PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

. CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ns 10 (76

Dąbrowa, dnia 15 maja r. 1907.

Tom IV.

Zastosowania praktyczne metalografii mikroskopowej w zakładach

metalurgicznych.

Na kongresie w sprawie badań materyalów, ! kund w 1 °₀ roztworze chlorku żelaza, odbytym-w Brukseli, w dniu 6 września r. 1906 Le Chatelier wygłosił odczyt w sprawie praktycznych zastosowań metalografii*). Poniżej przytaczamy treść tego odczytu, który może służyć jako uzupełnienie do artykułu, umieszczonego poprzednio w sprawie metalografii**)

Przykłady praktycznego zastosowania metalografii.

Badanie mosiądzu. Dwie płyty mosiądzu, odlane podług jednakowych przepisów, różniły się bardzo pod względem wartości. Podczas gdy jedna z nich doskonale nadawała się do obróbki, druga była niemożliwa pod tym względem; tymczasem metal użyty był zupełnie czy-

i" * . *

/A

•i

'SfT-

;i

l'Ą.

A ił.

8&V

{fety l

Jedna z

płyt, gorsza, przedstawiała budowę wskazaną na fotografii*) (rys. 1), na drugiej, dobrej, nic nie było widać, co oznacza budowę jednorodną, charaktery st\'czną dla‘ mosiądzu. Po dłuższem wytrawieniu wyłoniły się kontury wielokątne, charakteryzujące znane kryształy odpuszczonego mosiądzu. Metal .zły, wyraźnie różnorodny, przedstawia na fotografii plamy, zabarwione odczynnikiem na czarno, co wskazuje na niedostateczną ilość miedzi. Analiza elektrolityczna wykazała rzeczywiście brak 5°/₀ miedzi w gorszej płycie. Brak ten wytłumaczył dostatecznie różnicę w porównywanych płytach. Skrzętne poszukiwania w tym kierunku w danej hucie stwierdziły rzeczywiście niedokładność ze strony robotników w przygotowaniu naboju.

Oto jeden z przykładów praktycznego zastosowania metalografii. W tym wypadku mikroskop był użytym jako przyrząd analizy chemicznej i wykazał następującą wyższość nad sposobami, używanymi zwykle: 1) Szybkość. Analiza chemiczna całkowita trwałaby godziny a nawet dni, ponieważ należy przypuszczać, że szu-kanoby przedewszystkiem ciał obcych, jako to: ołowiu, tlenu, arsenu, bizmutu, cyny, jako szkodliwych dla metalu, zamiast sprawdzenia ilości miedzi. 2) Pewność. Wobec ustalonego przekonania o czystości użytych materyałów i ścisłości w odważaniu ich jedna analiza nie przekonałaby zainteresowanych, lecz dopiero szereg analiz zgodnych, gdy tymczasem, posługując się mikroskopem, jeden rzut oka wystarczył dla rozstrzygnięcia wątpliwości.

Badanie s u r owca odlewniczego. W innym wypadku chodziło o porównanie surowca amerykańskiego, używanego do budowy maszyn narzędziowych, z francuskim. Pierwszy był więcej miękki, łatwy do obróbki i mniej łamliwy. Badania metalograficzne obu gatunków

‘•i

ANN

.3

-;y

Aj» A-• "-i'.i y »

‘■ïï'-

■ .Tl

Rys. 1.

stym i wsad jego był wyważony bardzo ściśle. Przystąpiono do zbadania płyt pod mikroskopem.

W kwandrans próbki były wypolerowane i wytrawione przez zanurzenie na kilka se-

*) Des applications pratiques de la métalographie microscopique dans les usines psr Henry Le Chatelier. Revue de métallurgie, r. 1906, wrzesień.

**) technika metalografii mikroskopowej. Przegląd Górniczo-Hutniczy r. 1907. As 8 i-9

i 350 razy.

*) Załączone fotografie są wykonane przy powiększeniu w

Wskazówki, dostarczane przez metalografię.

odrazu uwidoczniły przyczyny tych różnic. W surowcu amerykańskim płatki grafitu znajdują się w szerokich pasach jednorodnego metalu, składającego się z ferrytu i niewielkiej ilości krzemionki, tymczasem na drugim szlifie widzimy wyłącznie perlit, który jest agregatem żelaza i cementytu, zwykłych składników twardej stali. Różnice te zależne są wyłącznie od postaci, w jakiej znajduje się węgiel: w jednym wypadku węgiel jest swobodny, w drugim połączony chemicznie.

Po przytoczeniu tych kilku przykładów zastosowania metalografii uważamy za pożyteczne przytoczyć różne wypadki poszczególne, w których metalografia może być zastosowaną przy badaniu składu chemicznego oraz budowy metalów.

Skład chemiczny. 1) Porowatość. Niezależnie od dziur osadowych, widzialnych gołem okiem, w metalu lanym zwykle znajdują się pory nieskończenie małe, obecność których jest źródłem niedostatecznej wytrzymałości metalu i wska-I w tym wypadku zastosowano metalografię zówką wadliwości w wyrobie. Porowatość su-jako metodę analizy chemicznej, lecz nie w celu rowca i bronzów w niektórych wypadkach jest określenia składu chemicznego metalu, ale posta- tak znaczną, że przepuszcza płyny przy silnem ci, w jakich znajdują się ciała, wchodzące w ciśnieniu. Znaną jest trudność wyboru materya-skład metalu Różnice te możnaby określić w łu dla wyrobu pras hydraulicznych, pewnym stopniu i zapomocą analizy chemicznej, j    2) Żużel utleniony. Niektóre składniki sto-

ale wymagałaby ona^ wiele czasu i bardzo do- j pów, różniące się zabarwieniem od metalu, mogą świadczonych chemików. każdym razie ana- być rozpoznane po zwykłem odpolerowaniu. Są liza chemiczna nie uwidoczniłaby różnicy z taką i to żużle i wogóle ciała utlenione, obecne w więk-wyrazistością, jak mikroskop.    szóści metalów, przygotowanych przez stopienie.

Badanie stali narzędziowej. Trzeci i ostatni przykład odnosi się do stali hartowanej. Przedmiotem badania był nóż do cięcia metalu, który pękł podczas pracy. Niezwykła wielkość kryształów wskazywała odrazu, że metal był przegrzany podczas hartowania i to spowodowało wypadek. Fotografia (rys. 2) przedstawia ziarna od 10 do 20 razy większe od tych, jakie otrzymywać można ~pi'zy nale/.ytem hartowaniu.

W ten sposób można bardzo łatwo zauważyć obecność tlenku miedziawego w miedzi czerwonej, który występuje jako niebieskawe plamy na tle czerwonem metalu. W metalu lanym plamy te są okrągłe, rozmieszczone dosyć symetrycznie, w metalu walcowanym bezkształtne i wydłużone. W stali lanej dają się zauważyć plamy krzemianu, manganu, powstałego skutkiem redukcyi tlenu po dodaniu do metalu manganu i krzemu. Wreszcie w żelazie pudlowem obecność żużla uwidacznia się bardzo wyraźnie.

tj

3) Grafit. Obecność grafitu w surowcu szarym daje się zauważyć łatwo na szlifie bez uciekania się do wytrawiania. Grafit występuje jako odosobnione szerokie płatki, utworzone po skrzepnięciu metalu. Polerowanie szlifu w tym wypadku wymaga pewnej uwagi, aby nie wykruszyć cząsteczek grafitu i nie wytworzyć w ten sposób dziur.

4)    Siarczek żelaza. Obecność siarczku żer laza uwidacznia się małemi plamami żółtemi w odlewach stalowych i plamami wydłużonemi w stali walcowanej.

5)    Składnik, powodujący łamliwość bronzów. W bronzach mechanicznych, zawierających około 10°/o cyny, dają się zauważyć niebieskawe plamy na tle żółtym stopu; jest to składnik Hey-cockA i Nevilla. Jest on twardym i nadzwyczaj kruchym; bardzo małe zmiany w zawartości tego składnika sprowadzają poważne różnice we własnościach bronzów. Zwrócenie uwagi na liczbę dziur osadowych i zawartość składnika ß wystarcza dla zdania sobie sprawy o gatunku metalu.

Rys. 2.

W przytoczonym wypadku metalografia służyła do poznania wadliwej budowy metalu. Gatunek metalu zależnym jest nie tylko od składu chemicznego, ale również i od jego budowy.

Analiza chemiczna jest bezsilną w tym wypadku    6) Ołów. Od pewnego czasu wprowadza się

i tylko metalografia może wykazać różnicę w bu- do bronzów, podlegających, tarciu, do 30% ołowiu, dowie. Jest to jedna z usług, którą oddaje ona Badanie mikroskopowe pozwala bardzo szybko najczęściej.    określić stosunek ilościowy zawartego ołowiu

i sprawdzić równomierne rozmieszczenie tegoż, mocą mikroskopu. W surowcu szarym po wy-7) Żelazo i węgiel. Zawartość węgla w su- trawieniu jakimkolwiek odczynnikiem kwaśnym rowcu i stali określa się o wiele prędzej zapomo- miejsca, zanieczyszczone fosforem, pozostają niecą mikroskopu, aniżeli analizą chemiczną, z do- naruszone, zachowując swój blask. W ten spo-kładnością zupełnie dostateczną w zastosowaniu sób można bardzo szybko i łatwo klasyfikować fabrycznem. Należy oryentować się podług wy- ' surowiec lejarski podług zawartości fosforu. W glądu perlitu. Metal powinien być wolno oohła- | surowcu tomasowskim nieco trudniej daje się roz-dzanym po nagrzaniu do 900—1 000°.    j różnić części fosforyczne od cementytu. Silne

Ta

wytrawienie kwasem azotowym zabarwia lekko cementyt, pozostawiając części fosforyczne bez-barwnemi. Wreszcie w stali, w której fosfor znajduje się rozpuszczonym równomiernie w ferrycie, odczynniki wytrawiające wywołują zabarwienie o tyle silniejsze, o ile zawartość fosforu jest większą. Daje się to zauważyć na szynach, zwykle bardzo fosforycznych.

Przytoczone powyżej przykłady wystarczają dla zrozumienia użyteczności metalografii jako metody szybkiej analizy chemicznej. W więk-; szóści wypadków dla zdania sobie sprawy ze

Rys. 3.

... ,

.i

Rys. 3 przedstawia stal walcowaną i odpuszczoną z zawartością 2% C; fotografia zrobiona j przy

iMy*.

MM

'.'VA

KHy*

powiększeniu w 700 razy.

Rys. 4 odtwarza surowiec hypoeutektyczny nieodpuszczony z ilością 3% C; widoczne są kryształy perlitu przy powiększeniu w 150 razy.

*fjl

m sfe:

iSi : ÆmÈ

"♦»I

Rys. 5.

; składu chemicznego metalu, badanego pod mikroskopem, należy wytrawić go zapomocą odczynników, działających w ten sposób, aby wywołać różnicę w zabarwieniu składników metalu, których kolor w stanie naturalnym jest często jednakowym. Odnalezienie właściwego odczynnika wymaga niekiedy długich poszukiwań. Dla żelaza i stali zaleca się roztwory alkoholiczne; j chlorek żelazawy w roztworze wodnym daje rów-! nież dobre wyniki. Dla metalu białego bardzo dobrym jest roztwór wodny azotanu srebra. W odpowiednich specyalnych pracach można zna-! leźć bardzo liczne w tym przedmiocie przepisy. Budowa. Budowa, t. j. postać różnych Rys. 5 wyobraża surowiec hypoeutektyczny pierwiastków, wchodzących w skład stopu, ma z dużą łuską cementytu.    wielki wpływ na własności mechaniczne metalu.

8) Żelazo i fosfor. Fosfor, jeden ze zwy- Wiadomo naprzykład, że duże płatki grafitu lub kłych składników surowca i jedno z zanieczysz- cementytu, zgrupowane w pewnych miejscach czeó bardzo niepożądanych w stali, może być metalu, wywołują jego kruchość. Ciała te łupią rozpoznanym mniej lub więcej dokładnie zapo- ! się jak mika i niewielki stosunkowo wysiłek może

■1

mi

(5W

Rys. 4.

spowodować rozłupanie się metalu między tymi płatkami. Doświadczenia wykazały również leżność gatunku metalu od wielkości ziarn. Im kształt ziarna jest mniej geometrycznym, im ziarno jest drobniejszem, tem metal jest lepszym.

Odkształcenia. Dane, odnoszące się do składu chemicznego i do budowy metalów, nie streszczają prawdopodobnie wszystkich usług metalografii. Najnowsze badania Osmonda, Prémonta i Cartauda nad elementarnemi odkształceniami żelaza odsłonią zdaje się nowe horyzonty odnośnie do własności mechanicznych metalów. Elementarne odkształcenia, spowodowane przez rozerwanie, gniecenie i t. p. bez wątpienia dostarczą wskazówek bardzo użytecznych pod względem praktycznym.

Korzyści, wynikające z zastosowania metalografii w fabryce metalurgicznej.

za-

Z powyższego wynika, że w każdej hucie należy dążyć do wytworzenia takiego metalu, w którym nie byłoby widać nic pod mikroskopem. Jest to jedna z przyczyn, która zraża wielu techników, początkujących przy badaniach metalograficznych.

Widząc na pięknych fotografiach, zdjętych ze szlifów specyalnych lub nienormalnych, różnorodne elementy stopów, są oni bardzo zdziwieni, nie znajdując tych elementów w metalach, wytworzonych w hutach.    Po wyszczególnieniu zjawisk, widzianych pod

1) 'Grafit. Z pomiędzy stopów, których bu- mikroskopem, należy przytoczyć korzyści, wyni-dowa jest najłatwiejszą do zbadania, należy wy- kające z zastosowania tych obserwacyi przy wyróżnić surowiec. W surowcu czarnym o grubem robie metalów. Usługi, oddawane przez metalo-ziarnie grafit znajduje się pod postacią długich grafię mogą być trzech rodzajów: 1) Zastosowa-i szerokich płatków (rys. 6). W wyższych gatun- j nie metalografii w zwykłej robocie bieżącej. 2)

ar

; Badania metalograficzne w celu wprowadzenia nowej gałęzi wytwórczości. 3) Ogólne poszuki-! wania naukowe w dziedzinie metalurgicznej, obliczone na dalszą metę.

.1

I:

'■

Rys. 6.

W pracy codziennej, wykonywanej w hutach, wszelkie środki pomocnicze dla ułatwienia wytwórczości, jako to: analiza chemiczna, mechaniczna i mikroskopowa są zastosowane w celu za-j pobiegania tworzeniu się nadmiernej ilości bra-; ków. To zmniejszenie braków do minimum jest I dążeniem każdego zakładu przemysłowego, gdyż od ilości braków zależnym jest dochód instytu-cyi. Jednakże braki zawsze istnieją i zawsze istnieć powinny, ponieważ, jeżeli dany wyrób nie ! daje braków, to dowodzi, że prowadzenie fabry-kacyi jest zbyt kosztowne, a więc można zaprowadzić oszczędności, spalając mniej węgla, zmniejszając pracę mechaniczną i t. d., co powoduje znowu powstawanie braków.

W celu zmniejszenia braków należy zbadać kach surowca zawartość grafitu jest niewielka przyczynę, która powoduje tworzenie się ich pod postacią drobnych i niekształtnych płatków, do czego posługujemy się analizą chemicz-bardzo trudnych do zdjęcia fotograficznego. Zgru- ną. Oznaczenie zawartości siarki i fosforu w ru-powanie się płatków w gniazda odosobnione na- dach i w surowcu pozwala uniknąć niedogodno-leży do budowy, często spotykanej i nie bardzo ści, wynikających z obecności tych metaloidów. szkodliwej. Niekiedy w surowcu łatwo topliwym Jeżeli metal jest kruchy, analiza chemiczna może spotyka się grafit, złączony w ścisłe grudki.    np. wykazać, że defosforyzacya w piecu marte-

2) Cementyt. O cementycie można powie- nowskim była niedostateczną. Metalografia odda dzieć to samo, co i o graficie. He razy cemen- nam te same usługi, ale, wykazując skład che-ty t występuje w dużych płatkach, wtedy metal miczny, da nam jednocześnie wskazówki co do jest bardzo kruchy. Kruchość metalu dochodzi budowy metalu, wykonywując to wszystko w bardo maximum, jeżeli płatki cementytu łączą się z dzo krótkim czasie. Naprzykład szyna, próbo-sobą, tworząc figury wielokątne. Odwrotnie ce- wana na uderzenie, nie przedstawia dostatecznej mentyt pod postacią drobnych, okrągłych ziarn ! wytrzymałości: analiza chemiczna wskaże, jako odosobnionych nie oddziaływa wcale na kruchość na przyczynę tej wady, nadmierną ilość fosforu, metalu. Przy obróbce stali narzędziowej a szcze- badanie mikroskopowe może uzależnić to od bu-gólniej przy wyrobie frezarek należy starać się dowy zbyt gruboziarnistej lub od ukończenia przez odpowiednie nagrzewanie przed hartowa- walcowania przy zbyt wysokiej temperaturze, niem doprowadzić cementyt do stanu ziarni- Przy wyrobie części maszyn i wałów łamanych stego.    kruchość ich może być zależną od gatunku me-

wadzić innych ciał oprócz podanych przez tora?

talu, dostarczonego przez wytwórcę, lub też od wadliwej obróbki termicznej. W tym wypadku

badania mikroskopowe wykażą, komu należy przy-    Badania metalograficzne pierwszych odla-

pisać winę. Tego rodzaju kontrola może być nych stopów wykazały wielką różnorodność znacznie ułatwiona przez zastosowanie przyrządu, talu (rys. 9); budowa jego różniła się od budowy wynalezionego przez Guilleta, który pozwala wy- dobrych gatunków. Ponieważ budowa zależną polerować dane miejsce na powierzchni dużej jest od warunków samego odlewania, zaczęto więc sztuki i przytwierdzić mikroskop dla zbadania. zmieniać je, śledząc jednocześnie pod mikrosko-

Badanie przełomów, według których dotych- pem zachodzące zmiany; w ten sposób, ustalono, czas regulują czynności metalurgiczne, dają często że w celu otrzymania dobrych wyników należy wskazówki złudne. Badania powierzchni, polero- ; metal odlany przy bardzo wysokiej temperaturze wanych pod mikroskopem, dałyby daleko dokład- ¹ raptownie ochłodzić (rys. 10). niejsze wskazówki co do zawartości siarki, fosforu, postaci węgla, rozmieszczenia grafitu i t. d. i Kilkuminutowe badanie dostatecznem jest dla zadecydowania, czy dla polepszenia następującego spustu należy zwiększyć stosunek surowca, wierającego krzem, lub też zmniejszyć ilość surowca fosforycznego. Rys. 7 i 8 przedstawiają dwie odmiany surowca, w których różnica zawartości fosforu jaskrawo się uwidacznia.

Przy wprowadzeniu nowego działu wytwórczości, usługi, oddawane przez metalografię, są jeszcze cenniejsze. Kilka przykładów, zapożyczonych z praktyki hutniczej, lepiej to wytłumaczą od wszelkich rozumowań.

Bron z ołowiany. Amerykanin inżynier Clamer przedstawił*) korzyści, wynikające wskutek dodawania ołowiu do bronzów, podlegających tarciu. Wobec tego, że autor podał

au-

me-

za-

ana-

liii

lÉtlÉlSIw

pi

m

|f|i|

11

iSSli

jjgÿ-êi

. • ; r-*

r-

& - f

■L *. Ü

ii

Rys. 8.

Oto inny przykład:

ijLÀ

s.

ŚŚ; 4

Rys. 7.

lizy kompletne stopów, używany cli przez niego, zdawałoby się, że niema nic trudnego w zastosowaniu jego przepisów. Tymczasem wyniki otrzymano niepomyślne, wskutek czego nastręczały się trzy pytania: 1) Czy wyniki, podane przez wynalazcę są prawdziwe? 2) Czy autor nie podał fałszywego składu chemicznego celem wprowadzenia w błąd naśladowców? 3) Czy nie należy wpro*

C e m entowanie.

[ Pabryka konstrukcyi mechanicznych chce zastosować cementowanie powierzchni pewnych części maszyn. Dwie główne wady, do usunięcia których należy dążyć, są następujące: kruchość jądra przedmiotu cementowanego i łuskanie się powierzchni cementowanej. Wady te zależne są od ogólnej budowy metalu i od składu chemicznego wierzchniej warstwy. Badania powinny I mieć na celu wybór odpowiedniego proszku do cementowania, zastosowanie odpowiednich peratur, warunków odpuszczania i hartowania.

I W wielu wypadkach postępują w ten sposób, że ! pewną część maszyny, cementowanej w dany spo-poddają badaniu przez cały czas jej pra-Po niejakim czasie część maszyny zużywa się i nareszcie pęka. Stosownie do otrzymanych wyników, zmienia się sposob fabrykacyi i znów badaniu nową sztukę. Próby tego

! sób,

c7*

tem-

*) Revue de métallurgie, 1 bis, 141—147 (1904).

poddaje się    ..

rodzaju trwają bardzo długo, miesiące całe a nawet lata, często bez żadnego wyniku dodatniego. Przeciwnie badania metalograficzne części cementowanych wymagają zaledwie kilku godzin czasu. Jeżeli nie zawsze pozwalają one określić naprzód gatunek wymaganego metalu, to w każdym razie dają możność wyraźnie zauważyć wady metalu i w ten sposób zapobiedz niepotrzebnym próbom.

rr.

-7 ‘Jt

w.

U#

W razie nadmiernej ilości węgla w wierzchniej warstwie, w razie obecności płatków swobodnego cementytu, można być pewnym, że metal wykruszy się; w razie małej zawartości węgla, pozwalającej widzieć swobodny ferryt, metal będzie niedostatecznie twardym i szybko zużyje się. Jednocześnie badanie metalograficzne wykaże, czy hartowanie odbyło się przy odpowiedniej temperaturze, czy zbyt długie nagrzewanie nie skrystalizowało jądra. Badania te nie wykluczają całkiem

Rys. 9.

blask pierwotny. Dla surowca szarego dostatecznem jest użycie zwykłego odczynnika dla stali, np. roztworu kwasu w alkoholu. Dla surowca białego tomasowskiego należy użyć odczynnika silniejszego dla zabarwienia kryształów cementytu, np. roztworu wodnego kwasu azotowego o ciężarze właściwym 1,20.

Siarka przedstawia się w postaci kulek barwy żółtawej, kiedy znajduje się jako siarczek żelaza, lub w postaci kryształów szaro niebieskich, jeżeli występuje jako siarczek manganu. Obecność jej może być rozpoznaną przez proste badanie powierzchni polerowanej bez uciekania się do wytrawiania.

Krzem i mangan tworzy z ferrytem mieszaninę jednorodną, wskutek czego rozpoznanie ich jest dotychczas niemożliwe. Obecność tych dwóch pierwiastków ma doniosły wpływ na własności żelaza. Krzem zmniejsza znacznie jego zmienność a mangan ją zwiększa. Opierając się na tych własnościach, dałoby się może określać ilościowo zawartość tych składników, lecz badania w tym kierunku nie były jeszcze dotychczas robione. W surowcu, bardzo bogatym w krzem, nie widzimy ani cementytu ani perlitu, widoczne są tylko duże czarne płatki grafitu, otoczone białe-mi plamami ferrytu krzemionkowego, a wewnątrz tych plam jeszcze bielsze jądra eutektytu fosforowego. W surowcu, ubogim w krzem, uwi daoznia się biały cementyt i szary perlit.

prób praktycznych nad wykończoną sztuką, ale w każdym razie pozwalają zmniejszyć znacznie ich liczbę.

Dla uzasadnienia trzeciego rodzaju usług praktycznych, oddawanych przez metalografię, dostatecznem jest uprzytomnić sobie wyniki badań, dokonanych przez Osmonda, Heyna i G-uil-leta na polu nauki metalurgicznej. Badania te, jakkolwiek czysto naukowe, znalazły szerokie zastosowanie. Klasyfikacya stali niklowej podług jej budowy mikrograficznej na stal perlitową, martensytową i austenitową była cenną wskazówką dla wyrobu stali spec3mlnych. Szczególniej podział ten ułatwił rozpoznanie a następnie usunięcie niewłaściwości, spotykanych przy wyrobie ferroniklu o 25 % niklu.

w^rrr.. a

rv#.

**y

***• *    T-« #

./ . *2* »

«•H"*

LÜ*

* ' \0â*

k T

*\^gà

V.

; • -*•

'lî î

.: ‘fc*

■ ■ ' * •». '*•■’ .

■- - f

# * #

- ♦

•*

Podział zastosowań metalografii odnośnie do rodzaju wytwórczości.

Wyrób surowca z pierwszego topienia. Ze względu, że surowiec taki przeznaczony jest zwykle do powtórnego przetopienia, więc na uwagę zasługuje tylko jego skład chemiczny. Najważniejszymi składnikami w surowcu są: źosfór, siarka, krzem i mangan.

Fosfor może być rozpoznanym a nawet w przybliżeniu oznaczonym ilościowo przez wytrawienie szlifu odczynnikiem kwaśnym. Części fosforyczne surowca są zawsze najmniej wytrawione przez odczynnik i najdłużej zachowują swój

ii’ v»'.    ..

; ;.^

LL;; ; L' .

' W.

;, -4

Rys. 10.

Surowiec na odlewy. Uwagi, dotyczące składu chemicznego surowca z pierwszego topienia, mogą być zastosowane i do surowca na odlewy, lecz własności odlewów nie są zależne li tylko od składu chemicznego, ale również od postaci węgla, w jakiej znajduje się (perlit lub grafit), i od rozmieszczenia płatków grafitu, t. j. od budowy. Dwa te czynniki, od których zależy wartość odlewu, są łatwe do urzeczywistnienia, jako zależne od zręczności i wprawy wytapiacza.

nego zabarwienia, jakie przybiera ferryt po wytrawieniu odczynnikiem. Roztwór kwasu azotowego w alkoholu amylowym, który nie zabarwia wcale czystego ferrytu, daje z ferrytem fosforawym (np. w szynach) zabarwienie bronzowe, zbliżone do zabarwienia perlitu. Dla rozpoznania fosforu zaleca się także 10 % roztwór wodny podwójnego chlorku miedzi i amonu, lecz odczynnik ten wytrawia zbyt głęboko metal i odpowiedniejszym jest raczej do badań makroskopowych niż mikroskopowych. Tak samo w stali jak w surowcu i stopach metalografia pozwala odszukać wszelkie dziury osadowe mikroskopowe, tak częste i tak szkodliwe w metalach handlowych; po-Jednym z najbardziej rozpowszechnionych zwala ona również rozpoznawać żużel, krzemiany stopów jest mosiądz a to ze względu na swą ko-walność na zimno i łatwość obróbki. Wymaga on jednak starannego odpuszczenia przy ściśle określonej temperaturze (około 650° dla zwykłego mosiądzu). Bardzo nieznaczne zmiany w temperaturze odpuszczania sprowadzają ogromne różnice w kowalności metalu. Nagrzany przy zbyt nizkiej temperaturze metal pozostaje twardym i łamliwym, odpuszczanie przy zbyt wysokiej temperaturze czyni go nadzwyczaj kruchym i zupełnie niezdatnym do użytku. Badanie metalogra- i wielkie znaczenie dla ustalenia zasad tej wytwór-ficzne po wytrawieniu silnym odczynnikiem po- ^ czości.

Grafit daje się rozpoznać natychmiast po wypo- na tarcie. Topienie przy zbyt wysokiej tempera-lerowaniu, obecność perlitu występuje po wytrą- turze powoduje tworzenie się dużych kryształów, wieniu. Porowatość i dziury osadowe doskonale zbyt długotrwałe ochładzanie pozwala tym krysz-uwidaczniają się pod mikroskopem. Badanie me- talom, zwykle lżejszym od kąpieli, wznieść się na talograficzne jest niezbędnem przy wyrobie powierzchnię, tworząc dosyć zgęszczoną masę. surowca o powierzchni hartowanej, którego żale-    Wyrób stali. Przy wyrobie stali wska-

ty zależą od postaci węgla i budowy.    i zówki, dotyczące składu chemicznego, dostarczo-

Wyrób stopów. Odlewnie bronzu, mo- ne przez metalografię, są mniej ważne od wyma-siądzu, białego metalu i innych stopów mogą ganych przy wyrobie surowca i stopów. Naj-osiągnąć wielkie korzyści wskutek zastosowania ważniejsze składniki do odszukania, jako to siarka metalografii. Bronzy z cyną mają własności bar- i fosfor, znajdują się zwykle w tak nieznacznej dzo zmienne zależnie od ilości cjmy, nadmiar ilości, że oznaczenie ich, dosyć trudne analizą której daje się już łatwo zauważyć przez zwykłe chemiczną, jest jeszcze trudniejsze zapcmocą me-polerowanie. Ponad 9% składnik p Heycocka i talografii. Jednakże w stali handlowej, np. to-Neyilla, element twardy i kruchy, tworzy na masowskiej, obecność siarki daje zauważyć się pod tle żółteiu metalu małe plamy niebieskie. Od- postacią maleńkich grudek siarczku na metalu tyl-puszczanie i hartowanie zmieniają znacznie, jak ko wypolerowanym, przy zastosowaniu silnego po-wykazał niedawno Guillet, własności mechanicz- j większenia i dużej dozy cierpliwości w poszuki-ne bronzów; różnorodne dendryty, które wydzie- j waniu. Fosfor daje zauważyć się wskutek ciem-lają się w chwili krzepnięcia, nikną po długiem odpuszczaniu, tworząc masę zupełnie jednorodną.

Tę zmianę w budowie doskonale daje się zauważyć po wytrawieniu próbek solami amoniakalnemu Ciała obce, wprowadzone do bronzów w celu udoskonalenia ich gatunku, rozpoznają się łatwo po pierwszem wpatrzeniu się. W bronzach fosforycznych fosforek miedzi skupia się w małych wysepkach składnika ß, z którym tworzy prawdziwy eutektyt. którego obadwa składniki są niebieskie lecz różniące się w odcieniach. Ołów używany w bronzach, podlegających tarciu, rozpoznaje się jeszcze łatwiej z powodu swojego blasku matowego.

manganu i inne. których nierównomierne rozmieszczenie w blokach stanowi znaczną niedogodność przy wyrobie stali specyalnej.

Odlewy stalowe. Odlewy stalowe znalazły zastosowanie dopiero mniej więcej od 10 lat, t j. od czasu, kiedy udoskonalono ich gatunek przez usunięcie dziur osadowych, wprowadzając odpowiednie dodatki, i przez usunięcie kruchości, stosując odpowiednie odpuszczanie i hartowanie. Zastosowanie metalografii może mieć

zwala oznaczyć z nadzwyczajną ścisłością, czy j    Stal specyalna. Stal specyalna, t. j.

stopień temperatury odpuszczenia był wybrany i stal zawierająca oprócz żelaza i węgla znaczne właściwie. Mosiądz, dobrze odpuszczony, składa ilości innych metali jako to: niklu, chromu, man-się z wielokątów mniej więcej geometrycznie do- ganu, wolframu, przedstawia własności niezwykle kładnych, wchodzących jeden w drugi; krystali- zmienne, zależne od postępowania termicznego i za.cya ta odpowiada maximalnej kowalności me- mechanicznego. Bez pomocy metalografii bardzo talu. Odwrotnie, metal zanadto odpuszczony trudnem jest ustalenie teoretycznych zasad po-przedstawia w każdej komórce ziarnka, wskazu- stępowania przy wyrobie stali specyalnej z pojące jakoby na rozpoczęcie się topienia.    wodu niezwykłej różnorodności tych stopów.

ne

Metal biały zawiera składniki skrystalizowa- Wprowadzenie najmniejszej zmiany w składzie stosunkowo twarde Sb, SbSn, SbCu₂, znajdu- metalu lub w obróbce powoduje przejście od stające się w zawieszeniu w metalach miękkich, jak nu perlitowego kowalnego i mało wytrzymałego ołów lub' cyna. Wielkość kryształów i ich roz- do stanu martensytowego twardego i łamliwego, mieszczenie mają wielkie znaczenie ze względu i lub austenitu, bardzo wytrzymałego na zużycie

przyczyn w każdym magazynie tworzą się stosy sztab niewiadomego pochodzenia i gatunku. Badanie metalograficzne pozwala wtedy określić w przeciągu kilku minut zawartość węgla. Rozróżnianie stali, zawierającej od 0,05 do 0,5% węgla, najwięcej używanej w kor.strukcyach mechanicznych, jest nadzwyczaj łatwe przez zwykłe zbadanie rozciągłości gniazd perlitu.

i uderzenie. Badanie metalograficzne pozwala rozpoznać bardzo szybko stan szczególny metalu i uregulować warunki fabrykacyi. Nie mniej wyraźne wskazówki daje metalografia przy wyrobie stali narzędziowej. Bardzo małe różnice w warunkach hartowania zmieniają zupełnie własności metalu. Załączone fotografie przy powiększeniu w 700 razy przedstawiają różne części tej samej próbki stali narzędziowej, zahartowanej w kąpieli glinowej na 650°. Próbka była

Jeszcze większe zastosowanie metalografii polega na zużytkowaniu jej przy badaniu zmian metalu, spowodowanych obróbką. Przy konstruk-cyach używany jest często metal wytłaczany,

I który niekiedy bywa zupełnie spalony lub prze-; grzany wskutek wysokiej temperatury, niezbęd-! nej przy tego rodzaju wyrobach. Wtedy należy, że tak wyrazimy się, odrodzić budowę metalu, co uskutecznia się przez odpowiednie postępowanie termiczne, stosowane obecnie, nawiasem mó-: wiąc, bardzo rzadko. I w tym wypadku badania metalograficzne pozwalają zdać sobie sprawę z otrzymanych wyników.

ir

i-

* rMJ'

«*

Rys. 11.

Koszt urządzenia pracowni metalograficznej.

Przystępując do urządzenia pracowni metalograficznej, należy przedewszystkiem rozwiązać zasadnicze pytanie, czy korzyści, otrzymane przez ! to laboratoryum, opłacą koszta urządzenia. Pew-I na liczba hut urządziła pracownie metalograficzne bardzo kosztowne z licznym personelem inżynierów, fotografów i odpowiednich pomocników.

nagrzana w jednym końcu do temperatury, graniczącej z punktem topienia, a w drugim do 800°. Część najsilniej nagrzana (rys. 11 wytrawienie al- ! kaliczne) przedstawia budowę komórkową, wykazującą kruchość metalu. Rys. 12 (wytrawienie kwaśne), pokryty czarnemi plamami, przedstawia część próbki najmniej ogrzaną i wskazuje, że metal wrócił częściowo do stanu perlitowego, stracił swą twardość, a zatem jest niezdatny do użytku. Część środkowa, odpowiadająca najlepiej żądanym warunkom, wskazuje, że temperatura pośrednia jest najodpowiedniejszą. Fotografii tej części nie umieszczono ponieważ na niej nic nie widać.

fP'V

.31

Vf

pa«

% iiàSà,

Konstrukcye mechaniczne. Zdawałoby się, że w warsztatach mechanicznych, gdzie użytkowują już gotowy wytwór, metalografia nie może znaleźć dużego zastosowania.

Rys. 12.

Tymczasem i tu oddaje ona usługi bardzo pożyteczne a mianowicie pizy odszukiwaniu danego

roz-

gatunku stali z pomiędzy sztab, pomieszanych w Otóż jest zupełnie niepotrzebnem, lub ściślej okre-magazynie. Dla konstrukcyi mechanicznych uży- ślając, okaże się w przyszłości całkiem niepoży-waną jest stal, począwszy od miękkiej o zawarto- tecznem ponosić dla met lografii tak znaczne wy-ści mniejszej od 0,1% węgla do bardzo twardej datki. Na razie jest to ardzo pocieszające, że o 1 % węgla. Pomimo istnienia magazynów dla huty skłonne są do ponoszenia tak diiżych wy-podziału różnorodnych sztab żelaza, nieunik- datków i przyczyniają się w ten sposób do nionem jest pomieszanie ich z powodu, że powszechnienia znajomości metalografii, lecz je-sztaby te leżą tam nieraz lata całe, że po wysła- żęliby ten zbytek okazał się w przyszłości niu do warsztatów niektóre zostały zwrócone jako , niezbędnym, byłoby to wyrokiem zagłady dla nieodpowiednie; wskutek tych i wielu innych ! metalografii. I rzeczywiście, urządzenie metalo-

graficzne może być uskutecznione daleko mniej- stawia pewną trudność, i tern tylko tłumaczy się szym kosztem od laboratoryum chemicznego, j utrzymywanie specyalnych zawiadowców w pra-wliczając już w to wartość inwentarza, zużycie ! cowniach metalograficznych. Udział ich okaże materyałów i koszt utrzymania personelu. Po- ¹ się zbytecznym, co nastąpi zdaje się niedługo, z staramy się uzasadnić ten pogląd cyframi.    chwilą kiedy szkoły techniczne zaczną dostarczać

Pierwszym niezbędnym przyrządem jest mi- ludzi, oswojonych z tym nowym sposobem ba-kroskop. W katalogach najmniejsza cena mikro- dania.

skopu dla metalografii wynosi 2 000 fr. Tymcza-    Jedyny nieunikniony koszt stanowi przygo-

sem mikroskop za 200 fr. odda nam również do- towanie prób, t. j. szlifowanie i polerowanie, skonałe usługi, tylko bez fotografii, które kom- Czynność ta jest tak prostą, że kilkodniowa prak-plikują całe urządzenie i ogromnie zwiększają i tyka wystarcza dla wyszkolenia w tym kierunku jego koszt. Fotografie, niezbędne dla prac nau- j pierwszego lepszego robotnika. Ręczne przygo-kowych, przeznaczonych dla czytelników całego ! towanie jednej próbki wymaga pół godziny cza-świata, są zupełnie niepotrzebne dla technika, | su, lecz przy zastosowaniu siły mechanicznej czas który z łatwością zachowuje obraz próbki bada- j ten zostaje znacznie zmniejszony. W ten sposób nej poprzedniego dnia dla porównania z próbką robotnik, płatny 5 fr. dziennie, może przygoto-dnia następnego. Pierwsze badania metalogra- wać 20 prób, co wyniesie 0,50 fr. za sztukę. Jest ficzne autor pracy niniejszej dokonywał zapomo- i to wydatek całkiem nieznaczny w porównaniu z cą starego mikroskopu z przed 30 laty.    kosztem przygotowania prób na rozerwanie. Pró-

Przyczyna małego rozpowszechnienia badań metalograficznych leży, według zdania autora, w małej znajomości tych metod, lecz położenie to sam przygotowywaniem szlifów, zmieni się w krótkim czasie, i należy przypusz-Obecne pokolenie techników, nieprzyzwyczajo- czać, że niedługo badania metalograficzne będą nych w szkołach do tego rodzaju badań, oryen- tak rozpowszechnione, jak analiza chemiczna i towanie się w nich, jako ludziom starszym, przed- próby mechaniczne.    K. Ch.

Nie jest koniecznem, a nawet może być szlco- by te kosztują zwykle najmniej 5 fr. za sztukę dliwem, utrzymywanie specyalnego technika do lub więcej, jeżeli trzeba wycinać je z grubych badań metalograficznych. Czynność ta powinna sztab, być wykonywaną przez samego kierownika oddziału, tak jak i obecnie badanie przełomów prób.

Naturalnie niema o tern mowy, aby zawiadowca zajmował się

Wprowadzenie podsadzki sposobem ^amulania w kopalni

Treść art\?l<ułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

Kronika bieląca.

Wprowadzenie podsadzki sposobem ^amulania w kopalni

Królowa liudwika w Kabrrn.

CO rH

,t m

2.7    —3,2;«

6.8    m

3,7 —4,8/// 4,2 m 6,4 m

Na wiosnę r. 1902 autor z polecenia rządu przeprowadził badania nad wynalezieniem środków w celu zmniejszenia strat przy wydobyciu węgla w skarbowej kopalni Królowa Ludwika. Rezultatem tych badan było wprowadzenie na wymienionej kopalni systemu zamulania w bardzo szerokim zakresie z zastosowaniem wszelkich najnowszych urządzeń.

Do przewozu piasku wybudowano normalną linię kolejową długości 13 kilom., która z czasem będzie musiała być jeszcze przedłużoną. W artykule niniejszym streszczone są badania, na zasadzie których zostały wprowadzońe te urządzenia kosztem 2,3 mil. marek, jak również opisane są same urządzenia, o ile zawierają one co ciekawego ze względów górniczo-technicznych.

Wiadomości ogólne.

W nadaniach górniczych, należących do kopalni Królowa Ludwika a zajmujących około 19l/₃ milionów metrów kwadr., znajdują się następujące pokłady:

Pokład Jerzy .    . grubości ,5 — 3 m

„ Weronika , Einsiedel „ Schukmann , Heinitz „ Reden .    .

* Pochhammer

Ostatnie dwa pokład}'⁻ są oddzielone przerostem 7a metrowym, przeważnie jednak są one połączone w jeden pokład, którego grubość wynosi około 10 m. Rozciągłość pokładów jest zupełnie prawidłowa i ciągnie się z południowego zachodu na północny wschód. Upad również jest prawidłowy i waha się w granicach od 6 do 15 stopni na południowy wschód. Część północna nadań górniczych, o których właściwie będzie tu mowa, jest eksploatowana zapomocą dwóch oddzielnych kopalń a mianowicie: pole zachodnie z trzema szybami wyciągowymi i pole wschodnie z czterema takinliż szybami (szyby porębskie). Wydobycie dzienne każdej z tych kopalń wynosi od 4 500 do 5 000 (r. 1902) tonn. Liczba ogól-

na robotników wynosi 8 250. Oprócz wymienionych powyżej szybów kopalnia posiada wiele innych, które służą do przewietrzania, zjeżdżania i wyjeżdżania ludzi, spuszczania drzewa i t. d.

Z tych szybów tylko szyb Herman będzie nas interesował w pracy niniejszej.

Odbudowa pokładów odbywa się, pominąwszy kilka oddzielnjmh miejsc, w których zaprowadzono podsadzkę suchą, wyłącznie typowym systemem śląskim z wycinaniem filarów po rozciągłości. System ten jest ogólnie znany i nie potrzebuje objaśnień.

Wobec znacznej grubości pokładów, znajdujących się w polu Królowa Ludwika, szczególniej zaś pokładów Schuckmann i Reden —■ Pochham-mer, system śląski powoduje duże straty węgla, pochodzące stąd, że wobec znacznej wysokości filarów dokładne wybieranie w nich węgla jest

niemożliwe. Pozostawione zaś części pokładów si? °d stosunkowo niedawnego

wskutek samozapalania się węgla powoduj ą poża- obliczenie pozo tałej ilo ci w ry, zmuszające do zabezpieczenia się od nich fi-    •

larami ochronnymi. Wskutek tego straty węgla jeszcze bardziej potęgują się. W ogólności przyjmuje się jako zwyczajną stratę węgla w tych warunkach 25—35 % . System ten posiada jeszcze drugą powszechnie znaną złą stronę, a mianowicie rujnowanie powierzchni. Po wybraniu filarów o znacznej grubości na powierzchni tworzą się zawaliska, wskutek których ziemia albo nie nadaje się zupełnie do niczego, albo w najlepszym razie może służyć do celów rolniczych. Ilość zaś placów budowlanych, tak niezbędnych w gęsto zaludnionych okolicach przemysłowych, stale zmniejsza się, powodując tern z jednej strony podnoszenie się ich ceny, z drugiej strony zmusza do coraz gęstszego ścieśniania się ludności, co z wielu bardzo względów jest niepożądane.

w pokładach Weronika .

Einsiedel . Schuckmann Heinitz .    .

Reden .    .

Pochhammer Zapomocą chodników

odbudowano 87 500 m3 2189 250 „ 25 560 000 * 17 067 200 „ 13116 600 * 15 333 750 *

1 252 040 „

Razem

74 605 740 m*

Przy ciężarze gatunkowym węgla 1,2 odpowiada to 89 526 888 t. Od r. 1797 do r. 190l/2 góle wydobyto 63 235 937 t, a więc straty wyniosły 26 290 951 / czyli w zaokrągleniu 30®,.

Podział tych strat na oddzielne pokłady jest rzeczą niemożliwą ze względu na to, że dokładny rozdział wydobycia podług pokładów prowadzi

czasu.

wo-

ęg.i a

o p a 1 ii i.

i czasu wyczer a nia się

Ra początku r. 1902 w kopalni Królowa Ludwika znajdowało się jeszcze nienaruszonego węgla około 116 mil. metrów sześć., z których stosownie do podanej poniżej tablicy odpada na filary oporowe 36,6 milionów metrów sześć.

Filar oporowy dla

Nienaru

szonego

węgla

W procentach

-odo

ab"

& fo

i#s

-Sc

•o £

O 5 £

rowych

ści nienaruszo-

nego węgla

Określenie

str ; dowie

la przy odbu-d o w.

Dla wyjaśnienia, w jaki sposób zmniejszyć straty węgla przy odbudowie pokładów w kopalni Królowa Ludwika, okazało się przedewszyst-kiem koniecznem dokładne określenie tych strat. Zostało ono dokonane w ten sposób, że z planów kopalnianych dokładnie wymierzono zawartość odbudowanych od początku istnienia kopalni pokładów,

została określona na zasadzie długoletnich doświadczeń i badań, wyższy zawartość pokładów została porównaną z rzeczywistą, od początku istnienia kopalni wydobytą, ilością węgla. Przy obliczaniu zawartości odbudowanych pokładów, jako takie, uważane były te części, odbudowa których w przyszłości nie może mieć miejsca, a mianowicie znajdujące się między wybranemi polami filary ochronne dla oddzielnych domów, dróg, chodników, jak również te części, gdzie miała miejsce odbudowa w szachownicę. Z obliczenia okazało się:

p GTÇ

1.    Kolonii Glückauf

2.    Górnośląskiej dr.

żelaznej

3.    Wsi Zaborze .    .

4.    Zaborze-Poremba

5.    Kolonii Zaborze

2,6 mil. m. sz.

7,10    2,20

przyczem przeciętna grubość ich

Określona w sposób

po-

GO O* Cn

4,70

4,80

6,90

15,0 *    *

13,00

Razem .

36,6 mil. m. sz.

100,00

31,60

Nienaruszona ilość węgla, znajdująca się pod swobodnemi polami, rozdziela się w następujący sposób na oddzielne pokłady i kopalnie.

Pole zachodnie!Pole wschodnie

Pokład

milionów tonn

1.    Einsiedel

2.    Schuckmann

3.    Heinitz . .

4.    Reden .    .

5.    Pochhammer

Razem

0,18m³= 0,211 l,89m³= 2,271 1,50 ,= 1,80* 11,83 „ =14,20* 3,81 *= 4,57* 7,74 * = 9,29* 4,14 *= 4,97* 15,86 „ =19,03* 8,53 * =10,24* 24,25 „ =29,10* 18,16m³=21,79 i 61,57w³=73,891

Dla obu pól razem wypada 79,73 czyli okrągleniu 80 mil. w³ czyli 96 mil. tonn węgla.

Przy śląskim sposobie odbudowy wysokość strat węgla w pokładach Einsiedel i Heinitz można określić na 10^, a we wszystkich innych na 40% Cyfry powyższe, przyjąwszy pod uwagę podane przeciętne grubości pokładów, odpowiadają średniej stracie 33 % co zgadza się z poprzednio otrzymaną cyfrą. 30 % gdyż różnica 3 % nie może tu odgrywać poważniejszej roli.

Wobec tego ilość węgla, którą rzeczywiście jeszcze można wydobyć, wynosi:

w za-

Pokład

Pole Zachód- Pole wschodnie

nie

milionów tonn

Einsiedel Schuckmann Heinitz .    .

Heden

Pochhammer

Hazem

0,19

2,04

1,08

4,11

2,98

6,15

14,51

8,52

8,36

11.42

17.42 47,80

62,31

Jeżeli przyjmiemy przeciętną roczną wytwórczość kopalni z pola zachodniego 1,47 mil. tonn i z pola wschodniego 1,36 mil. tonn, to pierwsze posiada zapasów węgla na 10 lat, drugie na 35 lat, czyli kopalnia średnio może być jeszcze czynną w przeciągu 22 lat. Gdyby okazało się moż-liwem przez zaprowadzenie sposobu podsadzkowego odbudować filary oporowe jak również gdyby udało się zaprowadzić ten sposób częściowo i w swobodnych polach w takich miejscach, gdzie pożary, ciśnienie, znaczna grubość pokładów i t. d. nie pozwalają na zupełnie czystą odbudowę, to średnią stratę węgla możnaby sprowadzić na zasadzie gdzieindziej otrzymanych rezultatów do 10%.

Wówczas przeciąg czasu, w ciągu którego mogłaby kopalnia być jeszcze czynną przy wyżej przyjętem przeciętnem rocznem wydobyciu 2,83 mil. tonn i przy zapasie węgla 116 mil. m³ czyli 139,2 mil. tonn, a po potrąceniu 10% czyli 13,9 mil. tonn strat, w przeciągu 46 lat.

Oblicz nie dopus c al tów r jektowa e

O ro

e_i. N

P- O

co o

k o s z-d z k i.

Wprowa zenie podsadzki, d z żej określone przedłużenie czasu palni, pociągnie za sobą podniesienie się kosztów własnych. Należy przeto rozpatrzeć, w jakim stopniu jest dopuszczalne to podrożenie kosztów ze względów ekonomicznych. Da się to obliczyć w sposób dwojaki.

1) Przypuśćmy, że straty, spowodowane podniesieniem się kosztów własnych, zostaną wyrównane przez dociiód z tej ilości węgla, która przy innym sposobie odbudowy byłaby stracona.

alające na wy-istnienia ko-

Von Velsen wyprowadził swego czasu wzór, oparty na powyższem rozumowaniu, który brzmi:

(100 — n) x — 100 (x — a) x gdzie n oznacza straty przy odbudowie w procentach, x dochód i a koszta podsadzki na tonnę.

Z tego wzoru wypada:

n

° ⁼ 1ÖÖ

Ponieważ stosunek 22:46 pomiędzy skróconym i przedłużonym okresem istnienia kopalni można uważać jako nadwyżkę w wytwórczości przy sposobie podsadzkowym odbudowy, wynoszącej 52%. to z tego wynika, że i koszta podsadzki mogą wynosić 52% otrzymanego na tonnie węgla zysku.

2) Przyjmijmy za podstawę obliczenia rachunek procentu składanego. Trzeba przeto obliczyć, czy dochody z 46 lat wraz z doliczanymi do nich w ciągu tegoż czasu procentami składanymi dadzą ten sam rezultat finansowy, co kapitał, otrzymany w ciągu 22 lat z dochodów wraz ze składanymi od nich procentami, pozostawiony na takimże procencie w ciągu następnych 24 lat. Przypuśćmy, że rocznie będzie wydobyta jedna tonna węgla i ta tonna da zysku jedną markę;

wówczas po 22 latach podług wzoru

(gdzie b oznacza wkład roczny n liczbę lat i p stopę procentową*), otrzymamy 32,33 marki. Gdyby ten kapitał narastał w ciągu następnych 24 lat (podług wzoru Cp>¹, gdzie C oznacza kapitał) otrzymalibyśmy 78,81 marek. Taki sam kapitał otrzymamy po 46 latach, jeżeli we wzorze procentów składanych przyrost roczny oznaczymy nie na 1 markę lecz na 0,66 marki. Z powyższego wynika, że taki sam rezultat finansowy osiągnie się przy zastosowaniu podsadzki w przeciągu 46 lat, dając na tonnie o 34% mniej zysku, niż przez wyeksploatowanie kopalni sposobem śląskim w przeciągu 22 lat.

Te 34%przedstawiają przeto dopuszczalne podrożenie kosztów własnych w kopalni Królowa Ludwika przy zastosowaniu systemu podsadzkowego.

Na zasadzie powyższego rachunku można ułożyć następującą tablicę kosztów podsadzki w kopalni Królowa Ludwika (nastr. 248).

Te teoretycznie otrzymane cyfry nie mogą rzecz prosta ostatecznie określać granicy dopuszczalnych kosztów własnych. Powinny one tylko być wskazówką co do ich wysokości. Można je nawet przekroczyć, jeżeli weźmie się pod uwagę, że podsadzka przyniesie cały szereg korzyści, których na razie nie da się cyfrowo obliczyć, a mianowicie: zmniejszenie się liczby wypadków nieszczęśliwych, co wpływa na zmniejszenie sumy

x.

b (p* -1)

P~\

*) W rachunku określono stopę procentową na 3*j2°|o. Może być, że dla przedsiębiorstwa prywatnego stopa ta byłaby za mała. Ponieważ w danym wypadku chodzi o przedsiębiorstwo państwowe, to wysokość tej stopy powinna być odpowiednią.

Rok

Zysk na tonnie

Bez pro- Z procen-centu tem skła-składan. danym stosunku czasu biegu kopalni

przy

22 : 46 = = 52%

22 : 46 = = 34%

1880

1885

0,96

0,50

0,35

1892

1,26

0,66

0,43

1893

1,07

0,56

0,36

1894

1,45

0.75

0,49

1895

1,60

0,83

0,54

1896

1,43

1,93

0,74

0.49

1897

1,00

0,66

1898

2,03

1,06

0,69

1899

2,27

1,18

0,77

1900

2,93

1,52

1,00

1901

3,14

1.63

3,45

1,79

1,07

1,17

większych zwałów, jak to ma miejsce ze zwałem jednego z sąsiednich zakładów, który to zwał wobec swego położenia mógłby być przydatnym dla kopalni Królowa Ludwika.

Pomimo trudności otrzymania takich zwałów, ilość zawartych w nich materyałów nie byłaby dostateazna do zabezpieczenia istnienia systemowi podsadzkowemu, który był projektowany na kopalni Królowa Ludwika w tak szerokim zakresie. Naprzykład jeden z większych zwałów, znajdujących się w granicach pola wschodniego, posiada % miliona m³ zawartości; przyjąwszy współczynnik rozszerzalności nasypu na 50% i przypuściwszy, że tylko 50% wyrobionych przestrzeni zostaje podsadzone, to ilością tą można byłoby podsadzić tylko 10% filaru oporowego pod kolonią Zaborze B.

Materyał podsadzkowy mógłby być również otrzymywany pod ziemią zapomocą t. zw. komór podziemnych; sposobu tego niema co jednak rozpatrywać wobec trudności technicznych i znacznych kosztów wyrabiania większych przestrzeni podziemnych. Koszta wystrzeliwania izb maszynowych i podszybów wynoszą w kopalni Królowa Ludwika stosownie do warunków skały 4—5 marek na 1 /u³ tylko za robociznę.

Dalej należy przytoczyć sposób otrzymania materyałów zapomocą odkrywek. System ten jest rozpowszechniony w środkowych i południowych francuskich kopalniach węgla i między innymi został przez francuskich inżynierów przeniesiony do Dąbrowy i zastosowany w kopalni Paryż.

Przed rozpatrzeniem, czy byłoby możliwem zastosowanie tego sposobu na kopalni Królowa Ludwika, musiałby być wypracowany projekt obszernej odkrywki, opis której zaprowadziłby zbyt daleko. Można tylko zaznaczyć, że okazało się możliwem założenie odkrywki przeważnie własnych gruntach w pobliżu głównych szybów kopalni Królowa Ludwika w warstwach formacyi węglowej (w tem miejscu przeważnie w piaskowcu). Dostawa podsadzki do kopalni musiałaby odbywać się podobnie jak ma to miejsce w Dąbrowie i w wielu południowych i środkowych francuskich kopalniach w ten sposób, że część opróżnionych w sortowni wózków idzie do odkrywki i stamtąd po naładowaniu ich podsadzką do szybu i razem z próżnymi wozami dostaje się do miejsc odbudowy. Ażeby nie zmniejszać wydajności szybów wyciągowych przez ściąganie zów na poziomach pośrednich, wozy z podsadzką musiałyby schodzić do poziomów głównych i dostawać się do miejsc odbudowy tak samo jak dostają się wozy próżne. Ponieważ zaś wozy, naładowane podsadzką, są cięższe od wozów ładowanych węglem, to nie mogłoby być mowy o wyzyskaniu działania samoczynnego pochylń, lecz musiałyby być zaprowadzone motory do wciągania naprzykład miejsce w

Przeciętnie za 10 lat 189‘2 — 1901

odszkodowań, zmniejszenie niebezpieczeństwa pod względem pożarów, pociągających za sobą zwykle zawikłania w ruchu kopalnianym, jak również zmniejszenie odszkodowań za zepsucie powierzchni, które wyniosło w r. 1897—1901 około 0,5 miliona marek. Z ostatnią korzyścią idzie ręka w rękę znaczne powiększenie się ilości placów budowlanych, a zatem i obniżenie ich ceny. Ostatecznie koszta własne mogą się podnosić jeszcze w miarę tego, o ile zysk na tonnie wydobytego węgla ma w ogólnych zarysach tendencyę zwyżkową, skąd można przypuszczać, że przy znacznie przedłużonym czasie istnienia kopalni wejdzie się w okres jeszcze większych zysków.

d s a d z k o uszczaln o s o w a n i a.

Przed rozpatrzeniem pytania, ile wyniosą w rzeczywistości koszta podsadzki i jaki będzie stosunek tych kosztów do teoretycznie otrzymanych danych, trzeba przedewszystkiem zbadać, jakie materyały podsadzkowe będą do rozporządzenia i ile wyniosą koszta użycia każdego z nich. Przedewszystkiem trzeba zwrócić uwagę na liczne zwały na górnośląskich kopalniach i hutach. Otrzymywanie ich od zakładów obcych jest w większości wypadków niemożliwe wobec tego, że właściciele tych zwałów będąc przeważnie jednocześnie właścicielami kopalń, sami zamierzają zużytkować na ten cel swoje zwały żużla, popiołów, odpadków rud i dolomitów i t. |>.

W innych znowu wypadkach, przedsiębiorcy robót

ziemnych wobec braku na Śląsku Górnym mate- nia podsadzki, jak to ryału nasypowego zapewnili sobie zużytkowanie Dąbrowie. W tym wypadku znalazł szerokie

r y a ły u) i prz

2,13

1,11

0,72

nas

na

(o p r c koszt c

•O

wraca

wo-

ri a-

za-

same

. 0,75 fr.

'—0,40 fr. »-0,60 , 0,40 ,

po

0,40 fr.

Dyrektor górniczy Arbenz Tłumaczył Tadeusz Waśniewski.

*) Podług danych, zakomunikowanych przez dyrektora Kemy

stosowanie napęd elektryczny. Trudności techniczne użycia jakiegokolwiek bądź innego sposobu dostawy podsadzki uprzytomniają się przez się, jeżeli wyobrazić sobie olbrzymie ilości przewożonego materyału.

Jeżeli więc pod względem technicznym okazałoby się możliwem zaprowadzenie takiego sposobu podsadzki, to powstaje pytanie, jakie pociągnie to za sobą powiększenie kosztów. W tym celu trzeba najpierw obliczyć, ile kosztuje urobek 1 metra sześć, podsadzki w odkrywce. Do ocenienia tych kosztów nie mogą służyć istniejące w Górnośląskich warstwach węglowych kamieniołomy, ponieważ mają one na celu jedynie wydobywanie materyału budowlanego z warstw piaskowca i nie osiągnęły większego stopnia rozwoju. Natomiast mogą dać podstawy do obliczenia żądanych kosztów łomy dolomitu, w których chodzi nie o wielkość bloków, lecz o ilość wydobycia. Koszta własne dwóch łomów, dających rocznie 60 tys. tonn dolomitu i należących do huty Królewskiej i Laura, zostały zakomunikowane przez ich zarządy; wynoszą one: wydobycie 100 kg dolomitu kosztuje 12 fen., a przeto 1 metr sześcienny, którego waga wynosi 1500 kg, kosztuje 1,80 marek. Do tego dochodzi na 100 kg dzierżawa gruntu 0,02 mar., co wynosi 0,30 mar. za 1 m³. To samo otrzymuje przedsiębiorca, wydobywający 200 m³ dziennie dolomitu z łomu, należącego do jednego z towarzystw ak-cyjnych obok Tarnowie.

Z badań porównawczych miejsc, na których można było projektować założenie kamieniołomu dla kopalni Królowa Ludwika, z powyżej przytoczonymi łomami uwarstwowanego dolomitu można wywnioskować, że wydobycie dosyć twardego piaskowca węglowego, nawret przyjąwszy pod uwa-gę jego przerosty łupkowe, będzie raczej droższe, niż tańsze. Przykładem kamieniołomu, prowadzonego w bardzo dużym zakresie, gdzie chodzi wyłącznie o ilość wydobycia, może służyć Rüdersdorf, gdzie podług danych tamtejszego zarządu górniczego koszt wiercenia, odstrzeliwania, urabiania i odstawy łącznie z mate-ryałami wybuchowymi przy łamaniu warstwami wynosi 0,94 mar. a przy łamaniu całą ścianą 0,86 mar. za 1 m³ urobku; przy zastosowaniu wszelkich najnowszych ulepszeń przy wierceniu i odstawie koszt wydobycia jednego metra sześć, podsadzki można określić na 1,20 mar., co odpowiada ²/₃ wyżej przytoczonym kosztom urobku dolomitu.

Dla lepszego określenia kosztów własnych wydobycia urobku podsadzki w kamieniołomach, poniżej przytacza się jeszcze następujące cyfry.

Na kopalni Paryż wynoszą koszta własne urobku włącznie z odstawą do szybu w dwóch ostatnich latach 26—31 kop. czyli 0,57—0,68 mar. (1 rub.=2,20 mar.); ³L tych kosztów stanowi robocizna a i/i materyały (liny, węgiel, szyny, smary, wozy, materyały wybuchowe i t. p.). Cyfry te są nadzwyczaj nizkie, jakkolwiek płaca robocza w Dąbrowskim okręgu przemysłowym nie wiele różni się od płacy na Śląsku Górnym (r. 1902). Objaśnia się to łatwością urobku, prowadzonego bardzo często zapomocą kilofów bez roboty strzelniczej, na co nie można liczyć w kamieniołomie, który trzeba byłoby założyć dla kopalni Królowa Ludwika.

W Saint Etienne koszt podsadzki wynosi na 1 / wydobytego węgla 0,75 franków.*) Przyjmując pod uwagę, że przeciętnie wychodzi podsadzki tylko 50 y₀ objętości wydobytego węgla koszt ogólny podsadzki na 1 / wydobytego węgla wyniesie:

podsadzanie .

Razem .    1,20—1,40 fr.

W Monceau les mines wypada: urobek

przewóz wraz z podsadzaniem .    .    1,00 „

Razem .    1,40 fr.

Podług tego, co komunikuje dyrektor Remy, który zwiedził kamieniołomy źrancuskie, chodzi tu o dosyć szczęśliwie uławicone piaskowce z łupkami. na co nie można liczyć w kamieniołomie, projektowanym dla kopalni Królowa Ludwika.

Wobec tego obniżenie projektowanych kosztów do 1,20 mar. za 1 m³ na zasadzie danych francuskich, które wahają się od 1,60 do 1,50 fr., nie ma racyi bytu. Trzeba przytem zauważyć, że płace w południowo i środkowo-fra nr oskich kopalniach bardzo niewiele różnią się od górnośląskich.

Na obniżenie kosztów urobku podsadzki mogłoby również wpłynąć prowadzenie kopalni w ten sposób, żeby część węgla wydobywać zapomocą odkrywki i otrzymaną w ten sposób skałę zużywać do podsadzenia wyrobionych przestrzeni. Tanie wydobycie odkrytego węgla pokrywałoby koszta urabiania materyału podsadzkowego. W taki sposób wyrabiano na wychodach węgiel w kopalni Paryż w Dąbrowie.**)

(c. d. n.).

w Lipinach.

**) Podobne urządzenia są w kopalniach rudy żelaznej w Mok tar el Hadid w Algierze, w Kio Tinto i w wielu kopalniach węgla brunatnego w Czechach (Haton de la Groupilliére Cours d’exploitation des mines, T. JL, str. 688,691, 704).

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w lutym r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W lutym r. 1907 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-{-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

i Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

pudó w

0/

o

pudów

°/

o

56 126 87698 205 399

115290 244 334 423 619

47708 40 165 224 626

111 483 82 862 423 263

8 418

— -47 533

4- r9²²7

I I 4-

Ul —«

-U.

3807 —    3

161472 — 66 356 — o

Razem

349 ²²3

783 243

617,608

— 36 7²4

165635

21

pudów.

3¹² 499

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 126 287 pudów i drobny 186 212 Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku , do 28 lutego

pudów i

0/

10

pudów [    °/o

Bolesław .    .

Józef . . . . Ulisses .    .    .

25 382

52246

32 269

6i 671

4- 6887

56

56

56

4- I

a.

-fe

en VO

4" i8

ioo

1 651

4784

8457

r6 283

-f 6806

4" 4¹²

4“ 24a

Razem

27 089 I 57 086

4" T3⁶37 I 4" 50 4“ ²⁰⁸⁶⁸ +    37

40 726

Dnia 28-go lutego pozostałość wydobytego i zarobili 26 862 ruble. Przeciętny zarobek jednego galmanu na kopalniach wynosiła 922723 pudy, robotnika wynosił na dniówkę 99 kop. Wy-galmanu z błyszczem ołowiu 287919 pudów.

77954

padków nieszczęśliwych z robotnikami było: 12, W lutym r. 1907 w 3-ch czynnych kopal- zakończonych częściową niezdolnością do pracy, niach galmanu przeciętna liczba robotników wy- i 13, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem. nosiła 1178. Robotnicy odrobili 27 095 dniówek i

Płukanie galmars i. W lutym r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-J-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Luty

; Od początku j roku do 28 J lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

pudów

°/

/ o

pudów j

0/

/o

89060

181 322

85217    1    181719

8760    i    17120

88 240    j    158 240

4- 4~ I

OO

OO

i 4-4-

-U

4" 4-4-

o o

N -'T

co — o» OO >-    u->

Razem .

89060

181 322

182 217

357 °79

-f 93 ¹57 4“ ,05 4- I75 757 i+ 97

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-{-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Luty

Od początku roku dou28 lutego

Luty

Od początku roku do 23 i lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

pudów

i °/o

pudów

0/

o

Bolesławska Olkuska .    .    .    .

Mechaniczna .

5 T45

8966

2 290

4611    — 2855

4 355

49

92

150

4-    5§    4- 63

Razem .

5 M5

9058

2 290

4761

— 2855

55

4297

47

Dnia 28-go lutego r. 1907 pozostałość galma- zatrudnionych robotników wynosiła 204. Robotni-nu płukanego na płuczkach wynosiła 613 965 cy odrobili 4 681 dniówek i zarobili 3119 rubli, pudów, błyszczu ołowiu 7089 pudów.    Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

W lutym r. 1907 w 3-ch czynnych płucz- wynosił 67 kop. Wypadków nieszczęśliwych z Lach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba robotnikami nie było.

Wytapianie cynku. W lutym r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-f-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Luty

Od początku j roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

pudów

0/

/o

pudów

0/

/o

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

19466,75

10654

15845

33 209,25 18 841 33701

>8 359,25 11 407 16970

37732,25 24 021 35 167

1 107,50

753

1 125

! +4-

+ 4 523 -h 5 >8o —I— 1466

~b + -b

TOO —T 1- O

Razem .    . J 459⁶5,75    85751,25    4⁶73⁶,²5    96920,25 j-f- 770,50 -f-    2 -f- 11169    -f-    13

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (-J-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

Luty

Od początku roku do 28 lutego

pudów

°l

o

pudów

°/

lu

V/-J — O

o 00

CO «    >r>

''to

o

2912,75

817,40

3 ⁸4⁶?°5

518

1281

OO

994

i 6o8

to to oi oj r? oi ooy

H—b+

OO

44. OO tO

OJ -u vc W oj (Ji oj

oo

O

2 162,40

47[ L75

Razem .    .    1656,20

Dnia 28-go lutego r. 1907 pozostałość wyto-«ionogu cynku w hutach wynosiła 36570,50 pudów, pyłku cynkowego 5 540,40 pudów.

W lutym r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 907. Robotnicy odrobili 20 851

6448,05 4-    506,20-f-    31 + 1736,30-4    37

dniówek i zarobili 27 622 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. 32 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 8, zakończonych wyzdrowieniem zupeł-nem.

J. H.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w grudniu r. 1906-go.

Rok 1905

Rok 1906

Nazwy

wytworów

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Od początku

Grudzień roku do 31

! grudnia

PUDÓW

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks

Torf.....

Ruda żelazna Ruda manganowa.

Galman .... Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żeiazo różnych gatunków Stal różnych' gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna .... Rtęć ..... Ropa naftowa .    ...

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

Złoto.....

Srebro ....

(pudów

(pudów)

(pudów)

tn ir, cs ^ »-cs o co 00 00

-U KO I -o

CO

2 200

'9,3

170

127

16

1 620

3252

278

14 381 2 j 833

T 06

50

28

444

116

■r5

56

41 03Ó i 902

29

74

ro

3I0j3 24 940,9

66

2788

3387

22

7¹

3°7

10

¹ 725

36

3¹

OO *o CS co

¹ ‘5

4*7

i i88

788

520

24

387

25 307

672

27

201

12

5^3,5

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna    .....

Żużle Thomasa mielone Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .    .    .    .

00

to

to L/\

⁸59

121

97¹

2602

97

3 3l6

26

22

153 491 57²99 1 721 9027

23 453

3569

665

982

162 640

52 774 4484 13421

Razem

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

29801

9611 18 222

221 538

28669

233 3J9

63 345    4 169

147695    24011

61 467 162 332

Koks

przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

497

0414

, pozostałe komory .

i 73¹

19860

i 191 ¹ 353

6086

24532

Razem

47

282

20

267

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

2275

820

26556

2564

30885

z Anglii

i 060

• Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... •Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądową

„    „    morza Czarnego

237

oj 00 5

§3 '-O    - n w °

Oi -¹ vO 4^ vO wi -i

TT

CO

00

00 O l

14 186 10488 2409

1154

163

19

64

756

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

58

00    CT\ 00 VO

T C4 —00

47

22

!7

232

Razem

65

5°7

00

co

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

*    „ zachodniej granicy lądowej

172

38

„ pozostałe komory .

18

Razem

228

OJ OJ

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez komory    morza Bałtyckiego    .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę w Moskwie

z Finlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

699

196

104

187

— OJ

- « «

'T o <0

to —    ^

\0 cs

Razem

Szyny żelazne i stalowe •    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    *    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Finlandyi .    .    .

przez pozostałe komory

1411 2605

to — O -U to

42- VO "ob

00

*9

vo

CO

i 062

250

423

5Ó

221

I    to

Sb I    ^ ⁰ -

CO TT O G'» C\ • O CO CS M CS 00 CS CO    C4

Razem

2021

101

¹ 739

Miedź

Glin

Nikiel

w wiórach, sztabach, prętach i blachach .

00

oj 00

00

CO

to

CO

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii .

3°r

⁶3

24

269

43

.Rtęć .... Ołów w płytach i złamkach

I23

12

209

UD

w tej liczbie: z Francy i .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach, i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

2879

128

1 304

U3 "'S»

-U

UD

-o

200

1 177

810

229

108

629

466

OJ

CS

o-.

O un tO -L.

O co.

00 CCUC M 'O 1—    u-1

łOJ

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

* pozostałe komory

(funtów

Razem

CO

- <-n cr.

56

24

59

131

169

1 222

746

293

201

477

3940

co

Ct tN O>00

'Cl T ts tuoo ot oo — ot

33'

OJ —    —    00

Un a A vp

N m tN fC. UD - Ot 00

X IN T - ro cci

co oo co

oj to 00 OJ to \o

4 i io

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii . „ Francy i . z Austryi . » Belgii .

u>J

to

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

.. pozostałe komory

un    Ch "O

28

88

co 00 O co Oi UD co UD

ud    —

200

9¹

kO

i s,* ■! 'S

Razem

•9

w 00 10 -    - -U o\

- W    M W

to OJ to to

OC

140

oo

205

1823

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w styczniu r. 1907.

Wytwórczość

Zapasy

Rok 1906

Rok 1907

Styczeń

Od pocuzątku roku do d. 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do d. 31 stycznia

Dnia 31-go stycznia r. 1906

Dnia 31-go stycznia r. 1907

Wytwór pierwszy.

Surowiec lejarski

„    dla dalszej przeróbki

„    w odlewach z wielkiego pieca

„ bez wymienienia nazwy „ zwierciadlany 12—14% /

„    „    19-20% i .

-Surowiec manganowy 50—60%

„    „    78—80%

295 408 49¹ 658

9 795 52 000

295 468 491 658 9 795 52 000

349087 577 357 3 ¹37 159 166

349087

577357

1 2 76 070 858 326 3¹37    450418

159166    163885 !

114 986

97⁶ 395 1 605 878

3 2I4

345 039

102 590

krzemowy .

krze mowo-zwierciadlany Razem

38 036 i 61 789 1

78075 37150 4 087

Stare żelazo .

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza Wytwór drugi A.

Bloki besemerowskie

Bloki zlewne martenowskie .

„ pudlowe

848 921 45 656 18 817

848 921 45 656 18817

1 088 747 54846 ² 3 485

088 747 54846 ²3 485

2964 110 103 371 17628

3 ¹5² 4²8 349⁶54 10 193

1 360691 122 979

360 69 r 122 979

i 735 220 181 170

1 735 220 181 170

1 059 104 218 273

30805 1 205 181 209835

Razem

1483 670

1 483 670

1 916 390

1916 390

1 277 377

1 445 821

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych .

Odlewy stalowe z pieców martenow-skich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem

Części fasonowe do tychże

67 992

67992

95 7²3

95 723

84 213

3² 807

13 101

13 101

14838

14 838

2742

3084

75

75

95

95

25

25

Razem .

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

81 168

81 168

no 681

110 681

86955

35 891

68700

68 700

101 439

101 439

14 716

47 363

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm Szyny dla kolei konnych i Feniks Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą . Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą

54671 16 079

54 671 16 079

25605 2 730

25605 2 730

217 824 »5 382

219057

25 312

7972

7972

1 128

1 128

12364

9506

10 025

10025

11 897

11 897

28 204

24 75°

Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe

„ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach

Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N® 20 włącznie .

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

764 508 10 no

764508 10110

1 004 162 9°°9

1004162 9009

ioór 026 3 J5r

1 407219* 5260-

75

76

198

! 012

*⁶5 343

165 343

230 381

230381

⁶ 757

24312

46257

50214

9017

166 472

81 717

25 541

46257

50214

9017

166 472

81 717

25 54*

77218

59 503

26 250

96046

85 350

13 337

77 218

42784

31 818

59 503

26 250

96046

85 350

'3 337

5447**

70481

62218

131639

30 908

10 810

30295

62 Ó27

>5 558

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

116 801

116 801

71950

7¹ 95°

28021

8 844

Razem .

1524727

1 524727 1714566 1714566 1710910 1 931 056

Wytwór czwarty.

Wyroby.

Rury ciągnione spawane Złączki i podkładki .

Okucia różne

129 306

129 306

9521

9 521

Gwoździe maszynowe i szynowe

!5 7r9

*5 7r9

74 469 120 580 1 607 16075

74 469 120 580

1 607

16075

42

204961

i5 7²5 16614

7¹ 599 147621

¹3 933

3794

Razem

154546!    154546

212 731

212 731

237342

236947

W styczniu r. 1907 ogólna liczba zatrudnio- j Nietulisko, zakłady Bodzechowskie, Stąporków, nych robotników wynosiła 16 932. Przytoczone huta Puszkin, Towarzystwo Skarżysko, Chlewiska, powyżej cyfry zestawione są na podstawie da- fabryka maszyn w Niwce, Towarzystwo Poręba, nych, które nadesłały następujące zakłady hut- Ruda Maleniecka i Sielpia.

nicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, hu-    Zakład Niekłań, pomimo wielokrotnych

ta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia, T-wo upominań się o dane statystyczne, żadnych wiado-Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, mości nie dostarczył.

y h.

T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie,

j^rzegfąfl literatury górniczo-Hutniczej.

Treść art\?l<ułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

Glückauf (1907). N2 7. a) Hoffmann. Przyczy- wyciągowej; przy zastosowaniu tego przyrządu nek do krytyki nowych przyrządów bezpieczeństwa dla prawie wyłączone są omyłki ze strony maszyni-parowych maszyn wyciągowych. Na wstępie daje sty. W liczbie przyrządów tego rodzaju dla pa-autor opis nowego przyrządu Siemensa-Schucker- rowych maszyn na szczególną uwagę zasługują ta, zabezpiecz 'ącego ruch elektrycznej maszyny przyrządy: Union i Notbohm-Eigenmanna. Nowe

te przyrządy nie mają na celu zabezpieczenia handlu i spożyciu soli iv poszczególnych krajach. przed skutkami omyłek w kierowaniu maszyną. Tom, który niedawno opuścił prasę, zawiera dane, lecz niedopuszczanie do popełniania tych omy- dotyczące Azyi. Afryki, Ameryki i Australii, łek. Regulator ruchu Union zabezpiecza klatkę    N2 9. a) Urządzenia do przewozu podziemne-

w gorącą solankę na

wyciągową przed podniesieniem jej powyżej po- go w angielskich i amerykańskich kopalniach węgla mostu szybowego; uskutecznia się to przez przer- kamiennego. Przewóz podziemny przy odbudowanie dopływu pary wówczas, gdy klatka zbli- wie grubych pokładów węgla odbywa się zwykle ża się do celu. Przyrząd Notbohm-Eigenmanna zapomocą wózków, chodzących po szynach, nie-zabezpiecza przed przekroczeniem dopuszczalnej kiedy z zastosowaniem łiny bez końca. Przy od-najwyższej szybkości; w miarę zbliżania się klat- budowie cienkich lub średniej grubości pokładów ki do celu następuje zmniejszenie dopływu pary wchodzą w ostatnich czasach coraz bardziej w skutkiem czego maszyna staje; ruch w kierunku użycie urządzenia mechaniczne (Conveyor} skut-niewłaściwym nie jest niemożliwy, lecz w każ- kiem czego koszta wytwórczości zostały znacz-dym razie bardzo utrudniony, skutkiem czego nie zmniejszone a odbudowa pokładów cienkich, maszynista może go wykonać nie inaczej jak z uważana dawniej za nieopłacającą się, prowadzo-zupełną świadomością tego, co czyni. Przyrządy j na jest obecnie z korzyścią. Conveyor systemu powyższe można z doskonałym skutkiem stoso- Mickleya składa się z długich nizkich wózków, wać do wszelkich parowych maszyn wyciągo- ciągnionych po szynach zapomocą liny drucianej wych. b) Nasycanie drzewa zapomocą roztworu soli. na odległość do 120 m. System JBlackett przedkładania nad nasycaniem drzewa solą czynione stawia nieruchomą rynnę żelazną, pod którą pobyły w przeciągu ostatnich dwóch lat w kopalni rusza się łańcuch bez końca, przenoszący rzucony Königsborn. Do tego celu używano gorącego nań węgiel od przodka do głównego chodnika, nasyconego roztworu solanki. Z badań tych wy- Conveyor Blackett przewozi w ciągu godziny nika, że nasycanie solą kosztuje taniej aniżeli 30 t węgla na odległość 100 ni. może być jed-smołą, przyczem sól przenika do samego rdzenia, nakże zastosowany jedynie w pokładach zupełnie Bezpieczeństwo na wypadek pożaru jest zupełne, poziomych i przy mocnym stropie, b) Przemyśl Dla nasycenia drzewa wystarczy pogrążenie go górniczo-hutniczy w Stanach Zjednoczonych w r.

N° 10. a) A. Than. Określanie wartości koksu na podstawie jego cech zewnętrznych. Aczkolwiek ścisłe określenie wartości keksu może być dokonane jedynie na podstawie analizy chemicznej jednakże i zewnętrzne oznaki dostarczają wiele danych, podług których sądzić można o jego własnościach i składzie. Dobry koks nie powinien być zbyt twardym i mieć kształt dużych kawałów barwy srebrzysto szarej. Zawartość ki w koksie nie powinna przekraczać 1 % , popiołu 10;,,, lotnych części 1% i wody 6°/₀. Przy pewnej, wprawie można z oznak zewnętrznych sądzić dość trafnie o zawartości popiołu części lotnych i wody. Niekiedy można poznać, cxv piec był ogrzany do temperatury właściwej, oraz jakiego systemu stosowano piec koksowy. O wysokiej zawartości popiołu mówią następujące oznaki zewnętrzne: 1) obecność zanieczyszczeń, nie-podlegających spaleniu, 2) przełom piaszczysty ciemnej barwy o małej ilości porów, 3) znaczna waga i 4) brzegi porów w przełomie posiadają blask metaliczny. Na znaczną zawartość części lotnych wskazują cechy następujące: 1) kawałek koksu upuszczony na twardy przedmiot nie wydaje dźwięku, 2) powierzchnia jego jest czarna bez połysku, 3) w przełomie dają się zauważyć centki brunatno czarnej barwy, wskazujące na obecność niespalonego węgla, 4) kawałki bezkształtne duże łatwo rozsypują się, 5) wnętrze porów barwy czarnej a brzegi ich błyszczące. Obecność dużej ilości wody można wykryć w świeżo odbitym kawałku węgla zapomocą lupy;

przeciąg 3—4 godzin. Zbyt 1906. krótki czas prób nie pozwala na ścisłe określenie korzyści; w każdym razie stwierdzono, że tam, gdzie drzewo nienasycone zgniło zupełnie po upływie roku, nasycone sposobem powyższym stoi już dwa lata nienaruszone.

siar-

za-

N2 8. a) Seyboth. Wcinanie wrębu sposobem Neukircha. Do wykonywania wrębu sposobem Neukireha służy właściwie tylko jedna lina, zaopatrzona w noże; lina ta otacza wokoło filar, przeznaczony do podcięcia, i porusza się bądź w jednym kierunku bądź też naprzód i z powrotem przy pomocy windy o napędzie elektrycznym lub powietrzem ścieśnionem. Sposób przytwierdzania noży do liny i kształt ich zależy od własności węgla. Wyniki pracy przy równomiernem napięciu liny zależą głównie od szybkości ruchu i sposobu uzbrojenia. Próby dokonane na jednej z kopalń okręgu Zwickau dały śtedni rezultat 6,8 cm³ na godzinę. Sposób Neukircha posiada lety następujące: maszyna, wprowadzająca linę w ruch, nie stoi blizko przodka, a więc nie przeszkadza pracującym tam robotnikom; obudowa chodnika może być wykonywana bez względu na odbywające się jednocześnie wcinanie; ilość wydzielającego się pyłu jest nieznaczna; stosowanie materyałów wybuchowych może być zupełnie wyłączone; przyrząd Neukirha może być użyty przy każdym sposobie odbudowy. Specyalna maszyna nie jest tu potrzebna, gdyż do tego celu może służyć zwykły kołowrót, b) Sól. Streszczenie dzieła v. Buschmanna, traktującego w sposób wyczerpujący o sposobach wytwarzania, wywozie,

ne o przemyśle manganowym na Kaukazie, o odkryciu bogatych pokładów antracytu w gub., orenburskiej i statystykę wypadków nieszczęśliwych za rok 1902. b) A. Wallichs. Postępy w budowie maszyn wyciągowych (c. d.). O elektrycznych maszynach wyciągowych i o przyrządach* zabezpieczających prawidłowość i bezpieczeństwo a) M. Drees, ruchu tych maszyn, c) H. Jiiplner. Wewnętrzna Określenie zwartości rudy dla procesu wielkopiecowe- budowa stali (dok.), d) G. Kroupa. Przemyśl rtęgo. Określenie wartości według wskazówek Osan- ciowy w Brewster County w stanie Texas. Stresz-na, Vathainea i Hollmanna nie zawsze daje wy- ozenie artykułu zamieszczonego w czasopiśmie niki dokładne. O wiele pewniej dokonywać wy- „Mineral Industry“.

ścisnąwszy kawałek koksu mocno w dłoni doznaje się uczucia zimna. Jeżeli zawartość wody nie przekracza 6°/₀, obecności jej w sposób powyższy wykryć nie można. Obecności siarki nie można określić na podstawie cecli zewnętrznych. Autor podaje sposób oznaczania siarki sposobem analitycznym w ciągu jednej godziny.

Stahl und Eisen 1907. N2*10.

liczeń podług namiaru, do którego dana ruda ma    N2 15. a) K. Stegl. Woda w kopalniach we

by 6 dodana, tym sposobem uwzględnia się te sa- gla brunatnego w zagłębiu Granu (pocz.). Opis me warunki procesu i biegu pieca, b) Vambera wypadków gwałtownego zatopienia kopalń węgla, i Schraml. Bezpośredni sposób mierzenia szybkości jakie się zdarzyły w ciągu ostatnich dziesięciu strumienia gorącego gazu. Zastosowanie rurki lat. b) A. Wallichs. Postępy w budowie maszyn Pitot ma duże znaczenie w hutnictwie wówczas, wyciągowych (dok.). W zakończeniu artykułu au-gdy strumień gazu zostaje podzielony na kilka tor przychodzi do wniosku, że parowe maszyny mniejszych celem zużytkowania każdego z nich wyciągowe, w których zastosowane zostały naj-oddzielnie. c) Jaeger. Budowa i bieg kopniaków, nowsze urządzenia i ulepszenia, są tańsze od elek-Niejednokrotnie pomimo starannego wyboru su- trycznych a koszt wydobycia zapomocą tych ma-rowca na podstawie analiz chemicznych bieg ko- szyn jest mniejszy. Zastosowanie elektrycznych pulaka jest nieprawidłowy. Przyczyny tego Jeżą maszyn wyciągowych może być jednakże w nie-według autora w wadliwej budowie i nieodpo- których wypadkach korzystniejsze, zwłaszcza tam, wiedniem prowadzeniu pieca. Często za wiele gdzie wytwarzanie prądu elektrycznego kosztuje przywiązuje się wagi do szczegółów bez wielkie- taniej, jak np. przy pomocy silników gazowych go znaczenia jak np. rozdział wiatru, wymiary do gazu wielkopiecowego lub gazu pieców kok-dysz i t. p. Największe znaczenie posiadają sowych. c) W. Foltz. Rynek węglowy i metalowy punkty następujące: wysokość pieca, która nie w marcu r. 1907.

powinna wynosić mniej niż 4—6 m od poziomu    Revue de métallurgié (1907). Marzec, a)

•Sj do gichty, 2) średnica pieca powinna odpo- Guillet. Laboratoryum na kongresie międzyna-wiadać ilości przetapianego surowca. 3) ilość pali- rodowego związku do badań materyalów w Brukseli.. wa, ktoią można wyliczyć na podstawie powyż- Laboratoryum urządzone zostało w myśl uchwa-szych danych; ilość koksu nie powinna wynosić jy zapadłej na ostatnim kongresie w Leodyum mnie] o—C/₀ wagi metalu, 4) ilość wiatru, znaj- w r 1905 celem wypróbowania najnowszych spo-dująca się w zależności od ilości spalanego koksu, sobów badania pod względem ich szybkości i Autoi przytacza liczby podane przez Liirmanna, dokładności. W ciągu czterech poranków labo-okieślające ilość wiatru na minutę dla danej ilo- ratoryum wykonało na 36 próbach następujące ści koksu.    badania: 1) mikroskopowe, 2) oznaczenie punk-

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und tów topliwości, 3) próby na uderzenie, 4) próby Hüttenwesen (1907). N2 13. a) A. Wallichs. Po- Brinella i 5) próby na cięcie, b) Beck. Pięćdzie-stepy rw budowie maszyn zwyciągowych (c. d.). Opis sięcioletnia rocznica wynalezienia pieców regenera-nowych przyrządów bezpieczeństwa i ulepszeń, cyjnych. Tłómaczenie artykułu, zamieszczonego zastosowanych do parowych maszyn wyciągowych, w czasopiśmie Stahl und Eisen (r. 1906, JN'® 23). c) b; H. Juptner. Wewnętrzna budowa stali (pocz.). //. Le Chatelier. Sir William Siemens. Autor za-Odczyt wygłoszony na wystawie techniki harto- mieszczą wspomnienie osobiste i korespondencyę wania w Wiedniu r. b. Prelegent w sposób zwię- z Siemensem, dotyczącą procesu Siemensa-Martina. zły i przystępny wyjaśnia budowę stali i prze- d) W. Taylor. O sposobach ciecia metali (c. d.). miany, zachodzące w niej podczas hartowania, c)    Revue universelle des mines (1907). Sty-

J. Popper. Aerolit nowy przyrząd ratunkowy (dok.), czeń. a) A. Habels. Sprawozdanie z wystawy w Opis badań, dokonanych w celu określenia war- Leodyum w r. 1905. Opis maszyn wyciągowych i tości nowego przyrządu. Tablica porównawcza wodociągowych, b) F. Mallieux. Prawodawstwo kosztów zastosowania różnych przyrządów ratun- górnicze w Bulgaryi. c) Wytwórczość miedzi na ku-kowych.    li ziemskiej, d) D. Walcott. Dane statystyczne o wy-

W. K.

N2 14. a) F. T. Niektóre dane o przemyśle twórczości górniczo-hutniczej w Stanach Zjednoczo— górniczo-hutniczym w Rosyi. Artykuł zawiera: da- | nych w latach 1896 i 1905.

Kronika bieląca.

£

Taryfy wywozowe na przewóz wytworów 80 516 rub.. ofiary na cele dobroczynne i różne przemysłu żelaznego. Na skutek starań Rady wsparcia 1892 rub., utrzymanie szpitala, apteki i zjazdów przedstawicieli przemysłu i handlu Ko- rodzin chorych robotników 43 969 rub., koszta mitet taryfowy na posiedzeniu z dnia 15 kwiet- ogólne, koszta podróży, wydatki kancelaryjne i nia r. 19Ö7 ustanowi! od dnia 28 kwietnia r. 1907 pocztowe, opłaty stemplowe, koszta rejentalne i następujące taryfy zniżone na przewóz w pełnych t. d. 198 726 rub., poszukiwania rudy żelaznej i ładunkach towarów żelaznych grupy 32 i 33, za- węgla 25 732 rub., wzniesienie domu dla oficyali-liczonych podług części II obowiązującej taryfy stów 15 928 rub., umorzenie akcyi 49 893 rub., ogólnej (Zbiór taryf JS6 1837, taryfa JY® 7275) do | odliczono na korzyść rady zarządzającej 49 893 przewozów różniczkowych JT i Æ, dla dalszego rub. W roku sprawozdawczym Towarzystwo wywozu za granicę ze wszystkich stacyi dróg że- przyniosło 466644 rub. zysku czystego, a łącznie laznych w Rosyi do stacyi zachodniej granicy lą- j z zyskiem, pozostałym z roku poprzedniego 477 360 dowej oraz do portów rosyjskich morza Bałtyc- rub. Do sumy zysku doliczono z rachunku „ka-kiego, Czarnego i Azowskiego z zachowaniem pitał zapasowy na dywidendę“ 62 640 rub., ogól-przepisów obliczania przewozu, wymienionych w ną zaś sumę 540 000 rub. postanowiono rozdzie-§ 41 części I taryfy ogólnej odnośnie do wywozu lié w sposób następujący: 472 500 rub. na dywiza granicę, lecz nie do Finlandyi i portów Wscho- dendę od wszystkich 12 600 akcyi (7 200 nieumo-du Dalekiego (Zbiór taryf, «N® 1833, taryfa JN® 7270): rzonych i 5 4Ô0 umorzonych) czyli 20%, 67 500

a)    przy przewozie w pełnych ładunkach rub. na dywidendę od 7 200 akcyi nieumorzonych wagonowych towarów grupy 32 i 33, zaliczonych czyli 5%. Stan czynny bilansu Towarzystwa skła-do przewozu różniczkowego T, na odległościach da się z następujących pozycyi: wartość nieru-do 1 000 wiorst obowiązująca obecnie taryfa róż- chomości (suma, wpłacona przez Plemiannikowa

za-

• niczkowa T obniża się o 50% a na odległościach i S-kę) 2 241315 rub, kasa w Dąbrowie 8 300 rub., powyżej 1000 wiorst stosuje się klasa XII (7ioo banki 492 215 rub., papiery procentowe i wartoś-kop. od puda i wiorsty);    ciowe 3 561073 rub., dłużnicy 2 719 410 rub.

b)    przy przewozie w pełnych ładunkach pasy materyałów 547196 rub., zapasy wyrobów i

wagonowych towarów grupy 32 i 33, zaliczonych półwyrobów 938 589 rub.; stan bierny: kapitał za-do przewozu różniczkowego J\. na odległościach kładowy (7 200 akcyi nieumorzonych i 5 400 ak-do 415 wiorst stosuje się taryfa różniczkowa E, cyi umorzonych) 2 353 381 rub., kapitał zapasowy a na odległościach powyżej 415 wiorst    klasa XII    620 009 rub.,    kapitał zapasowy na dywidendę

unio-

(7IOo kop. od puda i wiorsty).    492 946 rub.,    umorzenie akcyi    60 931 rub

Przytoczone powyżej taryfy wy wozowe ogło-    rżenie sumy,    wpłaconej przez    Plemiannikowa i

szone zostały w A¹» 1876 Zbioru taryf    (zawiado-    S-kę 2 241315 rub., dodatkowy    kapitał obrotowy

mienie JY® 11606).    S.    223 933 rub., kapitał na gwarancyę szyn 250 000

Bilans Towarzystwa fabryki żelaza i stali Huta Bankowa, W «N® 3 Wiesinika Finansów,

Pvomxsslemiosti i Torgowli z r. 1907 ogłoszony został bilans Towarzystwa zakładu Huta Bankowa za rok 1905/6 (za czas od 1 lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). W okresie sprawozdawczym Towarzystwo miało następujące wpływy: ze sprze-    Bilans Towarzystwa kopalń i zakładów

dąży wyrobów 5 594 861 rub., za kupony od nale- hutniczych Sosnowieckich. W JY® 11 Wiestnika żących do Towarzystwa papierów procentowych Finansów, Promysslennosti i Torgowli z roku 1907 170 385 rub., procenty od sum, znajdujących się ogłoszony został bilans Towarzystwa kopalń i za-w bankach i u dłużników 138 720 rub. Wydatki kładów hutniczych Sosnowieckich za rok 1905/6 wynosiły: płaca robotników 1 193 568 rub., pensye (za czas od 1 października r. 1905 do 30 września dyrektora i oficyalistów 239 568 rub., utrzymanie r. 1906). W okresie sprawozdawczym Towarzy-zakładu, ubezpieczenie oraz utrzymanie majątku stwo miało zysku: ze sprzedaży węgla,, wytworów ruchomego i nieruchomego 226 625 rub., kupno i cynkowych i innych 1743 394 rub., z procentów dowóz materyałów 3 026 988 rub., naprawa urzą- bankowych 106094 rub., z procentów od papie-dzeń fabrycznych 75 033 rub., podatki skarbowe, rów 35 464 rub., z procentów z innych źródeł gminne i handlowe w Rosyi 124 321 rub., podatki 1747 rub'., z dysconta weksli 2129 rub., wartość we Francyi 1 418 rub., utrzymanie biura rady za- nie podniesionych w przeciągu 10 lat kuponów rządzającej we Francyi 83 252 rub., polepszenie obligacyjnych i dywidendowych 39 rub., razem bytu oficyalistów pod postacią wydatków z wyk- 1888 867 rub. Z zysku tego pokryto: procenty łych, niezależnie od rezultatów przedsiębiorstwa od obligacyi 276 915 rub., komisowe, bankowe i

rub., kapitał na pokrycie należności niepewnych 150000 rub., kapitał na przebudowę wielkich pieców i na nowe roboty 350 000 rub., kapitał zapasowy na wydatki nieprzewidziane 500 Ot'9 rub., wierzyciele 2 788 223 rub., zysk czysty 477 360rub.

II.

innym 23 046 rab., notowanie akcyi i obligacyi a łącznie z zyskiem, pozostałym z roku poprzed-77161 rub., straty na kursie 126 650rub., podatek niego 531487 rub., które postanowiono podzielić od nowych arkuszy kuponowych od akcyi II emi- w sposób następujący: na fundusz rezerwowy syi 22 500 rub., umorzenie wartości nadań górni- 24 574 rub., na niedobór z rachunku procentów czych 94781 rub. Pozostaje czystego zysku dla akcyonaryuszów i umorzenie 1000 obligacyi 1 267 814 rub., a łącznie z zyskiem, pozostałym z 255 000 rub., prowizya przy umarzaniu obligacja roku poprzedniego 1 332 832 rub., które postano- 9375 rub., na rachunek prowizyi ubezpieczenio-wiono podzielić, jak następuje: na umorzenie ob- wej 60 000 rub., na budowę domów mieszkalnych ligacyi 157 313 rub., na umorzenie nieruchomości dla robotników 30 000 rub., na dywidendę od ak-398378 rub., na powiększenie kapitału ubezpieczę- cyi 135 000 rub. (6%), pozostałe 17 538 rub. postait io w ego 10000 rub., na opłacenie podatku prze- nowiono zaliczyć do zysków roku następnego, myślowego 92782 rub., na powiększenie kapitału Stan czynny bilansu Towarzystwa składa się z zapasowego 30 467 rub., na dywidendę 585 000 i następujących pozycyi: nadania górnicze 806250 rub. (6%), na wynagrodzenie członków rady za- i rub., ziemia, budynki murowane, szyby, chodniki rządzającej 9137 rub., na gratyfikacyę dla pracu- i roboty górnicze 2 737 698 rub., budynki drew-jących 4569 rub., pozostałe 45186 rub. postano- niane, maszyny, urządzenia, konie, powozy, in-wiono zaliczyć do zysków roku następnego. Stan wentarz ruchomy 1367 706 rub., zapasy węgla czynny bilansu składa się z następujących pozy- 2 749 rub., zapas materyałów 68116 rub., gotówka cyi: wartość kopalń i nadań górniazycli 9 288 532 w kasach 19548rub., rachunki w bankach 556491 rub., wartość majątków i lasów 457 244rub., ma- rub., dłużnicy 342 588 rub.. papiery procentowe i szyny, majątek nieruchomy i inwentarz 7967566 wartościowe 1 797 984 rub., komisowe na umorzę-rub., majątek ruchomy 1 140 124 rub., różnica kur- j nie obligacyi 48 441 rub., dług rządowi rosyjskie-su akcyi 708 333 rub,, różnica kursu obligacyi mu 642 451 rub.; stan bierny: kapitał akcyjny 302 495 rub., zapasy materyałów 411305 rub., za- (12 000 akcyi po 500 flanków) 2 250 000 rub., ob-pasy wytworów i wyrobów 220 090 rub., kasy ligacye w obiegu 968 812 rub., obligacye umorzo-23 473 rub., różne fundusze 475 689 rub., depozy- ne 906188 rub.. fundusz rezerwowy 281 730 rub., ty 158 356 rub., weksle 89 818 rub., zaliczenia ko- wierzyciele 314 010 rub., niewypłacona dywidenda, lejowe 104869 rub., banki 3084 172 rub., dłużnicy i niewypłacone procenty od obligacyi, obligacye, 1346 602 rub., zaliczki 44 732 pub., zastawy w pa- opłata rządowi rosyjskiemu, prowizye i t. p. pierach procentowych 269 726 rub., podatki 8 325    686 649 rub., ka pi tał amortyzacyjny 1 808 695 rub.,

rub.; stan bierny: kapitał zakładowy 9 750 000 rachunek rządu rosyjskiego 642 451 rub., zysk rub., kapitał obligacyjny 6 555 375 rub., kapitał czysty 531487 rub., zapasowy 944 665 rub., kapitał ubezpieczeniowy 130 000 rub., fundusz rezerwowy na nowe budowle 200000 rub., fundusz rezerwowy specyalny 150000 rub., fundusz rezerwowy na umorzenie obligacyi 1513 202 rub., fundusz na umorzenie nieruchomości 3 221301 rub., fundusz na umorzenie majątku ruchomego 1 140 124 rub , wierzyciele 291 761 rub., kaucye 282433rub., sumy przechodnie 559 110 rub., kupony dywidendowe 12420 rub, kupony obligacyjne 8 908 rub. obligacye wylosowane 9 320 rub., zysk czysty 1332 832 rub.

Bilans Towarzystwa Francusko-Włoskie-go. W „N® 3 Wiest nika Finansów, Promysslennosti i Torgowli. z r. 1907 ogłoszony został bilans Towarzystwa Francusko-Włoskiego dąbrowskich kopalń węgla kamiennego za rok 1905/6 (za czas od 1 lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). W okresie sprawozdawczym Towarzystwo otrzymało nadwyżkę dochodów z rachunku eksploatacyi i zarządu 1 024 886 rub.; wydatki wynosiły: opłata rządowi rosyjskiemu 62 400 rub., procenty od obligacyi 40 327 rub., umorzenie 210 obligacyi 39 375 rub., premia przy umarzaniu obligacyi 1969 Frań cyi 29 726 rub., podatki w

roczna

H.

H.

rub., podatki we Rosyi 23 235 rub.. podatek przemysłowy 22 408 rub., umorzenie nieruchomości 177 197 rub., urno-‘ budynków drewnianych, maszyn i majątku ruchomego 136 771 rub., zysk czysty 491 478 rub.,

rżenie

Bilans Towarzystwa stalowni Skarżysko.

W N° 7 Wiestnika Finansów, Promysslennosti i Torgowli z r. 1907 ogłoszony został bilans Towarzystwa Skarżysko z roku 1905/6 (za czas od 1 lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). Towarzystwo w okresie sprawozdawczym przyniosło 49 829 rub. straty, co łącznie ze stratami lat poprzednich wynosi sumę 55333 rub. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: kasa 1870 rub.. ziemia, kopalnie i drogi żelazne 234 237 rub., budynki i maszyny 856 786 rub., wytwory, ruchomości i zapasy 117 535 rub.. dłużnicy i weksle 141 247 rub., depozyty 69 000 rub., straty 55 333 rub.; stan bierny: kapitał zakładowy 200 000 rub., wierzyciele 1 121922 rub., długi hypoteczne 80000 rub., depozyty 69 000 rub., opłaty na koszta druku akcyi 1387 rub., sumy przechodnie 3 699 rub. H.

Sprostowanie. W JY° 9 Przeglądu Górniczo-Hutniczego z r. 1907, na str. 217 w wykazie ilości węgla, wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w marcu r. 1907 powinno być: kopalnia Antoni wysłała drogą żelazną Nadwiślańską w miesiącu marcu r. 1907-go 19 wagonów, od początku roku do d. 31 marca r. 1907-go 71 wagonów; więcej, niż w miesiącu marcu r. 1906 o 19 wagonów, czyli o—%; więcej, niż w okresie czasu od początku roku do dnia 31 marca r. 1906 o 71 wagomów, czyli o—°/o-

Wydawca: Rada Zjazdu prz /słowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni Sr. Swięckiego w Dąbrowie.

Redaktor Mieczysław Grabiński.