PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Dąbrowa, dnia 1 maja r. 1907.

Ns 9 (75).

Tom IV.

Technika metalografii mikroskopowej.

(Dokończenie, p. 8. str. 199).

Pomiędzy objektywem i kliszą znajduje się ! miętowym). Teraz zaczyna się ustawianie ini-okular projekcyjny Zeissa o soczewkach rucho- kroskopu, które zgrubsza wykonywa się zapomo-mych. Takie urządzenie pozwala nieco zmieniać cą zębatej sztabki i kremaliery; do dokładnego: powiększenie; właściwe jednak zadanie przyrządu ustawiania służy śruba mikrometryczna. Dalej jest inne. Chodzi o to. że obrazy, otrzymane za- należy oznaczyć odległości między źródłem świa-pomocą złożonego układu soczewek, bywają za- tła, soczewką i mikroskopem. Odbicie powinno zwyczaj mniej lub więcej wykrzywione. Zmie- tworzyć się na ściętej ścianie pryzmatu; określo-niając poszczególne wielkości tego układu, np. j ne z takiem zastrzeżeniem położenie tych części wzajemną odległość obu soczewek okularu Zeissa, składowych układu optycznego zachowuje się można ten brak usunąć.    ! stale. Następnie należy przystąpić do uregulo-

Rys. 3.

____O?

- vin.

Mikroskop podług Le Chatei.iera.

Do prac, które wymagają większej dokładności, używa się specyalny stolik, umieszczony na krzyżaku o trzech nóżkach (rys. 4); dwie z nich tworzą kąt prosty i dają się przesuwać. Ze względu na większą nieruchomość całego układu i dla uniknięcia bardzo szkodliwych dla pracy wstrząśnień cały przyrząd umieszcza się na me-talowem łożysku. Badanie metalu zapomocą opisanego przyrządu odbywa się sposobem następującym. Po wytrawieniu szlif kładzie się na stoliku, nadając mii tern samem pozycyę pionową względem osi mikroskopu. (Korzystając z takiego urządzenia unika się przymocowywania szlifu woskiem do szkiełka, któremu znów trzeba byłoby nadać odpowiednią pozycyę na stoliku przed-

wania przesłonki. Przesłonka po win,na przepuszczać taki snop promieni, który oświetlałby .wszystkie punkty objektywu; kąt padania promieni powinien ściśle odpowiadać kształtom objektywu. Im kąt jest większy, tern silniej daje się odczuwać aberacya sferyczna i naodwrót, im kąt mniejszy, tern większą jest granica załamania.. Największą wyrazistość obrazu otrzymuje się przy pewnym średnim kącie, który dla każdego wypadku określa się oddzielnie. Od położenia przesłonki zależy również średnie nachylenie snopu promieni światła, padającego na objektyw. .Jakkolwiek przy nachyleniu snopu promieni, najwięcej zbliżonem do pionowego, wyrazistość obrazu byłaby największa, jednakże, chcąc zmniejszyć

ilość światła, odbitego od soczewki i wpadające- również bezwarunkowo należy zachować powyż-go do oka, takiego kierunku nadać nie można, sze urządzenie. Nader łatwo otrzymuje się do-Przy pewnem odpowiedniem nachyleniu pryz- skonałe do zdjęć fotograficznych światło mono-mat oświetlający przejmie większą część w ten | chromatyczne zapomocą lampy rtęciowej Le sposób rozpraszanego światła. Po ustawieniu po- ¹ Chateliera. Urządzenie tej lampy jest następu-ruszamy stolikiem we wszystkich kierunkach i jące. .Rurka, napełniona rtęcią do wierzchu, jest najciekawsze zjawiska na szlifie utrwalamy zapo- umieszczona w drugiej rurce, zamkniętej u góry, mocą fotografii. Na kliszę promienie skierowuje która również zawiera rtęć do wysokości rurki się, obracając pryzmat D na 90°, o czem zresztą wewnętrznej. Przestrzeń nad rtęcią powinna być już była mowa wyżej. Obraz mikroskopowy usta- wolna od powietrza, żeby uniknąć zbyt silnego wia się, poruszając stolik zapomocą lekko cho- ogrzewania. Ponad rurką znajduje się chłodni-dzącego wału. Wyrazistość obrazu można jeszcze ca z wodą dla kondensacyi wytwarzającej się podnieść przez odpowiednie nastawienie okularu pary. Rtęć rurki wewnętrznej zarówno jak i ze-projekcyjnego, co zresztą było wskazane wyżej, wnętrznej jest połączona z odpowiednim biegu-Tu dodać jeszcze należy, że wykrzywianie płasz- nem ogniwa. Przy wstrząsaniu lampy następuje czyzny obrazu w rzeczywistości pochodzi nie zetknięcie obu ilości rtęci i powstający wskutek tylko od złożoności układu optycznego, lecz rów- tego prąd elektryczny wywołuje wrzenie rtęci, nież i od operacyi szlifowania. Wskutek tego Wtedy para rtęciowa wypełnia wolną od powie-w każdym poszczególnym wypadku należy na | trza przestrzeń, tworząc źródło nader jasnego nowo określać takie położenie soczewek, przy światła. W ten sposób otrzymuje się prawie zupełnie monochromatyczne światło, o ile promienie fioletowe i ultrafioletowe zostaną pochłonięte przez roztwór dwusiarczanu chininy. (Jako promienie aktyniczne działają tutaj tylko promienie indygowe). Lampa Le LI I IKK Chateliera wymaga 15 — 25 wolt przy sile ;4J pH'vf prądu 3 ampery. Lampa posiada jednak tę ****    niedogodność, że nie daje się przewozić,

B’Lç.' "

Li

ii

przeto napełnianie przyrządu rtęcią i wypompowywanie powietrza musi odbywać się zawsze na miejscu. Z tego względu Le Cha-telier zaleca lampę Nernsta, która doskonale nadaje się już to do bezpośredniego badania szlifu, już to do zdjęć fotograficznych I (rys. 5). W tym wypadku również jest poży-

_____________tecznem umieszczać między lampą i soczew-

w.    ~    ką naczynie z roztworem dwusiarczanu chi-

"    niny.

»MOSCOU! CkaiUIM

mpg

L;r

m.MUi* J«9 COMt

ms

Rys. 4.

Mikroskop z kamerą fotograficzną podług Le Chateliera.

Wybór klisz, jak już wspomniano wyżej, powinien być również bardzo staranny. Dzięki objektywom achromatycznym a jeszcze więcej apochromatycznym różne promienie widma zbiegają się zupełnie prawie w jednym punkcie. Należy jednak posiadać którem klisza wstąpi całkowicie na pole wi- j klisze, wrażliwe na wszystkie barwy, chcąc otrzy-dzenia.    ! mać zupełnie wierny obraz ogólny. Temu wa-

pokrycie żelatyny warstw czyni klisze wrażliwemi n wszystkie promienie, jakie sama wydziela.

Dla promieni żółtych i zielonych szczególniej zasługują na zalecenie klisze firmy Lumierè. Jednakże i w takim razie dobrze jest umieszczać żółty ekran między mikroskopem i soczewką dla zatrzymania promieni fioletowych i ultrafioletowych, które mogłyby zamaskować promienie żółte i zielone. Tą drogą otrzymuje się obrazy zupełnie wyraźne. Zasługują na uznanie następnie klisze „Antihalo“; tutaj promienie, które przechodzą przez warstwę, wrażliwą na światło, odbijają

przez

która

PS* efl

Przy fotografowaniu obrazów mikroskopo- runkowi odpowiadają klisze ortochromatyczne, wych bardzo poważne ma znaczenie wybór źró- otrzymywane dła światła oraz klisz. Doskonale nadają się do fluoryzującą, takich zdjęć światło auerowskie, acetylenowe i światło rozżarzonego wapna, o ile mamy się za-dowolnić białem światłem. Zawsze jednak należy pamiętać, że źródło światła powinno wypeł-

niać cały otwór przesłonki. tła jest małe, jak np. pigułka magnezy owa w świetle wapna, to samo postawienie go za prze-słonką nie wystarcza, lecz należy obraz jego rzucić na przesłonkę zapomocą soczewki. Jeżeli korzystamy ze światła iskier elektrycznych, przeskakujących między ostrzami magnezyowemi,

Jeżeli źródło świa-

—WijAn!¹

SSs..

Rys. 5.

Stół optyczny z mikroskopem i kamerą fotograficzną.

M mikroskop z kamerą, L soczewka oświetlająca, F naczynie absorpcyjne, N źródło światła (lampa Nernsta), S giętki wał do nastawiania przyrządu.

Wskazówki ogólne do rozpoznawania części ] rytu zazwyczaj znajduje się, perlit. Cementyt

składowych metalu.

tworzy zwyczajne blaszki, które są widoczne już przy szlifowaniu. Chcąc odróżnić łatwiej te Na oszlifowaną powierzchnię metalu nalewa J dwie części składowe od siebie, traktuje się je się parę kropli 6 ^ -go roztworu kwasu azotowe- roztworem pikrynianu sodu, który zabarwia jego w alkoholu i pozostawia się na szlifie mniej dynie karbidy. Należy jednak pamiętać, że pi-więcej pół minuty, t. j. dotąd, dopóki nie uwy- krynian sodu tylko wtedy w perlicie zabarwi datni się pewna zmiana powierzchni. Wtedy blaszki cementytu, jeżeli ich grubość wynosi oko-kwas należy usunąć płukaniem, a szlif następnie ło 1 mm. W stali, używanej w przemyśle, taki wysuszyć jaknajstaranniej zapomoeą bibuły, cień- wypadek zdarza się tylko w razie przepalenia, kiego sukna albo najlepiej zapomoeą dmuchawki. Austenit występuje w postaci białych płaszczyzn, Teraz szlif umieszczają pod mikroskopem i na otoczonych krzyżującemu się igłami martensytu; podstawie oglądanych zjawisk barwnych oraz przytem austenit jest znacznie więcej miękki, obrazów budowy wyprowadza się wnioski o wła- j niż cementyt.

snościach metalu. Perlit, martensyt, troostyt i    Dla sprawdzenia wyników badań pod mi-

03 0Q

A. S

cem

cze raz.

cemen-

się od szkła i znowu przenikają do płyty; w ten sposób otrzymuje się jasny strumień światła.

W wymienionych poprzednio płytach promienie aktyniczne, które przez nie przeszły, zostają pochłonięte przez podkładkę czerwono-pomarańczo-wą, którą naturalnie po wywołaniu należy obez-barwić; osiąga się to zapomoeą kwasu siarkawego i wodoru in statu nascendi.

Ekspozycya trwa różnie zależnie od źródła światła, od szlifu, od otworu i położenia przesłonią. Przy świetle bardzo skośnem, przy małym otworze i przy zastosowaniu lampy Nernsta ekspozycya trwa 1 —5 minut zależnie od tego, czy ma się do czynienia z ferrytem, perlitem, czy też martensytem.

1—5 sekundach; perlit dopiero po 5 — 15 sekundach; martensyt staje się widocznym po wielu minutach a nieraz dopiero po paru godzinach. Chcąc odróżnić perlit od troostytu w wypadku, jeżeli nawet przy bardzo znacznem powiększeniu nie można dojrzyć blaszek pierwszego, uciekają się do bardzo prostego sposobu: wilgotnym pal-pocierają wytrawioną powierzchnię: troostyt znika zupełnie a perlit pozostaje bez zmiany. Chcąc zobaczyć wyraźnie igły martensytu, należy powierzchnię już wytrawioną oszlifować ;jesz-Te miejsca szlifu, które po wytrawieniu pozostaną białemi, składają się z ferrytu, tytu albo austenitu. Ferryt występuje w postaci ziarn, otoczonych czarnemi liniami; obok fer-

sorbit pod mikroskopem posiadają zabarwienie ; kroskopem szlifu, wytrawionego kwasem azoto-ciemne. Perlit występuje w postaci ciemnych wym, wykonywa się zazwyczaj próby dodatkowe, plam, które przy silniejszem powiększeniu mają Tak np. igła stalowa rysuje ferryt, perlit i au-wygląd cienkich blaszek. Plamy ciemniejsze bro- stenit, a nie zostawia śladu na cementycie; jody-dawköwate bez wyraźnej struktury przedstawiają na zabarwia bardzo szybko troostyt, znacznie troostyt. M rtensyt przybiera postać krzyżują- wolniej martensyt, austenit i sorbit, a ferrytu i cych się ze ob igieł. Sorbit jest to perlit ziar- j cementytu nie zabarwia prawie wcale, nisty bez pasków. Jeżeli oglądać szlif podczas wytrawiania, to troostyt można rozpoznać już po

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w półroczu zimo wem r. 1906/7 (za czas od 1 października r. 1906 do 31 marca r. 1907).

Rok 1905/6

Rok 1906/7

Nazwa kopalni

Półrocze

zimowe

Przypada na dzień roboczy

Półrocze

zimowe

W półroczu zimowem r. 1906/7 wysłano

Przypada więcej, (44 albo mniej (—), niż w na dzień roboczy

półroczu zimowem r. 1905/6

WAGONÓW

Droga żelazna Iflfarszawsko-Wiedenska

Flötz Rudolf Andrzej I Helena

Wańczyków . Alwina Andrzej III . Jadwiga .    .

Grodziec I . Kazimierz II Nierada .    .

Katarzyna .    .

iks

szek

10 856 8139 10131 10 817 12176 10 796 14 300 11871 7 638

2 080

348

215

585

2 286

22

500

1151

114

171

100

132

206

üiOOCD’-lGO-lCOCa-ci

tOM-rqrf^OOH^COCOO

(-¹

H-*

rH CM H rH CD O CO 00 H H H H

CDCMCOCDi—lrHCOrHL'-OCOCMCOtOL'— Op O H rH iO łO O GO rH O (M rH t— CD t>* OCODtONuOHHłNCOH (MHCOCO OMsCCiCOOHOOiOCOHCO

rH rH tH rH rH rH

tH

rH

h-¹¹ h-*

to rf^OtO-d-^CDGOCaCO

(-‘•OOh-'-tOtOCOCOCOtf^COl^OOCOCOtO

-1

rH

-CI to

-o o

CtGO I H

rH

t>.CO^COOOCCOOCOrHCO^C^

HOQ^CON(NiOOHOii> NOHCO (N CO CO ^

Niwka . Mortimer

Razem

Drogi żelazne Nadwiślańskie.

106 109

722

127 191

I iO t> 1—I(MH(M(MOtH o o co m

tH t>

r++++++1++1+!+111++1+++1++11

tH CM (M h coco hh

co

V.

Ol

I ! 4-4- I 4~H- I ++ I I I 4“ I —h I 4-4- I 4-4-4-44-4

CM rH 00 lO Od t>. b- rH <M I OOOOO^OCOCOOHOUs tH Ol (Mt—, (MCOtH I OCCIMCOiOO^HNOHO

CO rH    tH    t—i

tH

CM I rH CD CO I (M CO

to

Hrabia Renarć Paryż Kazimierz Reden .    .    .

Wańczyków.

(N O (N CO CO H lO OCOt-COOuOO CD CO r-l L- O CO CO CO rH rH rH o

0.1 CO to I—*■ to

to to a< to GO 03 co

co <m co

iH CO

CD t~- CD CM iO CO I HNCO | (M CO N O iO CO CO I t>- rH lO I ^0050^10 CD CO [>■ L— L—

ol oool

I I+++I

^nthoooiooiOhnoocih CD H CO H N CO O t> Tji TU CO H oq t> CO CO (M CO CO rH CO <M (M

I I+++1++++++

CD CO CO -Cl CD O CO CO

rH

o co O GO

co o co o o co

CO tH

Razem

19 864

135

32 728

Wogóle .

125 973

857

159 919

224    4- 12864    +    65

1095    -f 33 946    -f 27

J.H.

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w marcu r. 1907.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

Nazwa

kopalni

W miesiącu marcu

Od początku roku do 31 marca

W miesiącu marcu

ct I O

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle | o"'«

g-g. j

ypada j |    >

dzień ; p 5 roboczy (

W r. 1907 wysłano węgla wię-eęj ( + ) albo mniej( — ), niż w roku 1906

W miesiącu marcu

W okresie czasu od początku roku do 31 marca

Prz

na

wagonów

wagonów

Droga żelazna Warszawsku-l/l/iedeńska

Niwka Mortimer .

Miiowice .

Hrabia Kenard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora ....

Jan

Antoni

Mikołaj i Franciszek Matylda .

Keden.

Grodziec 11 Strzyżowice Jakób,

Flötz Kudolt . Andrzej 1 .

Andrzej III Helena

Wańczyków . Alwina Grodziec 1 Jadwiga .

Nierada Katarzyna Kazimierz 11 .

^ W WWCwtC

55

10

26

70

©s«, i

6 547

7    303 4 759

o¹ *-i c -j I en © oo i’ ÿ - w S i 'i -o o >— w oo ił. si K» c « I

87

65

73

88

93

84

107

98

64

OO « CO Ift

<C

ÇO C7T o CC

h-i (O ^ k-Ł (.O tC — k—

^t-i^hlai-slOOCOOOiCi

CW^Cï^-kJQOC^OC

t> OO T-i ■"# CC

4 471

4    125 6 099

6    577

5    464 5 651 9 799

7    921 3 351

760

1 477 !

148

86

200

5 386

439

548

112

249

207

11+11+111111

1 001

448

496

249

355

697

458

360

460

321

129

40

303    11

150

I OSO I

© co I-i If. cc

205

303

53

666

89

16

¹—>-*Hif.wcceeo(c»jos

I+I+I+++I+++I1+

108

1 032 ! + 36 i +

26

93

10

33

28

21

86

130

I ! ++ I I ++ I ++ I I I + I + I +++ I +++ | | +

2076

774

630

16 +

S22 I    1 «»igSSSSSSSS , SoSelS? I |

Or.    I tH

Kazein .

25 648

§

05

63 462    846    23 068

961

64 411

882

2 580

11    +949+    0

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Kenard Paryż Kazimierz Keden Andrzej I . Matylda , Jakób .

Wańczyków , Antoni ,    ,

Helena

1 127 1 426

82

55

C^ tfà* ^ cc CC cc ec o er*

WMOOC

1797

1    145

2    404 2 564 2 823

153

180

13

CC I—

iß rt< OC CT9 tH CC CC CC

OOCMM

1 358

526

57

1 474 1 281 1 386

107

26

22

61

53

58

3 884 1 583 4172 3 664 3 801

343

20

47

+I++I+IIII +

079

100

11

385

154

40

25

55

CO C7*

26 ! 4-

35

14

30

100

100

100

100

+ II+I+++++4

QO OO

116

38

1 100

978

190

180

11

47 +

74

43

35

124

100

54

100

33

Bazem .

5 010

186

11093

148    6 177

257

17 587

241    + 1167

+    23 + 6494 +    59

Wogóle

30 658

1136

74 555

994    29 245

1218

81 998

1123

1413

5 + 7 443 +    10

przeto o 289 wagonów kopalnie winny były o

° -o

1 860 wagonów do przeładowania węgla w Go-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 2 146 wagonów, czyli 89 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 286 wagohów czyli o 15% więcej, niż przypadało z podziału.

roku 1906 o 671

1906

W marcu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 950 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 22 800 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 69 wagonów, , winny były przeto otrzymać 22 731 wagonów. Droga żelazna podstawiła 20 979 wagonów czyli 874 wagony na dzień roboczy, a przeto o 1 752 wagony, czyli o 8°/0 mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 1654 wagony zagraniczne.

W marcu roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego. po 248 wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 5 940 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 73 wagony, winny były przeto otrzymać 5 867 wagonów. Droga żelazna podstawiła 6156 wagonów, czyli 257 Avagonôw na dzień roboczy, a

czyli 5°/₀ więcej, niż

W marcu roku 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 78 wagonów na dzień roooczy, a na cały miesiąc

W marcu roku 1907-go kopalnie wysłały do Warszawy 4 421 wagonów węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 34 wagony drogą żelazną Nad wiślańską, czyli 186 wagonów nadzień roboczy; mniej, niż w marcu wagonów, czyli o 13%. W okresie czasu od 1-go stycznia do 31 marca r. 1907 kopalnie wysłały do Warszawy 13 564 wagonów węgla, czyli 187 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 1 135 wagonów, czyli o 9% W marcu r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 4 545 wagonów węgla, czyli 189 wagonów na dzień roboczy; mniej niż w marcu r.

o 524 wagony, czyli o 10%. W okresie czasu od 1 stycznia do 31 marca r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 12 817 wagonów węgla, czyli 176 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 89 wagonów, czyli o 1%-

Saliny obok Baehmulu.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w grudniu r. 1906.

Kronika bieląca.

Saliny obok Baehmulu.

Kopalnie soli kamiennej w zagłębiu Bach- permskiej stanowią pas ziemi, który ciągnie się muckiem ześrodkowane są na niewielkiej prze- wzdłuż linii kolei żelaznej od kopalni Nowa-Wie-strzeni pomiędzy stacyami Stupki i Pszeniczna liczka do stacyi Natalińska i przykrywa sobą drogi żelaznej Kursko-Charkowo-Sewastopolskiej, stacyę Stupki i wieś Pokrowskie; na wschodzie w największym rozmiarze odbudowywują się zło- skały permskie wychodzą na powierzchnię wzdłuż ża soli w miejscowości, położonej bezpośrednio brzegów rzeki Płotwy mokrej obok wiosek So-obok stacyi Dekonskaja, gdzie zostały one naj- kołowska i Tripolje. Na północ od Sokołówki pierw odkryte.    formacya permska przykryta jest na pewnej prze-

Miejscowość przedstawia równinę stepową, strzeni kredową, a z wierzchu trzeciorzędową, a zlekka pofałdowaną i poprzecinaną w wielu miej- mianowicie obok osad Aleksandrowski i Jakow-scach głębokiemi szczelinami, zwanemi przez lewka. W bałkach, przylegających do tej miej-miejsoową ludność „bałkami“, które powstają scowości, można zauważyć wychodnie skał kre-wskutek stopniowego rozmywania gruntu przez dowych, ponad któremi zalegają piaskowce (pa-wody deszczowe i wiosenne. Gdeba przeważnie leogen) i piaski (neogen) formacyi trzeciorzędowej, gliniasta; margle spotykają się bardzo rzadko, Tak samo szeregują się skały na niewielkiej prze-przyczem blizko od powierzchni zalegają twarde strzeni miejscowości, położonej na północ od linii skały. Roślinność jest bardzo uboga; z drzew naj- kolei żelaznej na wschód od stacyi Nataliewka. lepiej wynosi tutejszy klimat akacya; gdzienie-    Tu budowa geologiczna uwydatnia się w po-

gdzie rośnie charakterystyczna dla słonej gleby czątkach jarów Ternowaty i Wiszniowy. roślina barwy czerwonej, a mianowicie solicornia    Wogóle formacya permska zalega trzema

Budowa geologiczna składa się przeważnie ze skał permskich, które w wielu miejscach wychodzą na powierzchnię, w innych zaś przykryte są wcześniejszemi zawarstwieniami formacyi kredowej i trzeciorzędowej. Wychodnie formacyi

herbacea.    piętrami; piętro spodnie stanowią piaskowce, za

wierające niewielki odsetek miedzi, średnie stanowią wapienie i dolomity, a wierzchnie gliny, gips, łupki gliniaste i wapniste i wreszcie sól, która zalega w postaci składów nieprawidłowej formy, często bardzo znacznej grubości.

Góroutwory piętra spodniego i średniego    W kopalni Pszeniczny dotycłiczas odnalezio-

g°

rzystwo Holenderskie), nieczynna kopalnia Deko-nowsko-Pokrowska (Towarzystwo dla fabrykacyi sody Lubimow, Solwe i S-ka) i wreszcie kopalnia Pszeniczny (Towarzystwo Siemionowsko-Iwanow-skie).

formują na wschodzie zagłębia wielką antykli- no 6 złóż soli. Pierwsze na głębokości 54 sążni nalną fałdę z rozmytym grzbietem, widoczną na i grubości 2¹ji sążnia zmieszane jest całe z gliną powierzchni, przyczem linia grzbietu przecina czerwoną, która zalega również w jego stropie i linię kolejową na wschód od stacyi Nataliewka, tylko spodnie ¹/₂ sążnia stanowi czysta sól. Na-następnie zaś idzie w kierunku na wschód od stępnie idą 2 złoża, grubości około sążnia każde, osady Tripolje obok osady Wiktorówka i Wa- poprzedzielane warstwami skał płonnych. Czwar-siljewka. Na powierzchnię wychodzą przeważnie te złoże zawiera 2 sążnie czystej soli; w spągu wapienie i dolomity; piaskowce zaś tylko w bliz- jego zalega warstwa anhydrytu grubości 1 stopa kiej okolicy stacyi Popasnaja, gdzie wychodnie a pod nią znajduje się piąte złoże grubości 3sąż-ich można obserwować w przekopie linii kolejo- nie, które obecnie odbudowywuje się (na głębo-wej pomiędzy stacyami Popasnaja i Nikitowka. j kości 75 sążni). S'róste złoże widoczne jest w Po obie strony od linii grzbietu skały zalegają j rząpie szybu; grrP-sć jpgo nie została jeszcze ze znacznym upadem w strony przeciwne. Tym zbadana. Wygląu soli jest mętny i zawiera ona sposobem wychodnie wapieni i dolomitów za- cienkie warstewki marglu i anhydrytu, które w kreślają naturalną granicę zagłębia słonego i sta- ; wyrobiskach kopalni Briancewka formują ciemne nowią kres poszukiwań złóż soli. Na zachód od kręte linie na białem tle soli (linie te wskazują grzbietu w zagłębieniu, stanowiącem rodzaj ko- na kierunek górotwórczego procesu). W kopalni tłowiny, sformowanej przez wapienie i dolomity, Pszeniczny sól jest czystsza i warstewek margla w zalegają skały permskie piętra wierzchniego, Tu sobie nie zawiera. Wogóle jednak odsetek ciał znajdują się wszystkie kopalnie soli kamiennej, a obcych w soli jest we wszystkich kopalniach bar-mianowicie: Briancewka i Charłamowka (Towa- dzo mały, tak że po urobieniu sól idzie wprost rzystwo dla eksploatacyi soli i węgla kamienne- do młynów. Przy prowadzeniu wyrobisk napo-na południu Rosyi). Nowa-Wieliczka (Połud- tykają dość często na próżnie, wypełnione czę-niowo-Rosyjskie Towarzystwo dla eksploatacyi ściowo kryształami przezroczystej soli. Takie soli), kopalnia Piotr Wielki obok Stupek (Towa- kryształy ostrożnie wycinają, poczem służą one

za materyał miejscowym przekupniom do wyrabiania różnych figurek i posążków.

Oprócz soli minerałem użytecznym jest również gips (CaS0₄-f-2H₂0), tak zwany przez miejscową ludność „alabaster“, złoża którego w wielu Robotami nigdzie nie doszli do wapieni pod- miejscach występują na powierzchnię i odbudo-stawowych, a przeto złoża soli nie zostały nig- wywują się zapopiocą robót odkrywkowych. Wy-dzie dokładnie zbadane. Zresztą niema dosta- dobytą skałę wypalają i otrzymują gips bezwod-tecznych pobudek do prowadzenia głębszych po- ny, który znajduje zbyt wyłącznie dla robót bu-szukiwań wobec wielkiej ilości soli, nagromadzo- dowlanych.

nej w odnalezionych złożach, która zabezpiecza    Wszystkie prawie z istniejących kopalń soli

byt kopalń na wiele lat. W kopalniach Brian- w zagłębiu Bachmuckiem posiadają po jednym cewka, Nowa-Wieliczka i Charłamowka grubość szybie; wyjątek stanowi kopalnia Briancewka, złoża głównego (które tam wyłącznie odbudowy- która ma ich 2, Briancewski i Dekonowski, z wuje się), wynosi od 13 — 20 sążni. W kopalni których drugi służy tylko jako szyb ratunkowy. Piotr Wielki odbudowywują 2 złoża, przyczem Szyby poprzedzielane są przeważnie na 3 prze-grubość zarówno górnego, jak i dolnego wynosi działy, z których jeden przeznaczony jest dla 3 sążnie; pomiędzy zaś złożami zalega warstwa przewietrzania, drugi wyciągowy a trzeci drabi-nieczystej soli, zmieszanej z gliną czerwoną. Na no.wy. Obudowę szybów robią do pewnej głębokości wschód od kopalni Briancewka złoża soli są cień- wodonieprzenikliwą w celu wstrzymania napływu sze, ale zato znajdują się w większej ilości (ko- wód z powierzchni i z górnych poziomów. W palnia Pszeniczny posiada ich 6), przytem po- samej kopalni nigdzie stałego przypływu wody przedzielane są one grubą warstwą skał płonnych, niema, wobec czego nie ustawiają tam maszyn Przypuszczają, że złoża soli w kopalni Pszenicz- wodnych. W szybie kopalni Charłamowka napór ny są późniejszego pochodzenia, niż w części za- wstrzymanych przez wodonieprzenikliwą obudo-chodniej zagłębia, tak, że wobec tego miejsco- wę wód był tak silny, że zachodziła obawa, iż wość obok kopalni Pszeniczny należałoby rozpa- obudowa nie wytrzyma. Trzeba przeto było po-trywać jako oddzielne zagłębie.    głębić 2 szybiki i wypompowywać z nich wodę,

Przypuszczenie to jednak nie jest oparte na z jednego z głębokości kilkunastu, a z drugiego dostatecznych danych. Upad złóż soli jest wo- z głębokości czterdziestu paru sążni. Woda z góle bardzo mały, nie większy nad parę stopni, głębszego szybiku stanowi solankę o zawartości W stropie złóż znajduje się najczęściej anhydryt soli około 24 % ; przedtem puszczano ją całą do (CaS0₄), glina lub mąrgiel, w spągu anhydryt dołów, obecnie zaś część jej wyparowywuje się (siarczan wapniowy).    w trzech panwiach.

Mała liczba szybów daje się częściowo wy- cze pędzą w złożu spodniem, następnie zaś przy-tłumaczyć z jednej strony trudnościami przy ich. bierają piętro aż do nieczystej soli, którą spusz-pogłębianiu miejscami w skałach bardzo twar- czają i układają przy ścianach wyrobisk, potem dych i przy stosowaniu wodonieprzenikliwej obu- zaczynają powiększać wysokość komory, wydoby-dowy, z drugiej zaś niewielką rozciągłością i zu- wając tym sposobem sól ze złoża górnego. Przy pełnie zadawalniającym stanem wyrobisk kopal- określeniu kierunku komór mało zwracają uwagi nianych, które pomimo braku budynku nie wzbu- na upad złoża, który zwykle jest nieznaczny i dzają żadnych obaw zawalenia się. Pomimo to wynosi zaledwie parę stopni; komory prowadzą jednak jasnem jest, że jeden szyb nie daje dosta-- wyłącznie poziomo. Wobec tego w kopalni tecznej rękojmi bezpieczeństwa, szczególnie Briancewka, gdzie komory mają kierunek ukoś-wobec naporu wód na wodonieprzenikliwą obu- ny do upadu, z ogólnej grubości złoża 18 sążni dowę, który często bywa bardzo znaczny. Głę- wybierają obecnie 8, pozostałe 10 pozostają czę-bokość szybów wynosi:    ściowo w piętrze, częściowo w spodku, co utrudni

Briancewski...........58    sążni    ?n,acz.nie >oŁ odbudowę w przyszłości. Obecnie pro-

Dekonowski    55    jektują w kopalni Briancewka prowadzić komory po

Dekonowsko-Pokrowśki (nieczynny) !    !    74    I    rozciągłości i po upadzie i urządzić wyciąg elek-

Nowa-Wieliczka    75    tryczny na upadowej. Szerokośćkomor, tam gdzie

Cbarłomowski .    .'    .'    ”    .'    .' 80    ’ wysokość ich jest znaczna, wynosi przeważnie 7

Piotr Wiolki    103    sążni. W kopalni Pszeniczny komory mają tyl-

Pszenicznv    ’    ”    70    * ko 4 sążnie szerokości, gdyż w przeciwnym razie

^    ”    .    ” trzeba byłoby stawiać budynek, ponieważ trudno

We wszystkich kopalniach złoża soli odbudo- jest uformować odpowiedniej mocy sklepienie z wy wuj ą się systemem komoro wym, przy czem wy- soli przy niewielkiej grubości złoża (3 sążnie), miary zarówno wyrobisk, jak i filarów oporo- Filary oporowe obok komór w kopalni Briancew-wych zależne są od grubości złoża. Z początku ka i Charłamowka przecinają filarami poprzecz-wyrobiska prowadzą wysokości od 0,7 do 0,8 sąż- nymi tej samej szerokości i wysokości co i głownia, co należy uważać jako roboty przygotowaw- ne; przy tern w kopalni Briancewka komory po-cze; następnie zaś w wyrobiskach przybierają przeczne obok komory wentylacyjnej zwężają i piętro aż do określonej wysokości (3 sążnie w zniżają dla ułatwienia ich zamykania przy regu-kopalni Pszeniczny, 8 sążni w kopalni Briancew- lowaniu prądu powietrza. W kopalni Nowa-Wieka, 13 sążni w kopalni Oharłomowka), co stanowi liczka filary oporowe pomiędzy komorami prze-odbudowę roboczą złoża. Wysokość komór za- cinają tylko wązkimi i nizkimi chodnikami dla leżna jest od grubości złoża; w miarę powiększę- przewietrzania. Wreszcie w kopalni Pszeniczny nia wysokości staje się coraz dogodniejszym il o- filarów oporowych pomiędzy komorami tymcza-ściowy stosunek robót przygotowawczych do od- sowo nie ruszają. Co się tyczy wymiarów fila-budowy wyrobowej. Pomimo to wysokość komór rów, to zależne są one od wysokości komór, są powiększają nader oględnie, chociaż wobec jedno- one przeto większe w kopalni Charłamowka, niż litości złóż i dużej twardości zarówno jak i zwię- w kopalni Briancewka.

złości soli nie powinno to być niebezpiecznem.    Przybieranie piętra odbywa się zapomocą

W kopalni Briancewka pomimo' grubości złoża odbudowy schodowej w stropie, przyczem górni-18 sążni, komory przeprowadzają do dniadzisiej- Cy stoją na urobionej już soli, którą częściowo szego o wysokości 8 sążni i dopiero obecnie za- odbierają. W początku przy bierki ustawiają niz-mierzają powiększyć tę wysokość do 13 sążni. Fie rusztowania, które służą dla umocowania per-W piętrze pozostawiają warstwę soli, grubość foratorów i jako pomost dla górników, której zależna jest od szerokości wyrobiska i 1110-    Sól urabiają zapomocą prochu, przyczem

cy skał płonnych, zalegających ponad solą.    używany jest do tego specyalny gatunek, zawie-

W kopalni Pszeniczny, gdzie szerokość ko- rający w celu uniknięcia zanieczyszczenia soli mór wy-nosi 4 sążnie, sól wybierają aż do stropu, mniej węgla niż zwykły proch górniczy. Wy-który stanowi twardy anhydryt; w kopalni Brian- drążenia dla nabojów wiercą zapomocą perfora-cewka, gdzie komory mają po 7 sążni szerokości torów obrotowych. Przy każdym perforatorze i w stropie zalegają łamliwe margle, pozostawia- zatrudnieni są dwaj robotnicy, którzy podczas ją w piętrze warstwę soli średnio grubości */₂ jednej zmiany roboczej robią w robotach przy-sążnia, formując z niej sklepienie ponad wyro- gotowawczych 48 — 50 wydrążeń długości po J/4 biskiem. W odległości około x/₃ sążnia od stro- arszyna każde, a w robotach wyrobowych 25—30 pu znajduje się tam w złożu warstewka czarnej wydrążeń długości po ⁸/₄ arszyna. Wobec wiel-soli, która służy naturalnym wskaźnikiem wyso- kiej twardości i związłości soli wydrążenia robią kości, jakiej nie należy przekraczać. Na kopalni bardzo blizko jedno od drugiego, szczególnie w Piotr Wielki odbudowywują 2 złoża grubości 3 rogach wyrobisk. W kopalni Pszeniczny na je-sążnie każde i przedzielone warstwą nieczystej den funt prochu otrzymuje się w robotach przy-soli grubości 2 — 3 stóp. Komory przygotowaw- | gotowawczych 6 — 8, a w robotach wyrobowych nosiła:

60—120 pudów soli. W kopalni Briancewka średnio w robotach, przygotowawczych i wyrobo-wych otrzymuje się na 1 funt prochu 140 pudów soli. Obudowa wyrobisk jest w tutejszych kopalniach soli zupełnie zbyteczną i wobec tego nieznaną; jeżeli zaś wypada odgrodzić jedną lub kilka komór od prądu powietrza, to stawiają mury z cegły albo z cegiełek soli; w tym ostatnim wypadku zaprawę stanowi drobna sól, zmieszana z wodą.

Kopalnia Pszeniczny na powierzchni 20, pod ziemią 45.

W r. 1906 liczba dniówek roboczych wy

Kopalnia Briancewka na powierzchni 142, pod ziemią 107.

Kopalnia Charłamowka na powierzchni 165, pod ziemią 75.

Kopalnia Nowa - Wieliczka na powierzchni 65, pod ziemią 54.

Każda bez wyjątku kopalnia przewietrza się Kopalnia Piotr Wielki na powierzchni 50 — 75 tylko zapomocą jednego szybu. W kopalni Brian- pod ziemią 80—100.

cewka, gdzie istnieją 2 szyby, szyb Dekonowski Kopalnia Pszeniczny na powierzchni 46, pod zie-dla przewietrzania jest nieczynny i służy tylko mią 35—50.

jako ratunkowy. Dla przewietrzania oddzielają    Obecnie wytwórczość kopalni dzieli się mniej

jeden z przedziałów szybu od reszty ścianą z de- więcej w sposób następujący (jeżeli nie przyj -sek i łączą go z wentylatorem, przeważnie Gui- mować pod uwagę kopalni Pszeniczny, nie nale-bala. Przez swobodną powierzchnię przekroju j żącej do syndykatu): kopalnia Briancewka i pozostałej części szybu powietrze wchodzi do ko- Charłamowka 56% ogólnej wytwórczości, kopalni.    ; palnia Piotr Wielki 23%, kopalnia Nowa-Wie-

Jak już było wzmiankowane, w żadnej ko- liczka 21 % . palni przypływu wody na dole niema, a tę tro-    Co do bogactwa zagłębia Bachmuckiego, to

chę wody, która ścieka po szybie, wyciągają od wobec bardzo powierzchownego jego zbadania czasu do czasu z rząpu szybu w wózkach na po- nic ilościowo określonego w tym względzie nie wierzchnię. Komory oświetlają przeważnie elek- da się powiedzieć. Te jednak dane, które zosta-trycznością zapomocą lampek żarowych.    ły już zdobyte, pozwalają z wszelką pewnością

dzo poważne roboty poszukiwawcze prowadzi Towarzystwo dla fabrykacyi sody w Rosyi Lubi-mow, Solwe i S-ka. Głębokie otwory dyamento-we dokonywuje dla nich obecnie obok chutoru Kartagen (miejscowości, położonej na brzegu rzeczki Płotwy Mokrej), firma wiertnicza profesora Wojsława w Petersburgu. Bogate złoża soli kamiennej zalegają również obok miasta Sławiań-ska. O istnieniu ich wiedziano już oddawna, a i ostatnimi czasy w okolicy Sławiańska otworem wiertniczym odnalezione zostało bogate złoże soli. Pomimo to jednak soli kamiennej aż do chwili obecnej w okolicach Sławiańska nie wydobywają i Sławiańsk pozostaje nadal wyłącznie ogniskiem wytwórczości warzonki. Solanka, otrzymywana tam z otworów, zawiera 16—24% soli i, nie przechodząc przez tężnie, idzie wprost do panwi, skutkiem czego sól ta słynna jest ze swej czystości. Średnie wymiary panwi są: długość 10 sążni, szerokość 4 sążnie i głębokość ³/₄ arszyna. Panwi w Sławiańsku jest około 60 z wytwórczością około 6 milionów pudów rocznie. Oprócz tego znacznem ogniskiem wytwórczości warzonki jest same miasto Bachmut, które posiada 17 panwi (zakład Skaramanga) z wytwórczością dzienną około 5 tysięcy pudów soli.

Sól ładują w przodkach w bryłach do wóz- twierdzić, że zagłębie Bachmuckie jest bardzo ków żelaznych, pojemność których wynosi około bogato uposażone w złoża soli, które zalegają na 60 pudów (w kopalni Pszeniczny 30 pudów) i ogromnych przestrzeniach. Ostatniemi czasy bar-przewożą ludźmi lub też końmi do szybu, gdzie stawiają je w klatkę i wyciągają na powierzchnię zapomocą maszyn parowych. Klatki mieszczą po jednym wózku. Na powierzchni sól skierowywu-ją wprost na wywrót, skąd bryły soli dostają się pod kamienie młyńskie, które mielą je na różne gatunki. Część soli znajduje zbyt na rynkach w postaci brył.

W roku 1905 wytwórczość kopalń soli kamiennej w zagłębiu Bachmuckiem wynosiła:

Kopalnia Briancewka ...    :    6¹/,, milion, pud:

„    Charłamowka . . . b¹/^    *

„    Nowa-Wieliczka . . 3    „    „

„    Piotr Wielki

*    Pszeniczny .

•    • 37a    »    »

•    • 2

Liczba dniówek roboczych w ciągu jednej

doby w r. 1905 wynosiła:

Kopalnia Briancewka w dzień na powierzchni 146, pod ziemią 75.

Kopalnia Briancewka w nocy na powierzchni 15, pod ziemią 38.

Kopalnia Charłamowka na powierzchni 142, pod ziemią 66.

Kopalnia Nowa-Wieliczka na powierzchni 122, pod ziemią 122.

Aleksander Ciszewski.

Kopalnia Piotr Wielki ogólna ilość od 80— 120.

Kilka uwag o odlewnictwie, piaskach formierskich

i ich przygotowaniu.

Podczas gdy inne gałęzi hutnictwa oddaw-    Nie będziemy spierali się, że sposób własne-

na już były badane naukowo, odlewnia pozostaje go doświadczenia bez uciekania się do korzysta-jeszcze w wielu wypadkach w krainie empiryzinu; nia z nabytej przez innych wiedzy może mieć tajemnicze recepty i sekrety majstrów praktyków bardzo duże znaczenie pedagogiczne, lecz jest za-często panują tam wszechwładnie.    razem mało wydajny i z punktu widzenia prze-

Dla usprawiedliwienia niejako podobnego myślowego zgoła niepożądany, stanu rzeczy należy uprzytomnić sobie, że rze-    Zrozumieli to dobrze amerykanie i National

czywiście takie traktowanie sprawy znajduje w Foundrymen Association Stanów Zjednoczonych z praktyce odlewniczej teren bardzo podatny; wsku- p. Moldenke, sekretarzem tego stowarzyszenia na tek wielkiej różnorodności odlewanych przedmio- czele bardzo gorliwie i poważnie zajęło się spra-tów, różnego ich kształtu, przeznaczenia, gatun- wą odlewnictwa i w możliwych granicach naukowe-ku i wagi, odlewnia w większości wypadków i go traktowania tegoż. Przedewszystkiem więc przedstawia raczej warsztat rękodzielniczy, niż zaniechano klasyfikowania surowca według złomu masowo maszynowe wytwarzanie, które, jako ta- i grubości ziarna, a wprowadzono analizę che-kie, możnaby ująć w pewne ramy i bliżej je zba- ulicznego sldadu surowca, jako jedynie miarodaj-dać. W odlewni spotykamy tyle różnorodnych ną. Zajęto się również badaniem różnych gatun-czynników, że ujęiie ich w pewien system nau- ków piasku, a to w celu określenia czynników, kowy przedstawia bardzo duże trudności. Oprócz nadających im pożądane zalety formierskie, oraz bowiem strony metalurgicznej, a więc przygoto- maszynami, najodpowiedniejszemi dla przygotowania w piecu kopułowym, płomiennym lub tyg- wania piasku, stosownie do jego własności i dal-lu odpowiedniego do potrzeby metalu, odlewnik szego użytku. Zwłaszcza sprawa przyprawy ma jeszcze cały szereg trudności poważnych z piasku na różne formy wogóle wydawała się rze-przygotowaniem formy; a więc wybór i przyrzą- czą trudną, rodzajem tajemnicy fabrycznej. Wodzenie piasku na masę formierską, sposób, w jaki ! bec faktu, że analiza nie może służyć jakojedy-przedmiot będzie odlany, należyte zabezpieczenie i ny wskaźnik przydatności piasku, cała ta sprawa formy od działania wlewanego metalu i tworzą- ! staje się więcej złożoną, niżby to na pierwszy cych się w formie gazów, oraz i samej sztuki od rzut oka wydawać się mogło; piaski różne-dziur, pęcherzy i pęknięć, staranie, aby jej wy- i go pochodzenia, o prawie jednakowym składzie gląd zewnętrzny nie raził oka i t. d.    chemicznym, wykazanym przez zwykłą analizę

Kwestyi nie ulega, że przy masowych wy- przemysłową, mogą nie wykazywać tych samych robach podobnych lub często jednakowych przed- zalet formierskich i odlewniczych. Tłomaczy się miotów zadanie odlewnika jest znacznie ułatwio- to tem, że części składowe piasku mogą być nie-ne i nie trudno drogą kilku prób, systematycz- jednakowo w obu wypadkach połączone w związ-nie przeprowadzonych, wyciągnąć odpowiednie ki i znajdować się w postaci, którą tylko bardzo wnioski i dojść do pożądanych rezultatów, lecz, drobiazgowa, a więc i kłopotliwa analiza może powtarzamy, w większości wypadków odlewnik określić; nadto stan fizyczny piasku, grubość i winien z góry przewidzieć wszelkie możliwe wa- budowa ziarna ma często wpływ decydujący na dy i braki, jakie w odlewie mogą okazać się lub jego zalety dla odlewni. Oprócz więc składu nawet i podczas samego lania całą sztukę na | chemicznego musi być badaną i strona fizyczna szwank narazić, aby tak jednym, jak i drugim w piasku. Zadanie to komplikuje się jeszcze wskutek porę zapobiedz.    tego, że piasek, doskonały dla odlewów na „mok-

zu-

0 tem więc, aby nauka określiła kiedyś ro“, nie nadaje się na odlewy „suszone“, piasek, pewne formułki, któreby całe odlewnictwo do dobry dla odlewania małych przedmiotów, matematycznych wzorów sprowadzić mogło, zda- pełnie nie może być użyty na duże sztuki; to je się, marzyć nawet trudno; należy więc zado- samo da się powiedzieć o częściach zewnętrznych wolić się już choćby tem, gdy badania dadzą sztuki i karniach, o odlewach z surowca, stali i pewną wytyczną, zapomocą której mniej nawet bronzu; słowem nie może być mowy o jakimś doświadczony odlewnik mógłby rozstrzygać po- ogólnym przepisie na dobry piasek; dla poszczegól-myślnie trudności zagadnień odlewniczych bez nie- nych wypadków należy stawiać inne wymagania, zbędnych, jak dotąd, dochodzeń, jedynie własną j Każdemu, kto pracował w odlewnictwie, do-mozolną praktyką i badaniem zdobywanych, brze wiadomo, jak ważną jest sprawa dobrego gdzie główne kryteryum polega zwykle na wpraw- piasku zwłaszcza dla odlewni stali i jak długo trwają nem oku i dotyku, czynnikach aż nazbyt podmio- poszukiwania i próby, zanim odpowiedni materyał towych.    na formy wynajdzie się. Dobra marka odlewów ze

do tego celu daleko lepiej, niż walcowane, gdyż pierwsze posiadają z powierzchni skórkę, utworzoną z przylegającego do żelaza piasku, która Czyste i gładkie powierzchnie odlewów, wy- chroni je nieco od stopienia. W niektórych wyraźne kontury mają duży wpływ na wziętość od- padkach bardzo dobre rezultaty otrzymuje się, lewów i z punktu widzenia handlowego sprawa otaczając kareń prętami żelaznymi o 20—30 mm piasku bardzo poważnie przedstawia się.    średnicy. Pręty te umocowuje się w formie w

stali lanej zależy nie tylko od dobrego gatunku metalu, lecz również i od piasku, użytego na formowanie.

Co do względów technicznych, jak już odległości 10—20 mm od karnia, a utworzony w wspomnieliśmy, warunki, jakim winien odpowia- ten sposób rząd sztachet żelaznych ma za zada dać piasek, odpowiedni na odlewy stalowe, są do- nie ochładzać metal, zanim dojdzie on do karnia, syć trudne do urzeczywistnienia. Temperatura a więc zabezpieczyć go tern samem od zbyt sil -stali jest dużo wyższa niż surowca, skąd koniecz- j nego zaciśnięcia i stopienia. Bardzo interesują-ność używania na formy materyału daleko wię- cymi byłyby wyniki prób nowej mieszaniny na cej ogniotrwałego, niż przy surowcu. Nadto gazy, karnie, opatentowanej w Ameryce (JNs 792 828), powstające w formie podczas odlewu, nagrzane do składającej się z równych części mielonego mar-znacznej temperatury, posiadają tern samem da- | muru i mąki.*) Marmur pod wpływem wysokiej leko większą prężność; następują często rodzaje temperatury zamienia się na wapno, które pod wybuchów, które w razie użycia niedosyć silne- wpływem strumienia wody już w ostudzonym od-go piasku mogą uszkodzić odlewaną formę w lewie lasuje się i z łatwością daje usunąć. Wy-chwili jej napełniania. Piasek łatwo topliwy j nalazca J. Husson zapewnia o świetnych rezulta-daje na odlewie stalowym dziurki, miejsca poro- | tach tego pomysłu, nie wspomina jednak, czy wate i potem trudno daje się z powierzchni me- oswobodzone C0₂ z marmuru nie dostaje się do talu oczyścić; powierzchnie są wówczas chropowate, stali i nie wywołuje dziur i pęcherzy. Zwykle niemile rażą oko, a doprowadzenie ich do możli- ; jednak z zupełnie dobrym skutkiem w odlew-wego wyglądu pochłania dużo- czasu i kosztów. ! niaoh stali używa się na karnie ten sam piasek, Im grubsza jest sztuka, tern sprawa się pogarsza, ! co i na formowanie samej sztuki, bacząc jednak-i o ile części formy wchodzą w masę metalu, i że, aby nie był on nadto zwilżonym i zachowując jest zawsze dużo trudności z oczyszczeniem pia- naturalnie zwykłe ostrożności, aby kareń mógł sku, który pod wpływem wysokiej temperatury swobodnie poddać się przy kurczeniu się stygną-stali i ściskania go przez stygnący metal tworzy cej sztuki i nie wywołał jej pęknięcia, niesfychanie twardą i zbitą masę, rodzaj stopu    W niektórych odlewniach francuskich (Lon-

piasku z żelazem. Zwykle używany piasek gwy) używają mieszaniny tłuczonego żwiru rzecz-czerwony lub biały nie nadaje się w tych wy- nego, d-obrze przesianego z jakimkolwiek ciałem padkach i należy szukać innego materyału na te wiążącem.**) Nigdy jednak w tym celu nie na-części formy, które mogą być w masie metalu leży dodawać nawozu końskiego, zaciśnięte (np. karnie i t. p.).    Wracając do kwestyi piasków wogóle, mo

*) Journal of the Amer. Chem. S. XXV111, 78 (1906). **) Bullet. Technol. N» 10. (1900).

ja k duża jest siła ciśnienia stali na karnie żerny powiedzieć, że według własności fizycz-w dużych sztukach, wymownie świadczy ciekawy nych rozróżniamy następujące gatunki piasku: fakt przenikania stali nawet przez lane rurki, 1) piaski tłuste plastyczne a to zależnie od za-wstawione w formę. W odlewie stalowym o wartości gliny, oraz poniekąd i od kształtu zia-przekroju 600 X 700 mm należało umieścić karnie ren; piasek o ziarnkach okrągłych i gładkich okrągłe o średnicy 90 mm i długości 1000 mm; jest mało plastycznym; 2) piaski chude czyli karnie te, zrobione z nader ogniotrwałego piasku czyste prawie kwarce posiadają spoistość jedynie były całkiem prawie stopione i oczyszczenie tak w stanie mocno wilgotnym; 3) piaski mniej lub odlanej dziury dłutami stalowemi przedstawiało więcej ogniotrwmłe; 4) piaski łatwo przepuszcza-niesłychane trudności; dłuta wiertarek nie imały jące gazy. Według Ledebuha najwyższy stopień się zupełnie tego aglomeratu. Wobec czego za- i przepuszczalności posiada piasek chudj^ o ostrern miast karni z piasku spróbowano wstawić rurki ziarnie, zawierający 90—95% krzemionki; poniżej lane o grubości 15 mm, nabite zupełnie szczelnie ; 85% Si0₂ i wyżej 10 % gliny (A1₂0₃) piasek nie czystym, piaskiem kwarcowym, inne mieszaniną nadaje się do formowania zwłaszcza do odlewu piasku i cegły ogniotrwałej; w obu wypadkach na „mokro“. Piasek o ziarnach pryzmatycznych rezultat był prawie jednakowy i oczyszczanie lub kliniastych mało tworzy kanalików dla swo-dziur tych szło znacznie łatwiej, lecz napotyka- bodnego ujścia gazów, gdyż jmwierzchnie ziaren no miejscami na zlepki zupełnie metaliczne, któ- ściślej do siebie mogą przylegać. Piasek o ziarn-re z trudem udawało się wybijać drągami. Rurki kach mniejszych od 0,1 mm średnicy jest równie były nigdzie stopione, należy więc jedynie nież prawie nieprzepuszczalnym dla gazów; wy-przypuszczać, że stal płynna pod ciśnieniem prze- jątkowe tylko piaski po zmieleniu ich do śred-sączyła się przez pory lanej rury i zajęła puste przestrzenie pomiędzy ziarnkami piasku.

Musimy zauważyć, że rurki lane nadają się nicy ziaren 0,04 mm mogą być używane do formowania bardzo drobnych i delikatnych przedmiotów; na czem polega ta ich wyjątkowa własność i od czego jest ona zależną, dotąd nie zbadano. Porowatość więc piasków, czyli zdolność przepuszczania gazów zależną jest (oprócz zawartości gliny) od wymiarów jego ziaren i ich kształtu; największą porowatość posiadają piaski o jednakowej wielkości ziaren, z zastrzeżeniem, aby ziarnka nie były zbyt małe (pył). Próba

H. Field w sprawozdaniu z posiedzenia Stowarzyszenia odlewników w Pittsburgu¹) daje następującą charakterystykę piasków formierskich, co do ich składu chemicznego:

krzemionki ogółem 75—85%

7-10 „

< 2,

< 6»

glinki

wapna

alkalii

Składniki topliwe (tlenki żelaza, wapno, al-

na

przepuszczalność gazów według Schotta pole- kalia) nie powinny przenosić dla zwykłego ga-ga na zdolności piasku wchłaniania wody. Dla j kmku piasku 7 % a dla drobnego gatunku 5%. porównania robi się jednakowe bryły z badanych    Nie zawsze jednak można znaleźć w pobliżu

gatunków piasku i nasyca je woda. Ilość w ten miejscowości, gdzie jest odlewnia, zupełnie odpo-sposób wchłoniętej wody, otrzymana łatwo przez wiednie do potrzeb gatunki piasku; należy wów-różnice wagi przed i po nasyceniu, służy rodzą- czas drogą mieszania i umiejętnego przygotowa-jem probierza porównawczego, wskazuje bowiem ma zrobić masę formierską, jaka w danym wy-na ilość pustych miejsc między ziarnkami.    padku okazuje się potrzebną.

Dobry piasek odlewniczy nie powinien zbyt    Poza naukowem badaniem piasków, a więc

szybko tracić swoich własności przez zetknięcie analizą chemiczną, mikroskopem i t. p. uważamy się z roztopionym metalem, aby mógł być kilka- za nader pożyteczne te wszystkie sposoby, które, krotnie użytym do formowania. Szkodliwie pod oparte na zasadach naukowych czy praktycznych, tym względem oddziaływają rysy i pęknięcia, dają możność sprawdzenia gatunku i przydatno-które dają się na ziarnkach piasku zauważyć, jak ści piasku naturalnego, czy też mieszaniny pias-również i niektóre składniki jak węglany i wo- ków bez potrzeby uciekania się do bardzo zawod-dziany, ulegające rozkładowi przy wysokiej tern- nego i często mylnego badania jedynie na oko. peraturze w czasie odlewu. Rozmiary i kształt    Pozwalam sobie przytoczyć tu sposób bardzo

ziaren

zmieniają się wtedy i piasek traci swoje łatwego próbowania piasku, co do jego „siły“, w zalety. Ogólnie biorąc, piaski, wydobyte z wierzch- znaczeniu oceny trwałości zrobionej z piasku for-nich pokładów, zwietrzałe, są gorsze pod tym my.**) Do szklanego cylindra z podziałką wsy-względem od wydobytych z pokładów głębszych, puje się bez ubijania pewną ilość piasku v, po-

Przytaczamy¹) kilka analiz piasku, używa- czem nalewa się do cylindra wody i dobrze mie-nego w odlewniach stali w stanie naturalnym, sza; gdy piasek osiądzie, zauważymy, że w cylin-bez domieszek, nadmieniając, że analizom tym drze mamy dwie warstwy piasku: vt na dole, zło-należy dawać znaczenie tylko względne:    żoną z ziarnek krzemowo-gliniastych czyli części

1)    Piasek kwarcowy. Si0₂ = 99 % . typowy ogniotrwałych, i v₂ z części więcej tłustych, gli-

piasek do odlewów stalowych; złom ziarnek szkli- niastych, która stanowi część plastyczną, czyli sty; ciężar gatunkowy około 2,5; dla łatwiejsze- tak zwaną siłę piasku. «Należy zauważyć, że przy go mielenia piasek ten nagrzewa się mocno i niejakiej wprawie niema nawet potrzeby czekać, wrzuca do zimnej wody.    aż piasek, zmącony z wodą, zupełnie osiądzie;

2)    Piasek, specyalnie nadający się do odle- już po krótkiej chwili tworzy się linia rozdziału,

wów na „mokro“: Si0₂=84,5; Al₂0₃==8,5; CaO= która przy tego rodzaju próbie głównie nas in-0,70; MgO=0,30; Fe₂O₃=3,10; strata wskutek pra- teresuje. Rzecz naturalna, że piaski równej „si-żenia = 2,90.    ły“ dadzą ten sam stosunek vt do v₂; cyfry te

3)    Si0₂= 85,20; A1₂0₃ = 7,8; MgO = 0,60; wprost odczytać można na podziałce cylindra, ja-

Ca0=0,70; strata wskutek prażenia = 5,70.    ko wysokości, odpowiadające objętościom cylin-

4)    Si0₂ = 92,0; A1₂0₃ = 4,02; ćaÓ = 0,60; drów o tej samej podstawie. Szkło powiększaj ą-

MgO = 0,40; Pe₂0₃ = 1,40; strata wskutek prażę- ; ce da nam możność ocenienia formy ziaren, a nia = 1,60.    nieco kwasu solnego przekona, czy piasek posiada

Gliny, dodawane do piasku w razie potrze- wapno, by: A1₂0₃ = od 40 do 53%;    SiO₂=50 do 37%;    Przytoczony powyżej sposób daje możność

CaO = 0 do 1%; strata wskutek prażenia oko- określenia przez porównanie zawartości gliny; ło 10%.    jeżeli piasek o wiadomej zawartości gliny a dał

*) Eng. Review X1Y, 379, (1906).

**) Revue de métallurgie, .N» 4 (1906).

eu.

Nadmieniamy przytem, że krzemiany jedno- wysokość wierzchniego osadu = hx, to piasek, zasadowe są najmniej topliwe; najlepsze są przeto który da osad = hlu będzie zawierał (w przybli-piaski czysto krzemienno-glinowe; wszelkie do- żeniu) ß gliny, mieszki wapna, magnezyi, tlenków żelaza są szkodliwe.

Wreszcie przy mieszaniu kilku gatunków    Stosunek ten otrzymujemy wprost z wykre-

piasku, łatwo sprawdzić, czy robota ta została su, mierząc RF i ER lub AE i FC. Jak w tym dokładnie wykonaną; a więc jeżeli zmieszano w wypadku, należy wziąć CF, dajmy na to, łopat równych częściach    piasek z zawartością    10,55^ piasku a i AE łopat piasku b,    dla otrzymania mie-

gliny i piasek z 3,55 % gliny, to    szaniny z zawartością gliny = c.

ai o _    10.55-j-3,55 __ _    ₀,    Wykres ten możemy przedstawić w ukła-

2    ’    ™    dzie polarnym tak, aby linie AB, CD i t. d., na

i otrzymana wysokość hl powinna odpowiadać których odłożymy odpowiednie zawartości gliny, wyliczeniu.    były promieniami, wychodzącymi ze wspólnego

Wartość odlewnicza piasku, o ile posiadamy środka, a linie MN i jej równoległe kolami współ-jego analizę, da się wyrazić następującym wzorem środkowemi, wykreślonemi z tegoż środka. Ry-porównawczyin:    sunek ten, wykonany na kartonie, z linijką ru-

Si0₂X3 A1„0₃    chomą, zamocowaną na osi we    wspólnym środku,

W= -pe q \/Iq CaO    da nam PoJr§czny przyrząd,    zapomocą którego

, ,,    . ²³ ,TTri .    ,    .    .    ,    proste przesuwanie linijki z    podzialką wskaże

czyli,^ ze waitosc piasku (W) jest tem wię ęsza,    piasku, jakie należy wziąć dla tej lub innej

Sama czynność przygotowywania piasku dziś odbywa się przeważnie mechanicznie. Przytaczamy w streszczeniu kilka artykułów, dotyczących tej kwestyi, które ukazały się w roku bieżącym na łamach poważniejszych pism technicznych. Wogóle musimy nadmienić, że piasek przed mieleniem powinien być stanowczo suszony na płytach lub w bębnach. Mielenie odbywa się w młynach, poczem piasek idzie na sita. Dla piasków cienkich używa się sita N® 60—70, dla grubszych od N® 30. Pozostałość powraca do młynka zwykle drogą mechaniczną zapomocą elewatora, śruby Akchimedesa i t. p. Młynek o wydajności 100 kg na godzinę zużywa 0,7 konia parowego; 1000 kg na godzinę — 6 koni. Młynki kulowe, używane czasem do mielenia piasku, wymagają bardzo dokładnego suszenia tegoż. Suszenie, biorąc zasadniczo, winno być tem dokładniejsze, im więcej gliny zawiera piasek, t. j. im jest on tłustszy. Gliny (krzemiany glinu) zawierają wogóle pewną ilość wody chemicznie związanej; suszenie jest niezbędne, aby glina pozbyła się tej wody, nie kurczyła się i nie pękała potem, gdy zostanie użytą w mieszaninie z piaskiem do formowania. Ponieważ ziarnka piasku powinny być mniej więcej jednakowej wielkości, w przeciwnym bowiem razie drobne ziarnka zatykają kanaliki, utworzone przez grubsze ziarnka, co utrudnia przepuszczalność gazów, przeto maszyny, używane do mielenia piasku, które zbyt łatwo rozcierają piasek na drobny miał, nie są celowe i praktyczne.

Piasek świeży miesza się ze starym w stosunku od x/2 do ¹U‘i a dla łatwiejszego „odpalania“ piasku od odlewów dodaje się miału z tłustych węgli kamiennych w stosunku od ¹/₃ do 7g-Mieszanie mechaniczne odbywa się w tak zwanych rozdrabniaczach (w rodzaju ogólnie znanego systemu Carra). Piasek uprzednio zwilża się nieco, a to dla nadania masie odpowiedniej lepkości i plastyczności. Przy formowaniu maszy-nowem piasek nie powinien zawierać więcej nad

im więcej zawiera on krzemionki i gliny i im mieszaniny mniej żelaza i wapna. Przypuszczamy, że pia-    ^

sek nie zawiera metaloidów ani soli zasadowych.

Często zachodzi potrzeba mieszania różnych gatunków piasku dla otrzymania masy formierskiej, odpowiedniej na formowanie danej sztuki, a piaski naturalne, posiadane w odlewni, wzięte osobno, zadaniu nie odpowiadają. Ażeby uniknąć każdorazowych obliczeń, można zbudować wykres, który wskaże, wiele piasku każdego gatunku należy użyć dla otrzymania żądanej mieszaniny. Nie przytaczamy za Revue de métallurgie (JNs 4, 1906) objaśnienia budowy tego wykresu, podanego przez autora; dochodzi on bowiem do wniosku, że w trapezie linia (jakakolwiek), równoległa do podstawy trapezu, jest średnio pro-porcyonalną do podstaw tegoż, na co nie chcemy się zgodzić; rozwiązujemy więc zadanie w inny sposób, a mianowicie: przypuśćmy, że posiadamy dwa gatunki piasku o zawartości a % i b°/₀ gliny, z których należy zrobić mieszaninę, zawierającą c°lo gliny. Z dwóch punktów linii MN (rys.) B i D, odległych od siebie o dowolnie przyjętą jednostkę, prowadzimy dwie linie pionowe, na których w skali dowolnej odkładamy wartości a i b,

l?.

I)

np. AB i CD\ łączymy A i C, wreszcie prowadzimy EF równolegle do MN na wysokości C. Jeżeli nazwiemy przez x ilość piasku AB i przez y ilość piasku CZ>, które należy zmieszać ze sobą dla otrzymania piasku o zawartości c°/₀ gliny (w ilości np. jednego metra), to ax-\-by—c i .r-f-y=l,

skąd x =

iv =

a—c . x 7i—b 1    =

6°/₀ wody, gdyż zwykle w tym wypadku nie robi się t. zw. „wyciągów“ powietrza i przy silnie wilgotnym piasku forma łatwo mogłaby być uszkodzoną przez parę wodną.

Otrzymane wagi służą do zbudowania wykresur na krzyżu równoramiennym odkłada się w dowolnej skali wagi piasku, który przeszedł przez każde sito, i otrzymane punkty łączy, tworząc w ten sposób czworobok, którego przekątnie są charakterystyczne dla każdego rodzaju piasku.

Nader ważnym warunkiem²) jest dokładne zmieszanie piasku. Dla dokonania tego należy uprzednio piasek przesiać i zemleć. Czynności te dokonywają się dziś już przeważnie mechanicznie. Maszyny do siania piasku są 2 zasadniczych typów: drgające (wibrującq) i obrotowe (rotacyjne). 'Urządzenie sit drgających polega na nadawaniu wstrząśnień situ, zawieszonemu na żelaznych uczepach. Sita obrotowe są to bębny cylindryczne lub pryzmatyczne, których ściany są zrobione z sit lub siatek. Maszyny do mielenia i rozdrabniania są to młyny kołowe lub ku

Jak już wspominaliśmy, idealnym byłby piasek o ziarnach kanciastych, które opierałyby się jedno o drugie; dawałoby to dobrą i porowatą formę; jednakowoż i piasek o ziarnie okrągłem daje doskonałe rezultaty, o ile ziarnka są otoczone cienką warstewką gliny i cała teorya przygotowywania piasku, przecieranie go i t. p. właśnie na tern polega. Jako spójnik, zwłaszcza w masie na karnie, używają się ciała stałe lub plyn-ne: krochmal, mąka, kalafonia, kartofle, tran rybi, klej, olej lniany, terpentyna, melassa i t. p.

Dodaje się np. ł/$o krochmalu lub melassy, ¹/15 mąki i t. p. Oleje są wogóle za drogie do tego użytku. Wybór danego spójnika oprócz innych względów zależy od rodzaju suszenia, jakiemu lowe; koła, służące do mielenia, bywająruchome, gotowe karnie lub formy podlegają. Przy szyb- miednica zaś, po której koła toczą się i mielą kiem suszeniu używają z powodzeniem melassy, piasek, może być ruchoma, lub również posiadać lecz wówczas karnie są bardzo wrażliwe na wil- ruch obrotowy, naturalnie w kierunku przeciw-goć. Karnie z dodatkiem kalafonii są wytrzy- nym do biegu koła. Szerokość kół waha się od małe, schną szybko, ale nie należy ich ruszać za- 150 do 300 mm. Średnica kół winna być możli-nim zupełnie nie ostygną. Oleje dają karnie, wie duża, gdyż wraz z nią wzrasta i wydajność które łatwo się kurczą i krzywią.    młynka. Niedogodność tego systemu polega na

Próba różnych spójników, zależnie od ga- tern, że piasek pod kołami zbija się często w plac-tunku użytego piasku, daje się łatwo uskutecz- ki, co ujemnie wpływa na dokładność mielenia i nić: kilka karni cylindiycznych jednakowego jednostajność masy. Ażeby uniknąć tworzenia się wymiaru, zrobionych z masy z różnymi spójni- wspomnianych placków, należy wyciąć w kilku kami, suszy się jednocześnie, ustawiając je po- miejscach wieniec koła na pewnej długości i sze-ziomo na dwóch podpórkach, i obciąża pośrodku, rokości, ażeby utworzone w ten sposób zęby po-Wyniki są oczywiste.²)    suwały się i drobiły masę. Dalszych szczegółów,

W artykule, umieszczonym w The Foundry co do budowy młynków i sit nie podajemy, jako (I, 1906, 256 — 258), autor odsyła czytelnika do zbyt znanych każdemu odlewnikowi, swego dzieła „O piaskach używanych w odlew-    Wogóle zaś jako zasadę należy przyjąć, że

ni“ po szczegóły, celem zaś niniejszej notatki maszyny do mielenia piasku powinny być tak jest jedynie wykazanie, że można zawsze przy- budowane, aby nie wygładzały ani nie zaokrą-gotować zupełnie dobrą masę formierską nawet z glały ostrych kantów ziarn piasku; najlepszemi piasków, które wcale się do tego celu nie nadają, są więc takie, które rzucają piasek na twardą Mieszając 170 gr piasku rzecznego i 113 gr cień- ściankę, wskutek czego ziarna są jedynie roz-kiej gliny, otrzymamy plastyczną i porowatą drabniane, lecz nie mielone na miał. Z tego masę. Z piasku bardzo grubego i bardzo cień- względu należałoby dawać pierwszeństwo młyn-kiego można otrzymać zupełnie dobrą masę dla ' kom systemu Carra (typ ten o współśrodkowych odlewu dużych przedmiotów. Autor przewiduje i w przeciwnych kierunkach obracających się nawet czas, kiedy powstaną specyalne fabryki ! wieńcach, w których są zamocowane palce stalo-dla przyrządzania masy formierskiej rozmaitych we, dosyć jest znanym, nie podajemy więc szcze-gatunków. Jako miarę grubości piasku autor golowego opisu tegoż), lub młynom kulowym, proponuje bardzo miarodajny sposób, dotąd, zdaje    Mieszanie piasku starego i nowego oraz

li umer

się, nigdzie nie używany: piasek sieje się kolejno ! miału węgla kamiennego z masą formierską poprzez pięć sit, mających po 3, 6, 10, 13 i 16 winno być o ile można dokładne, aby masa była oczek na 1 cm², i mierzy ilość piasku, która możliwie jednorodną, i tu więc całe zadanie poprzez każde sito przeszła. Jedna piąta sumy lega na możliwie dokładnem rozbiciu i rozdziele-otrzymanych rezultatów da cyfrę, określającą niu cząsteczek i bryłek piasku. Tern więcej jest piasku czyli    jego grubość.    tego rodzaju rozbicie niezbędnem    przy miesza-

Prof. H. Ries³)    proponuje przesiewać    piasek    niu piasku z miałem węglowym,    gdyż w tym

przez    4 różne sita    i oddzielne    ilości    ważyć,    wypadku dobry skutek tej. przymieszki wówczas

_    tylko się okaże, gd}^ każde ziarnko    piasku będzie

*) Stahl uud Eisen, XXVI, 1906, (353—356). **) The Foundry. 1906. VI.

¹

Bullet, Technol. NV 10, (1900).

²

The Mechanika] Engineer (3—5. 1,1906 r.) i Giesserei Zeitung

³

(70-76, 111, 104—106, 19C6).

pokryte cieniutką warstewką węgla (biorąc rzecz idealnie).

Waclaw Wosscsyński.

Często spotykany młynek Sellersa jest to młynek rypu Carra z tą różnicą, że dla uniknięcia krzyżowania pasów w celu nadania wieńcom ruchu obrotowego w przeciwnych kierunkach Sellers robi jeden wieniec nieruchomym; wskutek tego względna szybkość wieńców jest u Sellersa mniejszą pomimo 800—1000 obrotów na minutę, niż u Carra. Nadto wieńce u Sellersa są umieszczone poziomo (u Carra obracają się one w płaszczyźnie pionowej) i piasek, zasypywany przez lejek do młynka, przeszedłszy między palcami wieńców, jest wyrzucony przez siłę odśrodkową na zewnątrz, odbija się o ścianki i powraca znowu między palce. W celu uniknięcia tego młynek posiada na obwodzie mankiet gumowy.

W Ameryce*) dla mieszania piasku zgrub-sza używa się mieszadło, wybudowane przez Stockmana z Piqua w stanie Ohio, dla zastąpienia ręcznego mieszania zapomocą łopat. Dwóch Tobotników, potrzebnych do obsługi tego mecha-

*) „The Iron Age,“ August, Jfi8, 1906.

nicznego mieszadła, zastępuje 10 robotników dla zmieszania tej samej ilości piasku. Maszyna ta jest przenośna (na kółkach), posiada 12 skrzydeł—1 łopatek, silnie wygiętych ku środkowi. Jest więc to rodzaj 2 kół w rodzaju młyńskich, osadzonych na osi poziomej. Prędkość obrotowa wynosi 3— 8’ (0,9 — 2,4 ni). Piasek, wyrzucany łopatkami poza maszynę, usypuje się w prawidłową pryzmatyczną kupę (1 600 mm szeroką i 450 mm wysoką), a to wskutek odpowiedniego nachylenia skrzydeł w przeciwne strony w każdem kole. Maszyna przesuwa się samoczynnie z szybkością 6 m na minutę. (!) Waga całego mieszadła wynosi 650 funtów amerykańskich i może być poruszaną prądem stałym, lub zmiennym, o napięciu 110, 220 lub 550 volt. W razie nadmiernego oporu, wywołanego napotkaną w piasku cegłą, kamieniem, kawałkiem surowca i t. p. maszyna samoczynnie zatrzymuje się.

Wobec tego, że sprawa stosowania maszyn do różnych celów odlewnictwa staje się aktualną, będziemy starali się wkrótce do tego przedmiotu powrócić.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w grudniu r. 1906.

Wytwórczość

Zapasy

Rok 1 9 0 6 Rok 1905

Grudzień

Od początku j Od początku ! roku do d. 31lroku do d. 31 grudnia

Dnia 31-go grudnia r. 1906

Dnia 31-go grudnia r. 1905

grudnia

Wytwr pierwszy.

Surowiec lejarski

53⁸999

„ dla dalszej przeróbki „    w odlewach z wielkiego pieca

„    bez wymienienia nazwy

„ zwierciadlany 12—14% \

„    „    19-20% \

Surowiec manganowy 50—60% )

„    „    78—80% *

457 7°3

i 818

120 ooo

5 797 °5 7 10674803 126 862 i 73' ⁶43 56693

4 635 257 8 894 311 9⁶ 507 1 786 288

M75I03

1 497787

41618 279851

7° 957

11 411

125 085

1 095 540

T Q26024

25 244 406 883 18 879 88 35I

krzemowy

15 499

38 634 38 607

43 9So 57 7²⁶

75 493

42913

Razem

Stare żelazo

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

1 118 520 r 17 871 30 144

¹⁸ 473 514 923 190 271 707

15 5⁰¹ 015 356 291 512264

3521 150 125339

29 963

3 579 327

249 140

8778

Rloki bessemerowskie .

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne marten owskie „ pudlowe

1 522 656 131 642

21 548666 1 930 660

18 580 858 1 620 191

1 110228 258 304

35 *36 1 294 961 186 016

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych    .

Odlewy stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek .

Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnierzowem Części fasonowe do tychże

102 965

1 403 101

¹ 933925

77 377

78465

13°"

194643

2 130

360

128727    18607

1 202

138

3826

Razem .

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

116 066

1 600 234

2 063 992    95 984

82291

II59I3

974 564

828 376

10 871

56 97*

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 mm

Szyny dla kolei konnych i Feniks

Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę,, bieżącą

Szyny kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N° 20 włącznie

Blacha do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N» 20 .

Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur ....

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieob-toczone ....

OO \o

'-Tl O

o 00 o

-

604 418 325 333

⁸59 598 3¹ 74²

235 256

4030

217091 3² 555-

GO

47 599

24 095

7⁸39

T5 995

ioo95

723 86o

7² 3

140 411

52 907

50 663

22 8i 1

107793

62 670

183047 10 91784a 164 876

2 43° 1 85

743979

674153

267 604

1 629841

273 062    23461

8058238:    1069419

T OI7472

I 606 563

822 349

506 078

171 458

843 357

7704

78

76

4442

49 78¹

66 146

60 149

26 526 1326 103 8 279

211

1 026 36 067

34657

57627

339°4

Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy .

10 T 30

95OIQ

933 447!    » 017952

285 758    404 090

¹ 7l6 799    ¹ 499 035

104478

02 499

66 944

11 072

13881

12841

Razem .

1314328    20924879    18135089

1710875

1879 262

Wytwór czwarty.

Wyroby.

Rury ciągnione spawane Złączki i podkładki Okucia różne .

G-woździe maszynowe i szynowe

80908

67017

569 338 i 623 550 359    68 997

12330    183623

265 657 j 337 151 140 853 220 860

43 544 ¹43 599 16 431 13308

T ifi N O 1— CTi VO N vr> OO

v8

pieców w zakładach.

Liczba

Dnia 31 stycznia r. 1906

Dnia 31 grudnia r. 1906

Nazwa pieców

Czynne

Gotowe lecz nieczynne

napra- Razem Czynne wie

Gotowe lecz nieczynne

napra- Razem wie

Wielkie piece .

Kopulaki    .

Gruszki bessemerowskie •

Gruszki tomasowskie

Gruszki tropenasowskie i robertowskie

Piece marten o wskie

Piece żarowe, wygrzewalne i spawalne

Piece tyglowe

Piece pudlowe podwójne .

Piece pudlowe pojedyncze Fryszerki    ....

to CC —3

co co

O' 05

to to

to —3 05

O GO CM

r—! r—I

co

CO

to to tO 05 tO

Ttl 05 rH CO O CO tH

CO

I—¹ tO I—¹-

H CO ^ tH 03 CO lO i-I CO

r-l GO GO 03 r-tf TH

03 CO I CO

t—I t>- CO CO CO 00 CO lO t—I 03

W styczniu r. 1906-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 18 332, w grudniu zaś r. 1906 liczba ta wynosiła 16 471.

Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, liuta Katarzyna, Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowi-

ce, zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bodzechowskie, Bliżyn, huta Puszkin, T-wo Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąporków, T-wo Poręba, Ruda Maleniecka, Rejów, Kamienna, Bzin i Sielpia.

Zakład Niekłań pomimo wielokrotnych, upo-minań się o dane statystyczne żadnych wiadomości nie dostarczył.

J. H.

rzegfąl literatury górniczo - hutniczej.

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach gôrniczo=hatniczÿch.

Autor wspomina o dawnym sposobie spuszczania żużla z wielkiego pieca przy pomocy przedtrzo-nia, kamienia wałowego i krzyżaka oraz wskazuje na korzyści, wypływające z zastosowania formy żużlowej. Wynalazek Lürmanna usunął zupełnie użycie przedtrzoniaĄ kamienia wałowego i krzyżaka, wymagających częstej naprawy.

Stahl und Eisen (1907) N2 6. a) F. Naske. część składową użytego surowca, czy też był do-Przyczynek do metalurgii procesu martenowskiego dany oddzielnie. W procesie świeżenia mangan (c. d.). Badania nad zachowaniem się manganu, jest cennym i niezbędnym czynnikiem. Gdy ilość jako środka utleniającego, doprowadziły autora * jego w metalu jest niedostateczna następuje utle-do następujących wniosków: przy utlenianiu się nienie żelaza, pociągające za sobą obniżenie wła-manganu w surowcu płynnym mają miejsce dwa ; sności wytwarzanego metalu, b) H. Wedding, Stal zupełnie niezależne od siebie procesy chemiczno- | niklowa. Streszczenie referatów, wygłoszonych fizyczne. Jeden z nich to tworzenie się tlenku na kongresie międzynarodowego związku dla ba-manganawego, względnie manganawo-manganowe- dania materyałów w Brukseli w r. 1906. c) F. go; drugi zaś tworzenie się żużla, w którym man- Lürmann. Forma żużlowa i bieg zvielkiego pieca. gan i żelazo dają z kwasem krzemowym krzemiany. Utlenianie się manganu i tworzenie się żużla odbywają się na początku procesu bardzo szybko, skutkiem czego większa część zawartego w żelazie manganu przechodzi w żużel podczas pierwszego okresu świeżenia; przyczem zupełnie nie wywiera to wpływu, czy mangan stanowi

stalownie i walcownie (c d.). Opis nowozbudowa-nych stalowni i walcowni Towarzystwa Lacka-wanna Steel Company, c) W. Schwarz. Obliczanie kosztów własnych cynkoivania blach. Zestawienie danych, na podstawie których można dokładnie obliczyć koszta własne cynkowania blach i spożycia cynka dla poszczególnych gatunków blach.

Ze względu na to, że odpływ żużla urządzony jest poniżej form wiatrowych, ciśnienie wiatru niezależne jest od poziomu żużla w skrzyni. Następstwem korzyści, wynikających z zastosowania formy żużlowej, jest stopniowe powiększenie rozmiarów skrzyni oraz wysokości pieca, a co zatem idzie wytwórczości surowca, która z 15 t podniosła się do 450 t i więcej na dobę. d) Nowe walcownie amerykańskie. Opis nowej stalowni be-semerowskiej i walcowni Youngstown Sheet and Tube Company.

N2 7. a) F. Selige, wych i o sposobach usuwania takowych. Autor wskazuje na braki silników gazowych, ujawnione w ciągu ostatnich lat, i omawia środki, zastosowane w celu ich usunięcia, b) Przyczynek do metalurgii procesu martenowskiego (c. d.). Autor w dalszym ciągu podaje wyniki badań nad procesem martenowskim. Celem zbadania zachowania się krzemu i węgla w procesie świeżenia z zastosowaniem rudy dokonano doświadczeń następujących: 1) zachowanie się krzemu i węgla przy nizkiej temperaturze świeżenia (bez udziału paliwa); 2) zachowanie się tych pierwiastków w procesie świeżenia bez dodatku rudy czyli wyłącznie

za-

Oesterreichische Zeitschrift für Berg- und Hüttenwesen (1907) N2 8. a) E. Donath. Węgiel mineralny (pocz.). Odczyt, wygłoszony na zebra-: niu Towarzystwa chemików niemieckich okręgu O brakach silników gazo- | Górnośląskiego. Referat zawiera zestawienie najnowszych poglądów i wyników badań, dokonanych przez geologów i chemików nad powstawaniem różnych gatunków paliwa i wyróżniających je własności, b) R. Vondraczek: W sprawie nowego sposobu prażenia rud. W uzupełnieniu pracy tegoż autora o warunkach tworzenia się siarczanów z siarczków pod wpływem prażenia,*) artykuł wiera opis pieca, nadającego się najlepiej do powyższego procesu. Piec przedstawia połączenie dwóch pieców płomiennych o wspólnem palenisku. c) G. K. Prosty sposób urządzenia obracającej się k itody. Obracająca się katoda coraz więk-szem cieszy się rozpowszechnieniem w laborato-pod działaniem gazów redukujących i ryach ze względu na korzyści, jakie daje przy wreszcie 3) zachowanie się ich w procesie świe- rozbiorach na drodze elektrolitycznej. Celem żenią zapomocą rudy i gazów, przyczem rozpa- umożliwienia zastosowania takiej katody F. M„ trywano działanie rudy w stanie zimnym lub Perkin proponuje użycie w każdem laboratoryum ogrzanym na płynny surowiec, c) Amerykańskie skręconego spiralnie drutu ze stopu platyny i odlewnie rur. Streszczenie artykułu, zamieszczo- irydu. Drut taki jest odpowiedniejszy do tego nego w czasopiśmie Engineering Magazine, zawie- celu, aniżeli platynowy, gdyż nie gnie się i nie-rającego szczegółowy opis dwóch amerykańskich odkształca podczas szybkiego ruchu obrotowego, odlewni rur wodociągowych. Przy budowie od- Przy oznaczaniu Zn, Cu, Fe i Ni Perkin używa lewni największe usiłowania skierowane były na drutu niklowego, który z powodzeniem zastępuje najkorzystniejsze zużytkowanie powierzchni.    platynowy, może służyć do 50 oznaczeń, lecz

N2 9. a) A. Pummer. O piecach elektrycznych starych i nowych systemów (pocz.). Piece oporowe, ogrzewane pośrednio; do tej kategoryi zaliczają się piece Achesona do wyrobu sztucznego grafitu i karborundu. Z pomiędzy pieców łukowych najwięcej zasługuje na uwagę piec Stas-sano do wyrobu stali bezpośrednio z rud. Pierwsze miejsce w grupie pieców oporowych, ogrzewanych bezpośrednio, należy się piecom Heroulta i Kellera, b) Przemyśl górniczo-hutniczy w Stanach Zjednoczonych A. P. . c) E. Donath. Węgiel mineralny (c. d.).

N2 10. a) F. K. Aerolit, nowy przyrząd ratunkowy. Przyrząd, wynaleziony przez O. Suessa, kierownika Witkowickich kopalń węgla, składa się ze zbiornika metalowego, starannie izolowanego, wypełnionego porowatą substancyą nieor-

N2 8. a) F. Naske. Przyczynek do metalurgii przed każdą analizą powinien być zważony, d) procesu martenowskiego (dok.). Badania nad za- Przemyśl górniczo-hutniczy Anglii iv r. 1905 chowaniem się fosforu podczas procesu świeżenia (dok.). Dane o wytwórczości, liczbie zatrudnio-dały wyniki następujące: podwyższenie tempera- nych robotników i statystyka wypadków nieszczę-tury wpływa na szybkość wydzielenia fosforu; śliwych. defosforyzacya może mieć miejsce jedynie w obecności tlenków żelaza lub wapna; wydzielenie fosforu odbywa się na podstawie dwóch reakcyi: utlenienia fosforu w kwas fosforowy i roztwór tegoż w żużlu. Najlepszym rozpuszczalnikiem dla fosforu jest krzemian żelaza i wapnia o pewnym określonym składzie. Mangan, zawarty w żelazie, nie ma wpływu na utlenienie się fosforu. Gdy żużel zostanie nasycony kwasem fosforowym, co zależne jest od jego składu chemicznego i temperatury, wówczas pod wpływem węgla, tlenku węgla i katalitycznego działania żelaza następuje redukcya fosforu, b) Nowa walcownia uniwersalna w Ameryce. Opis walcowni w hucie Towarzystwa Cambria Steel Company w Johnstown.

* O. z. f. B. u H. 1906, A? 34.

N2 9. a) A. Kaysser. Handel rudą manganową w Poti. Wrażenia z podróży na Kaukaz dla zapoznania się z warunkami wytwórczości ^wywozu rudy manganowej, b) Nowe amerykańskie

ganiczną. Do zbiornika nalewa się 3/ powietrza wie parowych maszyn wyciągowych, b) J. Póp-ciekłego, którego ilość wystarcza do oddychania per. Aerolit, nowy przyrząd ratunkowy (pocz.). w ciągu dwóch godzin. Powietrze ze zbiornika Odczyt, wygłoszony na posiedzeniu członków przedostaje się do maski znpomocą rurki, połą- Towarzystwa górniczo - hutniczego w Ostrawie czonej z drugą, idącą przez zbiornik po przekąt- Morawskiej d. 7 marca r. b. Referent po przędnej; rurką tą wydychane jest powietrze zepsute, stawieniu w krótkości historycznego obrazu roz-które ogrzewa zbiornik i powoduje tym sposo- woju budowy przyrządów ratunkowych przecho-bem parowanie znajdującego się w nim powietrza dzi do omówienia wynalezionego w ostatnich cza-ciekłego. W przyrządzie brak wszelkich kurków sach przez Suessa przyrządu, przy pomocy któ-i przepustnic, co zabezpiecza od wypadków, wy- rego oddychanie odbywa się zapomocą powietrza nikających z nieuwagi lub braku doświadczenia, skroplonego. Przyrząd odznacza się prostotą bu-Powietrze jest chłodne i zupełnie czyste, gdyż dowy i lekkością, dostarcza powietrza zimnego i składa się wyłącznie z tlenu i azotu. Przyrząd czystego. Wytwarzanie powietrza płynnego do-ten znajdzie zapewne szerokie rozpowszechnienie, konywa się na podstawie sposobu, opracowanego Koszt jego wynosi obecnie 293 marki, b) A. Pum- przez Wróblewskiego i Olszewskiego w r. 1883 a mer. O piecach elektrycznych starych i nowych sy- przystosowanego do celów przemysłowych przez stemów (dok.). Opis indukcyjnych pieców Kjellina Lindego. Powietrze płynne nie przedstawia nie-w Gyssing i Hiortha w Chrystyanii. c) E. Do- bezpieczeństwa, o ile przestrzegane są warunki uath. Węgiel mineralny (dok.). Na podstawie ze- następujące: należy chronić skórę od zetknięcia branego materyału autor wyprowadza następują- z powietrzem płynnem, gdyż inaczej powstają na ce wnioski: węgiel brunatny i kamienny różnią ciele rany podobne do tych, jakie mają miejsce się między sobą zupełnie; węgiel brunatny nie skutkiem oparzenia; naczyń, zawierających po wie-może pod wpływem czasu przemienić się w ka- trze płynne, nie należy zamykać szczelnie, gdyż mienny; skład chemiczny materyałów, z których pod wpływem ciśnienia, jakie powstaje przy paro wa-powstał węgiel kamienny i brunatny, jest zupeł- niu, następuje pęknięcie naczynia; powietrze płynne, nie różny; węgiel brunatny powstał z roślin, zmieszane z substancyami palnemi, w obecności ciał składających się przeważnie z drzewnika, nato- organicznych zapala się i wy wołuje silny wybuch, miast rośliny, z których utworzył się węgiel ka- c) J. Mayer. Kilka uwag z powodu katastrof w ko-mienny, były ubogie w drzewnik lub też nie za- palniach Courrićres i Reden (dok.). Przechodząc wierały go wcale; w węglu kamiennym jednakże i do wyjaśnienia przyczyn katastrofy w kopalni napotyka się znaczne ilości ciał proteinowych, ! Reden, autor przedewszystkiem zaznacza, że w prawdopodobnie pochodzenia zwierzęcego. Zdol- ; sposób urzędowy nie zostały one wyjaśnione; gło-ność spiekania się, występująca bardzo silnie w sy prasy codziennej jako przyczynę wskazują pewnych gatunkach węgla kamiennego, zależna niedbalstwo służby, której obowiązkiem było ba-jest od obecności w nich części smolistych oraz ; ozenie za prawidłowem działaniem wentylacyi. związków organicznych azotowych, zawierających Autor, opierając się na tein i na danych staty-siarkę.    stycznych o przyczynach wypadków w kopal-

W. K.

N2 11. a) J. Mayer. Kilka uwag z powodu ka- niach, wypowiada pogląd w potrzebie lepszego tastrof w kopalniach Courrićres i Reden (pocz.). Uwa- dozoru nad prawidłowem działaniem lamp i więk-gi ogólne o przyczynach katastrof w kopalniach szego rozpowszechnienia lamp bezpieczeństwa o i o środkach, mających na celu bezpieczeństwo, podwójnej siatce ochronnej. Autor poddaje kry-O przyczynach katastrofy w Courrióres. b) W. tyce rozpowszechniający się coraz bardziej system Foltz. Rynek węglowy i metalowy w lutym r. 1907. \ przewietrzania oddzielnych części kopalni zapo-N° 12. a) A. Wallichs. Postępy w budowie \ mocą licznych małych wentylatorów. Dozór i maszyn wyciągowych (pocz.), Celem autora jest ! kontrola działania małych wentylatorów jest nieporównanie nowoczesnych parowych maszyn wy- ; kiedy bardzo trudna, skutkiem niedozoru lub ze-uiągowych z elektrycznemi i określenie, który z j psucia się wentylatora mogą w niektórych częś-danych sposobów wywozu jest korzystniejszy ze i ciach kopalni gromadzić się większe ilości gazu. względów bezpieczeństwa ruchu i oszczędności ;

Autor podaje treściwy obraz postępów w budo- j

Kronika bieląca.

za

Wytwórczość gazów naturalnych w Ame- z rokiem poprzedzającym; przewyżka zaś ta jest ryce. W r. 1905 w Stanach Zjednoczonych wy- raczej wynikiem podwyższenia ceny sprzedażnej dobyto i sprzedano gazu naturalnego przeszło za aniżeli zwiększenia ilości dobytego gazu.

80 milionów rub., przyczem osiągnięto prze-    Poprzednio gaz sprzedawano ryczałtowo

wyżkę około 7 milionów rub. w porównaniu dość nizką cenę i nie mierząc jego ilości, lecz

Ześrodkowanie wytwórczości w jednej miejscowości nie jest objawem bardzo pomyślnym, jakkolwiek w przemyśle naftowym łatwo zrozumiałym, gdyż przedsiębiorcy naftowi najchętniej tam ześrodkowy wują ruch wiertniczy, gdzie teren jest pewniejszy i odkryty, nie brak jednak w Galicyi pojedynczych pionerów, poszukujących nowych źródeł naftowych w miejscowościach nieeksploatowanych, dotąd jednak bez większych rezultatów. Zmniejszenie wytwóczości ropy galicyjskiej, zmniejszenie nieznaczne zresztą, odbiło się ogólnie bardzo korzystnie na rynku naftowym galicyjskim; dzisiaj zapotrzebowanie ropy galicyjskiej jest większe,, rafinerye nafty austryacko-węgierskie przerobiły w roku 1906-ym 8 355 155 centnarów ropy; nadwyżka została pokryta z zapasów, które z 5 milionów centnarów zmalały do 4 milionów w końcu r. 1906-go; rezultatem tego było podniesienie cen ropy z K2lj₃ koron za 100 kg obecnie już do 4 koron. Można powiedzieć, że skończył się już ciężki okres krytyczny w kopalnictwie nafto wem galicyjskiem, okres, którego-początek sięga r. 1902, kiedy wybuchły wielkie szyby w Borysławiu i kiedy powstał nadmiar wytwórczości, którego nie można było sprzedać, i. zachodziła potrzeba magazynowania wielkich ilości rop}⁷; w tym okresie wielkiemi ofiarami wytwórców surowca naftowego wybudowano żelazne re-zerwoary, zdolne dzisiaj pomieścić do 6 milionów centnarów ropy; w tern też okresie rafinerye austryackie rozszerzyły znacznie zbyt na naftę i wytwory naftowe zagranicą, przeważnie w Niemczech, Francyi i Angli, jak również i na Wschodzie; do łatwiejszego rozszerzania rynków zbytu nie mało przyczyniła się katastrofa na Kau-GOC) ' kazie w roku 1905-ym i ograniczenie rosyjskiego    g₀ wywozu naftowego, jak też i zmniejszenie wy-

takiemu marnotrawstwu położono nakoniec tamę; I roku 1906-ym wynosiła 7 604 432 centnary metrycz-w niedalekiej przeto przyszłości możemy posiąść ne (centnar metryczny = 100 kg), czyli o 413 532’ wiadomości o tej ilości gazu, jaka w ciągu roku centnary mniej, niż w roku 1905. Większość wy-wydobytą i zużytkowaną została. •    twórczości, gdyż 74%, dały Borysław i Tustano-

Pomimo tych ogólnikowych i niepewnych wice w Galicyi wschodniej (5 621983 centnary), danych, wartość zaoszczędzonych innych mate- wytwórczość Galicyi zahodniej zmalała z 1 604454 ryałów opałowych, jak np. węgla, drzewa i t. p., centnarów w r. 1905 do 1 193 334 centnarów w wskutek użycia gazów naturalnych, oceniają w r. 1906. jednym tylko r. 1905 na 94 miliony rubli.

Użycie gazu naturalnego w Stanach Zjednoczonych jest bardzo rozpowszechnione, oprócz bowiem potrzeb domowych, kuchennych i t. p. było w r. 1905 z jego tylko pomocą pro wadzonych 81 hut żelaznych, 90 stalowych i 8398 innych zakładów przemysłowych, w których było czynnych:

2794 silniki gazowe i 99 dmuchaw do gazu.

Przegląd Techniczny.

Nowy sposób otrzymywania cvnku. Rudy cynkowe ulegają ogrzaniu w piecu elektrycznym w celu otrzymania pary tlenku cynku. Tlenek cynku ulega działaniu pary wapnia, powstającej w innym piecu elektrycznym przez odtlenianie wapna zapomocą węgla. Para tlenku cynku i wapnia spotykają się w komorze, złączonej z piecami zapomocą rury. Utlenianie się wapnia podnosi temperaturę nadzwyczaj silnie, tak że wapno otrzymane topnieje, cynk zaś destyluje. Wytwór jest bardzo czysty, gdyż materyały surowe nie są mieszane.

Chemik Polski.

Wpływ temperatury na wytrzymałość żelaza lanego przy zginaniu badał inż. Meye« w odlewni Sulzera w Wintertur. Służyły do tego sztabki o grubości 30 mm i długości 500 mm, które rozgrzewano w kąpieli olejnej lub metalowej i przy pewnej temperaturze poddawano zginaniu aż do złamania, mierząc równocześnie wygięcie. Tabelka następująca podaje otrzymane cyfry:

Wygięcie

Temperatura Wytrzymałość na zgięcie w stopniach

W kg na 1 mm²

W mm

18°

7,75

37,14

35,00

33,50

33.10

25,40

66°

7,50

155°

370°

580°

810°

9,70

14,50    twórczości tego gatunku ropy amerykańskiej,.

20,00    i Ptóry jest najlepszy co do wydatności nafty. W

wane

tere-

Już przy 66° widoczny jest ubytek wytrzyma- | tym też czasie rafinerye austryackie rozszerzyły łości, który w miarę rozgrzewania jest coraz znacz- swe urządzenia i zdolność przeróbki ropy; na W ęg-niejszy. Ponieważ rury parowe bywają rozgrze- ! rzęch powstało kilka nowych rafineryi i dzisiaj rafi-wyżej jeszcze np. przy ciśnieniu 5,5 at do J nerye pragnęłyby zakupić większą ilość ropy, niż 155,86 ⁰ O, gdzie ubytek wynosi 3,64 kg, można Galicyadaje, a miejsce w rezerwoarach żelaznych temu osłabieniu przypisać często pęknięcia rur, dla nadmiaru wytwórczości daje [również rękoj-wentyli itd., należałoby więc konstruktorom przy mię, iż nawet większa wytwórczość nie wywoła na obliczaniu wymiarów przedmiotów, podlegających rynku naftowym zniżki. W Tustanowicach, rozgrzewaniu, uwzględnić ten ubytek wytrzyma- nie naftowym obok Borysławia, otrzymuje się łości. Godne uwagi są także cyfry, wykazujące i teraz szyby z wydajnością dzienną początkową wygięcie.    Czasopismo Techniczne. 30—40 cystern (cysterna=10000 kg), lecz wydaj-

Przemysł naftowy w Galicyi w r. 1906-ym. ność ta maleje po miesiącu tak, iż dzisiaj w te-Wytwórczość surowca naftowego w Galicyi w renie najwięcej ropodajnym w Galicyi nie dozna-

je ona gwałtownych skoków. Rafinerye austry-acko-węgierskie w roku ubiegłym przerobiły 8 355155 centnarów ropy, z tego wydały 2452882 centnary ciężkiej natty rafinowanej, spożytej wewnątrz monarchii austryacko-węgierskiej, i 1708179 centnarów lekkiej rafinowanej nafty, która znalazła zbyt zagranicą; rafinerye galicyjskie mają udział w tej przeróbce do 25,8%, rafinerye stryackie poza Galicyą do 45%, reszta przypada na rafinerye węgierskie. Zagranicę wywieziono w r. 1908    1708179 centnarów metr. nafty,

nę. Doszliśmy więc do cen nigdy jeszcze poprzednio niezauważonych.

Miedź elektrolityczna, będąca prawie chemicznie czystą miedzią, nie otrzymuje się podług błędnie nawet w kołach fachowych rozprzestrzenionego mniemania drogą elektryczną bezpośrednio z rud, lecz jest wytworem ubocznym przy otrzymywaniu srebra z zawierającej je miedzi surowej zapomocą elektrolizy. Sposób ten, zastosowany Iporaz pierwszy w r. 1878 w fabrykach w Mansfeldzie, znalazł następnie nadspodziewane

Wielkie

au-

metr. smarów i 108907 centr. metr. parafiny. Ogólna wartość wywiezionych wytworów naftowych stanowiła 27 280 000 koron, o 4¹/₅ miliony koron więcej, niż w r. 1905-ym; wartość wytworów naftowych, spożytych wewnątrz monarchii, dosięga 55 milionów koron tak, iż ogólna wartość przerobionej wytwórczości naftowej galicyjskiej dosięga 82 milionów koron.

Wosku ziemnego (ozokerytu) Galicya wydobyła w roku 1906    26 750 centnarów metrycz

nych, 1500 centnarów mniej, niż w r. 1905-ym. Wartość wywiezionego wosku i cerazyny (wosku rafinowanego) stanowiła 6% milionów koron.

Chemik Polski.

151597 centnarów metr. benzyny; 587 703 centr. zastosowanie w Ameryce Północnej.

elektryczne rafinerye północno-amerykańskie dostarczają obecnie około trzech piątych całej tamtejszej wytwórczości miedzi, gdy w Mansfeldzie otrzymuje się tylko około 2 000 t miedzi elektrolitycznej na ogólną ilość 18 000 t wydobytej miedzi surowej. Elektrolityczny sposób oczyszczania miedzi opłaca się mianowicie tylko wtenczas, gdy miedź surowa zawiera dostateczną ilość srebra. Z tego względu w Ameryce poddaje się elektrolizie tylko taki surowiec, który zawiera nie mniej 900,8 srebra na tonnę.

Brak miedzi. Elektrotechnika, znajdująca się w fazie ciągłego rozwoju i coraz szerszego zastosowania, napotyka na swej drodze przeszko dy, które poważnie zagrażają jej bytowi, a przynajmniej wymagają zmiany wielu przyjętych form na nowe i powodują podrożenie wszelkich wyrobów elektrotechnicznych, podrożenie, którego granic przewidzieć nie można. Głównemi przeszkodami są: brak kauczuku, a, jak obecnie, wciąż rosnący brak miedzi. Dla zdania sobie sprawy z szybkiego wzrostu zapotrzebowania na miedź przytoczyć można, że spożycie miedzi surowej wzrosło w Niemczech w ostatnich 15-tu latach z 52 000 t do 127 000 g a więc o 145 % . Z tego w r. 1903 zużył: przemysł elektrotechniczny 37 //, walcownie miedzi 26%, przemysł chemiczny względnie 'elektrochemiczny 1%%; koleje, statki, odlewnie i fabryki armatur (osprzętów) 15%.

w r. Obecnie

Z innych państw jeszcze tylko Chili posiada miedź, zawierającą dostateczną ilość srebra. Tym sposobem Ameryka prawie wyłącznie pokrywa zapotrzebowanie Europy na miedź elektrolityczną. Dotychczas istniał w Ameryce trust miedziany, a stojące na jego czele Towarzystwo Amalgamated Copper C°. z podwładnemi mu towarzystwami rozporządzało już przeszło % pół-nocno-amerykańskiej wytwórczości miedzi. Towarzystwa, należące do trustu, dostarczyły 1905/6 130 000 t oczyszczonej miedzi. C’ do trustu przystąpiło jeszcze Towarzystwo Heinze C° tak, że wytwórczość jego wyniesie 250 000 t, a więc przeszło 73 wytwórczości wszechświatowej. Tym sposobem towarzystwa powyższe pozyskały faktyczny monopol i ceny miedzi będą odtąd zależne od spekulacyi, a nie od podaży i popytu. Jakie zyski stąd ciągnąć będą stowarzyszeni, nie da się stwierdzić; w każdym razie muszą one być niezmiernie wysokie, jak o tern świadczy fakt, że trust w roku ubiegłym wypłacił stowarzyszonym 57₄% nadzwy-Z zestawienia cen miedzi na rynku londyń- czajnej dywidendy. Ponieważ na dochody tru-skim za ostatnie 25 lat widzimy, że cena zwy- stu składa się tylko prowizya od obrotu, przeto czajnej miedzi chilijskiej wynosiła przeciętnie trzeba przypuszczać, że dywidendy poszczegól--55,43 f. s. za tonnę. Najwyższy kurs osiągnęła nych towarzystw były niezmiernie wysokie. Przy-miedź w r. 1888, gdy za tonnę płacono 81,6 f. s., toczyć tu również można, żo towarzystwo Calu-najniższy zaś w r. 1886, gdy cena wynosiła 40,1 mett and Heda C⁰., nie należące do trustu, pła-f. s. za tonnę i następnie w r. 1894, gdy wartość ciło w r. ubiegłym za akcyę 25-dolarową 70 do-jej po poprzednim wzroście spadła znowu do 40,38 larów dywidendy, wskutek czego wartość giełdo-f. s. Obecnie zapanowały warunki wprost zastra- wa akcyi wzrosła do 700 dolarów. Z powyższego szające, gdyż w początkach grudnia r. u. za ton- można wnioskować, że o spadku cen miedzi w nę miedzi chilijskiej płacono już 104— 106 f. s., i najbliższej przyszłości nawet i mowy być nie a obecnie nawet 108,15 f. s. Cena miedzi elek- ; może. Aczkolwiek przez odkrywanie nowych trolitycznej, która, jako czysty materyał, jedynie j kopalń wytwórczość miedzi wzrasta, to jednak ma znaczenie dla elektrotechniki, jest zawsze co- j ogólna mała jej ilość nie pozwoli na obniżenie kolwiek wyższa i wynosi obecnie 120 f. s. zatoń- cen. Tak więc siła wielkich spekulantów amery-

kańskich wciąż wzrasta i oddaje im cały rynek w rozporządzenie.

Wydobywanie miedzi wzrasta wprawdzie w Meksyku, Chili, Japonii, Kanadzie i Australii, lecz wydobywana tam ilość miedzi stanowi tylko drobną cząstkę wytwórczości wszechświatowej, cząstkę zdolną pokryć zaledwo trochę więcej, niż zapotrzebowanie samych Niemiec. W dodatku państwa powyższe nie dostarczają prawie wcale

1901

Hiszpania i Portugalia* .    .

Niemcy ........

Rosy a ........

Szwecya i Norwegia .    .    .

Włochy.......

Austro- Węgry.....

Turcya........

Anglia........

Europa........

Stany Zjednoczone .    .    .

Meksyk........

Chili . ........

Japonia. .......

Kanada........

Australia.......

Peru ..*......

Kolonia Przyl. D. Nadz. .

New-Eoundland.....

Boliwia........

53 621 21 720 6 740 3 375 3 000 1435

980

534

91 403 265 250 23 795 30 780 27475 18000 30875 9520 6 400 2000 2 000

Wytwórczość wszechświatowa 516 628

Wywóz węgla z Francyi za granicę.

Węgiel

kamienny

miedzi elektrolitycznej, głównie nas obchodzącej^ a i zapotrzebowanie własne tych państw, zwłaszcza Japonii, również stale i szybko wzrasta. Na zakończenie możemy podać tabliczkę, z której można przekonać się o znaczeniu Stanów Zjednoczonych dla rynku miedzianego.

Ilość miedzi, wydobyta w kopalniach w ostatnich pięciu latach (w tonnach angielskich po 1 016 kg).

1902

49 790 21605 8000 4565 3 370 1500 1100 480

1903

1904

1905

90410 292870 35 785

28    930

29    775 17485 28 640

7 580 4450 2 000 2 000

541 295

r. 1904

Koks

49 730 21205 10320 5 915 3100 1306 1400

47 035 21045 10 700 5 805 3 335 1450

950

48000 25500 9 000 6000 3 300 1500 1400

500

500

500

92476 307 570 45 315 31100 31360 19 320 29000 7 800 5 230 2 060 2 000

574 740

90820 361 980 50945 30110 34850 19185 34 160

6    775

7    775 2 200 2 000

95 200 379 545 60000 33 000 31400 24000 35000 8000 9000 2 200 2000

640 935

672845

Chemik Polski.

r. 1905

Węgiel

Brykiety kamienny Koks sięcy pudów

Brykiety

Do Belgii.......

„ Włoch.......

„ Szwajcaryi.....

„ pozostałych krajów .    .

Dla parostatków .    .    .    .

40 520

2 730

O GO CO

840

2170 4 900

co

O -vl to I ^^05 I w o O O O

GO CO tO O H-¹ tO GD CO O ^ CO tO 05 00

o O O O O

4 240

~d bO 00 05 CO

O o

290

o o o

O co GO CO GO Oł Gd r—(

Razem .

68380

980

4090

101 260

14770

5430

Przywóz węgla z zagranicy do Francyi.

r. 1904

r. 1905

Węgiel

kamienny

Koks t y s

Węgiel

Brykiety kamienny i ę c y

Koks Brykiety

pudów

Z Anglii........

» Belgii........

„ Niemiec........

„ pozostałych krajów .    .

Razem .

354150 235 380 54 240 20 970 664740

980

32 210 67 920

6 720 23 510 1800

200

101110

32 230

355590 211260 51880 23140 641870

O O O

b- b- Th O 00 Cd O b-CO CO

98680

T—i

o o o o

TH Cd 05 CO

NOO

»ONH

24 380

Wytwórczość węgla kamiennego i antracytu w Stanach Zjednoczonych.

r. 1902

Stan

r. 1903

tysięcy

r. 1904 pudów

r. 1905

Virginia . Vashington West Virginia Wyoming . Pozostałe stany .

573 640 421440 1824840 523 400 161800 327 120 291740 374900 237 920 215500 1303000 7 753100 242800 176 340 148 540 1360 200 245 400 526 420

655500 423 220 2 061 250 604 180 194860 379 640 325 040 411680 265 000 238400 1 385 270 9 038 200 265 670 194 520 177 060 1675 870 261000 555 560

618430 355320 1993880 606520 166870 362430 350 290 418830 266970 232030 1352 590 9 477 600 264920 198100 173 740 1 791 200 286800 539 980

664560 489 960 2059 940 651 250 166110 360 650 365 640 408 000 232 680 262 200 1421840 10306 720 288080 222860 157890 1939000 282 540 384580

Razem

19 111 920

16 708 100

W liczbach powyższych wytwórczość antracytu wynosiła:

19 456 500

20 664 500

2 496 000

4 081 540

4 116 000

Antracyt wydobywa się w Pensylwanii i nieznaczne ilości w Colorado i New-Mexiko.

4 358 320

Wywóz węgla z Anglii za granicę.

r. 1902

r. 1903

r. 1904

r. 1905

ę c y pu

Do Rosyi .    .

„ Szwecyi „ Norwegii „ Danii „ Niemiec .

„ Holandyi .

„ Chili ....

„ pozostałych krajów

146130 268 680

134 540 362 920 47 120 38 350 471 200 58420 166 570 371 680 25 640

25    850

26    310 123860

16 160 35 560 38 280 51 860 60 350 59 770 23 040 123 630

151430 276 610

136 900 378 760 45 940 36 430 432 540 58 290 147 010 389 250 39 290 26 980 25 420 132 140

16    710 24 470 29 730 70 840 69 450 55 840

17    770 225 100

162470

288400

160000 286 700

146 740 397 480 65 580

38    540 418 950

54 750 152 780 392 370 29 480 28180 28 380 138 780 21 240 34 710

39    480 6 760

88550 59 860 25 260 249 100

141940 472840 120850 40 950 417 360 57 320 148150 397 590 44800 23440

26    710 139050

17 000

27    420 26890

8170 110 610 64 740 33 730 177 280

Razem .

2675920

2 786900

2867840

2943540

Spożycie węgla w Stanach Zjednoczonych.

r. 1902

r. 1903

siec

r. 1904

p u d ó w

r. 1905

1.    Wytwórczość węgla i antracytu

2.    Przywóz węgla i antracytu

3.    Wywóz: a) węgla i antracytu

b)    koksu

c)    dodatek 50 % w

nia koksu w węglu

celu wyraże-

Razem wywóz

Spożycie (1—(—2—3;

Spożycie na 1 mieszkańca (w pudach)

Wytwórczość węgla w Niemczech

r. 1902

Węgiel kamienny .    .

Węgiel brunatny .    .

Koks.......

Brykiety.....

6 561280 2 632 860

561    830

562    530

16 708 100 158 240 380 040 24 350

12180 416 570 16449 770

211

r. 1903

7 122 360 2 805 580 702 640 639 570

19 911 920 213 620 515 340 25 820

12 910 554070 19571470

245

19 456 300 100 980 531560 32 430

20 664500 102 470 559 740 37 140

16 220 580 210 18 977 070

18570 615 430 20151520

234

243

r. 1904

r. 1905

c y pu

7 368 370 2 960 940 752 820 696800

7 398 660 3176 510 998 670 794 240

W ważniejszych okręgach węglowych wytwórczość była następująca:

r. 1902

r. 1903

r. 1904

r. 1905

tysięcy

AV

Ruhr .    .

Śląsk . Saar .    .

3029140

1066950

522570

3 402850 1084550 560860

3488060 1088 720 580820

3402 630 1 213140 600910

Razem .

4618 660

5 048 260

5157 600

5 216680

Ceny przeciętne węgla angielskiego (gas coal, Durham). Miesiąc

r. 1901 r. 1902

r. 1903

r. 1904

r. 1905

Przeciętn. za 5 lat

r. 1906

kopiejek

pud

Przeciętna cena roczna

9,43

8,21

7,70

7,99

7,78

8,04

8,47

8,66

9,39

9,74

9,82

9,67

8,74

7,76

7,89

7,22

7.27

7,20

7,17

7,35

7,70

7.70

6,93

6,79

7,72

7,50

7,70

6,98

6,93

6.98

7.00

7,00

7,07

7,70

8,12

7,70

7,70

7,65

6,93

6,89

6,73

6,73

7,05 :

6.64

6,73

7,43

7,70

6,54

6,46

6,35

6,31

6,30

6,49

6,33

6,29

6,32

6,32

6,44

6,54

6,30

6,52

6,69

6,45

6,31

7,27

7,22

7,18

7,43

6,79

7,00

6,99

6,97

7,04

7,11

7,25

7,50

7,75

7,72

7,60

7,33

(Podług danych, zaczerpniętych z czasopisma „The Iron and Coal Trades Review“).

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

7,70

8,08

7,89

7,60

8,89

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.