PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ni 17 (83).

Dąbrowa, dnia 1 września r. 1907.

Tom IV.

O własnościach węgla kamiennego z 10-ciu kopalń zagłębia Dąbrowskiego.**

*) Badanie własności węgla kamiennego przedstawia wiele pracy i trudności i może być dokonywane tylko w większych zasobnych laboratoryach, zaopatrzonych we wszelkie potrzebne do tego przyrządy i środki pomocnicze. Skutkiem tego literatura techniczna posiada bardzo mało prac, dotyczących baoania własności różnych gatunków węgla kamiennego, wydobywanego w zagłębiu Dąbrowskiem. Do wybitniejszych prac tego rodzaju należy zaliczyć:

1) K. Wrotnowski. Dannyja dla ustanowlenja tiepłoproizwo-ditielnoj sposobnosti drów i kamiennych uglej anglijskich i russkich (Inżeniernyj Żurnał, r. 1898).

‘Jł Franciszek Świeżyński.

ZO"

Skutek użyteczny węgla kamiennego, jako siły motorycznej, zależy nie tylko od tego, wśród jakich warunków przeobraża się to paliwo na siłę użytkową, t. j. czy kotły wraz z paleniskiem, obmurowaniem i kominem odpowiadają zadaniu swemu, ani też tylko od tego, w jaki sposób wyzyskujemy siłę wytworzoną, t. j. czy silnica parowa oraz inne odbieracze pary działają należycie, lecz również od tego, jakiemi własnościami cieplnemi i chemicznemi odznacza się rozważany rodzaj węgla kamiennego, a raczej jaką posiada wartość opałową. Wiadomo bowiem, że węgiel kamienny nie jest ciałem jednorodnem, występu-jącem zawsze o jednakowym składzie pierwiastkowym lub cząsteczkowym, a więc jednakowo ciepłodajnem i jednakowo . zachowującem się w palenisku; mniej, bodaj znanym jest ten szczegół, że pod względem ciepłodajności różnice te dochodzić niekiedy mogą do 25°/₀.

Poznanie przeto własności węgla kamiennego, świadczących, czem właściwie palimy oraz jakich skutków należy oczekiwać od paliwa używanego, stanowi istotną potrzebę każdego przedsiębiorstwa przemysłowego, posługującego się energią skrytą węgla kamiennego.

Na drodze żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej badania tego rodzaju prowadzą się już od dosyć dawna i właśnie obecnie ukończony został długi szereg badań, mających za zadanie ocenę ścisłą wpływów atmosferycznych na własności chemicz

Badania własności węgla kamiennego z 14 ławic poteładu Beden (Przegląd Techniczny, r. 1899); praca ta dotyczy wyłącznie węgla, wydobywanego w kopalni Paryż.

3) Wł. Kolendo. Ó własnościach węgla kamiennego z 10 kopalń zagłębia Dąbrowskiego (Przegląd Techniczny, r. 1903, .Ni 8). Praca ta jest najogólniejszą, obejmuje bowiem węgiel ze wszystkich prawie kopalń zagłębia Dąbrowskiego a przytem jest ona najświeższą.

Bedakcya Przeglądu Górniczo-Hutniczego otrzymuje często zapytania, dotyczące własności różnych gatunków węgla kamiennego, wydobywanego w kopalniach zagłębia Dąbrowskiego, i odsyła do pomienionej ostatniej pracy wszystkich interesujących się tą sprawą. Ze względu jednak, że zeszyt Przeglądu Technicznego, w którym rzeczona praca została wydrukowaną, jest wyczerpany, pozwalamy sobie przedrukować ją w całości.

ne i fizyczne węgla kamiennego zagłębia Dąbrowskiego.

Ponieważ praca ta poza celami czysto miejscowymi może mieć znaczenie daleko ogólniejsze tak pod względem naukowym, jako i dotyczącym bogactwa krajowego, przeto godzi się przypuszczać, że opis jej sprawozdawczy nie będzie bezcelowym na tern miejscu.

W celu wyjaśnienia drogą oznaczeń ścisłych, w jakim stopniu i kierunku działają czynniki atmosferyczne w jednostce czasu na węgiel kamienny, pozostający na powietrzu otwartem, podjęte zostały przed paru laty na drodze żel. Warszawsko-Wiedeńskiej pod kierunkiem niżej podpisanego odpowiednie badania węgla kamiennego zagłębia Dąbrowskiego, pochodzącego z 10-ciu kopalń następujących: 1) Rudolf, 2) Feliks, 3) Jan, 4) Flora, 5) Czeladź, 6) Milowice, 7) Saturn, 8) Renard, 9) Paryż i 10) Kazimierz.

Badania te polegały na tern, że zależnie od czasu leżenia na otwartem powietrzu zbadane stały następujące własności fizyczne węgla kamiennego: 1) ciężar względny, 2) lasowanie się czyli rozpadliwość, 3) wietrzenie, 4) kruchość i 5) nasiąkliwość; nadto oznaczony był skład pierwiastkowy oraz cząsteczkowy, w końcu określoną została ciepłodajność każdego węgla, badanego drogą kalorymetryczną.

Do wszystkich badań służył węgiel handlowy gruby, tak zwany sortovoany. zabezpieczony wszakże od sortowania umyślnego w ten sposób, iż go nie zamawiano w kopalni, lecz posługiwano się ładunkiem pierwszej lepszej węglarki, przybyłej z kopalni na rynek warszawski do sprzedania.

Mając na względzie, że węgiel kamienny leży w składach drogi żelaznej rzadko kiedy dłużej ponad rok jeden, postanowiono węgiel próbny trzymać w stosach na otwartem powietrzu tylko rok jeden, poddając go wszystkim badaniom programowym trzy razy, a mianowicie: przed ułożeniem w stosy, w pół roku po ułożeniu, tudzież po upływie roku od czasu ułożenia.

Pierwsze 20 stosów ułożone zostały po 2 dla każdej odmiany węgla, na początku jesieni r. 1899, z nich zaś 10 uległo zbadaniu na począt-

Niezależnie od tego węgiel gruby, t. j. pozostały na siatce, służył również do oznaczenia kruchości węgla, t. j. oporności jego na uderzenia mechaniczne. Oznaczenie to dokonywane było zapomocą przyrządu, opisanego w rozprawie

Heitzkraft verschiedener Stein- ten sposób, by ponad wierzchem hektolitra po-vom Verein für die berg- I ziom wody w zbiorniku sięgał 200 mm. Po upiy-

ku wiosny r. 1900, a pozostałe 10 po upływie roku, t. j. na początku jesieni r. 1900.

Wobec jednak nastręczających się wątpliwości co do tego, czy pogody jesienne i zimowe, działając bezpośrednio, wywierają na węgiel kamienny taki sam wpływ, co i w kolejnem następstwie po wiośnie i lecie, ułożono na początku wiosny r. 1900 jeszcze 20 stosów, po 2 dla każdego rodzaju, z odpowiednich odmian węgla kamiennego, będących podówczas na rynku warszawskim, przeznaczając stosy te również do badań, prowadzonych równolegle z badaniami węgla, ułożonego w jesieni.

Wszystkie próby węgla kamiennego brane były w sposób następujący: Węglarkę o pełnym ładunku węgla, przeznaczonego do badań, ustawiano przy platformie, wysłanej podkładami, gdzie po sprawdzeniu na mocy listu frachtowego gatunku węgla oraz miejsca jego pochodzenia, następowało wyładowywanie węgla przez uchylone drzwi boczne lub ścianę czołową wprost do koszów trzcinowych zważonych, bacząc na. to, żeby cała warstwa węglowa spadała do koszów równomiernie. Następnie kosze, wypełnione węglem, ważono na wadze dziesiętnej zregulowanej, zważony zaś węgiel w ilości 500 kg układano w stos, nadając mu podług szablonu postać ostrosłupa kwadratowego ściętego, z dolną podstawą nie mniejszą od 2 ni¹ i wysokością nie większą od 0,5 m.

Po ułożeniu dwóch stosów takich, ważono jeszcze 500 kg węgla, potrzebnego do badań wstępnych, które polegały na oznaczeniach następujących:

"Węgiel, zważony w koszach, przesypywano do skrzyni, umieszczonej nad arfą, która ustawiona była do poziomu pod kątem 40°. Ze skrzyni tej przez uchyloną podłużną ścianę ruchomą węgiel spadał własnym ciężarem na siatkę arfy, zaopatrzoną w siatkę o 1 dm¹. Następnie węgiel, pozostały na sieci, ważono oddzielnie od węgla przesianego, a na zasadzie wyników, otrzymanych tą drogą, dzielono odsetkowo węgiel badany na gruby oraz miałki. Nadto ilość węgla grubego służyła w dalszym ciągu do oznaczenia stopnia lasowania się czyli rozpadania węgla na części drobne.

tytułem:

baulichen Interessen im Oberbergamtsbezirk Dortmund“, wydanej w Essen w r. 1877.

Przyrząd ten stanowi bęben żelazny o średnicy 850 mm i długości 1 150 mm, umieszczony poziomo na osi z korbą, wewnątrz którego wzdłuż obwodu przytwierdzone są nieruchomo trzy skrzydła szerokie po 200 mm i ustawione w kierunku promieni, dzielące bęben na trzy części równe. Samo zaś oznaczenie polegało na tern, że do bębna wsypywano przez otwór, urządzony odpowiednio na obwodzie, bO kg węgla, pozostałego na sieci z otworami 1 dni², i bęben obracano przez 2 minuty z prędkością 25 obrotów na minutę; następnie wysypywano węgiel z bębna na arfę, mającą otwory 9 cni¹ i ustawioną do poziomu pod kątem 40°. Stosunek ciężaru węgla przesianego

na arfie, uważano

szym ciągu przekątniami połowę do kruszenia dalszego, mieszania i znowu dzielenia, co powtarzano 6 do 7 razy dotąd, zanim węgiel nie przybrał postaci miału w ilości 4 —5 kg. Połowę tą drogą otrzymanego miału zsypywano do słoika szklanego z korkiem doszlifowanym i ta właśnie ilość węgla służyła za próbę przeciętną do oznaczeń analitycznych oraz kalorymetrycznych.

Przy oznaczaniu nasiąkliwości czyli zdolności pochłaniania wody posługiwano się węglem kostkowym, otrzymywanym podczas pierwszego dzielenia nasypu, a także odsianym na arfie z otworami 9 cm²; oznaczenie zaś samo polegało na tern, że do naczynia blaszanego, mającego postać walca i wymiary hektolitra wzorcowego (średnica 505 mm i wysokość 500 mm) a nadto zaopatrzonego w dno dziurkowane z otworami o średnicy 25 mm, nasypywano węgiel kostkowy arfowany. Następnie hektolitr, napełniony węglem, ważono na wadze dziesiętnej i wreszcie zanurzano go do naczynia z wodą na godzin 12 w

K CD

W ten sposób każdy rodzaj węgla posiadał po 2 próby, z których jedna pochodziła z letniego wyrobu kopalnianego, gdy natomiast druga z

zimowego; każda zaś próba ulegała badaniu trzy do ciężaru węgla, pozostałego razy w dwóch równych odstępach czasu.    za wynik doświadczenia, a przeciętna z trzech

wyników, otrzymanych w ten sposób, po pomnożeniu przez dwa, stanowiła wielkość miarodajną w odsetkach o kruchości danego węgla.

Po oznaczeniu wielkości tudzież stopnia oporności na uderzenia mechaniczne całą ilość węgla (500 kg) rozbijano młotami żelaznymi do wielkości pięści, a po zmieszaniu łopatami żelaznemi układano w stos, mający postać ostrosłupa ściętego o podstawie kwadratowej. W dalszym ciągu stos ten dzielono dwiema przekątniami na cztery części równe, z których dwie przeciwległe usuwały się szuflami na bok, a pozostałe dwie rozbijano dalej młotami na kawałki drobniejsze, mieszano szuflami, układano w stos kształtu poprzedniego i znowu dzielono przekątniami na cztery części, by dwie z nich przeciwległe zostawić, a dwie usunąć. Z kolei pozostały węgiel kruszono na kawałki jeszcze drobniejsze, a po zmieszaniu i ułożeniu w stos oddzielano w dal-

wie 12 godzin wyjmowano z wody hektolitr z węglem, wieszano pod dachem na godzin 6 w celu osuszenia, następnie zaś ponownie ważono. Przyrost ciężaru ponad ciężar hektolitra węgla, wyrażony w odsetkach, oznaczał stopień nasiąkli-wości czyli ilość wody pochłoniętej.

Co się zaś tyczy wietrzenia czyli straty węgla na ciężarze pod wpływem działania czynników atmosferycznych, to oznaczenie to polegało na tern, że każdy stos doświadczalny układano dokładnie z 500 kg węgla i że węgiel złożony zawsze ważono ponownie, gdy stos po upływie pół roku lub roku ulegał badaniom programowym. Strata lub przyrost ciężaru, otrzymane tą drogą, służyły za wielkość miarodajną wietrzenia.

przez

łódce

Ponieważ badania chemiczne miały za zadanie oznaczyć z jednej strony skład pierwiastkowy i cząsteczkowy węgla, z drugiej zaś skład pierwiastkowy węgla, przeto oznaczone zostały następujące części składowe: a) węgla: 1) woda hygrosko-powa, 2) popiół, 3) węgiel, 4) wodór, 5j siarka, 6) azot, 7) tlen, 8) koks i 9) gazy lotne; b) popiołu:

1) krzemionka, 2)glinka, 3) tlennik żelaza, 4) wapno, 4) magnezy a i 6) tlenek siarki.

Oznaczenia dokonywane były sposobami następującymi:

1)    Wodę hygroskopową po licznych przedwstępnych próbacń oznaczania bądź przez wysuszanie nad kwasem siarczanym pod ciśnieniem zmniejszonem, bądź w strumieniu wysuszonego powietrza lub wodoru, bądź wreszcie prostszymi sposobami, postanowiono oznaczać, wystawiając 3—5 g węgla sproszkowanego i ważonego pomiędzy dwoma szkiełkami zegarkowemi, szczelnie doszlifowanemi, na działanie powietrza, ogrzanego do 120°, w suszarce przez 2—2,5 godzin. Dwa równoległe oznaczenia z wynikami, nie różniącymi się więcej niż 0,1 % , służyły do wyprowadzenia wielkości szukanej przeciętnej. Wszystek węgiel proszkowany był najprzód w młynku ręcznym z kamieniami stało wy mi a następnie w moździerzu agatowym, przyczem posługiwano się gazą jedwabną, jako sitem do oddzielania części nie-roztartych.

2)    Popiół oznaczano w tyglu porcelanowym z pokrywą, używając 4—5 g węgla sproszkowanego i ogrzewając tygiel przykryty najprzód płomieniem małym, a potem, gdy odejdą gazy lotne z wodą, całym płomieniem lampki bunzenowskiej i bez pokrywy na tyglu. Dwa kolejne ważenia, zgodne co do wagi, oznaczały koniec spalenia, a dwa oznaczenia zgodne do 0,1 % , służyły do wyprowadzenia przeciętnej wielkości szukanej.

3)    Oznaczenie węgla i wodoru dokonywańo spalenie 0,35 g węgla sproszkowanego w

platynowej, umieszczonej w rurze spalenia szklanej; spalano zaś przy pomocy tlenu i rozpalonego tlenku miedzi, zatrzymując wytwory spalenia najprzód ziarnistym chlorkiem wapnia, a następnie wodzianem [potasu w roztworze 1 cz. na 2 cz. wody. Niezależnie od tego tlenki siarki pochłaniane były przy wyjściu z rury spalenia przez warstwę pumeksu ziarnistego 50 ram, obsypanego sproszkowanym chromianem ołowiu, warstwę, którą stale ogrzewano do 200°. W celu ujednostajnienia warunków spalenia tudzież pochłaniania wytworów zarówno w rurce z chlorkiem wapnia jak i w przyrządzie kulkowym, powietrze oraz tlen wprowadzano do rury spalenia zawsze pod jednakowem ciśnieniem słupa wodnego a nadto wyprowadzano te gazy z rury przy stale jednakowem rozrzedzeniu, wywoływanem smoczkiem wodnym. Każde spalenie trwało 273 godziny, zużywało powietrza 1,75 l i tlenu 0,75? oraz powodowało wymianę wodzianu potasu obok wymiany chlorku wapnia, jeżeli nie w całej rurce, to przynajmniej w ramieniu, zwróconem do rury spalenia. Wobec przeto potrzeby częstego otwierania rurki z chlorkiem wapnia wypadło z konieczności posługiwać się rurkami, zaopatrzonemu w korki szklane doszlifowane, które zresztą okazały się daleko praktyczniejszymi od korków bądź drzewnych, bądź gumowych. Koniec wejściowy rury spalenia zamknięty był korkiem gumowym z rurką szklaną cienką do połączeń dalszych; koniec zaś wyjściowy tej rury odciągano w rurkę o średnicy zewnętrznej 5 — 7 mm, żeby zapomocą kawałka rurki gumowej łączyć z przyrządami pochłaniającymi. Dwa oznaczenia z różnicą nie większą niż 0,1 % dla węgla oraz 0,05 % dla wodoru poczytywano za przydatne do wyprowadzenia przeciętnych wielkości szukanych.

4)    Siarkę oznaczano stale w 1 g węgla sproszkowanego sposobem Eschka z tą jedyną zmianą, że zamiast sody używano potażu i że wyżarzoną mieszaninę węgla tudzież potażu i magne-zyi utleniano wodą bromową. Przeciętna z dwóch oznaczeń, zgodnych do 0,05%, stanowiła ilość szukanej siarki.

5)    Azot oznaczano sposobem Kjeldahla, posługując się ilością 0,9—1,0 g węgla sproszkowanego i sprasowanego w pastylkę, którą utleniano w mieszaninie 20 cm³ stężonego kwasu siarczane-go z 0,5—0,6 g żółtego tlenku miedzi. Amoniak zaś oddestylowy wał się po dodaniu 100 cm³ wody destylowanej, 80 cm³ wodzianu sodu 40%, oraz 40 cm³ roztworu siarku sodu (42 g siarku sodu w 1 litrze wody) lub 20 cm³ roztworu podtosforanu sodu (50 g podtosforanu sodu w 1 l wody) wraz ze szczyptą opiłek cynkowych, kierując przekrop bezpośrednio do wiadomej objętości mianowanego kwasu siarczanego. Dwa oznaczenia z różnicą nie większą niż 0,05% służyły do wyprowadzenia przeciętnej ilości szukanej.

6)    Tlen oznaczano w ilości, jakiej brakło do 100,00 po dodaniu do siebie znalezionych odsetek węgla, wodoru, azotu, popiołu, wody hy-groskopowej tudzież siarki czynnej, t. j. tej mianowicie, jaka pozostaje w różnicy po odjęciu od

ogólnej ilości siarki w węglu, siarki, pozostałej Berthelota miał postać walca o średnicy 150 mm w popiele.    i wysokości 250 mm, zaopatrzonego w jedno dno

7) Koks i gazy lotne oznaczano w tyglu i wyrobionego z blachy mosiężnej niklowanej platynowym 30 mm wysokim, zakrytym pokrywą, z obu stron. Jako pierwsza osłona kalorymetru posługując się stale 1 g węgla sproszkowanego, służył podobnyż walec z blachy mosiężnej, rów-Tygiel z węglem ogrzewany był nad lampką bun- nież niklowanej z obu stron, na dnie którego spo-zenowską, której płomień miał 180 mm wysokości czywał trójnóg ebonitowy, przeznaczony do pod-i której wylot oddalony był od dna tygla o 30/w///, trzymywania kalorymetru. Drugą osłonę zewnętrz-Ogrzewanie całkowitym płomieniem lampki trwa- ną stanowił walec miedziany z podwójnemi ścia-ło dotąd, zanim z pod pokrywy nie przestał wy- j nami i dnami, pomiędzy któremi mieściło się dzieląc się płomień świecący. Różnica w ciężą- wody około 45 /. Wnętrze tej drugiej osłony rze węgla przed i po odpędzeniu gazów lotnych, wodnej było również niklowane, a na jej dnie za potrąceniem wody hygroskopowej, stanowiła spoczywał drugi trójnóg ebonitowy, przeznaczony szukaną ilość gazów lotnych, a ciężar węgla, po- do podtrzymywania osłony pierwszej wraz z ka-zostałego w tyglu, za potrąceniem popiołu, wy- lorymetrem.

rażał szukaną ilość koksu. Dla przeciętnej ilości    Wszystkie oznaczenia kalorymetryczne do-

koksu należało otrzymać dwa oznaczenia, nie róż- konywano na trzech litrach wody, którą ważono niące się więcej nad 0.1 % .    zawsze w szklanej kolbie litrowej na wadze, do-

Na zasadzie wyników rozbiorowych    obliczo- kładnej do 0,01 g, z poprawką, dotyczącą straty

na została ciepłodajność węgla badanego podług na ciężarze w powietrzu.

dwóch wzorów:    Wodę w kalorymetrze mieszano za pośred-

I. Dulonga w pierwotnej jego postaci:    nictwem mieszadła śrubowego, wykonanego z

34469/TT_i/ o) -g 8080 C    cienkiej blachy mosiężnej niklowanej i wprowa-

100

;8 ' '    dzanego w ruch zmiennokołowy zapomocą odpo

II. Dulonga z uwzględnieniem wody chemicznej i hygroskopowej oraz siarki czynnej:

31462 (H — y₈0) + 8080 C+2220 S — (9 H -j- A q) 537

W=

100

gdzie W oznacza ciepłodajność węgla, C — węgiel (w odsetkach), H—wodór, O—tlen, S—siarkę czynną i Aq—wodę hygroskopową.

Rozbiór popiołu miał za zadanie z jednej strony oznaczenie tej ilości siarki, jaka pozostaje w popiele, a co zatem idzie, nie bierze udziału w nagryzaniu powierzchni metalicznych, z drugiej zaś wykazanie stosunku zasad do tlenków kwasowych, na czem, jak wiadomo, polega zjawisko zalewania rusztów żużlem. Sposoby analityczne, stosowane tutaj, niczem szczególnem nie różniły się od ogólnie przyjętych w nauce. Popiół w ilości 0,75—1,20 g utleniał się wodą bromową, a wszystkie części składowe oznaczano sposobami wagowymi, za wyłączeniem żelaza, które oznaczano objętościowo sposobem Margue-

RITA.

wiedniego mechanizmu, umieszczonego na zewnętrznej osłonie wodnej i złączonego sznurkiem bez końca z młynkiem ręcznym laboratoryjnym, jako motorem. Młynek poruszany był zawsze z taką prędkością, żeby mieszadło robiło na minutę 40—50 obrotów.

Oznaczenia kalorymetryczne dokonywane były przez spalenie 0,96—1,05 g węgla sproszkowanego i sprasowanego w pastylkę; spalano zaś w mometr bombie stalowej Mahlera pod ciśnieniem 11—13 atm. tlenu, wzniecając ogień zapomocą cienkiego drutu żelaznego, zwiniętego śrubowo i rozżarzanego prądem elektrycznym. Tlenu używano stale 5—6 razy więcej, niż tego potrzeba było do spalenia, obliczając podług składu pierwiastkowego. Drut żelazny, pełniący rolę zapałki, posiadał średnicę 0,15 mm i długość 100 mm tudzież był nawijany na drut o średnicy 1 mm.

Kalorymetr wodny zgodnie z pierwowzorem

Termometr, służący do badań temperatury wody w kalorymetrze, miał postać przezroczystego pręta szklanego o średnicy 7 mm, wzdłuż którego przechodziła cewka włosko wata, rozdęta z obu końców: u jednego więcej dla utworzenia zbiornika rtęci, u drugiego zaś mniej w celu pomieszczenia rtęci na wypadek ogrzania termometru ponad 23°; nadto, powyżej 0° istniało jeszcze jedno rozdęcie, które służyło do zatrzymywania rtęci, rozszerzającej się pomiędzy 0° i 16°. Skala, wyryta bezpośrednio na pręcie, obejmowała podziałki tylko od 16° do 23°, przyczem każdy stopień podzielony był na 50 części, a że każda podziałka równała się 1 1 nm, więc długość całej skali wynosiła 350 mm, cała zaś długość termometru miała 507 mm. Wskazania termome-tryczne odczytywane były zapomocą lunety o powiększeniu pięciokrotnem, co dozwalało posunąć dokładność w odczytywyniu do 0,005°. Ter-powyższy był sprawdzany na stacyi doświadczalnej iizyko-technicznej w Charlottenbur-gu, na dowód czego posiadał stempel rządowy pruski i był zaopatrzony w JN® 13 730 wraz ze świadectwem uwierzytelniającem.

W celu praktycznego określenia ciepła właściwego kalorymetru wraz z bombą Mahlera, mieszadłem i termometrem, czyli innemi słowy w celu zbadania, jakiemu równoważnikowi wody odpowiada cały układ kalorymetru przy jednako-wem ogrzaniu, wykonano kilka próbnych spaleń.

(,0i -f- 02 4“ 03 • • • 4“ 0» - i“f“

/ Qn -j- 0o

V 2

X=nv -j-

dla dost. jesiennej dla dost. wiosen.

kg

Ciężar hektol. przy

ułożeniu . .    .    75,21    100,00 72,85 100,00

Ciężar hektol. po upływie 7₂ r°ku Ciężar hektol. po

upływie roku .    71,28

po 1 g- naftaliny w postaci pastylki sprasowanej; otrzymane zaś wyniki z pięciu spaleń, różniących się pomiędzy sobą dopiero w setnych częściach ciepłostki, służyły do wyprowadzenia przeciętnej wielkości, szukanej wobec przypuszczenia, że ciepło spalenia 1 g naftaliny równa się 9,700 ciepłostki.

Oznaczenia kalorymetryczne dokonywane były w sposób następujący. Po sprasowaniu pastylki z paliwa, sproszkowanego i odważonego na szkiełku zegarkowem w ilości mniej więcej 1 g, pastylkę otrzymaną ważono ponownie na wadze dokładnej do 0.0001 g, poczem umieszczano ją na miseczce platynowej w bombie, zwracając baczną uwagę na fo, żeby zwój drutu zapalającego ściśle przylegał do pastylki oraz żeby bieguny elektryczne były należycie odosobnione, wreszcie zamykano szczelnie bombę i ładowano ją tlenem do ciśnienia potrzebnego. Tak przysposobioną bombę wstawiano do kalorymetru, dokąd z kolei wlewano trzy litry wody, odważonej o temperaturze pokojowej, następnie łączono bieguny elektryczne z przerywaczem na obwodzie prądu elektrycznego, a po założeniu mieszadła oraz termometru puszczano w ruch mieszadło. Przez pierwsze 15 minut nie robiono żadnych spostrzeżeń, uważając ten czas za potrzebny do wyrównania temperatury całego układu kalorymetrycznego, przez następne zaś 5 minut, które uważane były za okres początkowy, zapisywano już temperaturę w końcu każdej minuty, rachując czas podług sekundomiaru. Po upływie wreszcie piątej minuty zamykano obwód elektryczny, żeby zapalić paliwo w bombie, i notowano w dalszym ciągu zmiany temperatury zawsze w końcu każdej minuty. Pierwsze spostrzeżenie, idące bezpośrednio za temperaturą najwyższą, zamykało drugi okres, t. j. okres spalenia, za którym następował już okres końcowy, trwający 5—7 minut, dla dalszych spostrzeżeń termom etrjmznych. Na zasadzie spostrzeżeń, zebranych w ten sposób, i przy uwzględnieniu ciepła spalenia drutu zapalającego tudzież ciepła powstawania kwasu azotnego, znalezionego w bombie, robiono wszystkie obliczenia, przyczem poprawkę co do ciepła, traconego przez kalorymetr w ciągu doświadczenia, obliczono podług wzoru Regnaulta i Pfaundlera:

V’—V

nt),

gdzie n oznacza ilość spostrzeżeń w okresie spalenia,

v—spadek lub podwyżkę temperatury na minutę w okresie początkowym (jeżeli przez T oznaczymy temperaturę pierwszego spostrzeżenia, przez t ostatniego, a przez n liczbę spostrze-

T_f

żeń, to v = ——),

v’—spadek temperatury, przypadający na minutę w okresie końcowym,

t — temperaturę przeciętną w okresie początkowym,

£— temperaturę przeciętną w okresie końcowym, Q₀ — temperaturę ostatnią w okresie początko

wym,

Q„ — temperaturę ostatnią w okresie spalenia, QrhQz- • -Ą-Q* — temperatury kolejne okresu spalenia.

Mając jednak na względzie, że wzór powyż-szv nie obejmuje temperatury otoczenia, zwracano szczególną uwagę na stałość temperatury tudzież stan hygrometryczny pracowni podczas doświadczenia, co miało ten skutek, iż w ciągu 15—20 minut, t. j. czasu trwania doświadczenia, temperatura pokoju pracownianego nie zmieniała się nigdy więcej niż o 0,2°.

Co się zaś tyczy dokładności, z jaką otrzymane było ciepło spalenia (ciepłodajność) każdego węgla, to wielkość tę wyprowadzano, jako przeciętną z dwóch oznaczeń kalorymetrycznych, zgodnych ze sobą do 0,01 ciepłostki.

Przytoczona poniżej tablica wyników badań obejmuje wyniki liczbowe wszystkich oznaczeń.

Na zasadzie danych, przytoczonych w tablicy, można wyprowadzić wnioski następujące:

1) Ciężar hektolitra, t. j. ciężar względny węgla, zmniejsza się dosyć równomiernie wraz z pozostawaniem węgla na powietrzu otwartem. Jeżeli weźmiemy pod uwagę przeciętny ciężar hektolitra wszystkich dziesięciu odmian węgla, współcześnie dostawionego, to spadek ten tak się przedstawi:

kg

72,41    96,27 72,68    99,77

94,77 70,73    97,08

Ciężar względny węgla zmniejsza się przeto w ciągu roku prawie o 5JJ przy ułożeniu jesien-nem a tylko do 3| w razie ułożenia na wiosnę.

2) Węgiel, złożony w jesieni, pozostając na powietrzu otwartem przez rok cały, traci na ciężarze prawie tyle, ile węgiel złożony na wiosnę, w ciągu wiosny i lata; nadto ten ostatni węgiel, leżąc przez rok cały na powietrzu otwartem, nie tylko nie traci na ciężarze, lecz przeciwnie, ciężar jego wzrasta. Przeciętna strata roczna na ciężarze wszystkich 10-ciu odmian węgla, złożonych w jesieni, wynosi 1,74$; podczas gdy przeciętna strata na ciężarze 10-ciu odmian węgla, dostawionych na wiosnę i będących na powietrzu otwartem tylko przez wiosnę i lato, wynosi 1,49 % . Pomimo to jednak przeciętny ciężar tegoż węgla, złożonego na wiosnę, nie tylko nie zmniejszył

N® porządkowy

Kiedy dostawiony był

NAZWA KOPALNI węgiel i jak długo leżał

Ciężar hektolitra w kg

W 100 kg węgla było

grubego

drobnego

Z 100 kg zwietrzało

Kruchość

Nasiąkliwość

Tablica wyników badań węgla kamiennego

Skład cząsteczkowy w %

Skład pierwiastkowy w %

koks

gazy

woda hy-groskop.

popiół

węgiel

wodór

azot

siarka

czynna

woda hy-groskop.

popiół

tlen

,CTa^Wt>2^OCDG0^I<^Ü-^C0t0H-OC0G0^a2ÜH^0Jb0^OC0G0^102O«^a2t0^oSG07q020HÜ702fc0MOC0CC-<102O«^C«t0^

Rudolf

Feliks

Jan

Flora

Czeladź

Milowice

Saturn

Renard

Paryż

Kazimierz

—    84,644,20151,3930,19    8,67    9,75    65,45 3,860,75 0,75    8,67    9,75 10,77

—    70,50 0,97152,80 32,73    7,89    6,58    67,52 4,100,74 0,62    7,89    6,58 12,55

1.5261,20 1,38052,37’31,81    6.95    8,87    65.653,98,0,78 1,26    6,95    8,87 12,51

—    90,201,000 51.18 31,35 9,24 8,23 65.45 3,86574 1,01 9,24 8,23 10,77 0,3676,10 2.030 51,75 32,60 8,30 7,35 67,52 4,100,77 0,79 8,30 7,35 12,55 1.72 72,80 0,420 48.91 32,02 10,12 8,95 65,65 3.980,85 1.47 10,12 8,95 12,51

80,101,315 53,02 29,73 10,54 6,71 65,28 3,73 0,78 0,28 10,54 6,71 12,68 71,33 0.86050,43 29,27 11,50 8,80 63,87 3.43 0,74 0,77 11,50 8,80 10,89 55,80 3.090 50 09 30.04 9,40 40,47 62,10 3.63 0,72 1,03 9,40 10,47 12,65 89.20 1X>80 49.52 31,99 12,06 6,43 64,52| 3,61 0.78 0,40 12,06 6,43 12,20 2,5670;40 24)00'50,57 33,63 10,10 5,70 65,45 3,76 0,79 0,55 10,10 5,70 13,65 + 0,0872,40 0,70044.64 38,10 11,77 5,49 64,63 3.58 0,86 1,03 11.77 5,49 12,64

—    84,801,400:48,31 34,99 10,77 5,93 65,54 4.44 0,92 0,91 10,77 5,93 11,49 +0,12(79.401,240,47,18 35.70 9,95 7,17 64,39 4,34 0,97 0.61 9,95 7,17 12,57

l,52j64,80 1,870 47,93 35.48 9.87 6,72 63,64 4,19 0,96 0,74 9.87 6,72 13,88

—    88,061,99047,90 32,97 11,37    7.76    63.114,00 0,86    0.83    11,37    7,76 12,07

2,60;68.20 3,480 47,69 34.61 8,80    8,90    63,914,161.03    0,86    8,80    8,90 12,34

+1,9467;80 0,860 44,09 37,87 12,69    5.35 64,34 4,001,08    1,09    12,69    5,35 11,45

—    184,101,463 49,02 33,84 10,96    6,18 65,014.32 0,98    1,04    10,96    6,18 11,51

66,50 93.271 6,72    0.0680,10 1,950 47,66 34,18 10,42 7,74 63,75 4,23 0,85 0.84 10,42 7,74 12,17

70,30 80,5419,04    1,2057,203,550 47.9134.90 11,07 6,12 63.77 4.101,00 0.69 11,07 6,12 13,25

70.60 72,74,26,52    — '88,40.0,840 48,21133,68 11,71 6,40 63,90 3,981,00 0,61 11,71 6,40 12,40

70.70    84,12 15,64    1,8467,00 2,260 48,23 36,63 10,02 5,12 64,60 4,15 1,04 0,66 10.02 5,12 14,41

66.70    75,77 24.07 +0,70*57,801,190(47,18*32,55 11,82 8,45 62,64 3,97 1,06 0,56 11,82 8,45 11,50

Wrzesień    1899    74,00 76.80 23,20    — 81,40 0,810 54.89 30,44    8,82    5.85 67,46 3,68 0,74 0,81    8,82    5,85 12,64

Wrzesień 1899 77,20 83,8615,80    — 86:34 0.971*56.5730,20 8,48 4,75 69,09 4,01‘0.81 0,46 8,48 4,75 12,40

Pół roku 72,20 93.18 6.51    0.2874,301,10856,90129,52 8.48 5,10 68.43 4.25 jo,72 1.10 8.48 5,10 11.92

73.10 69.54 30.21    2,1058,60 3,740*50,12 27.08 7,26 15.54 59,79 3,38 0.70 0,89 7.26 15,54 12,48

73,20 87,1012,40    — 81,20,0,683:53.9130,55    8,47    7,07 66,27 3,72:0,75 0.61    8,47    7,07 13,11

(74,30 84.0715,40    0,40 71,40 2,550.53,84 31.97    7,40    6,79 67.52 3,88 0,81 0.58    7.40    6,79 131)3

70,90 86.5413,34 +1,0670,800,420*54,61 31.13 9,31 4,95 68,093,85*0.91 0.71¹ 9 31 4,95 12,18

—    79,40 0,69555,80 31,48! 7,65 5,07 69,39 4.08 0,79’ 0.41 7,65 5,07 12,61

0,5476,002,420 49,0134,12 8,70 8,17 64,76 3,72 0,82 0.64 8,70 8,17 13J8

+1,7072.401.260 50.35 33,97 10,14 5,54 65,94*3,77 0,87f0,26 40,14 5,54 13,48

—    86,20 0,658 51,62 30,96 11,00 6,42 64,48*3,89 0,77 0,69 11,00 6,42 12,75

61,79 3,69 0,67*0,69 11,47 8,55 13,14 63,90 3,69!0,69 0,83 10,48 6,50 13,91

7.80    62,30 3,62:0,69 0,56 11,85 7,80 13,19

6.81    64,77 3.87 JO,75 0,58 9,50 6,81 13,72

+ ,3065,8011,57047.2133,78 11,93    7,08    63,07 3,66 0,84 0,60    1,93    7,08 12,82

—    81,80 1,867 49,72|29,86 12.48    7,94    61,99 3,63 0,66 1,19    2,48    7,94 12,11

1,2070,10:1,840:50,74 29,27 10,85 9.14 61,98*3,55 0,68 1.04 0,85 9,14 12,76 2,6461,40 3,910 49,88 31,52 10,60    8,00    62,54*3,74 0,70 1,92    0,60    8,00 12,50

—    84,20 1,360 49,41 28,65 12,70    9,24    61,51; 3,4110.68 0,91    2,70    9,24 11,54

1,8668,4012,44046.79 34,95 10,85    7,41 62,64 3,74 0,73 0,76    0 85    7,4 13,87

+1,44 67,800,540,45,88 34,46 10,60 9,06 63,0413,59(0,85 1,98 0,60 9,0 10,87

Wrzesień 1899 Pół roku Rok

Marzec 1900 Pół roku Rok

Wrzesień 1899 Pół roku Rok

Marzec 1900 Pół roku Rok

74.90    84,08 15,45 72,10 90,06 9,74

68.50    81,76 17,75 74,70 91,86 8,06

73.90    92,85 6,90 71,15 84,29 15,37

72.20    75,04 24,52 69,25 89,55 10.30

71.20    79,97 19,45

73.40    94,68 5,06

72.20    89,51 10.48 (72.00 88.8710.81

Wrzesień 1899 71,70 82,22 17,56 68,05 95.76 4,23

69.40    82.9816.95

70.50    95,20 4,70 68,80 90,06 9,61 69,40 86.07 13,67

Wrzesień 1899 71,80 83,76 16,14 Pół roku Rok

Marzec 1900 Pół roku

Pół roku Rok

Marzec 1900 Pół roku Rok

Rok

Rok

Marzec 1900 Pół roku Rok

Wrzesień 1899 79,05 81,14 18,20 Pół roku

74.60    90,16 9,47

71.80    85.01 14.88

72.60    92,80 7,06

74.60    91,22 8.48

69.80    83,6116,24 Wrzesień 1899 |77,20 89,76 9,82 Pół roku

Rok

Marzec 1900 Pół roku Rok

77.20    89,93 9,69

72.30    82,32 17.38

72.20    95,50 4,50 74,10 92,62* 7,25

71.30    82,7717,09

Wrzesień 1899 76,00 92,84 6,86 Pół roku 75,70 88,89 10,54 Rok    71,50    90,90 8,89

Marzec 1900    74,90    89,14 10,62

Pół roku 71,60 89,2110,47 Rok    70,00    84,66:15,14

Wrzesień 1899 78,00 89,0210,00 Pół roku 76,00 79,7219,88

71,60 88,08 11.44

73.20    93,20 6^8 (73,50 89,91 9,78 j73,80 86,02 13,92

Rok

Marzec 1900 Pół roku

Rok

O rH

Ir’¹

8,55

œ^i^ü>^cBbo^oSoo-7i02C?rfioctOHiococc^]02cr«^ootoM l*^*² porządkowy I N

COOOOOOOCWOCOCOCtO

^102CaiP00t0l-‘-OC0

— 8350 *0,530 43^5 36^0 11,85 ,3263,304,050 48,59 35,10 9,50

6,50

Rok

Marzec 1900 Pół roku

Rok

rl CO

C2 OH

o co

-ciu kopalń zagłębia Dąbrowskiego.

Skład popiołu w %

Skład cząsteczkowy po wysuszeniu przy i20°

Skład pierwiastkowy po wysuszeniu przy 120°

ka Si0₂

glinka

ai,0₃

tlennik żelaza Fe₂0₃

wapno Ca 0

magnezya MgO

bezwodnik kwasu siarcz.

so₃

koks

gazy

popiół

węgiel

wodór

azot

siarka

czynna

popiół

tlen

oznaczenie

kaloryme

tryczne

ci O

•r cö

A -g ! nSuojuQ

go¹ ------

w

0.2 -H- O

podług

wzoru

podług wzoru Du-longa uzu- |    ^

pełuionego i

10.83

21.48

15.59

5,10 21,39 0    16,27

3,96 19,17 10,89 15,55 5,68 19,49 0,61    8,77

3,25 17,01 2,56 17.81 8,77 17,52 18,50 10,54 18,10 20,98 22,92 14,49 17,65 12,25

02 Ü<

22,48

.18,58

17.91

7,66

14,22 24,61

14.45 24,91 23,40 10,26 16,12 33,28 20,92 19,07 21.48 32,83 18,25 24,52 29,48 12,58 12,07 11,87    35,43    13,65    5,24    21,72

8,92

rH rH

27,62

14,85

21,39

19,02

21,58

1,16

1,20

0,97

0,87

0,76

0,77

0,77

0,83

0,95

0,75

0,76

0,78

t>^coNHCûo^cDH^cnocoiOiOcûm^^oo.ooao(nHCO^N!no5t>cûoicocp05(MHTHco(noocoHœiot>HCocoiocOTHNiOiOco-ro j b4l0OO02»0C2»0C0C00lC0C2 4 J> b~ rH o CO, 00 OJ O -O t* C2. 25, CO, O,    rj, -O t- 1^ CO -H O) CO, rH L- t> CO rj.. o CO, CO rH Ol CO OJ, 00 I-O. p O, Ol, Ci » O, CO. rj.

o" c—"oj"02" ao"02* b-"oi"t-h"t>"co"co"co"co"02"co"co"co"co"t>-"icf 02"co"-o"co"l>." o"co"-o"io"co"l4 l^"ło"-o"go‘ o-"oo"o"co"co"oi"o* co"go"co"b-"®2"b-"go"b-"00* 02"o"go"o"co"o"

T—Ir-1    —I    h H    n-rH-r-l

ohn-ohcocohn^-ohncj 00 oi -^-^»Ob--tit-a2b-corocog2'^^oopcob-c2GO-^cooico^çoœcorHTHrio2t-GOcoco^GQcoi>-LO^

OOCOCO1—lOOCOCOOOrIrjHCOr—lOCOOO 02^02.01 H® b—^ O CO CG COO CO.TH.rH.-p Ol,02^ pCO^b-rH-p CO.pi, CO. CO Q CO, CG O N _ Ol^ N CO O 0 CO CO rj.rH.0. ^

o" o" rT t—T o" ri'od'4 o" ö rH ö o" o" o" 4 rl <o o" o* o" o" ö o* rT o o" 4 o" rT o" o" o" o* o" o" o" o" dodo rT o" o" o" o" o" o" o" o" o" 44" oT t-h" o" oi

to

CSCOTUO^THNHCONOOCONCOOfMCOHCOGOO^H-^iOOCOOłCiOiOCOęDC-lNmiOIM^THNOOOJTHHTUOCO^^COiOCD^OGOinCOCO I c^co^co^coLicoaiaOr-icoao cw co^rH 02.-0,02^0 co, o. co >0 l^oo -o t- ip o co <0 co co, 02. rj, co, rj. -h + oi, rH o co cc ip 02, rH ip co co. 02 oj >q.rH t—Tco"co"co"oj" hh"o"co"co"id -4 obco" 10 co co"co oicdN" co"co"co"-410"co"io -4 co co"co"-4 -4 co"co"oPco"co"o"co"oj"-4co"-4-4-o"-4*-4'-o -4 -o 4'co"4'co* co"-ooi

H 1—li—I t—I    t—I    rH H H    1—It—IHHi—|    t—I r-l i—i i—I H i—I t—I t—Ii—    HHHHHHrHrHHi—I    HHHHi—I    H H H H i—I    H    t—I t—Ir-1 i—I H H H i—IHHHHHHHHH

Oj O) 07' 07 07 07 07 07 07 07 07 07

0202ÜH02020H02020H 02 02 02 02 02 02 02 0H02020202020202020202 Ü''0202020202020202œ0202020202 02-C502C^C:C5

(72l-l0CC0C^Op00IOC<H-t0H--OC000l--^OO0CC002a)C2^:4-00a2C0020Ct0C'a2ipC0acjr-[0-<l0llf-O'Ü'^G002pi--iC0MiQ0^OC0C02SS

^IOOOJ020GOt--^li4;-COGOOl4^GOH-Atfi.OOCO~ciOOtO^]COlJi-^102COl—¹COOhOCCOOOI-¹COInOGOO'>I—lrf^0»l-lHi02hP-0HC0^J-vlr-t002C0t0C0t0l-lrfi-rf;-

6170

6304

6167

6030

6031

5913

5937

6063

5937

5796

5791

5681

6022 5785 5891 5663 5747 5521 5939 5700 6010 5774 5934 * 5698 6353 6081

6171

6006

5975

6086

6060

6269

6093

5975

6014

6038

5946

6193

6383

5908

5729

5720

5838

5799

6001

5833

5723

5759

5784

5691

5968

6140

5929    5713

6075

6275

6079

6440

6494

5467

6086

6238

5851

6044

5846

6201

6243

5265

5861

6011

6421 6185 6478 6240 6361 6124 6314 60/5

6223

6286

6270

6367

5596

5892

6066

5964

6054

5887

l> 07) t> 1> IN

co to

co o

CO CO CO 02 (Mb

5995

6067

6038

6118

5381

5670

5832

5737

5817

5771

5474

5652

5398

5663

5452

5524

5477

5608

5436

5533

5685

się po upływie roku, lecz przeciwnie, powiększył nio, wpływają niszcząco w stopniu daleko wyż-się o 1,38$. Okoliczność ta przemawia zatem, szym, aniżeli wówczas, gdy występują po przeleżę w danym razie wietrzenie zależało nie tyle żeniu już węgla przez jesień i zimę. od czasu pozostawania węgla na powietrzu otwar-    W 100 kg węgla wszystkich 10-ciu odmian

tern, ile raczej od temperatury i wilgotności po- było przeciętnie węgla grubego: wietrzą otaczającego, i że przeto zjawisko to nie było dziełem utleniania się węgla, ,lecz poprostu wysychania. Na poparcie tego przypuszczenia służyć zarówno mogą z jednej strony wyniki badań, dotyczących nasiąkliwości, z drugiej zaś zawartość wody hygroskopowej w węglach.

Wszystkie 10 odmian węgla zawierały przeciętnie wody hygroskopowej:

dost. jesiennej dost. wiosennej

0/

lo

0/

lo

przy ułożeniu w stosy 83,85 100,00 90,56 100,00 po upływie pół roku 90,40 107,81 89,48 98,81 . 82.02 97,82 84,22 93,00

roku .

Kruchość zaś przeciętna wszystkich 10-ciu odmian węgla równa się:

przy ułożeniu w stosy po upływie pół roku . roku

dost. jesiennej dost. wiosennej . 9.98°/₀ *    10,41%

. 9,57 „    8,75 „

. . 9,05 „    10,61 „

dost. jesiennej dost wiosennej

°l

lo

°l

lo

Okazuje się więc, że węgiel, złożony w jesieni, tracił wodę przez rok cały, gdy tymczasem węgiel ułożenia wiosennego wysychał tylko przez czas wiosny i lata, następnie zaś chłonął znowu wodę w ilości takiej, że po upływie roku zawierał względnie więcej, niż przy ułożeniu w stosy.

przy ułożeniu w stosy    83,24    100,00    85,38    100,00

po upływie pół roku    75.87    91,15    71,30    83,51

.    63,02    75,71    69,84    81,80

roku .

Nasiąkliwość czyli zdolność chłonienia wody zależy przedewszystkiem od mniejszej lub większej zawartości wody hygroskopowej i pozostaje do tej ostatniej w stosunku odwrotnym, t. j. im mniej jest wody hygroskopowej, tern jest większa nasiąkliwość i odwrotnie.

Przeciętna nasiąkliwość wszystkich 10-ciu odmian węgla równa się w odsetkach:

dost. jesiennej dost. wiosennej 0,95 2,49 1,18

4) Ciepłodajność węgli zmniejsza się także w miarę pozostawania na powietrzu otwartem, zjawisko to jednak występuje szczególnie wyraźnie jedynie w węglu, ułożonym w stosy jesie-nią, gdy natomiast w węglu ułożenia wiosennego daje się ono spostrzegać tylko w oddzielnych razach, ogólnie zaś rzeczy biorąc, mamy tutaj ciepłodajność zwiększoną, co bodaj pozostaje w zależności przyczynowej od wysychania węgla, a właściwie od utraty wody hygroskopowejT której najmniejszość występuje jednocześnie z największością ciepła spalenia węgla ułożenia W stosy jesiennego.

Przeciętna ciepłodajność 1 kg węgla wszystkich 10-ciu odmian równa się:

a) podług oznaczeń kalorymetrycznych:

przy ułożeniu w stosy .    1,10

po upływie pół roku . . 1,12 „    roku . . . 2,73

Stąd wypada znowu, że węgiel dostawy jesiennej po przeleżeniu przez rok cały na powietrzu otwartem pochłonął tyleż wody, co węgiel, ułożony na wiosnę, przez czas wiosny i lata, i że nasiąkliwość tego ostatniego węgla nie tylko nie powiększyła się przez jesień i zimę, lecz spadała prawie do stanu, poprzedzającego ułożenie w stosy.

3) Lasowanie się oraz kruchość węgla zwiększają się dosyć prawidłowo w miarę leżenia na powietrzu otwartem, chociaż i tutaj trudno nie zauważyć, że wiosna i lato, działając bezpośred-

węgiel dostawy węgiel dostawy jesiennej

wiosennej

ciepł. %

przy ułożeniu w stosy    6377    100,00    6222    100,00

po upływie pół roku    6278    98,44    6313    101,45

„    „ roku . .    6193    97,11    6288    101,05

b) podług wzoru Dulonga:

ciepł. %

węgiel dostawy węgiel dostawy jesiennej    wiosennej

ciepł. %

ciepł. %

przy ułożeniu w stosy 6207 100,00 5980 100,00 po upływie pół roku 6071 97,80 6069 101,48 *    „ roku . . 5923 95,41 6037 100,93

Wl. Kolendo.

.Prjewiefrjanie robol podziemnych w kopalni Salurn.

(Ciąg dalszy, p. -V? 16, str, 397)

Dla uniknięcia powyższych niedogodności najlepiej tamy przechodnie budować tak, żeby drzwiczki odmykały się przeciwko ciśnieniu powietrza, które utrzymywałoby je w pozycyi zamkniętej wówczas, gdy działanie sprężyny jest

najsłabsze. Należy zwrócić uwagę, że zachowany będzie przytem warunek ogólny, wyłożony przy tamach ślepych, żeby tamy stroną zewnętrzną były zwrócone do postępującej części prądu.

W tych miejscach, gdzie prądu silnego nie-

zasu-

ma, czynnikiem decydującym może być kierunek noszenia drzewa do budynku, lub szyn. Drzwi w takich razach muszą odmykać się w kierunku przenoszenia drzewa. Górnicy, niosąc drzewo na plecach, uderzają ostrożnie (!) wystającym końcem drzewa o drzwiczki, odmykają je i przechodzą; drzwiczki wówczas nie stanowią najmniejszej prawie przeszkody dla przenoszenia drzewa i zamykają się wnet po przejściu. Jeżeli w chodniku lub przecince zbudowane są dwie tamy przechodnie, powinny one być w takiej jedna od drugiej odległości, żeby przy przenoszeniu najdłuższych kawałków drzewa pierwsza tama zdołała zamknąć się wpierw, zanim przedni koniec przenoszonego drzewa spotka drzwiczki tamy następnej.

Jeżeli na tamy, przez które przenoszą drzewo, powietrze wywiera dość znaczne ciśnienie w kierunku niepomyślnym dla przenoszenia drzewa, wówczas należy zbudować najmniej 2 lub nawet 3 tamy w odległościach, uwarunkowanych długością przenoszonych sztuk drzewa. Drzwiczki wówczas mogą odmykać się w kierunku przenoszenia drzewa, o ile przez zbudowanie trzech tam, z których 2 będą zawsze zamknięte, ciśnienie na pojedyncze tamy będzie znacznie osłabione.

Tamy regulacyjne.

Tamy regulacyjne urządzają się z zasuwą regulacyjną, zapomocą której można zmieniać wielkość otworu, a więc regulować ilość powietrza. Tamy regulacyjne budują się tylko z desek fugowanych zawsze jako stałe. Oprócz tego zasuwa przy odsuwaniu powinna nasuwać się na gładką powierzchnię tamy fugowanej dla tego, żeby módz ściśle regulować wielkość otworu podług skali, która może być umieszczona na samej zasuwie. Gdybyśmy zbudowali zasuwę regulacyjną na tamie zwyczajnej, wówczas przy odsuwaniu jej na nierównej powierzchni tamy powietrze przechodziłoby do otworu szparami, które tworzą się między zasuwą i nierówną powierzchnią tamy, przez co skala na zasuwie nie wskazywałaby istotnej wielkości otworu w tamie.

Tamy regulacyjne nie powinny budować się av takiem miejscu, gdzie odbywa się ruch wozów, żeby nie urządzać zasuwy regulacyjnej na tamie przejazdowej, bowiem regulacya powietrza na takiej tamie przy częstych przejazdach nie mogła- I by być dokładną. Miejsce dla tamy regulacyjnej musi być tak wybrane, żeby chodnik, w którym' tama ma być zbudowana, nie służył dla żadnych innych celów, wtedy bowiem można urządzać tamy nawet bez drzwiczek przejściowych, i ilość powietrza, uregulowana pewnem położeniem zasuwy, nie ulegałaby żadnym zmianom przypadkowym. Jeżeli jest to niemożliwe, buduje się typ mieszany tamy przechodniej z małemi drzwiczkami i zasuwą. Ódróżniamy więc 2 rodzaje tam regulacyjnych: 1) tamy ślepe regulacyjne tylko

z okienkiem i 2) tamy przechodnie regulacyjne z okienkiem regulacyjnem i drzwiczkami do przechodzenia. Częściej robią się tamy 2-go typu, chociaż nie rzadkie są i 1-go; zwłaszcza, jeżeli chodnik, w którym umieszcza się tama regulacyjna, jest bardzo wazki, wówczas okienko regulacyjne musi jednocześnie służyć i do przechodzenia (rys. 46).

Drzwiczki w tamach typu 2-go robią się podług jednego z wzorów już opisanych. Ókienko w obu typach może różnić się tylko wymiarami, co do konstrukcyi jest zupełnie jednakowe.

Okienko robi się raczej nizkie i szerokie, niż wązkie i wysokie dla tego, że łatwiej jest przesuwać zasuwę tych kształtów. Wymiary okienka wahają się zwykle w granicach 260X500— 680X1000 mm. Zasuwa musi być większą od otworu o 1 cal (25 mm) z każdej strony. Rowki dla zasuwy tworzą się przez przybicie z góry i dołu otworu deszczułek—kierowników a—a i b—ó, zcię-tych na jednej stronie na ukos tak, iż szerokość ich z jednej strony wynosi 70 mm, z drugiej 45 mm (rys. 47) przy jednostajnej grubości 40 mm. Długość powinna równać się przynajmniej podwójnej szerokości zasuwy. Swą węższą stroną deszczułki nabijają się do tamy, szerszą zwrócone są na zewnątrz (rys. 48). Stroną zciętą na ukos górna deszczułka a nad okienkiem zwrócona jest na dół, dolna b pod okienkiem do góry. Jeden koniec deszczułek wystaje za brzeg otworu na 70 mm, drugi z przeciwnej strony wystaje na szerokość zasuwy (rys. 46 i 47). Ostre brzegi deszczułek leżą w jednej poziomej płaszczyźnie z odnośnemi podłużnemi brzegami okienka (rys. 48). Odległość więc ostrych kantów deszczułek a—a i b—b równa się ściśle wysokości okienka. W ten sposób tworzą się rowki, w których ślizga się zasuwa z odpowiednio zciętymi. na ukos brzegami. Jeden z pionowych kantów zasuwy, mianowicie zwrócony do okienka również jest zcięty na ukos (rys. 49) i przy całkowitem zamknięciu wchodzi w rowek, utworzony deszczułka c—c, taką samą, jak a— t i b—ó, przybitą wzdłuż pionowego brzegu otworu między wystające na 70 mm poza otwór deszczułki a—a i b—b.

Zasuwa i deszczułki kierujące a—«, b—b i c—c nabijają się w następującym porządku. Najpierw przybijają dolną deszczułkę b—b, potem wstawiają zasuwę w dolny rowek i na nią nakładają deszczułkę a—a\ wreszcie przybijają desz-czułki c—c. Należy przytem uważać, żeby wa mogła wzdłuż całych rowków zupełnie gładko suwać się, co osiąga się, jeżeli zasuwa posiada zupełnie równoległe swe kanty podłużne, a deszczułki kierujące a—a i b—b przybite są również równolegle. Zasuwa nie powinna jednak chodzić zbyt luźno, żeby mimowolnem dotknięciem się do niej ktokolwiek nie ruszył jej z miejsca, ustalonego przez dozorcę powietrznego.

Sama zasuwa zbija się z desek poziomych,

umocowanych poprzecznemi deszczułkami piono-wemi d—d, złączonemi klamrą e, służącą do przesuwania. Klamra może być przybita pośrodku lub cokolwiek niżej; dobrze, gdy jest ona zupełnie pozioma, przez takie bowiem położenie klamry unika się mimowolnego zacinania się zasuwy w rowkach, ciągnąc ją w kierunku ściśle równoległym do tychże.

Okienko umieszcza się zwykle w górnej części tamy na wysokości głowy. Jeżeli tama po-

Przy tamach ślepych regulacyjnych czynnikiem decydującym może być okoliczność, z której strony łatwiejszy jest przystęp do tamy. Jeżeli od strony prądu powietrznego podejście do tamy jest zbyt dalekie lub zbyt utrudnione, np. gdy droga leży przez chodniki wodne, tak iż dozorca powietrzny przy obchodzeniu swego pola musiałby zbyt wiele czasu poświęcać na dojście do tamy regulacyjnej od strony prądu powietrza, wówczas tama regulacyjna zasuwą a

Al

i--Ob'— r~

-r-.-

I---

~K

iL

1/

■jog- i ■ .y,\\

W

MW

ii iif

-U <1

\i>

.....

ol\

ilôt.

tooo

7.

■■

iif

-z

jr

* ■ 30.

■f:JO

MS

Przegrody.

Przegrody są to olbrzymie tamy ślepe, używane do przepołowienia chodnika wzdłuż w tych wypadkach, gdy z jednego chodnika należy korzystać dla prądu postępującego i powrotnego. Jeżeli chodnik jest dosyć szeroki, przegroda robi się stojąca, w wązkich i wysokich leżąca.

Najprostszy typ przegrody wskazany jest na rys. 52 i 53 (w pokładzie Karolina pola 2-go na pochylni I-ej, gdzie była zrobioną w celu prowadzenia zwyczajnego chodnika odbudowy). Praktyka pokazuje, że silny prąd w linii głównej źle wpływa na przewietrzanie chodników bocznych, jak gdyby wstrzymuje w nich powietrze i unie-

siada drzwiczki przejściowe, to dolny brzeg okien- więc stroną zewnętrzną może być zwrócona na-ka umieszcza się nie niżej górnej futryny drzwi- przód w kierunku powietrza, czek, przyczem w węższych tamach (rys. 50) okienko robi się bezpośrednio nad drzwiczkami, w szerszych (rys. 51) okienko umieszcza się z boku względem drzwiczek, zasuwa zaś przy zupeł-nem odsunięciu znajduje się nad drzwiczkami.

. Oczywiście, że zasuwa urządza się z zewnętrznej strony tamy, żeby nie zawadzała o stemple przy odsuwaniu.

Co się tyczy położenia samej tamy względem kierunku prądu powietrznego, to prawidło ogólne obowiązuje i tamy regulacyjne: zewnętrzną stroną powinny one być zwrócone przeciw prądowi, nie mówiąc już o tern, że w razie przeciwnym silne ciśnienie powietrza usiłowałoby .zasuwą odłączyć deszczułki kierujące od tamy.

ruchomia je. Dla skutecznego odświeżania po- można było nawet przesunąć się. Przegrody te wietrzą w chodnikach, bocznych więcej przydatny oblepiano zewnątrz gliną i wapnem, lecz wskutek jest prąd słabszy. W takich właśnie warunkach ciągłego ciśnienia przegrody ciągle paczyły się przy bardzo silnym prądzie w magistrali na po- i nigdy nie były szczelne, co jednak przy względ-chylm I-ej w pokładzie Karolina zbudowaną była nie nieznacznej długości tych przegród (max. 30 Y    u rocznym przegroda stojąca, która w) { silnym prądzie nie wpływało zbyt ujemnie

dzieliła ^-metrowy chodnik na dwie części: 1,5 m na przewietrzanie miejsca roboty, i 0,5 m. Budowa przegrody jest zupełnie taka    Jeżeli zapomocą przegrody pragną doprowa-

sama, jak budowa zwyczajnych tam ślepych z dzić powietrze przez znacznie dłuższy chodnik desek nieokorowanych. Na stemplach umyślnie dla przewietrzania nie jednego przodka, lecz ca-w tym celu postawionych nabijają się deski od lego systemu robót, zanim do danej części nie góry. Przegroda, przeznaczona dla przewietrza- będzie zrobione drugie wejście, to przegroda po-nia chodnika, przy silnym prądzie w magistrali, winna być zrobiona fundamentalnie i starannie nie potrzebuje być starannie zaopatrzoną. Głów- zaopatrzona. Takie wypadki zdarzają się, jeżeli na JÇJ rola polega na skierowaniu do chodnika zapomocą szybika lub przecznicy dostają się do powietrza, które w braku przegrody idzie obok. nowego pola, przedzielonego uskokiem, przyczem Dla tego takie przegrody mogą być nawet wcale druga droga, wiodąca do tej części dla celów nie oblepiane gliną.    eksploatacyjnych, może być później gdzieindziej

Na rys. 54 wskazana jest przegroda w po- lepiej zrobiona. Naprzykład w kopalni Saturn

Mÿj. fO.

' 'S

Y/y

zYYYYY

Nr.

Ęm

'/Y,

_ L*—    -    ¹

Y;: :

-4 - -

i.

ifS

//

//AT.

<•

'//

Zmsm~

: jptàmamt:

fyoc-

Wrß. :

'/A

V/

'///Z/Z

Z/y

po-

Za-

Z : 30.

kładzie Fanny przy wybieraniu filarów oporowych na pochylni 5-ej i 6-ej w polu wschodniem, gdzie po wybraniu pól bocznych zostawiony był tylko jeden chodnik w filarach oporowych. Chodnik ten był bardzo wazki i nizki, przebity na miejscu starego chodnika, który, stojąc długo, pośród zawalisk, został zupełnie zaciśnięty. Dla budowy przegrody w tym wypadku korzystano z wklęsłości w ścianach, które „obtąpywały“ wskutek ciśnienia. W bardzo wązkich miejscach przegroda robiła się z desek stojących, wtykanych zaostrzonymi końcami dolnymi w drobny węgiel, usiany na spodku, pochodzący ze ścian (rys. 55 i 55 bis). Za taką przegrodą tworzyła się wazka segmentowa rura powietrzna S, przez którą nie

liys 51.

w polu zachodniem do części północnej, przedzielonej od środkowej uskokiem 90 m wysokości prowadzi przecznica 23—23 długości 600 m i szybik ślepy wysokości 40 m. Gdyby chciano uniknąć 600-metrowej przegrody, należałoby obok tej przecznicy przebić drugą, czyli razem zrobić 1 200 m przecznicy, co oczywiście nie wytrzymuje krytyki ekonomicznej. Drugie połączenie dla powietrza będzie zrobione bezpośrednio z wierzchnią zapomocą szybu powietrznego, nim jednakże ten szyb będzie zrobiony, należy z szybika XI*go rozpocząć szereg robót poszukiwawczych i przygotowawczych, które, określając rozciągłość pokładów i położenie głównych uskoków, wpłyną decydująco na wybór miejsca dla

w stałej odległości od ścian (rys. 57—59), przy-czem kapy przecinają przegrodę i dla nich w deskach robią się specyalne otwory (rys. 68). Dobrze jest, jeżeli kap}⁷ nie przypadają na składaniach desek, przyczem w desce, przylegającej do kapy z dołu, robi się półokrągłe wycięcie. Jeżeli budynek jest podwójny, przegroda winna dwa z y przecinać się na kapach, przyczem miejsca przecinania się muszą być szczegółowo zaopatrzone (rys. 66 i 67).

szybu. Z tych więc względów w przecznicy północnej oraz ślepym szybiku XI zbudowane zostało na przestrzeni 500 m ogółem przepierzenie deskowe (rys. 56—71).

Przecznica ma od 2—3 m szerokości, przechodzi przez różne skały od mocnego piaskowca do słabego łupku, którego warstwy nadstropowe w wielu miejscach odciągają. W tych słabych miejscach przecznica przebudowywała się albo przez podbudowanie miejsc niepewnych (rys. 59),

ra-

Prawidło ogólne, dotyczące budowy przegród fundamentalnych, polega na obowiązkowem oberwaniu słabych części w stropie aż do zupełnie mocnych skał, tak żeby była pewność, że ponad przegrodą niema komunikacyi powietrza przez odciągnięte warstwy łupku. Zwłaszcza przy długich przegrodach der ważną jest powyższa uwaga, gdy wszystkie szpary na całej długości przegrody mogą zsumować ^    się w pokaźny otwór, niweczący

fS całe znaczenie przegrody. Czasami jednak zachodzi obawa, że przy obrywaniu skała obsypie się w zbyt dużej ilości i że do twardej i pewnej skały prędko nie dojdzie się. W takich razach w jednym z przedziałów, mianowicie w tym, od strony którego wykonywa się zwykle ogólne zaopatrzenie przegrody, robi się oprócz przegrody stojącej, doprowadzonej do stropu, jeszcze przegroda leżąca a-—b na całej długości słabego miejsca (rys. 56 i 59). Końce tej leżącej przegrody wystają do zdrowych części przecznicy i tu poprzeczną ścianką pionową S i s łączą się ze stropem przecznicy (rys. 56). Deski przegrody leżącej przybijają się albo do kap albo do specyalnych poprzeczniaków⁷ />, zabitych pomiędzy ścianą przecz-i rozporą r, rozklinowującą

W//

/////,

/K///

(/'A,,

w.

ttoÆ

y.

na-

n}

SM

}M3oo

W.

S%s

''y

'M/m.

'My

y aa o

!ii

um

-g V

ITTF

ff

s/s

ss.

nicy i

pośredniaki, (rys. 65). Deski nabijają albo przez oberwanie odciągniętych warstw i za- się w dwie warstwy w ten sposób, iż pomiędzy dwie-budowanie wysokiego wyrobiska podwójnym bu- ma deskami każdej warstwy zostaje szpara, nakry-dynkiem (rys. 58). Przecznica rozdzielona zosta- wana deską drugiej warstwy, przyczem obie war-ła przegrodą na 2 nierówne części; z tych lewa stwy nieokorowanych desek zwrócone są do siebie (zachodnia), mieszcząca tor, jest szersza i służy ich płaską stroną; ścianki S i s, łączące przegrodę dla prądu powrotnego, część węższa prawa (wschód- podstropową z mocnym stropem, robią się jak nia) z kanałem wodnym, służy dla świeżego po- zwykle przepierzenia w tamacli ślepych, wietrzą. Deski nieokorowane nabite zostały na    Opisany sposób odeskowania stropu jest jed-

stemplach z szerszego przedziału, jak zwykle od nak bardzo niewygodny, gdyż wyklucza możność góry. W twardym piaskowcu, gdzie nie było doglądania stropu, i ruchy skał w stropie mogą budynku, dla nabijania desek postawione były być spostrzeżone dopiero po psuciu się odesko-w odległości 2 m jeden od drugiego specyalne wania. Dla tego należy wogóle unikać takiej bu-stemple (rys. 60). W częściach zabudowanych de- ! dowli przez spuszczanie w odpowiednich miejski nabijały się na pośredniakach, postawionych scach skał, o ile to nie pociąga za sobą zbyt

TT

~ "i

■UÉ

-i

1 f"

-i.

i.

.L

yrW*'>

Mm i î

ifL

K/1

\y

/'

•E

f, y

.dx

T :: -p-y

/À

.y

PIM

^ss

.LL

TT

T“

|fT>l LLM-I I' ilJn iljiaj jf 1

pul X:

: : ;: ! '' 1 ; « 1 I UE:::Ml:;: : ¹

i®

un u il h ii h

>===-

7\

.E

LIS

t-L-.V

il

ÉUE

;M'

'M

a!

ÜTl

?¥**

/V

ML

yèto -

s a-r •

tr-ĄlOO

ImmI

n#

jp

l^Bjj

_£

3T^

-e>¹^

~\

HliiH

/i

ÜR

1

y:

..

Lu

-y

’i'

jSjrTHi

i 1 t

~4\V j

-p <y ,.

ri

\ ■',///

^rT

Lui

•y

/,

Vnf

fin Jt,₀

T¹ u,

v!

:0

47

yy

ns-

y:

rr-

-77

J_

JJ

ii

-s_

y./y

_ vsy

fl

lE

,---

Ï"1

— ■ -4 -75-. •

lj{...... S, oçc

f!

[N

/•

IM/ /y

y;

i*' ‘

•r

i: 100.

^-T--iiT

- i— : —

J OOfi :

7£st

11. j

■v

SJI

u>

XL-

'A.

t-

El

<g> e

y/

IP

7»-

./

-<r

Ljf0.

lZ>

.....n

T7

7-

'37T

-^y.    y:/4T

JL

y-

wielkiego niebezpieczeństwa i o ile jest pewność lej przestrzeni 500 rn, wybudowano przepierzenie odszukania mocnej warstwy skalnej.    w przecznicy od strony niewłaściwej.

Co się tyczy strony, z której należy nabijać    Rys. 61—64 wskazują połączenie przepierze-

deski całej przegrody na stemplach, to podług nia z przedziałem drabinowym szybika. Na 10 m zasady ogólnej należy to uskuteczniać z tej stro- przed szybikiem w celu zachowania przestrzeni ny, z której płynie prąd świeżego powietrza, w dostatecznej mierze dla wykonywania wszel-Czasami wszakże robią się od tego prawidła od- kich ruchów, jakie mogą zdarzyć się pod szybi-stępstwa. Naprzykład w opisywanym przykładzie kiem, przegroda zrobiona została leżącą (rys. 62). odeskowanie zostało wykonane z przedziału lewe- Podszybie w tern miejscu ma 3 rn wysokości, go, t. j. ze strony prądu powrotnego. Czynni- j Przegroda dzieli je na dwie części: dolną 2 rn i kiem decydującym w tym razie była łatwość wy- górną 1 rn wysokości. Zakończenie przegrody konania roboty w przedziale szerszym, jak rów- na górze szybika wskazane jest na rys. 69. nież łatwość doglądania całej przegrody, gdyż ta    W przegrodach tak długich, jak opisana,

strona służy jako przechodnia: idąc na roboty zwykle w pewnych odstępach urządzają się drzwicz-dozorcy przy tej sposobności oglądają przegrodę, ki przechodnie w celu ułatwienia oglądania obu Oczywiście, że przytem jednak ponosi się pewne stron przepierzenia.

ryzyko, które wykazałob}^ się dopiero wt razie    Należy zwrócić tu uwagę praktyków zagłę-

za

pożaru szybiku, gdy trzeba byłoby zbliżać się bia Dąbrowskiego na to, że budowa prostej prze-doń prawą wazką stroną i z niej też zabezpieczać grody deskowej na tak wielką odległość, jak opi-sobą źle do tego dostosowaną z tej strony sana, jest wogóle pomysłem chybionem. Taka przegrodę. Budowa ta usprawiedliwia się w da- j przegroda musi być zbudowana przynajmniej z nym wypadku w pewnej mierze warunkami miej- ; desek fugowanych a właściwie z dwóch ścian de-scowymi. Na rys. 70 wskazany jest plan całej sek fugowanych w odległości 200—400 mm jedna przecznicy. Szybem Aleksander powietrze wcho- od drugiej, przestrzeń między któremi powinna dzi do przecznicy, szybikiem x ma odpływ z tejże, być zapełniona i ubita ziemią i gliną. Wielo-Oczywiście, że przy położeniu szybu Aleksander krotne doświadczenia nad przegrodami, robione i szybika x z jednej strony przecznicy (dolnej za- w Europie zachodniej, wskazują że jednak i ta-chodniej) w ostatniej, przedzielonej wzdłuż prze- kie przegrody podwójne mają nader nieznaczny grodą, nie uciekając się do urządzania specyal- współczynnik użyteczności i już na odległości nych wiaduktów powietrznych, można przewie- 300 m straty sięgają do 60%. Cóż dopiero pro-trzanie urządzić tylko tak, że stroną prawą (gór- sta przegroda deskowa 500 rn długości! Jeżeli ną wschodnią) świeże powietrze będzie płynęło przypuścić, że w prostej przegrodzie deskowej w kierunku do szybika XI, a lewą (dolną za- straty są nie mniejsze, to w naszym wypadku nie chodnią) zużyte będzie powracało do szybika x. powinni bylibyśmy mieć w końcu przegrody pra-Mając to na względzie, należało drogę przejazdo- wie żadnego prądu. Tak też prawie i było w wą i przechodnią urządzić w prawym przedziale rzeczywistości. Przypuszczać należy, że straty wschodnim (rys. 71), przyczem osiągnęłoby się wynosiły najmniej 95%, gdyż wpływ przegrody odeskowanie i oblepianie z należytej strony i w każdym razie był ten, że na szybiku mogły być uniknęłoby się strat powietrza, jakie powstają obłożone z wielkim trudem zaledwie dwie roboty przy przejazdach przez tamy a i b, urządzenie i tylko na jedną zmianę.

których jest niezbędne przy ułożeniu toru w    Jak pokazały liczne i znakomite doświad-

Henryk Csecsott.

w przedziale prądu powrotnego. Prawda, że w czenia, wykonane przez inżyniera P. Petita w obu wypadkach otrzymują się warunki odwrotne kopalniach francuskich w r. 1896—1898 (ogłoszo-w szybiku XI. W wypadku rysunku 70, kiedy ne w r. 1900 w Bulletin de la Société d’Industrie przedział przejazdowy służy dla prądu po wrót- minerale), przewietrzanie w takich wypadkach za-nego, w przedziale drabinowym szybika podnosi pomocą rur drewnianych o przekroju 1,5 rn X się w górę świeży prąd powietrza; w wypadku 0,75 rn (caissons), starannie wykonanych z desek zaś rysunku 71 naodwrót, w przedziale przeja- fugowanych, osmolonych wewnątrz i zewnątrz, zdowym przecznicy postępuje prąd świeżego po- jest o wiele skuteczniejsze, niż zapomocą przewietrza a w przedziale drabinowym szybika scho- grody, gdyż współczynnik oporu takich rur jest dzi powietrze zepsute. Z tych dwóch sposobów o tyle mniejszy od współczynnika oporu chodnika, ostatniemu bezsprzecznie należy oddać pierwszeń- że jego wpływ dodatni przewyższa wielokrotnie stwo, gdyż większa część przegrody, zbudowanej wpływ ujemny przeciwdziałający mniejszych wy-w przecznicy (długości 500 rn), znajduje się w miarów rur poprzecznych, niż przedziałów chod-wygodniejszych pod względem dozoru warun- nika, utworzonych przegrodą. Przy pomocy rur kach. Przy pędzeniu przecznicy nie zwrócono przytoczonych wymiarów Petitowi udało się na uwagi na sposób późniejszego przewietrzania (prze- przestrzeni 640 rn osiągnąć zaledwie 7,2% strat wietrzano wówczas przodek zapomocą młynka j powietrza, ręcznego) i całą drogę nieopatrznie położono na j (c. d. n.). lewej stronie. Zęby nie przekładać drogi na ca- !

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w lipcu r. 1907.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

W t. 1907 wysłano węgla wię-cej (+-) albo mniej ( — ), niż w roku 1906

Nazwa

kopalni

W miesiącu lipcu

Od początku roku do 31 lipca

W miesiącu lipcu

If

* CS

Ü o

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

>■

O Przypada na dzień roboczy

2 Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu lipcu

W okresie czasu od początku roku do 31 lipca

O.

wagonów

wagonów

5?

Droga żelazna

Niwka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Kenard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora .... Jan.

Antoni

Mikołaj i Franciszek Matylda .

Reden.

Grodziec 11 Strzyżowice .

Jakób.... Flötz Kudolf . Andrzej 1 ,

Andrzej 111 Helena

Wańczyków . Alwina .    ,

Grodziec 1 Jadwiga Nierada Katarzyna Kazimierz 11 .

1 829

888

1    909

2    519 1 682

2    089

3    159 2 587 1 306

130

606

55

13

1553

96

148

26

14

74

238

132

6C C6 O iC QO C5 CO v{ CO <1 WC^OO^O^vlW + O

I §1

t-i O C<5 I 05 in

12 558

8 531

13 031 15 972 13 922 13 307 20 956 17 933 10 309

204

3 641

473

178

618

6 567

766

1 470

126

272

127

191

393

1 688

830

CO O O CO TH GO !> lC 1> Oł QO CÎ O rH i

1 211

oc

COrH Tfl

O O O -H

co

PQ rH C-Q

1 822 2 556 2 343

1    958

2    026 4 004 2 982 1 336

229

528

r*-“

OCÛOOQOCT'WGÜMÜ¹'

9 530 10 688 15 899 15 403

12    930

13    026 24 404 19116

8 544 1 709 3 625

I ++1 +1++++1

32

27

133

2472

138

225

41

86

12

63

89

193

O CO tO GO Çjc

CO

1^11

273

184

599

13 693

993

1 360

269

520

359

477

721

53

1 368

89

17

MtHCO

f++lI++++I+I++!

34

3028

24

105 + 2157 34 -|- 2 868

569

+    25

+ 22

16

992

281

27 + 3 448 15+1 183 1 765 76 + 1 505

t 1

—    17

+    738

13

16

42

200

42

o^coo^wowcotcooos

f+++lI++ II

cc

I I ++I I+++H-

108 +

59 + 7 126 44 +    227

19

+ 3 + 109 +    30

100

52

110

925

143

54

100

350

20

19

100

520

113

87

118

286

328

53

320

741

+    17

52

93

150

83

19

89

Kazem .

21066

810    144 067    843    24506

908    155 858    912 + 3 440 +    16 + 11 791

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwlca Mortimer Hrabia Kenard Paryż Kazimierz Keden Andrzej I . Matylda , Jakób.

Wańczyków , Antoni ,    ,

Helena

726

591

727

986

1 294

I I I I O* CC Cs5 i>£ ÏO

loi I ooooowoo

1 497

428

1 496 1 333 1 602

79

42

O O O Oï CO I I |    |    |

I 1 1 I

9 088

3 231

9 429 8 537 9185

653

++++I +

eo

I SS I

CO CO -^ł t-A-

I I I    I -O O O O «<ł

60 I I CO 1    I COOOMOCO^

+ I+++-+

I I I O | I i wwowo I I loi I I ^^OîQOOi

++71 +1++++++

4 061

159

81

3 076 1 893

2 581

339

250

34

38

71

218

48

28

39

108

100

+ 243

100

33

Kazem .

4332

167    28 319    166    6 477    240    40 462

237    + 2145

+    50 +12143

+    43

25 398

977    172 386 1 009    30 983    1 148    196 320

1 149 + 5 585

+    22 + 23 934

+    14

W lipcu roku 1907-go przypadało do podziału pomi

Wytwórczość koksu w Rosyi. *)

wagony,

czyli o 12 %. W lipcu r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 4488 wagonów węgla, czyli 166 wagonówna dzień roboczy; więcej niż w lipcu r. 1906 o 131 wagonów, czyli o 3%. czasu od 1 stycznia do 31 lipca r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 29 302 wagony węgla, czyli 171 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 2 394 wagony, czyli o 9%.

W lipcu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 900 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 24 021 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 75 wagonów, winny były przeto otrzymać 23 946 wagonów. Droga żelazna podstawiła 22 446 wagonów czyli 831 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 1 500 wagonów, czyli o 6 % mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 1655 wagonów zagranicznych i 2130 wagonów wynajętych przez kopalnie.

W lipcu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 245 wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 6 615 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 148 wagonów, winny były przeto otrzymać 6 467 wagonów. Droga żelazna podstawiła 6 481 wagonów, czyli 240 wagonów na dzień roboczy, a przetoko 14 wagonów czyli o 0% więcej, niż kopalnie winny były otrzymać.

W lipcu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 80 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 2 136 wagonów do przeładowania węgla w Golon ogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 2 895 wagonów, czyli 107 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 759 wagonów czyli o 36°/₀ więcej, niż przypadało z podziału.

AV lipcu roku 1907-go kopalnie wysłały do Warszawy 4 346 wagonów węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 49 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 163 wagony nadzień roboczy; więcej, niż w lipcu roku 1906-go o 861 wagonów, czyli o 24%- W okresie czasu od 1-go stycznia do 31 lipca r. 1907-go kopalnie wysłały do Warszawy 30117 wagonów węgla, czyli 176 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 3 324

W okresie

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w maju r. 1907.

Wytwórczość

Rok 1906

Rok 1907

Maj

Od początku roku do d. 31 maja

Maj

Od początku roku do d. 31 maja

Dnia 31-go maja r. 1906

Dnia 31-go Ł maja

W r. 1907 jj '

Wytwór pierwszy.

Surowiec lejarski

470 442

dla dalszej przeróbki w odlewach z wielkiego pieca bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14%

¹ °99 r54

4 8oo

150 000

2 056010 4 35² G2 45 775 630 466

54606 1 502 226 156 865

¹750302 4.²533T7 r77 234 587303

»    ,    19—20 %

Surowiec manganowy 50—60 °/0 »    „    78—80 %

7*5633

1 444 458 23 755 255 626

118675

krzemowy .

krzemo wo-zwierciadlany Razem

57993

46799

159014 2969013 156 708 392 15° 64 570 24478 J9 *97 47 ²⁶3

20559

1 830

Stare żelazo . Okruchy surowca

1 730 396 74 670 24453

7084 403 368073 103 804

¹ 7*3697 50 878 26 131

6 768 r 56 270791 116 124

2 662 939 362 864 11 142

3 854 782 462 703 23907

Wytwór drugi A.

Bloki besemerowskie Bloki zlewne martenowskie . „ pndlowe

Razem .

2 154 279 140 781 2295 060

g 866 156 799 ⁸54 10 666 010

i 794 557 120255

1 914812

9059217 736 700

9795 9l7

46909 1 517819 208169 1 772 897

11712 r 256-529 202 721 1 470 962

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

104 153

533 I03

114884

564 816

86 172

91 206

16245

74 ¹3°

14020

71 652

4726

1 718

109

OO

CS

<-n

606

924

14

78

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

120 507

607524

129 524

637 470

90898

92 924

71 818

3*4 4²¹

98412

54⁸ 775

7⁸ °75

39 339

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100

Szyny dla kolei konnych i Feniks

Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,82 f. i więcej na 1 stopę bieżącą .

Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 m/n .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do «N® 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa • cieńsza od JY» 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

mm

77 786

28 735

356 557 125 208

80 589

iąi

187746 61 092

204 579 17623

187 316

5 765

7346

31 848

954 768 10790

204 760

73916

59520

20 187

189 125

96219

38 368

22 379

102981

4634646

7i854

973 ⁰⁰7

343 u5

33²475

89 221

867 673

420 128

179 ¹37

14

1 142

10758

7⁰²5

4526

42704

43 57¹

14 172

9°779I

⁸ 497

193 129

69 óc6

60 623

3¹ 3J4

147 676

75619

15 162

4902373

40592

1129282

39° 567

275 757

163 950

653790

397737

106156

199673

1 425 363

428

203

1 309

17316

21 448

74 447

5Ö93⁸

76 898

28955

3 421

169

732

35 43¹

38 320

55 5⁸o

27511

49 349

46 899

32 216

Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy

Razem .

158 764

1952132

763 814 9282 195

77°79 1671766

15 010 8761901 I 1 769 156

409 013

n 053 1 940 322

Wytwór czwarty..

W y r o b y.

Rury ciągnione spawane Złączki i podkładki .

Okucia różne

30 104 166 243

Gwoździe maszynowe i szynowe

9 3¹¹

19236

127200 765 418

49 ⁸²5 82 044

CT» CO Tf C4 O OO

183 636

5²928 142 520 9010 9975

7¹ 541 108 348

T 561

12955

Razem .

224 894

1024487    188824 I

197809

214433

194 405

W maju r. 1907-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 17 214. Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bo-dzechowskie, Stąporków, huta Puszkin, Towarzystwo Skarżysko za kwiecień i maj, fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Poręba, Ruda Maleniecka, Kamienna i Sielpia.

Zakłady Niekłań i Chlewiska, pomimo wielokrotnych upominań się o dane statystyczne, żadnych wiadomości nie dostarczyły.

J. H.

Rosyjski hande wytworami przemysłu górniczego i

zewnętrzny

hutniczego w kwietniu r. 1907-go.

Rok 1906

Rok 1907

Nazwy

wytworów

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

PUDÓW

TYSIĘCY

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks

Torf.....

Ruda żelazna Ruda manganowa.

Galman    ....

Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków,

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna    ....

Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

(pudów

cn 00 to — I MO O Mn OO I

79

60

52 6

518

ro

T3

T37

464

3¹

74

663

2845

23

co

Mn MO OO O OO Ol

Ul

2 261

7°

10

7078

10552

3 3l6

3766

12 242 i3°3⁶

121

348

r3

12

78

6956

394

36

to

76

136

339

500

'O to

00

MD

CO

ro

Ul

378

1 181

554

44

41

11 626

12

7¹

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sólkuchenna    ......

Żużle Thomasa mielone    .    .    .    .

Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

²7

44¹

5¹

96

37¹

132

-U.

4767

3 553

¹ 933

16517

23743

2621

4816

3650

10069

J7 776

30

4²3

Razem

644

5 404

518

² 535

Koks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

10897

48 285

9OI4

30803

OO

VI ąo

OO

'I

cT

24874

19847

4400

4 3²7

20 038 9884

przez komory morza Bałtyckiego

»    » zachodniej granicy lądowej

„ pozostałe komory .

247

2509

OO

v4 oj to 1-1 to

OtM SI

ï37

199

2 068

8068

Razem

39

99

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

2 760

9070

2 244

OO

co

<0

vo

i 509

i on

5 T3²

z Anglii

3624

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego

»    „ zachodniej granicy lądową

95

129

14

168

214

10

OO OJ

ci

to

S ÇÇ

co

to

s ^

Cl 10 cl lO N CTi O OO Cl f^i N -i co

morza Czarnego

z Kinlandyi .

przez pozostałe komory .

Razem

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

»    „ zachodniej granicy lądowej

cr> o « vo m

— m    rr

to

-U

CO H-ł

„ pozostałe komory .

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego    .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

»    »    morza Czarnego

»    komorę    w Moskwie

z Finlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

Razem

W N to A

co co t'N

'•o Ol OO Ot do

■o io u!

co

OO

co

co co ^ co

Razem

Szyny żelazne i stalowe

00 [va Üf

OO

co TT

Ul

10

es

Blacha żelazna i stalowa

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zacliodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ komorę w Moskwie z Finlandyi .    .

przez pozostałe komory

to

CO 1-4

100

123

10

o iv H-

W H M

22

9¹

- vo

Razem

OJ

to

00

to

to

OJ

Miedź Glin Nikiel

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii .

w wiórach, sztabach, prętach i blachach .

OJ

JO

00

co

co

'T O

Ot

O to

w -u o%

'-O

w

to •—< 00 oV

-U

00

Rtęć .... Ołów w płytach i złamkach

CO

Ol

JO

I <xT

w tej liczbie: z Francyi .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

d CO TJ- I    co O    co

~ « I    10    TT

on to .0 oj o\ »o

OJ OO O O 0\ 4x

00 to

cn OO 00 KO

to -

^1 to

W OO

<0 vo

CO <0

00 On

» Anglii .

» Belgii .

Blacha cynkowa, niepokryta metalami ,

Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione .    .    .

Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

* pozostałe komory

(funtów

Razem

to

o© <0

TT

■U 4 (J

Ol -u

« 00

'O o >n tv

'T "U“ •— 00

CO o* CO to

4⁸3

100

366

1053

n₇

"4

43

100

82

²4

80

156

73

191

1888

w tej liczbie: z Niemiec .

„ Anglii .

Ä Frań eyi .

„ Austryi .

» Belgii .

357

co

CO

OJ to — OJ

i 355

204

36¹

9²

²3

63

3²

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

zachodniej granicy lądowej morza Czarnego Rosyi środkowej r pozostałe komory

yy

yy

yy

yy

Razem

CK OO I OO to M OO ^4    ' U\ 'O

on to    -o

QP A. Ol VO M O KO to OO KO to

a> oo — to ud O A 4^    "    « O

382

iii

75

86

22y

to

CK

881

J. H.

Projektowane taryfy na przewóz

•O

Svd

co

Departament spraw kolejowych projektuje wprowadzenie następujących taryf na przewóz węgla kamiennego:*)

Węgiel doniecki. Dla węgla donieckiego niezależnie od taryf w pewnych przytoczonych poniżej kierunkach projektuje się ustanowienie następującego schematu ogólnego (schemat ten ma być stosowany również w tych kierunkach, gdzie obecnie obowiązuje schemat ogólny dla węgla donieckiego, np. od portów morza Bałtyckiego i t. p.):

Odmiana A.

90 wiorst po ¹/₃₆ kop. od puda i wiorsty,

„ do 2.50 kop. od puda dodaje się po ¹/₅₅ kop. od puda i wiorsty,

„ do 4,50 kop. od puda dodaje się po 7s5 kop. od puda i wiorsty,

„ do 7,50 kop. od puda dodaje się po 7₁₀₀ kop. od puda i wiorsty,

„ do 7,95 kop. od puda dodaje się po 7250 kop. od puda i wiorsty,

powyżej 1267    „ po 7ns kop. od puda i

wiorsty.

Odmiana B.

90 wiorst po ¹j3e kop. od puda i wiorsty,

„ do 2,50 kop. od puda dodaje się po ¹/₅₅ kop. od puda i wiorsty,

„ do 4,50 kop. od puda dodaje się po 7s5 kop. od puda i wiorsty.

„ do 7,50 kop. od puda dodaje się po 7ioo kop. od puda i wiorsty,

Od 1 do

„    91 ,    200

» 201 ,    455

Od 501 „ 1305 wiorst do 7,95 kop. od puda dodaje się po i/21s kop. od puda i wiorsty, po V wiorsty.

Obie odmiany zbudowane są na zasadach następujących:

1) Opłata początkowa przyjętą została w wysokości i/3F> kop. od puda i wiorsty, ponieważ opłata ta stosowaną jest na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i nie przeszkadza rozwojowi przewozu gorszego nawet węgla, jakim jest dąbrowski; obowiązująca obecnie niższa opłata początkowa po V5B kop. od puda i wiorsty ustanowioną została w swoim czasie ze względów formalnych, mianowicie z powodu istnienia w ustawach prywatnych dróg żelaznych ograniczeń co do wysokości kosztów przewozu węgla, co obecnie nie ma znaczenia.

powyżej 1305    *

120

kop. od puda i

» 456 „    500

„    501 „ 1267

Od 1 do

,    91 ,    200

„ 201 „    455

* 456 „    500

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, JÔ 12, str. 312 — 313, •N» 13, str. 330—331,    14, str. 355—360 i 363.

albo 7275 kop. od puda i wiorsty nizki bardzo obowiązujący obecnie dodatek (po ¹/₃₀₀ kop. od puda i wiorsty), ponieważ nie pokrywa on kosztów kolejowych.

3)    Opłata krańcowa obowiązującego obecnie schematu (po ¹/i25 kop. od puda i wiorsty), jako nie dająca kolejom żadnego dochodu z powodu podrożenia opału i rąk roboczych, została powiększona.

4)    Projektowany schemat ma przez wprowadzenie więcej równomiernego różniczkowania opłat budowę więcej prawidłową, niż obowiązujący obecnie, w którym po dodatku ¹/₈₅ następuje zaraz dodatek 7gs kop. od puda i wiorsty.

5)    Na średnich odległościach, na których węgiel głównie przewozi się, wprowadzoną została możliwie najmniejsza różnica w opłatach od różnych stacyi.

6)    Wprowadzone zostało możliwie umiarkowane i mniej więcej równomierne powiększenie obowiązujących obecnie opłat (nie wyżej 1 kop. od puda) w celu powiększenia dochodu dróg żelaznych, będących w bardzo trudnem położeniu finansowem.

2) Powiększony został do ij

25 I

Od

„ 604 „    900

„ 901 „    1286

„    73 ,    384

„ 385 „    637

, 121 ,    245

260

, 246

„ 261 „    992

114

96

167

. 115 , » 168 ,

224

245

, 225 .

276

, 246 „

295

» 277 „ * 296 „

327

334

, 328 „ „ 335 „

374

Dla przewozu węgla w komunikacyi miejscowej kolei Łódzkiej oraz w komunikacyi bezpośredniej rzeczonej kolei z innemi projektuje się utrzymanie za część kolei Łódzkiej dotychczasowej taryfy po 724 kop. od puda i wiorsty, ponieważ podniesienie tej taryfy jest niemożliwe ze względu na niedawną uchwałę Rady do spraw taryfowych, w myśl której koszt przewozu węgla kamiennego nie może przenosić ¹/₂₄ kop. od puda i wiorsty.

Moskiewski komitet giełdowy podjął starania o zastosowanie do węgla donieckiego następującego schematu:

1 do 207 wiorst po 7ss kop. od puda i wiorsty,

„ do 3,76 kop. od puda dodaje się po 785 kop. od puda i wiorsty,

„ 322 „    603    „ do 5,10 kop. od puda do

daje się po 73oo kop. od puda i wiorsty, po Yioo kop. od puda i wiorsty,

do 9,00 kop. od puda dodaje się po 73oo kop. od puda i wiorsty, powyżej 1287    „ po 7m kop. od puda i

wiorsty.

Dla przewozu węgla do Mariupola, Tagan-roga (wraz z portem Azowskim) i Berdianska w komunikacyi wewnętrznej projektuje się schemat następujący:

Od 1 do 72 wiorst po 7se kop. od puda i

wiorsty.

do 2,00 kop. od puda dodaje się po 7ioo kop. od puda i wiorsty, po 775 kop. od puda i wiorsty,

powyżej 637    „ schemat ogólny.

W komunikacyi wywozowej przez porty morza Czarnego i Azowskiego projektuje się w celu nieszkodzenia wywozowi węgla za granicę utrzymanie na odległości powyżej 120 wiorst obowiązującego obecnie schematu z powiększeniem tylko początkowej bardzo nizkiej opłaty (7₈₀ kop. od puda i wiorsty), co nie ma zresztą znaczenia praktycznego, mianowicie:

Od 1 do 56 wiorst po Ygs kop. od puda i

wiorsty,

„    57 „    120    „ do 0,86 kop. od puda do

daje się po 7,oo kop. od puda i wiorsty, do 1,50 kop. od puda dodaje się po 7₁₂₅ kop. od puda i wiorsty, do 2,50 kop. od puda dodaje się po 7i5o kop. od puda i wiorsty, po 7,oo kop. od puda i wiorsty.

Projektuje się zniesienie obowiązujących obecnie taryf wyjątkowych do Saratowa, Kamy-szyna i Wolska oraz poza Samarę i Batraki.

Dla przewozu antracytu od Dołżańskiej do Rostowa projektuje się stosowanie schematu, projektowanego dla przewozów do portów morza Azowskiego w komunikacyi wewnętrznej.

Projektuje się utrzymanie taryfy wyjątkowej po V₁₄₀ kop. od puda i wiorsty dla przewozu koksu do Królestwa Polskiego w celu zastąpienia w Królestwie Polskiem koksu zagranicznego przez koks doniecki.

"Węgiel dąbrowski. Zarząd kolei War-szawsko-Wiedeńsldej podał następujący projekt schematu taryfowego na przewóz węgla kamiennego w komunikacyi wewnętrznej kolei War-szawsko-Wiedeńskiej oraz w komunikacyi bezpośredniej z koleją Łódzką:

Od 1 do 95 wiorst po V₃₀ kop. od puda i

wiorsty,

do 3,17 kop. od puda dodaje siępoy₉₅ kop. od puda i wiorsty,

po 734 kop. od puda i wiorsty,

do 4,91 kop. od puda dodaje się po 7i3o kop. od puda i wiorsty, po 742 kop. od puda i wiorsty.

do 5,83 kop. od puda dodaje się po 7iss kop. od puda i wiorsty, po 746 kop. od puda i wiorsty,

do 6,42 kop. od puda dodaje się po 7245 kop. od puda i wiorsty, po 750 kop. od puda i wiorsty,

do 6,68 kop. od puda dodaje się po 7290 kop. od puda i wiorsty,

powyżej 374    „ po ¹/₆₅ kop. od puda i

wiorsty.

Koszt przewozu węgla w komunikacyi bezpośredniej kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i Nadwiślańskich z innemi kolejami oraz pomiędzy sobą ma być obliczany podług schematu ogólnego dla węgla donieckiego.

Węgiel tkwibulski, moskiewski i boro wieki. W zależności od podniesienia schematu ogólnego projektuje się niewielkie podniesienie bardzo nizkiego obowiązującego obecnie schematu taryfowego na przewóz węgla tkwibul-skiego, moskiewskiego i borowickiego, mianowicie:

Od 1 do

55 wiorst po V₅₅ kop. od puda i wiorsty,

» do 1,00 kop. od puda dodaje się po V₈₅ kop. od puda i wiorsty,

„ do 2,00 kpp. od puda dodaje się po Vi25 kop. °d puda i wiorsty,

„ do 4,00 kop. od puda dodaje się po V₁₅₀ kop. od puda i wiorsty,

P° Vus kop. od puda i wiorsty.

Należałoby oprócz tego wyjaśnić, o ile istnieje potrzeba utrzymania dotyczasowej taryfy zniżonej na przewóz miału węglowego z zagłębia Moskiewskiego na mocy zaświadczeń zarządów ziemskich i czy nie należałoby zastosować do po-mienionego węgla podany powyżej schemat taryfowy.

*    56 „    140

» 141 ,    390

„ 391 „    690

powyżej 690    „

Węgiel uralski i syberyjski. W zależności od podniesienia schematu ogólnego projektuje się niewielkie podniesienie kosztów przewozu węgla uralskiego i syberyjskiego, mianowicie:

Od 1 do

50 wiorst po ‘/«o kop. od puda i wiorsty,

» 51 „    908    yy    do 1,00 kop. od puda do

daje się po yioo kop. od puda i wiorsty.

powyżej 908    „    schemat ogólny dla węgla

donieckiego.

Węgiel krzemieniecki. Dla węgla krzemienieckiego, przewóz którego obecnie zupełnie ustał, projektuje się zastosowanie tego samego schematu taryfowego, jak dla węgla uralskiego.

Niektóre kierunki.

Projektuje się zniesienie w komunikacyi z kolejami Władykau-kaską i Moskiewsko-Wrindawo-Rybińską na odległościach nie wyżej 370 wiorst taryf specyalnych, ustanowionych dawniej z powodu istnienia w ustawach pomienionych kolei ograniczeń co do wysokości kosztów przewozu węgla, co obecnie niema znaczenia.

Zamiast taryfy wyjątkowej N® 24 od Radziwiłłowa, W ołoczysk, Nowosielic, Ungeni i Reni projektuje się zastosowanie tego samego nowego schematu, jaki będzie wprowadzony w komunikacyi miejscowej kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Zarząd dróg żelaznych powinien zbadać sprawę, o ile koniecznem jest utrzymanie taryfy wyjątkowej JS1® 23 od Odessy do stacyi kolei Południowo-Zachodnich pomiędzy stacyami Kausza-ny i Reni, ustanowionej ze względu na współzawodnictwo przewozu wodą.

przytacza następujące porównanie pomiędzy obowiązuj ącemi obecnie i projektowańemi taryfami na przewóz węgla dąbrowskiego.

Największym spożywcą węgla dąbrowskiego jest przemysł fabryczny w Królestwie Polskiem, ześrodkowany w trzech okręgach: Warszawskim, Piotrkowskim i Radomskim oraz nieco w Lubelskim. Można przyjąć bez wielkiego błędu, że węgiel dąbrowski idzie w pięciu następujących kierunkach: 1) okrąg Piotrkowski, odległy od zagłębia Dąbrowskiego przeciętnie o 50 wiorst, 2) okrąg Łódzki, odległy o 230 wiorst, 3) okrąg Warszawski, odległy o 290 wiorst, 4) okrąg Radomski, odległy o 150 wiorst, 5) okrąg Lubelski i inne, odległe o 400 i więcej wiorst.

Jeżeli wziąć pod uwagę rozwój przemysłowy pomienionych okręgów oraz ich zaludnienie, to można przyjąć, że w warunkach normalnych spożycie węgla dąbrowskiego powinno na pomie-nione odległości przypadać, jak następuje:

50 wiorst . . . 25 %

230 290 150 400

Ponieważ ogólna liczba wysyłanego z zagłębia Dąbrowskiego węgla wynosi rocznie około 350 000 wagonów (po 610 pudów), przeto na wymienione powyżej odległości przypada z tego:

Jeżeli porównać na pomienionych odległościach obowiązujący obecnie koszt przewozu węgla dąbrowskiego z kosztem przewozu węgla donieckiego, to wypadnie:

•    25 „ . 25 „

•    5, . 20 ,

75 000 wagonów 75 000 75 000 17 500 107 500

Odległość Węgiel Węgiel w wiorstach dąbrowski doniecki Różnica

50

230

290

150

1,39 k. 4,60 , 5.27 „ 3,75 J5

Pominięto odległość 400 wiorst i powyżej, ponieważ na odległości tej koszta przewozu węgla dąbrowskiego i donieckiego są jednakowe.

Na całej ilości przewożonego węgla różnica

wynosi:

h-¹ to to

Ca CO 00 Ca

o o o o

- o'

hi

GQ

o o o o o o o o

o o O lO “OiOiOlN t— t>. t>- H

XXXX

o o o o

’-h r—I 1—I i—I

CO CO co co

P. S. Neumann w czasopiśmie Wiestnik Finansów, Promyszlennosti i Torgowli (r. 1907, JM® 30)

•N o

O -u _

<x> tH

m -

CÖ * r-i H WH rO

N GfQ

•s« W

O i-j

. t- CO 'CM I ® fiO IO O S w

ooow'd » g

XXXX 3 ~

M- tO tO tO to C5 M-CO to I—¹ CO tOtOO-q *<J O* O Ca

Ca O O o

hi

^*0

3.2 *

N- < w. a O* CD p

lO rH 0'7

00 o u «3

«al |

toB *

HO hö p

•s-?r g

to

w tej samej odległości od kopalń spożywcy węgla donieckiego.

Jeżeliby projektowany obecnie dla węgla donieckiego schemat ogólny zastosować do węgla dąbrowskiego, to wypadnie następujące podniesienie kosztów przewozu węgla:

50 wiorst 230    „

Różnica . na pudzie

Razem około 690 000 rubli więcej, niż obecnie, z których dla kolei Warszawsko-Wiedeński ej przypadłoby około 540000 rubli a dla kolei Nadwiślańskich około 150 000 rubli.

Dla kolei Warszawsko-Wiedeńskiej projektuje się jednak inny znacznie wyższy schemat taryfowy, który daje następujące powiększenie kosztów przewozu:

290

150

400

co daje:

50 wiorst na 75 000 wagonach sumę 230

-f 0.25 + 0,29 — 0,16 + 0,70

50 wiorst z 1,39 k. do 1,67 k.

, 4,60 , „ 5,48 „

» o,27 „ „ 6:30 „

230

290

Różnica na pudzie

0,28 k.

0,88 „

1,03 „

290

150

400

» 75 000 „ 75 000 „ 17 500 „ 107 500

4- 115 000 rub. 4-133 000 *

— 20 000 „

4- 460 000 „

co daje:

50 wiorst na 60 000 wagonach sumę 102 600 rub.

,    375 900 ,

,    471000 ,

Razem około 1 000 000 rub.

to to

„    70 000

„    75 000

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

W ytwórczość

rok 1905

rok 1906

We wrześniu

Od początku roku do 30 września

We wrześniu

Od początku roku do 30 września

Dnia 30-go września r. 1905

Dnia 30-go września r. 1906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego pieca Surowiec zwierciadlany 12—14% Mn .

19—20 Z Mn.

» manganowy 50 — 60 % Mn . Surowiec manganowy 78—80% Mn.

„ krzemowy .

„ krzemowo-zwierciadlany

2 006 436 8 872 892

2496 138

2f3 4*3 21 742

269 394

3 no 180 837 48 869

18575677

7⁸4974⁸7 25 082 944 2 207 693 82 776 2 100 306

37 375 1 139827 563012

2 040 243 8635979 2527728 191 591 u 050 77708 10235 204 927 35 560

18788 095

74 375 200 22997412 r 996 308 106 016 ¹3*753° 4⁶559 »863439 314084

8 132 402 j 7466744 26917 194 9¹48 994 837623    935 038

345 402 1 005 463 52318 495 79Ö 386 545

25 455 744 10004 581

i M 395 504750 92 071 417769 330050 14663

Razem

Wszelkie złamki i okruchy surowca . Stare żelazo .... Wszelkie obcinki i odpadki .

Razem

14112 831 846931 1174851 2483 769

128 287 097

6 955 741 9 239 602 18 235 395

13735 021 656866 1259432 ¹764 957

121804643

5 587775 10329 094 16234 651

467¹5 874 3897 040

3462956

3114807

45 941 668 3120235 4178750 3 001 462

4505 551

34430 738

3681 255

32 »5* 520

10 474 803

10300 447

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne besemerowskie „    „ tomasowskie

_    „    martenowskie

* pudlowe » tyglowe Półwyrób fryszerski .

Razem

21509661 6 274 666 90143484 8100905 506 461 1033 770

2659 620 75° 611 11586 877 857730 95 732

93 73°    „

16044300 I 127568947

1817549 706892 10690840 856491 38 264 100406

15336449 6044221 92182 362

755173» 362 332 838035

613812 34005 6987610 1260 539

59545 194 768

522 787 28954 9247199 1126 323 47 5i6 140 084

14 210 442    122 315150

9150279 I ii 112863

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych.

„ stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i muźowem Części fasonowe do tychże

10Ó1537

8464 899

⁸77 33⁸

7967767

1763 278

1820 117

310833

167353

5 ¹ >9

² 554 7²⁶

240 767

2374241

290 061

278 352

Razem

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

1544862

5991188

1538568 46018 12604211

45754 ²°3

OO

-U -

OO O to to

1203958

5804 721

820 708 3° 267 u 192983

46900257

622 688

10 751

1011 792 *9 93*

2 686 778

4476608

3130 192

5277 593

Wytwór trzeci.

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne (na sprzedaż) Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości

Szyny dla kolei konnych i „Feniks“ . „    „ dróg żelaznych parowych do

8,32 ź. w stopie bieżącej „ kopalniane do 8,32 f, w stopie bieżącej

Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe

1316 852

8755 793

892 500

9442 660

855 966

9495

2002 919

125 670

6868 629 ¹34 9²8

16935 224

1020815

470 096 109008

i²¹3 3⁸5

77800

5569025 506 850

1762 501 20977

i 970972 165 620

12762 961

3094182

2984 025

893 609

¹75 975

196 400

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 mm ...

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N® 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej N» 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy

5124 333 92 614 26 196

6426

829401

1287974

216595

38918 152 622 427 137 430 43099 5 107 195

9224471

2027 923

1 149 443    9797 r54

4!5 4°9

451 7⁶¹

213 223

205 955

4639891 59 802 13 121

2523

820 263

782 232

189 886

1045 295

2887 301

3221 209

1407797

267 303

236 274

⁸5⁸37

41095 389 634698 *33943 33 5°3 6764 499

8273 216

73 *59 68 390

¹¹ 999 397 328

8133 239 105 284 51 536

9 484

394 882

7622 941

1688 045

1494919

1845 993

9298865

2489 202

2730540

892 132

405 9¹3

341 685

3482

101

300 848

255 795

168919

2100854

288 652

259831

165 075

Razem

14330232

1729 670 108839217

²34 532 u 139748

2 448 408 105265218

20 179 348

18662 458

Wytwór czwarty.

Rury ciągnione i spawane Złączki i podkładki

Razem

¹57 0I8 327 450 484 468

1175 618 2652 494 3828 112

M5 450 267 989

413 439

1315563

2553873

3 869 436

271 253

365 322

636 575

368 581 3*7 552 686 133

We wrześniu r. 1906 ogólna liczba zatrud- zmniejszenia sprzedaży, co tłomaczy się znacz-nionych robotników wynosiła 246 943. W prze- nem zmniejszeniem dostaw półwyrobów żelaz-ciągu września r. 1906 położenie wytwórczości nych i stalowych z zakładów cudzych, surowca w państwie Rosyjskiem nie podległo ża-    Odnośnie wyrobów gotowych z żelaza i sta

dnym znaczniejszym zmianom. Wytwórczość su- li wrzesień r. 1906 nie przedstawia żadnych isto-rowca bardzo nieznacznie podniosła się i nie do- tnjmh zmian w porównaniu z miesiącem poprze-sięgnęła nawet poziomu wytwórczości w lipcu dnim, należy tylko zaznaczyć bardzo nieznaczne r. 1906, który ze swej strony przedstawiał zmniej- zmniejszenie wytwórczości w miesiącu sprawo-szenie się wytwórczości w porównaniu z wytwór- zdawczym. Zapasy wyrobów gotowych z żelaza czością w okresie marzec—maj.    i stali w przeciągu września r. 1906 cokolwiek

Wytwórczość surowca we wrześniu r. 1906 zmniejszyły się. w Królestwie Polskiem w dalszym ciągu zmniej-    Wytwórczość wyrobów gotowych z żelaza

szyła się, co dało się już zauważyć od połowy i stali we wrześniu r. 1906 w Królestwie Pol-sierpnia r. 1906. Wytwórczość surowca w okre- skiem zmniejszyła się cokolwiek w porównaniu sie od 1 stycznia do 30 września r. 1906 zajmuje z wytwórczością w miesiącu poprzednim, jak rów-miejsce pośrednie między wytwórczością w tym nież zmniejszył się i rozchód wyrobów gotowych samym okresie czasu r. 1904 i r. 1905.    z żelaza i stali na przeróbkę dla zakładów wła-

Wytwórczość półwyrobów żelaznych i sta- snych. Wskutek tego, pomimo zmniejszenia się lowych we wrześniu r. 1906 zajmuje drugie miej- sprzedaży, zapasy wyrobów gotowych z żelaza i sce co do wysokości miesięcznych wytwórczo- stali w przeciągu września r. 1906 w Królestwie ści w r. 1906; przytem pomimo zwiększonego Polskiem zmniejszyły się.

rozchodu na przeróbkę jak również i na sprze-    Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawie-

daż zapasy półwyrobów żelaznych i stalowych niach Centralnego biura statystycznego dla prze-w ciągu miesiąca września zwiększjJy się.    mysłu żelaznego w Rosyi za wrzesień r. 1906

Zapasy półwyrobów żelaznych i stalowych znajdują się liczne błędy, których dla braku miej-we wrześniu r. 1906 w zakładach Królestwa Pol- sca nie możemy wykazywać szczegółowo, inte-skiego zmniejszyły się, pomimo powiększenia resujących się zaś tą sprawą odsyłamy do wyda-wytwórczości w miesiącu sprawozdawczym oraz wnictw wymienionego biura.    J. H.

Kronika bieląca.

t-

Rosya południowa

Razem

Rok

»O O O os cs

rH tH

1905

Wytwórczość koksu w Rosyi. *)

Gubernia Permska

d o w

603 299    146 662 237 147 265 536

—    144 315 340 144 315 340

Porównanie węgla donieckiego z angielskim.

P. M. Popow w czasopiśmie Wiestnik Finansów, Promysslennosti i Torgowli (r. 1907, JV® 30) omawia rezultaty prac komisy i, utworzonej w r. przez władze morskie w celu zbadania możności zastosowania węgla donieckiego na użytek floty. Z dokonanych przez komisyę badań okazało się, że węgle donieckie pod względem własności i różnorodności przedstawiają bardzo bogaty ma-teryał, który może zastąpić węgiel angielski a pod pewnymi względami przewyższa nawet angielski newcastle i cardif, np. pod względem wytwarzania pary, szybkości spalania się i ścisłości. Ta ostatnia własność ma doniosłe znaczenie w żegludze z tego względu, że pozwalana zmniej*

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905, .V 8, str. 191.

szenie ilości ładunku węgla na statku. Należy^ jednak zaznaczyć, że większość węgli donieckich w porównaniu z węglem angielskim zawierają znaczną ilość siarki i popiołu oraz wydzielają więcej dymu. Te braki, niedopuszczalne w żegludze, nie stanowią jednak ogólnej własności węgli donieckich, lecz cechują gatunki węgla, używane w przemyśle, a te mianowicie gatunki posłane były dla zbadania w komisyi. Oprócz tych gatunków zagłębie Donieckie posiada jeszcze inne,, które pod względem małej zawartości siarki, popiołu i dymu zbliżone są do węgla cardif. Jeżeli węgiel ten mało jest znany na rynku węglowym, pochodzi to z braku komunikacyi i małego zbytu tego węgla dla celów przemysłowych. Należy zauważyć, że pokłady tego węgla zajmują obszar 50 000 dziesięcin i znajdują się na północno-wschodnim krańcu zagłębia Donieckiego (gromada pokładów gunderowskich, swinarewskich i kalitow-skich). Bez wątpienia wszystkie węgle donieckie zawierają wiele siarki (0,7%—2,5%), lecz można. temu zaradzić przez płukanie i brykietowanie węgla. Analizy techniczne węgla angielskiego i donieckiego dały rezultat następujący:

Węgiel

Woda

Części

lotne

Popiół Siarka

Koks Węglik Cieplik

Wydajność pary

1,0 % 1,5 * 1,8 „ 3,0 . 1,76,

13,5

14,5

2,7

3.75

5,54

00

Tti 05'of ^4co

to

, iO 00    05

ONiOO 03 O of co

CO 00

cy iq

r-H co" tH CO 00 t>- 05 05 05

»o

lO

O lO o o o O iO 00 lO o 05 05 t>- C>- 00 b- CO 05 t>. 05

00 00 GO CO CO

cU-Ugo

n<

8,17

Wydajność pary różnych, węgli jest propor-cyonalną do zawartości czystego koksu w danym węglu; koniecznem jest przytem dla potrzeb żeglugi, żeby zawartość części lotnych była wystarczającą do rozpalania węgla i łatwego spalania się w paleniskach zwykłych kotłów parowych. Z przytoczonej powyżej tablicy widać, że węgiel kalitowski pod względem składu chemicznego i wydajności pary najwięcej zbliżony jest do węgla cardif. Z grupy antracytów remowski dzięki swej doskonałości i małej wydajności miału mógłby służyć nie tylko dla wywozu dalszego wobec pobliża portu w Mariupolu, lecz i wewnątrz kraju do generatorów gazowych; z miału (12°/₀) mogłyby być wyrabiane brykiety. Dla statków morskich wogóle a dla wojennych w szczególności koniecznem jest, jak wykazuje doświadczenie, żeby węgiel posiadał następujące własności: 1) powinien dawać krótki płomień i mało dymu odpowiednio do małej zawartości części lotnych ( 14°/₀ —-16°/₀)? 2) powinien być czysty i wolny od kamieni, posiadać możliwie małą zawartość siarki i być odpornym na wpływy powietrza i wstrząśnienia podczas przewozu; ta własność węgla konieczną jest w żegludze, ponieważ węgiel o znacznej zawartości popiołu mógłby łatwo zanieczyścić ruszta, szczególniej jeżeli popiół zalewa ruszta, a znaczna zawartość siarki robi węgiel skłonnym do samozapalania się na morzu; 3) wydajność pary i szybkość spalania się powinny być takie, żeby maszyny parowe statków morskich dawały tyle siły, jak przy węglu angielskim. Pod względem swoich własności węgle donieckie i antracyty przedstawiają wszelkiego rodzaju typy węgli, spalających się z dymem i bez dymu, z większą i mniejszą zawartością siarki, dających doskonały i gorszy koks, wytrzymujących dłuższe i krótsze przechowywanie. Własności tych węgli są tak różnorodne, że dla zastosowania do danego rodzaju palenisk konieczną jest ich klasyfikacya techniczna. W celu zbadania porównawczego węgli donieckich i angielskich oraz antracytów jeszcze w r. 1896 utworzoną była w łonie władz morskich komisya, która w zakładach Iżorskich dokonywała spalania pomienionych węgli pod kotłami parowymi. Rezultaty spalania tych węgli Avykazały pod względem wydajności pary na 1 pud węgla:

dla antracytu donieckiego. .    8,6 pudów wody,

„ węgli donieckich (4 gatunki) 8,0    „    „

» węgla angielskiego newcastle 6,0    „    „

Wydajność pary większą jest przeto dla węgla donieckiego, niż dla angielskiego newcastle, ponieważ jednak szybkość spalania węgla angielskiego jest l¹/, raza większa, niż donieckiego (w jednostkę czasu na 100 pudów węgla donieckiego spaliło się 154 pudy węgla newcastle), przeto bezwzględne ilości pary mają się do siebie, jak 9,2 do 8, co nie jest korzystne pod względem pracy maszyny. Co się tyczy antracytów, których wydajność pary prawie równą jest wydajności pary węgla cardif, to ze względu na długotrwałe spalanie nie nadają się one do kotłów okrętowych w postaci czystej, lecz mogłyby być używane w postaci brykiet, jako mieszanina ze spiekającymi się gatunkami węgli donieckich, jak to niedawno było stosowane w paleniskach floty we Wła-dywostoku. Używany był do tego bezdymny węgiel antracytowy kopalń suczańskich (40°/o) z domieszką (60%) wÇgla spiekającego się. Taka mieszanina o wydajności pary 9,5 i 8,65 dawała ten sam rezultat, jak przy spalaniu czystego węgla cardif.

Z powryższego można wyprowadzić wnioski następujące: 1) antracyt przedstawia najdoskonalszy materyał opałowy, w którym wydajność ciepła przenosi najlepsze gatunki węgla; 2) oprócz opalania mieszkań antracyt może mieć zastosowanie do opalania stałych kotłów parowych przemysłowych; 3) miał antracytowy wszelkich gatunków przy starannem sortowaniu i płukaniu daje materyał, który w zagłębiu Donieckiem znajduje szerokie zastosowanie do wyrobu brykiet z domieszką węgli suchych płomiennych (grupa I klasyfikacyi Q-rünera); tenże miał doskonale nadaje się do opalania generatorów gazowych; 4) do opalania kotłów na statkach parowych sam antracyt nie może być stosowany, lecz zmieszany z węglem kamiennym lub w postaci brykiet.

Rudy ołowiu i cynku w Galicyi. Kopalnie rudy ołowiu i cynku w wielkiem księstwie Kra-kowskiem co do wieku nie ustępują kopalniom olkuskim. Podobnie jak w Olkuszu wydobywano i w Krakowskiem najpierw rudę ołowiu i prze-

tąpiano ją w krajowych hutach na ołów metalicz-    stosunkowo dość wielka    powierzchnia.    Dotych-

ny, a dopiero z początkiem XIX wieku zaczę-    czasowe odkrywki i kopalnie    trzymały    się tyłka

to wydobywać i galman celem wytapiania cyn-    nieznacznych głębokości    lub    miejsc ubogich w

ku metalicznego. Kopalnie zakładano najczęściej    wodę, z tego też powodu    cała    najniższa    część ko*

na wychodniach warstw lub tam, gdzie złoża ru- tliny pozostała jeszcze nietknięta. Spodziewa-dy leżały ponad dolinami, odwadniającemi w ny napływ wody możemy zapomocą dzisiejszych naturalny sposób tereny kopalniane. Są to miej- pomp, pozwalających na ekonomiczne zastosowa* scowości Czyżówka, Płoki, Psary, Lgota, Ostrzy- nie pary lub siły elektrycznej i zbudowanych dla źnica, Nowa Góra, Czerna i okolice Jaworzna, większych głębokości, bardzo łatwo przezwycię* Balnia, Gór Luszowskich i Trzebianki. Wyjątek żyć. Wskutek wielkiego postępu w odbudo-stanowi kopalnia Matylda w Kątach pod Chrza- wie innych zagłębi rudonośnych jest ich ostate-nowem, założona w kotlinie, musi jednak ona wal- ne wyczerpanie się jedynie kwestyą czasu. Wte* czyć z wielkim napływem wody, dochodzącym I dy tylko Galicya stanie się źródłem zasilającym i do 35 m³ na minutę. Kopalnia ta jest obecnie je- ¹ wcale nie przesadzę, jeżeli powiem, że nasza ko-dyną, która daje rudę ołowianą. Wytwórczość jej tli na rudonośna około Trzebini i Chrzanowa prze* od r. 1901, t. j. od czasu, kiedy natrafiono na bo- kształci się z czasem w drugą kotlinę bytomską, gatsze złoża, stale wzrasta i w r. 1905 wynosiła Wówczas będziemy w stanie nie , tylko pokryć 67 550 c. m. Zajętych było w tej kopalni 575 ro- zapotrzebowanie naszych hut cynkowych, lecz botników. Rud ołowianych nie przetapia się w będziemy mogli jeszcze wiele nowych do życia kraju. Idą one na Śląsk pruski do Szopinic do powołać'⁴. ,,Jednak do tego potrzeba zaufania „Walter-Croneck-Hütte“ i tam przetapia się je do sprawy, pieniędzy i trochę cierpliwości“, na ołów metaliczny razem z innemi rudami pru-skiemi. W Galicyi tylko ubocznie przy hutnictwie cynko wem wytapia się ołów w bardzo małej stosunkowo ilości, nie przekraczającej 100 cetn. metr. rocznie.

Czasopismo Techniczne

Odlewy stalowe. Gr. Hofer w Giesserei-Ztg_ (r. 1907 X» 12) podnosi, że porowate odlewy ze stali powstają nie tylko z powodów natury chemicznej, ale również wskutek nieodpowiedniego Galicyjskie górnictwo cynkowe ześrodkowało przygotowania formy i niewłaściwego postępo-się obecnie między Trzebinią a Sierszą i Niedzie- wania przy odlewaniu. Jest bowiem rzeczą wiel-liskami obok Jaworzna. Rudy cynkowej, t. j. gal- kiej wagi, aby stal w czasie odlewania i stygnię-manu w r. 1905 wydobyły tu kopalnie, należące cia możliwie ochronić od zewnętrznych wpływów' częścią do hr. Andrzeja Potockiego, częścią do chemicznych i fizycznych, co podług metody firmy Loebbecke i spadkobierców Gieschego ; Kecka osiąga się przez otoczenie odlanej’ masjr 36 259 c. m., zatrudniając 19 robotników. Wy do- | osłoną z masy szklistej, nieprzepuszczalnej dla byty galman wytapia się w trzech hutach: w powietrza i gazów, i z masy, będącej złym prze-Niedzieliskach, Sierszy i Trzebini    wodnikiem ciepła a więc nie pozwalającej na na-

Rudy ołowianej i cynkowej dały kopalnie głe stygnięcie odlewu. Dla ochrony szybkiego galicyjskie w r. 1905 razem 103 779 o. m., dając oziębiania wykłada się żelazną formę oraz kadź, przy tern zatrudnienie 594 robotnikom.    mieszczcącą roztopiony metal, masą, zawierającą

O zasobie rud ołowiu i cynku w Krakow- węgiel, np. mieszaniną mielonego koksu, węgla, skiem pisze Bartonec w swej najnowszej broszur- smoły z jakiemś ciałem wiążącem, dla nieprzeni-„O kruszconośnej formacji tryasowej w za- kliwości zaś wsypuje się do kadzi i formy przed chodniej Galicyi“, do której mapy i przekroje wlaniem metalu sproszkowane szkło lub inne po-znajdowały się na wystawie w Krakowie, w na- dobne połączenia, które, topiąc się, tworzą mię-stępujący sposób: „Powierzchnia, którą utwory dzy warstwą izolacyjną a metalem szklistą nie-tryasowe w zachodniej Galicyi zajmują, wynosi przepuszczalną dla powietrza i gazów powłokę; razem około 258 km², z tego powierzchnia krusz- w tych warunkach metal zastyga, nie pochłania-comśnych dolomitów wynosi 170 km² bez ko- jąc z otoczenia gazów i nie utleniając się na po-tliny Chrzanów-Dąb, której rozległości dokładnie wierzchni, wskutek czego odlewy nie są porowa-jeszcze nie znamy. W przybliżeniu zajmuje ona te i mają powierzchnię gładką.

24 km%. Z tej wytwórczej powierzchni około 35 knt1 można uważać jako już w części odbudowane, lub jako przyszłe filary ochronne pod drogi, koleje i t. p., pozostaje więc jeszcze 135 kni¹ do dalszego zbadania i ewentualnej przyszłej odbudowy.

Według naszych dotychczasowych doświadczeń przyjmuję, że ²/₃ powierzchni zawiera rudę, a i/3 nie; a więc do rozporządzenia pozostaje jeszcze

ce:

Wytwórczość żelaza i stali w Belgii.

r. 1902 r. 1903 r. 1904 r. 1905 tysięcy pudów

o .    07    24 520    22 010    21000

. .    14    58 540    66 120    72 230

to

co co

Razem 69 210    83 060    88 130    93 230

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.