■msïASi

H h'; X.

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

.■ : Ü V;' V •

CZASOPISMO. POS WIĘCONE SPRA WOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Nb 8 (74),

Dąbrowa, dnia 15 Kwietnia r. 1907-    Tom IV.

r/

PP

Acetylen był odkryty przez Deuyego w r. , jąc powoli w postaci pyłku na ściankach wąziut-1839. Następnie Bertellot podał kilka sposobów kich kanalików palnika, stopniowo zatyka je i po-wytwarzania tego gazu, lecz żaden z nich nie da- woduje złe palenie się gazu. Niemniej szkodliwa! możności otrzymywania acetylenu w dużych wemi, lecz łatwiej dającemi się usunąć są do-ilościach. Dopiero uczony francuski Moissen w mieszki siarkowodoru, amoniaku i t. p. Jakość r. 1894 otrzymał w swoim piecu elektrycznym i ilość domieszek zależną jest naturalnie od stop-związek chemiczny, zwany karbidem wapiennym, nia czystości karbidu; ważnem przeto dla sprawy o składzie CaC₂, podlegający nadzwyczaj łatwe- światła acetylenowego mieć karbid możliwie czysty, mu rozkładowi pod działaniem wody na. acetylen    Acetylen, wypuszczony ze zbiornika przez

i zasadę wapnia podług wzoru:    rurkę i zapalony, pali się płomieniem czerwonym

CaC„-|-2H₂0=Ca (OH)₂-f-C₂H„    i mocno cuchnącym, natomiast zapalony u wyło-

Moissen. zajęty' przedewszystkiemwy nalezie- tu bardz0 "^ldego otworku i przy pewnem eiś-niem sposobu otrzymywania sztucznie brylantów, me”lu- ”!« przewyższającem 1 atm. (najlepiej 60 nie wyzyskał swego odkrycia dla szerszego użyt- ”m\ Pah sl? płomieniem zupełnie białym i barku. Zastosowanie karbidu i acetylenu w prze- dz0 jasnym, najbardziej ze wszystkich używanych myślę świat zawdzięcza amerykaninowi Willso- w Ił 1 ab Dcr;’ zbliżonym do swia a s onecznego. nowi i współpracownikowi Moissena Bulliekowi, , Odkąd stało się mozliwem otizymy wanie w którzy dali sposób otrzymywania karbidu w wiel- dowolnych ilościach acetylenu zaczęto stosować kich ilościach sposobem fabrycznym; karbid w ÿn rodzaj światła do oświetlania ulic, fabryk, krótkim czasie stał się przedmiotem handlu, po- dom o w mieszkalnych i t. . alaz . 'z zacz? 0 nieważ próby zastosowania acetylenu, jako mate- 1obla    zastosowania ego 10 zaju swia a w

ryału do oświetlenia, dały rezultaty pomyślne. robotach górniczych Juz w r. 1901 podług spra Do oświetlenia acetylen może być używany yozdama profesora G. ł banka ) więcej mz 170 w trzech rozmaitych postaciach: 1) wstanie gazu kopaln wprowadziło lampy ace y enowe. so ls pod zwykłem ciśnieniem, 2) w stanie gazu pod cie mi^em moznosc o seiwowama amp ace y e znacznem ciśnieniem, 3) w stanie płynnym.    nowych, wprowadzonych dla oświetlania robot

Doświadczenie wskazało, że Najłatwiej i naj- filarowych na kopalni Ferdynand ma ŚląskuGoi-bezpieczniej daje się używać acetylen pod posta-    W 1 • 1903. a wiosnę i.    aisza s

cia 1-szą. Przy zwytłem ciśnieniu¹ acetylen Towarzystwo kopalu węgla w. Niemcach nabyte przedstawia się, jako gaz bezbarwny o ciężarze 6 la“P dużych filarowych i kilka małych lęcz-Unkowym 0,91 posifdaja.cy , nade/ostry i nie- ^ ^    S

przyiemny zapach. Badania pozmeisze wykazały, J ^    J . -,    , .    , ,.A

że zapach ten pochodzi od domieszek gazów o sl? własnemi spostrzeżeniami, jakoteż kieratu^

składzie PŁ SH NHa i t,d natomiast oczy sz-

t laików, ze wzgiędu „a d^iosłośó tej sprawy

- a ^Ätylehowa bez względu na tę lub cyeh kolejno siarkowodó/, fosforowodór i t. d.'    budowę składa się: z czterechgtownych czę-

Powietrze, zawierające    acetylenu, zdatne. •*?%• gcnerafPlac y ąrym. wy. w,    •

Jt'ęst ję^cze do oddychania, dopiero przy^zawar-:    i wreszcte

|    'w

rha'ndîumrén -ufatf U-nEersućhuńfreif/‘Aer prcussisclien

*) Die Ye

8tein-und Kohlenkallcorrtision. Heft I, str. 110.

j':- /Ó-l /£'>, ,f.

PjHg, który przy spalaniu się-daje P₂0?j ta zaś w połączeniu z amAniakièih Maje sól, która, osiada-

ÜPiîiiüjiinni

HH

Rys. 1.

na

n a-

ÎSJSJ

na

Rys. 3 i 4 przedstawia w perspektywie i w przekroju lampę konstrukcyi późniejszej. Zasad-

ctzi

Różnorodność budowy generatorów sprowadza się do trzech następujących typów: 1) karbid, umieszczony w naczyniu zamkniętem, rozkłada się działaniem wody, dopływającej kroplami stale; 2) do naczynia z wodą stopniowo dosypuje się karbid; 3) karbid umieszczony w koszu, zanurza się w wodzie i zanurzanie przerywa się zwiększonem cienieniem gazu. Konstrukcya pierwsza uważana jest za najbardziej dogodną i łatwą w praktyce.

Palniki acetylenowe są dwojakiej budowy: jedne do spalania czystego acetylenu, drugie do spalania mieszaniny tego gazu z powietrzem. W palnikach typu pierwszego otworek dla wyjścia gazu musi być nadzwyczaj mały, inaczej bowiem, jak już wyżej zaznaczono, ma miejsce niezupełne spalanie, a stąd pochodzi kopcący czerwony płomień i cuchnący zapach. ^

Obecnie takich palników nie ro-bią, gdyż praktyczniejsze oka-zały się palniki typu drugiego, pozwalające na spalanie acetyle- ^ nu, zmieszanego uprzednio z powietrzem, przyczem otworek (wylot), przepuszczający gaz, nie potrzebuje być tak mały, jak w pierwszym wypadku. Rys. 1 przedstawia taki właśnie palnik; aa są otworki, doprowadzające powietrze do gazu; bb otworki, którymi wychodzi gotowa do spalania mieszanina acetylenu z powietrzem. Palnik ten służy do lamp dużych, używanych do oświetlania robót filarowych.

Budową lamp acetylenowych dużą skalę zajęła się najpierw fabryka wyrobów metalowych „Velo“ w Dreźnie, potem zaś firma Ekiemann i Wolf w Zwickau.

Poniżej przedstawione są 2 typy lamp dużych filarowych. Rys. 2 przedstawia w przekroju lampę starszej kon-strukcyi. Lampa składa się z następujących części:

A zbiornik wodny, do którego lewa się woda przez otwór, zakrywany pokrywką śrubową h, umocowaną łańcuszku.

B kosz cylindryczny, zawierający karbid.

C zbiornik dla gazu.

D reflektor.

E palnik.

Użycie i działanie lampy jest następujące: Do kosza B nakłada się 2—2,5 funtów potłuczonego na drobne kawałeczki karbidu; kosz nie powinien być napełniony więcej, jak do % swojej objętości, do czego w zupełności wystarcza podana wyżej ilość karbidu. G-dyby kosz został naładowany zbyt pełno, mógłby łatwo uledz rozsadzeniu wskutek pęcznienia lasującego się pod działaniem wody karbidu. Po naładowaniu na-leżytem kosza i włożeniu go do lampy trzeba mocno przyciągnąć śrubkę f, aby osiągnąć zupełnie hermetyczne zamknięcie i uniemożliwić wydostawanie się gazu nazewnątrz. Gdy ta czynność jest załatwiona należycie, można nalać wody do zbiornika A. Wody nalewa się pełno, aby osiągnąć większe ciśnienie słupa wodnego na dno naczynia. Przygotowana w ten sposób lampa jest gotową do użycia; w tym celu odkręcamy regulator wodny x, dzięki czemu woda pód własnem ciśnieniem po rurce g, umieszczonej w dnie naczynia wodnego, spada kroplami na karbid i natychmiast go rozkłada; wydzielający się acetylen po rurce u dostaje się do zbiornika gazowego c, zawierającego wewnątrz koszyczek, napełniony jakąkolwiek materyą hygroskopijną (może to być wata). Materya ta powinna mieć za zadanie osuszyć gaz od wilgoci, jakoteż zatrzymywać drobne cząsteczki twarde. Tak oczyszczony gaz przechodzi następnie po rurce K do palnika E. W parę minut po odkręceniu regulatora wodnego lampa może być zapaloną. Lampa może być postawiona na ziemi lub też zawieszona za ucho y na gwoździu, wbitym do stempla na dowolnej wysokości.

o r? o

Tg'

Rys. 2. ł/₄ wielkości naturalnej.

niczo niczem się ona nie różni od poprzednio opisanej; w szczegółach zaś są drobne zmiany, które jednakże nie mają wielkiego znaczenia. Gaz, przechodząc przez 2 kolejne koszyczki, lepiej się oczyszcza i suszy.

Taka czy inna lampa, umieszczona w wyro-

bisku grubego pokładu, daje obraz niezwykły. Wchodzi się na filar i ma się wrażenie, że jest się gdzieś w jakiejś dobrze oświetlonej sali podziemnej. Bez wysiłku można obejrzeć najdrobniejsze szczegóły stropu i ścian, skierowywując reflektor w różne strony. Lampki zwykle stają się zbyteczne, tembardziej, że tracą one zupełnie siłę oświetlającą przy lampie acetylenowej. Zdawałoby się więc, że ważna kwestya dobrego oświetlenia filarów wysokich jest rozwiązana zupełnie zadawalająco i usunięta najgorsza strona oświetlenia olejnego, t. j. kopcenie, tak namacalnie dające się we znaki każdemu górnikowi.

wadą lampy jest słaba jej konstrukcya. Zbudowana z cienkiej blachy przy znacznej wielkości i wadze (około 12 funtów) wymaga ona bardzo uważnego obchodzenia się, na co naturalnie nie można liczyć, to też po 3-ch miesiącach z 6-ciu lamp na kopalni Kazimierz zostały zaledwie 2, lecz i te w krótkim czasie odmówiły służby.

Pozostaje jeszcze kwestya kosztów. Na filarze pracuje przeciętnie 5 górników i 3 — 4 ładowaczy. Wszystkie ich lampki, oprócz jednej, zostawionej na wszelki wypadek, zastępuje jedna lampa filarowa. Koszt światła na filarze wynosi na zmianę:

Acetylenowe.

Obserwując dłużej światło acetylenowe, spostrzega się jeszcze wiele innych dodatnich jego stron, stawiających je wyżej od używanego ogólnie w naszych kopalniach światła lamp olejnych. Światło

of

ci . G

N ci,

fcyD-N ° $ N -j. © rP w

• -i -*f o 2 c 2 sscd ^

s

I S-S⁻-« «

«3 ci s. Ł| c3

w C

B © io

.5 S

a11

^ o

O P-i O*

•ej c3

p’

-CD -

rf-

-ci

Tl

cn

Cr>

Ph

Olejne.

acetylenowe jest znacznie wytrzymalsze na silny prąd ' powietrza. Jeżeli na jP knot lampy zwykłej II; trafi woda, o co w ko- '%i®Sil palni nie trudno, szczególniej przy robotach szybowych, lampa olejna gaśnie i bardzo trudno daje się zapalić ponownie. Lampa acetylenowa również gaśnie w tym razie, lecz zapala się momentalnie po zetknięciu się z płomieniem. Światło acetylenowe wreszcie jest wytrzymałe w atmosferze, zanieczyszczonej obecnością kwasu węglowego, co ma wielkie znaczenie w tych wypadkach, kiedy wypadnie pracować na filarze, połączonym szczelinami z zawaliskami, skąd przedostaje się C0₂. Lampy olejne, a nawet naftowe gasną, acetylenowa natomiast pali się zupełnie dobrze, dopiero przy znacznej zawartości kwasu węglowego lampa zaczyna kopcić, cuchnąć ’ cie gasnąć, co jest wskazówką, że robota powinna być zaniechana.

Pomimo wszelkich zalet światła acetylenowego lampy duże filarowe nie zyskają prawdopodobnie uznania, a to z następujących powodów. Lampy muszą być po każdej zmianie wynoszone na powierzchnię i tu w jakiemś specyalnem pomieszczeniu oczyszczane i ponownie naładowy-wane do użycia; ponieważ lampa naładowana przedstawia znaczny ciężar, przeto górnicy niechętnie zgadzają się ją nosić, tembardziej, że i w robocie lampa musi być wynoszona z filaru, ilekroć razy wypadnie strzelać. Decydującą jednak

Va f- oleju...........

v₄ f. knota...........

Amortyzacya lampki, kosztującej 35 k., w 6 miesięcy .    .    .    ,    .    .

■S»

Rys. 3.

Razem koszt na zmianę

czyli 8 lampek 77X8=

co

P, Pj

O R R O O

G4    MM

lO    Cd t>- coo

Ls~ o"    cT t>r r-T

iT

OL

2r-

mm

i wresz-

^GrrW-

WtiMm

lag»:

Rys. 4.

mg

Z powyższego zestawienia widać, że światło acetylenowe tańsze jest o 23 % . Różnica ta na korzyść acetylenu byłaby jeszcze większa, gdyby lampy nie były tak słabe i mogły służyć dłużej, niż 3 miesiące.

Jednocześnie z lampami dużemi firma „Velou wyrabia i małe' ręczne latarki, przeznaczone dla pojedynczych górników Latarki te, mające za-

*) Lampa z opłaceniem cła kosztuje 14 rubli.

n\

-i

ai

Rys. 6.

stąpić zwykłe lampki górnicze, budowane były dla światła odkrytego jakoteż i zamkniętego. Rys. 5 przedstawia przekrój latarki krytej, rys. 6 widok lampki odkrytej. Konstrukcya tych. lamp Zasadniczo nie różni się od konstrukcyi lainpy filarowej. Części składowe (rys. 5): oob generator.

• /zbiornik wodny. e palnik.

I reflektor.

03

He!

==l

1X1

--- m

i~Ł

sprowadziła znowu na próbę 5 lampek, zbudowanych przez firmę Friemann i Wolf w Zwickau. Lampki te są w użyciu eodziennem na kopalni jliż od 6 miesięcy. Dotychczas nie były one reparowane, a konstrukcya ich doskonale odpowiada warunkom kopalnianym, bd jest tak silna, że lampka może być rzucona na ziemię lub twardą podłogę bez żadnej dla niej szkody. Palnik a zatem i płomień oddalone są dostatecznie od korpusu lampki, tak iż nie może się ona od płomienia ogrzewać. Światło jest tak sil-' ne, że pozwala widzieć chodnik na 20 m przed sobą.

Rys. 7 przedstawia właśnie taką lampkę w przekroju. Grłów-ne części składowe są jak zawsze:

A generator.

B zbiornik na wodę.

C palnik.

E reflektor.

Sposób użycia i działanie jest analogiczne z poprzednio opisaną lampką „Velo“. W szczegółach różni się ona konstruk-cyą, daleko wytrzymalszą, lep-szem zamykaniem generatora i luźną obsadą palnika, który z łatwością może być zdjęty i zastąpiony przez nowy w razie potrzeby. W generatorze umieszczona jest blaszka f\ osłaniająca

7i

Rys. 5.

Odkręcając śrubkę c, wpuszczamy kroplami wodę do zbiornika z karbidem, skąd wydzielający się acetylen wychodzi do palnika. Górna część lampki łączy się z dolną zapomocą dwóch śrubek h. Lampki tej konstrukcyi okazały się jeszcze mniej praktyczne, niż wyżej opisane filarowe. Pomimo, że narazie używane one były wyłącznie przez służbę techniczną kopalni, a więc najmniej narażone były na złe obchodzenie się, już po paru tygodniach, stały się niezdatne do użytku. Ale i tu główną jmzyczyną niepowodzenia należy przypisać wadom konstrukcyjnym.

Pomiędzy wielu innemi najważniejszą bodaj wadą jest umieszczenie palnika zbyt blizkie do korpusu lampki, wskutek czego lampka a więc i woda w zbiorniku ogrzewa się do tego stopnia, ......

że grozi oparzeniem przy dotykaniu się. Roz- otworek, przez który gaz wychodzi do palnika, kładający się karbid wydziela również dużo ciepła Blaszka ta tworzy przegródkę, do której vvkłada i rozgrzewa lampkę. Wreszcie konstrukcya jest się kawałek gąbki lub waty w celu osuszenia ace-bardzo słaba.    tylenu, jakoteż zatrzymania twardych cząsteczek,

W ostatnich czasach kopalnia Kazimierz ulatniających się razem z gazem przy energicz-

i.» 'T . ,

Tin

v>, ;

■ ii A

Rys. 7.

PQ

kop.

azem

nem lasowaniu się karbidu. Lampka ta waży 27g funta, t. j. mniej więcej tyle, ile zwykła szty-garska lampka olejna.

Ponieważ lampka ta daje bardzo silne i ładne światło, nie wydzielając żadnego nieprzyjemnego zapachu ani kopciu, jest zbudowana dostatecznie mocno dla użytku kopalni, ma więc ona wszelkie szanse zyskać prawo obywatelstwa w świecie górniczym, co niewątpliwie wywarłoby wpływ dodatni na stan zdrowia robotników kopalnianych, zwalniając ich od konieczności pochłaniania kopciu, jakoteż dając możność beî* wchodzenia na drabinę obejrzeć przodek po strzałach i zauważyć wiszące kawały węgla. Robotnicy, zniechęceni z początku do lamp dużych filarowych, przyglądali się obojętnie tej lrmpie, lecz po pewnym czasie, widząc je ciągle w użyciu u sztygarów i korzystając z nich niejednokrotnie w pewnych wypadkach, zaczęli zdradzać chęć nabycia takich lampek; obawiają się oni tylko wysokiej ceny Kiedy im jednak powiedziano, że dużo zyskuje się na materyale opałowym. znalazło się odrazu 6 czy 8, którzy prosili o sprowadzenie dla nich lampek acetylenowych. Ponieważ obchodzenie się z lampką i naładowy-wanie jest bardzo proste, nie wątpię, że ci pierwsi prędko znajdą naśladowców ku wielkiemu swemu pożytkowi, bo najważniejsza jest tu sprawa finansowa, przedstawiająca się w taki sposób.

Lampka z opłaceniem cła kosztuje 7 marek czyli około 3 rub. 25 kop. Amortyzując ją tylko w ciągu 7a roku, t. j. 150 dniówek, otrzymamy koszt lampki na dniówkę 2,2 kopiejki. Palnik, kosztujący 15 kop., zmieniać trzeba mniej więcej co 15 dni, czyli na dniówkę wyniesie to koszt 1 kop. Karbid z krajowej fabryki w Ząbkowicach kosztuje około 11 kop. funt; ponieważ do lampki na dniówkę 10-godzinną wystarcza t/8 funta, przeto koszt karbidu wynosi około 1,4 kop. Z danych powyższych obliczy się, że koszt światła acetylenowego podczas zmiany, licząc i amor-tyzacyę lampki, wyniesie 4,6 kop.

Koszt światła olejnego obliczy się tak:

7a funta oleju rzepakowego . 7 kop.

7* funta knota bawełnianego . 0,5    „

Lampka.........0,2    „

Razem . 7,7 kop.

Jasnem jest, że górnik, używający światła acetylenowego, zaoszczędzi oprócz zdrowia 3,1 kop. na dniówkę. Różnica kosztów będzie jeszcze jaskrawszą, jeżeli, pominąwszy na razie koszt samej lampki, porównamy tylko koszt materya-łów, do jakich z jednej strony należy zaliczyć karbid i palniki, z drugiej olej i knot; wówczas koszt światła wypadnie:

Acetylen we.

Karbid .    .

Palnik .    .

.    3,2 kop.

Olejne.

Olej . 7 kop.

Knot . 0,5 „

Razem 7,5 kop.

Światło acetylenowe jest przeto tańsze p szło o 50 % .

Aleksander Tyszka.

rze-

Brak wagonów na Śląsku (górnym.

Technika metalografii mikroskopowej.

Kronika bieyąca.

Brak wagonów na Śląsku (górnym.

W r. 1906 panował nadzwyczajny brak wagonów na pruskich skarbowych drogach żelaznych, który wyrządził znaczne straty przemysłowi a przedewszystkiem kopalniom węgla; ten brak wagonów zniewolił Izbę Handlową okręgu w Opolu, do wystosowania w listopadzie r. 1906 do prezydenta ministerstwa pruskiego księcia Bülowa podania treści następującej.

W sprawozdaniu naszem za rok 1905 uskarżaliśmy się na to, że zarząd dróg żelaznych skarbowych w znacznej części tego roku nie był w stanie zadowolnić potrzeb przemysłu przez dostarczanie odpowiedniej liczby wagonów towarowych. Zwróciliśmy uwagę na wielkie szkody, powstające z tego powodu dla przemysłu Niemiec, a zwłaszcza Śląska Górnego, i nadmieniliśmy o palącej potrzebie znalezienia środków, które zapobiegłyby powtarzaniu się tego rodzaju niepożądanego objawu. Wiadomo nam, że rząd sam przekonał się o naglącej potrzebie znacznego powiększenia taboru wagonowego, i zamówił pewną niedostateczną co prawda liczbę nowych wagonów. Te środki, które przedsięwzięto dopiero pod silnym naciskiem okoliczności, a zatem zbyt późno, nie wywarły dającego się odczuć wpływu na istniejące do tej pory warunki ruchu. Skutkiem tego przemysł i handel niemiecki cierpiał niezmiernie dla braku wagonów towarowych, braku takich rozmiarów, jaki dotąd nie miał miejsca a który spowodował olbrzymie straty ekonomiczne. Brak ten występuje najsilniej odnośnie do węglarek, daje się jednak odczuwać brak wagonów i dla innych artykułów przewozu.

koni, maszyn i t. p. pozostaje w zwykłej normie. Straty z tego powodu wynoszą około 15 % ogólnego zarobku i 15“, kosztów utrzymania maszyn i t. p., a zatem za 8 dni przy 44 000 m:irkack wydatków ogólnych........

Cała strata przeto, którą ponosi większa kopalnia z powodu braku wagonów lub opóźnionej dosta-zo- wy tychże w 8 dniach każdego_

miesiąca, wynosi około ....    31000 marek

Robotnicy, pracujący na akord, ponoszą następujące straty: suma zarobków w 8 dniach wynosi około 58 000 marek; strata robotników, która powstaje wobec zmniejszenia się wydobycia z powodu braku wagonów, wynosi również a zatem przy 58 000 markach=8 700 marek. Nadmienić należy również o trudnościach, jakie powstają dla węgla niemieckiego w walce konkurencyjnej z węglem zagranicznym. Trudności te dają się we znaki w dwóch kierunkach. Naprzód w Niemczech samych, w okręgach, gdzie istnieje konkurencya z węglem angielskim, francuskim i czeskim; wiadomo jest bowiem, że odbiorcy, których pozyskano po długich staraniach dla węgla niemieckiego, powrócili do zaopatrywania się w węgiel zagraniczny, ponieważ wytwór niemiecki nie dostarczono im w umówionym czasie wskutek braku wagonów. Panujące obecnie warunki doprowadziły nawet do tego, że odbiorcy, którzy nigdy nie mieli na myśli kupować zagraniczny materyał opałowy, w obawie braku zapewnienia sobie odbioru przystąpili do zakupu węgla czeskiego i angielskiego, nad czem ze stanowiska ochrony pracy krajowej bardzo trzeba ubolewać.

Podobnie jak w obrotach handlowych wewnątrz kraju górnictwo niemieckie poszkodowane jest również w swojej zdolności wywozowej, gdyż z powodu nieregularnej i niewystarczającej dostawy wagonów zmuszone jest ono usuwać się ze swoich dawnych rynków zbytu; np. w Wiedniu zaznacza się ciągły wzrost spożycia węgla polskiego ze szkodą górnośląskiego.

Szczególną uwagę zwracamy na tę okoliczność, że wskutek braku wagonów cierpią nie tylko same kopalnie, lecz odczuwa to w bardzo dotkliwy sposób wszelki przemysł. Zwłaszcza ze 3 500 marek strony spożywców przemysłowych dochodzą nas w ostatnich czasach gorzkie skargi. Niedostateczna dostawa wagonów zmusza dostawców do nieprawidłowego i niewystarczającego dostarczania węgla przedsiębiorstwom przemysłowym. Te ostatnie znajdują się przeto w ciągłem niebezpieczeństwie braku węgla i znane są nam wypadki, gdzie wskutek niewystarczającej dostawy węgla niektóre przedsiębiorstwa zmuszone były ograniczyć lub nawet chwilowo zupełnie wstrzymać swój bieg. Jasnem jest przeto, jak przykre na-

Śląsk Górny podobnie jak i w latach poprzednich jest najwięcej poszkodowany przez panujący brak wagonów, dowodem czego służyć mogą zestawienia braku wagonów w okręgu Ruhr i na Śląsku Górnym. Okazuje się, że wschód Niemiec wobec zachodu jest zaniedbywany, pomimo, iż należałoby, aby te dwa najważniejsze okręgi węglowe Niemiec w danych warunkach niepomyślnych cierpiały conajmniej jednakowo.

Znane są powszechnie straty, jakie ponoszą kopalnie wskutek braku wagonów, ponieważ stały one dokładnie i szczegółowo przedstawione w licznych podaniach, wystosowywanych od kilku lat przez urzędowe i prywatne instytucye przemysłowe do władz odnośnych. Na Śląsku Górnym zwracało bardzo często na to uwagę zwłaszcza Stowarzyszenie Górnośląskie górniczo-hutnicze w Katowicach. Rzeczone Stowarzyszenie ponownie dowiodło w swojem ostatniem podaniu z dnia 29 października r. 1906, wystosowa-nem do ministra robót publicznych, że kopalnie, nie mogąc wobec braku wagonów wysłać koleją wydobytego węgla, składają go na zwał i utrzymują wytwórczość zaledwie w ³/₄ — */₅ zwykłej swej wysokości. Należy przytem zwrócić uwagę na to, że składanie węgla na zwał powoduje w następstwie znaczne wydatki, pominąwszy już straty, które powstają przez rozkruszenie i lasowanie się węgla. Straty ponoszą jednak nie tylko kopalnie, lecz wobec ograniczonej wytwórczości powstaje znaczne zmniejszenie się zarobku robotników, wynoszące 20—25 % . Wobec panujących obecnie we wszystkich okręgach górniczych w Niemczech prądów podwyższania zarobków zmniejszanie tychże jest nader niepożądane i niebezpieczne.

Zarząd jednej z największych kopalń naszego okręgu podaje np. dla kopalni, wydobywającej około 6 000 t węgla dziennie, następujące obliczenie strat, wynikłych wskutek braku wagonów:

Przypuszczając, że w ostatnim roku przeciętnie 8 razy w miesiącu brakowało wagonów, otrzymuje się mniej więcej następujące straty:

1) Wywalono w tych dniach razem około 100 000 centnarów metrycznych węgla na zwał; koszta odwozu na zwał wynoszą 1 f., strata zaś z rozkruszenia 3 f. od ct. metr., zatem strata przy 100 000 ct. metr

2) Nieodzowne zmniejszenie się wytwórczości co najmniej o 15 \ w stosunku do zwykłej wynosi za ten czas 140 000 centnarów; przy-jąwszy tylko 15 f. zysku na ct. metr., stanowi to stratę ....    21000

3) Pomimo zmniejszenia się wytwórczości dniówki zarobku muszą być wypłacane, jak w warunkach zwykłych, również utrzymanie

6 600 marek

15 i

„Z powodu braku węglarek cierpią niemniej od kopalni spożywcy węgla i hurtownicy. Niema potrzeby rozwodzić się drobiazgowo nad tern, że niebezpieczeństwo strejku górniczego, nie schodzące nigdy z widnokręgu, zmusza zakłady przemysłowe do posiadania pewnego zapasu materya-łów opałowych, żeby w razie potrzeby przynajmniej przez pewien czas utrzymać w biegu dany zakład przemysłowy. Pomijając jednak możność strejku górniczego, inne okoliczności zmuszają do posiadania zapasu węgla w zakładach prze-    Wobec tego, iż obecnie daje się odczuwać

mysłowych. Na początku zimy, jak również i brak sił roboczych, przeto po skończonej dniów-podczas zimy istnieje zawsze niebezpieczeństwo ce nie można zastąpić robotników innymi, wobec przerwy w ruchu kolejowym skutkiem zamieci czego jedni i ci sami robotnicy bywają często za-śnieżnych, które na mocy doświadczenia dały się trzymywani przy ładowaniu po skończonej dniów-bardzo niemile we znaki, powodując czasami pra- ce za opłatą dodatkową. Oprócz strat ekono-wie zupełne ustanie ruchu a zatem i dowozu micznych dla zakładów powoduje brak wagonów węgla. Oprócz tego w pewnych okresach czasu również znaczne niedogodności dla robotników.“ niektóre kopalnie mniej mogą wysyłać węgla, po-    Jeden z największych zakładów przemysłu

nieważ zmuszone są do gromadzenia pewnego za- papierowego pisze:

pasu dla własnych potrzeb na czas, w którym ko-    „Brak wagonów, który dawniej ujawniał się

palnia jest nieczynna np. przed świętami Bożego chwilowo przeważnie tylko w jesieni, przeszedł Narodzenia; wówczas spożywcy mają zapewniony w r. 1906 prawie że w stan stały, wskutek którego odbiór bardzo małej ilości węgla. Te okoliczno- i nasz przemysł ogromnie ucierpiał i dotąd cierpi, ści wymagają bezwarunkowo posiadania więk-    Zwłaszcza dostawa węgla dla naszych zakła-

szych zapasów węgla. Od dłuższego czasu jed- dów stała się nadzwyczaj trudną. Już nak zaopatrywanie się w zapas jest nadzwyczaj r. 1906 hurtownicy opóźniali dostawę węgla wsku-utrudnione lub zupełnie niemożebne wskutek bra- tek braku wagonów, ponieważ zamiast zakontrak-ku wagonów. Dla zakładów przemysłowych jest towanych dziennie 200 t, otrzymywaliśmy prze-

stępstwa powstać mogą z tego powodu dla samego przedsiębiorstwa i jego pracowników. Brak wagonów zniewala przemysł do użytkowania nie tego węgla, jaki jest im potrzebny, lecz niejednokrotnie gatunku droższego, co podnosi koszta opalania. Dalsze straty dla spożywców węgla powstają również skutkiem nierównomiernej dostawy węgla z powodu braku wagonów; zatrzymane wysyłki nadchodzą niejednokrotnie niespodziewanie, w nieodpowiednim czasie a nieraz w zadu-żej stosunkowo ilości; w takich razach odbiorcy niejednokrotnie nie są w możności dokonać w przepisanym czasie wyładowania węgla i muszą płacić znaczne sumy za przetrzymanie wagonów.

Do wymienionych powyżej strat, wynikających z braku wagonów, dołączają się jeszcze straty innych licznych gałęzi przemysłu wskutek nieotrzymaniu wagonów do naładowania swoich własnych wyrobów; istnieje np., jak nas powiadomiono z różnych stron, wielki i bardzo dotkliwy brak wagonów krytych.

Dla dokładnego stwierdzenia naszych ogólnych wyjaśnień co do następstw, wynikających z braku wagonów dla naszego przemysłu, podajemy poniżej treść skarg dwóch największych zakładów okręgu Górnośląskiego.

Do najważniejszych gałęzi przemj^słu górniczego okręgu Górnośląskiego należy, jak wiadomo, przemysł wyrobu cementu. Zarząd, stojący na czele przemysłu cementowego Górnośląskiego,, pisze:

niemożliwem wobec panującego braku wagonów otrzymywanie pełnej zakontraktowanej ilości węgla i wszelkie reklamacye w tym przedmiocie pozostają bez skutku, gdyż kopalnie tłumaczą się brakiem węglarek. Wskutek tego zakłady przemysłowe zmuszone są czerpać z zapasów na pokrycie braków, pochodzących z nierównomiernej dostawy. Niebezpieczeństwo, wynikające ze zmniejszania się zapasów węgla we wszystkich zakładach, jest tak oczywiste, że nie potrzebuje bliższych wyjaśnień.

Dla przemysłu jednak nie tylko brak węglarek jest nadzwyczaj szkodliwy i połączony ze stratami, lecz i brak wagonów towarowych krytych, które potrzebne są dla zakładów przemysłowych w celu wysyłki swoich wyrobów w pełnych ładunkach. Obecny stan rzeczy odnośnie do przemysłu cementowego jest bardzo krytyczny. Od kilku tygodni brak wagonów jest na porządku dziennym; zakłady cementowe zmuszone są rachować się prawie codziennie z niedostateczną dostawą wagonów. Na domiar złego dostawa wagonów, o ile ona wogóle ma miejsce, jest bardzo nierównomierna, Zakłady otrzymują przeważnie w godzinach przedpołudniowych niedostateczną liczbę wagonów. Dopiero po południu i wieczorem przychodzą czasami próżne wagony. Wskutek tego nie może być mowy o regularnej robocie ładunkowej. W miarę możności towar składa się na zapas. Miejsca, które służą do składania cementu, zapełniają się w krótkim czasie, tak że dalsze składanie na zapas może być uskuteczniane tylko do pewnych ograniczonych rozmiarów. Zdarza się przeto prawie codziennie, że przed południem robotnicy, zatrudnieni przy ładowaniu cementu, zmuszeni są do mimowolnych przerw; jeżeli zaś w późnych godzinach popołudniowych lub wieczornych nadejdą wagony towarowe, wtenczas rozpoczyna się gorączkowe ładowanie, które przeciąga się czasami do późnej nocy.

w czerwcu

ciętnie na dzień tylko 161,7 t, i ilość ta docho- kre następstwa, np. chybienie czasu połączenia dziła nas w sposób bardzo nierównomierny.    z odpływającymi parostatkami i t, p.

Wszelkie reklamacye przeciwko niedosta-    Okazuje się nagłą potrzebą zaradzenie tym

tecznej i nierównomiernej dostawie węgla po- niedogodnościom, tak ciężko dotykającym nasz zostawały bez skutku i wobec braku wagonów przemysł, bądź to przez pomnożenie taboru wa-trzeba było pocieszać się tern, że wogóle otrzy- gon owego, bądź w inny sposób. Kwestya zapro-mywaliśmy jeszcze trochę węgla. Ze przy takiej wadzenia wyłado wy wuj ących się samoczynnie nieregularnej dostawie nieodzowne były trudno- wagonów o wielkiej sile nośnej powinna być roz-ści przy wyładowywaniu, jest zrozumiałe, jak strzygnięta w jaknajkrótszym czasie.“ również i to, że opóźniało się naładowanie w    Przytoczone powyżej dwie skargi jako i

swoim czasie wagonów oraz zwrot ich. Do- różne inne ze wszystkich gałęzi przemysłu takiej tyczyło to nietylko węglarek, lecz i wagonów samej treści są chyba tak przekonywające, że z innym towarem a nawet wagonów próżnych, uważamy za zbyteczne przytaczanie innych wię-dostarczanych do naładowania naszym wyrobem, cej przekonywających dowodów.

W następstwie tego płaciliśmy za przetrzymanie    Pomoc natychmiastowa, t. j. zupełne usunię-

wagonów a zarząd kolei odmówił nam zwrotu za- cie braku wagonów nie da się obecnie osiągnąć, płaconych z tego powodu sum.    gdyż w rzeczywistości istnieją olbrzymie braki

Od października r. 1906 nie udało nam się w taborze wagonowym. Idzie zatem na razie pomimo naszych nalegań na dostawców i zarzą- o to, ażeby wyzyskać w miarę możności obecny dy kolei otrzymywać pełną ilość zapotrzebowa- tabor. Zaznaczamy z uznaniem, że zarządy dróg nego węgla; zapas nasz spotrzebowaliśmy prawie żelaznych obecnie starają się wszelkiemi siłami doszczętnie i obawiamy się, że zmuszeni bę- podołać wymaganiom ruchu. W każdym jednak dziemy wstrzymać robotę, jeżeli stan ten nie zmie- razie trzeba będzie obmyśleć jeszcze inne środki ni się na lepsze tak, ażebyśmy mogli otrzymywać dla złagodzenia obecnych trudnych warunków, przynajmniej naszą dzienną potrzebę opału. W W tym względzie górniczo - hutnicze Towa-październiku r. 1906 niedobór w dostawie węgla rzystwo Górnośląskie podało już niektóre po-wynosił u nas 1918 t. Niedobór ten musi być glądy, które uważamy za godne rozpatrze-kiedyś pokryty. W razie jednak dostarczenia tej nia. Dotyczy to zwłaszcza projektu, ażeby zaległej ilości powstaną naturalnie nowe trudno- koleje dla swoich potrzeb własnych zużywały ści, gdyż niemożebnem jest tak znaczne ilości tabor w możliwie ograniczonej mierze. Najważ-wyładować w swoim czasie. Taki stan rzeczy niejszem jest jednak to, ażeby z dotychczasowe-wpływa również nadzwyczaj ujemnie na cały go doświadczenia, które zostało nabyte przez nieruch w zakładzie, i straty powstałe z tego powo- ustań nie powtarzający się brak wagonów, powziąć du są bardzo znaczne. Przy niedostatecznej do- dla przyszłości potrzebną naukę. Od kilku lat stawie nie może być należycie wyzyskana praca przedstawiciele przemysłu i handlu zwracali nie-robotników, gdy później zaś przy nadmiernej do- ustannie uwagę na konieczną potrzebę stopnio-stawie brakuje robotników, które to braki nie wego i obfitego pomnożenia taboru parowozów i mogą być natychmiast uzupełnione. Zwłaszcza wagonów i zaznaczali ze szczególnym naciskiem, przy panującym obecnie braku robotnika oko- że wobec stale zwiększających się potrzeb ru-liczność ta jest bardzo szkodliwa.    chu w czasie znaczniejszego ożywienia się han-

Brak wagonów wyrządza nam dalsze znacz- dlu powstać muszą z powodu braku taboru kole-ne straty z powodu podrożenia węgla, wobec te- jowego znaczne trudności i straty. Jak w in-go, że kontrakty na węgiel nie mogą być w zu- nych sprawach tak i w obecnej głos przemysłu pełności wyzyskiwane. Oprócz tego zmuszeni i handlu przebrzmiał bez posłuchu. Rzeczywi-jesteśmy zakupywać dwa, a nawet trzy razy stość jednak dowiodła, że podniesione żądania droższe grube gatunki węgla, ażeby tylko utrzy- były zupełnie usprawiedliwione. Niewystarcza-mać zakład w biegu, gdyż przy obecnie panują- jące pomnożenie w swoim czasie środków ruchu cym braku wagonów kopalnie ładują przede- kolejowego musiało doprowadzić do tego sta-wszystktem gatunki grube, składając na zwał nu rzeczy, który przedstawia prawdziwe niebez-drobne, używane zwykle jako opał pod kotłami, pieczeństwo dla zdrowego rozwoju ogólnego ży-Brak wagonów krytych również daje odczu- cia ekonomicznego całego narodu, wać się. Zdarzało się, że zamiast 6 zapotrzebo-    Ku naszemu zadowoleniu nareszcie w sfe-

wanych wagonów do naładowania papieru otrzy- rach miarodajnych zaczyna sobie torować drogę maliśmy we właściwym czasie tylko jeden. Ro- uświadomienie tych potrzeb, dowodem czego słu-botnicy są w takich dniach prawie bez zajęcia, ży takt, że w budżecie gospodarczym skarbu w następnym zaś dniu nie mogą nadążyć z obok wyznaczonych już 140 milionów marek, naładowaniem wszystkich wagonów. Pominąw- pomieszczono jeszcze 100 milionów na nadzwy-szy wynikające z tego powodu straty materyalne, czajne pomnożenie środków ruchu kolejowego, nadmienić należy, że wstrzymanie lub spóźnienie Istniejące potrzeby nie mogą być jednak pokryte wysyłek powoduje niejednokrotnie bardzo przy- nawet tymi środkami. Należy w przyszłym bud-

żecie wyznaczyć większą sumę, a mianowicie kilkaset milionów marek na nadzwyczajne pomnożenie taboru parowozów i wagonów. Oprócz tego potrzebnem jest, aby w przyszłości w budżecie bieżącym co rocznie wstawiano znacznie większe, niż dotychczas sumy na równomierne uzupełnianie tych taborów. Pozwalamy sobie zwrócić uwagę na obrady sejmu pruskiego w grudniu r. 1905, gdzie żądania te podniesione i dokładnie umotywowane zostały przez wybitniejszych posłów narodu. Dr Voltz, który doskonale obeznany jest z warunkami istniejącymi na Śląsku Górnym, oświadczył, że potrzebnem jest bezwarunkowo, ażeby zarząd kolei skarbowych nabywał corocznie taki procent nowych parowozów i wagonów, jaki wypada przeciętnie z powiększania się ruchu mniej więcej w ostatnich 20—30 lat, bez różnicy, czy ten ruch mniej lub więcej powiększa się. To żądanie jest bez zaprzeczenia zupełnie usprawiedliwione, a tylko w razie uwzględnienia go w przyszłości da się uniknąć powtórzenia takiego dotkliwego braku wagonów wraz z jego zgubnemi następstwami, jaki miał miejsce w r. 1906. Żądane równomierne powiększanie taboru musi nastąpić zupełnie niezależnie od dochodów kolei; musi nastąpić i wówczas, gdyby te dochody zmniejszyły się. Koleje bowiem istnieją nie w tym celu, a powtarzamy to ze szczególnym naciskiem, ażeby dostarczać środków ma-teryalnych na cele ogólne władzy krajowej, lecz powołane są przedewszystkiem po to, ażeby służyć rozwojowi ruchu gospodarczego i dobrobytu narodu.

Zeitschrift des Oberschlesischen Berg und Hüttenmänirischen Vereins.

Sposób oznaczania lyianu w ferroiytanie.

ra z

lazo i mangan, jak również sam chętnie przechodzi i towarzyszy innym pierwiastkom w ich połączeniach. Dlatego dotjmhczasowe sposoby odznaczają się rozwlekłością operacyi chemicznych, co znowu ściśle jest związane z brakiem dokładności.-

Dotychczas mało posiadamy wogóle sposobów w stanie dokładnie sproszkowanym rozpuszczają ilościowego oznaczania tytanu, a te, którymi z się bardzo łatwo w miernie rozcieńczonych kwa-konieczności posługiwać się trzeba, grzeszą bra- sach mineralnych. Rozpuszczalność na zimno kiem dokładności, są zbyt złożone i nie nadają jest prawie jednakowa, a widoczna różnica zjawia się do praktycznych celów w laboratoryach hut- się dopiero w chwiii ogrzewania. Z rozczynów niczych. Z drugiej znów strony ferrotytan, któ- w kwasie solnym i azotowym wydziela się stop-ry przy wyrobie pewnych gatunków stali znaj- niowo w miarę podwyższenia temperatury i stę-duje coraz szersze zastosowanie, jest materyałem żania się kwasu żółtawy osad kwasu tytanowego, stosunkowo zbyt drogim i koniecznie wymaga którego barwa świadczy już o zawartości żelaza, dokładnych sposobów ilościowego oznaczenia. Przytem z rozczynów wspomnianych kwasów Przy sposobności wspomnieć należy, że ty- osad Ti0₂ tak silnie przyczepia się do ścian na-tan jest jednym z tych pierwiastków, których czynią, że w zwykły sposób odmyć się nie daje kapryśne zachowanie się nastręcza dużo trudno- i wymaga rozpuszczania w alkaliach. Rozczyn ści w wyszukaniu dlań sposobów analitycznych, w kwasie siarczanym może być parowany aż do Pochodzi to stąd, że tytan bardzo chciwie żabie- pojawienia się białych dymów (Ś0₃), bez wydzie-rozczynów obce domieszki, szczególniej że- lenia osadu. To zachowanie się kwasu tytanowego w różnych kwasach mineralnych polega naturalnie na różnych stopniach rozpuszczalności. Kwas solny i azotowy w stanie rozcieńczonym rozpuszczają Ti0₂, w miarę zaś stężania się wydzielają go częściowo-. Natomiast kwas siarczany tak stężony jako też i rozcieńczony rozpuszcza Zdawałoby się, że dzięki sposobowi Rothego Ti0₂ całkowicie. Z tego względu kwas siarcza-dość jest odpowiednio przygotowany rozczyn pod- ny jest najodpowiedniejszym rozpuszczalnikiem dać ekstrakcyi eterem, żeby po oddzieleniu że- dla ferrotytanu a użytym być powinien w roz-laza otrzymać płyn, zawierający jedynie tytan, cieńczeniu 1 cz. kwasu (1,65) na 4 części wody. Tymczasem w tym wypadku sposób Rothego zu- Należy wspomnieć, że nawet prażony kwas tyta-pełnie zawodzi i jest nieużyteczny. Aby zaś nowy rozpuszcza się dość łatwo w stężonym kwa-otrzymać dokładne ilościowe rezultaty omawia- sie siarczanym, podczas gdy inne kwas}/ zupełnie nego pierwiastka, trzeba przyjąć za zasadę, jako nań nie działają.

pierwszy warunek, usunięcie towarzyszącego mu    Wiadomo, że kwas tytanowy w rozcieńczo-

żelaza. Że to da się wygodnie i całkowicie osiąg- nych rozczynach kwasu siarezanego, zobojętnio-nąó, przekonuje mnie cały szereg prób, których nych dokładnie węglanem sodowym, opada cał-rezultatem jest niniejsza praca.    kowicie podczas długo trwającego (3—5 godzin)

Ferrotytan i wogóle stopy żelaza z tytanem gotowania. Należy przytem wyparowaną ilość jedynie tiosiarczanem sodowym (inne odczynniki strącają także i mangan), głównie zaś dlatego, że uwa- zabiera z sobą mangan z tą samą chciwością, z jaką poprzednio zabierał żelazo. Po kilku próbach trzeba było ten sposób zarzucić zupełnie, ma barwę bru- Natomiast przyszło mi na myśl, że przez stężenie rozczynu i utlenienie wydzielonej siarki stężonym kwasem azotowym otrzymam tyle mocnego kwasu siarkowego, że powinien on zwęglić organiczny kwas a wydzielony węgiel da się usunąć takimi czynnikami utleniającymi, jak kwas azotowy o c. w. 1,4. W wykonaniu sposób ten okazał się najprostszym i najwygodniejszym.

płynu zastępować nowemi porcyami wody, aby utrzymać pierwotną objętość rozczynu. Ta długo trwająca operacya, pomimo że wymaga gi, nie wynagradza jednak trudu, bo osad, jakkolwiek jest na pozór biały, zawiera w sobie tyle żelaza, że po spaleniu i prażeniu natno-czarną a dalsze badania wykazują nadmierną ilość żelaza. W celu uwolnienia osadu od obcych domieszek trzeba przedsiębrać zbyt dużo operacyi, przewlekających oznaczenie.

Ulepszenie tego sposobu polega na wprowadzeniu do rozczynu czynnika, redukującego żelazo i osadzającego równocześnie tytan. Do takich czynników należy gaz S0₂ względnie tiosiarczan sodowy, który przy rozkładzie w słabo kwaśnym rozczynie wydziela S0₂. Aby osadzić w ten sposób tytan, należy rozczyn jego w kwasie siarcza-nym zobojętnić o tyle węglanem sodowym, aby oddziaływał słabo kwaśno, dodać około 10 gr Na₂S₂0₃ i gotować przez 2 godziny. Kwas tytanowy opada w kształcie białego kłaczkowa-tego osadu, który w miarę gotowania zamienia się na biały proszek. Jest to sposób o tyle od poprzedniego lepszy, że S0₂ redukuje żelazo, które nie tak już chciwie wchodzi w kwas tytanowy; ale i w tym razie osad nie jest wolny od żelaza a nadto zawiera jeszcze i siarkę, spalenie więc osadu musi odbywać się w tyglu porcelanowym.

Sposób opracowania pozwala mi dość stosunkowo szybko, bo w przeciągu dwóch dni oznaczyć w jednym ciągu krzem, żelazo i tytan a przedstawia się on w sposób następujący:

0,25—0,5 gr ferrotytanu oblewam w zlewce 15 cm* wody i po dokładnem rozmieszaniu dodaję 15 cm³ kwasu siarczanego, rozcieńczonego w stosunku 1:4. Przy łagodnem ogrzewaniu metal rozpuszcza się w przeciągu paru minut, tworząc płyn ametystowej barwy. Po zupełnem rozpuszczeniu dodaję ostrożnie 5 cm³ stężonego kwasu azotowego (1,4), wskutek czego barwa rozczynu zmienia się natychmiast w ciemno-czerwoną, a w końcu dodaje 10 c/n³ kwasu solnego (c. w. 1,1) i pozostawiam do parowania.

Muszę nadmienić, że dodatek tych kwasów Oba przytoczone sposoby nie dają oczywiście jest niezbędny, jeżeli chcemy otrzymać kwas dobrych rezultatów.    krzemowy, wolny od tytanu. Doświadczenie

Wspomniałem wyżej, że w wyszukaniu no- , przekonało mnie, że krzemionka, wydzielona z wego sposobu chodziło mi głównie o otrzymanie rozczynu jednego kwasu siarczanego, zawiera zupełnie czystego kwasu tytanowego, nie zawie- zwykle 0,3—0,5 % Ti0₂ i wymaga koniecznie ozna-rającego ani śladów żelaza. Osiągnąłem taki re- czenia z różnicy wagi po ulotnieniu jej kwasem zultat dzięki okoliczności, że kwas tytanowy nie fluowodorowym. Aby zatem uniknąć zbytecznej osadza się działaniem siarkowodoru w amoniakal- operacyi, lepiej jest odrazu dodać kwasu solnego nym rozczynie w obecności kwasu winowego, i azotowego, ponieważ w tym razie otrzymana podczas gdy żelazo i mangan osadzają się całko- krzemionka jest zupełnie czysta, wicie jako siarczki. W przesączu zatem od że-    Po wyparowaniu rozczynu ferrotytanu pozo-

laza, względnie i manganu otrzymuję kwas tyta- stają na dnie zlewki sole zasadowe żelaza wraz nowy wobec kwasu winowego, który następnie z krzemionką. Ochłodzoną masę oblewam 100 zniszczyć należy, aby nie było dalszych przesz- cm³ chłodnej wody i ogrzewam w celu rozpusz-kód do osadzenia tytanu.    czenia soli zasadowych. Trwa to najwyżej 15

Na pierwszy rzut oka zniszczenie kwasu wi- minut, poczem natychmiast sączę wydzieloną nowego nie przedstawia żadnych trudności; dość przezroczystą krzemionkę, oblewam ją na sączku w tym celu użyć nadmanganianu potasu, rozkła- 5 cm³ kwasu solnego (c. w. 1,1) a następnie wydającego organiczne kwasy, aby przeszkodę usu- mywam jaknajdokładniej wodą gorącą, spalam w nąć. To też próby polegały na tern, że odsączo- tyglu starowanym i ważę. Badania kwasem flu-ny od żelaza płyn gotowałem z kwasem siarko- orowodorowym wykazały absolutną czystość kwa-wym w celu wydzielenia siarki i usunięcia siar- su krzemowego.

kowodoru, a gdy siarka skupiła się w grudki i    Do przesączu, wynoszącego w przybliżeniu

rozczyn okazał się zupełnie bezbarwny, przesą- 200—250 cm³, dodaję 0,5—-0,75 gr (zależnie od ilości czyłem go i do wrzącego przesączu dodawałem zważonego ferrotytanu) chemicznie czystego kwasu nadmanganianu potasu dotąd, aż pojawił się stały winowego, po rozpuszczeniu tegoż zobojętniam osad MnOz, który następnie usuwałem, dodając rozczyn amoniakiem, dodaję go jeszcze 2—3 cm3 kilka kropel szczawianu amonowego.    tak, aby płyn wydzielał słabą woń amoniakalną

Niestety, sposób ten okazał się zupełnie nie- i do ciemno-czerwonego zupełnie przezroczystego praktycznym a to z tego mianowicie względu, że rozczynu wprowadzam przez */a godziny siarko-kwas tytanowy może być w tym razie strącany wodór. Opada natychmiast gruby osad siarczku

2) Do przesączu po osadzeniu żelaza można dodać odrazu 50 cm³ kw. azotowego (c. w. 1,4) i,

żelaza, ewentualnie również manganu, który to osad sączę przez podwójny sączek przy pomocy

aspiratora i wymywam płynem, złożonym z 500 nakrywszy zlewkę, pozostawić do dłuższego go-cm³ wody i 15 cm³ amoniaku (c. w. 0,95) i H₂S. towania. W tym wypadku rozkład kwasu wino-Wymyty osad rozpuszczam w kwasie solnym i wego i utlenienie siarki na kwas siarkowy postę-po utlenieniu kwasem azotowym oznaczam żelazo pują powoli i kwas węglowy wydziela się dotąd, w sposób zwykły. Wszelkie badania, skierowane dopóki cała ilość kwasu winowego nie została w celu wykrycia tytanu w rozczynie żelaza, rozłożoną. Zwykle jednak po ujściu kwasu azo-uwieńczył pomyślny wynik, bo nie znalazłem w towego płyn ciemnieje i barwę tę należj^ usunąć

przez dodanie kilku cm³ kwasu azotowego o c. w.

nim najmniejszych śladów tytanu.

Przesącz od osadu żelaza, zawierający kwas 1,4. tytanowy i winowy, wobec znacznych ilości    W jednym i w drugim wypadku otrzymuje się

siarczku amonowego mogę obrabiać dalej w spo- zupełnie czysty rozczyn, który rozcieńczam dość sób dwojaki, a mianowicie:    silnie wodą i zaprawiam małym nadmiarem amo-

1) Do płynu, wynoszącego mniej lub wię- : niaku. Kwas tytanowy osadza się w formie cej 450—500 cm³ dodaję tyle kwasu siarczanego kłaczkowatego zupełnie białego osadu, który po (c. w. 1,65), aby rozłożyć całkowicie siarczek j usunięciu nadmiaru amoniaku przez gotowanie amonowy, dodaję 10 cm³ kwasu azotowego (c. w. '.szybko daje się sączyć i wymywać wodą gorącą. 1,4) i po zagotowaniu płynu pozostawiam go do    Przekonałem się doświadczalnie, że osadze-

parowania. W tym wypadku kwas azotowy ut- nie amoniakiem jest całkowite i rezultaty ozna-lenia wydzieloną siarkę na kwas siarczany, który czenia kwasu tytanowego zupełnie dokładne, w miarę utraty wody zaczyna działać na kwas    Kwas tytanowy, zebrany na sączku, ma od-

Masa ta w stanie gorącym po dodaniu kroplami 20 cm³ kwasu azotowego (c. w. 1,4) natychmiast się odbarwia przy równoczesnem wydzieleniu dwutlenku węgla. Operacyę tę należy wykonywać w zakrytej szkłem zegarkowem zlewce, aby uniknąć wypryskania cieczy. Płyn, otrzymany w ten sposób, ma początkowo barwę żółtą, co pochodzi od zagęszczonych tlenków azotu i dopiero w miarę parowania kwasu azotowego otrzymuje się płyn zupełnie bezbarwny lub z odcieniem bardzo słabo niebieskawym.

winowy i spala go, tworząc gęstą czarną masę. cień słabo niebieskawy a po wysuszeniu przybiera barwę niebiesko-szarą. Po spaleniu w tyglu platynowym otrzymuje się czysty „rutyl“, nie zawierający ani śladów domieszek obcych.

Rozumie się, że otrzymany czysty rozczyn kwasu tytanowego w kwasie siarczanym można poddać redukcyi cynkiem i zmiarować nadmanganianem potasu, czem też obecnie jestem zajęty i o rezultatach nie omieszkam podzielić się z czytelnikami Przeglądu Górniczo-hutniczego.

Henryk Wdowiszewski.

Technika metalografii mikroskopowej.

Coraz szersze zastosowanie metalografii w hutnictwie skłania nas do umieszczenia pracy niniejszej w nadziei, że zainteresuje ona. techników, zajmujących się badaniem metali pod mikroskopem. Przytoczone poniżej dane z techniki metalografii mikroskopowej są zaczerpnięte z prac H. Le Uhateliera, Dujardina i innych.

Szlifowanie.

Dla otrzymania próbki o powierzchni dostatecznie równej, jeżeli chodzi o szybkość w robocie, najodpowiedniejszą zdaje się być tarcza szmerglowa. Jedyną niedogodnością może być wywołanie dosyć głębokich rys na metalu. Dla zmniejszenia tej niedogodności do minimum zaleca się użycie tarczy o szybkim biegu i jak najsłabsze naciskanie próbki do tarczy podczas szlifowania.

W razie obróbki stali hartowanej dla uniknięcia rozgrzania jej powierzchni, które mogłoby spowodować odpuszczenie, należy używać tarczy, zanurzonej w wodzie, przy wolnym biegu obrotowym. co znacznie opóźnia pracę. Jednakże pominięcie tej ostrożności uczyniłoby np. niemo-żebnem wykrycie austenitu, który znika w razie odpuszczenia przy 150°. Czę-t-o wyobrażają sobie, że dopóki próbkę można n rrzymać w palcach, temperatura nie jest zbyt wysoką, ponieważ nie przewyższa 50°. Jest to zupełnie błędne mniemanie, gdyż wtedy odczuwamy tylko temperaturę średnią próbki a nie temperaturę przemijającą warstwy wierzchniej, na której wytwarza się najwyższa temperatura wskutek działania mechanicznego. Z chwilą, kiedy wyczuwamy w ręku pewne rozgrzanie, możemy być pewni, że temperatura warstwy wierzchniej przewyższa 100°-

to

Pomimo wszelkich przedsiębranych ostroż- strumieniem wody, idącym w górę z szybkością ności tarcza szmerglowa zawsze wytwarza pewne 1 mm na sekundę, i zebrać część, uniesioną stru-rysy mniej lub więcej głębokie, oraz wywołuje mieniem. W tym celu można posługiwać się powstanie odmiennej warstwy, nazwanej przez aparatem Schoena, używanym do przemywania Osmonda dermą, którą trzeba usunąć zupełnie dla gliny. Aparat Schoena ma tę niedogodność, że uniknięcia w dalszym ciągu nieścisłych wskazań działalność jego nie jest ciągłą i wskutek tego W tym celu należy wytrzeć powierzchnię papie- j ziarna, zabrane przy puszczeniu w ruch aparatu, rem szmerglowym. Lepiej jest wykonać tę czyn- j są większe od zabranych przy końcu przemywa-ność ręcznie, aniżeli zapomocą krążków, pokry- I nia. Le Chatelier proponuje zastosowanie apara-tych papierem szmerglowym i obracanych mecha- | tu, przedstawionego na rys. 1, którym posługi-nisznie. Ostatni sposób tak samo jak i tarcza j wał się z wielką korzyścią. Rura szklana A (40 szmerglowa powoduje tworzenie się rys. Chcąc I cm wysoka, 50 mm w średnicy) jest zatkana w przyspieszyć pracę, można papier szmerglowy obu końcach korkami przedziurawionymi. W dol-zwilżyć olejkiem terpentynowym. Jeżeli papier nym korku tkwi lejek B takich rozmiarów, że szmerglowy zwilżymy mydłem, parafiną lub ciałem tłustem, wtedy znacznie wolniej usuwamy rysy, lecz zato ślady, pozostałe po tej czynności, są mniej głębokie.

Nie należy nigdy zapominać o usunięciu kantów próbki, zeszlifowując je lekko na tarczy.

W przeciwnym razie narażamy się w dalszym ciągu postępowania na rozdarcie papieru lubma-teryi, na których znajdują się preparaty do polerowania. Krawędź ścięta powinna być o nachyleniu bardzo słabem w kierunku powierzchni płaskiej próbki. Kąt na 45° jest za ostry, należy go złagodzić stopniowo w kierunku powierzchni oszlifowanej.

Ir-

II

Ts

Polerowanie.

Chcąc zaoszczędzić dużo czasu przy polerowaniu próbki, należy użyć w tym celu substan-cyi bardzo równomiernych pod względem wymiarów ziarn; substancye, znajdujące się w handlu, nigdy nie odpowiadają temu warunkowi w należytym stopniu. Wystarcza 1% lub mniej nawet ziarn większej grubości do wytworzenia rys głębokich, których następne usuwanie proszkiem drobniejszym powoduje dużo trudności. Przygotowanie proszków jednakowej grubości jest bardzo proste i czas, zużyty na ich przygotowanie, jest w zupełności wynagrodzonym przez oszczędność czasu, spotrzebowanego na polerowanie. W kilka godzin można łatwo przygotować taką ilość proszków, która wystarczyłaby na cały rok pracy. ! Le Chatelier używa zwykle dla żelaza i stali I

7/,

trzy rodzaje stopniowanych proszków, przygotowanych w następujący sposób:

1)    Szmergiel. Szmergiel 2’ przesiać przez sita N2N2 150 i 120, t. j. zebrać ziarna, które przejdą przez sito 150 (2 600 otworów w 1 cm²) a zostaną na sicie 200 (4-900 otworów w 1 cm²). W ten sposób zużytkujemy około 50 % szmerglu handlowego. Przyjmując, że sito N® 200 ma w liczbie okrągłej 5000 otworów w 1 cm², widzimy, że ziarna szmerglu, w ten sposób otrzymane, mogą mieć maximum ¹/₁₀ mm średnicy, biorąc pod uwagę grubość drutów sita.

2)    Pył szlifierski. Pył szlifierski handlowy najdrobniejszy JS» 60 lub 120 przemyć

Rys. 1.

wierzchnia jego krawędź nie dotyka ścian rury, tworząc z każdej strony wolną przestrzeń kilko-milimetrową. Lejek ten jest zamknięty siatką metaliczną. Zapomocą rurki kauczukowej, przytwierdzonej do tegoż lejka, wprowadza się wodę; siatka metaliczna rozpyla wodę w tym celu, aby z samego początku ustalić szybkość prą-Na niewielkiej wysokości od lejka B są umieszczone dwa stożki z blachy metalicznej: stożek ścięty C i stożek całkowity D. Przez wierzchni korek przeprowadzona jest rurka szklana E

du.

to

t-*,

dają na

średnicy 5 mm, która dochodzi prawie do wierz- | sekund każda; osad zebrany w parownicy w przecią-chołka stożka D i służy do równomiernego wpro- | gu pierwszych 15 minut, wyrzucić; osad, zebrany wadzânia pyłu szlifierskiego. Pył ten ześlizguje po tych 15 minutach, w przeciągu 3-ch godzin się po powierzchni stożka Di upada na strumień jest jeszcze dosyć gru-wody,idący w górę, który obmywa podstawę stożka bym i przy użyciu do D, wchodząc przez otwór stożka ściętego C. Naj- polerowania żelaza lub drobniejsze ziarnka pyłu zostają pochwycone w stali pozostawia maleń-górę strumieniem wody a cięższe ziarnka opa- kie rysy; jednakże modno aparatu, skupiając się około lejka B. że on być użytym tam,

Cząsteczki, pochwycone strumieniem, unoszą się gdzie chodzi o szyb-w górę i dostają się do rurki E. Rurka ta, zgię- kość roboty i nie wy mata w S, zawiera w dolnej części kolana mały ot- ga się wielkiej dokład-wór, przez który wypływa woda razem z poch- ności. Dla otrzymania wyconym pyłem szlifierskim. Dla równomierne- powierzchni doskonale go wprowadzenia pyłu szlifierskiego przez śród- wypolerowanej, która kową rurkę E, rurkę tę należy połączyć kauczu- nadawałaby się do fokiem z rurką szklaną, wchodzącą przez korek tografowania, należy do flakonu, odwróconego szyjką na dół. We tla- zebrać osad utworzony konie tym. znajduje się pył szlifierski z wodą. między 3 a 12-tą go-Wypływający przez otwór w dolnym kolanie dziną. Naturalnie, że rurki F przemyty pył spływa razem z wodą do nie należy pozostawiać podstawionego naczynia. Przez dekantowanie kurka ciągle otwar-uwalniamy pył od wody.    tym; otwiera go się od

Rys. 2.

3) Glinka (A1₂0₃). Rozetrzeć glinkę w czasu do czasu dla wy-zwykłym moździerzu lub w małym moździerzu z puszczenia osadu w kulkami porcelanowemu Rozcieranie to nie ma miarę zbierania się go na celu rozgniatania ziarn glinki, które są bar- w części stożkowatej dzo twarde, lecz rozdrobienie grudek, utworzo- pipetki. Nie jest ko-nych przez połączenie się dużej ilości małych niecznem oddzielanie ziarn. Roztartą glinę należy przemyć kilka razy osadu, który utworzył wodą, bardzo słabo zakwaszoną kwasem azoto- się między 3 a 12 go-wym (Viooo część kwasu), następnie wodą destylo- dziną od utworzonego waną i wreszcie wodą z amoniakiem (1 do 2 cm³ po 12 godzinach. Można zebrać wszystek osad, amoniaku stężonego na 1 litr wody). W więk- wypuszczony po 3 godzinie; należy wtedy kurek szóści wypadków już po kilkakrotnem przemyciu pozostawić przez cały czas otwartym. Zebrany wodą z kwasem azotowym daje się zauważyć w ten sposób osad glinki razem z płynem prze-glinkę w stanie zawieszonym, i zdawałoby się, że chowuje się w butelce szczelnie zamkniętej. Na-dalsze przemywanie już jest niepotrzebnem. Jed- leży wystrzegać się częstego otwierania butelki, nakże zdarza się, że po pewnym czasie glinka aby nie wprowadzić kurzu do tego bardzo sub-osiada i dopiero po przemyciu wodą amoniakalną telnego preparatu. Dla lepszego przechowania pozostaje w zawieszeniu.    zaleca się przelać płyn z butelki do rozpylaczy,

Dla łatwego oddzielenia glinki od płynu za- szczelnie zamkniętych, i w miarę potrzeby użyt-leca się użycie przyrządu (rys. 2), który jest od- kować. Użycie rozpylaczy przedstawia oprócz miana przyrządu Schloesinga, służącego do prze- tego korzyść bardzo równomiernego zwilżania sumy wania gliny. Przyrząd ten składa się z dużej kna i filcu, służących do polerowania, pipetki szklanej objętości 1 litra, wysokości 50    4) Podstawydo p olero w[ania. Pod-

cm, zakończony na dole stożkowato z otworem o stawy, na których umieszcza się przedmioty po-3 mm średnicy maximum, aby powietrze nie mo- lerujące, grają ważną rolę w operacyach końco-gło przenikać do środka. Do górnej części pi- wych. Następujące urządzenie daje doskonałe petki przytwierdzony jest kurek miedziany z wyniki: Bardzo delikatną flanelę kładzie się na rurką z boku dla wypompowywania powietrza, szkle lustrzanem. Dla wyprężenia tej flaneli Sposób użycia tego przyrządu jest następujący: umieszcza się lustro razem z flanelą na rajzbre-Po zamknięciu kurka i połączeniu bocznej rurki cie wielkości 30 cm² ze żłobkami po bokach i od-z pompą zanurzyć koniec pipetki w dużej misce, powiedniemi listwami. ZapOmocą tych listew, zawierającej mieszaninę glinki z wodą; po napeł- wchodzących do żłobków, można dowolnie wy-nieniu pipetki przerwać komunikacyę z pompą i prężyć flanelę i zmieniać ją, kiedy podrze się. zostawić pipetkę w spokoju; po pewnym czasie W ten sposób przygotowane trzy podstawy słu-cięższe części opadają na dno pipetki; wtedy na- żą do umieszczenia na nich szmerglu, pyłu szli-leży otworzyć ostrożnie kurek o tyle, aby wy- źierskiego i glinki. Dla przytwierdzenia proszku puścić pierwsze krople w odstępach od 10 do 20 na materyi użyć należy mieszaniny mydła olei-

nowego i margarynowego z niewielką ilością gliceryny lub mydła szarego. Należy brać mydło, które po wysuszeniu nie przestaje być miękkiem i plastycznem i nie twardnieje, jak np. czysty stearynian sodu. Niezbędnem jest, aby roztwór mydła nie zawierał nawet najmniejszych ilości twardych ziarn, które spowodowałyby rysy; w tym celu należy roztwór przefiltrować przy 100° przez filtr z papieru, używanego do analiz chemicznych. Flanelę należy nasycić tym roztworem, nasypać na powierzchnię szmerglu lub pyłu szlifierskiego, rozprowadzić palcem równomiernie i wysuszyć. W ten sposób przygotowana powierzchnia może służyć do polerowania w stanie suchym lub nieco zwilżonym w chwili użycia.

Wytrawianie prób.

Do obecnej chwili nie można jeszcze z góry przewidzieć, jakie da wyniki zastosowanie tego lub innego odczynnika. Tylko na podstawie wielkiej liczby prób można dojść do wykrycia odpowiedniego odczynnika. Liczne badania w tym kierunku były robione w laboratoryum Le Chateliera. Iżewski, po zbadaniu różnych odczynników zabarwiających, doszedł do przekonania, że kwas pikrynowy daje wyniki zadawalniające. Roztwór 5%-wy kwasu pikrynowego w alkoholu absolutnym jest obecnie w powszechnem użyciu.

Kurbatow w celu zbadania wpływu rozpuszczalnika na sam odczynnik zbadał cały szereg alkoholów i doszedł do przekonania, że roztwór 4%-wy kwasu azotowego w alkoholu amylowym jest odwiedniejszym od roztworu kwasu pikrynowego; pryzmat B i objektyw C. w każdym razie roztwór ten przedstawia tę wprawdzie drugorzędną zaletę, że nie wala palców, po-

dobnie jak roztwór pikrynowy. Kurbatow zaleca dla różnych celów specyalnych, w szczególności dla odróżniania składników stali, różne odczynniki dosyć złożone. Przytoczymy jeden z nich:

Przy polerowaniu glinką, która służy do polerowania ostatecznego, lepiej używać sposobu mechanicznego, jako szybszego, niż polerowania ręcznego. W tym celu można używać krążków, pokrytych cienkiem suknem lub wprost krążków filcowych, używanych w przemyśle do polerowania. Użycie krążków, pokrytych cienkiem suknem, przy wielkiej szybkości obrotu, wymaga jednak dużej uwagi, ponieważ w razie najmniejszego nachylenia próbki całe sukno momentalnie zostaje rozdartem. Dlatego też w laboratoryach dla uczniów zaleca się używanie krążków filcowych. Zaopatrując się w krążki filcowe, należy mieć na uwadze, że krążki te po wyjściu z magazynu najczęściej są zakurzone i rysują próbę. Wystarcza przed użyciem zwilżyć je kilkakrotnie w biegu gąbkami, zmoczonemi w wodzie, i potem używać je przez pewien czas tytułem próby, dopóki nie przestaną rysować metalu. Postępując w sposób wyżej wskazany, można próbkę o średnicy 15 mm oszlifować i wypolerować w przeciągu 15 minut. Przy ręcznem wykonaniu pracy najodpowiedniejsze są próbki o 15 mm średnicy i o 10 mm grubości.

1 część 4 % roztworu kwasu azotowego w alkoholu zwyczajnym, 3 części stężonego roztworu nitrofenolu w alkoholu zwyczajnym.

Ten odczynnik zabarwia tylko troostyt i składniki podobne, wszystkie inne pozostawiając bezbarwnymi.

Lę Chatelier zbadał, że wrzący roztwór al-kalii, zaprawiony jakiemkolwiek ciałem utleniają-cem, szczególniej kwasem pikrynowym, zabarwia bardzo łatwo cementyt, nie naruszając innych składników stali. Roztwór zawierający 25% wo-dzianu sodowego (NaHO) i 2% kwasu pikryno-wego, nagrzany na kąpieli piaskowej do 100°, daje doskonałe wyniki. Odczynnik ten działa zupełnie powierzchownie, nie przenikając głębiej;, pod wpływem bardzo słabego polerowania znika zupełnie.

Mikroskop.

Mikroskopy, używane w metalografii, co do swej istoty, rzec można, nie różnią się niczem od mikroskopów, które służą do badania skał oraz innych ciał nieprzezroczystych; zbudowane są one jedynie w ten sposób, że dają możność utrwalania zapomocą fotografii obrazów, widzianych pod mikroskopem. Takie fotografie mają duże znaczenie praktyczne ze względu na dalsze badanie obrazów oraz ułatwiają ogromnie oryentowa-nie się w całej masie zjawisk dla wyciągania wskazówek praktycznych i praw naukowych.

Mikroskop Le Chateliera, opisany przez wynalazcę w licznych artykułach, zbudowany jest specyalnie do badań, metalograficznych. Światło A (rys. 3) przemienia się w snop promieni, który pada na pryzmat B. Dalej promienie padają na objektyw C, odbijając się w kierunku jego osi od pryzmatu. Odrzucone od objektywu C promienie padają na płaszczyznę przeciwprostokątną pryzmatu D i dosięgają okularu E. Chcąc wykonać zdjęcie fotograficzne, należy pryzmat D obrócić na 90° około osi pionowej zapomocą spe-cyalnego urządzenia; wtedy promienie padną na kliszę w kierunku pionowym do poprzedniego. Przesłonka F przed pryzmatem służy do zatrzymywania promieni, które na szlif prawie że nie padają. Pewna liczba otworów okrągłych w prze-słonce pozwala zmniejszać lub zwiększać pole widzenia w okularze albo na kliszy. Przesłonka G służy do regulowania średniego nachylenia oraz kąta rozwarcia stożka promieni. Przesłonka G jest umieszczona w głównem ognisku tego układu optycznego, na który składa się soczewka Hr

(d. n.)

A. 5.

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w styczniu r. 1907.

Wydobywanie galmanu. W styczniu r, 1907 wytwórczość galmanu była następującą:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-}-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

pudów

Oj

o

pudów

Ol ¹

! o

59 i64 156636 218 220

59 i64 156636 218 220

o-.

KO

63 775 42 697 198 63 7

+ 46'¹

—    ¹¹3 939

—    19583

I I 4-

'■O bo 00

4-1 i

ą6u

¹¹3 939

195%

4-

po en cri

Razem

434 020

434 020

3°5 ‘°9

— 128 9 r 1

30

128911

3°

pudów.

3°5 ‘09

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 130769 pudów i drobny 174340

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 wydobyto więcej (-}-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa kopalni

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku

roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

pudów

°/

/ o

I pudów

°/

7 O

26 864

26864

29 402

z9 402

4" ² 538

4"    9

4- 9

3‘33

3 x33

7826

7826

4- 4693

4- T5°

4- ² 538 4- 4 693 ! 4- 150

Razem

37 ²²⁸

37228

4- 7²3‘    4~ ²4 ~b 7²3‘ 4“'    ²4

Dnia 31-go stycznia pozostałość wydobytego zarobili 26 289 rubli. Przeciętny zarobek jednego galmanu na kopalniach wynosiła 977 453 pudy, robotnika wynosił na dniówkę 98 kop. Wy-galmanu z błyszczem ołowiu 297102 pudy.    padków nieszczęśliwych z robotnikami było: 14,

W styczniu r. 1907 w 3-ch czynnych kopal- zakończonych częściową niezdolnością do pracy, niach galmanu przeciętna liczba robotników wy- i 22, zakończone wyzdrowieniem zupełnem. nosiła 1033. Robotnicy odrobili 26862 dnh₀ wki i |

Płukanie galmanu. W styczniu r. 1907 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

²9 997

29997

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej .(-}-) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

pudów

0/

/ o

pudów

0/

/ o

92 262

92 262

96 502 8 360 70000

96 502 8360 70000

4- 4-+

TT OO

O OO (O 9    o-» ji.

o 00

4-4-4-

Ol

-h 4M0 +    8 360

4- 70 000

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (+•) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa płuczki

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń j

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

pudó w

«/

/ o

pudów

°l

/ o

Bolesławska Olkuska . . . . Mechaniczna .    .

co

co

CS

00

2321

² 32¹

— 1500

bO

to

'50

150

4-    5⁸

4-

O-!    I -JO

'jo    I vO

1 500

39

4-    58    4- 63

Razem .

39'3

3 9'3

2471

2471

— 1442

37

1 442

37

Dnia 31-go stycznia r. 1907 pozostałość galma-    zatrudnionych robotników wynosiła 188. Robotni-

płukanego na płuczkach wynosiła 566156    cy odrobili 4 882 dniówki i zarobili 3 224 ruble,

pudów, błyszczu ołowiu 4799 pudów.    Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

W styczniu r. 1907 w 3-ch czynnych płucz-    wynosił 66 kop. Wypadków nieszczęśliwych z

kach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba robotnikami nie było.

Wytapianie cynku. W styczniu r. 1907 wytwórczość cynku była następująca:

nu

Rok 1906

Rok 1907

W r. 1907 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Styczeń

Od początk u roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku. do 31 stycznia

pudów

0/

/ o

.pudów

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

13742,50    13742,50

8 187    8 187

17856    >7856

'9 373 12614 18 197

'9 373 12 614 18 197

+ 5630,50

4- 4427

4 34'

+ 5630,50

+ 4427

+ 341

4-4-4-

to _U ~

Razem .    . |    397⁸5,50    397⁸5r50    50'⁸4

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

50 184

|-fi0 398,50 +    26 +

10398,50+    26

Rok 1906

Rok 1907

I W r 1907 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1906

Nazwa huty

Od początku otyczeń j roku do 31 J    j stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

Styczeń

Od początku roku do 31 stycznia

pudów

0/

/ o

pudów

°l

10

2107,55

2 r07,55

3 028,65

247

247

485

701

701

77²

3028,65 + 921,10 985    4- 238

77²    +    7¹

++ +

+++

to \C

'S 'oo 2-.-

Razem .    .

3 055,55

Dnia 31-go stycznia r. 1907 pozostałość wytopionego cynku w hutach wynosiła 46 274 pu-dy, pyłku cynkowego 6 794 pudy.

W styczniu r. 1907 w 3-ch czynnych hutach cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 879. Robotnicy odrobili 22 856

3°55,55

4285,65 :

4285,05 + 1230,10+    40 + 1230,10+    40

dniówek i zarobili 30 072 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. 32 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 5, zakończonych wyzdrowieniem zupeł-nem.

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem

w listopadzie r. 1906.

Wytwórczość

Listopad

, Od początku    d“U

[roku'do d. 30 ÖO listopada listopada

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„    dla dalszej przeróbki

„    w odlewach z wielkiego pieca

„    bez wymienienia nazwy

„    zwierciadlany 12—14 \ j

„    19-20«' \

Surowiec    manganowy 50—60°/o

»    »    78-80% i ‘

5²3435

448137 10581 140 000

.5258058 10 217 100 125044 1 611 643

56693

1 004733 i 97° ss4

25 255

438523 18 879 89 822

7° 957

krzemowy

15499

81 363 44494

Razem

Stare, żelazo .

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A.

1 122 ,'53 56264 21 398

*7 354 994

8053^ 241 563

3⁶73 953 216331

¹4-499.

Bloki bessemerowskie Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

1 703 073 142 920

20 026010 1 799018

38 430 1190789 *55 95°

Razem

i ¹⁸45 993

21 825 028

1 385 169

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych Odlewy stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnie rzowem    .....

Części fasonowe do tychże    ....

122 5OO

12 743

300 136 181 632

80654 3080    ,

526

110

2064

Razem

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

336

¹35 879 92 178

i 484 168 858 651

⁸3 734 27912

Wytwór trzeci.

„ cementowa .......

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N° 20 włącznie (

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 f Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

55888

24 424

595 411 306 802

2*3 *74 39 ⁶79

12799 961 459

7*79

166017 55 *92

67255

26093

*57 ¹¹¹

3/ 891 172952 10 193 980 164 153

2 289 774 691 072 623 490 244 793

1 522 048

8 160

21555 1 274 687

9671

178

1 044

69 389

28755

56 337

30271

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane    .

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy .

74191

2 489

135665

Razem .

⁸7° 777 275 628

1621 780

79 004

8 320

108^9

Wytwór czwarty.

1 745 762

19610551

1 846 083

Wyroby.

Rury ciągnione spawane .

Złączki i podkładki Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe .

77 660 104 283

⁶ 777

488 430 556533

68638 171 293

63 0Q9 M5 7°7

3 94°

Razem

7 208

188720 i 2284894    219954

W listopadzie r. 1906 ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 16 713.

Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowi-ce, zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bodzechowskie, Bliżyn, huta Puszkin, T-wo Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąporków, T-wo Poręba, Ruda Maleniecka, Rej ów, Kamienna i Sielpia.

Zakład Niekłań pomimo wielokrotnych upo-minań się o dane statystyczne żadnych wiadomości nie dostarczył.

./• H.

Kronika bieyąca.

Przyrządy ratunkowe z powietrzem płyn- i posługiwanie się nim nie wymaga uprzedniej nem. Przyrządy ratunkowe, używane dotąd w wprawy i ćwiczeń. Powietrze staje się płynnem kopalniach, wszystkie mają te wielkie wady, że przy temperaturze —T91°C i objętość jego zmniej-są bardzo ciężkie, że oczyszczane drogą chemicz- sza się do 7—8 % objętości pierwotnej przy cisną powietrze silnie nagrzewa się, że nie jest wy- nieniu i temperaturze atmosferycznej, tak że je-kluczonem, aby jaka cząsteczka alkalii, pochła- den litr powietrza płynnego wytwarza 700—800 / niających dwutlenek węgla, nie mogła dostać się powietrza, zdatnego do oddychania. Aerolit skła-do płuc, że posługiwanie się właśnie w chwilach da się z mocnego zbiornika niklowego; zbiornik krytycznych przepustnicami i kurkami łatwo pro- ten o pojemności 4,5 l jest starannie izolowany wadzić może do fatalnych pomyłek, że wreszcie i owinięty watą azbestową. Rodzaj maski na maska, którą nakłada się na twarz silnie naciska usta jest połączony ze zbiornikiem przy pomocy na skronie i samo to przyprawia o zawrót gło- podwójnej rurki, której jeden przewód przecho-wy. Przyrządy austryackie pneunmtofory, wy- dzi po przekątnej przez zbiornik, skąd do pod-twarzające tlen drogą chemiczną w miarę po- wójnego worka. Powietrze, wydychane z płuc, trzeby, są lżejsze od innych, lecz inne wady i przechodzi przez wspomniany przewód i ogrze-niedogodności nie są w nich usunięte. P. Otto wa powietrze płynne w zbiorniku, które wskutek Simonis przedstawił ostatnio w instytucie górni- tego paruje i drugim przewodem dostaje się do czym okręgu północno - wschodniego w Anglii maski. Powietrze zepsute zaś przechodzi z ponowy przyrząd ratunkowy, nazwany aerolitem\ dwójnego worka w atmosferę. Przy użyciu zbior-działanie jego jest oparte na zastosowaniu powie- nika I. Dewara ze szczelnem zamknięciem traci trza płynnego. Waga całego przyrządu wynosi się przez parowanie 5—10% płynnego powietrza 7 kg, łatwo go więc nosić na plecach; dostarcza on- na dobę. Koszt 1 galionu (4,5 /) powietrza płyn-w przeciągu trzech godzin pracy czyste i chłód nego wynosi około 5 szyi. (około 2,5 rub.). Dla ne powietrze, czerpane wprost ze zbiornika większych stacyi ratunkowych opłacałoby się z powietrzem płynnem bez potrzeby uciekania się j zgęszczanie powietrza na miejscu. Instalacya o do reakcyi chemicznych. Przyrząd sam jest na- ! sile 8 koni parowych, o wydajności 4,5/ na dzień der prosty, nie posiada przepustnic ani kurków- kosztuje około 3—4 tysięcy rubli i zajmuje bar-

dzo niewiele miejsca, mianowicie około 4 m². Ko- znaczna: 1 kg hydrolitu handlowego wytwarza misya Królewska w Anglii czyni już od pewne- 1000/ a chemicznie czystego 1150/ wodoru. Ob-go czasu próby z opisanym wyżej przyrządem, szerne zastosowanie znajdzie hydrolit przy na-W kopalniach zaś bar. Rotszylda w Austryi przy- pelnianiu balonów wodorem, zwłaszcza do celów rząd ten został już wprowadzony w użycie i za- wojskowych. Dla napełnienia balonu o pojemno-stąpił wszystkie dotąd używane. Powietrze płyn- ści 500 m³ należy mieć trzy wozy, zawierające ne, potrzebne do tego celu, wyrabiane jest na każdy 8 — 10 flaszek wodoru pod ciśnieniem 135 miejscu.    j atm. Każdy wóz, którego waga wynosi 3 500kg,

Revue univ. des mines, 1906, XII.

W. W.

W. K.

i wymaga zaprzęgu, złożonego z trzech par koni. Dla napełnienia balonu tej samej objętości wy-Mechaniczne oczyszczanie wody dla celów starcza, f ïé tylko 500 kg hydrolitu. Zamiast przemysłowych. Wodo chemicznie oczyszczona ,cz?scl balast"’ branego do balonu, obecnie można zaporaocą wapna i sody gryzącej należy potem brac zaPas bydrolitu, który zuzyty w drodze odklarować. Inż. Rottmamw ' Zatschntt des Ver. do "gorzenia wodoru pozostawia wapno, mo-D. Ing. (J* 1 z dnia 1 grudnia r. 1906) pomieścił «<*?? b/° wyrzucane za burtę, skoro zajdzie tego krytyczny przegląd różnych sposobów i przyrzą- P°tizeba.

dów, używanych w tym celu w przemyśle, który    Siarka w żelazie. Celem stwierdzenia, czy

tu w streszczeniu podajemy.    oznaczona drogą analizy chemicznej siarka jest

Najprostszy sposób polega na pozostawieniu równomiernie rozdzielona w danym kawałku że-wody w spokoju do czasu, dopóki nie utworzy laza R. Baumann ( Métallurgie, r. 1906, str. 416) za-się w należytym stopniu osad ze strąconych che- lecą następujący prosty sposób: oszlifowany i ob-micznie ciał, poczem zlewa się czystą wodą (de- myty eterem kawałek żelaza badanego położyć kontacya). Wada tego sposobu polega na braku na papier fotograficzny bromosrebrny, zwilżony ciągłości procesu, może więc on być stosowanym rozcieńczonym kwasem siarczanym a następnie jedynie przy bardzo niewielkiem zapotrzebowa- osuszony powierzchownie bibułą. Po krótkim niu wody.    czasie w miejscach papieru, przylegających do

W. K.

Nowe gatunki stali narzędziowej. Mniej więcej lat temu 40 Robert Mushel pierwszy zau-żył, że obecność znacznej ilości wolframu w stali nadaje stali nadzwyczajne własności przy hartowaniu i czyni stal nader twardą. Sprawą tą ze względu na dużą jej doniosłość, zwłaszcza dla wyrobu narzędzi do obróbki twardych metalów, zajęły się specyalnie zakłady Armstronga i Whitwortha w Anglii. W Iron Age (z d. 13-go grudnia r. 1906) znajdujemy ciekawe szczegóły o hartowaniu tego gatunku stali, podane przez głównego inżyniera wspomnianych zakładów p. Gledhilla. Okazuje się, że hartowanie stali wolframowej w kąpieli z roztopionego ołowiu daje daleko lepsze wyniki, niż stosowane dotąd hartowanie w prądzie zimnego powietrza. Tempe-Hydrolit. Zmarły przed kilkoma tygodnia- ratura ołowiu nie powinna przewyższać 840''’, i mi znakomity uczony francuski H. Moissan złożył najdogodniejszą okazała się temperatura 620°; ką-akademii nauk w Paryżu sprawozdanie o niedaw- piel służy zarazem i do nagrzewania narzędzi no wynalezionej przez J. Jouberta substancyi, ; przed drugą fazą hartowania. Należy mieć nazwanej hydrolitem, mogącej zyskać wielkie dużą ilość ołowiu (około 1800 — 2 000 kg), aby znaczenie praktyczne. Hydrolit jest związkiem można było utrzymać stałą temperaturę kąpieli, wodoru z wapniem i otrzymuje się skutkiem dzia- Przy hartowaniu rozróżniamy dwie zasadnicze łania wapnia metalicznego na pewną sól meta- fazy. 1) Działanie wysokiej temperatury na stal, liczną; reszta danych w tej sprawie okryta jest j które składa się z następujących procesów: po-tajemnicą. Wartość hydrolitu polega na tern, że i wolnego nagrzewania stali do temperatury około pod wpływem działania wody wydziela wodór, 820° i szybkiego już potem nagrzewania prawie podobnie jak węglik wapnia wydziale acetylen do punktu topienia się stali; ochładzania raptow-^ub oksylit wydziela tlen. Wydajność jego jest nego do temperatury niższej od 840°, wreszcie

Odklarowanie wody przepływającej, jak to siarki, ukazują się ciemne plamki, podczas gdy zwykle ma miejsce, może być dokonane w przy- pozostała powierzchnia odcisku jest zupełnie czy-rządach, które stanowią niejako dalszy ciąg pro- sta. Tak otrzymana odbitka utrwala się i płucze cesu chemicznego strącania. Woda wpływa od sposobem zwykłym, spodu zbiornika i, wolno podnosząc się w nim, klaruje się wskutek zmiany szybkości ciał, zawieszonych w wodzie. Zbiornik może być przedzielony ścianką pionową na dwie części; ścianka jednak nie dochodzi do dna zbiornika. Woda jest wówczas wprowadzana do jednego przedziału z góry, opada na dół i podnosi się ku górze w drugim przedziale, skąd może już być braną do użytku. Często spotykamy w zbiornikach, przez które woda musi przepływać, cały szereg ścianek pochyłjmh, które zmuszają prąd wody do częstej zmiany kierunku, co również ułatwia tworzenie się osadu. Wybór systemu zależy jedynie od warunków miejscowych, a więc ilości i gatunku osadów, ilości potrzebnej wody i t. p.

W. W.

zawsze

Następnie stół wraca do dawnego położenia, górna rama, przytwierdzona do łańcuchów, zawisa w powietrzu a płyta modelowa, odłączona od obu części formy, odjeżdża z wózkiem na bok. Wtedy tłok ponownie podnosi się, łączy obie części formy i wysuwa je z ramy, a robotnik

mniej lub więcej szybkiego ochładzania stali do temperatury normalnej powietrza. 2) Działanie nizkiej (względnie) temperatury na stal, a to przez nagrzewanie stali w przeciągu 5 minut do 620° i ochłodzenie jej do temperatury powietrza.

W. W.

na

na

Nowa maszyna formierska firmy Berkshi- ^ok odstawia formę gotową do odlewania. Płyta re Mfg. Co w Cleveland wykonywa wszelkie czyn- modelowa umieszczona jest dlatego obrotowo ności formierskie bez współudziału robotnika. osb a .Y można było po zdjęciu formy otrze-Elewator podnosi piasek formierski do zbiornika, Pa(^ z przywartego do niej piasku umieszczonego nad maszyną, z ktorego piasek sa-

moczynnie wsypuje się do skrzyni formierskiej,    Stal szybko obrabiająca. Pierwsze gatun-

ustawionej nad płytą modelową, poczem skrzy- ki tej stali pochodzą z czasu przed poznaniem nia podsuwa się pod należycie uregulowaną stali Taylora i znane są jako stal o twardości prasę, która piasek w niej utłacza, następnie zaś .naturalnej, wynaleziona przez Musheta, która po wysuwające się z pod spodu sztyfty podnoszą rozgrzaniu do wysokiej temperatury, pozostawio-skrzynię z nad formy. Czynność robotnika ogra- na na powietrzu aż do ostygnięcia, nabierała nicza się do zdmuchnięcia piasku ze stołu ma- bardzo wielkiej i trwałej twardości, ostudzona szyny zapomocą prądu powietrza, doprowadzane- zaś nagle po rozgrzaniu stawała się miękką. W go rurą, ustawienia pustej skrzynki, a po ufor- stali tej głównymi składnikami oprócz żelaza był mowaniu do zdjęcia jej.    węgiel, mangan, krzem i wolfram, a własności,

Maszyny formierskie, ulepszone przez Badi- objawiającej się sposobem hartowania na powie-sche Masch. Fabrik w Durlach opisuje Zeitsft. f trzu, nadawał jej mangan, inne zaś składniki ją Werkze.ugmasch. Jedna z nich posiada dwie pły- podnosiły. Powody takie zachowania się stali ty modelowe, obejmujące obie części modelu; nie zostały dotąd zadawalająco wytłumaczone; dolna znajduje się pod skrzynią formierską, wy- badania mikroskopowe powinny tę rzecz wyjaś-pełnioną piaskiem, druga nad nią. Jednym ru- nić. Wyrób stali Musheta jest trudny, zależy chem stawidła wciska się siłą hydrauliczną rów- bowiem nie tylko od składu chemicznego, ale i nocześnie obie płyty w piasek i otrzymuje formę, od różnych czynników, działających przy wyro-będącą w dolnej części formą wierzchnią, w gór- bie, i daje rozmaite nieraz ujemne wy niki. Przędnej spodnią, obie połączone wspólnym nawskroś stawiona na wystawie paryskiej w r. 1900 stal idącym kanałem wlewowym. Jeżeli takich form Taylora odrazu zwróciła uwagę fabryk na ten kilkanaście ustawimy na sobie, będziemy mogli, nowy rodzaj, zawierający znaczny dodatek chro-lejąc z góry metal, wypełnić wszystkie i otrzy- mu i wolframu, który po rozgrzaniu do 900° mać kilkanaście odlewów, połączonych wspólnym szybko studzono, a następnie w niższej tempera-wlewem pionowym. Druga maszyna posiada dwa turze napuszczano. Jak w tamtej stali mangan,, stoły formierskie z dwiema płytami modelowemi tak tutaj jest chrom czynnikiem, powodującym dla obu części formy. Przy każdym stole pracuje hartowność, którą bardzo podnosi dodatek węgla robotnik, a dla obu stołów znajduje się w śród- i wolframu. Pierwsze gatunki stali niedomaga-ku wspólna poprzecznica, dająca się na kołkach ły wskutek niedostatecznej twardości; przez zwięk-nasunąć nad formę i służyć za oparcie dla niej szenie dodatku wolframu udało się to usunąć, w chwili, gdy stempel hydrauliczny, umieszczony przyczem dodatek jego doszedł do 30%, jednakże w stole, podnosi płytę modelową i wciskają w przekonano się, że twardość wzrasta tjdko do 25% skrzynkę. To jeden, to drugi robotnik przy- zawartości wolframu, do 30 % zaś maleje. Zawar-suwa do siebie poprzecznicę przy formowaniu, tość węgla nie może przechodzić 0,8 % , chrom zaś wyciskając równocześnie obie połowy formy, dodany być musi nie w czystym stanie, lecz jako Trzecia z opisanych maszyn wykonywa formy ferrochrom; a wolfram jako ferrowolfram. Małe bez skrzynek i pracuje nawpół samoczynnie. Na domieszki węgla, manganu, krzemu bardzo wpły-stole hydraulicznym znajduje się rama, wypełnio- wają na to, czy ferrochrom i ferrowolfram dadzą na piaskiem, nad nią dwustronna płyta modelowa się użyć, czynie. Innymi czynnikami, wpływają-z obiema częściami modelu, a w górze druga ra- cymi na dobroć stali, jest szybkość topienia w ma do piasku. Płyta modelowa umieszczona jest tyglu składników, ochronienie ich od utlenienia, obrotowo na wózku, dającym się odsunąć na bok. należyte wyżarzenie surowych bloków przed ku-Robota odbywa się w ten sposób, że, napełniwszy ciem i t. d. Co do sposobu hartowania okazało dolną ramę piaskiem, ustawia się nad nią płytę się, że nagłe ostudzenie rozgrzanej stali nie jest modelową, na nią spuszcza się górną ramę i rów- j korzystne, dlatego stosowano chłodzenie w sil -nież piaskiem wypełnia. Za poruszeniem dźwig- j nym prądzie powietrza, a nawet w parze, byle ni stempel hydrauliczny wciska piasek dolnej ra- ! nie mokrej, bo ta wywoływała pęknięcia. Te my w płytę modelową, podnosi je razem do gór- I metody hartowania nie są jeszcze zadawalające, nej ramy i wciska w nią górną połowę płyty. I zwłaszcza dla narzędzi bardzo drobnych rozmia-

wania.

być nieustannie opalane, możnaby wprowadzić w takim razie ekonomię w topieniu,, gdyby go w nocy nie przerywać, ale spożytkować je na odlewy proste, nie wymagające obecności majstra i wielu robotników, na wyrabianie pewnych spe-cyalnyeh gatunków żelaz-a, których się używa jako dodatków do odlewania, 'wreszcie w fabrykach maszyn do stapiania odpadków żelaza miękkiego do celów kowalskich. Fabryki, połączone z odlewnią stali, są pod tym względem w najpomyślniejszym położeniu, gdyż zawsze mają zajęcie dla pieca i nie potrzebują go opalać darmo. Piec Martina mały nadaje się szczególnie do leizny maszynowej o wysokiej wytrzymałości, odpornej na działanie ognia, ha wyrób walców, twarde odlewy i leiznę kowalną. Powszechne wprowadzenie go w niezbyt odległym czasie do odlewów ze specyal-nych gatunków żelaza nie może ulegać wątpli-

Czasopismo Techniczno.

Walcowanie muter. Ztft. /. Werkseugmasch. podaję opis maszyny, która z płaskiej sztaby Avy-walcowuje gotowe do gwintowania mutry sześciokątne. Pracują tu dwie prostopadłe do siebie pary walców w ten sposób, że walce a raczej tarcze poziome, posiadające zęby tworzące między sobą połowę kształtu mutry, chwytają sztabę i wygniatają z niej sześciokątne mutry, podczas .    gdy walce poziome wywalcowują powierzchnię

utratę własności szalujących, ale pod sil- górną i dolną i wystającymi sztyftami wyciskają nym naciskiem pękają, otrzymując przez to nowe, j otwory na gwint. W ten, sposób walcuje maszy-ostre Krawędzie.    aasopismo ec niczne. na bez przestanku i bez żadnej straty materyału

rów i czekać trzeba na nowe ulepszenie tych procesów. Wysoka cena składników stali jest także czynnikiem, poważnie przeciw niej przemawiającym, przez co objawiają się usiłowania do wynalezienia stali o składnikach tańszych. Porównując wartość pierwszych gatunków stali Taylora z dzisiejszymi, okazuje się, że tamtymi można było w tych samych warunkach obrabiać z szybkością 5,5 m na minutę, dzisiejszymi można tę szybkość doprowadzić do 18 m. a dalszy postęp zależy od ulepszenia sposobów wyrobu i harto-

Gzasopismo Techniczno.

Szmergel stalowy, zastępujący szmergel a-turalny lub sztuczny, wyrabia się z odpadk w blachy z żelaza martenowskiego. Odpadki takie, ułożone w węglu kostnym, żelazocyanku potasowym i t. p. materyałach z dodatkiem fosforu ‘Czerwonego, cementuje się przy temp. 1250° i nagle studzi W wodzie, zaprawionej solą kuchenną. Tale zahartowane kawałki stali o budowie krystalicznej tłucze się na drobne ziarnka i sortuje. Twardość otrzymanego wyrobu szlifierskiego wynosi 9,5, czyniąc z niego wyborny mate-ryał do obrabiania metali, szkła, kamienia i t. p. Wyższość jego od szmerglu stanowi z jednej strony niższą cena, z drugiej pewna kruchość cząsteczek stalowych, które w czasie obrabiania nie wygładzają się, co powoduje tępienie krawędzi i

Piec płomienny do topienia żelaza lanego,

zupełnie wyrugowany przed wielu laty z odlewni żelaza przez piec kopułowy, górujący nad nim małem zużyciem paliwa i szybkością topienia, zaczyna w ostatnich czasach napowrót nabierać znaczenia. Jeżeli mianowicie chodzi o odlewy wyborowe, wolne od większej zawartości siarki i o odlewy z żelaza o małej zawartości węgla, piec 'kopułowy jest zupełnie nieodpowiednim. Żelazo, topione w nim, choćby mało zawierało siarki, nabrać jej musi, stykając się z koksem, który w najlepszym gatunku zawsze zawiera jej przynajmniej 0,8 % i około 40 % tej zawartości oddaje żelazu. Przy topieniu’ żelaza o małej zawartości węgla z dodatkiem odpadków żelaza miękkiego wzrasta zużycie paliwa w piecu kopułowym nie-stosunkowo wysoko, a przytem stopione żelazo przez zetknięcie się z rozżarzonym węglem, musi się nawęglić i dać wytwór, zawierający znacznie więcej węgla, niż go było przed topieniem. W Ameryce piece płomienne są racyonalniej budowane, zużywają o połowę mniej opału niż w Niemczech i dlatego są już bardzo rozpowszechnione; w Europie, gdzie operuje się małemi ilościami, najbardziej są wskazane małe piece Martina zwłaszcza w konstrukcyi Eckardta z Berlina o pojemności od 500 kg. Przy piecach Martina, zużywających dużo paliwa z powodu, że muszą

w ości.

mutry o kształtach gładkich i regularnych, potrzebujące bardzo małej wykończającej obróbki.

Czasopismo Techniczno,

Zastosowanie stali szybko obrabiającej

omawia ,prof. Fischer w Zeitsft.f. Werkseugmasch. Pomiędzy tą stalą a zwykłą zachodzi tylko ta techniczna różnica, że druga, rozgrzewając się przy robocie, już przy 150" zaczyna tracić swą twardość i dlatego wymaga w czasie roboty starannego chłodzenia, pierwsza zaś znosi rozgrzanie aż do ciemnoczerwonego żaru (około 700°) i dopiero przy tej temperaturze poczyna mięknąć. Ani opór, który stal pokonywa, ani ilość użytej do obróbki pracy mechanicznej, nie różni się wcale przy obu ' gatunkach stali. Zastosowanie jej dotychczas ogranicza się do obróbki żelaza i stali zlewnej, nie nadaje się zaś do żelaza lanego, gdyż ono z powodu zachodzących różnic w twardości powierzchni a głębszych warstw, wymaga powolnej obróbki. Mylne jest mniemanie, że tylko nową stalą można odcinać grube wióry; w Hanowerskiej Politechnice znajduje się wiór żelazny z r. 1861 o szerokości 60 mm, a grubości 1,95 mm. Praktycznie jednak odcina się dziś przeciętnie grubsze wióry niż dawniej, ale głównym powodem szybszej obróbki jest zwiększona szybkość cięcia; gdy przed 25 laty najsprawniejsza tokarka odcinała na godzinę około 8,6 kg materyału,

Przegląd Techniczny

dzisiejsze obrabiają 50 razy więcej. Zastosowanie nowej stali jest doniosłe, zwłaszcza w hutach, stalowych; gdy dawniej stalowe przedmioty musiano bardzo dokładnie odkuwać, aby odbiorca nie miał trudności z dalszą obróbką, dziś od-kuwa się je z grubsza, zbierając następnie nadwyżkę materyału w warstwach do 70 mm grubych i robota ta lepiej się kalkuluje, niż dokładne kucie. To samo odnosi się do przedmiotów, które wytacza się bez kucia wprost z okrągłych sztab. Wprowadzeniu powszechnemu stali nowej stoją na przeszkodzie wysokie ceny maszyn roboczych, które bez porównania silniej muszą być budowane, niż dawniejsze. Cena stali wielokrotnie wyższa niż zwykłej, gra znacznie mniejszą rolę, odkąd nauczono się lutować i spawać ją ze sztabami z żelaza zwykłego, które służą za osadę. Sprawienie maszyny do stali szybko obrabiającej opłaca się tylko tam, gdzie nieustannie odcina się dużo materyału, przy robocie zmiennej raz cięższej, raz lżejszej nie opłaca się wcale i lepiej wtedy kupić lżejszą, a o wiele tańszą maszynę, i szybkość obrabiania w razie potrzeby zwiększyć przez mechanizmy do szybkiego zakładania i zmieniania narzędzi, przez osady szybko utwierdzające meteryał i t. d.

Czasopismo Techniczne.

Wytwórczość pirytu. Siarka, stanowiąca | jeden z głównych czynników przy wyro bie kwa-

Spożycie węgla w Belgii.

su siarczanego, używana bywa w tym celu podi dwoistą postacią, t. j. jako siarka rodzima, dobywana w stanie surowym w Sycylii i innych miejscowościach Włoch (u nas w mniejszych ilościach w okolicach Buska, Czarkowej i t. d.), lub też jako piryt (iskrzyk) (FeS₂). Ten ostatni posiada tę wyższość nad siarką rodzimą, że koszt wyrobu kwasu jest znacznie niższy; oprócz tego piryt dość często zawiera domieszki innych metali, jak np. miedzi; od procentowej zaś ich zawartości zależy następne zużytkowanie pozostałości.

Ilość pirytu, dobywanego w różnych państwach rocznie wynosi w tysiącach t: Portugalia 377, Erancya 272. Hiszpania 262, Niemcy 175, Norwegia 130, Włochy 112, Stany Zjednoczone Ameryki Półn. 112, Węgry 97, New-Poundlandya 42, Kanada 30, Rosya 26, Japonia 16, Anglia 10, Szwecya 8 i Belgia 1—razem przeto 1 670 000 t. Licząc, że piryt w przybliżeniu zawiera 50$ siarki, otrzyma się ogółem 835 000 t siarki z tego źródła osiągniętej; z danych zaś statystycznych za ostatnie 10 lat wynika, że Włochy dostarczyły 450 — 575 tysięcy t siarki rodzimej surowej, t. j. przecięciowo po 500 tysięcy t rocznie. Tu jak zwykle przoduje Sycylia, gdyż w r. 1904 wydobyła ona z górą 478 tys. t, w 1905 zaś około 455,5 tys. w Romagna wydobywają 20 — 30 tys. w Neapolu i Kalabryi 15 — 35 tysięcy t rocznie.

r. 1902

r. 1903

r. 1904

pudów

r. 1905

1.    Wytwórczość węgla kamiennego

2.    Przywóz: a) węgla kamiennego i brykiet

b)    koksu

c)    dodatek 50$ w celu wyraże

nia koksu w węglu

1390000 199 380 14070

1457 320 219320 18890

1427 340 223860 20 690

1482500 262 360 21 920

Razem przywóz 3. Wywóz: a) węgla kamiennego i brykiet

b)    koksu

c)    dodatek 50°/o

Razem wywóz

Spożycie (l-f-2—S)

Spożycie na 1 mieszkańca (w pudach)

7 040 220490 351 030 50 320 25160 426 510 1183 980

9450 247 660 332 800 51 360 25 680 409 840 1 295140

10340 254890 342 210 53 710 26 850 422 770 1 259 460

10960 295 240 315 290 59 650 29 820 404 760 1372 980

169

185

180

196

Wytwórczość węgla kamiennego w Belgii.

r. 1902

Okrą‘g

r. 1903

tysięcy

r. 1904 p u

r. 1905

Mons . Charleroi Liège Namur

487 600 481220 375 120 46 060

513 830 504830 393030 45 630

503 990 494 060 384 780 44510

483830 445050 361420 43 950

Razem .

1 390 000 1 457 320 1 427 340 1334 250

to

tH

Stosunek procentowy wytwórczości węgla kamiennego w poszczególnych okręgach państwa Rosyjskiego.

Kok

Zagłębie Donieckie

Zagłębie Dąbrowskie

Ural

Kosy a środkowa

Pozostałe okręgi

Kazem

1860

1861

1862

1863

1864

1865

1866

1867

1868

1869

1870

1871

1872

1873

1874

1875

1876

1877

1878

1879

1880

1881

1882

1883

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

~    1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

32.80

43.63 33,44

29.40 28,54 42,38 49.12 35,09

29.11

36.46 36,83 40,57

54.76

52.76

44.41 49,01 52,52 44,82

44.86

42.92 43.00

42.81 46,16

44.20 42,32

44.11 46,05

45.34

43.20 50,05 49,90 50,37

51.42 50,60 55,31 53,70

54.46

60.64

61.47 65,96

68.93

66.87 65.01

65.35

59,00

46.62 56,98

55.13 56.27

45.77 40,55

50.77 51,31 49,52 47,69 36,42 27,45

28.63

31.16 23.65 24,86 34,25

35.93

37.17 39,07 40,22

36.63

42.17

43.13

41.94 42,97

43.77

2,24

3,83

2,13

100

1,88

1,41

3,31

4,69

3,26

1,90

2,09

1,20

1,07

0,69

1,63

1,04

1,35

1,55

1,23

0,97

3,06

1,08

2,29

3,59

4,70

5,32

3,16

3,22

4,17

4,33

3,60

4,03

4,23

4,15

3,94

3,64

4,70

3,17

1₀0

3,77

5,97

7.07

5,93

• 6,01

8,59

10,55

9,52

11,80

17.02

13.58 12,85 18,81 22,80

18.58

16.97 16,54 16,04 12,51

10.98 10,60

9,36

10,01

8,18

6,03

6,35

5,33

4,93

3,89

2,90

2,59

4,40

6,19

3,43

2,66

2,42

3,46

7,83

3,43

2,99

4,36

3,17

4,41

4.07

3,31

3,07

0,90

1,59

1,58

1,83

1,29

1,29

1,11

1 32

1,60

0,62

0,94

0,90

0,96

1,00

1,05

0,85

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

100

1905

38,27 40,46 39,06 33,60 33,21 28.42 24,99 24,93 26,65 26,49 24 23 19,13

3,42

3,18

3,17

3,89

3,18

3,13

2,59

2,21

2,91

3,36

2,70

2,72

2,65

2,35

0,52

100

2,21

1,83

1,68

1,81

1,31

1,60

1,66

1,54

1,30

1,25

1,19

1,25

1,03

100

0,84

0,91

0,77

0,88

1,43

2,21

3,75

3,68

4,21

4,05

7,42

100

100

100

r-H tH t-H

100

100

100

Przywóz węgla z zagranicy do Stanów Zjednoczonych.

Wytwórczość koksu w Rosyi.*)

r. 1904

r. 1905

r. 1904

r. 1905

Węgiel kamienny .    .    96 480

Antracyt

tysięcy pudów

100 350 2 120

4 500

603 299

pudów

Gubernia Permska .

Południe Rosyi . . 146 662 237

144 315 340

Razem

. 147 265 536

144 315 340

”V9U.i

Wytwórczość węgla kamiennego we Francyi.

" ï : r. i!«e j '

Okrąg .

r.

Nord .

Pas de Calais ■

Seine

Gard

Bourgogne vi c Nievern ais .

Tarn .

Aveyron.: . -U > Bourbonnais Pozostałe okręgi

J ii

o ’r-.

: [ 1 121 110

191 560 116 120

115 680

99 080

67 520 94 420

tÿ s ęe y

1 400 360

221300 128 940

110 680

’ ' V. 1904: ‘ p u do w • =

1328 570

j ! k O y / r i .*• ^ v ¹

219,960 117 550

121 760

1’. 1905

1414 340

228 580 118 820

120 320

109 580

64 940 91 130

111 960

68 080 97 930

112 470

63 590 99 830

2 065 810

2 157 950

2 126 930

1 805 490

Wytwórczość węgla brunatnego wynosiła:

r. 1902 .... 38000 tys. pudów i.    „ 1003 . ... 42 000 „

:>    „ 1904 .... 40500 „

„ 1905 . ... 42800 „

Razem

Wspomnienie pozgonne. W dniu 9-ym szedł na kopalnię rudy żelaznej w Krzykawie stycznia r. 1907 w drodze do pracy został za- pod Sławkowem, w powiecie Olkuskim, a ostat-mordowany tuż przy kopalni ś. p. Jan Rudowski, nio od r. 1901 pełnił obowiązki sztygara na ko-s z ty o-ar kopalni Flora w Dąbrowie. Urodzony palni Flora. Będąc jeszcze w szkołach, okazywał już wielki zapal i zainteresowanie pracami społecznemi, a zająwszy stanowisko samodzielne, przedewszystkiem wytężył swoją pracę w kierunku szerzenia wśród ludu oświaty i na tein polu położył nieocenione zasługi. Mając na myśli słowa Kościuszki „Oświata ludu dokonywa cudu“, starał się rozżarzać kaganiec oświaty wśród robotników, z którymi żył, pracował i którym był oddany duszą całą. Dzięki jego staraniom po dzień dzisiejszy robotnicy z kopalni Flora korzystają z funduszu, przeznaczonego przez Zarząd kopalni na różne wydawnictwa peryodyczne; z jego też ini-cyatywy w r. 1904 odbyła się wycieczka robotników z zagłębia Dąbrowskiego do Krakowa, w celu zapoznania się z tamtejszymi warunkami życia politycznego; on też pierwszy rzucił myśl założenia Stowarzyszenia Spożywczego robotników kopalni Flora i myśl tę w roku 1906 w czyn wprowadził. Padł z ręki nieznanego zbrodniarza w 33 roku życia. Zginął z ręki mordercy człowiek, który ukochał nade wszystko ziemię rodzinną -i lud, między którym wzrósł, człowiek wielkiego serca i ducha, patryota, który trzymał bezustannie rękę na pulsie życia społecznego i z natężoną uwagą wsłuchiwał się w tętna jego.; Zginął człowiek czynu, niezłomnej energii i hartu . woli, człowiek, .który w. dzisiejszych czasach, po śmierci ojca, w dniu 22 czerwca r. 1^74, wy- ,■przełomu i przebudowy społecznej mógł długo cli 0 wy wał się \v NoWej Wsi, , W powiecie Ostro- jeszcze ż, korzyścią wielką praęęwap dla społe-łęckim u.Wuja, proboszćza tejże¹ parafii; W roku czeństwar. Tó też wszyscy, którzy znali- tę' c^ÿ-. 18S4 WsfąpiP do' gimnażyum W Łomży, a w foku sta i zacńą dusżę, gorąco strato jego odczuli. 1893 przeniósł się do szkoły górniczej w Dąbro- Cześć\jego .zacnej)ipamąęei' dotiiócli: mii'lekką-bę-' wi'e, którą skończył w roku 1897. Po skończeniu dzie ta ziemia Polska, któr^ tak gorąco ukochał szkoły^ górnićzej zmafły pracował początkowo i dla dobra której tak wytrwale w czasie naj-jako¹ sztygar ńa kopalni Saturn, następnie prze- większych represyi z narażeniem się pracował.

r \y;r

■i

yM:;

’ä-

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.