, rozpuszczalnej na zimno w słabych roztworach. Związek ten posiada wzór P0₄ (NH₃)₃. Va3 NH₃. 16 M0₃; po wyprażeniu zawiera l,25°/₀ P i 2,10°/o Ya. Do analiz potrzebne są następujące odczynniki: 1) kwas azotowy o c. w. 1,20, wolny od kwasu solnego; 2) roztwór nadmanganianu potasu 8 gr w 1 litrze wody; 3) roztwór wody utlenionej, wolnej od kwasu solnego i fosforowego; wodę utlenioną można przygotować samemu w sposób następujący: do słabego roztworu kwasu azotowego (80 c³ kwasu azotowego na 920 c³ wody) dodawać małemi porcyami, mieszając i oziębiając, roztwór 40 gv nadtlenku sodu; 4) roztwór wanadku amonu; rozpuścić 2 gr 345 wanadku amonu w 500 c³ wody i zagrzać do rozpuszczenia; dolać następnie 20 c³ kwasu azotowego stężonego i po oziębieniu dopełnić do litra; 5) 10 % -wy roztwór molibdenianu amonu, który należy za każdym razem przygotować świeży, otrzymuje się przez rozpuszczenie w wodzie gorącej miałko roztartego molibdenianu amonu.

Przebieg analizy jest następujący: przede-wszystkiem należy bardzo dokładnie zapomocą jednego ze znanych sposobów określić fosfor w szeregu próbek stali z różną zawartością fosforu, celem przygotowania sobie skali kolorymetrycznej.

Do tego celu wystarcza szereg próbek, zawierających fosfor w granicach 0,01 i 0,20. Różnice w odcieniach zabarwienia są tak znaczne, że nawet przy niewielkiej wprawie analityka określenie fosforu może być wykonane z dokładnością do + 0,005 % . Do analizy zważyć 1 gr stali, wsypać do kolbki Erlenmayera o pojemności 100 c³, zaopatrzonej marką na 80 c³, rozpuścić w 20 c³ kwasu azotowego c. w. 1,20, następnie roztwór zagotować, dodać 10 c³ roztworu nadmanganianu potasu i zagotować powtórnie w ciągu 4—5 minut celem rozłożenia związków organicznych. Wydzielający się przy tern nadtlen-ek manganu rozpuścić w 10 c³ H₂ 0₂ i po dolaniu 10 c³ roztworu wanadku amonu płyn zagotować dla rozłożenia wody utlenionej, oziębić zupełnie i dolać wody taką ilość, ażeby płynu w kolbce było mniej więcej 60—65 c³. Otrzymany w powyższy sposób zupełnie bezbarwny roztwór żelaza zadać 10 c³ roztworu molybdenianu amonu, dopełnić kolbkę do marki 80 c³ wodą, wstrząsnąć celem dokładnego zmieszania i po kilku minutach porównywać odcień roztworu stali analizowanej z roztworami stali typowych, przygotowanych w tenże sam sposób. Porównywać zabarwienia najlepiej w probówkach Eggertza, używanych do oznaczania węglika w stali. Roztwory stali typowych można przechowywać bez zmiany w ciągu bardzo długiego czasu. Użyte po dwóch tygodniach dawały te same wyniki, co w dniu przygotowania. W pracowniach hutniczych, chcąc mieć zupełną pewność, wystarcza zmieniać roztwory stali typowych co tydzień.

Zawartość fosforu

oznaczona sposobem kolorymetrycznym

Roztwory stali typowych przygotowane w dzień analizy

0,082

0,060

0,070

0,052

0,072

0.064

0,064

0,042

0,033

0.050

0,072

0,097

0.050

0,056

0,100

Wyżej załączona tablica porównawcza wyni- rowe 400 596 fr., sortownia 488 987 fr., urządzenia ków, otrzymanych na drodze wagowej i kolory- elektryczne 89 003 fr., warsztaty 18 365 fr., rucho-metrycznej, wskazuje, że różnice w oznaczaniu mości i stajnia 66 818 fr., zapasy materyalów zawartości są nieznaczne.

Bilans Towarzystwa górniczo-przemysło-wego Saturn. W JYs 34 Wiestnikci Finansów, Promy sslennosti i Torgowli r. 1907 ogłoszony został bilans Towarzystwa górniczo-przemysłowego Saturn za r. 1906/7 (za czas od 1-go kwietnia r.

1906 do 31 marca r. 1907). W roku sprawozdawczym Towarzystwo osiągnęło 684 268 rub. zysku czystego a łącznie z pozostałością zysku z roku poprzedniego 694 372 rub., który postanowiono podzielić w sposób następujący: na kapitał zapasowy 33 744 rub., fundusz amortyzacyjny 200 645 rub., wynagrodzenie członków zarządu, komisyi rewizyjnej i pracujących 48 575 rub., na powiększenie funduszu specyalnego 5 000 rub., dywidenda 350 000 rub. (7%). pozostałe 5 586 rub.,*) postanowiono zaliczyć do zysków roku następnego. Stan czynny bilansu składa się z pozycyi następujących: nadania 3 446 605 rub., ziemia, lasy, budynki i maszyny 3 894 836 rub., gotówka w kasie i rachunki bankowe 722 065 rub., papiery procentowe 1693172 rub., weksle 59 683 rub., kau-cye 17 850 rub., dłużnicy 387 575 rub., zapasy materyalów 142 115 rub., depozyty członków zarządu 240 000 rub., roboty przygotowawcze w Wojkowicach 130 909 rub.. rachunki przechodnie 55 707 rub.; stan bierny: kapitał akcyjny 5 000 000 rub., kapitał obligacyjny 2 373500 rub., obligacye wylosowane 15 500 rub., kapitał zapasowy i fundusz amortyzacyjny 2 082 414 rub., wierzyciele 282 350 rub., kupony od obligacyi płatne 1 kwietnia r. 1907-go 56 739 rub., kaucye 18 630 rub., pozostałość funduszów specyalnych 26 022 rub., depozyty członków zarządu 240 000 rub., niewypłacona dywidenda 990 rub., zysk czysty 694 372 ruble.

160 240 fr., dłużnicy 379 645 fr., gotówka w kasie i 22 971 fr., banki 2 344 227 .fr., papiery procentowe 1239 059 fr., podatki nadpłacone 49 671 fr., depozyty i kaucye 151 769 fr., nadania górnicze Angelus i Herkules 848 853 fr., prowizya przy płaceniu obligacyi 1000 fr., akcyonaryusze 1280 500 fr.; stan bierny: kapitał akcyjny 9 750 000 fr., obligacye 742 000fr., niewypłacona dywidenda 2076 fr.. kupony od obligacyi 11 280 fr., obligacye do wypłaty 14 500 fr., rachunki bieżące 265 657 fr., depozyty i kaucye 58 155 fr., dostawcy 60 102 fr., rezerwa na podatki 117 674 fr., wydatki preliminowane 151 779 fr., fundusz amortyzacyjny 3044118 fr., kapitał rezerwowy 241 473 fr., reszta zysku z lat poprzednich 15 979 fr., zysk czysty, osiągnięty w roku sprawozdawczym 1713 564 fr. Dywidendę postanowiono wypłacić w wysokości 65 fr. od każdej akcyi (19 500 akcyi po 500 fr.), co czyni 13%.

H.

Bilans Towarzystwa Czeladzkiego. W .V® 33

Wiestnika Finansów, Promysslennosti i Torgowli z r. 1907 ogłoszony został bilans Towarzystwa bezimiennego kopalń węgla Czeladź za rok 1906. W roku sprawozdawczym Towarzystwo przyniosło 1713 564 franki dochodu czystego, a włącznie z zyskami, pozostałymi z lat poprzednich 1 729 543 fr. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: nadania górnicze 3 214 734 fr., ziemia 188 202 fr., domy mieszkalne, szkoła i inne budynki 1549 068 fr., pogłębienie i urządzenie szybów 767 393 fr., roboty górnicze 1 325 883 fr., urządzenie kopalniane 333 933 fr., maszyny 230 941 fr., maszyny odwadniające 1036 499 fr., kotły pa-

Węgiel brunatny w Galicyi. W Galicyi pokłady węgla formacyi mioceńskiej dadzą się podzielić według geograficznego ich występowania na dwie główne grupy: karpackie i podolskie. Pierwsze znajdują się w Niskowej pod Nowym Sączem, Grudnie Dolnej obok Dębicy, a nadto w Myszynie, Stopczatowie pod Kołomyją i w Trościańcu, Dżurowie, Nowosielicy i Rożnowie pod Śniatynem. Druga grupa występuje w Glińsku, Skwarzawie, Polanach pod Żółkwią, Po-tyliczu i Rudzie magierowskiej pod Rawą ruską, Woroniakach i Podhorcach w powiecie Złoczow-skim i w Jasionowie, powiecie Brodzkim. Ze wszystkich miejscowości wymieniono tylko te, w których poszukiwania doprowadziły do nadania miar górniczych. W r. 1895 udzielonych było w Galicyi na węgiel brunatny 251 pojedynczych miar górniczych, w r. 1900 liczba ta spadła do 145, należących do kopalń Glińsko-Potylicz, No-wosielica-Dżurów i Grudna Dolna. Wszystkie inne kopalnie upadły, również i kopalnie w Grudnie Dolnej zamknięto po pożarze w r. 1901.

W r. 1905 były w ruchu dwie kopalnie t. j. Dżurów-Nowosielica z wyt ■vórczością 346342 c. m.

i Potylicz

124570 c. m.

*) Po zestawieniu poszczególnych pozycyi, dotyczących podziału zysku czystego, wypada suma 643 550 rub., różniąca się od rzeczywistej sumy zysku o 50822 rub.; oczywiście musiała zajśó pomyłka przy drukowaniu pozycyi podziału zysku.

470 912 c. m.

W r. 1905 zajętych było w kopalniach węgla brunatnego w Galicyi 374 robotników; przeciętna wydajność jednego robotnika wynosiła 1 266 c. m.

Dotjmhczasowa wytwórczość znajduje zbyt jako opał dla kolei państwowych, cegielń, hut szkła i browarów, leżących w najbliższych okoli-cąch samych kopalń.

hazem

Czasopismo Techniczne,

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.

¹

Kevue universelle des mines, r. 1907. lipiec.