PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO- POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Tom IV.

N§ 14 (80).

Dąbrowa, dnia 15 lipca r. 1907-

BGEFGEEĄGHEHIA BZĄGOWE*

O zatwierdzeniu nowego podziału 7 obwodów gór-    Siedziba inżyniera okręgowego w Dąbrowie,

niczych Rosyi europejskiej na okręgi górnicze (wyjątki), powiatu Będzińskiego, gubernii Piotrkowskiej. Po zatwierdzeniu na zasadzie Najwyżej zatwier-    4) Okrąg górniczy Granicki. Do

Na oryginale napisano: „Zatwierdzono przez ministra handlu i przemysłu Fiłosofowa dnia 9 kwietnia r. 1907.

dzonego dnia 31 stycznia r. 1907 prawa o Radzie składu okręgu tego wchodzi część powiatu Bę-ministrów nowego podziału obwodów górniczych dzińskiego gubernii Piotrkowskiej, objęta od pół-Północnego, Północno-Zachodniego, Wołżańskie- nocy i zachodu granicami majątku Zagórze, nago, Zamoskiewskiego, Zachodniego, Rosyi połud- dań górniczych, wchodzących do składu okręgu niowej i Rosyi południowo-wschodniej na okręgi górniczego Dąbrowskiego, i majątku Gzichów, górnicze i mając na względzie wprowadzenie te- granicą należących do okręgu nadań Towarzy-go podziału od d. 1 lipca r. 1907, minister handlu stwa Flora do kolei Warszawsko - Wiedeńskiej, i przemysłu dnia 27 kwietnia r. 1907 zakomuni- drogą żelazną do stacyi Ząbkowice, drogą kołową kował o tern Senatowi rządzącemu w celu ogło- od Ząbkowic do Siewierza i drogą kołową przez szenia.    Mrzygłód do Włodowic.

Siedziba inżyniera okręgowego w Dąbrowie.

Podział obwodów górniczych na okręgi górnicze.

II. Okręgi, podległe Zachodniemu zarządowi górniczemu.

Obwód górniczy zachodni.

1 j Okrąg górniczy Zagórski. Do składu okręgu tego wchodzi część powiatu Będzińskiego gubernii Piotrkowskiej w granicach majątku przemysłowo-górniczego Zagórze pomiędzy wsią Dąbrową i miastem Sosnowcem.

Siedziba inżyniera okręgowego w Sosnowcu, powiatu Będzińskiego, gubernii Piotrkowskiej.

2)    Okrąg górniczy Sosnowiecki. Do składu okręgu tego wchodzi część powiatu Będzińskiego gubernii Piotrkowskiej w granicach majątków przemysłowo-górniczych Sielce i Gzichów oraz miejscowość, zajęta przez przylegające do tych majątków nadania górnicze, eksploatowane przez kopalnię Czeladź.

Siedziba inżyniera okręgowego w Sosnowcu.

3)    Okrąg górniczy Dąbrowski. Do składu okręgu tego wchodzi część pow. Będzińskiego gubernii Piotrkowskiej, zajęta przez nadania górnicze towarzystw Francusko-Włoskiego i Fran-cusko-Rosyjskiego na ziemiach Dąbrowy.

5)    Okrąg górniczy Będziński. Do składu okręgu tego wchodzi część powiatu Będzińskiego gubernii Piotrkowskiej, objęta od południa i zachodu granicami okręgów górniczych Sosnowieckiego i Granickiego a od północy drogą kołową z Siewierza do Przysieki, położonej na granicy Niemiec.

Siedziba inżyniera okręgowego w Dąbrowie.

6)    Okrąg górniczy Warszawsko-Piotrkowski. Do składu okręgu tego wchodzą gubernie: Warszawska, Kaliska, Łomżyńska, Suwalska, Płocka i Piotrkowska za wyjątkiem powiatu Będzińskiego, lecz z włączeniem części północnej tegoż powiatu do granicy z okręgami górniczymi Będzińskim i Granickim, t. j. do drogi kołowej od Przysieki przez Siewierz i Mrzygłód do Włodowic.

Siedziba inżyniera okręgowego w Warszawie.

7)    Okrąg górniczy Kielecko-Lu-bełski. Do składu okręgu tego wchodzą gubernie: Kielecka, Lubelska i Siedlecka.

Siedziba inżyniera okręgowego w Kielcach.

8)    Okrąg górniczy Radomski. Do składu okręgu tego wchodzi gubernia Radomska.

Siedziba inżyniera okręgowego w Radomiu. (Zbiór praw i rozporządzeń rządu z dnia 8/21 maja r. 1907, dział I, N» 79, art. 734).

0 możliwych przyczynach niektórych wybuchów w kopalniach węgla kamiennego.

Uznana przez ogół teorya wybuchów w kopalniach węgla głosi, że dla przebiegu tego zjawiska musi być odpowiednia mieszanina węglowodorów szeregu CnH2n-f-₂ i poczęści (w ilościach zmiennych) węglowodorów szeregu CnH2n z powietrzem. W swoim czasie koinisye angielskie, badające przyczyny wybuchów w kopalniach, antracyt, jak również torf, chociażby najstarszy), wskazały ilość węglowodorów oraz stosunek ich co dowodzi, że obie grupy paliwa mineralnego do ilości powietrza, aby wybuch mógł nastąpić, mają wspólne części składowe złożone, które są wskazały też na drugorzędne przyczyny możli- formami przejściowemu rozpadu celulozy pod wych wybuchów, a mianowicie na pyłek węgla wpływem długotrwającej destylacyi bez udziału kamiennego. Pyłek ten unosi się często chmu- i wysokiej temperatury, co ma miejsce w naturze rami w chodnikach kopalń angielskich; dla osa- j przy geologicznem tworzeniu się węgla z drzewa dzenia go był wprowadzony drogą prawodawczą | i wogóle z lignino-celulozy. zwyczaj zlewania wodą wszelkich przejść podziemnych.

Tern ciekawszą wydaje się ta kwestya, że pyłek łatwopalny i wybuchający tworzy się nie tylko z węgla kamiennego, t. j. charaktery żującego się własnościami jednej z grup systemu klasyfikacyjnego Grunera, lecz i węgla brunatnego (nie dają zaś takiego wytworu węgiel drzewny i

Natomiast sztuczne rozdrobnienie i sprosz--r,    , v ,    -, . . ,    kowanie chociażby najcieńsze i najdokładniejsze

Znany jest fakt, że przy dłuższem leżeniu na powietrzu spiekające się węgle (t. j. należące do II, III i IV grup Grunera) tracą zdolność spiekania się i zyskują na hygroskopijności.

Węgle brunatne, które nie spiekają się, przy leżeniu na powietrzu przez czas dłuższy zwiększają stopień swej hygroskopijności. Następująca tabliczka objaśnia wzrost hygroskopijności węgla, który przez długi czas leżał na powietrzu, a następnie przez 24 godziny był przechowany w atmosferze, nasyconej parą wodną. Strata zdolności do spiekania się i znaczny wzrost hygroskopijności są oznaką zjawienia się zapalnej i wybuchowej formy węgla (w postaci pyłku).

Pizy długotiwałych i obszeinych badaniach kaWałków świeżo wydobytego węgla nie daje zu-swych węgla kamiennego i brunatnego, ktorego peJnie tego pyłku, zdolnego do reakcyi egzoter-obszerne pokiar y znajdują się na îosyjskim da- micznych przy działaniu tlenu atmosfery i do lekim wschodzie, niejednokrotnie zwracałem uwa- dal Jch p^cesów rozkładowych, gę na pyłek, który tworzy się zarowno przy ro-    ^    ¹

botach podziemnych, jak i przy zachowaniu węgla w stosach na składzie lub przy przewożeniu węgla statkiem albo koleją.

Pyłek ten jest jedną z przyczyn częstych ! pożarów węgla przy dłuższem zachowaniu go w wielkich masach po wydobyciu z ziemi; pyłek ten przy odpowiednich warunkach łatwo zapala się sam i zapala masę grubych kawałków węgla.

Przy paleniu się części pyłku wywołuje on de-stylacyę reszty w stosunkowo niewysokiej temperaturze, lecz szybko idącej i wydzielającej cały szereg łatwopalnych i wybuchających w odpowiednich warunkach wytworów destylacyi węgla:

CnH2n-f₂; CuH2n; CnH2n-₂, CO i t. d.

m ine-

:îs

Koksu

Węgiel brunatny .    .    .    .

„ kamienny koksowy gazowy .

»    yy

Antracyt

8,71 % 12.79 13,30

6,03

24,65

72,13

64,84

86,86

cci O OS t—I t—i OJ iQ t>-

oi cc A ab'

co t^ oo

00 CO rH tR

cq_o^iO co^ CO lO of

to

jo jo cnjso 'os'A'co'A to co co co

ö-s?

os £ to o Pochłonięt.

A cs-L-o \vod>r P™2 co to świeży wy-

dob. węgiel

os jo os oo Pochłonięt.

'co'k^'L'bo wodv po 3

h-¹ h-¹ GO CO

miesiącach

j<j co yi os Pochłonięt. kci’Vm wody po 6

LO oo ►—¹ o miesiąca^

Przy długiem przechowaniu węgla w ciem-nem i suchem miejscu zdolność spiekania się i normalna hygroskopijność zachowują się przez dłuższy czas (około 2 lat) bez zmiany; działanie słońca (nie H₂0 lub pary wodnej) wywołuje podobne wydzielanie się C0₂ i CH₄, co zmusza do przyznania w danym wypadku reakcyi fotochemicznej; przy działaniu H₂0 i światła tworzenie się CH₄ i C0₂ zwiększa się, staje się szybszem i

gwałtowniejszem, przyczem daje się stwierdzać zmniejszenie się i nareszcie zniknięcie spiekania się oraz zwiększenia się stopnia hygroskopijności, łatwość rozpadu na drobne cząstki a nawet pyłek, traci się nareszcie zdolność zwiększenia się objętości węgla przy koksowaniu w tyglu podług sposobu i przepisu Mucka*).

*) Muck. Chemie d. Steinkohle. Leipzig, 1891.

o ile mogę sądzić, nie daje takiego wytworu) ma jednakowe cechy zewnętrzne. Czas, działanie po-znowu rozpocząć, wietrzą, światła i wilgoci tworzą w naturze ten gdyż zostały przerwane z przyczyn odemnie nie- pyłek, który może wy wołać podniesienie się tem-zależnych. .    peratury, pożary stosów i pokładów węgla i wy-

W tym kierunku w r. 1905 rozpocząłem spe-cyalne badania, które nie są jeszcze ukończone, a które mam zamiar wkrótce

mu

1.    Przez działanie na drobny pyłek węgla 60°—70° 0 mocnym HN0₃ w ciągu 1% godziny tworzy się jakiś nitrowy twór (Wiesner), który ostrożnie rozkładałem przez ogrzewanie do 100° C i przemywanie słabym roztworem NaOH a następnie wodą i ponownem ogrzewaniem i suszeniem przy 100—110°

2.    Przez działanie chlorem lub bromem na " i wilgotny proszek węgla, rozkład wytworów roz-1 1 tworem NaOIi przemywanie i wysuszanie.

3.    Przez działanie przez 48—60 godzin za-pomocą cichego wyładowania sposobem de Hemp-tinnea w obecności strumienia wilgotnego powietrza.

Tworzenie się C0₂ i CH₄ w odpowiednich buchy w kopalniach, o ile w tych ostatnich bę-warunkach oświetlenia i wilgoci powietrza oraz dzie zawieszony w powietrzu zwykły pył węglowy zmiana obrazu przy rozpatrywaniu mikroskopo- lub wybuchowa mieszanina gazów (le grisou—Le wych preparatów węgla po dłuższem przechowa- Chatelier). Sztucznie udało mi się otrzymać taki go na powietrzu, zmiana lub zupełna utrata pyłek kilku sposobami: cech charakterystycznych danego gatunku węgla— wszystko to zmusza mnie do twierdzenia, że przy ; dłuższem zachowaniu węgla po wydobyciu go z pokładów węgiel mineralny (oprócz antracytu i torfów) pod wpływem bodźców fotochemicznych i działania wilgoci (H₂0) zmienia swój skład chemiczny, co wyraża się przez zmniejszenie ilości tlenu i wodoru oraz azotu, ilość którego zda- j je się być w wyraźnej zależności od zapalności wybuchowości pyłku węgla, zmetamorfozowanego przez wyżej wspomniane czynniki naturalne.

Grdy z masy długo przechowy wanego węgla weźmiemy drobne odpadki i będziemy te ostatnie przesiewali przez sita Michaelisa a następnie    . T.    ...    .    .

1. Zawiera on znacznie więcej 0, mniej tlenu, wodoru, azotu, wody (hygroskopijnej) i części mineralnych. Naprzykład:

a) Pyłek z węgla brunatnego zawiera:

przez cienkie płótno, to najdrobniejszy pvłek be- rT - Ł Przez utlenianie proszku węgla, zapomooą dzie zawierał mnie) lub więcej wybuchowe] od- H₂0₂ oraz 0₃ (sposobem Siemensa). miany pyłku i będzie miał słabsze lub silniejsze, , Nie P°î>a.b? szczegółów czynności z tego pory zależności od warunków i gatunku węgla, wła- wodu> fe r°bfy teJ ,me uważam za skończoną i sności zapalne i wybuchowe. Pyłek ten bodzie ma™ Pla." dalszego ciągu badan tej kwestyi Na-zabarwiony daleko ciemniej, niż sam węgiel, be- ]uralny ¹ sztucznie otrzymany zapalny pyłek wy-dzie pozbawiony wszelkiego połysku i przypomi- bucliowy ma jednakowe własności chemiczne, nać będzie z wyglądu sadze. Wysuszanie w temperaturze wysokiej około 140° C nie nadaje połysku i nie zmienia barwy pyłku. Pyłek, pochodzący z węgla brunatnego i z kamiennego (antracyt,

Części

mine

ralnych

H₂0

O-fF

w organicznej części węgla brunatnego

Skład węgla brunatnego .    .

„ wybuchowego pyłku naturalnego .

sztuczn.

33

33

.    . 3.85 °₀

0,98 I od 0,45 ) do 0,71

co

crc bP-ńo tentoo

NHISCO CO Oł ,^tp

i—i o oi i—i Ł— GO 00

^H(NO

->+’co"co co"

24,19°

15,68

Pppp

MOM<|

Pyłek ten nie rozpuszcza się w bezwodniku chromowym (Cr0₃), czem różni się od węgla, z którego dany pyłek powstał. Przy działaniu wrzącego roztworu NaOH i KOH pyłek wybuchowy nie daje soli brunatnych alkaliczno-humu-

so wy cli, co go stanowczo odróżnia od zwyczajnego węgla brunatnego różnych epok geologicznych. Te własności posiada też i pyłek wybuchowy z węgla kamiennego.

b) Pyłek z węgla koksowego zawiera:

Skład węgla koksowego „ pyłku wybuchowego naturalnego 4,18 „    „    „    sztucznego .

Części mine-ralnych

VP/, 7.90% 76,85%    6,36%

1,33    82,35    3,09

3,92    1,51    81,74    3.18

H₂0

(j

w organicznej części węgla koksowego

16,79%

12,56

12,08

rH H

Były zbadane węgle różnych epok i gatun- miał zawsze jednakowe własności chemiczne, ków, znajdujących się w pokładach kraju Usu-    2. Przy uderzeniu krzesiwa o kamień, gdy

ryjskiego i Mandżuryi, ale pyłek wybuchowy powstają iskry, które, o ile wiadomo, nie powo_

dują wybuchów mieszaniny eksplodującej, pyłek I wypadkach poszczególnych tworzenie się wybu-wybuchowy nader łatwo zapala się, co już może | chowych gazów kopalnianych.

z łatwością wywołać wy buch gazów kopalnianych    Wszystko, co tu przytoczyłem może być ze-

(CH₄-j-20₂) i może stać się przyczyną katastrofy stawione w sposób następujący: w kopalniach węgla kamiennego.    Węgiel brunatny i kamienny przy długiem

3)    Przy wyrzucaniu w powietrze pyłek wy- działaniu tlenu, wilgoci i światła, podlega che-buchowy często zapala się, płonąc jak pyrofory. micznym zmianom, które cechują się zmienionym

4)    Przy paleniu się pyłek wybuchowy łat wo składem chemicznym, łatwą zapalnością przy

zapala drobne części węgla, wywołując tym spo- utlenianiu powietrzem i wydzielaniem gazów de-sobem pożary w stosach i składach węgla.    stylacyjnych, które łatwo tworzą z powietrzem

5)    Przy podrzuceniu w powietrze w prze- mieszaniny wybuchające.

strzeni zamkniętej (naprzykład w szerokiej a dłu-    Ta odmiana węgla, którą nazywam wybu-

giej rurze szklanej) pyłku węgla, zawierającego chowa a która tworzy się częściowo w postaci w sobie wybuchową odmianę, ta ostatnia, z łatwo- pyłku, o ile dowiodły badania laboratoryjne, mo-ścią utleniając się i płonąc, ogrzewa niewybucho- że być przyczyną: 1) pożarów w stosach, składach wą część pyłku do tak znacznej temperatury, że i pokładach węgla; 2) wybuchów eksplodujących nawet zaczynają wydzielać się węglowodory na- mieszanin gazowych (le grisou); 3) tworzenia się sycone i nienasycone różnych stopni, jednoczę- tych mieszanin.

śnie i sam pyłek wybuchowy, o ile płonie, ogrze-    Badania te wkrótce będą znowu rozpoczęte

z wydzieleniem węglowodorów, co, razem wzięte, daje możność objaśnienia choć częściowego i w

wa się od części płonących i podlega rozpadowi i dalej prowadzone.

Chemik Polski.

Antoni Ossendowski.

W maju r. 1906 na dorocznem zgromadzeniu J gazem, który według szczegółowych badań psuje ogólnem hutników „Jernkontoret“, dr Hjelmar materyał, gdy przekroczy w nim pewne granice Braune odczytał ciekawą z wielu względów pra- zawartości.

cę nad wpływem azotu na żelazo. Praca ta, po-    Był na porządku dziennym tlen, był tlenek

dana w dość rozwlekłem streszczeniu w Stahl und węgla, wodór, obecnie na szerszą widownię wy-Eisen (r. 1906, N® 22, 23 i 24), zasługuje na przy- stąpił azot. Każdy z tych gazów znajduje się w swojenie naszej literaturze technicznej choćby żelazie w bardzo małych ilościach, ale jeżeli w dlatego, że stanowi pod pewnym względem rzecz danym materyale dobrze poszukamy, możemy je nową i dopełnia kompletu dotychczasowych ba- znaleźć wszystkie, a wtedy staniemy wobec cięż-dań nad wpływem wogóle gazów na metal, mają- kiego do rozwiązania zadania, któremu z nich cy najszersze zastosowanie w technice.    właściwie należy przypisać złe własności metalu,

Sprawozdawca Stahl und Eisen przedstawił ! jeżeli one istnieją, pracę d-ra Braune zupełnie objektywnie, nie wda-    Najłatwiejszy sposób rozwiązania sprawy bę-

jąc się w krytykę, natomiast z dopisków, jakie dzie naturalnie uczepić się największej ilości zna-poczyniła sama redakcya, widać wyraźną chęć lezionego z czterech gazów i słusznie lub nie-oponowania zapatrywaniom badacza, który, otwar- słusznie ogłosić go winowajcą. Tak mówi natu-cie mówiąc, zanadto przejął się swą pracą i wszel- ralny i logiczny porządek rzeczy, wynikający z kie złe własności żelaza widzi obecnie wyłącznie chorobliwych objawów metalurgii nowoczesnej, w zawartości azotu.    bo inaczej trudno nazwać ten szereg pojawiają-

Uwagi redakcyi Stahl und Eisen naprowadza- cych się ciągle nowych badań, naprowadzających ją na myśl, że doszukiwanie się złych wpływów na nowe gazy i wynikające stąd .wnioski, w żelazie dzięki zawartości rozmaitych gazów za-    Trzeba jednak przyznać, że i ten objaw cho-

czyna budzić reakcyę, przejawia się wątpliwość, robliwy ma swoje dobre strony, raz że wprowa-czy jesteśmy na dobrej drodze i czy nie zaczy- dza nowe czynniki, z którymi w danym razie namy błąkać się wśród labiryntu, jakie stworzyły trzeba liczyć się, powtóre, że poznajemy rozmaite znalezione dotąd w żelazie gazy. Nie zapominaj- rodzaje badań, sposób brania się do nich i tę niemy, że od r. 1880 azot jest już czwartym z kolei zmordowaną chęć wyświetlenia wielu ciemnych

dotychczas procesów metalurgicznych.

*) Streszczenie pracy d-ra Hjelmara Braune. Jernkontorets Annaier 1906,    5 i 6, str. 656 762.

Stahl und Eisen, 1906, Aj 22, 23 i2A.

Pod tym względem praca H. Braune stanowi bardzo cenny nabytek i jakkolwiek w wielu.

punktach, nie przynosi dodatnich rezultatów, gdyż powiedzenia uczniowskiej skargi w Fauście, gdy trudno tego żądać odrazu, to jednak zasługuje ze Mefisto radzi ..nauczyć się wszystko redukować wszech miar na ogłoszenie jej.    i należycie klasyfikować¹¹.

Skracam pracę Braune znacznie więcej, ani- j Takie są słowa najznakomitszego metalurga żeli uczynił to sprawozdawca cennego niemiec- niemieckiego. Nie przeczę, że sąd taki od chwi-kiego tygodnika, ponieważ zgadzam się najzu- li wypowiedzenia go mógł uledz dużej zmianie pełniej z zapatrywaniami Brinella i G. Dillnera, dzięki pracy metalurgów mikroskopistów, ale do że cała sprawa wpływu azotu na żelazo nie ma osiągnięcia „wymarzonego celu“ jeszcze bardzo tak doniosłego znaczenia, jak to przedstawia Brau- daleko, a już i teraz stanowczo twierdzić można, ne. Sąd o azocie jest przedwczesny, a nadto do- że badania mikroskopowe same dla siebie, nie świadczenia co do wpływu azotu na własności wspominając o kontroli fabrykacyi, nigdy bez magnetyczne żelaza są wykonane dość pobieżnie, analizy chemicznej nie obejdą się. z pośpiechem, i nie dają wcale rezultatów, które można byłoby ogłaszać, jako fakty uzasadnione.

Ze względu na stronę techniczną badań, praca H. Braune jest bardzo ciekawa i budzi prawdziwy interes dla metalurga i chemika, tern więcej, że opis doświadczeń jest bardzo treściwy i jasno rzecz przedstawiający. Natomiast żądanie wprowadzenia określeń azotu, jako czynnika, mającego tłumaczyć złe własności metalu, jeżeli one istnieją, jest bezwarunkowo przedwczesne.

Jeszcze więcej dotyczy to badań mikroskopowych. w których już teraz metalurgowie błąkają się i dopatrują rozmaitych słusznych i niesłusznych hypotez, przerabianych odrazu na teorye.

Pod tym względem bardzo wysoką cenę ma artykuł nieodżałowanej pamięci nieboszczyka A. Le-debura, pomieszczony w Stahl und Eisen (r. 1897,

JY» 8) pod tytułem „Mikroskop i praktyka“, w którym znakomity uczony między innemi pisze:

„Znaczna liczba techników, zatrudnionych specyalnie badaniami mikroskopowemi, wyraża wątpliwość, czy badania te przyniosą technice jakąkolwiek korzyść. Pewne dane przemawiają na korzyść wątpiących. Nie zawsze też rezultat trudów podjętych okazuje się takim, jaki oczekiwano. Szczególniej odnosi się to do wyprowadzonych z badań wniosków końcowych, będących w związku z mechanicznem zachowaniem się oznaczonych cząstek metalu“.

„Przed kilkunastu laty, kiedy kilku metalurgów żywiło błogą nadzieję, że badanie mikroskopowe stali i żelaza w krótkim czasie zyska w fabrykach równe lub nawet większe znaczenie, aniżeli chemiczne badanie wytworu dla czuwania nad wyrobem, to jednakże oczekiwania te zawiodły. Nie chce mi się również samemu wierzyć, ady wymarzony cel w zbyt krótkim czasie został osiągnięty. To, co dotychczas udało się zdobyć przy pomocy mikroskopu, nie jest jeszcze zrozumiałem, a współudział w dalszych badaniach oziębiany bywa okolicznością, że różni badacze w żaden sposób nie mogą zgodzić się co do wyraźnego oznaczenia widzianych pod mikroskopem obrazów, i że dla jednakowego ułożenia cząstek stosują najrozmaitsze terminy, które wprawdzie często są naukowo podobnie brzmiące, ale właśnie dlatego zmuszają niektórych badaczy do wy-

Zmierzam jednak do tego, że badania mikroskopowe, pomieszczone w pracy d-ra Braune, literalnie nic a nic nie mówią i praca ta bez nich pozostałaby równie cenną. Za nimi może tylko przemawiać prawdziwa chęć d-ra Braune zaokrąglenia, że tak wyrażę się, całokształtu pracy, zresztą nic więcej.

Po przytoczeniu tych kilku uwag osobistych rozpoczynam streszczenie.

W ostatnim dziesiątku lat ubiegłego stulecia zauważono, że surowiec, wytopiony w kilku piecach wielkich w Szwecyi, pomimo wielu zalet pokazywał jednak dziwną właściwość w ustroju, która ujawniała się w tem, że wyrobione zeń żelazo marki „lancashire“ zdradzało własności dotychczas nieznane i nie zauważone w tych gatunkach metalu. Żelazo to nie było łamliwe na zimno ani w żarze żółtym, który liczono za najczulszą dla niego temperaturę. W składzie chemicznym, pomimo użycia zwykłych sposobów, nie wykryto żadnych różnic charakterystycznych, gdyż siarka i fosfor znajdowały się w nim jedynie w bardzo małych ilościach, co tyczyło się również krzemu i manganu.

Przyczyn tego niewyjaśnionego zjawiska szukano na podstawie najrozmaitszych a zawsze nieudatnych teoryi. Przypuszczano np., że zawartość węgla była zbyt mała. że wskutek obecności arsenu w towarzystwie fosforu i siarki działanie tych trzech pierwiastków jest tak silne, że wywołuje wspomniane wady metalu. Wreszcie metalurgowie przyszli do przekonania, ze surowiec zawiera gazy, których jednak bliżej nie zbadano.

Aby sprawę wyjaśnić i wytłumaczyć powstawanie tego mało cennego surowca, przedsięwzięto w r. 1900 i 1901 szczegółowe badania wytworów dużej liczby wielkich pieców w Szwecyi. (Badania te opisane w Teknisk TidskHß, r. 1903, str. 31). Pokazało się, że szczególniejszy ten surowiec otrzymywano zawsze wtedy, gdy w wielkim piecu żar przekraczał pewne granice w temperaturze topienia surowca. Przy tem, skoro tylko przy udziale tej temperatury wypływał żużel zasadowy, to tworzyło się równocześnie ciało białe, które po zbadaniu okazało się cyankiem

potasowym*). Łatwo też było wpaść na wniosek, że tworzenie się cyanku potasowego i wypływanie mało wartującego surowca mają ze sobą pewien związek. Ponieważ zaś, jak wiadomo, ze stopionego cyanku potasowego żelazo zabiera azot, przeto metalurgowie wkrótce przyszli do przekonania, że obcem ciałem szkodliwem w surowcu jest wspomniany gaz. Azot, fosfor, arsen, antymon i bizmut stanowią w systemie peryodycznyin pierwiastków tak zwaną grupę azotową. Z przytoczonych pierwiastków azot jest najbardziej a bizmut najmniej ujemny; ponieważ żaden z nich wartości żelaza nie poprawia, owszem wszystkie one jako domieszki okazują wpływ szkodliwy (i to stopniowo w miarę wzrostu ujemności), przeto można z dostateczną pewnością twierdzić, że azot jako najbardziej ujemny i silniej niż fosfor przyczyniać się musi do pogorszenia własności żelaza.

Takie przypuszczenie, że azot nadaje żelazu twardość i łamliwość, istniało już w r. 1850 i 1860, kiedy chemicy francuscy znaleźli, że pierwiastek ten gra wybitną rolę w stali a żelazo pochłania go w wielkich ilościach.

Przypuszczenie powyższe znikło jednak bez śladu, gdy badania chemiczne wykazały, że w żelazie znajdują się nadzwyczaj małe ilości azotu.

W początku r. 1880 Allen w Sheffieldzie**) analizował rozmaite gatunki żelaza, aby zwrócić ogólną uwagą na to, że azot. wywołuje łamliwość żelaza i stali ale praca jego wywołała, zdaje się wprost przeciwne mniemanie.

W Szwecyi teorya azotowa powstała niezależnie od Allena w r. 1885, poruszona przez H. Tholandera (Jernkontorets Annuler, r. 1888, VIII, Stahl und Eisen, r. 1889, JV® 2, str. 115). Z pracy Tholandera trudno wyprowadzić jakiekolwiek wnioski co do wpływu azotu a ponieważ nie był on w stanie badań swych rozszerzyć, przeto w Szwecyi zaprzestano zajmować się teoryą azotową i w wypadkach łamliwości metalu własność tę tłumaczono w inny sposób. Z tego samego powodu twierdzenie H. Braune, wypowiedziane w r. 1900, że azot chemicznie związany wpływa ujemnie na żelazo, spotkało się z zupełnem zaprzeczeniem.

Z wiosną r. 1903 Braune rozpoczął pracę po- j wtórnie, starając się twierdzenie swe uzasadnić ;

i analizami stali żelaza, wyrabianych przy udziale | rozmaitych procesów hutniczych.

Na podstawie analiz wypowiada on zdanie, e abieranie azotu przez żelazo ma s c e nie tylko w wielkim piecu, w każdym procesie me w który m pr u r e i w o b e c t orz ma z o t i węgiel m na żelazo.

tS!-

CD N

mi j

lecz

gicznym tempera ż u ż 1

88 O

co o

CO> p

"O 'O

N C "Ö

we g ział

O. p

Badania chemiczne.

W r+

>r

E to H.Ï

Azot znajduje się w żelazie częściowo w stanie wolnym, częściowo związany chemicznie. Co się tyczy azotu wolnego, to obszerne badania wykonał dr. Fe. C. G. Müller (Stahl und Eisen, r. 1882, N° 11, str. 531), Stead Pattinson i inni, Z badań tych wynika, że azot zamknięty jest międzycząsteczkowo wraz z innymi gazami we wszystkich bez wyjątku gatunkach żelaza.

Azot chemicznie związany z tlenem nie może znajdować się w stali i żelazie, gdyż technicznie wyrabiany metal zawiera zwykle węgiel a powinowactwo chemiczne węgla do tlenu w tych wysokich temperaturach, w których żelazo otrzymuje się i przerabia, jest znacznie większe, aniżeli do każdego innego pierwiastka. W tych warunkach można przypuszczać tylko istnienie dwóch związków, mianowicie azotku żelaza i cyanku żelaza.

*) Tworzenie się cyanku potasowego zauważono w piecach szwedzkich w ostatnich 10 latach od chwili zastosowania namiaru zasadowego, wysokiej temperatury i szybkiego procesu topienia. W j innych krajach to tworzenie się cyanKu potasu było już dawniej j znane tak np. w piecach styryjskich, pędzonych na węglu drzewnym, gdzie przy wysoko ogrzanem powietrzu w skutek zawartości wapna [ i łatwo redukujących się rud osiągano szybkie topienie, niezwykłe ! dla pieców szwedzkich. W wielkich piecach w Mariazell na j brzegach otworu, wybitego w ścianie pieca, nagromadzały się takie ! duże ilości cyanku potasu, że zbierano go i używano do celów gal- | wanoplastycznych.

(Jaz cyanowy w piecach szwedzkich odkrył pierwszy H. Tho- j lander, gdy w r. 1870 na żądanie R. Akermana wykonywał badania { gazu z pieca wielkiego huty Björneborg w Vermland.

**) Journal of the iron and Steel Institute, r. 1879, II, str. 480 i i r. 1880, str. 189. Allen znalazł np. takie ilości azotu: w żelazie be-semerowskiem 0.016 proc., w Tomasowskiem (.011 proc., wstali cementowej 0,015 proc., w tyglowej 0,008 proc.

Omówimy najprzód ten ostatni związek. Je-! żeli cyanek żelaza ma rzeczywiście istnieć w metalu to trzeba go z przyczyn naturalnych uważać za związek tlenku żelazawego (FeO). Cyanek żelaza Fe(CN)₂ uważar^ był dłuższy czas za związek, istniejący tylko w teoryi. Dopiero w ostatnich latach udało się K. Collinowi*) odosobnić ten cyanek w taki sposób, że kwas żelazocyano-wodorowy H₄Fe(CN)G ogrzewał w prądzie wodoru do 300°. W atmosferze redukującej cyanek żelaza jest połączeniem trwałem do temperatury 430°, ogrzany ponad tę temperaturę, rozkłada się na azot i węglik żelaza. W żelazie, ogrzanem do czerwonego żaru, cyanek żelaza znaleziony więc być nie może; ale można przypuszczać, że azot, znajdujący się w metalu w stanie między-częsteczkowym, przy ochłodzeniu działa na węglik żelaza i tworzy powtórnie cyanek żelaza. Ta hypoteza ma bardzo małą dozę prawdopodobieństwa. gdyż węgliki żelaza nawet w wj'sokich temperaturach są związkami bardzo trwałymi, a azot jako gaz jest mało czynny. Ponieważ jednak chodzi tu o wykazanie, czy wogóle cyanek żelaza znajduje się w żelazie lub nie, przeto istnienie jego uważamy za możebne.

W chemii Grahama-Otto (tom II, 2, str. 882) powiedziano, że wszystkie cyanki pojedyncze i podwójne, destylowane z rozcieńczonym kwasem

*) Browing Society, 77. str. 15133.

solnym, dają destylat, zawierający kwas cyano-wodorowy.

Do takiej destylacyi używa się małej kolby Erlenmeyera, złączonej z kali-aparatem Geisslera. Doświadczenie pierwsze wykonano, destylując cyanek potasowy z rozcieńczonym kwasem solnym. Ług potasowy w odbieralniku dał wyraźną reakcyę błękitu pruskiego.

Przekonawszy się o czułości tej reakcyi na cyanowodór, rozpuszczono następnie żelazo, a mianowicie najprzód surowiec biały z zawartością 0,04% azotu, w kwasie solnym. Ale ani ta, ani j cały szereg następnych prób nie dały w destylacie nawet śladów cyanowodoru. Przypuszczając, że takowy przy gotowaniu z kwasem solnym może zamieniać się na kwas mrówkowy, postawiono pomiędzy kolbą Erlenmeyera i kali-aparatem małą płuczkę z wodą, ale kwasu mrówkowego nie znaleziono. Te doświadczenia dowodzą, że żelazo przy rozpuszczeniu w kwasie solnym nie wywiązuje cyanowodoru.

go n i e z n staci zwi

•r-5 M

P-.

w m

w c y n o w

Inny związek, azotek żelaza, jest w porównaniu z cyankiem żelaza połączeniem znacznie dawniej znanem i zbadanem. Występuje on w dwóch postaciach,*) mianowicie wyższej Fe.IŁ z wzorem budowy

o- a

CS

h.

u w p o-

Fe

Fe

„Fe

Fe

i w formie niższej Fe₅N₂ z wzorem budowy Fe=N=Fe

Fe

Fe=H=Fe

Połączenie Fe₄R₂, zwane azotkiem czteroże-laza, można przygotować w rozmaity sposób, mianowicie: 1) przepuszczając gaz amoniakalny nad XT    .    ,,    zredukowanem zapomocą wodoru żelazem w tem-

. wstępnie piobowano cyanek żelaza bezpo- peraturze, odpowiadającej dyssocyacyi gazu amo-śiedmo rozpuszczać w kwasie solnym. W tym niakalnego. Żelazo zabiera przytem 12,5 i azotu celu użyto cyanku żelaza, przygotowanego podług ! jj dokładnie odpowiednio do wzoru Fe J**);    ‘

sposobu K. Collina. i rozpuszczano go w kwasie | ę) ogrzewając chlornik żelaza (FeOL) w atmosfe-solnym w wyżej wspomnianym aparacie. Zauwa-żono, że i w tych warunkach sprzecznie z dane-mi G-rahama-Otto nie udało się wykazać w destylacie cyanowodoru. Również cyanek żelazawo-żelazowy, destylowany z kwasem solnym, nie dał cyanowodoru; zamiast niego tworzył się kwas żelazocy ano wodorowy.

rze suchego gazu amoniakalnego***).

Natomiast, gdy w celu rozpuszczenia do kolby Erlenmeyera dodano wody, powstała silna re-akcya błękitu berlińskiego. Zatem cyanek żelaza tworzy z kwasem soln}?m cyanowodór, który z nierozłożonym cyankiem żelaza daje kwas żelazo-cyanowodorowy w myśl równania.

Fe(CN)₂-j-2HCl=2 HCN+FeCL Fe(CN)₂+4HCN=H₄Fe(CN)G

Ra ciepło i ze stężonym kwasem solnym jonowanie się kwasu żelazocyanowodorowego pod wpływem kwasu solnego nie znajduje miejsca, ale w chwili rozcieńczenia wodą kwas żelazocya-nowodorowy rozpuszcza się i działa na chlorek żelazowy. Reakcya biegnie podług równania:

3 H₄Fe(CN)G-f-4 FeCl₃    Fe₄[Fe(CN)G]₃-j-12HCl.

Do ostatnich czasów sądzono, że azot i żelazo, jakkolwiek z trudnością, mogą się jednak z sobą bezpośrednio łączyć. Mniemanie to gruntowano na badaniach nad bajcowaniem drutu żelaznego w azocie (Stahl und Eisen, r. 1886, «N® 1, str. 18), na badaniach, wykonanych z elektrodami Te o światła elektrycznego w atmosferze azotu****) t. d. Wobec tego dziw-nem wydaje się zjawisko, że w piecu wielkim można otrzymać surowiec, nie zawierający prawie zupełnie azotu, a w konwertorze besemerowskim można świeżyć surowiec, nie powiększając wcale ilości azotu w wytworze gotowym.

Baur i Yoermann*****), którzy ten sam przedmiot opracowywali w innym celu, żauważyli, że swobodny azot i żelazo w żadnych warunkach procesów metalurgicznych nie łączą się z sobą bezpośrednio a pośrednie łączenie się trzeba tłumaczyć jedynie na podstawie reakcyi ubocznych.

(c. d. n).

żelaznemi dla

M 'GTQ

Henryk Wdo wisse wski.

To doświadczenie stanowi najlepszy dowód, że cyanek żelaza nie znajduje się w żelazie; gdyby bowiem było przeciwnie, to przy rozpuszczeniu metalu w kwasie solnym, gdy pod wpływem tlenu powietrza tworzy się częściowo chlorek żelazowy, powinna zjawiać się barwa błękitu berlińskiego, czego jednak nie zauważono. Można d z i ć, e a c h ż la

-+3> O

os c+-

ł-ś

•N ©

N 03

N es

to O

a i-

z n e- !

*1 D-r Leonold Spiegel Der- Stickstoff und seine wichtigsten Verbind ungen. 1904.

**\ Stahlschmidt Régnault: Cours de Ja Chimie, 3 edit., Paris, 1851, T.S, str. 47; Depretz: Annales chimiques, T. 42, str. 122; Savart: Annales chimiques, T. 37, str. 326.

***) Régnault: Cours élève, 3 edit,. Paris, 1851, Część str. 47; Fremy Comptes rendus, T. 52, str. 321.

****) Arons: Naturwissenschaftliche Rundschau, T. 14, str. 453. *****) Zeitschrift für physikalische Chemie, T. 52, II, str. 467.

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w kwietniu r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W kwietniu r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (44 albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietuia

p udó w

0/

/ o

pudów

7o

48 759 64 416 183 541

223 789 393 286 813 096

53 6oo 35 4^ 207 533

200 990 158 OOI 810994

4 4 841 i 4- : o

— 28 950

4- 239921 4 i₃

45

—    ^799

—    235283

—    2 102

60

pudy.

296 599 I 1

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 125317 pudów i drobny 171282

Razem

296 716

I 430 I₇r

r75 985

117

254 186

18

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

pudów

0/

la

pudów

°l

/ o

26 361

¹13777 126

30 348    ;

120 750

4- 3987

4- u

585

5668

7706

3005

4 7121

41217

100

Razem

4 n 108 4 41 4-3¹3¹4 j 4-    ²⁶

zarobili 26 158 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 99 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 7, zakończonych częściowi niezdolnością do pracyr i 15, zakończonych wy drowie,niem zupełnem.

26 946

Dnia 30-go kwietnia pozostałość wydobytego galmanu na kopalniach wynosiła 857132 pudy, galmanu z błyszczem ołowiu 300411 pudów.

W kwietniu r. 1907 w 3-ch czynnych kopalniach galmanu przeciętna liczba robotników wynosiła 1105. Robotnicy odrobili 26518 dniówek i

Płukanie galmanu. W kwietniu r. 1907 wytwórczość galmanu płukać ego była następująca:

119 571

38054

150885

Rok 1906

Rok 1907

AV r. 1907 otrzymano więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

pudów

0/

/o

pudów J

0/

/o

⁸3 4i7    3^9 537

143 480

231 545

91927 20 920 116 880

36î 547 52 500 373 33°

4-4- +

OO I o

— ₇₉go —    2

+ 5² 5⁰⁰ + — + 141 785 ! 4.    61

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (44 albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku ! roku do 30 1 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

pudów

pudów

0/

/ o

Bolesławska Olkuska .    .    .    .

Mechaniczna .

! I 'S

1756°

1651

8 6ç)2

— 1999

8868

5¹

9²

3⁰⁰ I

i 000

+    3⁰⁰

4-

-{-    908    -j- 987

Razem .

3650

17652

1951

9692

— 1699

47 — 796o    — 45

Dnia 30-go kwietnia r. 1907    pozostałość    galma-    cy odrobili    5178 dniówek i zarobili 3 441 rubli,

nu    płukanego na płuczkach wynosiła    635886    Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

pudów, błyszczu ołowiu 4 518    pudów.    wynosił 66    kop. Wypadki nieszczęśliwe z

W kwietniu r. 1907 w 3-ch czynnych    płucz-    robotnikami    były 2, zakończone wyzdrowieniem

kach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba zupełnem. zatrudnionych robotników wynosiła 216. Robotni-

Wytapianie cynku. W kwietniu r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-{-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Kwiecień

Od początku roku do 30 i< wietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

pudów

0/

/ o

pudów

0/

o

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

19 142,50    71 378,50

12 408 18 681

44905 7¹ 435

18744

¹¹ 597 18045

7⁶ 3⁶3,²5 47 894 71 368

398,50

811

636

4- 4984775

+ ² 9§9

6?

4-4- I

4 4- 79°6,75 4“    4

Razem .    . J 50231,50    187718,50    48386    195625,25!—1845,50

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-]-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

I Od początku

Kwiecień ' roku do 30

kwietnia

.    . I Od początku

Kwiecień roku do 30

{ kwietnia

Kwiecień

Od początku roku do 30 kwietnia

pudów I

°/

/ o

pudów

0/

/ o

Paulina . Konstanty .    .

Będzin .    .    .

2961,55

37²

833

9 360,55 ¹3r 4 2806

3050    ¹    8948,70

445

r 994

7l4

3 *5⁸

4-4- i

4-+4-

>-1 to

-U O

I 4- +

411,85!

680

352

I 4-4-

Ul

>0 W

Razem .    .

4 166,55

i348o,55

4 209

14 100,70 |-f-

4²,45 4"

+    620,1514~

Dnia 30-go k wietnia r. 1907 pozostałość \yyto- | dniówki i zarobili 29 008 rubli. Przeciętny zaro-pionego cynku w butach wynosiła 43 694 pu- bek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. dy, pyłku cynkowego 6650,55 pudów.    36 kop. Wypadki nieszczęśliwe z robotnikami

J. H.

W kwietniu r. 1907 w 3-ch czynnych hutach były 4, zakończone , wyzdrowieniem zupełnem cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 886 Robotnicy odrobili 21 273

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w marcu r. 1907.

Węgiel kamienny. W marcu r. 1907 wytwórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Marzec

Od początku roku do 31 marca

Marzec

Od początku roku do 31 marca

Marzec

Od początku roku do 31 marca

centnarów metrycznych

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka Barbara . Mortimer Milowice Hr. Renarc Andrzej II Kazimierz Feliks. . Paryż.    .

Koszelew Saturn Czeladź . Flora .    .

Franciszek Mikołaj . Jan .    .

Grodziec I Grodziec X Antor.i . Reden I . Reden II . Tadeusz II Staszyc . Helena . Andrzej I Alwin a . Flötz Rudolf Matylda .    .

Jakób.    .    .

Wańczyków Andrzej III Jadwiga .    .

Tow. Sosnowieckie .

Hr. Renard .    .

W arszawskie

Franc.-Włoskie .

Spadk. lir. Walewskiego St. Ciechanowski .

Tow. Grodzieckie .

Dz. Schön i Lamprecht Tow. Franc.-Rosyjskie ^

Dzierż. M. Żołędziowsk » J. Wrzosek .

»    W. Szyszkin .

„    W. Kondaki .

„    P. Woyde.    .

„    K. Płodowski

„    A. Zieliński .

»    J. Wrzosek .

„ St. Modzelewski

506 205

399 3So 360 287 538418 27015 489 600 85 300

458 327

462 475 408 703 242 699

9 102

— 93825; —

1 267662 412 380, 1 288 378

1 134323 994084 644 192

26 170

38731    89767

37316    287232

88367    215 951

61 746    199 188

52428    101 886

25420    71875

6628    23040

5 000    20 925

10500 8037

35 200 5600 20 320

34 064 23214 83 57°

5620

68 476 7291    4 965

537 4 36 385 3r7 201 647

-    5166!    18513

42 916₍ 102630 40893    120616

291888    810036

104 590    302 77

65 535    214 • j8

3360    68865

1 477624 1 138341 551 637

+ 75 9⁶

—    23    386

—    41 052

3936

- 'O

16

'7

-f 42916,+ ■

.rr 00

7 7²⁰

OO Ul

-j-    20 716j +    2

I

+    76 4761 -j-    8

+ 379962 + 49 + 303 363! + 24 +    254251+ 38

+ 148600 -j-—    62 300 — 31

13 152

f3

+ 343 3⁰¹ + 30 + 144257 -f i₅

+    ₂₃o8o; + -

+ H I56 + -

-j- IO263O

+ 3° s49 + 5^2804 +    86 926

Podług gatunków wytwórczość węgla w marcu r. 1907 była następująca: gatunki grube 2102913 ctr. metr. (47,10%), gatunki średnie 797122 ctr. metr. (17,86%) i gatunki drobne 1564312 ctr. metr. (35,04%).

Dnia 31-go marca pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 410073 ctr. metr., gatunki średnie 250093 ctr. metr. i gatunki drobne 244 962 ctr. metr.

Rozchód węgla* w marcu r. 1907-go był następujący (w ctr. metr.):

Użyto na własne Sprzedano potrzeby kopalń

29920 88 367 350 232

Razem

2154993    2184913

722 546    810913

1242285    1592517

Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr);

468 519    4119 824    4 588 343

W marcu roku 1907 w 25 kopalniach węgla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 20762. Robotnicy odrobili 498 292 dniówki i zarobili 683001 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 37 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 7, zakończonych śmiercią, 49, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 542, zakończone wyzdrowieniem zupełnem.

Rodzaj rozchodu

Gatunki | Gatunki grube

Gatunki średnie drobne

Razem

Opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych .....

Opalanie kotłów parowych ........

Skreślono węgiel, któ- j ry stracił wartość . .    |

26294    87197    5 192 i

3626;    1170 343479    348275

118683 i

1 561

1 561

Razem

29920)    88367    350232

468 519

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):_

Rodzaj sprzedaży

Gatunki j Gatunki grube j średnie

Gatunki

drobne

Razem

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami że-laznemi ......

Wysyłka d rogą wodną

.!

70705:    57221    109477

2084287;    665325) 1 132808

237 404 2 882 420

1907 wytwórczość węgla brunatnego w Królestwie Polskiem

W r. 1907 wydobyto węgla więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Od początku roku do 31 marca

-n- 'C

Rok 1907

Rok 1906

Marzec

BOJBUT

18 op iuicu njfąfczood po

OOZJtTJ^

BOUBtlI

Xg op nijoj njfłtezood po

OeZJBJ^

a-?

ctr. metr.

ctr. metr.

centnarów metrycznych

19234

7540

4- t6 356

— 10418

—    9 53° j — 21

—    99¹²

4" 9 47⁸ I + —

21

120 866 113 004 16356

35 73° 37 37⁶

9478

45 260 j 140 100 47288 ! 120544

250 226

82584

92 548    260 644

Razem:

² '54 993;    7²²54⁶; ¹ 242 285

4119 824

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 932 270 ctr. metr. węgla grubego i 5 220 ctr. metr. węgla średniego.

Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca (w ctr. metr.):_

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

\V Królestwie Polskiem

Za Białystok . . .

„ Brześć . .

„ Kowel

» granicę

i 951 880    637 478 ; i 089 031

247OI    -

21 907,    -

52 743:    2 572

33056)    25275    395Ö4

3 59°

123

3 678 389

24    7⁰¹ j

²5    497 ! 55 438 97 ⁸95

Razem:

2 084 287    665 325 I I 32 308    3 88l 92O

Węgiel brunatny. W marcu r. była następująca:

Właściciel lub dzierżawca

Nazwa

kopalni

Tow. Poręba ....

P. Strzeszewski .    .    .    .

Witkowski i Morkis .    .

Katarzyna . Nierada .    .

Kazimierz II

Razem ,

Dnia31-go marca r. 1907 pozostałość wydobytego węgla nakopalniach wynosiła 3 799 ctr. mtr.

Rozchód węgla w marcu r. 1907-go wynosił 82 010 ctr. metr. i składał się z następujących pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń 8157 ctr. metr., 2) sprzedano 73853 ctr. metr. Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących pozycyi: 1) opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych 1693 ctr. metr., 2) opalanie kotłów parowych 6 464 ctr. metr.

Sprzedaż węgla składała się z następujących pozycyi: 1) sprzedaż na kopalniach 41992 ctr. metr., 2) wysyłka drogami żelaznemi 31861 ctr. metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi według kierunków była następująca: W Królestwie Pol-skiem 31561 ctr. metr.; za granicę 300 ctr. metr.

W marcu r. 1907-go w 3 kopalniach węgla brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 378. Robotnicy odrobili 9 069 dniówek i zarobili 7 384 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 81 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami nie było.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w lutym r. 1907-go.

Rok

1906

Rok 1907

Nazwy

wytworów

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

PUDÓW

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf .

Wywóz z Rosyi za granicę.

28

40

21

28

202

314

2₃2

J35

225

8o2

Ruda żelazna Ruda manganowa.

Galman .... Różne inne rudy i złam ki metali Surowiec w gęsiach i złamkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna    ....

Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

Złoto.....

Srebro    ....

(pudów

(pudów)

(pudów)

2499

i 59⁶

3 34°

3 2I4

2925

481-1

<o

1$ 00 o w o. 'n *-•    Ci 10 -t. »1

“* w to O    *-« vj Oito —

128

21

556

55

12

>3?2

]9

128

"to to oj OO OO

vo

JO

-U

22

2524

3 275

5 794

I27

»7

ty «

t>J

ko

to

43>⁸

ło

'O

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sólkuchenna

Żużle Thomasa mielone

Kamień litograficzny

114

352

5°

78

OO 0* cc.

to

to

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .

O'» O MD 00 ^ O m

-O CS CN CL WL MD

S523

'5 037

206

974

3 3°9

-i

4791

9824

298

388

Razem

Xoks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

13 282

2 329 26095

760

6823

CL Ol

1 417

14938

przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

to

„ pozostałe komory .

K '-O C?i    (O

■U OO 'sO    Ul 00

15269

9°93

80

4 270

12

-O ‘^5

11 014 3451

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

4362

00    ''j

-fc. — KO to to KO 00 U*

62

3735

35

3832

1247

z Anglii

851

2 55° 1 720

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny ...    .

Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądowet

„    „    morza Czarnego

80

64

Ul to UJ

■'T KO

o. <>-. 'O

to to

Ul

TT KO

2453

¹ 3l7

62

CS CS

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

TT

Razem

KO

00 -

I CS

..u

CS

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

yy pozostałe komory .

Razem

TT — ro 00

to    —

KO 00 Ul CTl

to to

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę w Moskwie

z Finlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

N N co m

CO. C<1 vc

O MD

Ul

O O    co CS CS

TT CS    *-•

Razem

Szyny żelazne i stalowe •    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

*    „    morza Czarnego

O UJ

tw 'VJ

-.sto

Oi    -U

MD Ol KO

vo

Ol

CO CS

cs

«S' S îo

„ komorę w Moskwie z Finlandyi . przez pozostałe komory

t-n

CS

KO m

I 'S

UJ

Razem

189

33⁶

g'

co

Miedź

Glin

Nikiel

121

221

w wiórach, sztabach, prętach i blachach

l8,I

UJ

00

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

* Anglii .

1,2

28

OO Cn

■ O -o

Rtęć    ...

Ołów w płytach i złamkach

CO

CO

to

449

w tej liczbie: z Francy i . a Niemiec .

» Anglii .

„ Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

-O • O • -O • O

20

²3'

101

qo

22

Ć9

49

-o

— in

rv. o

-U

„ Anglii .

„ Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione .    .    . •

Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„ pozostałe komory

(funtów

-U

to

^r

o -o

•o

UJ

T VO

00

- -fc-

- KO

on O' co co

M OiUi OO

ffi N "'T OO — — — O

^    OO

Ol \]    - ON

OO Oi VI

46

101

23

18

30

ci Tm O T VO O T T T — Ci

Razem

•4L

•o

OO

CS

OO

to

OO

w tej liczbie: z Niemiec .

„ Anglii . „ Francyi . „ Austryi . » Belgii .

■ o • c -o *-0 -o

Ol CNOO io to 00 - —

Cn ci

—o -o • o -o -o

cc,

t cc, o ci

— Ci    —

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

,, pozostałe komory

o' OO

00 Ci

cs

CO

cr\ 00

T -

CO    10

OO g‘ NO

OO Ci

JO

Razem

120

245

249

421

J. H.

Taryfy kolejowe na przewóz

(Ciąg dalszy, p. 13, str. 326).

Na kolejach Nadwiślańskich stosowaną była runku najkrótszym do stacyi Warszawa Nadwi-taryfa po ¹/₆₅ kop. od puda i wiorsty (od 1 lute- ślańska, Praga Nadwiślańska, Praga Terespolska go r. 1898 taryfa ta została zniesiona ze względu i Warszawa Petersburska oraz w kierunku okólna wykup kolei Nadwiślańskich przez skarb).    nym przez Iwangród do stacyi Praga Terespolska

i Warszawa Petersburska jak również w obu kierunkach do składów miejskich na placu Broni w Warszawie w celu zapobieżenia brakowi węgla w Wrarszawie.

Następnie ze względu na znaczny dowóz węgla dąbrowskiego do stacyi Marki (dawniej Za-kład-Praga), wymienione powyżej opłaty w celu zrównania tej stacyi z innemi stacyami warszaw-skiemi zastosowane zostały tak w najkrótszym jako i okólnym kierunku do stacyi Marki od d. 17 listopada r. .1899.

Wreszcie od d. 8 marca r. 1900 ze względu na to, że koszta przewozu węgla z kopalń zagłębia Dąbrowskiego do Warszawy, obliczane podług wysokiego obowiązującego na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej schematu, wynosiły więcej, niż obliczane podług schematu ogólnego, do położonych poza Warszawą stacyi kolei Nadwiślańskich i Warszawsko-Petersburskiej, skutkiem czego zakłady Warszawskie płaciły za przewóz węgla drożej, niż zakłady, położone w okolicach Warszawy, przeto opłaty, obowiązujące dla przewozu węgla do Warszawy w kierunku najkrótszym, były zastosowane do przewozu węgla do stacyi W r. 1897 ze względu na brak węgla w Modlin, Nowy Dwór, Jabłonna, Wawer, Otwock Warszawie ustanowione zostały od d. 12 listopa- ; i Miłosna kolei Nadwiślańskich oraz Wołomin da r. 1897 taryfy wyjątkowe na przewóz węgla | kolei Warszawsko Petersburskiej (dało to podnie-z kopalń zagłębia Dąbrowskiego koleją Iwan- j sienie kosztów przewozu o 0,18 kop. na pudzie). grodzko-Dąbrowską do Warszawy Nadwiślańskiej    Od 1 stycznia r. 1902 zniesioną została na

i Pragi Nadwiślańskiej przez Iwangród; podług kolei Iwangrodzko-Dąbro wskiej dawna zniżona ta-taryf rzeczonych koszta przewozu węgla w po- ryfa miejscowa i wprowadzony schemat ogólny mienionym kierunku zrównane zostały z koszta- z obliczaniem w komunikacyi bezpośredniej koszuli przewozu węgla z zagłębia Dąbrowskiego do tów przewozu za całą odległość z wyjątkiem ko-Warszawy koleją Warszawsko-Wiedeńską. Tary- munikacyi z kolejami Warszawsko-Wiedeńską i fy te miały na celu przeciwdziałanie nadmierne- Łódzką, gdzie koszta te obliczają się za każdą mu podnoszeniu się cen węgla w Warszawie za- kolej oddzielnie podług obowiązujących na każ-pomocą skierowania go koleją Iwangrodzko-Dą- dej kolei taryf miejscowych; taryfa zniżona w browską w razie braku wagonów na kolei War- kierunku okólnym przez Iwangród została utrzy-szawsko-Wiedeńskiej. Opłaty podług taryf tych mana do dnia 18 maja r. 1902, poczem została wynoszą:    zniesioną ze względu na to, że ustały te okolicz

ności, które wywołały wprowadzenie pomiecionej taryfy, mianowicie brak węgla w Warszawie, spowodowany brakiem wagonów na kolei War-* szawsko-Wiedeńskiej. Następnie od 1 lutego r. 1904 ze względu na możliwe przerwy ruchu na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej taryfa okólna przez Iwangród z kopalń zagłębia Dąbrowskiego do okręgu Warszawskiego została przywróconą w postaci taryfy, stosowanej każdorazowo z rozporządzenia zarządu dróg żelaznych w razie przerw w ruchu w kierunku najkrótszym; taka sama ta-

W myśl postanowień, zapadłych podczas rewi-zyi taryf w r. 1895, koszta przewozu węgla kolejami w Królestwie Boiskiem na odległościach, poniżej 365 wiorst obliczały się podług sumy taryf miejscowych wszystkich kolei. Następnie od 1 lutego r. 1898 utrzymanem zostało na odległo- j ściach ogólnych, nie przenoszących 370 wiorst, obliczanie kosztów przewozu węgla podług sumy taryf miejscowych tylko w komunikacyi kolei AYarszawsko - Wiedeńskiej z kolejami Łódzką i Iwangrodzko-Dąbrowską oraz pomiędzy dwiema ostatniemi kolejami.

Ponieważ przy stosowaniu wymienionych powyżej schematów taryfowych koszta przewozu węgla od stacyi Dąbrowa i Strzemieszyce kolei Warszawsko-Wiedeńskiej do Łodzi wypadały drożej, niż przed r. 1895-ym, o 0,15 i 0,18 kop. na pudzie, przeto od 1 listopada r. 1895 przywrócone zostały dla pomienionych kierunków taryfy poprzednie, mianowicie:

z Dąbrowy .    . 5,15 kop. od puda

ze Strzemieszyc 5,17    „    „    „

Kopiejek od puda

5,13 5,13 5,13*) 5,27

Od dnia 23 czerwca r. 1899 opłaty powyższe były zastosowane do przewozu węgla w kie-

Od stacyi

Strzemieszyce i Gołonóg    f

Dąbrowa Sosnowiec

Do stacyi

Praga i Warszawa kolei Nadwiślańskich

*1 Od dnia 22 listopada r. 1897.

ryfa okólna ustanowioną została dla przewozu    Ze względu na zdarzające się wypadki prze-

węgla z zagłębia Dąbrowskiego do Łodzi.    wozu węgla z zagłębia Dąbrowskiego na linię:

Skarżysko i Słotwiny w celu obejścia kierunku najkrótszego koleją Warszawsko- Wiedeńską od d. 27 września r. 1903 w celu uniemożliwienia takie-

Od 1 kwietnia r. 1903 po otwarciu linii War- Warszawsko - Kaliską w kierunku okólnym przez szawsko-Kaliskiej koszt przewozu węgla ze wszystkich kopalń zagłębia Dąbrowskiego do Kalisza ustanowiony został w wysokości 5,15 kop. od puda; ta sama opłata zastosowaną została do nie- go przewozu obliczanie kosztów przewozu w po-których innych stacyi pomienionej linii.    mienionym kierunku ustanowione zostało podług

Od 31 maja r. 1903 po otwarciu ruchu na sumy taryf miejscowych tych kolei, po których odnogach Koluszkowskiej i Obwodowej kolei Łódź- węgiel przewozi się (Taryfa wyjątkowa N° 4). kiej, do których zastosowane zostały taryfy po-    W taryfie N® 7236 podane są (taryfa wyjąt-

mienionej kolei, wszystkie taryfy od kopalń i sta- ! kowa N® 2) koszta przewozu węgla od kopalń i cyi kolei Warszawsko-AYiedeńskiej w zagłębiu I stacyi kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w zagłębiu Dąbrowskiem do stacyi Łódź Fabryczna były za- Dąbrowskiem do wszystkich stacyi kolei War-stosowane do wszystkich stacyi Łódzkich z pew- szawsko-Wiedeńskiej i Łódzkiej oraz do niektó-nemi zmianami odnośnie do niektórych stacyi na rych stacyi kolei Nadwiślańskich i Warszawsko-linii AV arszawsko-Kaliskiej.    Petersburskiej; koszta te wynoszą:

Od stacyi

kopalni

Do stacyi

Sosnowiec

Granica

Dąbrowa

Strzemieszyce

Hrabia Renard

Ludmiła, Milowi-ce i Czeladź*

Niwka

Saturn

Paryż, Jan i Flora

Mortimer

Mikołaj

Feliks

Kazimierz i Antoni

Grodziec

kopi

e .1

ek od puda

Kolej Warszawsko-Wie deńska.

Płyćwia.......

Rogów.......

Koluszki......

Rokiciny......

Baby........

Piotrków......

Gorzkowice.....

Noworadomsk    .    .    .    .

Kłomnice ......

Rudniki.......

Częstochowa.....

Poraj........

Myszków......

Zawiercie......

Łazy........

Ząbkowice......

Strzemieszyce ....

Granica.......

Dąbrowa......

Sosnowiec......

5,27 5,24 5,13 5,13 5,00 5,00: 5.00 5.00 5,00 5.00, 5,00 5,00 5.00' 4,94 4,82 4,84 4,76 4,72 4,60 4,60 4,56, 4,52 4,44 4,44 4.44¹ 4,44 4,44 4.44 4,44! 4.40 4,27 4,27

4.25    4,25 4,25 4,25

4.25    4.25 4,25 4,25

4,20 4,15 4,00| 4.00 3,88; 3,80 3,68; 3,68 3,35¹ 3,28 3,15! 3,15 2,83! 2,78 2,78| 2,78 2,64, 2,56 2,421 2.42 2,39. 2.31 2,17 2.17 2,08 2,00! 1,86 1.86 1,64! 1,56 1,42 1,42 1,25, 1,19 1.03 1.03 0,92 0,83 0,69; 0,69 0,75| 0,67; 0,53 0,53 0.42 0,36 0,19 0,22 0,61! 0,17; 0,39    —

5,31

5,04

5,00

5.00

4,80

5,36

5,09

5,00

5,00

4,86

4,60 4,66 4,44! 4,44

4,44

4,44

4,29 4,36

4.25    4,25

4.25    4,25 3,93 4,00 3,40 3,48 2,88 2,95

2,69

2,78

0.78

0,56 0,17

0,25 0,56

0,39

0,78! 0,25! 0,61

2,44

2,14

1,69

2,53

2,22

1,78

1,31 1,39 0,97 1,06 0,81; 0,89 0,47 0,56 0.67! 0,75 0,83 0,92 0.31 ! 0,39

fe'g 3 g    g'g'g 3 S'g8g&ljfcj&'sjsfrg'SI

O O O i—¹ I—L i—¹

le-'co ćo et col-C

14^ -d l-¹ t-¹ rf- h-*-

. „ H tOpOJWJW

feffiS S 3 8 g 8g! gfê Ê £ 3 8 R R Kfc

5,16 5,20 5,18 5,20 5,24 ! 5.29 5.00    5.00    5,00

5,00 5,00 4,86 4.90 4,64 4,68 4,44 4,48 4,44 4.44 4,31    4,36    4,33

4.25

4,25

0,75

0,61

0,31

0.39*)

-*)

0,67 0,64 -0,280,33*) 0,81 _    _    0,50 0,56*) 0,64

0.36 0,33; 0,72 0,78*)| 0.86.

0,67

wynosi

:*) Przewóz węgla z kopalni Antoni do pomienionych stacyi

do stacyi Ząbkowice 0,36 ‘<op. od puda „    „ Strzemieszyce 0,56    „    „    „

do stacyi Granica „    „ Dąbrowa

„ Sosnowiec

0,72 kop. od puda 0,42    ”    ”    ”

Łowicz Wiedeński

Pniewo......

Kutno......

Krośniewice .... Czerniewice .... Włocławek ....

Nieszawa.....

Aleksandrów .... Ciechocinek .... Przez Łowicz Warszawa Kaliska to w

Błonie......

Sochaczew.....

Bednary .....

Łowicz Kaliski .    .    .

ca ca ca ca ca ca O¹ C i 4—

'bo"go oo oj b V Io o 'ćo co O N >4 OI ca CO OOO

cacacacacacacacatP»-

00b b b'b Vlo Ob oo —<i —ci -<i cacaca o to

o o co

O © CO,rji,'-H CO,CO,00,OJ, lO i-O 1-0 OiOiOiOiOiO

(M O lO 00 lO CO 1> I - 00 00,0 CO iO,co CO t>-^

^lOiOiOiOiOiOiOiO

O© 1-0 ÓOblb t— t- t»⁻00,0, H CO-^fl IO CO CO t>. —H i-O io i-d io io io id 1-0

Przez Koluszki i Łódź

O' O ' ca Ca

"co obiolo - .00-0 o -d

hP-Caya ca ca bo olp io

Ca ca Ca Ca ęoobHH

O O O OJ OJ

tP-ca ca ca ça CC'OQM O IO O O OJ OJ

Cri O¹! Ot Ca Ca

©bbbb

O O ^ h-¹ I—¹    to

cacacacaca ca ca ça ot ca ca ca ca ca

oobwcu boobbcabbbo o o co o o <JGO^i-<]OJcaGocao

SßßßßßAß SßßßA

■^iiOiOiOłOiOiOłOiO tOiOiOtO^ OOfMiONNOHO OO CO bo

o b?#    co co, 05. o

iCuOiOtOiOiCiOiOCO iQ tO O O iO

o t- o i-obbb o co ' oobo h bo

O ©„^H,-vH,łO CO,co,00,05,    «5,00, tH,©,©,

•o io to to io ..o lC ib i b io d id id b

tH lO O lO lO IO lO IO ló

oo o oi ib”ib b'b4 co” aj. O;, Ol -p -H, CO, O, L-, 00, ^ iO tO iO i-O iO iO tO iO

8 88,0 88

'co GO O O CD r—^    GO^

iO iO iO O

Ki. ca ca ca ca ca Ca ca ot ca ca c 4^ bbblolo 'bo bb b b b Io b 'ćo ooooo caH^^cacacatooo

i^Cacacaca ot O⁷ ca ca ca Ca Ca ca jP-

bbblolo bo "bib c»Ioob __po »U *<t c OCCił-

Ca ca ca ca ot ca ca ca ca

Io 'bo b b 'L Ił- b b> b to to S *4-4 ÜIH o o

Ca Ca ca Ca ca bobklo O O to CO co

Główno .... Stryków

Zgierz .... Łódź Kaliska tow. Pabianice

Łask.....

Zduńska Wola . Sieradz .... Kociołki .    .

Opatówek .

Kalisz ....

5,15 5,15 5,15 5,15 5,15

ca

»o

ca

tH

ca

ca

ot

JCa

r-H

Ot

ca

ca

ca

r—i

ca

iO

tH

lO

lO

r-H

ot

lO

tO

Kolej Łódzka.

5,33 5,33 5,15 5,17 5,37 5,44 5,46 5,48 5,19 5,24 5,21

ca

to

'CO

lO

ca

Koleje Nadwiślańskie.

Przez Warszawę

Warszawa Kowelska .

Praga ......

5,27 5,24 5,13 5,13 5,31 5,36 5,38 5,40 5,16 5,20 5,18

ca

Io

ca

Io

Ca

Io

co

Kolej Warszawsko-Peters-burska.

Przez Warsz a'w ę Warszawa Petersburska .....

Wołomin.....

Miejskie składy węgla na placu Broni .

Podczas rewizyi taryf w r. 1895 uznane by- Iławy w Prusach (z włączeniem ło za możliwe utrzymanie dla węgla dąbrowskie- dowania w Warszawie:) go następujących taryf wywozowych do stacyi    z Dąbrowy .

5,27 5,24 5,13 5,13 5,31 5,36 5,38 5,40 5,16 5,20 5,18

.    27 r. 62 k.

iO

to

ca

Io

iO

Io

CO

zn

rd

ts

o-

t>    o

&    bjD

8i>

wozu o

o-

394—900

140

z    Zawiercia    .    .    27 r.    62    k.    od wagonu

Od dnia 1 października r. 1900 taryfy te były zniesione.

Taryfy dla węgla donieckiego. Podczas rewizyi taryf w r. 1895 dla przewozu węgla donieckiego ustanowiony został schemat ogólny*). Schemat ten w porównaniu z obowią-zującemi przedtem taryfami dał dla niektórych kierunków obniżenie kosztów przewozu, dla niektórych podniesienie, wogóle jednak obniżki były znacznie większe. Poważne obniżki osiągnięte zostały na odległościach od 350 do 400 wiorst, co dawało np. do Moskwy obniżkę kosztów prze-2x/₂ — 3 kop. na pudzie. Niezależnie od schematu ogólnego dla niektórych kierunków ustanowione zostały taryfy wyjątkowe.

W celu ułatwienia dostawy węgla donieckiego dla żeglugi parowej na morzach Czarnem i Azowskiem ustanowioną została taryfa wyjątk wa N« 12 na przewóz węgla od wszystkich stacyi kolei Ekateryninskiej, Kursko-Charkowo-Sewasto-polskiej i Południowo-Wschodnich do stacyi Ma-riupol, Mariupol-port, Taganróg, port Azowski, Berdiansk i Berdiansk-port; schemat tej taryfy jest następujący:

Odległość w wiorstach

1—115 po V₅₅ kop. od puda i wiorsty. 116—205 do opłaty za 115 wiorst, t. j. 2,09 kop.

od puda, dodaje się po 7₁₀₀ kop. od puda i wiorsty.

206—393 do opłaty za 205 wiorst, t. j. 2,99 kop.

od puda, dodaje się po 7aoo kop. od puda i wiorsty.

po 7loo kop. od puda i wiorsty.

W celu popierania wywozu węgla donieckiego za granicę ustanowioną została taryfa wyjątkowa «N® 28 na przewóz wręgla od wszystkich stacyi kolei Ekateryninskiej, Kursko-Charkowo-Se-wastopolskiej i Południowo-Wschodnich do stacyi Mariupol-port, port Azowski, Berdiansk-port i Rostów pod warunkiem złożenia świadectw komory o wywozie węgla za granicę; schemat tej taryfy jest następujący:

Odległość w wiorstach

1—120 po 780 kop. od puda i wiorsty.

121—245    do    opłaty    za 120    wiorst, t. j. 1,50 kop.

od    puda,    dodaje    się po yi26 kop. od

puda i wiorsty.

246—260    do    opłaty    za 245    wiorst, t. j. 2,50 kop.

od    puda,    dodaje    się po ł/₁₅₀ kop. od

puda i wiorsty.

powyżej 260 po 7j₀o kop. od puda i wiorsty.

Oprócz przytoczonego powyżej schematu na przewóz węgla do portów obowiązuje dotychczas taryfa wyjątkowa N® 9 na przewóz węgla od stacyi Dołżańska kolei Ekateryninskiej do stacyi Rostów-Don w wysokości 2,64 kop. od puda za całą odległość.

Przewóz węgla Donieckiego do przystani na. rzece Wołdze oraz poza Wołgę korzysta również, z taryf zniżonych.

Podług taryfy wyjątkowej JM® 7 koszt przewozu węgla wynosi zależnie od stacyi wysyłającej na kolei Ekateryninskiej: do stacyi

Kamyszyn 8,84—9,29 kop. od puda Saratów . 8,36—9,69 „

Wolsk .    . 9,14—9,59 „    „

Podług taryfy wyjątkowej N® 11 koszt przewozu węgla od wszystkich stacyi kolei Ekateryninskiej, Kursko-Cliarkowo-Sewastopolskiej i Południowo-Wschodnich do wszystkich stacyi odnogi Pokrowsko-Uralskiej (kolei Riazańsko - Ural-skiej). kolei Samaro - Złotoustowskiej, Taszkienc-kiej i kolei poza tą ostatnią oblicza się do stacyi Uwek (kolei Riazańsko-Uralskiej) i Batraki (kolei Syzrano-Wiaziemskiej) podług schematu ogólnego, a od pomienionych stacyi do stacyi przeznaczenia po 7Igo kop. od puda i wiorsty; jeżeliby jednak koszt przewozu, obliczony za całą odległość podług schematu ogólnego, wypadł taniej, niż podług taryfy JS® 11, w takim opłata pobiera się podług schematu ogólnego.

Podług taryfy wyjątkowej J\® 15 koszt przewozu węgla od stacyi .Tasinowataja, Krzywy To-rec i Dylejewka (kolei Kursko-Charkowo-Sewasto-polskiej) do stacyi Saratów (kolei Riazańsko-Uralskiej) wynosi 9,25, 9,65 i 9,44 kop. od puda.

Podług taryfy wyjątkowej N= 22 koszt przewozu węgla wynosi zależnie od stacyi wysyłającej na kolejach Południowo-Wschodnich:

do stacyi .

Kamyszyn 8,16—8.97 kop. od puda Saratów . 8,08—8,42    ,.    ,,

Wolsk . . 8,46—9,27    „    „

W" celu popierania w Królestwie Polskiem.; zbytu koksu donieckiego i ułatwienia mu współzawodnictwa z koksem zagranicznym ustanowioną została taryfa wyjątkowa JVf® 10 na przewóz koksu od wszystkich stacyi kolei Ekateryninskiej i Kursko-Charkowo-Sewastopolskiej do stacyi ko-kei Warszawsko-Wiedeńskiej, Łódzkiej, linii Iwan-grodzko-Dąbrowskiej kolei Nadwiślańskich, odnogi Chełm-Mława kolei Nadwiślańskich oraz do wszystkich stacyi w Warszawie; koszt przewozu koksu podług pomienionej taryfy wynosi po ¹/ kop. od puda i wiorsty.

Koleje Kursko - Oh arko wo - Sewastopolska i Charkowo-Mikołajewska otrzymują ze stacyi kolei Ekateryninskiej węgiel na potrzeby własne podług taryfy wyjątkowej N® 8; koszt przewozu węgla podług tej taryfy wynosi po ¹/16u kop. od puda i wiorsty.

Taryfy

węgla uralskiego. Koszt przewozu węgla uralskiego oblicza się podług następującego schematu (taryfa wyjątkową N» 21):

Taryfy dla węgla moskiewskiego. Koszt przewozu węgla moskiewskiego obli- __    _    ,    .

wyiątkofa⁰^S18:)aSt?PUJąCeg° SCh6matU    90lll2^6do opłatka'^wiorst™“! 9,01 kop.

od puda, dodaje się po 7300 kop. od puda i wiorsty.

powyżej 1 286 po 7m kop. od puda i wiorsty.

rH CO

da i wiorsty, puda za całą odle-

(X M*

Wrj

Zarząd marynarki może w razie potrzeby korzystać ze zniżonej taryfy (po 7iso kop. od puda i wiorsty) na przewóz węgla na potrzeby własne z zagłębia Donieckiego do Petersburga, Koł-pina, Portu Morskiego i Nowego Portu; ustanawianie tej taryfy ma na celu zamianę w poinie-nionych punktach węgla zagranicznego przez węgiel doniecki. Taryfa ta ustanawia się na skutek każdorazowego starania zarządu marynarki lecz tylko na lato, t. j. wówczas, gdy koleje mają mniej ładunków do przewożenia; dotychczas stosowaną była ona tylko w r. 1896, 1897 i 1898.

d 1 a

Odległość w wiorstach.

1— 66 po 7eo kop. od puda i wiorsty.

67—300 do opłaty za 66 wiorst, t. j. 1,10 kop.

od puda, dodaje się po 7ioo kop. od puda i wiorsty.

301—518    do    opłaty    za 300    wiorst,    t. j.    3,44    kop.

od    puda,    dodaje    się po    7m    kop.    od

puda i wiorsty.

519—900 po 7ioo kop. od puda i wiorsty.

901—1286    do    opłaty    za 900    wiorst,    t. j.    9,01    kop.

od    puda,    dodaje    się po    7300    kop.    od

puda i wiorsty.

powyżej 1286 po 7m kop. od puda i wiorsty.

Odległość w wiorstach.

— 75 po 7g5 kop. od puda i wiorsty.

7 — 86 po 1,15 kop. od puda za całą odległość.

87—113 po 775 kop. od puda i wiorsty.

114—151    po    1,51    kop. od puda    za całą    odle

głość.

152—380    po    7ioo    kop. od puda i    wiorsty.

381—475    po    3,80    kop. od puda    za całą    odle

głość.

powyżej 475 po 7m kop. od puda i wiorsty.

Koszt przewozu miału węglowego wynosi (na mocy świadectw zarządów ziemskich) taniej, mianowicie:

Odległość w wiorstach.

1—380    po    7ioo    kop. od puda i    wiorsy.

381—475    po    3,80    kop. od puda    za całą    odle

głość.

powyżej 475 po 7m kop. od puda i wiorsty.

Taryfy dla węgla kaukazkiego.

Koszt przewozu węgla kaukazkiego oblicza się od stacyi Tkwibule (kolei Zakaukazkiej) podług następującego schematu (taryfa wyjątkowa J\® 13):

Odległość w . wiorstach.

—    75 po Vos kop. od

—    86 po 1,15 kop. ( głość.

87—113 po Yw kop. od puda i wiorsty.

114—151 po 1,51 kop. od puda za całą odległość.

152— 380 po 7'₁₀₀ kop. od puda i wiorsty.

381—475 po 3,80 kop. od puda za całą odległość.

powyżej 475 po 7m kop. od puda i wiorsty.

Koszt przewozu węgla od kopalń do stacyi Tkwibule wynosi (taryfa wyjątkowa J\® 14) po 46 kop. od wagonu za całą odległość.

Taryfy dla węgla syberyjskiego. Koszt przewozu węgla syberyjskiego oblicza się podług następującego schematu (taryfa wyjątkowa N® 21):

Odległość w wiorstach.

—    66 po 7go kop. od puda i wiorsty.

6 —    300    do    opłaty    za 66    wiorst,    t. j.    1.10 kop.

od    puda,    dodaje    się po    7ioo    kop. od

puda i wiorsty.

301—    518    do    opłaty    za 300    wiorst,    t. j.    3,44 kop.

od    puda,    dodaje    się po    7m    kop. od

puda i wiorsty.

Taryfy dla węgla zagranicznego. Koszta przewozu węgla zagranicznego, przychodzącego przez Sosnowiec i Granicę, wynoszą to samo, co węgla krajowego. Dla przewozu węgla zagranicznego z Radziwiłowa, Wołoczysk, Nowo-sielie, Ungeni i Reni na odległościach poniżej 370 wiorst stosuje się wysoka taryfa miejscowa kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w tym celu, żeby węgiel zagraniczny nie miał przewagi nad węglem krajowym w poblizkich od granicy miejscowościach. Na dalszych odległościach (powyżej 370 wiorst) do węgla zagranicznego stosuje się schemat ogólny,*) ponieważ na odległościach tych węgiel zagraniczny nie przedstawia już niebezpieczeństwa dla węgla krajowego. Tym sposobem koszta przewozu węgla od stacyi Radziwi-łów, Wołoczyska, Nowosielice, Ungeni i Reni (kolei Południowo-Zachodnich) obliczają się podług: następującego schematu (taryfa wyjątkowa JN® 24)

Odległość w wiorstach.

Odledłość w wiorstach.

1—169 po V55 top. od puda i wiorsty.

170—200 po 3,08 kop. od puda głość.

; 201—370 po ¹/₆₅ kop. od puda i wiorsty.

2) Za przewóz w komunikacyi bezpośredniej" dalszerai kolejami podług schematu ogólnego.

Na kolei Moskiewsko - Windawo-Rybińskiej tak w komunikacyi wewnętrznej jako i bezpośredniej na odległościach, nie przenoszących 370 wiorst, koszt przewozu węgla na pomienionej ko-

1—100 po 736 kop. od puda i wiorsty.

101—111 po 2,78 kop. od puda głość.

112—170 po ¹/i0 kop. od puda i wiorsty.

171—191    po    4,25    kop.    od    puda    za    całą    odle

głość.

192—200 po ¹/₄₅ kop. od puda i wiorsty.

201—222 po 4,44 kop. od puda za całą odległość.

223—250 po 7so kop. od puda i wiorsty.    , .    .    ,    ,    ,

251-275    po    5,00    kop.    od    puda    za    całą    odle-    ÿ, wynosi po V    kop. od puda i wiorsty    a    na

i    dalszych kolejach    w komunikacyi bezpośredniej

276-300 po 7« kop. od puda i wiorsty.    ! koszt ten oblicza sie podług schematu ogólnego

301—327    po    5.45    kop.    od    puda    za    cała    odle-    (taryia wyjątkowa    .\s 17)-

*    Ze względu na odkrycie węgla brunatnego

328-340 po */' kop. od puda i wiorsty.    na Wołyniu w okolicach Krzemieńca ustańowio-

341-360    bo    5,67    kop.    od    puda    za    całą    odle-    "4 została następująca taryfa wyjątkowa    25

edość    na Przevvoz węgla brunatnego od stacyi Ivrzemie-

powyżej 369 podług schematu ogólnego.    nieć kolei Południowo-Zachodnich.

żą

całą odle

żą

całą odle

Odległość w wiorstach.

W celu uprzystępnienia spożycia węgla w

okolicach Kołpina ustanowioną została taryfa    j ] 75    po    ¹/6r kop. od pi

wyjątkowa As 19 od stacyi Nowy Port (kolei Mi-    ¹ jß ts6    po    1.15 kop. od

kołajewskiej) do stacyi Kołpino i Obuchowo (ko- I    głość.

lei Mikołajewskiej); koszt przewozu węgla podług    87—113    po    V,’₅ kop. od puda    i    wiorsty,

tej taryfy wynosi 0.6 kop. od puda za całą odle-    114—151    po    1,51 kop. od    puda    za    cała odległość.    głość.

Ze względu na brak węgla na kolei Riazań- 152—900 po 7ioo kop. od puda. i wiorsty. sko-Uralskiej i trudność otrzymywania węgla do- powyżej 900 podług schematu ogólnego, nieckiego od dnia 17 maja do dnia 25 września    W r. 1904 rozpoczęto wydobywanie węgla

r. 1906 obowiązywała taryfa wyjątkowa po ¹/₁₅₀ w okolicach Borowicz; w celu umożliwienia dokop. od puda i wiorsty na potrzeby własne po- wozu tego węgla do Petersburga i innych por-mienionej kolei w ilości 7l/₂ milionów pudów od łów morza Bałtyckiego ustanowioną została na-Nowego Portu do Birulewa i od Rygi do Smo- stępująca taryfa wyjątkowa N= 20 na przewóz wę-leńska.    ; gla °d stacyi Borowićze kolei Mikołajewskiej:

Odległość w wiorstach.

i wiorsty.

la za całą odle-

Taryfy dla niektórych k i e r u n-k ó w. Ze względu na współzawodnictwo komunikacyi wodnej ustanowioną została taryfa wyjątkowa As 23 na przewóz węgla od Odesy do stacyi kolei Południowo-Zachodnich pomiędzy sta-cyami Kauszany i Ren i; koszt przewozu węgla podług tej taryfy wynosi 2,15—3,33 kop. od puda zależnie od stacyi.

Na kolei Władykaukazkiej tak w komunikacyi wewnętrznej jako i bezpośredniej na odległościach, nie przenoszących 370 wiorst, obowiązuje następująca taryfa wyjątkowa A¹« 6:

1) Za przewóz koleją Władykaukazką.

— 75 po 765 kop od puda i wiorsty.

7 — 86 po 1,15 kop. od puda za całą odległość.

87—113 po 7t5 kop. od puda i wiorsty.

114—151 po 1,51 kop. od puda za całą odległość.

152—380 po 7ioo kop. od puda i wiorsty.

381—475 po 3,80 kop. od puda głość.

powyżej 475 po (d. n.).

rH ZO

żą

całą odle

/125

kop. od puda i wiorsty.

Kazimierz Srokoivski.

j rzegfąd literatury górniczo - fiufniczej

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

Gornyj Żurnał (1907). Maj. a) A. Polo- używanych do mielenia i mieszania surowych 'wiew. Wyrób ty głów koksowych, używanych do to- materyałów, jako też formowania tygli. Suszenie-pienia stali ze zakładach Iżewskich. Opis maszyn, tygli i sposób ich użycia. Do wyrobu tygli używa;.

się mieszaniny, składającej się z 8 części gliny ogniotrwałej z powiatu Krasnoupinskiego guber-nii Permskiej, 4 części koksu angielskiego i 8 części szamoty (jmtłuczonych tygli). Tygle wyrabiane są według sposobu, używanego w fabryce broni Bergera w Westfalii z nieznacznemi tylko zmianami, zależnemi od warunków miejscowych. Okazały się one praktyczne i tanie, lecz użyte być mogą wyłącznie do wyrobu stali tyglowej; do topienia miedzi i stopów stosowane być nie mogą z tego względu, że nie wytrzymują kilkakrotnego nagrzewania i ochładzania, b)

zachodzących podczas tworzenia się różnych gatunków paliwa mineralnego. Wzbogacenie węglem drzewnika, zawierającego go tylko 50%, podczas gdy różne gatunki paliwa mają go o wiele więcej, a antracyt nawet do 98%, objaśnić można w pewnym stopniu działaniem drobnoustrojów dziś nam znanych. Być może obok tego tak znaczny przyrost węgla odbył się pod wTpływem drobnoustrojów nam nieznanych lub też już nieistniejących wcale. b) K. Chariczkoff Nafta jako minerał.

Mając na względzie doniosłość, jaką posiadają badania nad naftą i procesem jej powstania w związku z innymi procesami, zachodzącymi w świecie mineralnym, autor wyraża przekonanie o potrzebie zebrania wszystkich materya-łów o minerałach, zawierających węgiel, oraz o nafcie i węglu kamiennem i wyodrębnienia ich w oddzielny dział pod nazwą mineralogii organicznej. W obecnej chwili wszystkie oleje skalne czyli ropy naftowe dzielą na pięć grup, a mianowicie: 1) nafta parafinowa inaczej zwana warzenitem, w skład której wchodzą węglowodory szeregu parafinowego, 2) nafta, nie zawierająca parafiny lecz składająca się z naftenów, 3) nafta siarczana czyli mabberyt, w skład którego wchodzą tiosiarczany i merkaptany, 4) nafta azotowa, składająca się głównie ze związków azotowych, i 5) nafta smolista albo asfaltowa (kauka-

A. Mitinskij. Niektóre kopalnie i fabryki żelazne w Niemczech. Opis zakładów następujących: huty żelaznej Lotaryiiskiego Towarzystwa Aumetz Friede, huty Hayinden, huty Rombach, huty Bürbach pod Laarbrücken, huty Rohling pod Völki-lingen, fabryki maszyn firmy Ehrhardt i Sehmer, huty Laar pod Rurortem. e) M. Karakasz. Badania geologiczne, dokonane podczas budowy Drugiej Ekateryninskiej drogi żelaznej, d) A. Keppen.

Przemyśl zloty na Madagaskarze i nowe prawo górnicze. Dane, zaczerpnięte z czasopisma Revue Minière de Madagascar o stanie przemysłu złotego dawniej i po zajęciu wyspy przez Francyę.

Nowe prawo górnicze dotyczące przemysłu złotego. Wytwórczość złota z roku na rok wzrasta hardzo szybko, tak że już w r. 1904 wywieziono

tego metalu za 7Ł/₂ miliona franków. Wszystko j zyt). Dodać należy, że obok wyraźnie określo-wskazuje, że w najbliższej przyszłości przemysł ! nych istnieją typy przejściowe, mieszane. Skład ten dosięgnie olbrzymiego rozwoju i być może ! ropy, spotykanej v danej okolicy, jest jednako-nawet przewyższy przemysł złoty w Afryce po- wy, gdyż powstanie jej zależne było od jednako-łudniowej. e) M. Surdut. Dane o biegu wielkich \ wych, istniejących tam warunków fizyczno-che-pieców w hutach skarbowych, na Uralu w r. 1905. micznych. c) G. Jewreinojf. O pyrometrach. Stresz-Z liczby 20 pieców wielkich, znajdujących się w czenie pracy E. Balloisa, zamieszczonej w czaso-9 hutach skarbowych uralskich, czynnych było piśmie L’éclairage électrique. Autor dzieli pyro-w r. 1905 pieców 11. Wytwórczość ogólna wy- metry ma następujące cztery grupy: 1) oparte nosiła 5 475 589 pudów czyli średnio na jeden na mierzeniu rozszerzania się ciał pod wpływem piec około 500 000 pudów.    temperatury, 2) elektryczne, 3) elektryczno-op-

Stahl und Eisen (1907). N2 18. a) F. Lür-

mann. Huta żelazna w Piombino. Opis huty żelaznej, położonej na zachodniem wybrzeżu "Włoch naprzeciwko wyspy Elby. Huta w Piombino po-

Sbornik techniczeskich statiej (1907) N2 2. tyczne i 4) optyczne. Artykuł zawiera opis py-a) M. Lebiedieff. Teorya powstawania różnych g a- rometru termo - elektrycznego firmy Siemens i tlenków paliwa mineralnego. Streszczenie prac Le- Halske, pyrometru elektryczno-optycznego Ferye-mièrea o powstawaniu paliwa mineralnego z ro- go i optycznego Duckretata, zapomocą którego ślin pod wpływem drobnoustrojów, działających można obserwować bezpośrednio odcienie światła, Jako fermenty. Warunkami niezbędnymi dla tego wydzielanego przez ciało rozgrzane, d) S. Kern. rodzaju fermentacyi są: fermenty wewnętrzne Wptyw krzemu i grafitu na proces martenowski. (diastazy), fermenty zewnętrzne żywe i środowi- Streszczenie referatu A. Thomasa, wygłoszonego sko antyseptyczne. Według Lemièrea fermenta- na posiedzeniu Towarzystwa Iron and Steel In-cya, wskutek której rośliny zamieniają się w węgiel, stitute. Mówiąc o wpływie krzemu, zawartego zbliżona jest bardzo do fermentacyi alkoholowej; w surowcu na przebieg kwaśnego procesu marte-analogia tych procesów jest uderzająca nawet w nowskiego, autor wykazuje ujemne skutki zbyt szczegółach. Rezultatem działania fermentów nizkiej lub wysokiej zawartości. Najodpowied-było w pierwszym okresie zniszczenie tkanek niejszą jest ilość w granicach od 1,25 do 2,0 %. roślinnych i drzewnika a wreszcie wzbogacenie Co się tyczy grafitu, to należy mieć na wzglę-masy w węglowodory i węgiel wolny. Diastazy dzie, że nawet w małych ilościach jest on niepo-utworzyły prawdopodobnie gęstą masę roślinną, żądany, która w postaci płynu brunatnego przenikała substaneye roślinne i mineralne, osadzając tam unoszone z sobą ciała. Opierając się na tych poglądach, Lemière objaśnia przebieg procesów,

siada tę wyższość nad innymi włoskimi zakłada- wybuch, pyłu węglowego; obecność gazu ziemne-mi żelaznymi, że wielkie piece, stalownia i wal- go tylko nieznacznie wpłynęła na rozmiary kata-cownia stanowią całość. Stalownia przerabia su- strofy, skutkiem której straciło życie 150 robot-rowiec płynny bezpośrednio z wielkich pieców a ników. Powód wybuchu nie został wyjaśniony, nadmiar gazów z pieców wielkich i koksowych Wybuch nastąpił o godzinie 7 rano, a więc w zostaje zużytkowany w silnikach gazowych. Huta czasie, kiedy robotnicy przystępowali do rozpo-przetapia głównie znane rudy żelazne z wyspy częcia robót. W każdym razie materyałów wy-Elby. Koks wytwarza się na miejscu z węgla, buchowych jeszcze nie używano. Ponieważ w sprowadzanego z Anglii. Zasługuje na uwagę, że przeddzień katastrofy kopalnia z powodu święta koszta wytwórczości tego koksu są niższe, aniże- była nieczynna, więc prawdopodobnie przewieli koksu westfalskiego, wytwarzanego przez syn- trzania i zwilżania chodników dokonano w spo-dykat w Didenbofen. Przemysł żelazny we Wło- sób niedbały.

szech otoczony jest opieką rządu; podczas gdy    Bulletin de la Société de Plndustrie mi-

Próby spadochronów. Dodatnie i ujemne strony systemu Koepego. Przyspieszenie. Waga klatki. Waga liny dolnej, b) Sainte-Claire-Deville. Badania nad zapadaniem się powierzchni skutkiem robót górniczych. Zapadanie się powierzchni skutkiem odbudowy pokładów węgla bez podsadzki zastosowaniem podsadzki suchej. Określenie na podstawie robót górniczych sfery, podlegającej zapadaniu się. Wyniki badań nad osiadaniem podsadzki płynnej i zapadaniem się powierzchni z postępem czasu, c) J. Saconney. Badania porównawcze nad piecami elektrycznymi do wyrobu stali. Autor podaje opis pieców elektrycznych Stassano, Heroulta i Giroda oraz zestawia wyniki, otrzymane przy zastosowaniu ich w praktyce. Autor przychodzi do wniosku, że piec Giroda jest najlepszy. W piecu Stassano nie można otrzymać dostatecznie wysokiej temperatury i oczyszczać metalu od fosforu i siarki, piec ten obok tego jest zbyt złożony i szybko podlega zużyciu. Piec Heroulta posiada w porównaniu do pieca Giroda napięcie dwa razy większe, co również jest niekorzystne. Natomiast piec Giroda jest mniej złożony, gdyż ma tylko jedną elektrodę. Przewodniki dla pieca Heroulta są mniejsze i tańsze, mimo to piece te są droższe od pieców Giroda. d) C. Barrois. Znaczenie geologii w-zagłębiu Nord i Pas de Calais. Referat, wygłoszony na ogólnem zebraniu członków Towarzystwa Naukowego w Lille.

rudy i węgiel wchodzą bez cła, wyroby żelazne nérale (1907). Zeszyt 2. a) 5. Moulin. System jakoteż surowiec i stare żelazo opłacają cło sto- wyciągowy Koepego.*) Artykuł zawiera wiele cen-sunkowo wysokie, b) E. Stach. Pomiary dużych nych wskazówek praktycznych i opis ulepszeń, ilości gazu na zasadzie różnicy ciśnienia. Opis dokonanych w systemie wyciągowym Koepego w przyrządu samopiszącego, zbudowanego przez P. kopalni węgla kamiennego w Maries, gdzie znajdę Bruyna do mierzenia szybkości strumienia ga- duje on zastosowanie od 14 lat. Określenie spół-zu. Szybkość przypływającego gazu oznacza czynników przylegania i tarcia. Opis części skła-się na podstawie wysokości słupa cieczy w rurce, dowych urządzenia wyciągowego. Praca lin i przeprowadzonej do środka przewodu. Zdanych, kontrola nad niemi. Nastawianie klatek wycią-jakie dostarcza wykres, otrzymany zapomocąprzy- gowych. 0 wydłużaniu się liny i sposobie jej rządu, można obliczyć ilość przepływającego ga- skracania. Podchwyty. Zamiana kla.tek i lin. zu. c) B. Osann. Metalurgia surowca odlewniczego.

Próby, dokonane przez Westa nad topliwością stali w kopulaku, stwierdziły, że stal wymaga więcej czasu na stopienie, aniżeli surowiec. Spalenie krzemu i manganu wzrasta wraz z temperaturą biegu kopniaka. Surowiec, odlewany we wlewnice, traci mniej, aniżeli odlewany w piasek, lub z Pokrywanie surowca warstwą, zabezpieczającą od rdzewienia, nie daje lepszych wyników, aniżeli odlewanie we wlewnice. Gęsi, pokryte warstwą grafitową, dają po stopieniu 3,4 % straty, pokryte wapnem 3,8%, szkłem wodnem 2,9%, podczas gdy odlewane do wlewnic dają straty 3,4%. d)

Przyczynki do sprawy oznaczania węgla w stali.

Wiadomości o nowych sposobach i ulepszeniach oznaczania węgla w stali i stopach żelaznych.

W. K.

Zeitschrift für das Berg-Hütten- u. Salinenwesen (1907). Zeszyt 1. a) K. Priemel. Złoża ivegla brunatnego w Oberlausitz. Opis złóż węgla brunatnego w okolicach Zgorzelic pod względem geologicznym, technicznym i statystycznym, b) Próby z ulepszenia, zastosowane w kopalniach pruskich w r. 1906. Przegląd postępów i ulepszeń, ułożony systematycznie podług działów techniki górniczej, c) Przemysł górniczy we Fran-cyi i Algierze vo latach 1904 i 1905. Dane statystyczne o wytwórczości, przywozie i wywozie wytworów przemysłu górniczego we Erancyi i jej koloniach, d) Einer. Wybuch w kopalni węgla kamiennego Reden pod Saarbrücken w styczniu r.

*| W zagłębiu Dąbrowskiem system wyciągowy Koepego urządzony zosfcął w kopalni Kazimierz, należącej do Towarzystwa War--szatvskiego.

1907. Opis warunków technicznych kopalni Reden. Wybuch i akcya ratunkowa. Badania, dokonane celem wyjaśnienia przebiegu katastrofy i ! jej przyczyny, ustaliły, że głównie miał miejsce i

Kronika

bieląca.

Wywóz wytworów przemysłu żelaznego za granicę. Departamet opłat celnych ogłosił okólnik z dnia 2 czerwca r. 1907 (s. s.) JV» 16005 do zarządów komoro wy cli, żeby te wydawały na żądanie interesowanych odpowiednie zaświadczenia, stwierdzające wywóz wytworów przemysłu żelaznego za granicę w celu zastosowania do wytworów tych taryfy ulgowej.*) Okólnik powyższy ogłoszony został w N° 1897 Zbioru taryf.

Rewizya taryf kolejowych na przewóz węgla kamiennego**.) Dnia 25 i 28 czerwca r. b. odbyły się w Departamencie spraw kolejowych z udziałem przedstawicieli dróg żelaznych, przemysłu i handlu obrady w celu rewizyi taryf kolejowych na przewóz węgla kamiennego. ISTa prośbę przedstawicieli przemysłu minister skarbu zgodził się na odroczenie tych obrad do dnia 15 października r. b.; przedtem, mianowicie w drugiej połowie sierpnia r. b. odbędą się w tej samej sprawie w biurze Rady zjazdów przedstawicieli handlu i przemysłu narady prywatne, w których wezmą udział przedstawiciele handlu, przemysłu i dróg żelaznych. Kolej Warszawsko - Wiedeńska opracowała projekt nowej tana przewóz węgla kamiennego, która w porównaniu z obowiązującą obecnie przynieść ma rzeczonej kolei powiększenie wpływu z przewozu węgla o 1 000 000 rubli rocznie. Projektowany przez kolej Warszawsko - Wiedeńską schemat taryfowy przedstawia się, jak następuje:

Odległość w wiorstach

wanej w porównaniu z obowiązującą obecnie przedstawia się, jak następuje:

Odległość w wiorstach

Koszt przewozu węgla podług taryfy

projekto

wanej

kopiejek

obowiązującej obeenie

od puda

ryfy

5.

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

110

120

130

140

150

160

170

180

190

200

210

220

230

240

250

0,33

0,28

0,67

1,00

1,33

1.67

2,00

2,33

2,67

3’00

3,22

3,33

3,53

3,82

4,12

4,41

4.71

4«3

5,01

5,09

5.16

5,24

5,32

5.48

5,72

0,56

0,83

1,11

1,39

1,67

1,94

2,22

2,50

2,70

2,78

3,00

3,25

3,50

3,75

4,00

4,25

4,25

4,25

4,44

4,44

4,44

4,60

4,80

1— 95    po    ¹/₃o kop. od puda i wiorsty.

96—114    do    3,17 kop. od puda dodaje    się    po

V95 kop. od puda i wiorsty.

115—167 po ł/₃₄ kop. od puda i wiorsty.

168—224 do 4,91 kop. od puda dodaje się po ¹/i30 kop. od puda i wiorsty.

225—245    po    l/i2 kop. od puda i wiorsty.

246—276    do    5,8 kop. od puda dodaje    się    po

>. od puda i wiorsty.

277 —295    po    746 kop. od puda i wiorsty.

296—327    do    6,41 kop. od puda dodaje się po ł/

kop. od puda i wiorsty.

328—334 po 750 kop. od puda i wiorsty.

335—374 do 6,68 kop. od puda dodaje się po 7 kop. od puda i wiorsty.

powyżej 374 po 7es kop. od puda i wiorsty.

Porównanie kosztów przewozu węgla koleją

Warszawsko - Wiedeńską podług taryfy projekto-

260

270

280

290

300

310

320

330

-rH O

245

290

5,87

5,92

5,98

6,09

6,30

6,43

6,47

6,51

5,00

5,00

5,00

5,09

•5.27

5,45

5,45

5,45

340

350

360

370

380

390

400

425

450

475

500

6,60

6,70

6,74

6,77

6,80

6.91

7,09

7,27

7,73

8,18

8,64

9,09

5.

5,50

5,67

5,67

5,67

5,69

5,85

6,00

6,15

6,54

6,92

7,31

7,67

Mały piecyk elektryczny do topienia, drobnych ilości przerabianych ciał, zbudowany przez prof. Borchersa, opisuje D. pract. Masch. Constr.

«Ns 3 z d. 17 stycznia Tech. Rund., str. 7). Jest on wykonany z szamoty, u dołu ma otwór, w który wchodzi płaska elektroda metalowa lub węglowa, dająca się wyżej lub niżej ustawić. Drugą elektrodę węglową w kształcie pręta spuszcza się na śrubie przez otwór, pozostawiony w górze. Ogrzewanie i topienie odbywa się albo sposobem oporowym, albo ciepłem łuku elektrycznego. W pierwszym razie wnętrze pieca wypełnia się prze-rabianem ciałem i

Przywóz surowca i żelaza z zagranicy da Stanów Zjednoczonych.

r. 1904

r. 1905

przepuszcza przez nie prąd pomiędzy elektrodami. Jeżeli topione ciało jest w stanie zimnym złym przewodniem elektryczności, wkłada się w nie cienką sztabę węglową, łączącą obie elektrody, i w ten sposób rozgrzewa je, dopóki nie zacznie samo przewodzić prądu. Przy zastosowaniu łuku elektrycznego, który tworzy się między odpowiednio zsuniętemi elektrodami, wsypuje się materyał topiony otworem, umieszczonym z boku. Można także w razie potrzeby obie elektrody w postaci cienkich prętów węglowych wsunąć z boku, a w miejscu dolnej elektrody umieścić zbiornik na stopiony materyał.

Maszyny i wyroby

Razem .

+3* oooooooooo

OCOGOCMCOCO-xtHCNCOO

T-l    T+l

16480

CG

-CD

Qj

-O t-H

oooooooooo

HCi'^«jHOOCOOCO

r—( r—t rH

T-l ot

25 820

Wywóz surowca i żelaza ze Stanów Zjednoczonych za granicę.

r. 1904

r. 1905

Czasopismo Techniczne

tysięcy pudów

Spawanie gazowe. Spawanie a raczej stapianie ze sobą brzegów blachy zapomocą mieszaniny tlenu i wodoru (lub acetylenu), wypływającej z odpowiednio zbudowanego palnika, doznało v ostatnich czasach znacznego ułatwienia wskutek obniżania kosztów roboty. Początkowo używano sprowadzanych w żelaznych flaszach silnie zgęszczonych gazów, które doprowadzano do przewodu palnika przez wentyle, redukujące ciśnienie. Gazy zgęszczone były drogie, a cenę ich zwiększał znacznie przewóz pełnych i pustych flasz, -który zależnie od odległości nierówno obciążał spożywców. Starano się więc wyzwolić z pod wpływu zakładów, sprzedających gazy, przez wytwarzanie ich we własnym zakładzie, co doprowadziło do stosowania acetylenu zamiast wodoru, a ostatecznie do budowania własnych urządzeń elektrolitycznych. Gotowe urządzenia do tego celu wyrabia Akc. Tow. elektr. dawniej Schuckert i S-ka w .Norymberdze. Składa się ono z dynamomaszyny, eletrolizera o kilku komorach z żelaznemi elektrodami, przewodów, doprowadzających wytworzone gazy do gazometrów i stamtąd do palnika. Gazy otrzymują odraz u potrzebne ciśnienie, nie wymagają więc ani kompresora, ani wentyli redukujących, prądu używa się o napięciu 2,3 do 3,5 volt. Koszta roboty przy własnym wyrobie tlenu i wodoru mają w; nosić Vs—Va kosztów, ponoszonych przy użyciu sprowadzanych gazów zgęszczonych.

Surowiec Półwyroby .    .    .

Stare żelazo i stal Żelazo handlowe Blacha .... Blacha biała .    .

Belki.....

Drut.....

Gwoździe . Szyny .... Maszyny i wyroby

Razem .

3040

19490

3 050 14 730

1660

3 440 3 630

490

3440 7 350 2800 25 800 1250

72 390

500

3    220

4    650

490

5160 8840 2 720 18290

93

62580

Wywóz węgla kamiennego z Rosyi za

granicę.

Rok

Do Do Fin-

Europy landyi Do Azyi Razem

1896    373851    185885

1897    1798042    222822

1898    2 744470    179 370

1899    568496    233069

1900    537 254    260 558

1901    392163    299 709

1902    2835537    233433

1903    4491056    190583

1904    5 730991    183577

Ci O» Ci fcO CO l-t- CO O —3 t—¹ I—LO0

00 Th

<M t-H

559 736 2 023 353 2 930055 806976 824 284 692578 3069 600

4    710381

5    929262

Czasopismo Techniczne.

Sprostowanie. W N° 13-ym Przeglądu Górniczo Hutniczego (str. 329, szpalta 2-ga, wiersz 38 od góry) zamiast „koks“ powinno być „torf“.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.