PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

ISTs 11 (77).

Dąbrowa, dnia 1 czerwca r. 1907.

Tom IV.

ROEPOREĄGEEHiA RZĄDOWE.

0 zmianie uwag do § 39 przepisów prowadzenia partyi powinno być po dwa respiratory i po dwie robót górniczych ze względu na ich bezpieczeństwo, lampki elektryczne z przenośnem źródłem świa-W Ni 213 Zbioru praw i rozporządzeń rządu z r. tła. Jeżeli liczba robotników partyi nie będzie 1906 ogłoszony został tekst uwag do § 39 prze- wielokrotnością trzech, to ułamek, otrzymany pisów prowadzenia robót górniczych ze względu przy określeniu liczby przypadających na partyę

na ich bezpieczeństwo.*)

lampek i respiratorów, przyjmuje się za jedność.

Obecnie zgodnie z uchwalą Górniczego ko- * ko.Pal”i’ utrudniającej mniej, niż 50 robotni-mitetu naukowego minister handlu i przemysłu {»»• llczba "botoikow, tworzących partyę może uznał za konieczne zmienić uwagi do § 39 wy- •>?« z pozwolenia mrejscowego inżyniera okręgo-mienionvch przepisów na następujące:    1 na    odpowiedzialność zmniejszona do

"    ¹ r    .    .    'o ludzi przy dwóch respiratorach i dwóch lamp-

U w a g a 1. W każdej kopalni węgla po- kach elektrycznych (z przenośnem źródłem świa-winna być utworzona partya ratunkowa z robot- j tła), o ile dana kopalnia znajduje się w pobliżu ników. "prawionych do pracy wśród gazów, szko- (nie dalej niż w odległości D/g wiorsty w razie dliwych dla oddychania. Odnośnie do składu li- istnienia połączenia telefonicznego pomiędzy obu czebnego partyi oraz odnośnie do liczby przybo- kopalniami i nie dalej niż w odległości jednej rów ratunkowych ustanawiają się przepisy nastę- j wiorsty w razie braku takiego połączenia) dużej

pujące:

kopalni, posiadającej partyę ratunkową o skła-a) W kopalniach, należących do organiza-’i dzie normalnym (wymienionym powyżej), cyi centralnej dozoru nad partyami ratunkowemi ! Uwaga 2. (Dotyczy wyłącznie kopalń i ich nauczania, liczba tworzących partyę robot- ■ złota).

ników w każdej kopalni powinna wynosić 4 %    U w a g a 3. Wybór typów respiratorów i

największej liczby zatrudnionych pod ziemią pod- lamp pozostawia się do uznania przemysłowców czas jednej zmiany robotników i na każdych górniczych za porozumieniem się z miejscowym czterech należących do składu partyi robotników dozorem górniczym, lecz pod warunkiem, żeby powinno być do rozporządzenia przynajmniej po wybrane typy były wypróbowane praktycznie i jednym respiratorze i po jednej lampce elektrycz- okazały się przytem odpowiadającymi wymaganej z przenośnem źródłem światła; powinien być niom bezpieczeństwa i możliwie doskonałego przytem przestrzegany warunek, żeby w każdej urządzenia. W celu zbadania pomienionego urzą-poszczególnej kopalni były przynajmniej 3 pełne dzenia oraz innych spraw, połączonych z orga-komplety przyborów ratunkowych.    nizacyą partyi ratunkowych, miejscowy dozór

b) W kopalniach, nie należących do wymienionej powyżej organizacyi, liczba tworzących partyę robotników w każdej kopalni określa się wogóle tą samą normą, jak dla kopalń kategoryi pierwszej, lecz w każdym razie powinno być przynajmniej 6 ludzi i na każdych trzech robotników

górniczy może zwoływać narady zawiadowców kopalń miejscowych albo osób, wskazanych przez nich z liczby zawiadujących działem techniczno-górniczym w kopalniach“.

O powyższem minister handlu i przemysłu zakomunikował dnia 17 marca r. 1907 Senatowi rządzącemu w celu ogłoszenia.

*) Przegląd Grórniczo-Hutniczy, r. 1905, Al• 16, str. 349 — 350, r. 1906, X* 8, str. 229.

(Zbiór praw i rozporządzeń rządu z dnia 6/19 kwietnia r. 1907, dział I, Ni 59, art. 582).

Kilka uwag o wyprawie pieców kopułowych.

Wyprawa pieca kopułowego podlega troją- nosi więc około 1600° C przy gorącym biegu kim wpływom: 1) wysokiej temperaturze proce- pieca. Ze względu na taką temperaturę nie su topienia, 2) powinowactwu chemicznemu, ja- trudno znaleźć odpowiedni materyał, np. czysty kie zachodzi w wysokiej temperaturze między kwarc mięknie w temperaturze 1830°, lerzemian składnikami wyprawy pieca i składnikami płynnego żużla, 3) działaniu pewnych sił mechanicznych (tarcie opuszczającego się naboju, napięcia, powstające wskutek ogrzewania lub oziębiania pieca i t. p.). W dolnej części pieca wpływ wysokiej tern peratury i żużla płynnego na wyprawę jest na silniejszy, dlatego też do wyprawy tej części pieca powinien być stosowany najlepszy materyał ogniotrwały. W górnej części pieca można użyć do wyprawy mniej ogniotrwałego tańszego materyału, byle tylko twardego i ścisłego, odpornego na działanie tarcia słupa namiaru.

glinu (2,5Si0₂, A1₂0₃) składający się z 59,5 % Si02 i 40,5 % A1₂0₃ mięknie w temperaturze 1810°C (według Boudonard Montanistischer Kalender, 1907).

Stąd wynika, iż wyprawa z podobnych ma-teryałów potrafiłaby wytrzymać dobrze wpływ temperatury procesu topienia w piecu kopułowym. Tak jednak nie jest, gdyż żużel nigdy nie jest zupełnie obojętny na wyprawę pod względem chemicznym przy wysokiej temperaturze. Należy więc starać się, aby zastosować do wyprawy pieca materyał jaknajbardziej obojętny na wpływ płynnego żużla danego skła-Podane poniżej uwagi będą odnosiły się du chemicznego, tylko do wyprawy dolnej części pieca, gdzie    Żużel, wytwarzający się przy procesie to-

działanie wysokiej temperatury i żużla jest najsil- pienia w piecu kopułowym, składa się: 1) z po-niejsze. Te dwa czynniki działają razem, wpływ piołu koksu, 2) ze związków Si, Mn, Fe, prze-ich potęguje się wzajemnie; dlatego wielkim by- chodzących do żużla przy topieniu się surowca, łoby błędem uwzględniać przy wyborze mate- 3) z wapienia, dodawanego do koksu, jako top-ryału do wyprawy tylko temperaturę, nie zba- nika, 4) z pewnej części wyprawy pieca, 5) z dawszy dokładnie składu chemicznego żużla.

Temperatura, panująca w strefie spalania, wynosi przy gorącym biegu pieca kopułowego najwyżej 1600°C, jak to wykazuje następujące obliczenie:

Stosunek spalania*) 80 : 20; nadmiar powietrza 20 % ; 1 kg C daje (0,8X8137-]-0,2X2448) = =6999 ciepłostek i 9,6422 m³ gazów spalenia* zawierających 15,5% C0₂, 3,9%CO, 1,7% O, 78,9%N

o na obj-)-    ,    !

Cieplik gatunkowy gazów przy temp. 1600°

0,3953 na 1 m³, przy temperaturze 1800°—0,40246 Temperatura początkowa =

(7

6999

piaszczystych zanieczyszczeń surowca*).

Skład chemiczny żużla ostatecznego zależy więc od składu chemicznego tych wszystkich składników. W danych warunkach zależeć on będzie przeważnie od ilości wapienia.

Przytoczone poniżej zestawienie wykazuje, jak wielkie mogą zachodzić różnice składu chemicznego różnych żużlów:

LedeburHand-buch der Eisengiesserei

= 1803°C.

9.6422X0,40246

W celu obliczenia temperatury rzeczywistej trzeba od ilości wytworzonych ciepłostek 6999 odliczyć 5%, t. j. 350 ciepłostek na promieniowanie pieca i 512**) ciepłostek na przegrzanie stopionego surowca i żużla. Otrzymamy więc 6999—350—512=6137 ciepłostek. Temperatura w

6137

Zasady

0,17

strefie spalania będzie

= 1610°.

Eh E8

Ca : 0.21 Si0₂ , 29,69

0,4

0,5

CO

21,60 0,45 0,81

23,1

0,5

9,6422X0,3953 Temperatura, której wpływowi podlega wyprawa pieca kopułowego w strefie spalania, wy-

to LO

i—»—

14,2

,    | 1,58 2,81 j 1,82

1'- CO

IO LO

S0₃l,23

21,19 (obliczono

t—L CD

Podczas gdy

przy żużlu III stosunek

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1907, .N» 1, str. 4.

**) Obliczenie ciepła, zużytego do przegrzania surowca i żu-

a)    surowiec stopiony o temperaturze 115)ü a przegrzany w strefie spalania do temperatury 1290°, wi-c o 140° C, zużywa, licząc na kg C 17 kg surowca—17x 140X0,21=499.8 ciepł.

b)    żużel przegrzany o 50O wymagana 1 kg C 0,7^ 50 y 0,35 12.25 ciepłostek. .Razem 499.8 f-12,25 512 ciepłostek.

żla:

*) Powierzchowne zanieczyszczenia surowca przy dalszych obliczeniach opuszczam, gdyżsurowiec w tym wypadku, odlewany ielkiego pieca do wlewnic żelaznych, był zupełnie czysty. Podkreślam, iż przetapianie surowca, odlewanego nie do form z piasku lecz do wlewnic żelaznych, ze względu na mniejszą ilość wymaganego topnika i ze względu na mniejszą stratę surowca przez spalanie żelaza uskutecznia, się korzystniej, niż przetapianie surowca, zanieczyszczonego piaskiem. (Stahl und Eisen, r. 1904, ^6 2).

Tlen Si0₂

la ostatecznego, zawierającego mniejszą lub większą część wyprawy, nie jest, ściśle rzecz biorąc, tylko 1,1. Jest rzeczą jasną, że żużle o tak róż- możliwą. Tylko skład chemiczny żużla pierwotnym składzie chemicznym* wymagają różnego nego, pochodzącego z popiołu koksu, wapienia materyału do wyprawy pieca. W pierwszym wy- i spalonych składników surowca i jego zanie-padku można byłoby prawdopodobnie z korzy- czyszczeń dać może pewną wskazówkę, jaką wy-ścią zastosować do wyprawy pieca łupek kwar- prawę powinniśmy w danym wypadku zostosować. cytowy, w drugim zaś razie niewątpliwie wyprą- Przytoczony poniżej przykład daje bliższe wy-szamotowa jest lepsza. Tu '"jednak wyraźnie jaśnienie. Przypuśćmy, że skład chemiczny podkreślić wypada, iż dokładna ocena wymaga- ; materyałów, tworzących żużel, jest następujący: nej jakości wyprawy na podstawie analizy żuż- !

Tlen zasad

równa się 2,81, przy żużlu Y wynosi

|Si0₂

Popiół koksu .    .    .    .    %

Wapień......

Wyprawa, szamota .    .

pieca

43,5

0,5

A1₂0₃ I Fe₂0₃

FeOzz5,4

12,0

Fe0-0,135 0,3

Fe0~0,675 1,5

Fe0=0,135

30,0

0,2

. 54,0

! łupek kwarcytowy 91,0

Strata surowca z powodu spalenia pewnej części Si, Mn i Fe wynosi 0,85^ daje to więc:

Si 0,35% t. j. 0,35 X 2,1267 =0,744Si02 Mn 0,30 % t. j. 0,30 X 1,2909 =0,387MnO Fe 0,20 % t. j. 0,20 X 1,2857 =0,257FeO

40,0

6,0

0,3

MnO CaO

Mg O

12,0

iO

0,5

0,4

S0₃ PA

K₂0 +

+ Na₂0

Razem

1,0

3,0

3,5

0,05

0,30

C0₂

43,0

Cn

100%

98,85%

96,30%

Koks zawiera 12% popiołu; namiar koksu8 kg na 100 kg surowca; dodatek wapienia 25%, t. j. 8X9,25=2 kg wapienia.

Skład chemiczny żużla pierwotnego, obliczony z popiołu koksu, wapienia i ze spalonego surowca będzie więc następujący:

Si0₂

A1₂0₃ FeO Mn O CaO MgO S0₃ P₂0₅

Razem

0,96 kg popiołu daje . . . . 2,00 kg wapnia daje . . . . z surowca przechodzi kg. .    .

po o

O to

o cc

0,387

0,051 0,02 1,08 0,01

0,01

0,03

0,03

0,900

1,112

1,388

Razem 1,174

Różnica pomiędzy obliczonym składem chemicznym żużla pierwotnego a analizą żużlów ostatecznych jest wielka. Podczas gdy zawartość Si0₂ żużla pierwotnego wynosi tylko 34,53%, to żużel ostateczny przy wyprawie z szamoty zawiera 40,0%SiO₂, przy wyprawie z łupka kwarcytowego nawet 58,6%SiÓ₂. Pochodzi to stąd, iż żużel pierwotny pochłonął pewną część wyprawy pieca. Zachodzi więc pytanie, ile wyprawy z sza-₍moty. a ile z łupka kwarcytowego przeszło do żużla. Da się to obliczyć z łatwością ze składu chemicznego materyałów, wchodzących w rachubę.

Ile wyprawy z szamoty pochłonął żużel pierwotny?

Zawartość Si0₂ żużla pierwotnego: 34,53°/0 Ilość żużla pierwotnego na 100 kg surowca 3,4 kg Zawartość Si0₂ wyprawy szamotowej: 54% Zawartość Si0₂ żużla ostatecznego: 40%

0,292 0,310 8,58    9,11

0,387 1,13 0,03

11,38 33,23 0,88

40,0

18,3    7,5

7,56    8,9

0,011

0,036

0,03

3,400

0,32

1,05

0,88

100%

9,1 23,1 0,5

6.57 17,8 0,2

1,23

0,78

34,53X3,4 -f- 54X Asz

3,4% Asz

= 40,0

1,33 kg wyprawy z szamoty

W ten sposób da się obliczyć ilość wyprawy z łupka kwarcytowego, znajdująca się w żużlu ostatecznym.

X,, =

34,53X3,4+91 Xkw

3,4+X*«,

Xkw= 2,52 kg wyprawy z łupka kwarcyto-

= 58,6

wego.

Widzimy więc wyraźnie, że żużel pierwotny pochłonął na 100 kg surowca w pierwszym wypadku 1,33 kg wyprawy, w drugim*) zaś 2,52

*) W obu wypadkach piec kopułowy był w biegu przez cały dzień. Obliczona ilość wyprawy, pochłoniętej przez żużel, jest z powodu nieuwzględnienia piaszczystych zanieczyszczeń trochę za duża. Przytoczone więc liczby mają tylko względną wartość.

wego

S. T. B.

kg, prawie podwójną ilość. Widzimy dalej, że na podstawie analizy żużla ostatecznego nie można wcale oceniać dobroci i wytrzymałości wyprawy. Np. owa wielka zawartość Si0₂ w żużlu ostatecznym przy wyprawie z łupka kwarcyto-(58,6%) utwierdza nas w mylnem mniemaniu, iż w tym wypadku kwaśna wyprawa pieca jest odpowiednią. Tymczasem rzecz ma się wręcz przeciwnie. Wynika stąd, iż przy wyborze ogniotrwałego materyału do wyprawy pieca jedynie skład chemiczny żużla pierwotnego powinien być miarodajnym.

Na wytrzymałość wyprawy wpływa oprócz temperatury procesu topienia i żużla również czas trwania jednej kampanii topienia. Rzecz jasna, że przy szybkim, mniej gorącym biegu pieca, trwającym tylko dwie lub trzy godziny dziennie wyprawa mniej podlega niszczącym wpływom gorąca i żużla, niż przy piecu, pędzonym przez cały dzień.

Dalej podkreślić wypada, iż przy piecach kopułowych z osobnym zbiornikiem surowca wpływ żużla na wyprawę będzie słabszy, niż przy zwyczajnych kopulakach bez osobnego zbiornika. W pierwszym wypadku żużel nie zatrzymuje się dłużej w piecu, lecz spływa razem z surowcem do zbiornika, w drugim zaś wypadku żużel pozostaje dłuższy czas w styczności z wyprawą i niszczy ją.

Najlepszy jednak materyał, użyty do wyprawy pieca, nie wiele pomoże, jeżeli wymurowanie względnie wylepienie pieca masą szamotową, kaolinową czy piaszczystą jest wykończone niedbale. Przy wymurowaniu baczyć trzeba na to, aby spoiwa zaprawy były jak najmniejsze (około 1 mm), cegły szamotowe powinny być gruboziarniste ale jakn aj bardziej ścisłe, nie powinny pękać i kurczyć się pod wpływem gorąca. Przy wylepianiu pieca uważać trzeba na to, żeby masa nie była za wilgotna, gdyż w takim razie para, wywiązująca się podczas pędzenia pieca, rozrywa wyprawę, tak że odpada ona nawet w większych kawałkach. Nowo wyprawiony piec trzeba ogrzać bardzo starannie, szczególniej przy wyprawie z masy. Wszystkie rysy, powstające podczas suszenia wyprawy, powinno się zalepić i starannie przesuszyć. Bez tych środków ostrożności wyprawa niszczy się bardzo szybko, pomimo iż materyał, jako taki, odpowiada w zupełności wymaganiom ogniotrwałości i odporności na działanie płynnego żużla.

Wprowadzenie podsadziu sposobem zamulania w kopalni

Królowa Iiudwiha w Zabrzu.

(Ciąg dalszy, p. 10, str, 245).

Takie urządzenie w kopalni Królowa Ludwi- kopalń węgla ilość podsadzki określimy przeto ka jest niemożliwe wobec tego, że pokłady na na 50% objętości urobionego węgla Wyniesie wychodach w tej kopalni zostały już przed laty to przy 1,20 mar. za 1 m³ urobionego materyału wyrobione. Pozostaniemy przeto przy cyfrze 1,20    50 fen. na 1 / urobionego węgla. Do tego trzeba

za-

mar. za 1 m³ materyału podsadzkowego. Zacho- dodać koszt przewozu do punktów roboczych i dzi teraz pytanie, ile procentów objętościowych samo podsadzanie, t. j. opróżnianie wozów, wydobytego węgla będzie wynosiła podsadzka, kładanie suchych murów, zakładanie za niemi i Podług danych, przytoczonych przez komisyę do podbijanie podsadzki.

badań nad obrywaniem się skał i węgla (Stein    Obliczenie z góry tych kosztów jest bardzo

und Kohleniall Kommission) w południowych i trudne, trzeba przeto poprzestać na danych otrzy-środkowo-francuskich kopalniach procent ten wy- manyeh z innych kopalń górnośląskich. Dane nosi 50% urobionego węgla. W Dąbrowie wy- j takie zawiera przytoczona poniżej tablica.*) nosi on 35—45%. Potrzebną dla górnośląskich

Nazwa kopalni

Cel podsadzki

Materyał podsadzkowy

Jaki % ogólnego wydobv- .    , ,

cia podia-“f 1 dzi sie !«la marek

Koszta.

(podsadzki

1. Concordia

Odbudowa filaru oporowego pod koleją i szosą.

Skała z robót przygotowawczych.

1,3

1,10

Umożliwienie odbudowy 11 m grubego pokładu Kauk przy stromern zaleganiu

Odbudowa filaru oporowego huty cynkowej Fanny-Fran-ciszek.

Odbudowa filaru oporowego pod wsią Brzezina i pod koleją dojazdową do Huty Hubertus.

Zabezpieczenie pokładów wierzchnich przy wcześniejszej odbudowie pokładu Poch-hammer.

Odbudowa filarów oporowych, pozostawionych dla projektowanych urządzeń Huty Królewskiej.

Odbudowa filaru oporowego pod cmentarzem św. Maryi.

Ochrona pokładów wierzch-! nich przed wcześniejszą odbu-! dową warstwy dolnej pokładu siodłowego.

Dyrektor Williger¹) ocenia koszt podsadzki ręcznej na 0,80 — 1,22 mar. na 1 ? węgla. Dodając ten koszt, który w ogólności zgadza się z przytoczonem powyżej zestawieniem do kosztu urobku podsadzki w kamieniołomie, określonego na 0,50 mar., otrzymamy 1,30 — 1,70 mar. na 1 t węgla. Przypuściwszy, że średni koszt podsadzki z kamieniołomu wyniesie 1,50 mar. na 1 ^ węgla, to w porównaniu z teoretycznie otrzymanemi cyframi otrzymamy następujące różnice.

Dopuszczalny koszt podsadz

ki

1,11

0,39

0,72

0,78

10

0,8-0,9

0,61

0,62

2,7

1,30

21

28

0,76

1,22

1,6

1,44

mann

2. Guido

3. Ferdynand

4. Schlesien

5. Brandenburg

6. Hrabina Laura

7. König

S. Deutschland

Różnica z kosztami materyału, otrzymanego z kamieniołomu i wyno-szącemi 1,60 mar.

Bez procentu składanego Z procentem składanym

Na zasadzie powyższego można powątpiewać, czy korzyści systemu odbudowy z podsadzką, otrzymaną z kamieniołomów, nie będą zapłacone zbyt drogo, przyjąwszy jeszcze pod uwagę, że podsadzka sucha osadza się, • wskutek czego nie daje pełnego zabezpieczenia powierzchni.

Wyliczone koszta podsadzki dałyby się mo-

Skała z robót przygotowawczych oraz popiół i zwał.

Jak wyżej.

Skała z robót przygotowawczych.

Piasek

Żużel z wielkich pieców.

Jak wyżej.

Żużel granulowany z wielkich pieców.

że zmniejszyć w ten sposób, żeby otrzymany z kamieniołomu materyał rozdrobić i zamiast spuszczać w wozach i następnie podsadzać ręcznie, doprowadzać wprost do miejsca przeznaczenia zapo-mocą strumienia wody. Sposób ten był wypróbowany na wielu kopalniach śląskich i nie potrzebuje być bliżej ze strony technicznej objaśniany. Ażeby określić, co kosztuje rozdrabianie skały, przeprowadzono próbę praktyczną, w której starano się możliwie zbliżyć do warunków rzeczywistych. W tym celu wysłano do fabryki Grusonwerk Fryderyka Kruppa w Magdeburgu-Buckau po 1 wagonie materyału ze zwału, znajdującego się w granicach pola wschodniego, składającego się przeważnie z łupków i piaskowca węglowego oraz z łomu, znajdującego się w granicach pola zachodniego. Z obliczeń fabryki okazało się, że koszt rozdrobienia obu gatunków materyału podsadzkowego do 60 mm wielkości ziarna wyniósł 23 fen., do 35 mm — 26 fen. a do 10 m/n—32 fen. Jak można było przewidywać, przy rozdrabianiu materyału podsadzkowego w łamaczach nastąpiło zmniejszenie objętości, co objaśnia przytoczona poniżej tablica (na str. 266).

Przyjąwszy dla pewności, że do zamulania będzie użyty materyał o wielkości ziarna 35 mm, koszt zamulania 1 m³ wyrobionego pokładu będzie następujący:

Potrzeba 1 500 kg materyału. Urobek 1 m3 w kamieniołomie wagi 1272 kg kosztuje podług powyższych danych 1,20 mar., czyli 1 m³ materyału o wielkości ziarna 35 mm kosztuje w ka-

cza-

k.

celu wyszukanie piasku, zaproszono

na

Jakość materyału

Waga 1 m3 piaskowca

kg

Zmniejszenie objętości w % , odniesione do N» 1

Waga 1 m³ łupka gliniastego

kg

Zmniejszenie objętości w % , odniesione do jNî 1

Taki jaki otrzymuje się z kamie- !

niołomu.........j

Rozdrobione do wielkości ziarna

60 m..........

Rozdrobione do wielkości ziarna

35 m..........

Rozdrobione do wielkości ziarna 10 m..........!

1272

1352

1500

1528

18

20

1212

1240

1288

1 380

14

mieniołomie 1,42 mar.; do tego dochodzą koszta rozdrabiania 26 fen oraz 18% od 26 fen.=5 fen. razem 31 fen. Do tego trzeba doliczyć koszta właściwego zamulania, które, szacując bardzo niz-ko, wyniosą 0,20 mar. Ostatecznie 1 m³ gotowego materyału podsadzkowego kosztuje 1,42—j—0,31 —j— 0,20=1,93 mar. co czyni na 1 t wydobytego węgla, w zaokrągleniu 1,60 mar., ponieważ 1 in³ pokładu daje 1,2 t węgla. A więc i w tym wypadku nie osiąga się zmniejszenia kosztów przy zastosowaniu tego sposobu w stosunku do podsadzki suchej o ile materyał podsadzkowy dopiero musi być urobiony, gdyż jak można było przewidywać, zmniejszenie kosztów przewozu przy zamulaniu zostało pochłonięte przez powiększenie ilości podsadzki i przez rozdrabianie jej. Ten sposób mógłby być z pożytkiem użyty tylko w tym razie, o ile można byłoby otrzymać odrazu gotowy materyał; wtenczas odpadłyby wysokie koszta urabiania podsadzki, wynoszące 1,42 mar. na lm3 czyli 1,18 mar. na D węgla, i pozostałyby tylko koszta podsadzki, wynoszące 0,42 mar. na 1 g które byłyby dopuszczalne.

Używanie rozdrobionego materyału przy zamulaniu piaskiem w niektórych wypadkach ma tę dobrą stronę, że ława szabru, znajdująca się pomiędzy piaskiem, odgrywa po części rolę filtra i dopomaga do łatwiejszego osuszania całej masy. W takich wypadkach można nawet używać piasku gliniastego, który trudno osusza się i przez to mało nadaje się do zamulania. Z dotychczasowych badań widać, że koszta podsadzki przy używaniu materyału, otrzymanego z kamieniołomów, znacznie przewyższają teoretycznie otrzymane dane i chociażby w rzeczywistości koszta te wypadły więcej dodatnio, to zawsze różnice między dopuszczalnymi i rzeczywistymi kosztami będą za duże.

Zamulanie piaskiem.

Na sposób ten zwrócono uwagę już w początku r. 1900, kiedy dawniejszy centralny zarząd j kopalni Król i Królowa Ludwika rozpoczął bada-nia nad wprowadzeniem podsadzki w tycli kopal niach. W tym też czasie została ogłoszona praca radcy górniczego d-ra Klose o s}rstemie zamulania w Ameryce.*) Warunki wprowadzenia tego sposobu o tyle były niesprzyjające, że na gruntach, należących do kopalni Królowa Ludwika, nie było zupełnie piasku. Najbliższe złoże piasku, znajdujące się w odległości 1 kim przy By-tomce pomiędzy Biskupicami i Zabrzem, należą do innego zarządu przemysłowego i w każdym razie nie wystarczyłyby na dłuższy przeciąg su. Te warunki nie powstrzymały jednak od prowadzenia badań nad rozstrzygnięciem pytania, czy nie dałoby się sprowadzać piasek z nawet więcej oddalonych okolic po możliwych do przyjęcia cenach, by]e tylko umożliwić wprowadzenie tego tak nadającego się dla górnośląskich kopalń sposobu.

Możliwość zaopatr wania kopalni w p i a s

Przedewszystkiem należy zbadać, czy w promieniu koła, którego średnicę na razie określono na 20 kim, znajduje się piasek i na jakich warunkach można byłoby go nabyć i następnie zbadać, w jaki sposób dowieźć go do określonych z góry punktów w kopalni. Do badań, ma-jących

krajowy zakład geologiczny w Berlinie.

Badania te przeprowadził w lecie i w jesieni r. 1902 obecny geolog krajowy dr. Michael, któremu częściowo do pomocy byli dodani geologowie Tornau i Dammer. Przy badaniach trzymano się następujących punktów wytycznych. Niezależnie od badania powierzchni zakreślonego koła należy wyszukać takie złoża piasku, do którego opłaciłoby się przeprowadzenie specyalnej kolei żelaznej. Przytem należało zwrócić uwagę: 1) żeby piasek ten zajmował jak najmniejszą powierzchnię, tak aby koszta nabycia czy też wy-

*) Zeitschrift f. das Berg-Hiitten und Salinen-Wesen. Tom XLVII, str. 264 i następne.

Stosownie do stanu odbudowy i na zasadzie doświadczenia, nabytego na innych górnośląskich kopalniach, w technice zamulania po gruntownych badaniach zatrzymano się na następujących punktach, do których trzeba byłoby dowozić piasek:

pr

■ fcs

Dłu-

.    . 13,5 kim

. 16,0 ,

dzierżawienia terenu były jak najmniejsze; 2) nie brać pod uwagę takich terenów, których nabycie z jakichbądź przyczyn byłoby utrudnione; albo 3) nabycie których dałoby powód do wstąpienia w sferę obcych interesów przemysłowych, 4) zwrócić baczną uwagę na grunta, należące do skarbowych leśnictw i dóbr, położonych w pobliżu kolei żelaznych; 5) ab}^ wydobywanie piasku mogło odbywać się sposobem maszynowym i nie było uniemożliwiane przez przypływ wody lub też nie powodowało osuszania okolicznych gruntów.

Badania te wykazały, że złóż piasku dylu-wialnego, nadających się do wydobywania go w szerszym zakresie, jest bardzo mało. Z nich odpowiadało warunkom głównie jedno złoże obok linii skarbowej kolei żelaznej Pyskowice (Peis-kretscham) Bytom w odległości 1 kim. na zachód od przystanku Czekanów (Schakanau). Warunki nabycia terenu były dosyć nizkie i spowodowały, że przystąpienie do szczegółowego przestudyowa-nia warunków masowego przewozu piasku z Cze-kanów-Przesklebie (Schakanau-Preschlebie) do kopalni Królowa Ludwika.

Wybór punktów dowozu.

czasu istnienia kopalni do 46 lat, trzeba zastosować podsadzkę przedewszystkiem do odbudowy części pokładów, znajdujących się w filarach oporowych, a następnie do odbudowy tych pokładów, gdzie, jak naprzykład w pokładach Reden i Pochhammer, skłonność węgla do samozapala-nia się powoduje znaczne straty. Na razie nie da się określić, czy dla uniknięcia tych strat potrzeba zamulić oba, czy też tylko jeden z tych pokładów. Otrzymane dziennie 4 000 a najwyżej 6 000 m² 3 4 5 piasku dałoby możność zadośćuczynić całemu oczekiwanemu zapotrzebowaniu, przypuściwszy, że 1 m⁴ piasku odpowiada 1 t węgla*).

Ażeby wytworzyć sobie jasne pojęcie o zapasie piasku pomiędzy Czekanowem i Przeskle-biem, przebito na całej mającej się wybierać przestrzeni otwory wiertnicze, oddalone od siebie najwyżej o 100 m. Badania te wykazały, że na stosunkowo nieznacznej przestrzeni znajduje się taka ilość piasku, która przy wyżej oznaczonym zapotrzebowaniu dziennem wystarczy na dziesiątki lat.

Wybór sposobów przewozu.

Dla wyjaśnienia pytania, w jaki sposób można najracyonalniej wydobywać i przewozić masy piasku, trzeba przedewszystkiem określić, ile kosztuje 1 m⁴ piasku, wydobytego ze złoża Cze-kanów-Przesklebie i przewiezionego do oznaczonych punktów.

Przy wyborze sposobu przewozu zwrócono przedewszystkiem uwagę na koleje skarbowe, należało przeto prześledzić punkt po punkcie, o ile obecne linie kolejowe**) można wyzyskać w tym kierunku. Okazały się tu następujące drogi.

1)    Połączenia złoża piaskowego ze skarbową koleją żelazną Pyskowice-Bytom i przewóz piasku przez Pyskowice, Łabędy, Gliwice, Zabrze, Po-rembę, t. j. użycie Górnośląskiej kolei żelaznej z rozgałęzieniami do oddzielnych punktów. Długość drogi przewozowej wynosi 30 kim. Rezultat badania: linia zdolna jest przewieźć żądane ilości piasku, ale zaszłoby niepożądane przeciążenie dworca w Gliwicach.

2)    Połączenie, jak wyżej, lecz przewóz byłby skierowany na Borsigwerk-Bytom; wybudowanie odgałęzienia, które, zaczynając się w odległości 15 kim na zachód od stacyi Borsigwerk, doprowadziłoby przez Biskupice do projektowanych szybów przy kolonii Glückauf wsi Zaborze do szybu Hermann lub do szybów Porembskich. gość linii przewozowych:

Do szybu Glückauf .

Zaborze—wieś

*) W kopalni Mysłowic“iej na 1 i węgla wychodzi 0,8 *na niasku. Tlości te będą prawdopodobnie zmieniały się stosownie do tego, czy piasek zawiera więcej lub mniej gliny.

**) Mowa tu o warunkach, istniejących w końcu roku 1901, w którym były prowadzone badania.

liwa.

Rezultat badania: zdolność przewozowa moż

3) Użycie sieci skarbowych wąskotorowych kolejek z dodaniem odpowiednich połączeń. Rezultat badania: zdolność przewozowa warunkowo możliwa.

Z powyższego widać, że warunki przewozowe wszystkich wymienionych linii kolejowych są zadawalające i koleje mogą być użyte do przewozu materyału podsadzkowego.

Inaczej jednakowoż przedstawiają się warunki taryfowe. W tym wypadku nie może być zastosowana taryfa 2 (materyały surowe) dla przewozu żwiru, piasku i ziemi, składająca się z opłaty ekspedycyjnej 6 — 7 fen. za 100 kg i opłaty przewozowej 2,6—2,2 fen., ponieważ przy wadze gatunkowej piasku 1,5—1,7 sama opłata ekspedycyjna wyniosłaby 1 markę za 1 m³. Należałoby wyjednać nową taryfę, która odpowiadałaby taryfie na przewóz piasku w celu ulepszenia torfowisk od wybrzeży morza Północnego do stacyi dyrekcyi kolejowych w Hannowerze i w Münster. Ta taryfa składa się tylko z opłaty przewozowej 0,8 fen. za 1 kim.

Już w Jecie r. 1902 dyrekcya kolejowa Katowicka łącznie z ówczesnym centralnym zarządem kopalni Król i Królowa Ludwika w Zabrzu przeprowadziły obszerne badania, rezultaty których posłużyły za podstawę do rokowań pomiędzy odpowiedniemi ministerstwami. Na skutek tych rokowań minister robót publicznych w jesieni r. 1903 zaproponował zarządowi górniczemu następującą taryfę za U w markach*):

Na odległość kim

II

III

Przy prze- Przy prze- Przy przewozie dzień-wozie dzień-wozie dziennym 1000 źlnym 2 000 £nym 3000 t

10

11

12

13

14

15

0,312

0,324

0,336

0,348

0,360

0,372

0,384

0.396

0,408

0,420

0,432

0,444

0,456

0,468

0,480

0,344

CO co

QCON

0,388

0,399

0,410

0,421

0,432

0,443

0.454

0’465

0,31

0,32

0,33

0,34

0,35

0,36

0,37

0,38

0,39

0,40

0,41

0,42

0,43

0,44

0,45

Przy skorzystaniu ze skarbowej kolei żelaznej na odległości tylko 8 kim, tak jak to miałoby miejsce na linii Pyskowice-Bytom, i przypuściwszy, że przewóz po własnych liniach podjazdowych nie kosztowałby nic, przewiezienie 1 m3 piasku z Przesklebia-Czekanów do jednego z szybów wyniosłoby 60 fen. Za tę cenę dałaby kolej żelazna do dyspozycyi tylko parowozy, służbę kolejową i pozwoliłaby na używanie skarbowej linii kolejowej. Nie potrzeba przeprowadzać żadnych bliższych dociekań, aby być przekonanym, że przy takiej taryfie masowej przewóz materyału podsadzkowego w dopuszczalnych dla górnictwa granicach ekonomicznych jest niemożli-

Badania powyższe miały tylko jeden dobry wynik, a mianowicie utorowały autorowi drogę do przeprowadzenia badań nad wybudowaniem niezależnej linii przewozowej i do opracowania jednolitego planu możliwie szerokiego wydobywania, przewozu i zamulania piaskiem.

O użyciu do przewozu piasku górnośląskiej kolejki wązkotorowej również nie mogło być mowy ze względów taryfowych, które wypadły jeszcze mniej poilivślnie z powodu małej pojemności wozów i innych trudności. Wobec tego nie było robiono nawet starań o uzyskanie jakiejś odpowiedniej taryfy.

Z przytoczonych powyżej starań co do otrzymania taryf specyalnych pozostaje pytanie, czy ze względów ekonomicznych jest pożądanem użycie skarbowych kolei żelaznych do przewozu piasku. Podług zdania autora część Górnośląskich linii kolejowych mogłaby być wyzyskaną w tym kierunku i trzeba żałować, że w takich wypadkach, gdzie przewożenie znacznych ilości podsadzki nie wymagałoby budowy nowych linii, nieodpowiednie taryfy**) nie pozwalają na korzystanie ze skarbowych kolei i zmuszają do budowy całej sieci prywatnych linii przewozowych. Zdawałoby się przecież, że koleje skarbowe właśnie są jakoby powołane do czynienia wszelkich ułatwień przy wprowadzeniu tego najważniejszego ze względów polityczno-ekonomicznych ulepszenia w ostatnich kilkudziesięciu latach. Przytem dla każdego, kto zajmował się obliczaniem kolejowych kosztów własnych przewozu masowego, jest rzeczą widoczną, że mogłyby być ustanowione takie taryfy, które pozwalałyby na przewóz piasku przy ekonomicznie dopuszczalnych cenach, a które jednakowoż zapewniłyby kolei zupełnie dostateczne zyski. Przeciwko użyciu kolei skar-

wy*).

Na skutek przedstawienia zainteresowanych zarządów górniczych została ogłoszona inna taryfa wyjątkowa 2 H w styczniu r. 1905 (Zeitscłndft d. Oberschi. B.-u. H. Vereins, r. J904, str. 485 i następne); taryfa ta wynosi 30 fen. na odległość 1—3 k/m, 40 ten. na odległość 4—9kim, 50 fen. na odległość 10 — 16 kim i t. d. Oprócz tego były rozmaite zastrzeżenia, dotyczące ilości ęrzewozu dziennego i t. d. Ta taryfa nie różni się wiele od poprzedniej, a przeto przytoczone uwagi dotyczą obu taryf.

■?§>

li

.y a

to p,

oó

rM

rhj A cc O

li

cö

N

<2

M. »-4-J

<D CD

opłaty okspedy-d ilości przewo-

sadzki

miejsca.

**) Podług zaświadczenia dyr-kcyi kolejowej przewóz pod-na zasadzie specyalnych taryf ulgowych dotąd nie ma

bowyeh do masowego przewozu piasku możnaby mieć miejsca ze względu na znaczną odelgłość zrobić zarzut natury technicznej, a mianowicie, nawet przy ustawieniu w pewnych odległościach że przewóz piasku utrudniłby przewóz innych to- elektrycznych pomp odśrodkowych do popędza-warów, i że, wskutek tego nastąpiłoby podwyż- nia w rurach mieszaniny, piasku z wodą. Tego szenie kosztów przewozu jak również byłoby nie- samego zdania był jeden z największych znaw-możliwe ścisłe zastosowanie odstawy do wydoby- ców tego rodzaju urządzeń, dyrektor regulacyi cia i zamulania. Tej okoliczności jednakowoż Wezery Dolnej i wielu fabryk budowy maszyn, można byłoby bardzo łatwo zaradzić przez za- jak np. fabryka maszyn Weser, która zbudowała prowadzenie odpowiedniego taboru przewozowego wiele aparatów do regulowania Wezery, moty wu-jak również przez urządzenie wieży albo innych jąc to tern, że sposób ten jest jeszcze za mało urządzeń zapasowych, które stanowiłyby rodzaj wypróbowany, aby można go było tutaj polecać, akumulatora i wpływały na regulowanie ruchu, j Mimo to może być ciekawem podanie kilku szcze-Koszta tych urządzeń byłyby nieznaczne w po- ! gółów, ujawnionych przy badaniu tego sposobu, równaniu do kosztów przeprowadzenia nowych li-    Największa odległość, przy której ze wzglę-

nii kolejowych.    dów ekonomicznych dałyby się zastosować tego

Inne sposoby przewozu.

rodzaju aparaty, specyalnie zaś pompy odśrodko-.    .    .    , we, wynosi 600 m. Przy wydajności 150 m³ pia-

.    nie stosunku wody wywoływałoby zbyt duże tar-

wody, długie przerwy wskutek mrozu,, trudności, cie w rurach, powiększenie średnicy rur miałoby powstałe wskutek odbudowanych terenów, wyraź- ten skutek, że piasek osadzałby się w rurach do-nie świadczą, że użycie tej drogi jest wyłączone, tąd, dopóki nie zostałaby osiągnięta odpowiednia Przewóz maszynowy, który na wysoką skalę szybkość ruchu. Przy powiększeniu długości rur bywa stosowany w Stanach Zjednoczonych, jako siła motorowa znacznie powiększyłaby się np. to: taśmy    przewozowe, odstawy    linowe i t. p.    przy przedłużeniu rur do 450    m niezbędna siła

nie mogą    być poważnie brane    pod uwagę ze    motorowa wzrosłaby do 420 k. p. Niepożądane

względu na odległość, a co zatem idzie na koszt Są wznoszenia się rur, jak również najmniejsze utrzymania i obsługi.    skrzywienia, wpływające na znaczne powiększe-

Z pożytkiem gdzieindziej stosowane kolejki rde tarcia. O ile byłoby to możliwe, powin-linowe nie    mogą w tym wypadku    wytrzymać po-    no się nadać rurom jednakowy    upad aż do wylo-

równania z    kolejami co do kosztów    wobec dużych    tu. Duży wpływ ma również    jakość przewożo-

ilości i znacznego ciężaru gatunkowego pod- nego materyału. Piasek drobny, który woda sa-sadzki.    ma un0si, jest dużo lżejszy, piasek grubszy ma

dążenie do osadzania się w rurach. Koszt przewozu 1 m³ w dobrych warunkach dla stałych urządzeń przy odległości 500 m wyniósłby 10 fen.; w tern zużycie węgla wyniosłoby 10 % , pokrycie kosztów urządzenia 60°/o i robocizna 20—30%.

Przed przejściem do opisu budowy własnej skn na godzinę i przy 400-metrowej długości rur, linii kolejowej dla ścisłości będą, podane w krot- których średnica wynosiłaby 500 mm i przy kości inne sposoby przewozu, które zostały prze- względnie poziomem ich ułożeniu, niezbędna do studyowane lecz uznane za nieodpowiednie. Prze- tego siła poruszająca wyniosłaby około 350 k. p. dewszystkiem dotyczy to przewozu drogą wodną. ¹ Mieszanina piasku z wodą w najpomyślniejszych Na myśl tę naprowadził kanał Klodnitz lub ka- warunkach byłaby 1:7, średnio 1:10. Zmniejsze-nał sztolniowy. Ujemne warunki terenowe, brak

Przewóz k o 1 e j k ą⁶).

Z punktu widzenia techniki przewozu masowego nie podlega żadnej wątpliwości, że tylko system kolejowy może dać pewny i najtańszy sposób przewożenia materyału podsadzkowego. Użycie siły elektrycznej musiało zostać wykluczone z tego względu, że zarząd górniczy nie posiadał dostatecznie silnej stacyi centralnej, a następnie, że tu nie chodzi o stały przewóz jednostek drobnych, lecz o przewóz dużych i ciężkich, pociągów.

(c. d. n.).

Następnie należy rozpatrzeć przewóz piasku od miejsca wydobycia do szybów zapomocą strumienia wody w przewodach zamkniętych. Sposób ten znalazł obszerne zastosowanie przy budowach wodnych, szczególniej przy robotach bagrowych, oraz był z powodzeniem stosowany przy pogłębianiu Wezery⁶).

W Ameryce przeprowadzono szereg podobnych prób, mających na celu przewóz węgla z Pensylwanii do morza⁷). Sposób ten wydaje się bardzo odpowiednim do przewozu materyałów podsadzkowych i ma tę ważną zaletę, że piasek odraz u na miejscu zalegania mógłby być rozmywany zapomocą strumienia wody i tym samem strumieniem wody przewożony po powierzchni i pod ziemią do miejsca przeznaczenia. W danym jednak wypadku użycie tego sposobu nie mogłoby

Dyrektor górniczy Arbens. Tłumaczył Tadeusz Waśniewski.

*) Przy dalszych wyjaśnieniach techniczno kolejowych ko-zur Beförderung und Lagerung ; rzystano częściowo z prac firmy Ravestadt i Contag w Wilmersdorf-

¹ Berlin.

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi kopalń zagłębia Dąbrowskiego w kwietniu r. 1907.

Rok 1906

Rok 1907

W Y 8 Ł A* N O

W r. 1907 wysłano węgla wię-cej (-J-) albo mniej( — ), niż w roku 1906

Nazwa

kopalni

SI

Od początku roku do 30 kwietnia

W miesiącu kwietniu

fi

a-g

p.t

«

§8

0.2

Wogóle

ypada na dzień roboczy

Prz

Wogóle

ypada

dzień

roboczy

Prz

na

Wogóle

Przypada ua dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu kwietniu

W okresie czasu od początku roku do 30 kwietnia

wagonów

ó?

wagonow

0-9

Droga żelazna Warszawsku-l/liiedeńska

Niwka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Renard Paryż

Kazimierz i Feliks

Satura

Czeladź

Flora .... Jan.

Antoni . » . Mikołaj i Franciszek Matylda .    .    .

Keden.

Grodziec 11 Strzyżowice .

J ako b .

Flötz Rudolf . Andrzej 1 .

Andrzej II L Helena Wańczyków Al wina Grodziec I Jadwiga .

Nierada Katarzyna Kazimierz 11 .

1 525

1 178

1 947

2 232

1 920

1 997

3 031

2 596 1 528

487

62

14

161

996

71

218

21

24

14

70

53

88

101

87

91

138

118

70

22

45

10

46    2

259    12

81

8 072

6    077

7    416

8 801

8 924

8 271

H 088 9 899 6 287

1 876

292

131

515

2 673

455

926

74

195

114

77

203

1 016

484

| os co t-m uo oo

t-h ■*—*

O lC O T-i

CJ* ł-A

isjgsssgąssss&sss |2S§^S5 ISS IS |~

sttt)W®OSO5O05OCl5CJlO    O0 THCO X) i ^ uo i œ i

5 969 5 740 8 362

9 181

7 376

7614 13 634 10 570

4 669

1 033

2016

185

103

274

7 216

567

756

158

316

254

266

392

53

828

89

17

3 CO OO O* 05

I+++II++I++I+I+ +I+++I++I||+

27

437

316

372

34

804

53

210

273

52

25

87

834

57

10

25

67

23

14

61

43

97

81

+"+I+ +1+1++I++II+++I

>—    H-A.

OCOl ZC> j CO I    OOI QO    ^ I ^ fcc-

¹ O-Kjl I CC ! CÜ'O | iMC ^ o I CO

+1I+++I+++I+I+III++I++II++II

2103

337

26

946 1+    13

380 +    4

1 548

657

17

107

28

241

+1II++I

26

21

47

4 543 + 170 4 i — 100 112 +    25

170

84

316

59

105

189

189

53

188

395

17 +

18

114

30

92

245

93

19

82

ttazem .

20 408

CO

85

83 870    865

23 236

968    87 647    904 + 2 828 +    14 + 3 777 +    5

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Urabia Kenard Paryż Kazimierz Keden Andrzej I . Matylda .    ,

Jakób.

Wańczyków , Antoni ,    ,

Helena

847

410

999

1 059

1 130

107

32

11

2    644 I 28 1 555 ! 16

3    403 i 35

1 226

489

51

1 420 1 240 1 325

103

21

59

52

55

5 110 2 072 j 5 592

4    904

5    126

446

30

71

71

I I U* ca to tn

I Ol BiWOOOMM

O TH T-l

++++++l+lI++

i0 05^t^t^^000 ! I I tH ^ r-* ^ OOO I

THC5H.

I l + l +

I I«-*

P-C^iMCOOS CO rH    CQ

CO    rH H

f+44

2 466

517

2 189

1 281

1 173

186

212

16

22

71

71

++ I I + I +-H-++4

93

33

64

35

30

72

100

114

100

33

Kazem .

45 96

209    15 689    162    5 837

243    23 424

241    + 1 241

+    27 + 7 735

+    49

25 004

1137    99 559 1 027    29 073

1211    111071

1 145 + 4 069

+    16 + 11512

+ 12

3%

J. H.

W kwietniu roku 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 950 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 22 800 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 507 wagonów, winny były przeto otrzymać 22 293 wagony. Droga żelazna .podstawiła 21670 wagonów czyli 903 wagony na dzień roboczy, a przeto o 623 wagony, czyli o mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 1366 wagonów zagranicznych.

W kwietniu-roku 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 245 wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 5 880 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 107 wagonów, winny były przeto otrzymać 5 773 wagony. Droga żelazna podstawiła 5 858 wagonów, czyli 244 wagony na dzień roboczy a przeto o 85 wagonów czyli o 1% więcej, iż kopalnie winny były otrzymać.

W kwietniu roku 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 80 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 1 920 wagonów do przeładowania węgla w Go-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 2 585 wagonów, czyli 107 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 665 wagonów czyli o 35% więcej, niż przypadało z podziału.

W kwietniu roku 1907 kopalnie wysłały do Warszawy 4 663 wagony węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 27 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 195 wagonów nadzień roboczy; więcej, niż w kwietniu roku 1906 o 658 wagonów, czyli o 16%. W okresie czasu od 1-go stycznia do 30 kwietnia r. 1907 kopalnie wysłały do Warszawy 18 254 wagony węgla, czyli 188 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 1 793 wagony, czyli o 11 % W kwietniu r. 1907 kopalnie wysłały do Łodzi 4479 wagonów węgla, czyli 187 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w kwietniu r. 1906 o 921 wagonów, czyli o 21%. W okresie czasu od 1 stycznia do 30 kwietnia r. 1907 kopalnie wysłały do Łodzi 17 296 wagonów węgla, czyli 178 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 1 010 wagonów, czyli o 6%.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w lutym r. 1907.

Bud^el Departamentu (^órnie^ego na r. 1907.

Kronika bieląca.

¹

Oberschlesische Berg und Hüttenmännische Zeitschrift. K. 1901. Grudzień.

²

   Nowy, mający się dopiero pogłębić szyb na północnym krańcu kolonii Glückauf, prawie na najwyższym punkcie zalegania pokładów, z którego dałoby się podsadzić filar oporowy pod tą kolonią w pokładach Schuckmann, Heinitz, Reden i Pochhammer. Z tego punktu dałoby się również doprowadzić piasek do pól silnie zagrożonych przez pożary.

³

   Szyb Hermann, z którego możnaby podsadzić filar oporowy pod wsią Zaborze-Poremba.

⁴

3j Mały szybik w zachodniej części filaru oporowego pod wsią Zaborze, z którego możnaby zamulać roboty w tym filarze w wyżej wymienionych pokładach.

⁵

Byłoby pożądanem, żeby można było dowozić piasek gdzieś w pobliżu szybów Poremb-skich w celu umożliwienia odbudowy filaru oporowego pod kolonią Zaborze B i żeby stąd zapo-mocą 1 200 m długiej przecznicy zaopatrywać w piasek szyby skarbowe, położone obok Bielszowic na południe od pola wschodniego kopalni Królowa Ludwika.

Określanie ilości mającego być wiezionym piasku i czasu, na ki wystarczy złoże piaskowe.

Ilość podsadzki, niezbędnej dla kopalni Królowa Ludwika, można określić tylko teoretycznie. Ażeby osiągnąć wyżej oznaczone przedłużenie

⁶

Handbuch der Ingenieur Wissenschaft, t. 4, dział 1, str. 205. Badania nad przewozem materyałów zapomocą strumienia wody, F. J. Weiss, Zeitschrift d. Yer. D. Ing., rocznik 24, str. 605, 661. Dzieło Franziusa o pogłębieniu W⁶-zery zawiera liczne dane o tym sposobie.

⁷

Technische Hilfsmittel

von Sammelkörper, P. M. Buhle. Herlin, wydanie Springera.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w lutym r. 1907.

Wytwórczość

Rok 1906

Rok 1907

Luty

Od początku roku do d. 28 lutego

Luty

Od początku roku do d. 28 lutego

Dnia 28-go lutego r. 1906

Dnia 28-go lutego r. 1907

Wytwór pierwszy.

Surowiec lejarski

„    dla dalszej przeróbki

„    w odlewach z wielkiego pieca

,. bez wymienienia nazwy „ zwierciadlany 12—14% |

438670 761 777 12055 126 000

734 138

i 253435

21 850 178 000

412 811 502 983

7300

124 187

761898 1 080 340 10437 283353

i 179427 884693 46 632 222 329

i 055612 393716

9 544

39¹ 857

112377

23689

13 402 78718

krzemowy .

krzemowo-zwierciadlany

Razem

57 ¹²¹

77 ! 80 31 206

3 355

Stare żelazo .

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

1 338 502 65 612 ²¹ 359

2 187 423 111 268 4c 176

1 047 281 54281 ²3 979

2 136028 109127 47464

2 526 2 68 81 208 18211

3054 59° 421 759 11 045

Wytwór drugi A.

Bloki besemerowskie Bloki zlewne martenowskie . „ pudlowe

Razem .

2 248 293 173 992

3 608 984 296 97 ï

1 67 9 244

•38537

34*4464

3*9 7°7

r 429 870 249 599

²d949 155807 207 769

2422 285

3 9°5 955

1 817 781

3734 *7*

* 679 469 j

1 388 525

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych .

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

99094

167086

121774

217497

88 841

103 092

¹5 7¹¹

28812

¹3 765

28 603

34*9

4764

•4

89

76

25

!₇I

50

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

114 820

195 988

135 640

246 321

92 260

107 856

65 743

*34 443

108 706

210 143

16 116

59873

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm

Szyny dla kolei konnych i Feniks

Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą .

Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N“ 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od J\® 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości ! od 150 do 600 mm włącznie oraz ( żelazo do wyrobu rur .    . j

Obręcze do kół parowozowych, ten- j drowych i wagonowych oraz koł- | nierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

66 283

1857*

20 115

907 021 12 900

205 295

77 °7²

69 241

*5589

*79 55*

77 323

120954

34650

2 247 22 274

27 852 25 004

217831 33 953

205 149 34 07¹

7972

1 128

11 469

7227

30140

8 264

20 161

26 662

22 032

1 671 529 23010

37° ⁶38

123 329

**9 455

24 606

346 023

159 040

968 161

3916

216 326

60 197

52239

30052

123 141

88 048

1972323

12925

446707

*37 4*5

111 742

56 302

219 187

173 398

1113770,    1384640

4 147

²9*5

76

75

8711

28 644

68 456

66856

88 209

202

1 012

39 387

25 864

54075

17 142

44 73Ö

71 148

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

37764

63 305

27 307

40664

28577

19 192

125 796

242 597

81 696

153646

19826

21 841

Wytwór czwarty.

Wyroby.

Rmy ciągnione spawane Złączki i podkładki .

Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe

30085

119 379 9146 14 102

30085 248 685 18667 29 821

63 191 140669 1 248 27 067

Razem

137660 2Ö! 249 2855 43 142

44708 220 051 n 328 5 975

74 609 215212

3 43’

7 397

172 712

327 258

232 175

444 9°⁶

282 062

300649

Zakłady Niekłań i Blachownia pomimo wielokrotnych upominań się o dane statystyczne, żadnych wiadomości nie dostarczyły.

W lutym r. 1907-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 16 356. Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie,

Nietulisko, zakłady Bodzechowskie, Stąporków, huta Puszkin, Towarzystwo Skarżysko, Chlewiska, fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Poręba, Ruda Maleniecka, Kamienna za styczeń i luty i Sielpia.

Bud^el Departamentu (^órnie^ego na r. 1907.

Tajemnica kancelaryjna, która tak długo za- rakterystyczne jego cyfry, dające pojęcie o dzia-krywała szczegóły budżetów państwowych w Ro- łalności rządu na polu przemysłu górniczego, syi, przestała już teraz istnieć. W Dumie Pe-    Budżet Departamentu Górniczego rozpada

tersburskiej budżet państwa na r. 1907 stał się się na trzy części: etat dochodów, etat wydatków przedmiotem obrad jawnych, rzeczowych i dekla- i rachunek t. zw. „środków specyalnych“ Depar-macyjnych, terenem wałki politycznej między tamentu. Do tych ostatnich zaliczone są kapitały^ rządem i reprezentacyą narodu. Przedstawiciele emerytalnej kasy inżynierów górniczych (1 767000 rządu, rozmaitych frakcyi parlamentarnych wy- rub.), górniczo-hutniczych stowarzyszeń robotni-powiadają swe zdania, mniej lub więcej uzasad- czych (2 284 000 rub.), fundusze szkolne: żelazne nione, o wadach dzisiejszej gospodarki państwo- (np. 53 800 rub., ofiarowane przez ś. p. Walickiego wej i o pożądanych w niej zmianach. Wobec na założenie szkoły górniczej w Królestwie Pol-niepomyślnych rezultatów, widocznych dla wszyst- skiem), stypendyalne i obrotowe, pochodzące z kich, wszyscy zgadzają się mniej lub więcej szcze- opłat za naukę; wreszcie rozmaite kapitały, prze-rze na to, że reformy są konieczne, ale wskazują znaczone na cele dobroczynne (np. na wsparcia i różne drogi i różne sposoby. Zadanie też jest zapomogi chorym i pokaleczonym robotnikom, ogromne i wymaga ono nie tylko dobrych chęci, sierotom po nich i t. d.), a pochodzące z ofiar ale i wielkiej pracy. Trzeba z mgły urzędowej osób prywatnych i z kar, płaconych przez prze-buchalteryi wyjaśnić i odtworzyć istotę rzeczy; mysłowców i robotników; do tychże „środków trzeba z jednej strony poznać dokładnie szczegó- specyalnych“ należą jeszcze sumy obrotowe, t. j. ły, aby sądzić tak o zgodności z dobrem ogółu dochody i wydatki zarządów wód mineralnych wyzyskiwanych obecnie źródeł dochodu państwo- (kurortów) w calem państwie. Etaty podzielone wego, jak i o racyonalności ponoszonych wydat- są na paragrafy, a te ostatnie jeszcze na pozycye; ków; z drugiej zaś — należy objąć całokształt niżej przy cyfrach budżetu będą podawane odpo-budżetu państwa, aby módz wprowadzić zasadni- wiednie numera paragrafów i pozycyi. czą reformę systemu, odpowiadającą istotnym wa-    Według budżetu na r. 1907 przewidywane są:

dochody w sumie ogólnej . . . 25 429 546 rub. wydatki „    „    „    ... 17 009 631 „

runkom życia i potrzebom narodu, i pchnąć gospodarkę państwową na nowe tory.

Oczekiwanym jest zysk czysty w sumie

8 419 915 rub.

Budżet państwowy w rzeczywistości jest tylko zestawieniem w jedną ogólną całość szczegółowych budżetów oddzielnych departamentów mi-nisteryalnych i oddzielnych tak zwanych „wie-    W porównaniu z dwoma poprzedniemi lata-

domstw“. Jedną więc z takich składowych części mi wydatki pozostają prawie bez zmiany; nato-jest budżet Departamentu Górniczego i w szkicu miast znacznie wyższą jest cyfra przewidywanych niniejszym zamierzam przedstawić główne i cha- dochodów (brutto), przez co naturalnie podnosi się i cyfra czystego zysku. W r. 1905 zysk czy- danie mapy geologicznej Donieckiego zagłębia sty miał być: 1821108 rub., w r. 1906—2 275 207 węglowego 14 000 rub.; 4) na mapę geologiczną rub., podniesienie go w r. 1907 do cyfry 8419915 wyspy Czekelen, posiadającej źródła nafty 10 000 rub. opiera się na przypuszczenia, że: 1) rządowe rub.; 5) na badanie terenów złotonośnych Syberyi zakłady hutnicze przy zwiększonej wytwórczo- 86780 rub. i wreszcie 6) pozostające 58 407 rub. ści dadzą dochodu brutto 12 mil. rub., zamiast 9 Departament Górniczy zatrzymuje na koszty niemi! , jak to było w przecięciu za ostatnie trzy przewidzianych w ciągu roku badań, poszukiwań, lata, i 2) opłata dzierżawna za tereny naftowe delegacyi, komisyi i t. p.

wyniesie 9l/₂ mil. rub., zamiast 6 mil., jakie były    Natural nem jest pytanie, czy osiągane rezul-

przyjmowane w poprzednich budżetach.    taty odpowiadają tak wysokim i stale co rok na

Dochody wpływają z rozmaitych źródeł, cele naukowe ponoszonym kosztom?; odpowiedź również i wydatki przeznaczane są na rozmaite j stanowcza jest trudną, gdyż nieraz rezultaty prak-cele: funkcye bowiem Departamentu Górniczego tyczne badań naukowych dopiero w dalszej przy-są bardzo liczne i różnorodne. Jest on instytu- szłośei stają się widocznymi. Dziwnem jednak cyą naukową: prowadzi badania geologiczne i po- może się np. wydać, że pomimo bardzo znacz-szukiwania górnicze, wykonywa próby i doświad- nych sum, wydanych już dotychczas na badania czenia teoretyczne i praktyczne z zakresu gór- geologiczne Kaukazu, nie wywarły one żadnego nictwa i hutnictwa; zarządza górniczymi zakła- wpływu na rozwój górnictwa w kraju, a okrąg darni naukowymi, wyższymi i średnimi; w cha- Bakiński nie posiada jeszcze, jak to oświadcza rakterze organu władzy rządowej rozciąga opiekę sam Departament, dokładnej mapy geologicznej, i kontrolę nad prywatnym przemysłem górniczo- odpowiadającej potrzebom tak już rozwiniętego tu hutniczym, wydaje prawa, przepisy techniczne, przemysłu naftowego!

ściąga podatki i t. p ; jest właścicielem ogromne-    Budżet szkolny Departamentu Górniczego dzie-

go majątku górniczego (kopalnie rudy żelaznej, li się na dwie części: wydatki na szkoły wyższe i wy-złota, węgla, soli kamiennej, źródła i jeziora sło- datki na szkoły niższe, które słuszniej należałoby ne, zakłady hutnicze, wielkie obszary leśne, tere- nazwać „średniemi“; stosunek między obu katego-ny naftowe i t p.); jedne z tych bogactw oddaje ryan ’ wydatków nie jest normalnym. Dwa wyższe do eksploatacyi osobom prywatnym i ciągnie zakłady naukowe górnicze, w Petersburgu i Je-znaczne zyski, inne    eksploatuje    sam    bezpośrednio    katerynosławiu,    mają w r. 1907 kosztować skarb

i.... ponosi przytem    znaczne straty;    wreszcie za-    państwa 318203    rub. (§ 6, p.p. 1 i 2), a jeżeli do-

pomocą własnej administracyi zarządza całem go- dać do tego 65 tys. rub., wpływające z opłat za spodarstwem wód mineralnych.    naukę i wydatkowane również na potrzeby

tym celu wydatki:

(§ 4. p. 2) Wydawnictwa naukowe i techniczne (np. Dziennik Górniczy) po potrąceniu oczekiwanych za nie wpływów 8 580 rub. (§ 21 p. 14)

(§ 4, p. 3) Wydatki

Działalność naukowa Departamentu Górni- łych zakładów, to okazuje się, że utrzymanie czego kosztuje rocznie państwo około 400 tys. dwóch instytutów górniczych pochłania rocznie rub.; na r. 1907 preliminowane    są następujące w    przeszło 380 tys.    rub. Tymczasem roczny wyda-

'    ' ‘    *    tek państwa na    wszystkie cztery średnie szkoły

23 758 rub.

83 298 „ 204187 „

górnicze: w Jekaterinburgu, Irkucku, Lisiczańsku i Dąbrowie, wynosi zaledwie 106 448 rub. (§ 7, p. p. 1 i 2), a po odjęciu sumy z 15 000 rub. (§ 32 p. 5), wpływającej do skarbu z opłat od uczniów, redukuje się do cyfry 91 tys. rub.

30 000 „

Wydatki administracyjne, t. j. koszty utrzymania centralnych i miejscowych instytucyi zarządu górniczego wynoszą rocznie około 550 tys. rub. i składają się z następujących poszczególnych pozycyi:

(§ l,p. 1) Departament górniczy—pensye

personelu i wydatki kancelar. 185022 rub.

(§ 1, p. 2) Rada Górnicza —pensye personelu i wydatki kancelaryjne 31525 „

20140 *

(§ 2, p. 1) Zarządy Górnicze— pensye

na praktyczne doskonalenie inżynierów .    .

(§ 4 p. 4) Różne wydatki drobne .

personelu i wydatki kancelar. 318 925 „

co o

(§ 1, p. 4) Wydatki Głównego zarz. gór. 11850 „

Razem 547 322 rub. Zarządów Górniczych jest w całem państwie siedem, a mianowicie: Uralski, Irkucki, Z sumy ogólnej 204 187 rub. przeznacza się: Tomski, Kaukaski, Rosyi południowej, połud-1) na układanie mapy geologicznej półwyspu Ap- niowo-wsehodni i zachodni (Królestwa Polskiego); szerońskiego (okolice Baku) 24 000 rub.; 2) na ba- ten ostatni kosztuje rocznie 27 144 rb.; zarządy dania geologiczne Kaukazu 11 000 rub.; 3) na ukła- górnicze stanowią najwyższą instancyę miejsco—

Razem

370 183 rub.

ma

Inaczej rzecz ma się z Suczańską kopalnią węgla, której zadaniem jest dostarczać opał na potrzeby floty i drogi żelaznej. Przy normalnem rocznem wydobyciu 6 mil. pudów, na jakie kopalnia jest urządzoną, wydatki obliczone były w sumie przeszło 600 tys. rub.. czyli koszt własny wydobycia jednego puda węgla wynosił przeszło 10 kop. W r. 1907 wskutek nagromadzenia na kopalni zapasów węgla projektowanem jest wydobycie tylko 1V₂ mil. pudów; wydatki zaś prelimi-na samą eksploatacyę 293 750 rub. na utrzymanie personelu 35 400 rub.

wą tak dla administracyi rządowych zakładów górniczych, jako i dla inspekcyi górniczej. W liczbie wydatków Głównego Zarządu górniczego figurują np. pensye personelu górniczego (inżyniera, sztygara i majstra wiertniczego) na wyspie Sachalin w samie 5 100 rub.

Wydatek na „inspekcyi górniczą“, t. j. na dozór nad prywatnymi lub oddanymi do eksplo-atacyi osobom prywatnym kapalniami i zakładami górniczo-hutniczymi, wykazany jest w preliminarzu na r. 1907 w kwocie 891 684 rub. (§ 2, p. 8); z sumy tej należy jednak odjąć 139 400 rub., ściąganych dodatkowo na ten cel od bezpośrednio zainteresowanych przemysłowców (§33,p. 13) i 58 990 rub., wpłacanych przez „Gabinet Cesarski“ za dozór nad prywatnemi kopalniami złota na ziemiach tego gabinetu i przez Zarząd Dońskiego wojska kozackiego (§ 33, p. p. 1 i 6); w taki sposób roczny wydatek skarbu na inspekcyę górniczą redukuje się do cyfry 700 tys. rub. Inspekcyę swą Departament wykonywa zapomocą inżynierów okręgowych, ich pomocników, mierniczych, sztygarów (na Kaukazie), isprawników górniczych (w Syberyi); liczba ogólna inżynierów okręgowych w calem państwie wynosi 64; z nich na Królestwo Polskie przypada sześciu; cały zaś wydatek na inspekcyę w Królestwie stanowi 32 000 rub. rocznie.

Głownem źródłem dochodów Departementu Górniczego jest dotychczas wydzierżawianie i wogóle oddawanie przedsiębiorcom prywatnym za pewną opłatą na tych lub innych warunkach eksploatacyi kopalń, zakładów hutniczych i rozmaitych bogactw górniczych, stanowiących fak-ktycznie lub tylko prawnie, własność skarbu; dochód ten wynosi rocznie przeszło 11 mil. rub.

Pierwsze miejsce zajmuje opłata, ściągana od prywatnych przemysłowców za dzierżawę terenów naftowych; według preliminarza na r. 1907 ma ona stanowić sumę 9 590 000 rb. (§ 21, p. 7). Dzierżawa jezior słonych, limanów, kopalń i warzelni soli ma przynieść 678 000 rub. (§ 21, p. 4); w tej sumie dzierżawa warzelni w Ciechocinku stanowi 10 tys. rub.; opłata za wydobyty przez dzierżawców węgiel kamienny na należących do rządu kopalniach na południu Rosyi, w Syberyi oraz na kopalni Feliks w Królestwie Polskiem dać sumę 100 000 rub. (§ 21, p. 5). Kopalń złota rząd sam nie eksploatuje; własne oddał w bezterminową dzierżawę, a z prywatnych na ziemiach rządowych pobiera opłatę „od dziesięciny“; po potrąceniu wydatku na laboratorya do przetapiania złota, w kwocie 95 574 rub. (§ 12, p. 3 i § 13, p. 3) kopalnie złota powinny dać Departamentowi Górniczemu w r. 1907 dochodu około 480 000 rub. (§ 21, p. 3). Prawo poszukiwań i eksploatacyi minerałów na ziemiach skarbowych przynosi rocznie około 100 tys. rub. (§ 21, p. 6); wreszcie z dzierżawy rozmaitych innych kopalń i zakładów (np. kopalnie galmanu i huty cynkowe b. zachodniego okręgu) Departament ma w r. 1907 otrzymać 250 000 rub. (§21, p. 8). Do dochodów zaliczyć jeszcze trzeba podatek od miedzi i surowca, wytapianych na tak zwanych hutach „posesyjnych“, stanowi on rocznie około 250 tys. rub. (§ 16, p.p. 3 i 4).

Przechodzimy teraz do działalności Departamentu Górniczego, jako przemysłowca. W tym charakterze Departament eksploatuje sam dwie warzelnie soli (w Irkucku i Ustkucku), jedną kopalnię węgla kamiennego w Suczańsku w Syberyi wschodniej i liczne huty żelazne na Uralu i w gubernii Ołoneckiej.

Najmniej kosztowną dla rządu jest operacja solna, mająca przytem za zadanie dostarczać sól mieszkańcom oddalonych miejscowości Syberyi wschodniej. Według budżetu na r. 1907 wydatki na bieg warzelni i na przewóz soli (265 000 rub. § 13, p. 4) oraz na utrzymanie personelu (15 673 r-ub., § 12. p. 4) pokrywają się sumą oczekiwanego od sprzedaży soli wpływu (280 000 rub., § 24,

p. 10).

nowane są:

(§ 13, p. 2) i (§ 12, p. 1); w tern pensya dyrektora 15 tys. rub., 2 jego pomocników po 6 tys. rub. i t. d.; przy tak drogiej administracyi pud węgla będzie kosztował na miejscu 22 kop.! Dotychczasowe próby Departamentu Górniczego prowadzenia własnych kopalń wągla na Sachalinie, na południu Rosyi, w Królestwie Polskiem kończyły się zawsze tern, że po wielkich nakładach i znacznych stratach kopalnie przechodziły w ten lub inny sposób do osób prywatnych; niewątpliwie w niedalekiej przyszłości ten sam los czeka i kopalnię Suczańską.

Ważne bardzo miejsce w budżecie zajmuje prowadzona przez sam Departament bezpośrednio operacya hutnicza; ma ona głównie na celu zaspakajanie potrzeb obrony państwa, t. j. dostarczanie dla armii i floty przedmiotów uzbrojenia (pociski, armaty, broń biała i t. p.). Z ogólnej wytwórczości skarbowych zakładów 60% nabywają ministerstwa wojenne i morskie, 20% rozmaite instytucye rządowe (np. drogi żelazne) i tylko 20% idzie na sprzedaż odbiorcom prywatnym. Zakłady znajdują się przeważnie na Uralu, mianowicie okrąg Gorobłagodatski .z 5 czynnemi hutami, Złotostoustowski z czterema, huta Kamieńska, wielkie zakłady Wotkińskie iPermskie; zakłady gub. Ołoneckiej stanowią osobny okrąg;

do zakładów należą kopalnie rudy żelaznej i    Zestawienie pokazuje, że nawet przy zwię-

wielkie obszary leśne. O rozmiarach całego ma- kszonej o 3 mil. rub. wytwórczości zakładów rok jątku można sądzić już z tego, że samego podat- 1907 daje, według preliminarza, skarbowi stratę ku ziemskiego    i gminnego, stanowiącego    mały    na prowadzeniu    własnych zakładów hutniczych,

bardzo procent    od wartości, Departament    opłaca    nie mniejszą od    jednego miliona rubli. Dodać

rocznie przeszło l/₂ mil.    rub.    jeszcze trzeba, że nie są włączone do powyższej

W    r. 1907 dzięki    wprowadzonym    ulepsze-    straty: ani przypadająca z natury rzeczy na te

niom technicznym, spodziewanem jest powiększę- zakłady część wydatku ogólnego (547 000 rub.) na nie wytwórczości zakładów o 3 mil. rub. w po- utrzymanie centralnych i miejscowych instytucyi równaniu z latami poprzedniemi, t. j. dochód brut- górniczych (Departamentu Górniczego i Zarzą-to od sprzedaży wyrobów ma wynieść 12 mil. za- dów górniczych), ani też koszta dozoru nad nie-miast dotychczasowych 9 mil. rub. Co zaś do czynnymi zakładami skarbowymi, które wynoszą wydatku na sam bieg zakładów (tak zwany „kre- ^7 230 rub. (§ 2, p. 2). dyt operacyjny“), to jest on preliminowanym, po- i    Ze skarbowe zakłady górniczo-hutnicze pra-

dobnie jak w    latach poprzednich w    sumie    CUJ4 ze stratami,    jest to fakt od dawna wiadomy.

10 600 000 rub.,    z których 6 400 000 rub. na    płacę    üla zbadania i usunięcia złego były niejednokrot-

roboczą    i 4 200 000 rub.    na zakup materyałów.    nie wysyłane na Ural rozmaite komisye, jeździ-

Oprócz    tego wydatku    istnieje jednak    jeszcze    h mniej lub więcej kompetentne osoby. W na-

wiele innych, połączonych z biegiem zakładów, stępstwio przeprowadzanych badań zmieniano ze-i tylko zestawienie ich wszystkich oraz porówna- wnętrzne formy zarządu, zmieniano jjersonel nie z oczekiwanymi dochodami mogą dać poję- urzędniczy, ale choroba zostawała po dawnemu, cie o rezultatach finansowych całej gospodarki. Oczywiście przyczyny jej tkwią głębiej: w sa-Wybierając z budżetu odpowiednie a rozrzucone mym. biurokratycznym ustroju gospodarki, nie w nim cyfry, otrzymujemy następujące pozycye nadającym się do prowadzenia przedsiębiorstwa wydatków na r. 1907.    "    ' ‘    przemysłowego, mało dbającym o istotę rzeczy,

(§ 12, p. 1) Zarządy miejscowe zakładów (pensye personelu i wydatki kancelaryjne) .    .    .

(§ 2, p. 4) Zarząd lasami (personel i wydatki kancelaryjne) .    .

(§ 13, p. 1) Wydatki gospodarstwa leśnego i utrzymanie dróg (§ 13, p. 1) Wydatki na robociznę

i materyały w zakładach .    . 10 600 000 „

(§ 13, p. 1) Dostawa wyrobów do miejsc przeznaczenia ....

(§ 8, pp. 1 i 2) Nowe budowle, naprawa dawnych, powiększenie inwentarza......

(§ 12, p. 5) Utrzymanie szpitali i aptek, po potrąceniu sumy 38 300 rub. jako wpływu za leczenie osób obcych (§ 32, p. 4)

(§ 11, p. 1) Wpłata skarbu do kas pomocy robotników zakładów skarbowych oraz na rozmaite

dla nich wsparcia.....

(§ 14, p. 1) Dodatki ziemskie i gminne.........

559 201 rub.

233 663 „ 58 700 „

713 500 „

| a zadawalającym się formami zewnętrznemi rachunkowości, w braku od góry do dołu koniecznej inicyatywy technicznej i przemysłowej. Rezultaty też są widoczne; analogiczne zakłady za granicą: (Kruppa w Niemczech i Creusot we Francyi) przynoszą swym właścicielom olbrzymie zyski, w Rosy i skarbowe zakłady hutnicze przynoszą skarbowi stałe i poważne straty, a pod względem techniki i dobroci wyrobów, przeznaczonych dla celów obrony państwa, stoją niewątpliwie niżej od pierwszych.

580 590 „

102 363 „

150 000 „

580 900 „

Jako przemysłowiec Departament Górniczy ponosi także wydatki na leczenie robotników i na rozmaite zapomogi dla nich i rodzin w razie choroby, wypadku nieszczęśliwego, śmierci i niezdolności do pracy. Względnie do liczby robotników, pracujących w skarbowem górnictwie i hutnictwie, wydatki te są nie wielkie, stosunkowa znacznie mniejsze, niż wydatki na podobne j cele np. prywatnych przemysłowców górniczych ! w Królestwie Dolskiem. W budżecie na r. 1907 I nie znajdujemy kredytu na odszkodowanie robot-l ników, którzy ulegną wypadkom nieszczęśliwym;, na utrzymanie szpitali i aptek przeznaczoną jest

___    suma 140 663 rub. (§12, p. 5), a po potrąceniu

Wszystkie zaś oczekiwane w r. 1907 dochody mają wynosić:

(§ 22, pp. 1 — 5) Z gospodarstwa

leśnego.........

(§ 24. p. 1) Ze sprzedaży wyrobów zakładów........

12 000 000 „ 32 500 „

(§ 24, p. 1) Różne wpływy drobne

Razem 13 578 917 rub. ' wpływu 38300 rub. (§ 32, p. 4) ze sprzedaży lekarstw i leczenia obcych, cały wydatek sprowadza się do cyfry 102 363 rub. Następnie na rozmaite wsparcia przeznaczoną jest suma 150 000 rub. (§ 11, p. 1), a mianowicie: na zapomogi w 635 500 rub. czasie choroby 18 505 rub., na pensye dla inwalidów 3 373 rub. (!), na emerytury dla byłych robotników dawnych zakładów skarbowycli w Kró-

_ lestwie Dolskiem 24 070 rub., wpłata skarbu za

Razem 12 668 000 rub. | robotników do kas stowarzyszeń górniczych,

na

25 980 „

nomma-

cyach na cyach służbowych (§ 2, p. 5) Dodatki do pensyi

których miejscowościach Państwa (t. z w. miejscowe przywileje służbowe) .    .    .    •    .

29 000 „

29 240 „ 120 847 rub.

ze-

Razem 106 990 rub. 89 k.

. 117 500 rub.

(§ 21, p. 5) Opłata

10 000 „

268 „    26 k.

2 355 „    70 k

istniejących przy zakładach skarbowych 102 851 rub. W rozporządzeniu Departamentu Górniczego znajduje się kapitał tych stowarzyszeń, który na 1 stycznia r. 1907 wynosił 2 284 325 rub.; z procentów od kapitału w r. 1907 suma 25 102 rub. będzie użytą na zapomogi dla stowarzyszeń, reszta zaś dołączoną do kapitału.

Jeżeli Departament Górniczy mało wydaje cele czysto robotnicze, to przeciwnie stosunkowo duże sumy przeznacza na rozmaite dodatkowe, poza stałemi pensyami, wynagrodzenia swych urzędników. W budżecie na r. 1907 znajdujemy następujące tego rodzaju pozycye:

(§ 3, p. 2) Nagrody i zapomogi .    36 627 rub.

(§ 3, p. 3) Zapomogi na kształcenie dzieci .    .

(§ 3, p. 1) Zapomogi przy

służbę i transloka-

w me-

Razem

Gospodarka rządowa w .zakładach leczni" czych (kurortach) daje również, jak i w z a kła' dach przemysłowych, niepomyślne rezultaty. Pod bezpośrednią adininistracyą Departamentu Górniczego znajdują się następujące zakłady: Kaukaskie mineralne wody, Kemmern, Stara Rusa, Li-pieck, Siergiejewsk i Busk; Ciechocinkiem zarządza osobny komitet. Najgorzej przedstawia się gospodarka na Kaukaskich wodach, która pochłania wprost bajeczne sumy; stosunkowo sprawia skarbowi najmniejsze straty i wymaga najmniejszych nakładów zakład leczniczy w Busku¹). Pomimo, że dochody z wód są znaczne (na samych Kaukaskich wodach dosięgają cyfry 1200 000 rb. rocznie), nie wystarczają one jednak razem ze stałą roczną zapomogą skarbu w sumie 50 000 rub. (§ 12, p. 2), na pokrycie wydatków bieżących a tembardziej na wykonanie jakichkolwiek ulepszeń. Wskutek tego, zadłużenie zarządów wód mineralnych w instytucyach rządowych i prywat-nych wzrasta i obecnie dochodzi do 1200 000 rub., z której to sumy na Kaukaskie wody przypada 980 tys. rub. długu (na Busk 10 960 rb.). Niezależnie od zapomóg i pożyczek, rząd wydał dotychczas bardzo poważne sumy na przebudowę zakładów leczniczych i nowe w nich urządzenia; tak w r. 1899 dla Kaukaskich wód była w tym celu przeznaczoną suma 2 450 000 rub.; obecnie jest ona już całkowicie wydaną, a przebudowa daleką jest jeszcze od zakończenia; w r. 1904 na przebudowę zakładów w Kemmern, Starej Rusie, Li-piecku i Siergiejewsku przeznaczono 702 600 rub., z których dotychczas wydano już 390 000 rub.

Na zakończenie podajemy szczegółowe stawienie wydatków, jakie Departament Górniczy ponosi w Królestwie Polskiem oraz dochodów, jakie z naszego kraju osiąga.

Wydatki są następujące:

(§ 2, p. 1) Utrzymanie zachodniego

Zarządu Górniczego .    .    27144 rub.

(§ 2, p. 3) Utrzymanie Insp. Górn. 32 000 „

(§ 7, p. 1) Utrzymanie szkoły górniczej w Dąbrowie ...    40 350 „

(§ 2, p. 2) Koszta dozoru nad nieczynnymi zakładami rządowe-mi b. Zachód, i Wschodn. okr. 7 496 „    89 k.

Oprócz tego skarb przeznacza co rok pewną sumę na emerytury i zapomogi dla byłych robotników rządowych zakładów w Królestwie Polskiem; na r. 1907 suma ta wynosi 24 070 rb. (?); oczywiście, z biegiem czasu, wydatek ten powinien zmniejszać się.

Dochody są następujące:

(§ 21, p. 8) Dzierżawa kopalń galma-nu, węgla oraz hut cynkowych b.

Okręgu Zachodniego (Towarzystwo Francusko-Rosyjskie)

(§ 21, p. 8) Dzierżawa zakładów i kopalń rudy żelaznej b. Okręgu Wschodniego minimum .    .    . 17 750 rub.

za węgiel, wydobyty na kopalni Feliks w placach T-wa Warszawskiego kopalń 14190 „

(§21, p. 4) Dzierżawa warzelni soli

w Ciechocinku......

(§ 21, p. 8) Dzierżawa gruntów rządowych w Ciechocinku .    .    .

(§ 32, p. 5) Opłata od uczniów Dąbrowskiej szkoły górniczej .    .    9 900 „

(§ 33, p. 9) Procent od kapitału, ofiarowanego na założenie szkoły górniczej........

(§ 27, p. 1) Opłata roczna za sprzedane rządowe zakłady (Huta Bankowa) i kopalnie węgla (Towarzystwo Francusko-Włoskie) . 65814 „    18 k-

Razem 237 778 rub. 14 k.

Zestawienie wykazuje, że dochody przewyższają wydatki przeszło o 100 tys. rub. rocznie.

Michał Lempicki.

jhzegfąfl literatury górniczo -Hutniczej

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach gôrniczo=hutniczÿch.

Stahl und Eisen (1907). N2 11. a) A. Bous- bardzo szybko i równomiernie. Wychodzący z se. O wyrobie rur gazowych, ciągnionych (pocz.). bębna żużel posiada temperaturę 600—700°. Ce-Opis maszyn do ciągnienia, obcinania i gięcia rur lem skorzystania z tej znacznej ilości ciepła, ciągnionych spawanych, b) G. V. Knorre. Ośna- wartej w wysuszonym żużlu, dodaje się do niego esanie manganu w obecności wolframu sapomocą pewną ilość mokrego żużla, który w ten sposób persuljatu. Na podstawie szeregu badań autor traci zawartą w nim wilgoć. Przyrząd suszy przekonał się, że zalecany przez Lüderta sposób 2 500—4 000 kg żużla na godzinę, zużycie paliwa oznaczania manganu w stali wolframowej, a pole- wynosi 4,5 kg węgla na 100 kg wysuszonego żużla, gający na rozpuszczeniu tworzącego się skutkiem    N2 13. Zawiera streszczenia wybitniejszych

gotowania roztworu persiarczanu manganu, osadu prac, zawartych w czasopismach technicznych, dwutlenku manganu w odmierzonej ilości wody    N2 14. a) Przyczynek, dotyczący wpływu krze-

utlenionej, której nadmiar należy odwrotnie mia- mu na stopy żelaza z węglem. Streszczenie arty-nować nadmanganianem potasu, jest zupełnie nie- kułu, zamieszczonego w czasopiśmie Métallurgie, dokładny. Zastosowanie zamiast wody utlenio- gdzie podane są wyniki badań, dokonanych przez nej siarczanu żelazawego również przybliżone Wüsta i Petersona. Celem autorów było określe-tylko daje wyniki. Autor proponuje następując}'' nie ilości węgla, jaka może znajdować się w że-łatwy i dokładny sposób oznaczania manganu w lazie w obecności danej ilości krzemu; również obecności wolframu: rozpuścić stal w słabym kwa- miano na względzie określenie wpływu krzemu sie solnym lub siarczanym bez dostępu powietrza; na temperaturę topienia i zastygania metalu. Do wolfram metaliczny pozostanie nierozpuszczony badań użyto surowca szwedzkiego o zawartości w postaci czarnego proszku, po odsączeniu które- 3,91 % C i 0,11 % Si. Badania stwierdziły, że krzem, go mangan w roztworze oznacza się zwykłym będąc w małych ilościach, najenergiczniej wypiera węgiel z roztworu w żelazie; przy wyższych zawartościach krzemu działanie to jest słabsze. W stopach, zawierających 13 % Si, znajduje się ¹/3 a przy 27/₀ Si */₆ część tej ilości węgla, jaka znajduje się w metalu, zawierającym 0,2 Si. Wpływ krzemu na temperaturę topienia i zastygania metalu jest nieznaczny, b) Nowy wielki piec w hucie żalaznej Towarzystwa Lackawanna Steel Company. Budowa nowego wielkiego pieca w South Buffalo trwała zaledwie 5 miesięcy. Piec ten, oznaczony JV» 7, zbudowany jest prawie tak samo, jak poprzednie 4 piece, które już znajdują się w biegu. Znakomicie ułatwiła pracę ta okoliczność, że wszystkie konstrukeye żelazne zostały wykonane we własnym warsztacie oraz że maszyna wiatrowa była już ustawiona poprzednio i należało ją tylko połączyć z piecem oraz zbudować kotłownię na 10 pieców parowych. Pancerz że-surowcem czyli dzieje lazny dostarczono zupełnie złożony w dwóch częściach, które zostały na piecu połączone śrubami; w ten sam sposób zbudowano komin dla ogrzewaczy Cowpera oraz same ogrzewacze. Najwięcej trudności było do pokonania przy ustawianiu pochyłego wyciągu gichtowego 54 m długości, 5,4 m szerokości i 75 t wagi. Zwykle w celu ustawienia wyciągu buduje się rusztowanie; w tym wypadku natomiast cały wyciąg złożony został w warsztatach i zapomocą dwóch masztów podniesiony do góry. c) H. Kloss. Biedy w praktyce odlewniczej zwłaszcza przy wyrobie (pocz.). Autor rozpatruje najczęściej przytrafiające się błędy przy wyrobie armatur z surowca i wskazuje środki zapobiegawcze. Błędy mogą

za-

sposobem.

N2 12.

a) G. Simon. Postępy w budowie odlewni rur. Obecnie istnieją dwa sposoby urządzania odlewni rur. Dawny sposób polega na zawieszaniu form, służącycli do odlewania rur niżej poziomu, nowy zaś wyżej poziomu odlewni. Rozkład form przy dawnym sposobie może mieć kształt prostokąta lub odcinka koła. Eormy zawieszone’ są na wysokości 800 — 900 mm nad poziomem odlewni. Sposób powyższy posiada liczne niedogodności, z których najważniejsze są związane z usuwaniem przelanego surowca lub też wydobycia piasku po wyjęciu odlanych rur. Obecnie coraz bardziej wchodzi w użycie sposób umieszczania rur na wysokości 4— 5 m nad poziomem odlewni. Formy przytwierdzają się do bębna, obracającego się na osi; skutkiem tego forma przybliża się do modelu, piasku lub naczynia z płynnym się odwrotnie, aniżeli przy dawnym sposobie, b) A. Bousse. O zwrobie rur gazowych ciągnionych (dok.), c) C. Schvoarz Suszarnia dla żużla ziarnowanego. Opisany przez autora przyrząd do suszenia żużla ziarnowanego od dwóch lat czynny jest w jednej z hut niemieckich, gdzie daje dobre wyniki. Suszarnia składa się z rury żelaznej 16 m długiej o przekroju RĄ w, wewnątrz której zapomocą odpowiednio umieszczonych łopatek żużel przesuwa się z jednego końca w drugi, gdzie znajduje się generator, wytwarzający gaz do ogrzewania rury. Gaz, zmieszany z ogrzanem powietrzem, podlega zupełnemu spaleniu i daje znaczną ilość ciepła, skutkiem czego żużel wysycha

armatur

mieć miejsce w konstrukcyi, modelu, formowaniu cztery razy. Każdy rodzaj masy szamotowej był i odlewaniu a wreszcie w przygotowaniu na- formowany zapomocą czterech podanych niżej miaru.    sposobów: 1) odformowano na mokro a następ-

N2 15. a) F. Liirmann. Ogrzewanie kotłów i nie poddano ciśnieniu, 2) prasowano na sucho, 3) ogrzewaczy wiatru zapomocą możliwie czystego ga- odformowano ręcznie na mokro i 4) odlano w for-zu. Autor jest zdania, że zarówno do palenia pod my gipsowe. Wyniki badań okazały się bardzo kotłami, jak do ogrzewaczy wiatru należy stoso- niejednostajne; w każdym razie jest rzeczą pewną, wać gaz wylotowy możliwie oczyszczony od pary że największy wpływ na wytrzymałość cegieł wodnej i pyłu. Ogrzewanie kotłów czystym ga- wywiera sposób ich wytwarzania, przyczem spo-zem nie znajduje przeciwników; zdania są nato- sób, nadający się dobrze dla jednego gatunku miast bardzo sprzeczne, gdy chodzi o ogrzewa- szamoty, dla innego zupełnie jest nieodpowiedni, cze wiatru, ponieważ praktyka wskazuje, że gaz Aczkolwiek próby dokonane nie należy uważać oczyszczony, jako posiadający wyższą wartość za ostateczne, to w każdym razie dowodzą one opałową, przyczynia się . do szybkiego zużycia dostatecznie jasno, że wytrzymałość cegieł ognio-wyłożenia ogniotrwałego w ogrzewaczach. Autor trwałych na ciśnienie nie daje żadnych wskazó-nie podziela zbytnio tych obaw, o ile ogrzewacz wek o ich wartości.

będzie stale opalany gazem oczyszczonym, w ra-    Zeitschrift des Oberschlesischen Berg -und

przemysłu węglowego za rok przeszły biuro statystyczne ogłasza niezwłocznie z końcem roku cyfry najważniejsze, gdyż szczegółowy materyał statystyczny będzie mógł być wydrukowany zaledwie za kilka miesięcy.

Bulletin de la Société de Pindustrie minérale (1906). Zeszyt 4. a) C. Walckenàer. Wypadki z kotłimi parowymi. Rozpatrując statystykę wypadków nieszczęśliwy cli, zachodzących skutkiem pęknięcia lub zepsucia się przyrządów, wytwarzających parę, autor znajduje, że we Francyi w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu hu liczba ofiar tej kategoryi stale zmniejsza się. Podczas gdy liczba zabitych i ranionych na każde 10 000 kotłów w r. 1881 wynosiła 7,2, w r. 1905 zmniejszyła się do 3,6. Dowodzi to, że przyczyny wypadków mogą być z powodzeniem usuwane, a bezpieczeństwo w zupełności prawie zależy od dokładnego wykonania kotła i starannej opieki nad jego działaniem. Co się tyczy przyczyn, powodujących wybuchy kotłów parowych, to dane za ostatnie dziesięć lat wykazują, że 24 % ogólnej liczby wypadków powstało skutkiem wadliwej budowy, 34% z przyczyny niewłaściwego obchodzenia się z kotłami, 32% z przyczyny nieodpowiedniego ich stosowania a tylko 10% wypadków pozostało niewyjaśnionych, b) P. Nicon. Wystawa w Medyolanie i tunel Simploński (pocz.). W pierwszej części sprawozdania z wycieczki do Włoch autor daje opis wystawy w Medyolanie, w drugiej

e-

ra-

zie jednakże, gdyby temperatura gazu okazała się Hüttenmännischen Vereins (1907). Styczeń, a) zbyt wysoką, radzi rozcieńczać go powietrzem H. Nieduer. Sortowanie ubogich rud cynkowych, za-atmosferycznem. b) E. Miinker. O zasypywaniu wżerających ołów. Opis sortowni w kopalni Wil-nabojów wielkopiecowych. Celem dokładniejszego helmsglück. Rudy, przeznaczone cio sortowania, zmieszania materyałów, wchodzących w składna- zawierają 9—10 % cynku i 2 % ołowiu. Poprzej-boju, istnieją dwa sposoby. Pierwszy polega na ściu rudy przez sortownie otrzymuje się bienda mieszaniu materyałów na gichcie przed wsypa- o zawartości 42 % Zn i błyszcz ołowiu o zawarto-niem do pieca, drugi zaś pod gichtą w chwili ści 78% Pb. Sortownia zbudowana została według wsypywania. Zastosowanie pierwszego sposobu najnowszych zasad, stosownie do których wszyst-przy zasypywaniu ręcznem nie wymaga specyal- kie wytwory pośrednie sortowania podlegają od-nych urządzeń, niezbędnych przy zasypywaniu dzielnej przeróbce, b) Najważniejsze dane ze staty-mechanicznem. Dla mieszania materyałów we- styki Górnośląskiego przemysłu węglowego za r. wnątrz pieca istnieją odpowiednie zasłonki. Za- 1906. W celu dostarczenia przybliżonego obrazu słonki te przytwierdzane są pod gichtą do ścian pieca lub też do rury wylotowej zależnie od postaci, jaką posiadają materyały, wchodzące w skład naboju. Bardzo dobre wyniki daje zastosowany w jednej z hut amerykańskich dzwon, składający się z dwóch części; zależnie od położenia, jakie te części dzwona względem siebie zachowują, nabój wsypuje się do środka pieca albo ku j go ścianom. Niedawno H. Hähler w Weidenau obmyślił bardzo prosty przyrząd rozdzielczy, nadający się do wszelkich warunków i nie wymagający specyalnych mechanizmów. Urządzenie to polega na tern, że lej w jednem lub kilku miejscach jest przedłużony w taki sposób, że tworzy rynienkę, zapomocą której pewna część naboju może być wprowadzona do środka pieca przez rurę centralną. Liczba rynienek i sposób ich umieszczenia zależy od wymiarów pieca, c) O wytrzymałości cegieł szamotowych na ściskanie. Sprawozdanie laboratoryum chemicznego Segera i C mera w Berlinie. Badania dokonane były w celu wyjaśnienia, o ile słuszne są zdania techników, zajmujących się wyrobem cegieł ogniotrwałych, że pod wpływem długotrwałego działania wysokiej temperatury niektóre gatunki cegieł zyskują inne zaś tracą na wytrzymałości. Do badań użyto sześć gatunków różnych mieszanin szamotowych, z których wykonano cegiełki wymiarów 12,5X12,5X6-5. Jedna część cegieł została wypalona raz, druga dwa, trzecia trzy a czwarta

zaś bardzo szczegółowy opis robót około najwięk- 20%« Koszt zastosowania lamp elektrycznych jest szego w chwili obecnej tunelu i wskazuje na trud- nieco wyższy, aniżeli benzynowych; różnica ta ności, napotykane przy wykonaniu tego wielkiego jednakże jest nie tak wielka, gdy weźmiemy pod dzieła. Początek artykułu zawiera opis urządzeń uwagę okoliczność, że czas, stracony przez robotna stacyach krańcowych w Brigue i Iselle oraz ników celem zamiany lamp, jest mniejszy 7 razy, dane, dotyczące wiercenia mechanicznego, c) N. aniżeli w razie stosowania benzynowych. Lampy Dégoutin. Badania praktyczne nad rudami zlotono- elektryczne dają światło jaśniejsze i silniejsze, śnemi (dok.). Wyczerpujący opis sposobów bada- aniżeli benzynowe a przedewszystkiem świecą za-nia rud, zawierających złoto. Badanie rud na wsze równo. Lampy elektryczne są niezastąpione drodze suchej zapomocą topienia w tyglu łubku- w niektórych wypadkach a zwłaszcza podczas pelacyi. oznaczanie złota w rozczynach cyano- akcyi ratunkowej: w razie pęknięcia lampki ist-wych.    nieje zupełne bezpieczeństwo przed wybuchem

W. K.

Zeszyt 1 (1907). a) E. Simonot. Uwagi w gazu ziemnego, c) J. Lombois. Obudowa szybôiv i sprawie sposobów badania metali i kongres Bruksel- chodników zapomocą betonu wzmocnionego. Próby ski w r. 1906. Streszczenie niektórych referatów, obudowy szybów i chodników zapomocą betonu wygłoszonych na kongresie, b) P. Gauthier. Ba- wzmocnionego, dokonane w kopalniach węgla w dania vo sprawie oświetlenia kopalni. Autor podaje Béthune, wykazały, że koszt obudowy jest o 35— wyniki badań porównawczych, dokonanych w ko- 40% mniejszy, aniżeli zwykłej obudowy murowej, palniach węgla, należących do Towarzystwa Car- Wytrzymałość obudowy betonowej w przeciwsta-vin. Do prób użyto lampy olejne Marsauta z siat- wieniu do innych rodzajów obudowy z biegiem ką ochronną, benzynowe Wolffa i elektryczne czasu wzrasta, ściany betonowe stanowią mniejszy Neu-latrice. Koszt lampy elektrycznej na dniów- opór prądowi powietrza i nie posiadają wygłę-kę wynosi 0,130, benzynowej 0,094 i olejnej 0,118 bień, w których mógłby gromadzić się pył wę-fr. Roczny koszt lampy elektrycznej wynosi głowy. Wykonaniem obudowy betonowej może 34,48, benzynowej 28,49, olejnej 35,65 Ir. Liczba zajmować się ograniczona liczba robotników nie-lamp, wycofanych w ciągu dniówki, wynosi: elek- specyalistów. trycznych 1% benzynowych 7%, olejnych 10 —

¹

Według nleminarza na r. 1907 dochody zakładu w Basku -mają wynieść 51110 rub.. wydatki 51 lOł rub.

Kronika bieląca.

i'

Rosyi do władz miejscowych samorządu ziemskiego.

10)    Stan obecny przemysłu żelaznego na Południu Rosji i zbyt wytworów tego przemysłu w Rosyi i za granicą.

11)    Możność ustanawiania opłat obowiązkowych od wytwórców metali w okręgach Północnym i Bałtyckim na potrzeby zjazdów rzeczonych wytwórców.

12)    Zniesienie obowiązku dokonywania przewóz węgla ka- przez przemysłowców potrąceń z zarobków robotników na pokrycie zasądzonych od nich długów na mocy wyroków sądowych oraz należności podatkowych na mocy nakazów inspektorów podatkowych.

Posiedzenie Rady do spraw górniczych*)

Dnia 15 czerwca r. b. rozpoczynają się w Petersburgu posiedzenia Rady do spraw górniczych.

Program obrad obejmuje punkty następujące:

1)

Starania Odeskiego komitetu giełdowego o czasowe obniżenie cła od zagranicznego węgla kamiennego.

2)    Pożądane zreformowanie władz górniczych w związku z interesami przenwsłu górniczego i hutniczego.

3)    Taryfy kolejowe na miennego i innych wytworów górniczych.

4)    Porty i przystanie oraz stosunek przemysłu górniczego Południa Rosyi do komunika-cyi wodnych.

13)    Niższe szkoły górniczo-techniczne.

14)    Budowa nowych dróg żelaznych.

15)    Rozpatrzenie opracowanego przez Radę do spraw górniczych projektu prawa o zjazdach przemysłowców górniczych.

16)    Rozdział pomiędzy zjazdy kosztów utrzymania biura Rady do spraw górniczych w r.

5)    Stosowanie podatku przemysłowego do przedsiębiorstw górniczych.

6)    Wykształcenie techniczne górnicze i hutnicze.

7)    Opracowanie przepisów stosowania energii elektrycznej w kopalniach i hutach.

8)    Własność wnętrza w związku ze sprawa rolną i rozwojem przemysłu górniczego.

9)    Stosunek przemysłu górniczego Południa 1906 i 1907, pobranie tych kosztów i powiększe-__ nie środków na utrzymanie biura.

grubych pokładów węgla w zagłębiu Dąbrowskiem.

18)    Możność zaliczenia wytwórczości ciał kopalnych w,.jednem nadaniu górniczem na wolnych ziemiach skarbowych do obowiązkowej wytwórczości w nadaniach sąsiednich zgodnie z uwagą 2 do art. 391 ustawy górniczej.

19)    Odroczenie przemysłowcom górniczym Królestwa Polskiego obowiązkowej eksploatacyi nadań górniczych.

20)    Przepisy prowadzenia robót górniczych ze względu na ich bezpieczeństwo.

21)    Rozszerzenie art. 334—414 ustawy górn.

{Najwyżej zatwierdzone dnia 28 kwietnia r. 1892 prawo o przemyśle górniczym w Królestwie Polskiem) na sól, siarkę i miedź.    S.

Zjazd przemysłowców górniczych Połud* nia Rosyi. Dnia 28 maja r. b. rozpoczęły się w Charkowie obrady zjazdu nadzwyczajnego przemysłowców górniczych Południa Rosyi.

Program obrad zjazdu obejmuje punkty na

Na rok 1907, 1908 i 1909 komisya powyższa na posiedzeniu z dnia 21 stycznia r. 1907 ustanowiła następujące normy średniej płacy dziennej wyrobników:

3S

'S?

fi

Stfg

co 9

ssl

+3 ©•

.św:

ii

5.2

« p-t

kowskiej

Dorośli mężczyźni 110 kop. 80 „ kobiety

Młodzież mężczyźni 70 kobiety

»

Nieletni

85 ,

65 , 35 *

ozs O

S-s

P-ł*co

60 , 55 , 45 , 25 „

65 kop. 50 „

40 *

35 ,

20 ,

stępujące:

1)    Stan obecny przemysłu górniczego Południa Rosyi i przewóz drogami żelaznemi wytworów przemysłu górniczego i hutniczego.

2)    Rozpatrzenie prawa o zjazdach przemysłowców górniczych Południa Rosyi.

3)    Własność wnętrza w związku ze sprawą rolną i rozwojem przemysłu górniczego.

4)    Pozycye dodatkowe w budżecie na r. 1906—1907.

Na posiedzeniu z dnia 15 kwietnia r. 1907 komisya rzeczona zmieniła jednak niektóre z norm powyższych', mianowicie dla miast Sosnowca i Będzina oraz gmin Górniczej i Gzichowa ustanowiła normy następujące:

Dorośli mężczyźni 95 kop.

„ kobiety    75    „

Młodzież mężczyźni 70    „

Nieletni

kobiety

60 , • •    30 ,

S.

S.

Średnia płaca dzienna wyrobników w przedsiębiorstwach przemysłowych gubernii Piotrkowskiej. W myśl art 18 przepisów o wynagrodzeniu poszkodowanych skutkiem wypadków nieszczęśliwych robotników i oficyalistów oraz członków ich rodzin w przedsiębiorstwach przemysłu fabrycznego, górniczego i hutniczego*) komisya do spraw fabrycznych i górniczo-hutniczych w Piotkowie ustanowiła w swoim czasie na r. 1904, 1905 i 1906 następującą normę średniej płacy dziennej (art. 9, 16 i 17 przepisów powyższych) wyrobników w przedsiębiorstwach przemysłowych (za nieletnich uważani są robotnicy, liczący od 12 do 15 lat wieku, za młodzież — od 15 do 17 lat, za dorosłych—powyżej 17 lat) **):

Wytwórczość rudy żelaznej w Królestwie Polskiem w r. 1906.*)

c3 £

all

rçj ©-o •ose rfo * -g ® OD

ff

Si

O O

■S-rfS

a

s*d o O-SH >/e.„

O*

h

la

kowskiej

Juliusz hrabia Tarnowski

Józef hrabia Plater......

Henryk Cattoire.......

Towarzystwo Sosnowieckich fabryk

rur i żelaza.......

Henryk hrabia Plater •    .    .    .    .

Walenty Ziss .......

Walter Hanke.......

Towarzystwo Bodzechowskie .    .

Henryk Dembiński......

Pieśniak..........

pudów 7134644 2175 933 1612 695 1384 761 1070964 1068714 998 574 560 440 456563

CC

O-

A. Wędrychowski .    .    .

Włościanie wsi Mierzęcice „ Brzenkowice

Dorośli mężczyźni „ kobiety Młodzież mężczyźni kobiety

V

Nieletni

80 kop. 65 ,

55 ,

50 „

25 „

65 kop. 50 ,

40 ,

40 ,

20 ,

60 kop. 45 „

35 ,

35 „

20 ,

Jabłoński Józef Weiss Towarzystwo Zjednoczonych hut Królewskiej i Laura .    .    .

325 785 253925 232657 144453 140 575 69 600 58113 43450 29 400 26800 22000 20000

17 739

Razem 17 847 785

*) Przeglą-t Górniczo-Hutniczy, r, 1903, -V 3. str. 51. **) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1904, .N; 13, str. 374.

Spożycie węgla donieckiego (w

r. 1900

113444,32 3192,82 7 257,57 3968,39 34393,02 145517,15 22607,06 19365,71

Drogi żelazne .... Warzelnie soli .... Statki parowe .... Zakłady gazowe .    .    .

Cukrownie.....

Zakłady metalurgiczne. Zakłady mechaniczne . Inne zakłady przemysł. Miasta Charków, Ekate-ryn osław, Rostów i Ta-

ganróg......

Pozostali odbiorcy .    .

Wywóz przez port w Mariupolu.....

tysiącach pudów), r. 1901 r. 1902

140914,16    141287,11

2 938,09    3600,49

10 728,10    11262,25

4037,06    2 770,20

31 741,02    38154,31

116840,06    110538,46

23437,86    19422,86

21064,02    25188,05

r. 1903

166 937,07 5167,89 11596,30 4 281,99 41924,08 119 786,82 22 058,28 33530,94

r. 1904

159461,60 5026,26 10109,58 3405,23 34 027,66 144655,38 21163,75 38420,99

r. 1905

144265,14 4 718.12 7104,35 2152,74 38525,59 140 679,43 19 747,88 35895,19

Razem

17 721,73    15 563,13    15 725,72    13328,87    13481,70    13693,40

62638,94    56 961,48    52 729,68-    61878,50    66 947,98    65 905,27

24409,71    31803,22    31607,78    37 462,31    62024,21    51887,67

454 251,39    456 028,20    452 286,60    517 953,00    545 402,00    514 426,00

Roczne spożycie przeciętne (1900—1904) w Rosyi różnego rodzaju opału, wyrażonego w węglu kamiennym.

Drzewo

Węgiel kamienny

Nafta

Razem

Okrąg

Okrąg północny ....

Ural........

Kaukaz.......

Turkiestan .....

.2

% CM. CM, ■CO' 05 CO CO CO^O' ł-O CO —H . ca t>. t>T co" io" ca" •^h" o"

fe: 05 CO rH th rH

&

o,

₀ ts^GO'iO'O CO ^ CO 05 O 05 CM

g-

CO IO    M

I—CO OO    lŁ. -<i

O CO CO ~a o CD js ] GO O O ^ 'bo co co'L'bo    ca'L'L -g

'O

T3

M CO to M GO O 05"-<1 lok-GO c.......-

OJ'OO'CO't^t^TH 05

t>." oo" co" o"-th" o" oo"

'2 o CM

c co

to

rH

GC'LO'T—i

o" co" TH

p-

o.

lO'CO'CO'CO'GO co oo. © ' >o" ca t—T o" co" t-T go"

CO r—t r—I

rH'CCJ t—H'

th" co" th" HOCO

.2

o-

Os

Razem

223,8    15,1    899,2    59,2    399,1    25,7    1522,1

Ceny przeciętne węgla donieckiego (nie-

sortowany).

Miesiąc

r. 1906. *)

Wytwórczość cynku na kuli ziemskiej w

r. 1902 r. 1903 r. 1904 r. 1905 r. 1906 kopiejek za pnd

»uiitn. tri

SC P' !-î P'

o . p, .    .

PT¹

TO

c3

-d

to jcc j-a ■<] —a -<i

® ooHHobo I

pS H 03 03 O O O ¹

•a>

o?

<5 52 iP Q «3 »Q co co t>- co o 2

cO'T-J't^'CO CO 00 05 o |

co co co" co" co" co" co" co" co" co" co" o." ?!

?    cc cc -a

h i—¹1—¹ to to "o ö'o'mI-^'co'cd'o

K oococacnoo-^oooi^^-o

5;

COCOCOG-OrOG-COb-COCOCO ~ ^ r4 °„ °„ U o th. o.    co^ co

t>-1>-t- i>. t>. i>- |C t>T od od oo" co -

sąąąąąąąą

GO 05 Ol 05 05 05 oT oT 05"

Belgia......

Prowincye Nadreńskie Śląsk pruski .    .    .

Holandya ....

Anglia.....

Francya i Hiszpania Austrya i Włochy . Królestwo Polskie .

tonn metrycznych pudów

. . . 152 461 68 697 . . 136327 14651 .    . 52 588

53 787 10 780 9 610

Razem Europa 498 901 1026

Australia .......

Stany Zjednoczone Ameryki Północnej .    .

9300121 4190517 8315 947 893 711 3207 868 3281 007 657 580 586210

30432961

62586

.    . 202 092    12327612

- Wogóle 702 019    42823159

Roczne spożycie przeciętne (1900—1904) w Rosyi na jednego mieszkańca różnego rodzaju opału, wyrażonego w węglu kamiennym (w pudach):

Drzewo

0,60 1,02 0,52 0,79 2.72 0,44 1,07 0,50 0,05 1,84 2,38

Okrąg

Południe Rosyi......

Okrąg Nadbałtycki.....

Królestwo Polskie......

Węgiel

kamienny

43.12 23,18

25.12

Nafta

0,71

4,89

0,07

Razem

1,77

4,49

2,04

0,68

1,38

1,07

0,04

0,94

0,53

7,11

0,21

8,96

0,14

2,36

1,79

0,14

0.35

3,16

44,42

29,09

25.71

13.72

5,43

1,26

4,81

3.36

0,23

3,13

2,91

12,04

Wartość przeciętna roczna (1900—

lion ach. rubli).

Okrąg

Rosja Środkowa.........

Okrąg Nadbałtycki........

Okrąg północno-zachodni.....

Królestwo Polskie........

Okrąg południowo - zachodni ....

Południe Rosyi .    .    :......

Okrąg rzeki Wołgi........

Okrąg północny ........

Ural..... .......

Kaukaz .    .    ..........

Turkiestan...........

w Rosyi (wmi-

Drzewo

19,34

13,59

Węgiel

Nafta

5,40

10,79

3,60

1.03

3,77

0,91

2,88

1,05

0.53

0,96

0,08

0,66

18,29

23,90

1,35

7,69

0,08

0,30

0,76

0,02

(M CO H CO CO lO |Q NOIO

O 1-0 r—I

od o-f o'o'cT ö of I cTr-IcT

Ol

Razem •    •

47,74

69,24

36,64

tOP« to ot *KT 03 C3 03 O J-¹ p O -J-i CO JP pj LO N

COj HI o coVcoIo oo bo'cntl—¹ CO /r, WOPOWOOOiCOOO-'iPOi z.

io

Wytwórczość surowca w Królestwie Pol- kład Niekłań stale odmawiał w roku 1906-ym

przysyłania Radzie Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego danych stytystycz-nych, w chwili zaś ogłoszenia wymienionego artykułu w Przeglądzie Górniczo-Hutniczym Rada Zjazdu nie posiadała jeszcze danych statystycznych urzędowych za rok 1906, skąd zaczerpnięto ! cyfrę 175 454 pudy surowca, jako wytwórczość I zakładu Niekłań w r. 1906-ym.

Badania nad wydzieleniem gazów z węgla kamiennego bez procesu destylacyi. Węgi l wzięto z kopalni p. WALDENAna półwyspie Mura-wjew-Amurski w odległości 18 wiorst od Włady-wostoku. Węgiel może być odniesiony do Hl-ej grupy klasy fi kacy i Grünera.

no-chemiczna dała dla węgla, który 3 dni leża w lokalu suchym laboratoryum, następujące licz by w procentach: wilgoci (H₂0)—0,56, części mi' neralnych (popiołu)—12,78, koksu (bez części mi neralnych)—72,13, siarki ogólnej (S)—0,76, ciał lotnych—14,53. Analiza elementarna dla węgla absolutnie suchego dała następujące liczby w procentach: C—89,73, H—4,01, O-f-N—6,26. świadczeniu pierwszem wzięty był węgiel w kształcie kawałków, mających przeciętnie 2r=

skiem w r. 1906 *).

Towarzystwo Huta Bankowa

Zakłady Ostrowieckie.....

Zakłady Niekłań.......

Zakłady Bliżyn........

pudów

4 575 183 2 849 824

3 718 902 1442845 274 560 839 985 35 588 1 708 315

2 910 070 175 454 118 242

Analiza technicz-

18 648 968

W JV6 9-ym Przeglądu Górniczo-Hutniczego r. 1907, w artykule: Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem podano ogólną wytwórczość surowca w r. 1906 w ilości 18 473 514 pudów, w niniejszej zaś notatce wynosi 18 648 968 pudów. Różnica pochodzi z tego powodu, że za-

W do-

1 cm. Dla wydzielenia gazów w temperaturze normalnej i przy ogrzewaniu węgla do 100, 200 i 300°C używana była pompa wielka Szprengla. TABLICA I.

100 g węgla wydzielało gazów.

Powtórzenie pompowanie i sprawdzenia ilości pozostałych gazów w ciągu 3-ch godzin dało .    .

1,3

Sumal 366,2 cm³

do 16,8° C

Tempera

tura

Liczba godzin pracy pompy

Gaz w cm³

16,7°

10

2,8

100.0°

10

401,1

16,8°

10

20,0

200,0°

10

471.3

16,8°

10

6,4

300,0°

Po oziębieniu ostatecznem znowu po 6-u godzinach zaczęto pompować i Wydobyto 16,6 cm³ gazów, składających się wyłącznie z węglowodorów. Pakt ten wskazuje na wielką łatwość, z jaką pył węgla w temperaturze podwyższonej zaczyna rozkładać się na produkty destylacyi węgla, chociaż temperatura jest daleką od początkowej temperatury suchej destylacyi węgla.

10

85.9

Suma 987,5 cm³

Po ostatniem 10-godzinnem pompowaniu w 300°C, doprowadziłem węgiel znów do temperatury 16—16,8°C, pompowanie następne w ciągu 3-ch godzin dało tylko 1,7 cm³ gazów. «Tym sposobem suma gazów ogólna wyniesie 989,2 cm³.

TABLICA II.

Skład chemiczny gazów, wydzielających się w temperaturach wyższych, w procentach wyraża się jak następuje.

TABLICA IV.

Skład gazów, wydzielających się z proszku węgla, w procentach.

Temp.

CO

CH₄ C₂H₆jCHy

,    11,77 0.23 {78.89

,    i ,72; — 82,80

,90¹ — 85.02

TT T—I T—(

to Ci

O to

CO H

! 5,i

LO o

O-j-N

obi. z wzoru (10—S)

0,61

Temp.

N-fO

CO

C0₂

CH

C₂Hfi

obi. z wzoru (100—S)

t—1 Cm CO

CO 05

ślady

1-1 tH

»o i—i co

81,41 84,04 I 90,32

to to

CO T+H

Ol rH

Próbana osadzenie acetylenku srebra (Ag₂C₂) i miedzi (Cn₂C₂) nie dała rezultatów pozytywnych. Jak widzimy z przytoczonej tablicy Ii-ej, w temperaturze wyższej zniżają się ilości CO, C0₂, N-J-O, natomiast wzrastają ilości metanu i i etanu.

Te same doświadczenia były wykonane z proszkiem tego samego węgla, przesianym przez ostatni, najdrobniejszy numer kompletu sit cementowych nowego systemu Michaelisa (4900 otworów na 1 cm²).

TABLICA III.

Tempera

tura

Ilość godzin pracy pompy

Gaz w cm³

W gazach, oznaczonych CxHy w 200 i 300°C znaleziony został przezemnie acetylen (HC=CH), gdyż miałem osady acetylenków srebra i miedzi. (Ag₂C₂ i Cu₂C₂).

Porównawszy tablice Il-ą i IV-ą, widzimy, że I gaz z pyłku węgla, w stosunku do gazu węgla w ; kawałkach, ma części składowych palących się i wybuchowych (przy zmieszaniu z tlenem powietrza) więcej o:

w temperaturze 100°C . 5.38%

„    200°C . 6'04%

W 300°C, chociaż takich części składowych jest mniej, passj^wna część gazu jest zredukowana do minimum.

Przy zdolności pyłku węgla do łatwego utleniania się i zapalania się i wobec prędkiego i obfitego wydzielania gazów, jako produktów destylacyi w temperaturach nizkich, objaśniać można fakty wybuchów w kopalniach, węgiel których nie posiada widocznych wydzielin gazów wybuchowych. Objaśnieniu przyczyn takich wybuchów i badaniu ich przebiegu będzie poświęcony szereg moich robót, jeżeli na to pozwolą okoliczności.

16,8°

10

14,0

100,0°

10

16,8°

10

200,0°

10

526,7

39,8

655,1

16,8°

10

15,4

300,0°

10

113,9

Wszystkie doświadczenia autora w tym kierunku wj^konane były w laboratoryum kolei Ussuryjskiej i w przyrodniczo-etnograficznem muzeum we Władywostoku, po części zaś też na licznych w okolicach tego miasta kopalniach

Antoni Ossendowski.

Redaktor Mieczysław Grabiński

węgla.

(Chemik Polski).

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.