PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ns 16 (82).

Dąbrowa, dnia 15 sierpnia r. 1907.

Tom IV.

Znaczenie a^olu w ^ela^ie.

(Dokończenie, p. .Y* 15, str, 373)

Jeżeli znajdują się w nim pęcherze, to są one stosunkowo dość duże i nie mają ostrych brzegów. W miarę wzrostu azotu zaciera się stopniowo granica między surowcem białym i szarym; cząsteczki białego zdają się być wpryśnię-te w szary i naodwrót.

Dalej, przy większych ilościach azotu górna część surowca szarego posiada dużo pęcherzy, na złomie części białej zjawia się wyraźny ustrój promienisty w kierunku prostopadłym do powierzchni ostygania.

Tworzenie się drobnych pęcherzy można wytłumaczyć tern, że surowiec w wielkim piecu nasyca się azotkiem żelaza, który podczas wylewu częściowo rozkłada się, uwalniając azot. Małe średnice tych pęcherzy w stosunku do tych, jakie tworzą się podczas kipienia, i równe rozdzielenie się surowca wskazują właśnie taki przebieg procesu. Azot w surowcu zupełnie białym bardzo rzadko da się poznać po oznakach zewnętrznych. Dopiero, gdy ilość azotu dochodzi do 0,03—0,045%, tworzą się opisane wyżej pęcherze.

Metal wyświeżony pomimo różnych zawartości azotu nie zdradzał oznak charakterystycznych. Dr. H. Teolander spostrzegł, że powierzchnie przekrojowe płyt, zawierających mało azotu, miały ton brunatno-niebieski, takie zaś powierzchnie płyt z dużą zawartością azotu, choć stosunkowo jeszcze małą (0,02%), były bardziej srebrno-białe (Jernkontorets annaler, 1888, str. 445). Żelazo kruche wskutek dużej zawartości azotu posiada złom krystaliczny z odcieniem jasnym i prawie białym tonem.

W Anglii zauważono że przełom dobrej stali różnił się bardzo od przełomu stali o mniej •dobrych własnościach, pomimo że analiz}r chemiczne pokazywały jednakowy skład obu mate-ryałów. Zdaje się, że trzeba to przypisać różnym zawartościom azotu.

sadzały się na próbach zginania blach i na doświadczeniach, które dowodziły, że blachy, wierające dużo azotu, są znacznie wrażliwsze na zginanie (.Jernkontorets Annaler, 1888, str. 429).

W doświadczeniach Braune używał sztab, zrobionych z żelaza spawalnego i lanego.

Sztaby z żelaza spawalnego sporządzono z grubego 8 mm drutu walcowanego; miały one na* stępujący skład chemiczny.

O =0.06 %

Si =0,01 „

Mn =0,06 „

S =0,005 „

P =0,05 „

Sztaby, naazotowane podług wyżej opisanego sposobu, zawierały od 0,015 do 0,12 % azotu. Przełom metalu z mniejszą zawartością azotu nie zdradzał żadnych widocznych różnic, natomiast w metalu z większą ilością azotu można było rozpoznać wyraźne ziarno, którego wielkość zdradzała, że naazotowanie zewnętrznej części sztaby było silniejsze, niż części wewnętrznej. Ponieważ metal nazewnątrz był tak łamliwy, że przez rozciąganie tworzyły się na powierzchni wyraźne rysy, przeto w badaniach starano się uwzględnić tylko te próby, które zawierały mniej więcej około 0,06 % N, t. j. takie, które praktycznie mogły być spawane i w których dzięki troskliwemu obrobieniu wpływ azotu był wszędzie równomierny. Rezultaty badań mechanicznych pomieszczone są w tablicy I i łatwo z nich wywnioskować, że wytrzymałość żelaza spawalnego na ciągnienie wzrasta prawie proporcyonalnie do zawartości azotu, natomiast wydłużenie maleje. Zjawisko to występuje wyraźniej w materyale z mniejszą zawartością azotu, aniżeli w materyale z zawartością dużą. (Tablica na str. 394).

za-

Wpływ a

tSJ

c+-

n c Dawniejsze

,    .    ,    Z prób rozerwanych, wziętych do kucia, ła-

u n a d    n    scimecha-    majy    się pod młotem wszystkie    te, które miały

nesta i    e    aza.    dużą    ilość azotu i były silnie    ogrzane. Próby

badania d-ra    H.    Tholandera za-    niżej    0,06% azotu można było    kuć dobrze, ale

••H

I— o

kucie to stawało się coraz trudniejsze w miarę wzrostu ilości azotu.

Ciekawe zjawisko pokazała jedna ze sztab, zawierająca 0,06 \ N, gdyż najprzód złamała się a następnie bez żadnych trudności dała się spoić. Podczas powtórnego badania na złamanie pękła daleko poza miejscem spojenia, mianowicie w punkcie, w którym była silnie ogrzana, ale nie obrabiana. Kąt zgięcia wynosił zaledwie 15°, przełom był biały i krystaliczny. Po ochłodzeniu próby w miejscu spojenia i obrobieniu jej sztabę można było w tym punkcie zgiąć pod kątem 90° bez oznak złamania.

Z tych badań wynika, że żelazo spawalne pomimo zawartości 0,030—0,035 % N, t. j. takiej, jaką spotyka się w praktyce w normalnych warunkach, przy racyonalnem obrobieniu należy uważać za dość dobry materyał.

« Sąd ogólny o wpływie azotu na żelazo spa-

walne można

spawa

warto

e,

03

ct-

ś c i dna

wyrazić w ten sposób, że żelaza jakkol iek skutkiem z się gorsze mało w r a a z u.

mater wpływ t

Jp 9= =

W do-

Próby z żelaza zlewnego, świadczeniach użyto sztab grubości 7 mm z najlepszego szwedzkiego metalu martenowskiego. Skład chemiczny:

C =1,15 Si =0,20 Mn =0,45 S =0,012 P =0,025 .

Naazotowano je w ten sposób, że szereg prób zawierał od 0,015 % do 0,2°/o N.

Rezultaty badań mechanicznych uwidocznione są w tablicy II.

Tablica I

Ilość azo

N°

tu

Granica

spręży

stości

próbie

°l

/o

kg. na

rH

N 'W    M

00 8 cSCO.

Zwężenie

przekroju

Wydłuże

nie

11,8 V~¥

nik

jakości i

Go'⁸)

Cechy charakterystyczne

powierzchni próby po złamaniu

powierzchni

przełomowej

co go -o 05 ca ^ oo to h*

oooo o oo oo hkoo 'o o o o "o

tO O N 05 05 MM tO HM

o o ca o o hiMco ca ca

23,2

24,0

26,2

27,0

27,3

29,4

27,8

22,4

31,4

33,9

34,3

34,1

36,5

35,3

37,7

36,0

36,5

40,2

69

70

70

66

71,5

57,0

66,0

48

54

34,7

33,7

32.0

29,9

30,3

28,1

28,0

23,0

18,0

Tablica II.

1,18

1,16

1,09

1,09

1,07

1,06

1,01

0,84

0,72

Zupełnie nie zmieniona

y>

Włóknista bez zarzutu

»    i

Włóknista nieco nierówna

Liczne rysy na powierzchni, szczególniej w środku złomu Małe rysy w pobliżu złomu

Ślady rys w blizkości przełomu

Włóknista bez zarzutu

Ilość azo

N°

tu

w próbie

Granica

sprzęży-

stości

Wytrzy

małość

Zwężenie

przekroju

Wydłużę-

nie

11,3 V~F

Spółczyn-

nik

jakości

Cechy właściwe

kg. na 1 mm²

( 10

⁵)

powierzchni

próby

po złamaniu

powierzchni przełomowej

tH

OCOOO-dCSCarf^aptOM-

lOOlMCOCQtOCOlOO HiMdti0 05000050 0,0 O O O i-H rH -rH rH Ol

o cT o" cTcTcT<d d'd'o"

_CO J—¹ jO 05 jM-    M-¹ tO O' vM-

© "o ca H ba GO bo H "o "co

<0 t> ĄOJNCO O CO »O tM GO go cęf d ö H d co d co lO »O lO lO co CO iO »O TH lO

o o lO co

•^005

rH

to I

„ „ ^    CO^i—I o 05 CO 05

GO CO rH ! doi doi rH -di 1—I 1—I

1,08

0,99

0,10

0,14

0,14

0,11

0,16

0,08

0,26

zupełnie bez zmiany

yy

yy

bez zarzutu ziarno delikatne drobne błyszcząca, krystaliczna delikatna bez zarzutu

Z tablicy II widać, że zawartość azotu wpływa na żelazo zlewne tak samo, jak i na spawalne, t. j. powiększa wytrzymałość przy równocze-snem zmniejszeniu wydłużenia.

W doświadczeniach tych rzuca się w oczy fakt, że żelazo zlewne przy zawartości około 0,035% N traci nagle własność ciągliwości; rezultat ten potwierdzają doświadczenia, wykonane w praktyce, gdyż najlepsza twarda stal z powyższą zawartością azotu okazała się nadzwyczaj łamliwą i nie dała się wykuwać na noże tudzież podobne instrumenty. Że działał tu azot, wynikło z tego, że po zmniejszeniu zawartości tego gazu do 0,012% wspomniana stal stawała się zupełnie dobrą.

Inny przykład łamliwości żelaza zlewnego, wywołanej obecnością azotu, przedstawiają belki żelazne (dwuteowniki). otrzymane od jednej ze szwajcarskimi firm, której odbiorcy skarżyli się na łamliwość belek z żelaza tomasowskiego z zawartością 0,25% C. Z pośród tych belek kilka pękło w sposób, wskazany na rys. 4, pomijając miejsca nacięte dłutem.

XN

Rys. 4.

Analiza chemiczna nie tylko nie znalazła żadnych niedokładności w składzie chemicznym, lecz owszem stwierdziła dobroć materyału, zawierającego małą ilość fosforu. Natomiast w teow-nikacli wykryto 0,040% azotu, a próba, wyjęta ze środka, gdzie materyał był łamliwy jak szkło, wykazała zawartość azotu, dochodzącą do 0,06%.

Szyny drogi żelaznej, pochodzące od tej samej firmy, zrobione również z żelaza tomasowskiego, były prawdopodobnie łamliwe wskutek zawartości azotu, gdyż szybko pękały czy to na mrozie, czy też w innych okolicznościach. Na podstawie badań, wykonanych nad materyałem zasadowym, trzeba przypuszczać, że przyczyną wszystkich łamań się szyn kolejowych, które w ostatnich dziesięciu latach były robione z materyału zasadowego, była zbyt wysoka zawartość azotu.*)

raturą 10°C. Przy badaniu prób okazało się, że oprócz tych, które zawierały 0,015% N, wszystkie inne z większą zawartością azotu posiadały na powierzchni rysy. Próby, zawierające 0,022%N, zdradzały na powierzchni rysy słabo widoczne.

Stał zahartowana jest daleko czulsza na wpływy azotu, aniżeli stal niehartowana, i ta ostatnia może mieć wcale dobre własności, które traci po zahartowaniu, stając się łamliwą. Ta łamliwość zdradza się nie tylko przez występowanie rys; już naprężenie cząstek metalu na powierzchni, wywołane procesem hartowania, wystarcza, aby przy następnem obciążeniu wywołać rysy i łamanie się. Przykład, zaczerpnięty z praktyki, dowodzi, że wysoka zawartość azotu w stali hartowanej może uczynić materyał zupełnie niezdatnym do użytku.

W czasie, kiedy w Szwecyi przez zwiększenie ruchu fabrycznego starano się zwiększyć wytwórczość, rozpoczęła się walka z trudnościami w wyrobie hartowanych lin drucianych, w których pojedyncze druty często pękały *). Wiele towarzystw górniczych i kopalnianych zarzuciło hartowane liny stalowe i zaczęło używać liny z żelaza „lancashire“, które, jakkolwiek były cięż-j sze, równocześnie jednak okazały się trwałszemi.

; Oba gatunki lin były robione z jednego i tego samego materyału, ale zawartość azotu, który wy woływał łamliwość w hartowanem żelazie zlew-nem, był bez wszelkiego wpływu na miękkie żelazo spawalne.

Łamliwość przy zginaniu nacinanych prób żelaza zlewnego w stanie hartowanym i niehar-towanym rośnie z zawartością azotu. Sąd ogólny o wpływie azotu na żelazo zlewne da się wyrazić tak: azot w żelazie zlewnem p wodu-pogorszenie matę ysokim s t ds a w i a

Również na zahartowane żelazo zlewne ma azot wielki wpływ. W tym kierunku wykonano następujące doświadczenia. Sztaby stalowe 40 mm długie ogrzewano ró.wnomiernie do żaru jasno czerwonego i hartowano w wodzie z tempe-

z ę-

u, ż m te-ezpieczeń-to owaniu praktyczne m, gdyż przy pewnej zawartości azotu żelazo staje się nieprzydatnem, zachowując wytrzymałość na rozerwanie, ale tracąc zupełnie ciągliwość.

Azot nadaje żelazu twardość. Zjawisko to staje się widocznem szczególniej na sztabach żelaza „lancashire“, z których przed naazotowaniem łatwo otrzymać opiłki. Ze wzrostem zawartości azotu piłowanie sztab staje się coraz trudniejsze a przy najwyższych zawartościach azotu powierzchnia metalu była twardą jak szkło i opierała się pilnikowi.

W próbach kulkowych Brinella należy z tego powodu zwracać uwagę na zawartość azotu w materyale **).

sto

ry a s t w

Cj

O CS

*) Przypisek redakcyi Stahl und Eisen. W odczycie swym inżynier J. A. Brinell zaznaczył, żo łamanie się szyn kolejowych zauważono szczególniej na materyale, pochodzącym z procsu kwaśnego, nie zaś zasadowego, i że główną przyczyną tych łamań były błędy konstrukcyjno, które to błędy obecnie zostały częściowo usunięte.

*) Uwaga redakcyi Stahl und Eison. Brinel omawia również tę sprawę; przypisuje on przyczynę tych błędów nieracyonalnemu hartowaniu drutów : ooecnie rwanie się drutów w linach należy do rzadkich wypadków.

**) To zapatrywanie Braune zwalcza Axel Wahlberg w dys-; pucie i wogóle całej „sprawie azotowej“ nie przyznaje on wielkiego-[ znaczenia. Dopisek redakcyi Stahl und Eisen.

Współczynnik przewodnictwa oporu wynajdujemy z wzoru:

Z doświadczeń nad spawaniem żelaza towanego wynika, że przy spawaniu metalu, zawierającego azot, nie należy nagrzewać tak wysoko, żeby osiągnąć temperaturę spawalności. jak musi to mieć miejsce przy spawaniu czystych sztab „lancashire“, że więc azotwst liiże-lazie wywołuje obniżenie unktu topienia.

0 bezwzględnym wpływie azotu na własności mechaniczne żelaza i stali trudno jeszcze rażać się z całą stanowczością, jednakże wpływ ten zdaje się być wielkim bodaj czy nawet nie większym, niż wpływ fosforu. Można nawet stosunek wpływu obu tych pierwiastków na żelazo, o ile warunki wogóle porównanie wprowadzić pozwalają, uważać za funkcyę pośrednią ich cię- i żarów cząsteczkowych.

Wpływ azotu na elektryczne własności żelaza.

W odnośnych doświadczeniach zastosowano

naazo-

xd²

W= c~X

« Ph

przyczem lid dla drutu pierwotnego, wyrażone w centymetrach, dadzą:

0.045²

= 0,000010837

w V-

400

c=2.7255X - J-

dla drutu z zawartością 0,267% azotu

0,048²

= 0,000014340

400

C=3,1698X-f- •

dla drutu z zawartością 6,6% azotu

0,045²

400

= 0,000049700.

c=3,0000 X-f

Dr. Benedicks ułożył następujący wzór dla obliczenia oporu przewodnika

.    -,    . ,    , . ,    ,    -,    . „    0=7,6-4-26.8 Ic mikroomów dla c cm³.

trzy druty zelazne z których dwa miały po 400    We wJorze t pierwsze ogniwo prawej

Pierwotna zawartość azotu wynosiła 0,027%. Dwa wyżej przytoczone druty nawinięto na szklan-ną sztabkę i naazotowano; nowe zawartości azotu i wynosiły: 0,267% N i 6,6% N* Własności

cm a je en cm ugości. lut, nie zawiei a- strony wyraża opór przewodnika z chemicznie jacy piawie zupę nie uzemu. manganu i t. d., i czystego żelaza a sumę rozpuszczonych pier-zawierał prawie 0,08% węgla.    wiastków obcych w stosunku do węgla L L

12

12

Si-f

55,0

12,0

28,4

mechaniczne drutu zmieniły się o tyle, że podczas

12

przyczem wzór Benedicks a daje 26,8X

0,267=

14'

W taki sam sposób obliczono opór w przewodnictwie drutu z 6,6% N na 151,6 mikroomów Oznaczenie oporu wykonano w temperatu- na_ 1 cm³, a znaleziona ilość wynosi tylko 49,7 rze 20°O a do mierzenia użyto mostu Siemensa i mikroomów dla 1 cm³. galwanometru zwierciadlanego.    W pierwszym wypadku różnicę można wy-

Pierwsze dwa druty w dwóch doświadczę- «umączyć tem, że materyał naazotowany jest niach dały następujące rezultaty:    bardziej na powierzchni, mz w środku. Jeżeli

J    1    bowiem opor warstwy zewnętrznej oznaczymy

przez Wx, a opór wnętrza przez W₂. to na zasadzie prawa o rozgałęzionych przewodnikach otrzymamy:

Jeżeli drut naazotowany sprawdzimy podług wzoru powyższego, to opór przewodnika wynie-gdy pierwotnie drut wytrzymywał do 16 zgięć, ; sie 10,221 mikroomów. Wzrost oporu przewod-w pierwszym wypadku wytrzymał ich tylko 3 nictwa dla drutu z zawartością 0,267% N będzie lub 4, w drugim wypadku pękał przy najmniej- zatem 14,340—10,221=4,119 mikroomów na 1 cm³, szem naprężeniu. Przekrój pierwotny drutu wynosił 0,45 mm, po naazotowaniu w pierwszym razie przekrój ^ zwiększył się do 0,48 mm a przy — 6^133. Zatem wartość znaleziona jest o 33% zawartości 6,6% azotu samo naazotowanie było za mała. nierównomierne i drut na przełomie pokazywał wyraźny ustrój ziarnisty.

dla pierwotnego drutu

a)    ID =2,7246 Oma

1 1,1

b)    W= 2,7264    „

W Wt' w₂

druty z zawartością 0,267% N

z czego wynika, że:

a)    W — 3,1652 Oma

b)    W = 3,1762    „

Wx +W₂

Różnica w ostatnim wypadku jest tak duża, że tutaj widocznie grają rolę inne przyczyny, ani-

Mała różnica w rezultatach pomiarów pochodzi prawdopodobnie skutkiem wzrostu temperatury podczas mierzenia. Jeżeli przyjmiemy które to wyrażenie dosięga maximum, jeżeli średnią arytmetyczną, to opór drutu pierwotnego Wt = W₂. Opór zatem jest największy, jeżeli W = 2,7255 Oma, a opór drutu, zawierającego drut jest równomierny.

0,267% N, JF=3,1698 Oma. Drut, naazotowany do 6,6%, dał dokładnie 11=3,0000 Omy oporu.

żeli te, dla których wzór ma znaczenie. Wskutek nadzwyczajnej łamliwości i grubokrystalicz-nej budowy materyału jest rzeczą prawdopodobną, że utworzyły się kryształy azotku żelaza, a wzór Benedicksa wyłącza istnienie wszelkich zanieczyszczeń w twardym roztworze.

Ta uwaga ma bez wątpienia znaczenie również i dla bardzo miękkich materyałów, gdyż, jak pouczają badania mikroskopowe, azot nie wchodzi w rozczyn w obecności ferrytu, lecz powiększa grubość ścianek i t. d. Dlatego to powiększenie oporu w tak czystem żelazie nie jest prawdopodobnie jedynie funkcyą bezpośrednią zawartości azotu.

W pracy swej o zdolności przewodnictwa żelaza otrzymał Benedicks zgodność ze swym wzorem w badanych przez niego szwedzkich gatunkach żelaza, szczególniej zaś w stali z Gysinge, przeznaczonej dla celów elektrotechniki; natomiast metal, wyrabiany przez inną hutę szwedzką, pokazał nieco za nizkie wartości a prof. Le Chate-lier, badając zagraniczne gatunki żelaza, otrzymał wartości, które co do domieszek, odpowiadających przewodnictwu, przedstawiały zbyt nizkie rezultaty.

Ten „minus“ w sumie zanieczyszczeń stanowi bardzo prawdopodobnie azot, którego znaczne ilości znaleziono w zagranicznych gatunkach żelaza, jednakże nie przyjęto go pod uwagę i w rachunku nie uwzględniono.

Z doświadczeń opisanych wynika, że żelazo, użyte na przewodniki elektryczne dla telefonów i telegrafów, powinno zawierać możliwie jak najmniejsze ilości azotu.

Henryk Wdowissewski.

•Pr^ewiefr^anie robol podziemnych w hopalni Safurn.

Część czwart a*).

sce.

na-

wzglę-

na

Tamy.

Usiłując postawić przewietrzanie kopalni Saturn na właściwej stopie, byliśnjy zdania, iż kwe-stya ta nie wyczerpuje się obiorem i postawieniem wentylatorów siły właściwej. Jeżeli chcemy być pewni, że wentylatory nie obracają się na swych osiach z szybkością projektowaną tylko z pozoru, powinniśmy mieć w porządku wszystkie tamy na dole. To znaczy: 1) tamy powinny być wybudowane we właściwych miejscach, 2) tamy powinny być doskonale uszczelnione, a tamy z drzwiami nadto zawsze szczelnie zamknięte. Warunek pierwszy zostaje w części wykonany przez uważne projektowanie samych prądów, w zupełności zaś łącznie z warunkiem drugim przez odpowiednią konstrukcyę samych tam. Ten drugi warunek, niestety, w praktyce nie zawsze bywa zachowany. Tamy wentylacyjne najczęściej robią się byle jak, aby była, najczęściej podług pomysłowości cieśli, budujących tamy, którzy, robiąc je na akord, są zainteresowani o tyle w tamach, żeby jaknajwięcej ich pobudować.

Tamy powinny być zawsze w stanie doskonałym nie tylko dlatego, żebj powietrze wszędzie dochodziło podług naszego życzenia, lecz również dla możności kontrolowania. Wszelkie pomiary powietrza oraz regulowanie nie mogą mieć niemal żadnej racyi bytu, jeżeli tamy nie są w porządku. Dlatego przy wprowadzaniu przewietrzania na kopalni Saturn zapomocą wentylatorów postanowiono przebudować wszystkie

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905, JÆNï 1, 2, 7, 8, 9, 10. 11 i 12; rok 1907,    2, 3 i 4.

główne tamy podług nowych wzorów, zapewnia-jącjrch ich szczelność oraz dokładne zamykanie się drzwi, i nadal budować tamy główne tylko podług tych nowych typów.

W pracy niniejszej opisane są konstrukcye tych nowych tam. Ponieważ jednak tamy starych typów budują się i nadal, jako drugorzędne lub czasowe, opisy ich również znalazły tu miej-Jednocześnie z opisem tam wentylacyjnych połączyłem opis tam izolacyjnych, ogniowych i t. d.", oraz wyłożyłem ogólne prawidła, które leży przestrzegać dla prawidłowego utrzymania przewietrzania kopalni i czuwania nad bezpieczeństwem robót, sprawy, nieodłącznie związanej z przewietrzaniem. Miałem przytem dzie zebranie wszystkich wskazówek praktycznych, któremi należy się kierować przy budowie i utrzymaniu tam. Aczkolwiek są to drobiazgi, na które często nie zwraca się uwagi, uważałem za właściwe właśnie dlatego podkreślać je, ponieważ drobiazgi te nie powinny być przez praktyków inżynierów ani tembardziej sztygarów zapominane, gdyż całość tych drobiazgów stanowi o doskonałości roboty, a ta o doskonałości przewietrzania.

Mając na względzie tych, którzy bezpośrednio z budową tam stykają się, a więc sztygarów w zagłębiu Dąbrowskiem wogóle a w kopalni Saturn w szczególności, usiłowałem nadać opisowi cechę podręcznika praktycznego, wskazując nie tylko, jak robić należy, lecz czasami, jak robić nie należy, na błędy techniczne, które często dają się spostrzegać w praktyce. Wiem, że czeka

prze

lanie

mnie odpoAviedz, iż wiele z tych błędów nie są zasadniczymi, i że tamy z tymi błędami przeznaczenie dosyć dobrze spełniały. Na taki argument rutynowy nie mogę inaczej powiedzieć jak: doskonalmy się w drobiazgach a całość wyjdzie wówczas doskonałą. Jeżeli nieszczelność tam w 1000 wypadkach nie była powodem ofiar ludzkich, a w 1 001 przy jej uszczelnianiu w gazach robotnik niemal życia nie stracił, to zdrowie tego jednego człowieka warte jest więcej, niż 1000 tam zupełnie szczelnych. Jeżeli tyle słów temu poświęcam w tern miejscu, jak również i nadal przy opisaniu konstrukcyi tam ze szczególną uwagą na drobiazgach będę się zastanawiał i podkreślał je, to dlatego, że wychodzę z założenia, iż przesadna niemal pedanterya w górnictwie praktycznem nie jest bynajmniej zbyteczną.

Mojem gorącem pragnieniem jest, żeby zasady, które w pracy niniejszej starałem się przy każdej sposobności podkreślać, zdołały choć w małym stopniu zainteresować górników praktyków. Uważałbym wówczas, że celu swego dopiąłem.

Tamy wentylacyjne.

W stęp.

Tamy wentylacyjne mają za zadanie wogóle kierowanie prądu powietrza w wybranej linii od szybu, wtłaczającego powietrze, do miejsca znaczenia i stąd do szybu wyciągającego, prądów powietrznych wogóle są zmienne zależnie od przebiegu robót górniczych. Wszakże zasadnicze kierunki głównych prądów i bocznic zostają niezmienne w przeciągu mniej lub więcej dłuższego czasu, i tylko ta część prądu, która bezpośrednio przechodzi przez roboty, będące w biegu, ulega częstym i ciągłym zmianom. Zmiany linii prądu dokonywują się przez kasowanie starych tam i budowanie nowych, wogóle przez przenoszenie tam. W zależności od tego, jaką część prądu kierują tamy, ulegają one mniej lub więcej częstym przenoszeniom, są mniej lub więcej stałe. Te tamy, które bezpośrednio przesuwają linię prądu do linii przodków, które więc ulegają ustawicznym przenoszeniom, nazywamy czasowe-mi, ruchomemi, przenośnemi. Tamy, kierujące części prądów, odleglejsze od robót, stojące dłużej na jednem miejscu, nazywamy względnie stałemi (głównemi).

Oczywiście, że tamy czasowe konstrukcyjnie muszą różnić się od tam stałych większą prostotą, żeby wykonanie ich i rozbiórka odbywały się szybciej oraz żeby koszta częstych ich przenosin równoważyły się kosztem pojedynczo zbudowanej tamy. Oczywiście, że ostatni warunek wpływa ujemnie na jakość samej tamy, czyni ją mniej szczelną, gorzej pełniącą swoje zadanie. Dla należytego przewietrzania przodków mają jednak większe znaczenie tamy stałe, kierujące w dane

pole robocze całą masę powietrza, i, o ile są one zupełnie dobre, mniejsza dokładność w wykonaniu tam czasowych w pobliżu przodków odgrywa rolę podrzędną. Zważywszy jednak, że w razie gazów na filarach właśnie te tamy czasowe mogą być przedewszystkiem użyte w cela izolowania pola (przy braku tam specyalnie izolacyjnych), powinny one przy całej swej prostocie odpowiadać elementarnym warunkom, ułatwiającym szybkie i dokładne ich uszczelnienie.

W polskiem słownictwie górniczo-technicz-nem zamiast wyrazów obcych: wentylacya, wentylować, prąd wentylacyjny, plany wentylacyi i t. p. posiadamy wyrazy polskie: przewietrzanie, przewietrzać, prąd powietrzny, plany przewietrzania i t. p., które doskonale odtwarzają znaczenie wyrazów obcych. Atoli wydaje nam się, że nie wszystkie wyrazy pochodne od słowa wiatr z jednakową ścisłością oddają znaczenie odpowiednich utartych wyrazów obcych, pochodzących od słowa vent. Mianowicie, zachowujemy wyraz tamy wentylacyjne zamiast tamy powietrzne lub tamy przewietrzne. Przy pierwszym z tych wyrazów powstaje obraz, jak gdyby powietrze stanowiło materyał tam, lub że tama unosi się w powietrzu; wyraz drugi nie jest właściwj^m, tamy bowiem same przez się robót nie przewietrzają. Najwłaściwiej należałoby powiedzieć tamy przewietrzania, co określałoby, że tamy wchodzą w całokształt przewietrzania i stanowią jego część niezbędną. Ohętniebyśmy wyraz ten utrzymali i sądzę, że w poszczególnych wypadkach może on być używany. Nie wszystkie jednak tamy służą do przewietrzania; istnieją jeszcze tamy regulacyjne i izolacją ne. Pierwsze nie mogą być wcale określone jednym polskim wyrazem, wyrazy bowiem: miarkujące, wymierzające, odmierzające, rozdzielające, któremi można byłoby określić ich rolę, bynajmniej jej w całości nie odtwarzają. Tamy izolacyjne dałoby się przetłumaczyć na tamy oddzielcze lub ochronne, zabezpieczające, atoli wyrazy te nie określają ściśle przeznaczenia tam, ponieważ żaden z nich nie mieści w sobie drugiego, podczas gdy wyraz tamy izolacyjne nie tylko mieści w sobie znaczenie obu powyższych wyrazów polskich, lecz nadto wskazuje. że, gdy przy gazach w celach ochronnych lub bezpieczeństwa tamy, o których mowa, używają się dla oddzielenia pewnej części pola od drugiej, to oddzielenie dokonywa się szczelnie, hermetycznie, tak że części przedzielone nie mają żadnego połączenia dla gazów lub powietrza, słowem, że tamy używają się w celu izolowania. Pojęcia tego ani wyraz oddzielcze, ani zabezpieczające lub ochronne nie odtwarzają. Wobec tego zachowujemy z konieczności wyrazy: tamy regulacyjne i tamy izolacyjne; zachowujemy również dla jednostajności słownictwa i wyraz tamy wentylacyjne.

Pan Hieronim Kondratowicz w swojem zna-

przepierzenia. Przepie bią się zawsze z desek

rô

li a

nem dziele „Górnictwo“ (Warszawa, 1903) dla określenia wszelakich typów tam w znaczeniu zbiorowem używa złożonego zdania: „sztuczne przegrody, tamujące przypływ powietrza“; następnie dzieli te sztuczne przegrody na drzwi i tamy, rozumiejąc pod ostatnim wyrazem tylko tamy ślepe; również, co z opisu konstrukcyi tam wypływa, nazwę tę, jako termin, stosuje i do tam ślepych izolacyjnych. Tamy regulacyjne określa wyrazem „drzwi z okienkiem“ (lub tamy z okienkiem, jeżeli okienko zrobiono w tamie ślepej). Widzimy przeto, że p. Kondratowicz, nie chcąc używać wyrazów obcych: wentylacyjny, regula-cyjny, izolacyjny, nie decyduje się jednak nazwać pierwsze krótkim wyrazem „tamy powietrzne“ i wprowadza dla ich określenia zdanie, złożone z 5 wyrazów. Dla tam zaś izolacyjnych używa słowo tama, które wszakże posiada ogólniejsze znaczenie; podług nas zgodnie z przyjętem w praktyce górniczej wysławianiem się tamą równie dobrze można nazwać nie tylko tamy ślepe wogóle, lecz i drzwi, te ostatnie bowiem w stanie czynnym są zawsze zamknięte, czyli tamują przypływ powietrza. Uważam przeto za właściwsze wyraz tamy używać w znaczeniu ogólnem i określać tym wyrazem wszelakie przegrody sztuczne. Tamy więc są to sztuczne przegrody tamujące, które zależnie od swego przeznaczenia dzielą się na wentylacyjne, regulacyjne, izolacyjne a zależnie od konstrukcyi na tamy ślepe, z drzwiami i t. d.

Tamy czasowe konstrukcyjnie odróżniają się od tam stałych nazwami zwyczajne i fugowane, w zależności od rodzaju desek, używanych do

rżenia tam

ti ieokorowa-

• nych, podczas gdy przepierzenia tam stałych z desek fugowanych ⁵/₄”. Oprócz tego nazwa „tamy zwyczajne“ dlatego została do pierwszych zastosowaną, że dawniej przy naturalnem przewietrzaniu kopalni wszystkie tamy zwykle robiły się właśnie tego typu, który dziś został przy tamach czasowych.

W zależności od przeznaczenia chodnika, w którym tama została zbudowaną, ostatnia robi się ślepą lub z otworem, zamykanym drzwiami. Stąd odróżniamy tamy ślepe i tamy z drzwiami. Jeżeli chodnik służy tylko do chodzenia lub przenoszenia drzewa, wówczas otwór robi się możliwie mały, żeby przy otwieraniu drzwiczek zachodziły możliwie najmniejsze zaburzenia w przewietrzaniu. Jeżeli chodnik służy dla ruchu wozów, wówczas otwór robi się większym z takiem wyrachowaniem, żeby przezeń swobodnie mogły przechodzić szybko ruszające się wozy, ludzie i konie. Stąd w liczbie tam z drzwiami odróżniamy: tamy przechodnie (z małemi drzwiczkami) i tamy przejazdowe (z dużemi drzwiami). Ostatnie w zależności od rodzaju toru w chodniku robią się pojedyncze i podwójne.

Niektóre tamy posiadają okienko z zasuwą.

Są to tamy regulacyjne, dozwalające przez regulowanie zasuwą wielkości otworu okienka regulować ilość powietrza w prądzie lub bocznicy. Tamy te zwykle budują się na samej linii prądu i tern się sytuacyjnie różnią od tam wentylacyjnych. Typy tam mieszanych są to połączenia tam przechodnich lub przejazdowych z okienkiem regulacyjnem. Obecność tego ostatniego zalicza jednak takie typy do tam regulacyjnych.

Oprócz tego do pewnych typów tam należy zaliczyć przegrody z desek oraz tunele. Pierwsze budują się wzdłuż wyrobiska dla przedzielenia postępującej i powracającej części jednego i tego samego prądu, jeżeli pole robocze, przewietrzane danym prądem, łączy się z obu szybami tylko tą jedną przebitką. Zbyt długie przegródki posiadają zwykle małe drzwiczki przechodowe (a czasami i duże przejazdowe), są to więc spe-cyalne kształty tam wentylacyjnych połączonych typów tam ślepych i przechodowych (czasami i przej azdowy ch).

Tunele są to skrzynie, urządzane dla przedzielenia dwóch części prądów na skrzyżowaniach dwóch przecinających się chodników. Tunele często posiadają małe drzwiczki do przechodzenia z jednego chodnika do drugiego. W tym ostatnim wypadku stanowią one specyalny kształt tamy przechodowej z małemi drzwiczkami, a w braku drzwiczek tamy ślepej.

Zgodnie z powyżej wyliczonymi typami tam wentylacyjnych podany poniżej opis obejmie:

1.    Tamy ślepe (głuche).

2.    Tamy przechodnie (z małemi drzwiczkami).

3.    Tamy regulacyjne (z zasuwą).

4.    Przegrody i

5.    Tunele, jako specyalne typy tam ślepych i przechodowych.

6.    Tamy przejazdowe (z drzwiami).

W każdym rozdziale będziemy najprzód rozpatrywali tamy zwyczajne a później tamy fugowane.

Tamy ślepe.

Tamy ślepe zwyczajne. Przystępu-jąc do budowy tamy, przedewszystkiem w wy-branem. dla niej miejscu, możliwie zdrowem, obija się kilofem od ściany węgiel, który odstaje, nie robi się wszakże żadnego wcięcia.

Zwyczajne deski nieokorowane nabijają się dwa stemple, postawione w pewnej odległości od ścian (po x/₂ m w środku ściany) (rys. 1, 2, 3). Stemple, jak zawsze, muszą w spodku stać w gniazdach, w stropie być mocno zaklinowane.

Deski zwykle nabijają się na stemple z tej strony, z której przewiduje się prąd świeżego powietrza, łatwiej bowiem zaopatrzyć tamę od gładkiej strony, niż od strony stempli. Należy mieć zawsze na uwadze możliwość ukazania się w robotach gazów lub pożaru. Wówczas często sta

Yj

- f/m- . • r~

pl

r

"T

%<-

JT

s.

Av

m,

CL-

y>

K4

IcU

o,

Jil:

*1

W,

//Am

%-

!'Sf

- V- -

Za

W/A

-=—(-1--

Am)

m⁷'

ił

w/

m

m

-i

AŁy <i 8/

J/*---

J--

tfŁocsŁcł-/TO

fP

ia!

f

Z/

-immm

j%

mmUA jif

=~=&

oy.

<5^

WL

HI - - »

my

vv

<4*

sc- CĄo,

? -ßy~

X,

t-

'/

ŁL

ii

8Lfj. <f

---------002-oe/

BP

sS

//

A®

2-Sm^t yW,

y<7

V,

y//y

ifpp

'mm\

-i- - w - -

yA

P;

W.

m

7/

7A

->

«S,

fi

4Ü&

*“Hr

7/

8. i/'ooe

t/l

ii

I Ili

Ml

: !

\jv/'j

! .11

s:

y/.

'i

1/

•i

!;

.i

ii

M»

W/

1«

SI

ii

i!

■ty. iO.

*P

-r

\/^\

l\/v 1 :i'

-rÿ4 /f

rvJ. /£>.

rają się podejść jak najbliżej do źródła gazów lub ognia, idąc za prądem świeżego powietrza. W takim wypadku gwarancyą jaknajbliższego podejścia do źródła jest możność zupełnego zabezpieczenia za sobą prądu powietrznego, czyli należytego zaopatrzenia wszystkich tam wentylacyjnych, kierujących świeży prąd do danego miejsca. Często szybkość działania w takich wypadkach stanowi o rezultacie przebiegu całej roboty ratunkowej. Wobec tego nie powinny być zapominane najdrobniejsze szczegóły, które mogą w takich wypadkach ułatwić robotę. Do tych szczegółów należy łatwość zaopatrzenia tam. Dlatego więc tamy wentylacyjne gładką swą stroną muszą być zwrócone do świeżego powietrza. Jeżeli przypuścimy, że w zabierce s (rys. 8) mamy gazy, które unoszone przez prąd świeżego powietrza, zapełniają sobą cały chodnik, równoległy do pochylni, to, stojąc na pochylni b—Ą powiemy o sobie, że jesteśmy nazewnątrz obszaru zagazowanego. Tamy 1, 2, 3 i 4, pobudowane w przecinkach, gładką swą stroną zwrócone są więc nazewnątrz a stemplami wewnątrz pola zagazowanego. Z tego względu rozróżniamy w każdej tamie dwie strony, które, różniąc się obecnością i nieobecnością stempli oraz innemi właściwościami, wogóle stopniem łatwości zaopatrzenia, nabierają szczególnej wagi w wypadku opisanym, wskutek czego i rozróżniają się nazwami: strony zewnętrznej i strony wewnętrznej. Strona zewnętrzna będzie więc gładka, która w wypadku opisanym zwrócona jest nazewnątrz, wewnętrzna zaś ta, która patrzy wewnątrz i posiada stemple. Prawidło więc, podług którego kierujemy się w wyborze strony, od której należy nabijać deski przepierzenia na stemple, głosi: tamy stroną zewnętrzną winny być zwrócone do postępującej części prądu powietrznego.

Zdarza się jednak, że prąd powietrza zmienia swój kierunek i tamy wobec zmienionego kierunku prądu zwrócone zostają do postępującej części prądu swą stroną wewnętrzną (stemplami) czyli stroną trudniejszą do oblepienia, gdyż szpary między deskami przy stemplach niedostępne są do bezpośredniego oblepiania. Wypada wzdłuż całych stempli wylepiać rowki między nimi i deskami grubą warstwą gliny. Z tych więc względów stemple nie mogą stać przy ścianach (rys. 4 i 6), gdyż nie tylko nie daje to możności zaopatrzyć należycie ścian, lecz nawet samej tamy przy stemplach. Z tych więc względów z wewnętrznej strony tamy ostatnia tak musi wyglądać, żeby pomimo obecności stempli dokładne jej zaopatrzenie nie było zbytnio utrudnione. Dlatego tamę nabitą na budynek, złożony z kapy i dwóch stempli (rys. 4, 5, 6) należy uważać za gruby błąd techniczny, gdyż uszczelnienie tamy pod stropem za kapą jest wielce utrudnione. Jeszcze większy błąd jest zostawienie tarcic w takiej tamie. Tarcice (fele) muszą być w każdym razie wyjęte, często bowiem, budując tamę nie na obudowie, lecz między dwiema ramami budynku, na specyalnych stemplach, mamy nad sobą tarcice, spoczywające na sąsiednich kapach, które bezwarunkowo muszą być usunięte. Nabijanie przepierzenia na budynek chodnikowy może być dopuszczone tylko przy śpiesznem robieniu tam izolacyjnych w gazach; gdy każda sekunda jest drogą i chodzi o pośpiech, tam wytłumaczone są różne wyjątki, lecz, gdy buduje się tamy, nie spiesząc, musi być zawsze czas na rozważenie wszystkich szczegółów.

Powyższemi uwagami należy zwłaszcza kierować się przy budowie tam w chodnikach starych, których stropy pozawalały się. W takich miejscach całe przepierzenie nie może być nabite na dwóch stemplach, lecz wymaga bardziej skomplikowanego rusztowania (rys. 7). Bardzo często w takich chodnikach zostają kawałki dawniejszego stropu z obu stron chodnika ab cd, pod któ-remi można znaleźć stare gniazda od kap dawniejszego budynku. Jeżeli więc takie- szczątki, dawniejszego stropu z gniazdami zachowały się, w żadnym razie nie należy poprzeczniaka p zakładać właśnie w tych gniazdach, lecz stanowczo musi on być zapięty najmniej o stopę niżej z tych samych względów, w jakich stemple s nie mogą być postawione przy ścianach. Również chłopki górne nie powinny zasłaniać połączenia desek z górną częścią ścian chodnika.

Deski nieokorowane powinny być nabijane na stemplach lub rusztowaniu od góry płaską stroną na zewnątrz (rys. 9) w ten sposób, że każda dolna deska nalega częściowo na górną, wobec czego w miejscu nalegania tworzy się głęboki rowek, wygodny do zapełnienia i zalepienia gliną. Przy nabijaniu desek płaską stroną do stempli (rys. 10) rowki tworzą się płytkie, mniej wygodne do zalepiania. Zupełnie nieprawidłowe jest nabijanie desek od dołu (rys. 11) płaską stroną nazewnątrz, bowiem oblepienie rowków z dołu jest bardzo utrudnione, i przy wysychaniu glina prędko wysypuje się. Oczywiście, że pierwszy sposób nabijania desek (rys. 9) tworzy z drugiej strony powierzchnię sposobu drugiego, zaś drugi (rys. 10) trzeciego. Ponieważ sposób drugi pod względem wygody oblepiania jest lepszy od trzeciego, przeto sposób pierwszy jest pod każdym względem najlepszy. W każdym jednak razie druga strona otrzymuje się^ mniej wygodną do oblepiania, i dlatego tern większego nabierają znaczenia wypowiedziane powyżej uwagi odnośnie do sposobu nabijania całego przepierzenia na stemple.

Tamy ślepe fugowane. W miejscu, wybranem dla tamy, robi się wcięcie r do zdrowego węgla na ścianach, stropie i w spodku (szerokości mniej więcej 3”, głębokości 2”). Deski nabijają się na 2 stemple, postawione jak w po-

jakie 5—10 cm (60X10 cm), b—b złączone są sztabką c, jako rękojeścią. Z zewnętrznej strony sztabka c może być przybita w środku, lecz z drugiej strony koniecznie z brzegu, żeby nie zawadzała przy odmykaniu. Górny i dolny rowek, w których zasuwa posuwa się, zbijają się każda z dwóch desek d—d i e—e. Pierw-

przednim przykładzie, w odległości 7a m °d ścian (rys. 12 i 13).

Deski nakładają się jedna na drugą tak, że wszystkie rowki zwrócone są do góry (rys. 14), przyczem deski nabijają się od dołu. Przed nałożeniem każdej następnej deski rowek poprzedniej wypełnia się warstewką bardzo miękiej gliny czerwonej. Przy wstawianiu w taki rowek następnej deski ostatnia nieco naciska się, przyczem nadmiar gliny wypływa i wypełnia poziome szpary pomiędzy deskami. Naciskanie deski górnej nie może być jednak doprowadzone do końca, lecz pomiędzy deskami powinno zawsze się zostać 2—3 mm wolnej przestrzeni w celu zapobiegania paczeniu się tamy przy jej pęcznieniu w wiJgotnem powietrzu kopalnianem. Na rys. 15, 16 i 17 pokazane są różne zaczerpnięte z praktyki wykrzywiania się napęczniałych tam, których deski były zanadto ściśle jedna w drugą wsunięte. Siła, z jaką zsuwają się pęczniejące deski, jest tak wielka, iż, jak widać na rys. 16, potrafi ona wyciągnąć ze stempli 4” gwoździe, a na rys. 17 wyłamać fugi deski. Niedobijanie desek na 2—3 mm zupełnie zapobiega powyższym następstwom.

Tama z desek fugowanych przedstawia z obu stron powierzchnię kompletnie gładką i jest jednostajnie dobrą pod t}un względem do oblepiania z każdej strony. Jedynie stemple stanowią przeszkodę od strony wewnętrznej, lecz, jeżeli stemple postawić o lja m od ścian, to taka tama nie będzie przedstawiała z obu stron zbyt wielkiej różnicy.

Drugą zaletę tam fugowanych przedstawia większa szczelność w szparach, nawet po wyschnięciu gliny. Jeżeli porównać 2 tamy, zwyczajną i fugowaną, jednostajnie wyschnięte, to podczas gdy zwyczajna będzie przepuszczała powietrze na brzegach oraz między deskami, tama fugowana przeważnie tylko przy ścianach. Tama fugowana przepuszcza zatem znacznie mniej powietrza wogóle, potrzebuje mniej gliny, do zaopatrzenia bowiem nie posiada głębokich rowów i może być rzadziej oblepiana.

Jako zasada ogólna tam wentylacyjnych (nie tylko ślepych) jest czystość przy tamach; zwłaszcza z dołu powinien być spodek dobrze oczyszczony. Jest to warunek konieczny dla dozoru. Często bowiem zdarza się, że w spodku tama stawia się na drobnym węglu, lub w błocie i zostaje przysypaną „marasem“ (rys. 18). Taka tama właściwie nie jest wcale oblepioną i w wypadku, gdy wypadnie z niej skorzystać w celu izolowania od gazów, łatwo może zdarzyć się, że gazy zaczną wydostawać się z pod niej. Izolowanie może być wówczas bardzo utrudnione, marasu bowiem w spodzie może być dużo i szpara na dole może być wielką. Dlatego stanowczo należy wymagać, żeby spodek przy tamie był zawsze dobrze oczyszczony i żeby okiem można było dojrzeć, że tama stoi na twardym spodku, a zaprawa gliniana łączy z nim deski. Zwracam na to uwagę z naciskiem, w praktyce bowiem wskutek nieuwagi bądź cieśli, budujących tamy, bądź osób dozorujących, takie właśnie niedokładności daje się bardzo często zauważyć.

Drugą zasadą ogólną jest, żeby przy każdej tamie zawsze leżał kawał świeżej gliny plastycznej (czerwonej).

Tamy przechodnie.

Tamy przechodnie, jak było zauważone we wstępie, budują się wtedy, gdy chodnik, w którym tama stoi, służy do przechodzenia, przyczem otwór w tamie, zamykany małemi drzwiczkami, oosiada niewielkie wymiary w tym celu, żeby jrzechodzenie przez tamę nie Czyniło zbyt wielkich zaburzeń w przewietrzaniu. W tamach przechodnich odróżniamy więc przepierzenie i otwór, zamykany małemi drzwiczkami.

Wszystkie przepisy, dotyczące strony nabijania, ułożenia stempli, spodka i t. d., które były wyłożone szczegółowo przy tamach ślepych, oczywiście przy tamach przechodnich, jak również i przy wszystkich innych, zachowują całą swoją moc, a przeto nie będziemy więcej nad tern zastanawiali się. Nadmienimy tylko, że tak, jak w tamach ślepych, strona gładka tamy przechodniej również nazywa się zewnętrzną, przeciwna zaś ze stemplami wewnętrzną.

Tamy przech o'd nie zwyczajne. We wszystkich tamach dawniejszych otwór był zamykany zasuwą (rys. 19, 20). Zasuwa posiadała jednak tę niedogodność, że przy odsuwaniu często zacinała się (zwłaszcza, jeżeli tama była nieco nadgniła), co utrudniało wielce odmykanie i zamykanie tamy; wskutek tego przechodzący często wcale jej nie zamykali. Bezsprzecznie, iż znacznie prościej jest odmykać i zamykać drzwiczki, obracające się na czopach lub zawieszone na zawiasach, nie mówiąc już o tern, że dają się one łatwo urządzić z przyrządem, samoczynnie je zamykającym. To też dziś nawet w tamach zwyczajnych przechodnich zasuwa po większej części nie używa się wcale, o ile tamą taką nie regulują się specyalne drobne prądziki.

Ótwór przy tamach z zasuwą robi się mniej więcej 50X60 cm• Sama zasuwa, odsuwana w bok, zbija się z desek okorowanych, zmocowanych poprzecznemi deszczułkami a—a i b—b i umieszcza się z zewnętrznej strony tamy, żeby przy odsuwaniu nie zawadzała o stemple. Zasuwa powinna być nieco szersza i dłuższa od otworu o

Deszczułki a—a i

y/y*

et

y/

y/y

r±

R®

oL

V,

x-

ce,

~~x~

£L

rr±

Y/a

1 /A- - - -1-

<-

— 7 — r —

I    Nfc

>r

s;

£> ■ ■ ‘ -y» ■ f>

' "Ä'

x i L -L --—

_ J__:_L_i__l_Y____1_ A - :

lô i

I;

±zfc^'

R⁵

-I-

- -I— -t--!-

—t - "ï

___ r

“^ —'■=f ~%r^xo.-j-

’T-

Jfys £/    -C/^'Oâ

J2^/!

---1 — h

■i—

>>

— i-

&. T-W

iL

Us •

iS

R—

Cf/

WK

j-

'S.

i.

il

II

^>1A

• OL^-

'f

\r

fi

Il i

TC

TC

i

it±

11

iC

'/

fi

r^e/ £/

^rju@

-J{mJ 22/s.

21

CLtJ.Zr

•*

'//,

§#

Sa

é£_

2,

iFO"

-~m

f£6.

S fs dola/ 1:30

sze deski d—d są węższe i między niemi właśnie go ze wszystkich, stron przylegają do pełnej futryny ślizga się zasuwa. Drugie deski e—e nabijają się    Tamy przechodnie fugowane,

na pierwsze i tworzą same rowki, nie dając jed- W budowie tamy fugowanej z drzwiczkami głó-nocześnie zasuwie wypaść z otworu. Długość wną uwagę należy zwracać na należyte urządze-desek d—d i e—e powinna równać się conajmniej nie futryny. Futryna ta urządza się w ogólnych podwójnej szerokości zasuwy tak, żeby przy zu- zarysach tak, jak była opisana w poprzednim pełnie otwartej tamie cała zasuwa mieściła się przykładzie. Drzwiczki zawieszają się na ze-jeszcze w rowkach.    wnętrznej stronie tamy (rys. 28, 29, 30 i 31). Fu-

Drzwiczki w tamach przechodnich zwyczaj- tryna urządza się z dwóch warstw desek, ze-nych robią się częściej na czopach drewnianych wnętrznej i wewnętrznej, umocowanych prosto-(rys 21 i 24). Przytem stemple, na które nabija padle do płaszczyzny tamy (rys. 29). Warstwa ze-się przepierzenie, stawiają się tak, żeby odległość i wnętrzna składa się z czterech desek: 2-ch bocz-między nimi w świetle równała się szerokości sa- nych a—«, nabitych na stemple, jednej górnej ó, mego otworu. Jeżeli więc taka tama buduje się nabitej na pierwsze, i jednej dolnej c—c, zabitej w bardzo szerokim chodniku, należy postawić między deskami a—a. Dla podtrzymania deski jeszcze jeden trzeci stempel przy jednej ścianie, c—c z dołu nabijają się na deski a—a krótsze de-drzwiczki zaś odsunąć bliżej do drugiej (rys. 27). ski d—d. Deski warstwy zewnętrznej wchodzą Drzwiczki, zbite jak w poprzednim przy- wewnątrz otworu w przepierzeniu tamy fugowa-kładzie z desek okorowanych, umocowanych po- nej i okalają sobą cały ten otwór, tak że cała przecznemi deszczułkami a—«, mają wymiary ści- grubość wszystkich czterech desek jest widzialna śle takie same, jak otwór, i trzymają się w nim z zewnętrznej strony tamy (rys. 28 i 31), przy-siłą tarcia (rys. 25).    czem deski a—a w swej części dolnej wobec tego

Czopy wycinają się z deszczułek 1,5” w zwężają się o grubość przepierzenia tamy o ⁵/₄” kształcie, wskazanym na rysunku 21 (£), i nabija- (rys. 33). Wymiary otworu zewnętrznej warstwy ją się z góry i dołu drzwiczek tak. żeby oś czo- desek futryny są ściśle równe wymiarom drzwi-pów wypadła zewnątrz drzwiczek i nie w jednej czek tak, żeby te ostatnie siłą tarcia mogły trzy-z niemi płaszczyźnie. Czopy wstawiają się w mać się wewnątrz otworu. Na tę warstwę zewnętrz-otwory deszczułek c—c. przybitych do tamy zr ną nabija się wewnątrz druga warstwa czterech zewnętrznej strony naprzeciw jednego ze stempli desek wewnętrzna. Deski tej warstwy są o gru-nad i pod drzwiczkami tak, żeby nie zawadzały bóść drzwiczek a więc o ⁵Ą” węższe od desek przy otwieraniu. Deszczułka d—d służy jako kia- warstwy pierwszej. Najpierw nabija się deska gór-mra i nabija się z obu stron drzwiczek.    na b¹—b\ następnie nabijają się dwie boczne a¹—a¹

Dla utworzenia pewnego rodzaju futryny, i wreszcie dolna c¹—c¹. W ten sposób otrzymuje jeżeli nie zadawalać się siłą tarcia drzwiczek w się w tamie otwór, którego wymiary są mniejsze otworze, ostatni robią szerszym od odległości od wymiarów drzwiczek o podwójną grubość de-między stemplami o grubość jednego stempla, i sek warstwy wewnętrznej. Drzwiczki, siedząc deski ścinają się na środku każdego z nich (rys. zupełnie dokładnie w ramie zewnętrznej, przyle-26), stemple natomiast na całej swej wysokości gają szczelnie do ramy wewnętrznej, ze strony przylegającej do drzwiczek przycioso-    Drugi sposób nabijania futryny polega na

wywują się siekierą. Wówczas drzwiczki przy nabiciu ramy z desek na płask z zewnętrznej zamykaniu podłużnymi swymi kantami przylega- strony tamy (rys. 42 i 43), przyczem otwór w naja do stempli. Tworzy się więc w ten sposób z bitej ramie jest szerszy od otworu w tamie o 1 dwóch stron niepełna futryna.    cal z każdej strony. Drzwiczki, dopasowane do

Doskonalsza futryna urządza się w sposób otworu w ramie, szczelnie przylegają do wysta-następujący. Szerokość otworu zostaje, jak w jących brzegów ot-woru w tamie, pierwszym przykładzie, równą odległości stempli    Przy takiej futrynie zawiasy muszą mieć

w świetle (rys. 22, 23 i * 24). Nad otworem pomię- krótsze pętle, przylegające do przepierzenia tamy, dz}^ stemplami wbija się w zacięte w nich szpar- co osłabia przymocowanie drzwiczek. Można teki leżąca deska a—a tak, żeby poniżej górnego mu zapobiedz, przybijając ramę futrynową z dru-brzegu otworu wystawała całą swą grubością (rys. giej strony tamy (wewnętrznej) (rys. 44 i 45). 23). Pod nią stemple obijają się od środka aż Otwór takiej ramy musi być mniejszy od otwo-do spodka dwiema deskami b—b, postawionemi ru w tamie. Przy tej jednak konstrukcyi drzwicz-prostopadle do płaszczyzny tamy i dotykającemi ki pod wpływem silnego ciśnienia powietrza, ude-się do niej. Ponieważ odległość pomiędzy stem- rzając mocno w deski nabitej z tyłu ramy, stop-plami ściśle równa się szerokości otworu, deski niowo odbijają ją, wskutek czego narusza się b—b oczywiście wystają do środka otworu o całą szczelność zamykania.

swą grubość (rys. 24). Z dołu otworu między de-    Światło otworu-w tamach przechodnich fu-

skami b—b zabija się deska c—c, stanowiąca próg, gowanych nie jest ściśle ustalone. Robią się która również wystaje do środka otworu swą ca- otwory różnych wymiarów; najczęściej spotykają łą grubością (rys. 23). Zamknięte drzwiczki trzy- się wymiary następujące: 450X900₅ 600X1 200 mm. mają się dokładnie w otworze siłą tarcia i oprócz te-    Drzwiczki zbijają się z desek podłużnych,

/£

I

i

i

i •

I

4r

T

l—L

LXs

i

C\y.

I

• i

7

----T

N-i/« - n

il.O.'rt

U

a

■

t

* ■

I

/

I

!

/

f

/<

44

£7

%L

II

1:30

7

jk-aJ-A- 1-30,

. .i.....

J—

H,,    . >

0^00^ .-S> t-—-.-—j

{

\V

47

7\

V

l'i

V

V.

‘ ^ ' ! ï#

éLj.Sl

+

i ' 1

ł

4-

4

T^=

V

f '

1$

ix

Ep

c=^-yź2.

m

oc

°e

4

SS

■5

s

<N

N

m • • SU) -

E-îU-

s-' ^ X '

— O—........Xv

J—!=Li^4^-

yoo\

■4

75

3 I ^

"9C

TJ

w

f.

S»

s:

/

/

fî J

ił

<37

i

.3.

&

&

/

Va

if

-----Q.....

9

n -îjn^ ç>- #o - i>- ■ - /f

O

jyjr

D

a^w

4=

-8o\© Jo - o io

y 4/ ^4

Ą 0 0non;. *

. _ ...

~A_

- >

4. 3Ï

I

1

i.

cC \ <2

7X7

*W

//

LJ

I

»

0

//

V /

-1,000

i: /f.

-*-

4* i/

<2- sïj,

#7

<

ÇL.

Vi/o —i

ite

*:?S

ïïz

m

/>.

X²

>L

X

il

• ?

y//Æ^¹

A

y, ;

i

u Ź/L

i

1-

t—

J

I

A

Ho -;--

7

JVL

1

1

I

1

///

i

4

'I

%

7

1

l>

- I

4-

i

ii

1

t

1!

i

X ■

m

i

m

K--

7

i

1-30

4

/,

i

i

1-

il

Jl

•i

■+r

/

+

77

:

< r

1

iï

■Y'

7X77

y-

/,

VyyV

3 Y^- u

t—tri 4.//

T V

'4'- ^

i:

-l7

s

JûO /re»c--^.----

y./iT

X4

Ąś.3S.

V/o

^- - -

%

%

i

7

11

!i

l*

!i

X

X7

I

1

4-

1

T

i

7 ,

Il-------M—

I

y

*1

v

1

1

II

il-¹

:Éà

Ąr.

y⁷*/

y

umocowanych poprzecznemi deszczułkami e—e. (rys. 29). Te ostatnie przy zawieszaniu drzwiczek na tamę zwracają się wewnątrz, gdyż prawie w tern samem miejscu od strony zewnętrznej przypadają zawiaski, które muszą przylegać do płaszczyzny drzwiczek (rys. 28 i 31). Wskutek umieszczenia deszczułek poprzecznych od strony wewnętrznej muszą one być krótsze od szerokości drzwiczek o podwójną grubość futryny.

Zawiasy składają się z dwóch blaszek 50X100 X5 mm, obracających się około ośki pionowej 12 mm grubości (rys. 34 i 35). Każda z blaszek posiada po 5 otworów dla gwoździ, zapomocą których jedna przybija się do drzwiczek, druga do przepierzenia tamy.

Klamerki dla małych drzwiczek wykuwają się z okrągłych żelaznych prętów 10—12 mm grubości (rys. 41). Klamerki wbijają się w drzwiczki tak, żeby części ab i ej werznęły się nieco w deskę, ostre zaś końce, wystające z drugiej strony, zaginają się. W ten sposób zachowana jest stała odległość rękojeści cd od deski oraz wielce utrudnione jest wyciągnięcie klamry, co ze wzglę-‘ du na częste kradzieże klamerek ma pewną zaletę.

Przyrząd samozamykający umieszcza się z zewnętrznej strony tamy i składa się z dwóch części: drewnianej sztaby AB i właściwej sprężyny, skręconej ze starych lin pochylnianych CD, (rys. 28, 30 i 32). Sztaba robi się 1 000 mm długości, 70 mm szerokości, 35 mm grubości (rys. 36 i 37). W odległości 100 mm od jednego końca wytacza się na sztabie rowek 10 mm głębokości i 20 mm szerokości. W rowku więc sztaba zwęża się do wymiaru 30X50 mm w przekroju. Z przeciwległego końca jedna z płaskich (szerszych) jej stron obtacza się na okrągło (rys. 37). Strona z końcem obtoczonym nazywa się wewnętrzną i przy umieszczeniu sztaby na tamie zwrócona jest do drzwiczek. Strona przeciwna nazywa się zewnętrzną. Sztaba umieszcza się poziomo z zewnętrznej strony tamy pośrodku wysokości drzwiczek; koniec z rowkiem wystaje poza drzwi, koniec obtoczony nie dosięga drugiego krańca drzwi o 200 mm. Rowek na wyniesionym poza drzwi końcu obejmuje się dwiema linkami pochylniowemi (18 mm), które z obu stron sztaby splatają się w sznur, wolne zaś końce ich zaklinowywują się w czterech dziurach, przewierconych w tamie. Żeby liny mocniej w tamie siedziały, od strony przeciwnej w miejscu odpowiedniem przybija się połowica p (rys. 32). Koniec sztaby, objęty linkami, odstaje od tamy na pewną odległość x = 100 do 200 mm, koniec zaś, obtoczony na okrągło, wskutek prężenia liny naciska z pewną siłą na drzwiczki. Przy odmykaniu drzwiczek te ostatnie odsuwają sztabę, która przy tym ruchu jeszcze mocniej zakręca linki. Przy puszczaniu drzwiczek lina, odkręcając się, popycha sztabę, ta zaś zamyka drzwiczki. Koniec linowy sztaby musi obowiązkowo odstawać od tamy na pewną odległość, żeby mógł swobodnie | poruszać się i poniekąd obracać się dookoła środka c, w przeciwnym bowiem razie, zawadzając o tamę, może złamać się.

Sztaby opisanych wymiarów właściwie przeznaczają się dla tam przejazdowych z dużemi drzwiami; jeżeli używają się one i dla tam przechodnich, to tylko ze względu na łatwiejsze zakręcanie lin przy pomocy dłuższych, niż krótszych sztab. Istotnie, krótkiemi sztabami znacznie trudniej zakręcić liny do należytej prężności, wskutek czego nader słabo przylegają one do drzwiczek, i te zaczynają zamykać się pod wpływem sztaby dopiero wtedy, gdy są już otwarte na znaczny kąt. Przy małych otwarciach sprężyna jest za słaba, żeby mogła tamę domknąć. Jednakże o ile dłuższą sztabą łatwiej jest przyrządzać sprężyny, to jednak zbyt wielkie odsunięcie od zawias liny cd również ujemnie wpływa na siłę, zamykającą tamę, gdyż w znacznym stopniu zależy ona od kąta a, który tworzy sztaba przy największem otwarciu drzwiczek ze swem położeniem pierwotnem. Oczywiście, że im krótsza jest sztaba, tem kąt ten jest większy. Praktyka wykazała, że dla tam przechodnich najlepsze są sztaby, mające 70 cm długości (rys. 38), przyczem część, nalegająca na drzwiczki, wynosi 400 mm, część zaś, wystająca za nie, 300 mm. Takiemi sztabami względnie nie trudno jest liny zakręcić, nadto niezmiernie mocno trzymają one drzwiczki w stanie zamkniętym.

Sztaby wskutek swego ciężaru zawsze swym wolnym końcem trochę przechylają się na dół. Dla przytrzymania sztab w pozycyi poziomej służą kierowniczki K (rys. 28, 39 i 40) długości 400 mm, szerokości 70 mm i grubości 40 mm. Górna płaszczyzna kierowniczka, po której posuwa się sztaba, dla zmniejszenia tarcia jest gładko wyheblowaną. W tym samym celu heblują się boki sztaby linowej z obu stron, żeby można było zakładać je z dowolnej strony. Kierowniczki czasami przybijają parami, obejmując nimi sztabę z dwóch stron, z dołu i z góry.

Co do kierunku, w którym mają otwierać się drzwicz

Kronika bieląca.

Co do kierunku, w którym mają otwierać się drzwiczki tamy przechodniej, czynnikiem decydującym jest kierunek ciśnienia powietrza oraz inne warunki miejscowe. Przy zamkniętej pozycyi drzwiczek sprężyna działa bardzo słabo i prężność jej znacznie wzmaga się dopiero przy odchylaniu drzwiczek o 90°. Wobec tego słabe już nawet ciśnienie powietrza z przeciwnej strony odchyla drzwiczki o taki kąt, że sprężyna nie jest jeszcze w stanie przeciwdziałać. Gdyby sprężyna była zakręcona z taką siłą, żeby stanowczo mogła przeciwdziałać dość silnym nawet ciśnieniom od strony wewnętrznej, wówczas, jak wskazuje praktyka, wobec zwiększania się prężności przy odchylaniu sztaby można byłoby tylko z wielką trudnością utrzymać drzwiczki chwil kilka w pozycyi otwartej.

(c. d. n.)

Henryk Cs ec sott.

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w maju r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W maju r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

pudów

0/

o

pudów

°/

o

45402

54 53° 183 829

269 191 447816 996 925

46 363 45 466 211 566

253 353 203 467 1 022 560

15838 244 349

4 27737    4 15    4    25635

961 4 ²

9064    —    17

Oi

OO to Ob

Razem

283 761

1 713932

479 3⁸°    4" j9⁶34 4 7

234552

pudów.

3°3 395

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 116 325 pudów i drobny 187 070

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku’ roku do 81 maja

Maj

Od początku roku -do 31 maja

pudów

0/

/o

pudów

0/

/o

25 93¹

139 708

26657

147407    4-    726

3 4    7 ⁶99    +    6

140

100

140

100

12 922

18590

6529

36664

— ⁶393

49    4- 18074

4 97

15 4 ²5 633 4    16

Razem    38867    158438    33186    184071 I — 5681

Dnia 31-go maja    pozostałość wydobytego    zarobili 27 060 rubli. Przeciętny zarobek jednego

galmanu    na kopalniach    wynosiła 858390 pudów,    robotnika na dniówkę    wynosił 95 kop. Wy-

galmanu    z błyszczem ołowiu 301165 pudów.    padków nieszczęśliwych,    z robotnikami było: 14,

W    maju r. 1907    w 3-ch czynnych kopal-    zakończonych częściową    niezdolnością do pracy,

niach galmanu przeciętna liczba robotników wy- i 10, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem. nosiła 1237. Robotnicy odrobili 28460 dniówek i

Płukanie galmanu. W maju r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:_

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

pudów

pudów J

7©

83 052

452 589

OO

119290

350835

-k.

OO OO cx o o >0

445636 4- 1037 77 080 4' 24 58° 478810

13810

⁶953

4- 77080

4- ¹²7 975

144

to

co

Razem .

202 342

803424    214149

1001526

4 11807 4* 6 4 *9^¹⁰² 4 25

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Maj

-Od początku roku do 31 maj a

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

pudów

I °/o

pudów

0/

/ o

Bolesławska Olkuska . .    .    .

Mechaniczna .    .

3016

20 576

2034

2984

100

192

600

10726 2 984 1 600

982

4- 2984

4- 50°

s I 8 I 44

48

- 9⁸50 4 2984    -f —

-j- 1 408    4* 728

Razem .

3 ¹¹⁶

20 768

5618

15 310

2 502

4-80—5 458

26

Dnia 31-go maja r. 1907 pozostałość galma-nu płukanego na płuczkach wynosiła 680 764 pudy, błyszczu ołowiu 8 636 pudów.

W maju r. 1907 w 3-ch czynnych płuczkach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 242. Robotni-

Wytapianie cynku. W maju r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

cy odrobili 5 563 dniówki i zarobili 3 451 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 62 kop. robotnikami były 2, zakończone wyzdrowieniem zupełnem.

Wypadki nieszczęśliwe z

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-{-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku. do 31 maja

pudów

0/

/ o

pudów

0/

10

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

18096,50    89475

12 500 18 722

57 405 9°'57

19932 12 233 18468

96 295,25 -f I 835,50 -f 60 127 89 836

267

254

to

-j- 6820,25 -(- 2 722

321

44 I

O    OO

Razem .    .    49 3i8,5°    237037    30633    246258,25 4-13^,50    4-    34- 9221,254-    4

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 81 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

pudów

0/

/o

pudów

0/

/o

²7°5,35

38¹

659

12065,90 1695 3 465

2 019

473

558

10 967,70 2467

686,35

3 7l6

101

— I 098,20

4 77²

4    251

I 4- +

Razem .    .

17 225,90

3 745^35

Dnia 31-go maja r. 1907 pozostałość wytopionego cynku w hutach wynosiła 48 210,50 pudów, pyłku cynkowego 6357,65 pudów.

W maju r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 969. Robotnicy odrobili 22 275

3050

17 150,70

⁶95₅35 —    19

75,20j —    O“'

dniówek i zarobili 28681 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub.. 29 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 7, zakończonych wyzdrowieniem zupeł-nem.

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w .maju r. 1907.

Węgiel kamienny. W maju r. 1907 wytwórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem Ryła następująca:

Kok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

Maj

Od początku roku do 31 maja

centnarów metrycznych.

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka .    .

Barbara .    .

Mortimer Milowice Hr. Renard . Andrzej II . Kazimierz . Feliks.    .    .

Tow. Sosnowieckie .    .

Hr. Renard .    .

W arszawskie

Franc.-Włoskie .

Spadk. lir. Walewskiego St. Ciechanowski .    .    .

Tow. Grodzieckie .    .    .

Dz. Schön i Lamprecht Tow. Franc.-Rosyjskie I

Dzierż. M. Żołędziowski „    J. Wrzosek .

„    W. Szyszkin .

»    W. Kondaki .

„    P. Woyde. .

»    K. Płodowski

»    A. Zieliński .

„    J. Wrzosek .

„ St. Modzelewski

Razem

379112

231899

²74 393 469 3⁸3 22 145 270 460 44 640

400416

457 ³5r 342 203 160 854

7649

36081 i₇î 372 82157 31986 13984 ²4 455

5 500 7000 6785 20 650 1 920 17528

VO

• to

2 016 568

1472 025 1309 442 2177 718 105 805 1790 760 310 940

2205 163

1959 882 1659 309 992 786

41019

vo

o er» 'O* Ob o TT 00 ci <N •— t"v •

399 589 ₍ 2 115465

3¹² 47¹} ¹ 7²4 510 320427, 184193» 378879: 2530644 36385    160195

344 9²3 2064323 52 600    241 900

419052 2202944

4- ²⁰ 477 4-    5

4" 80 572 4- 35 4- 46034 4- 17 — 90504 4    14240

4 74463 4-    7960

4" 18636

J9

485 595 365 440 171 32 7

2 442 988 1870039 926865

+ 9⁸⁸97 +    5

+ 252485 +

+ 53² 4⁸9 +

4 352 926

54 39° + 51 4- 273563 4- 15 —    69 040

2 219

« « VI « VI

22

393¹

²772j

37,s

49

27 264 32309 286 674

9² 245

81 268

19050 4 29Ó 8303 26 080 5706 22 264

6 912

165 026 192516

i 381 944 497 9²3

355 950

68865

124 595

25764

45 l77 129 880 31 631 117673

2 150 37768 11 156

4* 27 264 4 —

3 77²

10

4" 115 302 4- 67 4- 10088 4- 12

4" 35²9⁸

4“ 77

+ 483¹⁰6 4" 25

4- 210730

—    65921

—    13 298

_l_ 165026

+ 33 9⁰²

_)- 784896

4- 122962

—    69 402

VI 'jo

3²

H— 4- ²¹

4" *3*

4- 33

*4

24455

to OO

7°4

48905 _ 23040 — i 4- 246 _j_    92170    284

— 46

4- 19

100

21672

4- 15i8 4~ ²² 4" 7 318 + 26 —    1365

4" *97 + ¹² 39¹

+    -j-    12481

39

4- 64

4" 12

68

—    912 —

4" 0 912 4"— 4- 37 7⁶⁸; 4" — —    — 4 h 1564" —

. . . J 3 480 635 18118 352 3 902 ggoj²! 337 543J-I- 422 355 +    12 +3219191!+ 18

Podług gatunków wytwórczość węgla w maju r. 1907 była następująca: gatunki grube 1911509 ctr. metr. (48,98%), gatunki średnie 636935 ctr. metr. (16,32%) i gatunki drobne 1354546 ctr. metr. (34,70%).

Dnia 31-go maja pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 261883 ctr. metr., gatunki średnie 162846 ctr. metr. i gatunki drobne 127 007 ctr. metr.

Rozchód węgla w maju r. 1907-go był następujący (w ctr. metr.):

Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr):

W maju roku 1907 w 24 kopalniach węgla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych, robotników wynosiła 19 369. Robotnicy odrobili 445 496 dniówek i zarobili 596 729 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 34 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 4, zakończone śmiercią, 30, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 512, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

Użyto na własne Sprzedano potrzeby kopalń

19977 63 653 315951

Razem

1943579    1963556

628 933    692 586

1079 962    1395913

399 581    3 652 474    4 052 055

Rodzaj rozchodu

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

Opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych

Opalanie kotłów parowych ........

Skreślono węgiel, który stracił wartość . .

16 412 j    62814

3 565 j

4 33²i    ⁸3 55⁸

⁸39j 3¹⁰ 974!    3'5 37⁸!

645

645

¹9 977i    63 653 315 951    399581

I    I

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):

Razem

Rodzaj sprzedaży

Gatunki j Gatunki grube ! średnie

Gatunki

drobne

kazein

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami Żelaznem! ......

Wysyłka drogą wodną

00

csi RTcT

C O »n IN »fi CO

<g £

Ln

O"» ^ kO

Ot 04» KO

T; to 9    00 u \

88 734

987 7⁽88

344o;

227 45I 3 410623 14400

wytwórczość węgla brunatnego w Królestwie Polskiem

W r. 1901 wydobyto węgla więcej (4*) albo mniej (—), niż w r. 1906

Od początku roku do 31 maja

Maj

Rok 1907

efeni

Igop nifoa nij^bzood po

«Pein

tg o'p nsfoj njf^bzood po

fm

ctr. metr.

ctr. metr.

centnarów metrycznych

33

£1

~ 59 599 — 25243

+ 42 797

— 42045

001

35

3⁸

2r 370 — 13688 -j- 12003

120 866 168 385 42797

25 9°5 12003

180465 193 628

21 370 39 593

— 23 055

60963    374093    37908    332048

Razem:

1943 579    628 933 1079 962; 3 652 474

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 886 815 ctr. metr. węgla grubego.

Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca (w ctr. metr.):

p-

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki j drobne j

Razom

Właściciel lub dzierżawca

W Królestwie Polskiem

Za Białystok

„ Brześć . .

Kowel

b granicę

I 739405 24 8761 12 640. 3¹ 567! 45 019!

547122;    946789! 3233316

25 737

1950!    14 590

3°5⁶|    7⁸⁸ 35 4"

19 ¹5°| 37 4⁰⁰ 101569

8611

i a

5 §•

— o*.

§5« ;

Nazwa

kopalni

Razem:

I ⁸53 507    569 328    987788 3 410 623

Katarzyna . | To w. Poręba . . Nierada .

. P. Strzeszewski .    .

Kazimierz II Witkowski i Morkis

Razem

Dnia 31-go maja r. 1907 pozostałość wydo- pozycyi: 1) sprzedaż na kopalniach 16 369 ctr bytego węgla na kopalniach wynosiła 7319 ctr. mtr. metr., 2) wysyłka drogami żelaznemi 20617 ctr.

Rozchód węgla w maju r. 1907-go wyno- metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi według sił 38 065 ctr. metr. i składał się z następujących kierunków była następująca: W Królestwie Pol-pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń skiem 20166 ctr. metr.; za granicę 451 ctr. metr. 1079 ctr. metr., 2) sprzedano 36986 ctr. metr.    W maju r. 1907-go w 2 kopalniach węgla

J. H.

Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby ko- brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robo^t palń, składał się z następujących pozycyi: 1) ników wynosiła241. Robotnicy odrobili-5 544 dnió-opał dla pracujących, opalanie domów zbornych wki i zarobili 3 849 rubli. Przeciętny zarobek i zabudowań kopalnianych 631 ctr. metr., 2) opa- jednego robotnika na dniówkę wynosił 69 kop. lanie kotłów parowych 448 ctr. metr.    Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami nie

Sprzedaż węgla składała się z następujących | było.

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

Zapasy

Wytwó rczość

rok 1905

rok 1906

W sierpniu

Od początku roku do 31 sierpnia

W sierpniu

Od początku roku do 31 sierpnia

Dnia 31-go sierpnia r. 1905

Dnia 31-go sierpnia r. 1906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego pieca Surowiec zwierciadlany 12—14% Mn .

19—20 Z Mn.

/o

* manganowy 50— 60% Mn . Surowiec manganowy 78—80% Mn.

„ krzemowy .

„ krzemowo-zwierciadlany

r 6 49 099 8 786 067 2954049 208 726 2 5°5 122 224 3874

169451

*5 443

16 569 241 09624 595 22 586 806 i 994 280 61 034 1 830912 34 265 95⁸99° 5M 143

2 189 9OO

8443 r92 241 r 132

153 ²¹⁶

169

249943

1951

254 056

7955

16747 852 65739221 20469684 1 804717 94966 1239 822 36 324 1658 512 278 524

8 364 320 25 945 751 10256 526 849 121 289 242 948 252

45 391 426 686 391 166

7468081 26274 672 9281 376 9°o 379 110615 546653 83854

394 368 321 881 19816

Razem

Wszelkie złamki i okruchy surowca . Stare żelazo ,

Wszelkie obcinki i odpadki .

Razem

13911438

771 949 966 828 2037 l05 3775882

114174 266 6 108 810 8064 751 15 751 626 29925 i87

i37I[ 5M 586 51 o 1067 939 i7⁰9 525 3 3⁶3 974 108069 622 4930909 9069 662 14469 694 28 470 265

47 5¹^ 45 5 3777278 3¹70 842 2775900

9 724 020

d5 401 695 3203769 4 328 553 3148924

10 681 246

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne besemerowskie „    , tomasowskie

_    _    marten o wskie

„ pudlowe » tyglowe Półwyrób fryszerski .

Razem

2629 604

738947 10318 250 600 619

46787

61 312

1351890°

5337 329 81491522 6695 260 324068 737629

14 395 519

18850041    1759943

5524055    748801

78556607    10327 719

7243175    649073

410729 ₍    38018

940040    30421

111524647 ^ 13553975 ' 108104708

668 272 51019 7411633 1 308 328 38682 227 172

9705106

480 561 28537 8834901 1 137 520 46 381 120614

10648 514

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych.

„ stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i muźowem Części fasonowe do tychże

966 720

298 142

163 476

4665

7403 342

2243893

¹ 371 2I5 40 899

879219

7090 429

1797569

1807 596'

220 002

9²533

3 81¹

²¹33 474

288 538

290868

Razem

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

¹433003

5160034

i0°59 349

*195 565

739 ⁶⁸¹

___²5441

9989025

599 3°7 12994

988 006 17 888

2698 408

3104358

39763015

5187692

41095536

4672673    4873248

Wytwór trzeci.

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne (na sprzedaż)

Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości

Szyny dla kolei konnych i „Feniks“ . „    „ dróg żelaznych parowych do

w stopie bieżącej » kopalniane do 8,32 f. w stopie bieżącej

Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe „ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N® 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej N° 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mwłącznie oraz żeJazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobfcoczone

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

8,32 f.

Razem

902 907

79¹ 474

5 620

1919888

137944

4372893 78 126

*3 332 2 557 552 944

1101759

181 6_|5

88 2 497

39403⁸

■ 3*9425

*89 394

178719

12 025 1Ó2

7438941

1019 720

8550 160

6012 663 125 433

14932 305

⁸95 M5

337938i9 529813 iii 234 36673 4277794

7936497

1 811 328

8647711

2471 892

2 769 448

* *94 574

* 523 7*5

94 508985

387723

137264

5098929

397842

1609490

35654

2 003 685 104 386

1369370    11549576

3101 219

2881 264

100817

815809

243 642

211 725

4651254 60525 12 362

2771

891 731

843 666

169524

⁸93 356

281 142

239691

84 55*

255 402

11 400 869

36455 49⁸

574896 120 822 30980 5944 236

84*9693 ⁸¹ 277 75 741

12585

367 220

8254936 101 304 55 520 10 828

433 43¹

6840709

1579 573

1477 040

1656107

8253570

2221 899

2494266

906 295

2213 876

94*25470

412452

3513*5

3757503

2408193

3*5 756

264 169

207619

20483593

286 156

270 361

153810

19003 954

Wytwór czwarty.

Rury ciągnione i spawane Złączki i podkładki

141653 256 508

ioi86co 2325 044

166435 263 184

1170113 2285884

252 416 306550

356203 288 939

W sierpniu r. 1906 ogólna liczba zatrudnio- niu r. 1906 znajduje się zmniejszenie wytwornych robotników wynosiła 240 695. Wytwórczość czości półwyrobów z żelaza i stali w sprawo-surowca w sierpniu r. 1906 cokolwiek powiększy- zdawczym miesiącu w porównania do wytwórczo-ła się w porównaniu do miesiąca poprzedniego ści w lipcu r. 1906. Rozchód półwyrobów z żela-i w związku z tern działalność zakładów w m.ie- za i stali na przeróbkę w sierpniu r. 1906 zwięk-siącu sprawozdawczym zdradza pewne ożywienie, szył się nieznacznie, natomiast sprzedaż tych Rozchód surowca na przeróbkę dla własnych kładów

za- półwyrobów w miesiącu sprawozdawczym wzrosła w sierpniu r. 1906 był nieco większy, niż znacznie. Zapasy półwyrobów z żelaza i stali w w lipcu r. 1906, mimo to nie dosięgną! poziomu zakładach hutniczych Królestwa Polskiego w rozchodu w marcu, a nawet i w maju r. 1906. sierpniu r. 1906 zmniejszyły się nieco.

Sprzedaż surowca, począwszy od czerwca stale    Wytwórczość wyrobów gotowych w sierpniu

zmniejsza się i w sierpniu r. 1906 spadła do po- r. 1906 była mniejsza od wytwórczości w miesią-:ziomu początku r. 1906. Wytwórczość surowca w cu poprzednim. Rozchód na przeróbkę dla włas-pierwszych 8 miesiącach r. 1906 jest mniejsza, nych zakładów w miesiącu sprawozdawczym niż wytwórczość surowca w tym samym okresie wzrósł nieznacznie, natomiast sprzedaż wyrobów •czasu r 1904, a nawet i r. 1905-go.    gotowych w tym miesiącu obniżyła się znacznie,

Wytwórczość surowca w sierpniu r. 1906 w wskutek czego zapasy wyrobów gotowych, zmniej-Królestwie Polskiem zmniejszyła się nieznacznie ! szywszy się w końcu lipca r. 1906. powiększyły w porównaniu do wytwórczości w miesiącu po- się znów w końcu sierpnia r. 1906. Wytwórczość przednim, mimo to jest wyższą od wytwórczości wyrobów gotowych w pierwszych 8 miesiącach w czerwcu r. 1906. Wogóle wytwórczość surowca r. 1906 jest mniejszą od wytwórczości w tym sa-w Królestwie Polskiem w pierwszych 8 miesiącach mym okresie czasu r. 1904 i 1905. r. 1906 jest większą, niż wytwórczość w tym sa-    Wytwórczość wyrobów gotowych w Królestwie

mym okresie czasu r. 1905, natomiast rozchód Polskiem w sierpniu r. 1906 powiększyła się w poró-surowca w sierpniu r. 1906 na przeróbkę dla wla- wnaniu do wytwórczości w czerwcu i lipcu r.

ych zakładów, jak również i na sprzedaż znacz- 1906, jak również i rozchód na przeróbkę oraz nie zmniejszył się w porównaniu do rozchodu w na sprzedaż, wobec czego w przeciągu sierpnia lipcu 1906.    r. 1906 zapasy wyrobów gotowych w zakładach

Wytwórczość półwyrobów z żelaza i stali w hutniczych Królestwa Polskiego podniosły się sierpniu r. 1906 w porównaniu do wytwórczości bardzo nieznacznie, w Jipcu tegoż roku powiększyła się nieco, jednakże jest o wiele mniejszą od wytwórczości w sierpniu ! niach Centralnego biura statystycznego dla prze-r. 1904 i 1905. Zapasy półwyrobów z żelaza i stali w przeciągu sierpnia r. 1906 podniosły się nieznacznie.

W związku ze zmniejszeniem się wytwórczości surowca w Królestwie Polskiem w sierp-

sn

Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawie-

mysłu żelaznego w Rosy i za sierpień r. 1906 znajdują się liczne błędy, których dla braku miejsca nie możemy wykazywać szczegółowo, interesujących się zaś tą sprawą odsyłamy do wydawnictw wymienionego biura.    J. H.

^przegfąfl literatury górniczo - hutniczej

Treść art\?l<ułów, zawartych w ważniejszych czasopismach gôrniczo=hutniczÿch.

Sbornik techniczeskich statiej (1907) N2 3.

a) A. Lidow. Przyczynek do metodyki analizy technicznej węgla kamiennego. Autor podaje opis takich sposobów analizowania węgli kamiennych, które najbardziej szczegółowo i dokładnie dawałyby pojęcie o wartości danego węgla pod względem technicznym. Całkowity rozbiór węgla składa się z następujących oznaczeń: 1) wody, 2) popiołu, 3) części lotnych, 4) koksu, 5) siarki w postaci: a) siarczanów, b) siarczków, c) siarki w związkach organicznych, 6) substancja, dających się ekstrachować i określenia ich temperatury topienia, spółczynnika kwasowości i liczby jodowej, 7) liczby jodowej węgla i 8) ilości wodoru. Wszystkie powyższe sposoby dają się bez trudu wykonać w laboratoryum fabrycznem. b) Cha-riczkoff. O sposobach określania- punktu zapłonienia ciekłego paliwa mineralnego. Autor mówi o kilku używanych najczęściej przyrządach do oznaczania zapalności ciekłych materyałów opałowych i porównywa je z przyrządem Martensa Penskye-go. Przyrządy Brenkena, komitetu technicznego w Baku i Mar küssen a są tańsze i prostsze od przyrządu Martensa Penskyego, lecz dają cyfry wyższe. Autor jest zdania, że należałoby porozumieć się i wybrać jeden z tych przyrządów do powszechnego użycia. W każdym razie przyrządowi Martensa Penskyego należy pod każdym względem oddać pierwszeństwa, jako dającemu najbardziej dokładne wskazówki, c) W. Konopa-

sewicz. Bilans ciepła pieców elektrycznych i widoki na cztery szeregi stali chromowo-niklowej. Pierw-rozwoju przemysłu elektrometalurgicznego w Rosyi. szy szereg zawiera próby stali o zawartości 0,2 % G r Na podstawie sprawozdania komisyi Kanadyj- drugi 0,8⁽j₀C, chromu zaś od 3 do 30 % ; do prób skiej, która z polecenia rządu badała szczegółowo tych dodano stali perlitowej o zawartości 5 % Ni, w Europie sprawę, wytwarzania stali drogą elek- martensytowej 12 % Ni i stali o 30% Rb Trzeci trotermiczną, autor podaje opis pieców Keylina, szereg składa się z prób o zawartości 0,3% C, Heroulta i Giroda oraz oblicza rozchód energii 2,5% Ni, i 0,5—5% Cr. Do czwartego szeregu na-elektrycznej na 1 tonnę metalu. Rozchód ten leżą próby stali, wykazujących przejście od bu-wynosi 2 500 — 3 000 kw. godzin na 1 tonnę su- dowy perlitowej dg martensytowej. rowca; dla surowców specyalnych, zawierających    N2 20. a) J. Körting. O generatorach. Autor

duże ilości manganu, chromu i t. p. rozchód wy- na wstępie zajmuje się szczegółowym rozbiorem nosi dwa a nawet trzy razy więcej. Autor po- zjawisk, zachodzących podczas wytwarzania ga-równywa cenę sprzedażną energii elektrycznej w zu z węgla, głównie zaś wpływem składników Ameryce, Szwecyi, Francyi i Austryi i, zestawia- węgla na proces gazowania i skład chemiczny jąc z kosztem siły wodnej na Uralu, przychodzi gazu; następnie autor przechodzi do opisu naj-do wniosku, że ten ostatni, rozporządzając tanią nowszych generatorów, zwracając uwagę na to, siłą wodną i olbrzymimi zapasami rud chromo- że przy budowie nowych generatorów wszystkie wycli, manganowych i innych, posiada warunki, usiłowania skierowane są do ograniczenia pracy sprzyjające rozwojowi elektrometalurgii. d) E. ręcznej i wytworzenia gazu jednorodnego przy Dinoire. Elektryczny samopiszący przyrząd Karli- najracyonalniejszem zużyciu paliwa i utrzymania ka do oznaczania szybkości ruchu maszyny wycia- możliwie ciągłego biegu generatora. gowej. Tłumaczenie artj^kułu, zamieszczonego w    N2 21. a) Opis nowej odlewni w Remscheid.

czasopiśmie Bulletin de la Société de l’industrie Artykuł zawiera wiadomości ogólne o zakładach minérale (r. 1903).    Towarzystwa wyrobu stali w Remscheid i opis

Stahl und Eisen (1907). N2 19. a) Nowa nowej odlewni. Odlewnia zbudowana jest na zbo-walcownia trój walcowa. Opis walcowni trójwalco- czu góry, skutkiem czego oddzielne jej części wej, zbudowanej w Jünkerath (Nadrenia) dla za- znajdują się na różnych poziomach. Na poziomie kładów La Magona dTtalia we Florencyi. Wal- najwyższym znajduje się skład koksu, surowca i cownia wyrabia sztorce (platyny) szerokości 700 innych materyałów surowych, połączony zapomo-mm; zbudowana według najnowszych wymagań, cą pomostu z wylotem kopniaków. Następny po-zwraca ona na siebie uwagę przedewszystkiem z ziom, położony o 6 m niżej, zawiera formiernie, tego względu, że do obsługi nie wymaga ani skład piasku i pomost do obsługi generatorów, jednego walcownika ani też robotników pomoc- j Na trzecim poziomie o 5 m niżej znajdują się^ niczych. Wszystkie czynności, poczynając od piece martenowskie, kopulaki i budynek dla ma-chwili wyjęcia bloka z pieca dołowego do pocię- szyn. Tym sposobem wszystkie materyały scho-cia go na sztorce po przewalcowaniu, odbywają dzą systematycznie z góry na dół. b) E. Juon. się samoczynnie zapomocą mechanizmów, nad któ- Badania nad procesem zwęglania węgli drzew-rymi kierownictwo znajduje się w rękach dwóch nyth (pocz.). Autor dokonał badań nad zwęgla-robotników. Walcownia od pewnego czasu znaj- niem drzewa w piecach Schwarza w okręgu Bo-duje się w biegu i pracuje bez zarzutu, b) B. gosłowskim na Uralu. Szczegóły procesu, o ile Osann. Metalurgia surowca odlewniczego (dok.), to było możliwe, zbadane zostały od początku Wyniki badań, dokonanych przez Westa nad roz- do końca, c) M. Simonis. W sprawie oznaczania szerzaniem się surowca podczas stygnięcia. Ba- punktów topliwości żużli wielkopiecowych. Do badania dokonane zostały przy pomocy przyrządu, dań nad topliwością żużli wielkopiecowych autor zbudowanego przez Westa. Ostatni rozdział za- zastosował elektryczny piec oporowy. Opór sta-wiera opis sposobu określania kurczenia się su- j nowi drobny węgiel wielkości ziarna około %—1 rowca, przykłady odstępstwa od ogólnego prawi- j mm, otaczający rurę z trudnotopliwej szamoty; z dła i jego przyczyny, c) W. Schwarz. Sposób ob- I zewnątrz drobny węgieł otaczają kapsle, używa-liczania kosztów bajcowania cienkich blach. Koszta j ne do wypalania porcelany. Piec cały stoi pio-bajcowania składają się z czterech głównych po- ! nowo na płycie szamotowej. Elektrody nie sty-zycyi: kosztów spożycia kwasu, straty materyału, ! kaja się bezpośrednio z rozżarzonymi węglami, kosztów wy konania oraz ogólnych i amortyzacyi. j wobec czego temperatura może być podniesiona Obliczenia kosztów bajcowania oraz następujące- ! wyżej punktu ich topliwości. Temperaturę pie-go cynkowania wówczas tylko są dokładne, gdy i ca można w ciągu godziny doprowadzić do wyprowadzone są dla blach każdej grubości od- 1600 — 1 700°. co zostało stwierdzone zapomocą dzielnie. Autor podaje tablicę obliczeń i wyją- pyrometru. Oznaczeń topliwości dokonywa się śnią sposób wyprowadzenia danych, d) Kedesdy. na stożkach, podobnych do segerowskich. W Stal chr o mowo-niklowa. Streszczenie pracy Guil- skład stożka wchodzą: badany żużel i substancya leta,'ogłoszonej w czasopiśmie Revue de métallur- organiczna, użyta jako środek wiążący. Stożki gie. Wyniki badań mechanicznych i termicznych te umieszcza się wewnątrz rury szamotowej na

odpowiedniej podstawce. Autor określił punkty topliwości 16 różnych żużli w granicach 1245°— 1 465°.

NP 22. a) O. Goldschmidt. O piecach do hartowania. Opis pieców, wyrabianych w fabryce braci Hann eman n i Sp. w Düren. Autor dzieli piece na cztery grupy, a mianowicie: do hartowania w muflach, bez mufli, w kąpieli z soli lub ołowiu albo wreszcie w mieszaninie węgla z sub-stancyą azotową (Einsatzhärtung). Piece muflowe służą do hartowania przedewszystkiem lepszych narzędzi, używanych do obróbki metali, i wogóle w tych wypadkach, kiedy przedmiot hartowany nie powinien stykać się z płomieniem. Fabryka wyrabia piece specyalne do hartowania sprężyn spiralnych, noży, nożyczek i t. p. Piece bezmuflowe przeznaczone są do hartowania przedmiotów takich, dla których zetknięcie się z płomieniem nie jest niebezpieczne. Do tej grupy należą piece do hartowania młotków, igieł, szpadli, łopat i t. p. Piece z kąpielą ołowianą lub solną używane są do ogrzewania takich przedmiotów, których tylko część powierzchni winna być zahartowaną; do tej kategoryi należą przede wszy stkiem wszelkiego rodzaju świdry. Ostatni rodzaj hartowania, polegający na ogrzewaniu przedmiotów z surowca lub stali w skrzyniach zamkniętych w mieszaninie węgla z substancyą, zawierającą azot, a następnie zanurzeniu w wodę, nadaje niezwykłą twardość warstwie 2 — 3 mm grubości. Tym sposobem hartowania posługują się przy hartowaniu części maszyn, wykonanych z surowca lejarskiego lub stali, płyt na pancerze do kas ogniotrwałych, różnych narzędzi i wogóle przedmiotów, od których wymagana jest wysoka twardość, a wykonanie z twardej stali napotyka na znaczne trudności. Chcąc przy tym sposobie część powierzchni pozostawić niezahartowaną, należy ją pokryć warstwą gliny, b) E. Juon. Badania nad procesem zwęglania węgli drzewnych (dok.), c) F. Steinitzer. Oznaczanie przepuszczali ności względem gazów dla piasku używanego w odlewniach. Opis przyrządu, zbudowanego do tego celu przez autora, i wyniki badań nad różnymi gatunkami piasku, d) H. Wdowiszewski. Sposób oznaczania tytanu w ferrotytanie. Artykuł ten był drukowany w Przeglądzie Górniczo-Hutniczym (r. 1907, «Ns 5).

N2 23. a) S. Żukowski. Prostowanie szyn kolejowych na zimno i na gorąco. Artykuł ten zamieszczony był w Przeglądzie Górniczo-Hutniczym, (r. 1905, JNs 12). b) O generatorach. Dyskusya nad referatem J. Körtingha, zamieszczonym w Stahl und Eisen, (r. 1907, JNs 20). c) V. Engelhardt. W sprawie rozwoju przemysłu ivytwarzania stali drogą elektrotermiczną. Autor, omawiając artykuł Pita-vala, zamieszczony w czasopiśmie Comptes rendus mensuel (r. 1907, marzec), znajduje podaną przez niego statystykę pieców elektrycznych za niedokładną i, opierając się na najnowszych danych, określa liczbę zakładów, posiadających piece elektryczne do wyrobu stali, na 37. Z tej liczby 14 zastosowało system Kjellina, 10 Hóroulta, 3 Stas-sano; piece Giną, Fricka i Kellera zastosowały po 2 zakłady, piece Schneidra, Wallina, Colby i Gi-roda po 1 zakładzie, d) Koleje żelazne na kuli ziemskiej w okresie od r. 1901 do 1905. Streszczenie artykułu, zawartego w czasopiśmie Archivs für Eisenbahnwesen. Dane statystyczne o rozwoju dróg żelaznych w poszczególnych krajach.

Glückanf (1907). N2 21. a) O. Hetze. Odbudowa z lóż fosforytów we Francy i północnej. Wiadomości ogólne o złożach fosforytów we Francyi północnej. Odbudowa w kopalni fosforytów Tern-pleux la Fosse. Wytwórczość fosforytów w okolicach Templeux le-Guérard i Hargicourt. b) Jüngst. Pogłębianie szybu sposobem zamrażaniu w kopalni Klein Rösseln pod Stieringen (Lotaryngia). c) Obudowa chodników w skalach o wy sokiem ciśnieniu. Celem zabezpieczenia chodników od skutków nadmiernego ciśnienia bocznego w kopalni węgla Möller przybierają z obu stron chodnika po 2—3 ///, następnie z obu stron chodnika w odległości 1 m od ścian wbijają pale drewniane, a pustą przestrzeń pomiędzy nimi i ścianami wypełniają skałami płonnemi. W punktach szczególnie ważnych, jak np. w skrzyżowaniach przecznic z chodnikami stawiają sklepione mury oporowe z cegły na grubość 1 m. Obok tego stosowana jest z doskonałym wynikiem obudowa murowodrzewna. W kopalni Bismark pod Wanne w jednej z przecznic, gdzie ciśnienie szczególniej dawało się uczu-wać, zamiast zwykłych odrzwi zastosowano obudowę wielokątną, w skład której wchodzi 6 stempli i legarów poprzecznych. W kopalniach Schlägel und Eisen w chodnikach, gdzie występuje silne ciśnienie, budują tamy o przekroju eliptycznym z obmurowaniem z cegły i drze wa. Do tego celu służy drzewo ze starego budynku, d) Urządzenie celem skuteczniejszego przeimetrzania zapo-mocą lutni. W kopalni Daliibusch celem wzmożenia szybkości strumienia powietrza wewnątrz lutni wprowadzono cienką rurkę miedzianą w ten sposób, ażeby przylegała szczelnie do ścian lutni. Rurka, wygięta w krąg, posiada w odstępach 20—30 mm otwory 0,25—0,50 mm średnicy, przez które wdmuchuje się powietrze ścieśnione.

N2 23. a) Schennen. Novoe urządzenia w kopalniach skarbowych w Clausthaln. Nowe urządzenia wyciągowe i sortownicze. b) Fr. Bock. O wypadku z przyrządem ratunkowym pneumatogen w kopalni Gneisenau. Wyjaśnienie przyczyn wypadku i wskazanie środków zapobiegawczych na przyszłość.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907). N2 19. a) A. Fauck. O przyczynach krzywizny głębokich otworów "wiertniczych. Głębokie otwory wiertnicze nigdy prawie nie mogą być wykonane zupełnie pionowo. Zboczenie dłuta od kierunku pionowego pochodzi z

nie

Np 20. a) E. Deleżal.

N2 21. a) E. Doleżal.

węgla. Zwykle przed wybuchem nie daje się zauważyć wydzielenia większych ilości gazu, w otworach zaś, wywierconych w węglu, ciśnienie gazu dosięga znacznej wysokości. Wybuchy zdarzają się tylko na znacznych głębokościach. Pospieszne prowadzenie robót górniczych powiększa niebezpieczeństwo wybuchu, wiercenie zaś w węglu otworów do głębokości 4 m zapobiega wybuchom. Wraz z głębokością niebezpieczeństwo wybuchu wzrasta, b) E. Doleżal. Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu prof. O. Osetie go (c. d ). c) L. Rainer. Przemywanie piaskôiv złotonośnych w Europie (dok.).

Zeitschrift für das Berg-, Hütten u. Salinenwesen (1907). Zeszyt 2. a) O. Binder. O mechanicznym sposobie braniu prób rud :. Branie prób sposobem mechanicznym najbardziej rozpowszechniło się w Ameryce, gdzie znajduje ono zastosowanie głównie dla rud złotych i srebrnych. Autor daje opis najbardziej rozpowszechnionych przyrządów do brania próby średniej. WT częstem m użyciu znajduje się przyrząd rurowy, składający się z dwóch lub większej liczby połączonych z na sobą rurek o średnicy 21 cm. Wewnątrz rurki znajduje się lej do wsypywania rudy, pod nim zaś dwie złożone na krzyż płyty, umieszczone pionowo. Ruda przez lej sypie się na płyty, gdzie rozdziela się na cztery części, z których dwie idą do i następnego leja, a pozostałe wysypują się naze-wnątrz. Zależnie od liczby połączonych rurek próba dzieli się na dwie, cztery, osiem, szesnaście i t. p. części. Przy zestawieniu siedmiu rurek próba średnia stanowi 0,78 % ogólnej ilości rudy. W przyrządzie Vezina pod strumień równomiernie wysypującej się ze zbiornika rudy podchodzą czerpaki, umieszczone na osi pionowej, obracającej się mechanicznie. Przyrząd ten nadaje się zarówno dla rud miałkich jak i w kawałkach. Przyrząd Inydera składa się z wklęsłej tarczy, obracającej się na osi poziomej. Na tarczę spada strumień rudy i ssuwa się po niej na dół do zbiornika, część rudy wpada przez otwór, wycięty w tarczy, do zbiornika dla próby średniej. Zapomo-cą przyrządu Bridgemana można brać jednocześnie dwie próby z danej rudy, co zwłaszcza dla kontroli posiada duże znaczenie. Przyrząd Hopkinsa bierze próbę zapomocą czerpaka, który mechanicznie co 15 minut nabiera próbę i wsypuje ją do zbiornika. Jest to jedyny przyrząd, zapomocą którego można brać próbę rudy suchej lub szlamu i z łatwością daje się przystosować do płuczek lub rynien pochyłych, któremi sypie się ruda. b) Preise. Rozwój górnictwa pod względem geograficznym i ekonomicznym w krajach południowej i środkowej Europy zv czasach starożytnych. Historyczny obraz rozwoju górnictwa u Greków, Celtów, Rzymian i Germanów, c) Rossenbeck. Doświadczenia nad przenośnemi elektrycznemi lampami bezpieczeństwa, dokonane w kopalni węgla Camphausen. Badania dokonane były celem ustalenia, która z obecnie używanych lamp elektrycz-

przyczyny znacznego nachylenia warstw lub napotykanych w nich szczelin; częstokroć jednakże zdarza się to z winy wadliwego przyrządu wiertniczego. W większości wypadków na skrzywie-otworu wiertniczego składają się obie powyższe przyczyny. Autor dowodzi bezzasadności dosyć rozpowszechnionego mniemania, że te otwory wiertnicze uważać należy za krzywe, w których sprzęgła drążków przyrządu są obtarte z jednej strony, i dowodzi zapomocą rysunków, że obtarcie takie jest wskazówką krzywizny drążków. W krzywych otworach wiertniczych sprzęgła są obtarte w kilku miejscach lub wokoło. Na dowód tego, że często otwory krzywe uważane są za pionowe na tej podstawie, iż podczas wiercenia nie zostały zauważone objawy krzywizny, autor powołuje się na referat Koebricha o otworze wiertniczym w Stasfurcie głębokości 510 m. Otwór ten uważano za zupełnie pionowy, gdy jednakże zaczęto w kierunku tego otworu bić szyb, okazało się, że był on skrzywiony w ten sposób, że przedstawiał linię spiralną. Na głębokości 215 otwór wiertniczy już był poza obrębem szybu; na 465 m znaleziono go w odległości 7,65 m a 510 m zboczenie dochodziło do 12 m. b) L. Rainer. Przemywanie piasków złotonośnych w Europie (c. d.). c) W. Foltz. Rynek węglowy i metalowy w kwietniu r. 1907.

Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu proj. O. Csétiego (pocz.). Opis statywy, rozporki do pomiarów w kopalniach, przyrząd do pionowania, przyrząd do mierzenia odległości i wysokości, b) L. Rainer. Przemywanie piasków złotonośnych w Europie (c. d.). Przemysł złoty w Bosnii. c) Wytwórczość skarbowych zakładów górniczo-hutniczych w Prusach w r. 1905. Dane statystyczne.

Przyrządy miernicze geodezyjne i górnicze pomysłu proj. O. Csatiego (c. d.). b) L. Rainer. Przemywanie piasków złotonośnych w Europie (c. d.). c) Przemysł górniczo-hutniczy w Saksonii w r. 1905.

N2 22. a) A. Becker. Przyczynek do teoryi raptownych wybuchów gazu (pocz.). Autor uważa teoryę Arnolda, wyjaśniającą przyczyny raptownych wrybuchów, za niewystarczającą w wielu wypadkach i ma na celu uzupełnienie jej oraz rozszerzenie na tę kategoryę wybuchów, których dotychczasowa teorya nie obejmuje. Powszechnie przyjęto, że wybuchy raptowne pochodzą z przyczyny następującej: gaz, zgromadzony w szczelinach lub warstwach porowatych, znajduje się niejednokrotnie pod niezwykle Wysokiem ciśnieniem; skutkiem robót górniczych równowaga ciśnienia w skałach zostaje naruszona, następuje rozerwanie ich w niektórych miejscach i gwałtowny wypływ nagromadzonego gazu. Wybuchom raptownym towarzyszą zjawiska akustyczne i zmiany położenia skał. Poprzedza je silne ciśnienie w skałach i znaczna ścisłość warstw

nych najlepiej nadaje się do pracy w atmosferze odkuty z jednego bloku wagi 40 t. Firma De-.gazów wybuchających, uniemożliwiających oddy- laitre nadesłała walec, wykonany dla walcowni chanie, w dymie i t. p. Do prób użyto lamp sy- płyt pancernych w Oreusot, wagi 43 t. Bardzo stemów następujących: Richtera, model 98, mo- wiele ciekawych wyrobów wystawiły walcownie: del 99, Bohresa, Catrice, Phaenom (Schneidra) i j Ougrée, la Providence, Clabecg i inne. Zakłady Grülchera. Najlepsze wyniki dały osmowe lampy szwedzkie w Sandwiken wystawiły taśmę stalową, Bohresa i Grülchera tak co do długości czasu świe- walcowaną na gorąco, 1531 m długości, 60 mm ■cenią (8—11 god.), jak bezpieczeństwa i łatwości szerokości i ³/₁₀ mm grubości, oraz taśmę, walco-użycia. Lampy Grülchera, jakkolwiek nieco cięż- waną na zimno, 89 m długości, 20 cm szerokości, sze (2,5 kg) aniżeli Bohsera (1,7 kg)-, uznane zo- 4,1 mm grubości i 563 kg wagi. Zakłady alumi-stały za lepsze z tego względu, że ładowanie aku- notermiczne Groldschmidta wystawiły szereg czy-mulatorów wymaga u tych lamp dwa razy mniej stych metali, otrzymanych sposobem aluminoter-czasu. Sprawozdanie zawiera w końcu uwagę, micznym, jak np.: mangan 89 — 99% bez węgla i że żaden z dotychczas znanych systemów nie jest żelaza, chrom 98—99%, molybden 98% bez węgla bynajmniej doskonały, gdyż wartość lamp tych oraz stopy tytanowe, wanadowe i inne. Dodatek jest w zupełnej zależności od bardzo wrażliwych termitu tytanowego do stali wywiera dobry wpływ i podlegających łatwo uszkodzeniu akumulatorów, na ścisłość odlewanych bloków. W dziale sta-d) F. Thiess. Przemyśl solny w Rosyi w początkach li specyalnjmh wybitne miejsce zajęła stalownia bieżącego stulecia. Dane o wytwórczości, wywozie Imphy (Nievre), gdzie zajmują się głównie wy-i spożyciu soli w Rosyi na podstawie rosyjskich robem stali niklowej zarówno w piecach marte-źródeł statystycznych. Najwyższa wytwórczość nowskich jak w tyglach. Grłównie wyrabiane są soli była w r. 1900, dosięgła wtedy bowiem dwóch dwa gatunki stali, a mianowicie: z zawartością milionów tonn. Pomimo jednakże olbrzymich 6% i 25% niklu. Towarzystwo Ferro-Nikel wy-zapasów soli Rosya wywozi jej bardzo niewiele, stawiło stopy niklowo-żelazne z zawartością 50— gdyż wr. 1902 zaledwie 10 0001 i to wyłącznie przez 75% Ni oraz wykonane z nich wyroby. W dzia-granicę azyatycką, głównie do Persyi (około 80 % ). le elektrometalurgii wystawiono modele pieców W tym samym roku przywóz przez granicę euro- elektrycznych i różne stopy, wykonane w tych pejską wyniósł 25 000 g z czego 52% przypada piecach w zakładach francuskich i szwedzkich, na Niemcy. Spożycie soli w Rosyi wynosi na b) G. Weyland. Wyrób odlewów stalowych. Celem głowę 14,4 kg. e) F. Günther. Wpływ wojny trzy- autora jest wykazanie, że zastosowanie przy ma-dziestoletniej na upadek przemysłu gór>iiczego zv łem bessemerowaniu wentylatorów może dać wy-Harcu. Badania historyczne na podstawie akt niki nie gorsze od tych, jakie dają maszyny wia-dawnych z archiwum Hanowerskiego, f) Sprawo- trowe. Dawniej, gdy wiatr wprowadzano od do-zdanie z działalności urzędu geologicznego w Ber- łu, najlepsze wyniki dawała maszyna wiatrowa, Mnie za r. 1906 i plan robót na r. 1907.    następnie, gdy przekonano się o korzyściach

wo

żą-

Zeszyt statystyczny 1-y. a) Wytwórczość wdmuchiwania wiatru z boków, znowu powróco-skarbowych zakładów górniczo-hutniczych w Prusach no do wentylatorów. Chcąc otrzymać jednakże w r. 1906. b) Dane statystyczne o wydajności pra- dobre wyniki, należało posiadać kilka wentylato-cy robotników, zatrudnionych w górnictwie i wypła- rów; to zaś podnosiło znacznie koszta i miało ten conych zarobkach w Prusach v. 1906. c) Statysty- skutek, że zaczęto znowu wracać do maszyn wia-ka wypadków nieszczęśliwych, zakończonych śmiercią, trowych. W ostatnich czasach do konstrukcyi w przemyśle górniczym w Prusach w r. 1906. d) wentylatorów wprowadzono wiele ulepszeń, Wypadki nieszczęśliwe, spowodowane wybuchem ga- bec czego nastąpi zwrot w kierunku zapotrzebo-zu lub pyłu węglowego w kopalniach węgla w r. 1906. wania wentylatorów. Autor oblicza, że dla prze-Revue universelle des mines (1907). Ma- robienia lOOOOÆg- surowca, zawierającego 3,5%C, rzec. a) L. Bréda. Metalurgia na wystawie w Leo- 3,0% Si i 1,5% Mn, potrzebna jest ilość 136,34 kg dyum w r. 1905 (c. d.). W dziale pieców kokso- tlenu czyli 95 m³. Taka ilość tlenu znajduje się wych zwracały na siebie uwagę piece systemu w 454 m³ powietrza. Jest to ilość najmniejsza, Hoppera. Zawory dla gazu Körtinga przy pie- jaką należy wprowadzić w ciągu operacyi, trwa-cach Siemensa, stanowiące odmianę zaworów Fied- jącej 15 minut, licząc po 30 m³ na minutę. Po-lera, odznaczają się wysoką wytrzymałością, nie żądany jest mały nadmiar do 40 ni³. Zbytwiel-wymagają częstych reparacyi i zupełnie nie do- kie jednakże ilości powietrza wywierają wpływ puszczają straty gazu. Prasowanie bloków stało- szkodliwy. Niejednokrotnie stwierdzono, że po-wych sposobem Harmeta celem zmniejszenia dziur wietrze po wyjściu z konwertora zawierało jesz-osadowych i skutków likwacyi (wytapiania) wy- cze do 17% tlenu. Skutkiem tego śledzenie za kazuje wpływ dodatni na własności metalu. Sta- końcem operacyi jest utrudnione, gdyż gaz łownia w St. Etienne wystawiła prasę o sile 500 t miast tego, żeby być z początku nieprzezroczy-i pewną liczbę bloków 'prasowanych. W dziale stym a dopiero ku końcowi stopniowo oczysz-odlewów zwracał uwagę wystawiony przez zakła- czającym się, staje się od razu przezroczystym, dy Cockerilla wał dla parostatku długości 51,7 m, Wobec tego traci się możność wytwarzania me-

talu zawsze jednego gatunku. Najlepiej, gdy nym pod nazwą „aerolith,“ do oddychania po-wiatr dostaje się do konwertora w nieznacznym wietrzeni ścieśnionem. b) Ch. Hanocq. O turbinach

nadmiarze i przy slabem ciśnieniu, co otrzymać przy pomocy nowych wentylatorów, których koszt jest mniejszy, aniżeli maszyn wiatrowych.

daje się parowych (c. d.) c.) M. L. Gérard. Siła moloryczna w Stanach Zjednoczonych. Autor rozbiera warunki techniczne przemysłu amerykańskiego i przyczy-ny, wywierające wpływ na rozwój techniki. Da-Kwiecień, a) L. Greiner. Ekonomiczny spo- ne o kotłach i silnicach, używanych w Ameryce.. sób wytwarza/iia siły motorycznej w zakładach me- Porównanie kosztów wytwarzania siły motorycz-talurgicznych przez zużytkowanie gazu pieców wiel- nej w Belgii i Ameryce. Streszczenie pracy teore-kich i koksowych. Przedewszystkiem autor rozp>a- tycznej, ogłoszonej przez amerykanina H. G. truje znaczenie pieców wielkich i koksowych, Scotta, zawierającej wyniki badań nad stratą cie-jako generatorów gazu. Po odliczeniu tej ilości pła w kotłach i silnicach parowych, gazu, jaka jest potrzebna do opalania pieców ko-    Czerwiec, a) A. Wildiers. Obudowa z pod-

ksowych i wytwarzania pary dla napędu przy- sadzką zapomocą zamulania (pocz.). Streszczenie rządów pomocniczych przy piecach oraz straty obszernej pracy, nagrodzonej na konkursie uni-gazu z powodu obecności wody w węglu, wypa- wersyteckim w r. 1904—1906 a odczytanej w Sto-da, że pozostaje do rozporządzenia 35% całkowi- warzyszeniu inżynierów Leodyum d. 3 lutego tej ilości gazu, jeżeli weźmiemy pod uwagę pie- 1907 r. Wiadomości ogólne o zamulaniu. Dane ce koksowe najnowszej konstrukcyi. Z ogólnej historyczne o rozwoju tego sposobu. O materya-ilości gazu, wytwarzanego w wielkim piecu, autor łach do podsadzki płynnej. Opis urządzeń na po-oblicza, że pozostaje do rozporządzenia 40—50% wierzchni i przewodów do rozprowadzania pod-na tej podstawie, że ogrzewacze wiatru zużywają sadzki. Wyniki prób i ulepszeń, dokonanych w około 45%, przyczem autor przyjmuje, że do na- różnych kopalniach na Morawach, Śląsku i w We-pędu maszyny wiatrowej służy silnik gazowy, stfalii. b) E. Prost. Sposoby prażenia n/d ołowianych. wszystkie zaś przyrządy pomocnicze poruszane Streszczenie pracy W.R. Ingallsa o prażeniu rud., są przez motory elektryczne, zasilane przez stacyę Opis najnowszych sposobów prażenia a mianowi-centralną. Porównywując koszt wytwarzania cie: Hontingtona-Heberleina, Carmichaela-Brad-energii w silnikach gazowych i parowych, autor forda i Savelsberga.

znajduje, że pierwsze dają 10% oszczędności. Ja-    Revue de métallurgie (1907.) Czerwiec, a),

ko przykład wytwarzania energii małym kosz- L. Guillet. Stopy cyny z niklem. Badania nad topli-tem, autor przytacza opis urządzeń i kosztów wością stopów i metalografia, b) S. Wołogdin. wytwarzania energii elektrycznej w zakładach Pyrometr samopiszący z nieruchomą płytą foiogra-Towarzystwa Cockerill. Autor oblicza, że huta ficzną. Opis nowego pyrometru, przeznaczonego-żelazna o wytwórczości rocznej 300 000 t stali, do badań laboratoryjnych a mianowcie oznacza-posiadająca własną koksownię na miejscu, rozpo- nia krzywych ochładzania i ogrzewania różnych rządza taką ilością gazu, która może dostarczyć ciał a zwłaszcza metali i stopów. Budowa pyro-33 300 MK. Ilość ta w zupełności pokryje wszyst- metru, obmyślonego przez autora, oparta jest na kie potrzeby fabryki, a oprócz tego znaczna po- połączeniu zasad, na których zbudowano pyro-zostałość 12 000 MK może być użyta dla celów metr Austena i galwanometr podwójny Le Cha-elektrometalurgii.    teliera. c) F. Limbourg. Elektryczność w-, zastosowa

W. K.

na.}. a) A. Genart. O przyrządach ratunko- niu do napędu w walcowniach. Autor przychodzi wych, używanych iv kopalniach. Autor głównie zaj- do wniosku, że dla walcowni zwrotnej korzystniej* muje się opisem nowszych przyrządów ratunko- jest zastosować maszynę parową, zasilaną od ko-wych a mianowicie: Draegera, kopalni Schamrock tłów, idących na gazie i umieszczonych w pobli-i Bambergera i Bocka (pneumatogen). Artykuł żu maszyny parowej. Dla walcowni trójwalcowej, zawiera objaśniony licznymi rysunkami opis szcze- należy zastosować motor elektryczny. Co zaś ty--gółowy i sposób użycia przyrządów: Draegera z czy się stacyi centralnej, to w razie, gdy mamy; hełmem i bez hełmu, kopalni Schamrock oraz ¹ zamiar zużytkować całą energię, jaką dostarcza-, pneumatogenu o jednym i trzech ładunkach sub- gaz wylotowy, należy do wytwarzania prądu użyć stancyi, wydzielającej tlen (NaK0₃) pod wpływem silników gazowych, gdy zaś pozostaje tylko nad-działania pary wodnej i dwutlenku węgla. O przy- miar niezużytego do innych celów gazu, należy rządach tych mówi autor, że są równie dobre i go spalić pod kotłami a do wytwarzania prądu praktyczne w użyciu; zresztą miały one już spo- użyć turbin parowych, d) W. Taylor. Badania sobność wielokrotnie wykazać swą wartość. Dalej nad pasami skórzanymi. Streszczenie obszernej pra-znajduje się pobieżny opis i plan kamery do ćwi- cy, drukowanej w r. 1893 w czasopiśmie Trans^ czeń z przyrządami ratunkowymi i wreszcie Am. Soc. oj. Mech. Eng. (XV). wzmianka o najnowszym przyrządzie Suessa, zna-

Kronika bieląca.

Przywóz z zagranicy do Rosyi węgla kamiennego i koksu podług krajów (w pudach).

r. 1896 r. 1897 r. 1898 r. 1899 r. 1900 r. 1901 r. 1902 r. 1903    r7l904

Węgiel kamienny

Austrya Belgia Anglia Niemcy Holandya Grecya Dania Włochy Chiny Norwegia Rumunia Hiszpania Stany Zjednoczone Turcya Francya Szwecya Japonia Finlandya Koks Austrya Belgia Anglia Niemcy Holandya Dania -Chiny Rumunia Hiszpania Stany Zjednoczone Szwecya Japonia Finlandya

440663:    572857    444567    8778076    2285253    1584696    1718320

9165    260524    189290    165404    244200

890923    1017462

—    181924

103 090 798102 644 985111833 993176 952 486158 350 482 134 282 979131221688135133 269157 909 942 15658667: 22225655 31362910 43498096 61133499 54925289 38552892 42783356 39210185 659783; 3556413! 10432711 8300961    687341    502415 1088556 1834178    989719

1800 203052

24055

3727

74487

2500

28418!    67320

85

100

1619

1209;

962

6598    14301

110

t-h ot) co

<M H CM

ID —J I-i

l-CDr-

1965

1-1 00

GS CD

486    4218

15736456    319153

513786    192321    4817

—    1275    157405

44    24775    161567

58    5188    3100

to bO

<N CD CO OS

1047

424

81351

4969084

4432602

10490811

2352970

2833

(MiMOO

lO O tH r—(

L0t>»0^

Cd

CO

2335

643106    312542

254856    189485

492579    78702

6550    292550

678444

897892    541629    1334028

6744018    9373680    12836941    13309434    15638807    11582259    14456962    18176635

--    13431    —    —    !    —    —    —    —

7653662    4532761    5443534    4502255    3338900    3247106    3038143    3993733

9079971    10864796    12528346    11103731    10541620    8772154    10011794    10290552

935238    3163882    4217991    3074858    1532603    3355352    2626576    3158893

_____    12428    —    —

1578

4532

61

1869824

56

960

1336

CO -rH O 00 CD O

co o

CD iO

10989

772

61

to I-¹

3978

t-L GO 00 O CS Ol CD I—i 00 I-i

27603

W. K.

Wietrzenie i samozapalanie się węgla kamiennego. W czasopiśmie Zeitschrift des Vereins deutscher Ingenieure (t. 51, N® 19) zamieszczone zostały wyniki badań nad wietrzeniem węgla, dokonane przez Richtera. Węgiel, poddany w ciągu dni 14 temperaturze 70—80°, przyjmuje 8,09 \ tlenu. Zjawisku temu towarzyszy wydzielanie się ciepła. Ponieważ odwrotnie wyższa temperatura przyczynia się do łączenia się węgla z tlenem, więc tą drogą w sposób stosunkowo łatwy wytwarza się taka ilość ciepła, która może wywołać samozapalenie się węgla. Skłonność do wietrzenia związana jest ze zdolnością węgla do zgęszczania na swej powierzchni tlenu, który następnie oddziaływa na węgiel chemicznie. Miarą własności zgę-

szczania tlenu jest hygroskopijność węgla czyli ta ilość wody, jaką węgiel przyjmuje w atmosferze, nasyconej parą wodną. Im węgiel jest więcej hygroskopijny, tern więcej występuje u niego zdolność do samozapalania się. Zawartość wilgoci nie jest przyczyną samozapalania się węgla, lecz wskazówką mniejszej lub większej ku temu skłonności.

8-godzinny dzień roboczy w niektórych przedsiębiorstwach przemysłowych. Rozeszły się pogłoski, że ministerstwo handlu i przemysłu nosi się z myślą ustanowienia drogą prawodawczą 8-godzinnego dnia roboczego w tych gałęziach przemysłu, gdzie praca prowadzi się nie-przerwalnie; w następstwie ministerstwo pogłoskom

tym zaprzeczyło. Rada zjazdów przedstawicieli przemysłu i handlu w referacie, przesłanym ministrowi handlu i przemysłu, wyraziła zdanie, że takie niejszenie liczby godzin pracy nie mogłoby dla wielu względów pociągać za sobą jednoczesnego odpowiedniego zmniejszenia zarobku robotników, a przeto musiałoby ono spowodować iększenie kosztów własnych. Rada zjazdów w referacie swoim wzięła za przykład wielkie zakłady metalurgiczne Dnieprowskie, należące do Południowo-Rosyjskiego Dnieprowskiego Towarzystwa metalurgicznego i dokonała obliczenia powiększenia kosztów płacy roboczej w dwóch odmianach: 1) jeżeli wszystkie roboty w zakładzie prowadzą się na trzy zmiany i 2) jeżeli na trzy zmiany prowadzą się te tylko roboty, w których przerwy są niemożliwe pod względem technicznym lub niekorzystne pod względem ekonomicznym. Jeżeli prawo ustanowi trzy zmiany dla robót nieprzerwalnych, musi być stosowaną odmiana 1-a, ponieważ trudno przypuścić, żeby w jednym i tym samym zakładzie mogły istnieć niejednakowe normy długości czasu roboczego. Powiększenie kosztów pracy roboczej w poszczególnych oddziałach zakładów Dnieprowskich w razie ustanowienia pracy na trzy zmiany w porównaniu z kosztami przy obecnej pracy na dwie zmiany wyniesie:

zm

zw

Odmiana 1 Odmiana 2

50,1

46,7

50,0

50,0

50,0

50,Q

Walcownie Wyrób przyborów kolejowych 47,0 Walcownia stali .... Walcownia blachy .    .

Elektryczność.....

Roboty placowe .... Wodociągi i parowozy .    .

Oddział kolejowy ....

50,0

50,0

50,0

50,0

50,0

3,9

41,8

45,8

40,0

46,0

46,8

42,5

48,7

46,8

29,0

48.5

50,0

43,1

Wogóle 48,9 Różnica pomiędzy obiema odmianami jest w zakładzie metalurgicznym tak niewielka, że praktyka zniewoliłaby do zastosowania odmiany 1-ej nawet w t}^m wypadku, jeżeliby prawo nakazało wprowadzenie pracy na trzy zmiany tylko podług odmiany 2-ej. Powiększenie płacy roboczej na jednostkę wytwórczości wynosiłoby dla zakładów Dnieprowskich:

44,9

na 1 pud

wytopionego surowca .    .

otrzymanych wytworów bez

surowca.......

otrzymanych wytworów wogóle .........

Odmiana 1 Odmiana 2 kopiejek

.    1,505    1,346

5,647    5,210

4,383    4,051

Ponieważ wszystkie zakłady Południa Rosyi w r. 1905-ym sprzedały 32 031383 pud. surowcar 2 064142 pud. półwyrobów żelaza i stali, 1 668 094 pud. odlewów żelaznych i stalowych i 60 083 617 pud. wyrobów gotowych z żelaza i stali, razem 96 447 236 pudów, przeto, jeżeliby zastosować da wszystkich zakładów metalurgicznych Południa, Rosyi rezultaty, otrzymane dla zakładów Dnie-prowskich, wypadnie powiększenie płacy roboczej o 3 934 378 rub. podług odmiany 1-ej i o 3 907 068 rub. podług odmiany 2-ej. Ponieważ w r. 1905 w zakładach metalurgicznych południa Rosyi było zatrudnionych 50 590 robotników przeto wprowadzenie pracy na trzy zmiany wywoła konieczność powiększenia liczby robotników o 24 738 podług odmiany 1-ej i o 22 765 podług odmiany 2-ej; to powiększenie liczby robotników wywoła powiększenie kosztów na budowę domów, pomoc lekarską, ubezpieczenie od wypadków nieszczęśliwych i t p. Budowa domów wynosi 1 500 rąbną jednego robotnika, czyli na 23 000—24 000 wyniesie 34 — 35 milionów rubli, co przedstawia 3 miliony rubli rocznego wydatku, licząc 9 % na

am orty żacy ę i trzymanie pomoc

na Południu Rosyi 8 rub. rocznie na 1 robotnika, przeto powiększenie kosztów z tego tytułu wyniesie 200 000 rub. rocznie. Ubezpieczenie (licząc 40—45 rub. rocznie na 1 robotnika) podniesie koszta o 1 milion rubli rocznie. Wprowadzenie pracy na trzy zmiany powiększy o 8 mil-rub. koszta własne w zakładach metalurgicznych. Południa Rosyi, co daje 9 kop. na pudzie czyli 8—10°/o ceny sprzedażnej. W zakładzie Huta Bankowa w Dąbrowie skutkiem wprowadzenia pracy na trzy zmiany cena wyrobów zwiększyłaby się o 15%, w zakładzie Puszkin w Sosnowcu o 12,5 % . Ponieważ, począwszy od r. 1900, przemysł metalurgiczny przynosi wogóle w calem państwie Rosyjskiem straty, przeto wszelkie powiększenie kosztów własnych przedstawia wielkie niebezpieczeństwo dla dalszego rozwoju tej gałęzi przemysłu.

Wywóz rudy żelaznej krzyworoskiej za granicę stale powiększa się. Ra rok 1907 sprzedano 30 mil. pudów rudy żelaznej przez Sosnowiec i 30 milionów pudów rudy żelaznej i manganowej, przez Mikołajów. Ruda żelazna, wysyłana przez.. Mikołajów, idzie głównie do Marsylii, Roterdamu,.. Grlasgowa, Baltimoru i Filadelfii, ruda manganowa do Antwerpii. Ze wzglęgu na zmniejszenie spożycia rudy żelaznej w Rosyi wywóz ten jest konieczny dla wytwórców rudy; czy jednak takie nieopatrzne pozbywanie się tak ważnego dla prze* mysłu żelaznego matCryału surowego nie wpłynie w następstwie ujemnie na rozwój w Rosyi tej. gałęzi przemysłu, powinien odpowiedzieć Korni-mitet geologiczny przez dokładne zbadanie zapasów rudy żelaznej na Południu Rosyi.

procenty od kapital budynków. Poniewj

kosztuje-

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni Sr. Swięckiego w Dąbrowie.