PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

N§ 7 (73).

Dąbrową, dnia 1 kwietnia r. 1907.

Tom IV.

Badania nad zachowaniem się siarki w

co

*)

miennym, pomimo różnorodnych chemicznych i termochemieznych procesów, jakim, ulega w piecach podczas koksowania, nie da się całkowicie wydalić i pozostaje w koksie częstokroć w dużej ilości, trzymając się go bardzo uporczywie, trwały związek między siarką i węglem, nie ulegający działaniu wysokich temperatur, naprowadzał hutników

Wiadomo, że siarka, zawarta w węglu ka- Ca, która była już związana z kwasem fosforowym. Jak widzimy, ta ilość siarki nie różni się prawie wcale od całkowitej ilości siarki, znalezionej w koksie, dlatego też śmiało możemy przyjąć, że w danem paliwie siarka zawarta była w Ten postaci siarczków i siarczanów. Jeżeli przypuścimy, że siarka związana jest tylko, z żelazem, jako siarczek, to, wskutek długiego gotowania z na myśl, że siarka, zawarta w kwasami mineralnymi, przy równoczesnem prze-koksie, przychodzi bez żadnej zmiany przed for- puszczaniu przez rozczyn kwasu węglanego mo-my wielkiego pieca i dopiero tu ulega spaleniu głoby się wydzielić jako siarkowodór 0,86°/o S. na bezwodnik siarkawy.    Ale średni rezultat z różnych doświadczeń wyka-

Ponieważ przypuszczenie to nie znalazło do- zał, że w tych warunkach ilość siarki, wydzielo-tychczas w literaturze zawodowej potwierdzenia, na jako PPS, wynosiła tylko 0.116°/o. Ponieważ a nadto o zachowaniu się siarki w wielkim pie- zaś w postaci siarkanów znaleziono w koksie cu nie mamy żadnych danych, przeto z tern 0,0922 % S, przeto suma siarki, związanej z żela-większą skrupulatnością notujemy na tern miej- zem, wapniem, magnezem i manganem, wynosiła scu doświadczenia, wykonane przez F. Wüsta i j 0,208 (0,116-j-0,092).

P. Wolffa w wyższej szkole technicznej w Ak- I Pozostałe 1,198 (1,406 — 0,208) znajduje się wizgranie. Doświadczenia te mają na celu wy- zatem w postaci innych związków a mianowicie, jaśnienie, czy i o ile gazy w wielkim piecu w jako połączenia siarkowe organiczne, w których różnych temperaturach działają na siarkę, zawar- siarkę zawartą nazwiemy dla krótkości „siarką tą w koksie.    j organiczną“. Ilość takiej siarki w koksie oma-

Ponieważ mamy na widoku działanie gazów wianym wynosiła stosownie do obliczenia 85,20% wielkopiecowych, przeto oprócz tlenu, wdymane- ogólnej ilości siarki, go z powietrzem atmosferycznem, należało w do-    Niejest to jakiś nadzwyczajny wypadek, ponie-

śwdadczeniach uwzględnić działanie wodoru, pary waż z analiz, wykonanych przez Bradbury, Mucka i wodnej, azotu, tlenku i dwutlenku węgla, jako Bluma,*) można znaleźć po obliczeniu, że zawar-głównych składników gazu w wielkim piecu.    tość organicznej siarki waha się w granicach od

Jako materyału do doświadczeń użyto ko- 66°/₀ do 92% ogólnej ilości siarki, ksu, zawierającego 1,406% siarki, 86,07% węgla    Aby choć w przybliżeniu określić ilość siar-

(C) i 10,05% popiołu. Chemiczny skład tego os- ki organicznej, gdyż dobrych sposobów dotych-tatniego był następujący: Si0₂=38,26%, Fe₂0₃= czas nie znamy, oznaczono siarkę, ulegającą spa-21.50% (Fe= 15,05%), Al₂0₃ = 27,36%, Mn₃0₄ = leniu, w ten mianowicie sposób, że dokładnie 0,61% (Mn=0,44 % ), P₂0₅=0,50 % (P=0,22 % ), CaO= sproszkowany koks spalano w atmosferze tlenu. 6,13%, MgO=3,32% i S0₃=2,29%-    Jako płynu pochłaniającego używano częściowo

Głównymi składnikami połączeń siarkowych nadmanganianu potasu, częściowo również kwasu w koksie są:    żelazo,    wapń,    magnez i mangan. Tych solnego z bromem. Średnia cyfra, wyprowadzo-

składników,    licząc    na    wagę    koksu, było:    na z dziesięciu określeń, dała 1,09 % siarki, ule-

Fe=2,511% Ca=0,441 „

Mg=0,201%    gającej spaleniu. Dodając tę ilość cło ilości siar-

Mn=0,044 „    ki, znalezionej w pozostałej od spalenia reszcie,

Suma tych metali była w stanie związać nie otrzymujemy nawet w przybliżeniu sumy ogółem 1,41% S, nie licząc naturalnie tej ilości *) Bradbury, Chemical News, 38, str. 147.

*) Odczyt, wygłoszony na zebraniu Iron and Steel Institute w maju r. 1905. Stahl und Eisen, r. 1905, A? )0 i 12.

Muck, Stahl und Eisen, 1886, str. 468.

Blum. Zeitschrift f. anal. Chemie, 1888, str. 446.

siarki a przyczyną tego prostą jest fakt, że obok S0₂ tworzy się przy spaleniu w tlenie również i S0₃, który w postaci białych dymów przechodzi bez zmiany przez pochłaniacze i odbieralniki ochronne, napełnione alkoholem lub wodzianem sodowym. Te białe dymy S0₃ nie dadzą się zatrzymać ani w naczyniach, chłodzonych do tem-paratury 8° lub 10°, ani też nie pozostają w płuczkach z bezwodnym kwasem siarkowym. Przechodzą one nawet bez zmiany przez spiralkę platynową, rozgrzaną do czerwoności.

W wielu doświadczeniach widocznem było. że skłonność siarki koksowej do tworzenia wyższych niż S0₂ tlenków rośnie w miarę podwyższenia temperatury i w miarę zwiększania ilości dopływającego tlenu. To ostatnie zjawisko tło-maczy się poniekąd również podwyższeniem temperatury, wywołanem samem łączeniem się siarki z tlenem.

przez dwie płuczki z octanem kadmowym.

Łódkę ze zważonym proszkiem koksowym wstawiono do rury po ogrzaniu jej średnio do 150°. Podczas ochładzania pieca wyłączano płuczki z octanem kadmowym w chwili, gdy pyro-metr pokazywał jeszcze 250°. W przeciągu każdej godziny przepuszczano 2—2,5 litrów wodoru.

Tablica I.

Tempera

tura

C°

Siarka, Strata jwydzielo-przez na jako prażenie

H₂S

Siarka zga-zowana, wyrażona w % ogólnej ilości S

è?

Przyjmując jednak średnio 1.09 /₀ ulegającej spaleniu siarki, widzimy, że 15,93 % ogólnej ilości siarki (spalonej jako S0₃) nie zostało schwytane w odbieralnikach. Czy na podstawie spostrzeżeń, uczynionych w tych doświadczeniach, uprawnieni jesteśmy do wniosku, że i w procesie wielkopiecowym część siarki, zawartej w koksie, spala się nie tylko na S0₂ lecz i S0₃, musi to do czasu pozostać kwestyą nierozwiązaną.

Dalsze badania dotyczą zachowania się siarki wobec wodoru, pary wodnej, azotu, tlenku węgla i kwasu węglowego w temperaturze podwyższonej. Doświadczenia odnośne wykonano w piecu elektrycznym Heränsa, przyczem czas trwania ogrzewania, nie licząc podgrzania i ochłodzenia, wynosił każdorazowo 5 godzin.

Koks, zmielony na bardzo delikatny proszek, wysuszono w 120°. Do każdego doświadczenia odważano 1,2 — 1,7 gr zależnie od spodziewanej przy prażeniu straty. Badany proszek koksu wsypywano w łódkę porcelanową 100 mm dłu^ą i 15 mm szeroką, którą następnie wsuwano do rury spalań, umieszczonej w piecu elektrycznym. Jako rura spalań, służyła rura porcelanowa, polewana wewnątrz i zewnątrz, 800 mm długa o 20 mm przekroju w świetle. Do określeń temperatury służył termoelement z platyny i stopu platyny z rodem, zabezpieczony cienką porcelanową rurką.

Doświadczenia z wodorem. Zebrany w gazometrze wodór przechodził do rury spalań w celu zupełnego oczyszczenia przez następujące przyrządy: przez płuczkę z wodą, rurę w kształcie U, napełnioną żółtym fosforem, płuczkę z azotanem srebra, kwasem pyrogalusowym, nadmanganianem potasu, przez naczynie osuszające z rozczynem wodzianu sodowego i wapna sodowanego i wreszcie przez płuczkę ze stężonym kwasem siarkowym i rurę z bezwodnikiem fosforowym.

Gaż, opuszczający rurę spalań, przechodził

O CO 00 cc o <

o o o o o o o o o o

T—i

o (M o: i—i co

1-0 OOrtiOO —’ —! ci lO O*'

O    ^ cq

~ co o co m cfo o cT cl

U*    LO

aolo o< -o —i    co co

Rozczyn octanu kadmowego zaczynał się mącić już przy temperaturze 470 — 490°; strącał się siarczek kadmowy. W temperaturze 600° wydzielało się już 3 razy tyle siarki w postaci H₂S, co w 500°. Zaczynając od 600° w górę, powoli wzrastała ilość zgazowanej siarki, aby przy 1000° dosięgnąć połowy ogólnej ilości. W miarę zatem podwyższania temperatury wzrasta dążność wodoru do łączenia się z siarką na siarkowodór. Również długo trwające przechodzenie wodoru przy jednej i tejże samej temperaturze powoduje gazowanie się większych ilości siarki, dlatego też w dwóch doświadczeniach, wykonanych w określonej temperaturze, przeprowadzając gaz w przeciągu 2l/₂ godzin i 6 godzin, zdołano w pierwszym wypadku zgazować 0,403 ^ S, w drugim 0,o62°/₀ siarki na H₂S.

Używając do doświadczeń koksu z zawartością 1,5%S, zgazowano w przeciągu 9³/₄ godzin 0,737°/oS. Nie mając niestety żadnych bliższych danych co do rodzaju związków siarki organicznej, musimy uciec się do związków, przypominających siarczki i przedstawić sobie proces gazowania z wodorem w następujący sposób: FeS -f--j-H₂=Fe-f-H₂S.

Należy dodać, że we wszystkich doświadczeniach po wykonaniu ich zewnętrzny wygląd koksu nie uległ najmniejszej zmianie; widać było jedynie, że przy wyższych temperaturach miał barwę nieco ciemniejszą.

Nawiązując rzecz do tych badań prażenia w atmosferze wodoru, należy zwrócić uwagę, że, postępując tą drogą, można w piecach koksowych uwalniać koks od siarki bez zmniejszenia wydajności, mogącej polegać na utlenieniu węgla (jak to ma miejsce przy użyciu pary wodnej lub zgęsz-czonego powietrza).

9°

<fo ■

7°

Co

So

So

4b

/a

<?,*

6>o

io

ESS

ifflö &0 yofi

laiZUL' TtJu) XcuÂoUKMliOtL dMT^ô ywù/Aùtl /jitUi^.

H%0

ovwo/.

TWm, ro

&ne^ /oß) ßowiöaur —

XfäSr.

•/Lecący ù£kcÀ

tiarkl, u/akyącejnrfrfÿvem^ ^ fuióićfatmfc/is jcaavf wyrcucoKOs is Je Oÿoâ^JKsrtÿ S ie-6o/ûde.

1 ^

'sf''¹ J

•r>

G§

eut, -tot

,r*s

7<

■$

is

SS

‘•s

00.

ffi

io.

•?ä

//,

;•

■LJ

cox

«*

13

'/

*r>

//

CA

p*7

//

_ij

hfl

tvtStôfôivÿ

-i

os

T.

$

;ss*

■«*

/Ä

•3

S*Ä

fco fco /(W

^    ^    &>0 Joo fro &09 toOO*

V

/

>:• '

V

>•- :

t

■

;

.■*

'

Doświadczenia z parą wodną. Pa- wiło dowód, że wodór w chwili wywiązania porę wytwarzano z wody destylowanej, używając siada siłę łączenia się z siarką koksu w daleko wyż-w tym celu małego przenośnego kotła parowego, szym stopniu, aniżeli czysty suchy wodór gazo-Wodę, uwolnioną już częściowo przy tlestylaeyi wy. W 900° gazuje już para wodna więcej siar-od powietrza, gotowano silnie w celu zupełnego ki w postaci H₂S, aniżeli wodór gazowy w tem-wydalenia gazów. Para w kotle miała ciśnienie peraturze 1000°. Straty, powodowane prażeniem, v₄ atmosfery. Przewód parowy pomiędzy kot- są stosunkowo bardzo duże i stanowią ilości dwa, łem i piecem elektrycznym zaopatrzono w dwa j siedm, czternaście i dziewięć razy większe, aniżeli przyrządy, z których jeden miał na celu reguło- straty skutkiem prażenia, jakie miały miejsce wanie dopływu pary. drugi zaś służył do od- przy działaniu wodoru gazowego, prowadzania zgęszczonej wody, skraplającej się w    W 500° i 600° nie zmieniał się wygląd koksu,

przewodzie; aby zaś woda, zgęszczająca się w przy 800°, powierzchnia jego była spieczona, przy-przedniej części rury, mogła swobodnie spływać czem proszek koksowy trzymał się uporczywie do wspomnianego przyrządu, ustawiono piec ele- ścian łódki. Na brzegach koks miał barwę szaro-ktryczn}' nieco pochyło. Za piecem była umiesz- białą. W 900° powierzchnia jego była szaro-biała czona kolba Erlenmeyera objętości jednego litra i popękana. W 1000° cała masa koksu przyjęła w zbiorniku chłodzonym. W kolbie tej można barwę szaro-białą; był to materyał zupełnie spo-było słabiej lub silniej zgęszczać parę wodną, pielony, jak zresztą łatwo to auważyć po stra-podczas gdy gaz swobodnie przechodził przez cie skutkiem prażenia, wynos ąeej 89,18%. Ta dwie płuczki z octaiiem kadmowym. Podczas strata odpowiada zupełnie ilości popiołu 10,05% doświadczenia można było zapomocą odpowied-    Oprócz siarki, zgazowanej na H₂S, część cał-

niego przyrządu wypuszczać z kolby zgęszczoną ko w i tej ilości siarki uległa zgazowaniu na S0₂, wodę, którą też co dwie godziny przelewano a przy udziale wysokich temperatur nawet na S0₃. wprost do przyrządu w celu oznaczenia w' niej Mimo to jednak dążenie siarki, zawartej w kok-siarki, przyczem gotowano ją, przepuszczając sie, do łączenia się w H₂S jest silniejsze i więk-ustawicznie strumień dwutlenku węgla, a ucho- sze, aniżeli dążność łączenia się jej z tlenemna S0₂. dzący siarkowodór przechodził przez płuczki z    Porównywując rezultaty wykonanych do-

octanem kadmowym.    świadczeń z praktyką, mianowicie zaś porówny-

Wprawdzie można tu było użyć daleko pro- wując stosunek nadzwyczajnych strat podczas stszego sposobu oznaczania siarki, polegającego prażenia z niezbyt wielkiemi stratami siarki, mu-na utlenieniu wodą bromową i osadzeniu w po- simy przyjść do przekonania, że sposoby odsiar-staci BaS0₄, ale w takim razie zgęszczony w czania koksu zapomocą pary wodnej, puszczanej wodzie S0₂ musiałby także uledz oznaczeniu a do pieców koksowych, proponowane przez Bert-tu chodziło głównie o siarkę, zgazowaną w po- helemy i Armstronga, Claridac Ropera i wielu in-staci siarkowodoru.    nych, w praktyce przeprowadzić się nie dadzą.

Osady siarczku kadmowego w obu kolbach Wydalenie siarki następuje bardzo szybko, po-złączono w jednem naczyniu i oznaczono w nich nieważ jedno z doświadczeń wykazało, że po. upły-zawartość siarki.    wie trzech godzin uszło 0,76% siarki jako H₂S

Doświadczenia z azotem. Azot, nagromadzony w gazometrze, przed wprowadzeniem do pieca oczyszczono starannie, przepuszczając go po kolei przez płuczkę z wodą, przez rurę U i płuczkę z żółtym fosforem, z azotanem srebra, przez cylinder, napełniony paciorkami szklanymi, Siarka, | Siarka zga- j oblanymi kwasem pyrogalusowym, przez cylinder wydzielo- zowana, wy- ; osuszający, napełniony wodanem sodowym, wapna jako rażona w \ nem sodowanem i chlorkiem wapniowym. Na-H₂S ! ogólnej ilości S

Łódkę porcelanową wstawiano w każdem doświadczeniu do rury przy temperaturze pieca 100° a oznaczenia siarki dały następujące rezultaty:

Tablica II.

Tempera

tura

Strata

przez

prażenie

C°

°/

/()

°/

10

o«?

500

600

800

tO

900

1000

70,88

89,18

o cppp

12,84

13.27

36,83

51,52

54,34

: stępnie oczyszczony w ten sposób azot gazowy i przechodził przez rurę spalań, napełnioną zwojami drutu miedzianego, które poprzednio oczyszczono zapomocą kwasu azotowego, wody i alkoholu, wysuszono, a potem wygotowano silnie w alkoholu metylowym, przyczem podczas gotowania przepuszczano przez naczynie wysuszony j pomocą CaCl₂ prąd powietrza, przeciągany aspi-| ratorem. Rura spalań połączona była z płuczką, zawierającą stężony kwas siarkowy, i płuczką z kwasem fosforowym.

Grazy, uchodzące z pieca elektrycznego, prze-

za-

Zmącenie octanu kadmowego dało się już zauważyć przy temperaturze 350—380°, co stano- i puszczano przez dwie płuczki z alkoholowym roz-

czynem wodanu sodowego.

Ponieważ azot nie posiada energii chemicznego działania, przeto przepuszczano go w przeciągu godziny tylko 1,2—1,4 litra. Doświadczenia dały następujące wyniki:

Tablica III.

ilościami nabromowanego wodzianu potasowego, w którym miała być pochłaniana ulotniona siarka. Doświadczenia dały następujące rezultaty:

Tablica IV.

Tempera

tura

Strata przez prażenie

C°

⁰/o

Reszta po-| Siarka zga-zostałej w zowana, wy-koksie rażona w °/0 ogólnej ilości S

Tempera

tura

jReszta po-Strata zośtałej w przez pra- koksie zenie siarki

siarki

C°

Siarka zga-zowana, wyrażona w ³/0 ogólnej ilości S

/O

°l

__/o

500

500

1,03

600

1,43

800

2,16

900

2,83

1000

4,50

1.372

1,337

1,326

1,308

1.162

2,41

600

1,49

4,90

800

5,90

6.97

900

1.226

1,171

0,975

1000    3,06

1,69

.2,20

2,35    |    0,879    !

0,869 i

12,80

16,89

80,80

37,61

38,32

17,35

Jakkolwiek koks pokazuje małe straty przez i prażenie, to jednak zawartość siarki, zaczynając od 500°, znacznie się zmniejsza. Siarka organiczna pod działaniem tlenku węgla łączy się z nim, tworząc prawdopodobnie częściowo tlenosiarczek węgla, który w odbieralnikach rozkłada się natychmiast na kwas węglowy i siarkowodór a ten ostatni pod utleniającym wpływem bromu zamienia się na kwas siarkowy.

"W doświadczeniach tych można było zauważyć rozkład tlenku węgla, o którym mówi Ledebur (.Handbuch der Eisenhüttenkunde, 1900, str. 288 oraz Stahl und Eisen, 1903, str. 447 i 557). Zauważonoj ednak. że torozpadanie się tlenku węgla odbywa się nie tylko w stosunkowo nizkiej temperaturze, lecz ze wzrostem jej biegnie w dalszym ciągu. Najsilniejsze wydzielenie się węgla miało miejsce przy temperaturze 1000°. Zdaje się jednak rzeczą wątpliwą, czy rozkład w tych warunkach biegnie podług równania 2CO — C-j-C0₂, gdyż przy tej temperaturze redukcya dwutlenku węgla pod wpływem węgla jest bardzo żywa i z tego względu tworzenie się tego kwasu nie bardzo zasługuje na wiarę. Wpływ, jaki roz-.    ,    . .    .    , padanie się tlenku węgla może wywierać nasiar-

woności, wyłożoną azbestem a napełnioną pyłem k koksUi można llwydatnié w następującem rów-

cynkowym i kawałeczkami drzewa. Wytwoizo- naniu, w którem siarka dla prostszego przedsta-ny w ten sposob gaz zbielano w gazometize. wienia rzeczy wyrażona jest w pierwiastku:

W celu zupełnego oczyszczenia przepuszczono tlenek węgla przez rurę spalań, napełnioną wyżarzonym węglem drzewnym. Dalej gaz przechodził przez rurę U, napełnioną fosforem, płuczkę, napełnioną paciorkami, oblanymi kwasem py-rogalusowym, płuczkę z nadmanganianem potasu, przyrząd osuszający z rozczynem wodzianu sodowego, wapnem sodowanem i chlorkiem wapniowym a wreszcie przez rurkę z kwasem fosforowym. W przeciągu godziny przepuszczano 1,4—

1,6 litra gazu.

Gaz, opuszczający piec elektryczny, przepuszczano przez dwa odbieralniki z odmierzonemi

W trakcie tych doświadczeń do 900° włącznie koks nie zmienił wcale zewnętrznego wyglądu, w 1000° zdawał się mieć barwę nieco ciemniejszą a pierwsza płuczka z rozczynem alkoholowym wodzianu sodowego przybrała widoczną barwę żółtą. Azot przeto trzeba uważać za gaz zupełnie nie działający na siarkę, zawartą w koksie. Wychodząc jednak z założenia, że część luźnie związanej siarki (organicznej), ulatując w obecności rozżarzonego węgla, może tworzyć dwusiarczek węgla, co pewien czas oznaczoną ilość alkoholowego rozczynu NaOH poddawano badaniom na zawartość CS₂; w żadnem z doświadczeń nie znaleziono jednak takowego. Natomiast w pozostałej części rozczynu alkoholowego NaHO znajdowano tyle siarki, ile wynosiły strat}' jej w koksie.

W 1 000° gazuje się dość znaczna ilość siarki, w każdym razie cała ta ilość wraz z węglowodorami uchodzi uprowadzona przez prąd azotu.

Doświadczenia z tlenkiem węgla. Tlenek węgla otrzymywano, przepuszczając dwutlenek węgla przez rurę żelazną, ogrzaną do czer-

00

CO

+ S = 2 C -f S0₂

We wszystkich doświadczeniach przekonano się, że nabromowany wodzian potasu pochłonął dwutlenek węgla.

Doświadczenia z dwutlenkiem węgla. Dwutlenek węgla wytwarzano w sposób zwykły w przyrządzie Kippa. Użyty w tym celu marmur rozbito na płaskie kawałki i uwolniono o ile to było możebne od powietrza. Kwas solny silnie wygotowano. Dwutlenek węgla oczyszczono, przepuszczając go przez naczynie, napeł-

nione sztabkami żółtego fosforu, płuczkę tanem srebra i płuczkę z nadmanganianem potasu. Głaz suszono zapomocą stężonego kwasu siarkowego i fosforowego. W ciągu godziny przepuszczano 2—2,3 litrów gazu, który po przejściu przez piec elektryczny przepuszczano przez dwie płuczki z nabromowanym kwasem solnym lub nadmanganianem potasu.

Ze względu, że w oznaczeniach siarki, uchodzącej jako S0₂-j-S, pozostałej w koksie, ujawniły się zbyt duże różnice w porównaniu z oznaczeniami ogólnej ilości siarki, postanowiono w przytoczonej tu tablicy, oprócz siarki, ulotnionej w postaci S0₂, wprowadzić jeszcze rubrykę i dla reszty pozostałej w koksie siarki.

Tablica V.

2C0₂ + S = 2CO + S0₂.

Dzięki utleniającemu działaniu dwutlenku węgla, zamiana siarki na tlenosiarczek węgla musi być wykluczoną.

Wy jaśnienie przyczyny tworzenia się w 900° a szczególniej w 1000° dużych ilości zgazowanej siarki, która jednak nie da się oznaczyć w zawartości odbieralników, polega na tern, że obok SO„ tworzy się także S0₃, gdyż

3 C0₂ -f- S = 3 CO -f S0₃.

Dowodu, świadczącego o tworzeniu się bezwodnika siarkowego (S0₃) obok bezwodnika siarkawego (S0₂) w wysokich temperaturach, dostarczył cały szereg doświadczeń, wykonanych i opisanych na początku pracy niniejszej.

W doświadczeniach tych, wykonanych zresztą prawie zupełnie tak samo, jak i to ostatnie, zgromadzony w gazometrze dwutlenek węgla był wpuszczony do pieca po przebyciu płuczki ze sztabkami żółtego fosforu a następnie był suszony. Uchodzące gazy chwytano w dwóch odbieralnikach z bromowanym kwasem solnym i w trzecim ochronnym odbieralniku z alkoholem.

W doświadczeniach można było zauważyć, że na samym końcu łódeczki mała ilość koksu ulegała spaleniu, co trzeba było przypisać utleniającemu działaniu dwutlenku węgla, w gruncie jednak rzeczy pochodziło ono stąd, że dwutlenek węgla był nienależycie oczyszczony i zawierał małe ilości tlenu. Doświadczenie dało następujące rezultaty: temperatura była 500, 600, 800, 900 i 1000°, siarki zgazowanej jako S0₂ było: 0,389 % , 0,394 % , 0,205% 0,161%, 0,339%.

Zaczynając od 800°, zjawia się nagłe zmniejszenie ilości siarki zgazowanej w postaci S0₂, natomiast zmniejszenie zawartości siarki, pozostałej w koksie, postępuje regularnie i stopniowo. Nawet w 1000° ilość zgazowanej w S0₂ siarki nie dosięga tej ilości, jaka tworzyła się w 500 i 600°. Różnice te polegają wyłącznie i jedynie na tworzeniu się S0₃, który w odbieralnikach nie zostaje zatrzymany.

Na podstawie tych doświadczeń i wynikających z nich reakcyi zmuszeni jesteśmy wniosko-Spalanie siarki na S0₂ zasadza się w tych wać co do siarki, znajdującej się w koksie, że ta-doświadczeniach na redukcyi dwutlenku węgla w kie same procesy odbywają się w piecu wielkim, wysokich temperaturach w zetknięciu się go z mianowicie siarka gazuje się w nim zupełnie tak węglem. Ta redukcya zaczyna się podług Neu- samo, gdyż podlega tym samym chemicznym i manna i Pistora (Berichte d. d. chem. Gesellsch., ! termochemicznym wpływom. Rzecz prosta, że 1885, str. 1647 i następ.) w temperaturze około wewnątrz pieca wpływy te mają daleko silniej-530° przy zetknięciu z żarzącym się węglem i za- szy charakter termochemiczny, gdyż siarka kok-leży ona od sposobu przeprowadzania dwutlenku sowa wystawiona tu jest na działanie temperatu-węgla tudzież od wielkości powierzchni zetknię- ry,' dochodzącej do 1 200—1 500° zanim przyjdzie cia.    przed formy pieca.

W żadnym więc razie siarka nie może zjawiać się przed formami bez zmiany, jak to dotychczas przypuszczano, lecz, zchodząc z nabo-koksie, uprowadzając ją w postaci związku ga- jem pieca coraz niżej, musi pod wpływem usta-zowego połączenia, a mianowicie bezwodnika siar- wicznego zetknięcia z gazami i wskutek stopnio-kawego:    ! wo podwyższającej się temperatury wchodzić w

z azo-

Tempera-

tura

przez

Strata

prażenie

i    I Reszta i

I Siarki siarki, po- ne/siarid^wy-c ulotnionej zostałej w raż°“a w o ₀

® • I ci/"k j 1 i •    .całkowitej

lako üO„ koksie    ilości siarki

w koksie

500

600

800

900

1000

r—i i-O

0,98

1.08

3,56

0/

0/

0/

10

0,101

0,144

CC

■m o o

1,315

1,289

1,181

1.048

0,573

6,47

8.32

16,00

25,46

59,24

Do 900° włącznie ilość wydalonej jako S02 siarki jest stosunkowo nadzwyczaj mała. Nawet w temperaturze 1000° ilość siarki, uchodzącej jako S0₂, wynosi zaledwie 18,29% ogólnej ilości S. Przez odjęcie siarki, pozostałej w koksie, od ogólnej ilości jej w tym materyale, otrzymujemy jednak w rezultacie, że 0,833 ^ siarki zostało z koksu wydalone jako S0₂ a to stanowi 59,24 % ogólnej zawartości. Siarki więc, która nie uległa oznaczeniu, było 40,99%

Małą różnicę w tym kierunku widać już przy 900°, przy 800° zdaje się zjawiać pewien zwrot.

Zupełnie tak samo jak węgiel ulega zgazo-waniu pod działaniem dwutlenku węgla, tak też dwutlenek węgla działa utleniająco i na siarkę w

żywą reakcyę z gazami a przy tein gazować się sama częściowo. Temu gazowaniu przeciwdziała okoliczność, że koks znajduje się w piecu w postaci duży cli kawałków. Ponieważ jednak jest on porowaty często do tego stopnia, że te pory wynoszą 50%, przeto w wysokich temperaturach gazy wnikają dość głęboko do wnętrza porów, przyczem bardzo dobrze działa również ciśnienie, pod jakiem gazy w piecu znajdują się.

Zarówno i wzajemne stosunki ilościowe gazów w piecu muszą odgrywać pewną rolę w działaniu ich na siarkę koksu. Te tamujące proces momenty nie należą jednak do tego rodzaju zjawisk, aby mogły jirzeszkadzać w usuwaniu większej części siarki, zanim koks spali się przed formami, to też stanowczo i zupełnie zerwać musimy ze starem zapatrywaniem, że siarka koksu pomimo długo trwającego zsuwania się naboju i pomimo silnego stopniowo wzrastającego nagrzewania przychodzi bez zmiany przed formy pieca.

Jeżeli przypuścimy, że siarka wypędzona z 122 gr siarki, koksu, nie tworzy innych związków, to w takim

Ze zwykłym i nabromowanym rozczynem razie powinna ona opuszczać piec i wychodzić wodzianu potasowego, jako cieczą pochłaniającą przez wylot wraz z gazami, stanowiąc ich część wykonano 4 doświadczenia. Pierwsze z nich w składową, którą w każdej chwili ilościowo ozna- czasie gdy piec wyrabiał surowiec pudlowy, p czyć można.*) W takim razie siarka, uchodząca zostałe trzy gdy piec był pędzony z obliczeniem z gazami wylotowymi, siarka spalająca się tak namiaru na surowiec tomasowski. zwana „szkodliwa“ nie powinna wywierać w pie-    I. W przeciągu 4 godzin, przepuszczono

cu wpływów szkodliwych.    49 / gazu, który zawierał 0,001526 a więc w 100 /

Aby zdobyć rzeczywiste dane o zawartości 0,0031 gr S czyli na 1000 kg surowca 135 gr siarki w gazach wylotowych nowego wielkiego siarki, pieca, zbadano jaknajstaranniej zawartość siarki w materyałach i wytworach pieca, wyrabiającego surowiec dla przeróbki na żelazo pudlowe i to-masowskie.

Gazy z pieca wielkiego w Pont-l’Evêque (Francyaj( Yedding; Handbuch d. Eisenhüttenkunde,

Temperatura gazów wylotowych tego pieca była zawsze bardzo nizka i wynosiła 115—120°C. Ciśnienie gazów w przewodach było 35—40 mm słupa wodnego. W celu schwytania II₂S użyto octanu kadmowego a dla S0₂ bromowanego kwasu solnego z nadmiarem bromu. Aby oznaczyć pewne obecne w gazach związki siarki, użyto częściowo roztworu wodzianu potasu, częściowo zaś takiegoż roztworu przesyconego bromem. Gaz oczyszczono od pyłu, przepuszczając go przez watę zwykłą i szklaną, przyczem dokładano wszelkich starań, aby w wacie nie pozostawała para wodna, zawarta w gazach. Dla oznaczenia H₂S przepuszczano dwa razy po 49 litrów gazu przez trzy naczynia pochłaniające; w pierwszem doświadczeniu czas przepuszczania wynosił 4 godziny 20 minut a piec wyrabiał surowiec pudlowy. W drugiem doświadczeniu, gdy piec pędzony był na żelazo tomasowskie, przepuszczenie tej samej ilości gazu przez pochłaniacze trwało 3 godziny 50 minut. W obu doświadczeniach nie zauważono wcale w rozczynie octanu kadmowego

*) Blum, Zeitschrift für anal, Chemie 1888, str. 451.

Wedding, Handbuch d, Eisenhüttenkunde, tom 3, r. 1901, str.307. Hilgenstock, Stahl und Eisen, 1893, str. 455.

nie tylko osadu, lecz nawet zmętnienia, mogącego pochodzić od H₂S.

Z nabromowanym kwasem solnym, jako cieczą pochłaniającą, wykonano ogółem trzy doświadczenia a mianowicie, pierwsze dwa podczas biegu pieca, obliczonego na wyrób surowca pud-lowego, trzecie zaś doświadczenie podczas wyrobu żelaza tomasowskiego.

I.    W pierwszem doświadczeniu przepuszczono w przeciągu 4 godzin 15 minut 48,5/ gazu. Te 48,5 / gazu zawierały: 0,001 375, czyli w 100 / 0,00279 gr siarki, co na 1000 kg (tornę) żelaza czyni 11,7 gr siarki.

II.    48 / gazu, przepuszczone w przeciągu

3    godzin 40 minut, zawierały 0,00119 gr S a więc w 100 / 0,0024 gr S, co na 1 000 kg surowca wynosi 103 gr siarki.

III.    49 / gazu, przepuszczone w przeciągu

4    godzin 20 minut, zawierały 0,0014025 gr S a więc na 100 / 0,00286 czyli na 1000 kg surowca

o-

II. W ciągu 5 godzin 30 minut przepuszczono 49 / gazu, zawierającego 0,001375 a więc na 100 1 0,0028 gr czyli na 1000 kg surowca 123 gr siarki.

III. 49 litrów gazu przepuszczono w przeciągu 5 godzin i 45 minut i znaleziono w nim 0,00165 gr S czyli na 100 litrów 0,0034 a na'1000 kg surowca 148 gr siarki.

IY. 49 l gazu przepuszczono w'ciągu 5 godzin 20 minut i znaleziono 0,00176 gr S czyli w 100 / 0,0035 gr S a na 1000 kg surowca 153 gr siarki.

W ogłoszonym przez Weddinga (Handbuch der Eisenhüttenkunde, tom III, 1904, str. 310) bilansie wielkiego pieca, w wytworach którego (surowcu, pyle wylotowym, żużlu i t. d.) brakujące na 100 kg surowca 0,79 kg siarki znaleziono w gazach wylotowych. Na 1000 kg surowca uchodziła zatem z gazami olbrzymia ilość, bo 7,9 kg siarki. To też bardzo dziwnym jest fakt, że w analizie pyłu wylotowego nie znaleziono wcale siarki. Jest to zjawisko tern więcej niezwykle, że ulatujący pył składa się z tych samych składników, co i namiar, przerabiany w piecu, jakkolwiek w innych stosunkach ilościowych, w których przeważają substancye lotne, znajdujące się w namiarze.

. . 881,600 kg C

². *

gla:

mm

0,2816 X 1,2509 = 0,3522 kg CO 0,1049 X¹,966 =0,2062 „ C02 0,0048 X 0,7146 = 0,0034 „ CH4 1 część CO zawiera 0,428 części C 0,2727    ,    „

0,7481    ,    ,

CO

C0₂

CH

tom III, 1904, str. 237), wyssane na wysokości 3,65 m poniżej otworu wylotowego, poddano rozbiorowi w celu określenia zawartej w nich siarki, której znaleziono tak małe ilości, że te nie dały się wagowo oznaczyć.

Ebelmen wypowiada nieuzasadnione niczem przypuszczenie, że siarka tylko w blizkości form zjawia się w postaci H₂S, jako wytworu rozkładu, w wyższych zaś strefach pieca występuje jako CS₂.

Aby więc wyrobić sobie kontrolę i pojęcie o zachowaniu się siarki w nowo w ruch puszczonym piecu, zestawiono jego bilans, dotyczący głównie siarki.

Bilans siarki. W celu zestawienia bilansu zebrano nieodzowne do tego materyały i gromadzono dane podczas wspomnianych już wyżej trzech doświadczeń. Natychmiast po rozpoczęciu doświadczenia brano próby żużla i wzięto ich ogółem 8 w stanie nie ziarnowanym. Z tych prób pierwsze brano co godzinę, następne zaś co dwie godziny. Z czterech spustów surowca, jakie miały miejsce podczas wykonywanych doświadczeń, wzięto dokładną średnią próbę. Następnie wzięto również bardzo dokładne średnie próby koksu, rudy, żużla i wapienia, które to materyały w czasie doświadczeń zarzucano do pieca. Dalej oznaczono ilość pyłu, zawartą w jednym litrze gazu wylotowego, a wreszcie zgromadzono dużą ilość tego pyłu, jako średnią próbę dla analizy chemicznej.

Średni rezultat z 15 analiz gazu był następujący:

% objętościowy % wagowy

Oprócz tego koks zawierał około 1% azotu i małe ilości węglowodorów. Z określonej ilości 0,6899% siarki było 80,76% siarki, połączonej w związki organiczne.

Wapień zawierał 42,97%C0₂ i 0,042%S. Wypuszczony z pieca żużel zawierał 0,908% S.

W surowcu okazało się C=3,600%

S=0,033 „

Pył wylotowy zawierał C=5,600 „

S=0,166 „

Rudy zawierały .    C0₂=12,23    „

S= 0,123 „

Żużle w namiarze, pochodzące z różnych procesów hutniczych, zawierały:

a = 0.121% S b = 0.113 „ „ c = 0,078 „ „

Oblicze.de ilości gazu. Dla wytopienia 10Q0 kg surowca zużyto węgla:

W 1000 kg koksu .    .

W namiarze

a)    w 143 kg wapienia, zawierającego 61,45 kg CO

b)    w 2140 kg rudy, zawierającej 262 kg C0₂ ....    71,450    „ „

W 3000 metrów sześciennych wdymanego powietrza, zawierającego 0,04% obj. C0₂

970,273 kg C

Surowiec z zawartością 3,602%C

zabrał węgla.......

Pył wylotowy wprowadził węgla: (przypuszczalnie 4000 /n³ gazu na 1000 kg surowca) 72 gr pyłu w l/n³ gazu, zatem 288 kg pyłu z zawartością 5,6%C .    .    .    16,12    , „

52,14^rC

Graz zatem pochłonął następujące ilości wę-970,273—52,14=918,133 kg C.

Oznaczenie ilości węgla, zawartej w jednym metrze sześciennym gazu. Ciężar jednego metra sześciennego gazu wynosił przy ciśnieniu 760 słupa rtęci i temperaturze 0°: dla C0₂ = 1,966 kgm³, 00=1,2509 kgm³, CH₄ = =0,7146 kgm³ a więc:

»    C0₂    „

»    ch₄    „

Zatem zawierają węgla w 1 kgm³

...... 0,3522    X    0,428 = 0,1507 kg G

...... 0,2062    X    0,2727= 0,0562 „ „

...... 0,0034    X    0,7481= 0,0026 „ „

Jeden metr sześcienny gazu zawiera 0,2095 kg C.

Dla wytopienia 1000 kg surowca potrzebował piec 1000 kg koksu suchego, 2765 kg rudy i żużli i 143 kg wapienia.

Namiar złożony był w sposób następujący:

Zelaziaka brunatnego w a) 75%, w b) 5,0%

Mineta w a) szarej minety 52,5%, w b) czerwonej minety 12,5%.

Żużli z różnych procesów hutniczych: a) 7,5%, b) 12,5%, c) 2,5%

Podczas wytapiania 1000 kg surowca spuszczono 1017 kg żużla.

Jeżeli te pojedyncze dane wprowadzimy w rozchodzie i przychodzie na 1000 kg surowca, to rachunek bilansu siarki przedstawi się tak:

Przychód.

kg 8 celanową z koksem i natychmiast do drugiego pieca 2142 kg rudy, zawierającej 0,123% S dają 2,6350 elektrycznego wsunięto cylinder porcelanowy,

0,2508 napełniony cieniutkiemi rurkami porcelanowemi. 0 3905 Ten drugi piec był tak ogrzany, że temperatura 0,0538 jeg° była bardzo zbliżona do temperatury, po-6 8990 trzebnej przy?⁻ doświadczeniu.

Po szczelnem i dokładnem zamknięciu pieca, zaprzestano przepuszczać przezeń dwutlenek węgla i zastąpiono go gazem wielkopiecowym, 1000 kg surowca z zawartością 0,033% S 0,3300 który puszczono w ten sposób, że w przeciągu 1017 „ żużla „    „    0,908% S 9,2350 godziny przepływał przez oba piece w ilości 1 —

315,5 pyłu wylot, w 4382 m ga-    1,2 litra. Każde doświadczenie, wykonywane przy

zu z zawartością 0, 166%S    0,5238 określonej temperaturze, trwało 5 godzin.

0,0034%S 0,1489

Rozchód.

Suma 10,2891

Podczas ostygania pieców, skoro tylko temperatura pierwszego z nich spadła do 400°, wprowadzono znów strumień dwutlenku węgla. Koks Łatwo zatem z wyprowadzonego bilansu w łódeczce porcelanowej nie pokazywał ani śla-wnioskować, że gazy wielkiego pieca, unosząc z dów spalenia, owszem, pokazywał zawsze barwę sobą siarkę zgazowaną, oddają takową przy zet- ciemniejszą.

knięciu z namiarem rudzie i wapieniowi. To też    Tlenek żelazowy otrzymano przez wypraże-

na wykonanych następnie doświadczeniach prze- nie szczawianu żelaza; jako węglan wapniowy słu-konano się gruntownie, że siarka, zgazowana w żył proszek, otrzymany przez zmielenie czystego wielkim piecu przy temperaturze 1000°, łą- marmuru krystalicznego. Oba powyższe materya-czy się ze składnikami namiaru nagrzanego do ły zawierały bardzo małe ilości siarki, której 1000°, a następnie styka się z warstwami stopnio- oznaczenie tak w tlenku żelazowym jako też i wo coraz chłodniejszemu    węglanie wapniowym wykonano podług jednej i

tej samej metody.

Doświadczenia dały rezultaty, pomieszczone w tablicy VI-ej.

4382 m³ gazu z zawartością

Suma 10,2377

Sposób wykonania doświadczeń, wykazujących powyższy fakt przedstawia rys. 3.

O składzie mieszaniny, złożonej z pojedynczych gazów a mającej wiernie naśladować gaz z pieca wielkiego, przekonał cały szereg analiz, wykonanych w aparacie Orsata. Mieszanina ta, którą dla krótkości nazywać będziemy gazem wielkiego pieca, miała następujący skład:

Tablica VI. Fe₂0₃.

§>

'5?

.§

.2

JH

' 0?

Siarka, wydalona z koksu

'O

O

O

SjD

siarki zgazowanej

N . . . 56,00°/o objętościowych CO . . . 28.00 „

C0₂    .    .    13,50 „

H . . .    2,50„

Każdy gaz przed wpuszczeniem do zbiorni- i ka ulegał pojedynczo troskliwemu i jak najsta- ^ ranniejszemu oczyszczeniu, które wykonywano zupełnie w ten sam sposób i tą samą drogą, jak § to opisano już w poprzednich doświadczeniach.

Tlenek węgla otrzymywano przez ogrzewanie mieszaniny równych części pyłu cynkowego ze sproszkowaną kredą w rurze porcelanowej wewnątrz i zewnątrz polewanej. Ogrzewanie rozpoczynano z tego końca rury, z którego wycho-dził gaz, a następnie ogrzewanie posuwano stop- : o niowo ku drugiemu końcowi dotąd, dopóki nie ! przestał uchodzić gaz. Przed wpuszczeniem mie- , szaniny gazowej do pieca elektrycznego prze- wał wygląd i barwę zupełnie te same, co w sta-puszczano ją przez płuczkę z wodą a to dlatego nie zimnym. Nie przekonano się też wcale o mianowicie, aby unosiła z sobą pewną, niewielką zmianie tlenku na jakąś wyższą odmianę utlenie-ilość wilgoci.    nia a mimo to już prawie połowa zawartości siar-

Pierwszy piec ogrzewano do temperatury ki w gazach była w nim pochłonięta. W 500° 500° — 600° przy równoczesnem przepuszczaniu tlenek żelazowy przybrał ciemno-niebieską barwę, przezeń czystego suchego dwutlenku węgla a na- Utworzył się tlenek żelazawo-żelazowy a następ-stępnie dopiero wsuwano do rury łódeczkę por- nie tlenek żelazawy. Żelazo metaliczne jeszcze

■ge

JS5 O

es

o.

ÎS

Oh

G,

CO

i' 1

ilości S

•§

ci

¹ Oh

O    zz

H 111

I-I

- tri

Ci

Jaä

ci

30,43 ! 0,7543 f 53,64

03

<v

CL,

.5 is =0

I-Î3 --s a

250

500

■ 600

800

900

1000

JO

<N

OJ

czT o -o -*

-ÜO o

Łh &

0,3307    53,06 *

0,5585 ! 68,02 0,4564 62,66

Tlenek żelazowy w temperaturze 250° zacho-

się me utworzyło. W jednem z doświadczeń, wykonanych przy temperaturze 500°, spostrzeżono, że masa prażona stała się nadzwyczaj łatwo zapalną. Tlenek żelazowy, prażony w wyższych temperaturach, przyjął barwę szarą. Pochłanianie siarki przez rozmaite związki tlenowe żelaza przebiega podług całego szeregu reakcyi a w temperaturze 700° do pochłonięcia siarki przyczynia się jeszcze zredukowane żelazo metaliczne.

Z podanej powyżej tablicy Yl-ej widzimy, że zdolność pochłaniania siarki z gazów istnieje już w temperaturach stosunkowo nizkich. rzająco natomiast slabem jest pochłanianie siarki w temperaturze 1000°. Fakt ten wyjaśnia się jednak łatwo, jeżeli zwrócimy uwagę na sposób wykonania przytoczonych powyżej doświadczeń. Tlenek żelazowy, jak wspomniano, wsuwano do pieca elektrycznego, którego temperatura była już blizką wymagań ej i Zważmy zaś, że gdy doświadczenie miało być wykonane w 1000°, to tlenek żelazowy wsuwano do pieca z temperaturą 800° i dopiero powoli ten tlenek wchodził w styczność z gazami redukuj ącyuni, które mimo początkowego rozcieńczenia pozostałym w pierwszym piecu dwutlenkiem węgla, przecież jednak zawierały siarkę. Grazy te, że tak powiemy, siarczone stykają się najprzód głównie z najwyższym związkiem tlenowym żelaza Fe₂0₃, wskutek czego tworzą się siarczany, które jednak przy szybkiem podniesieniu się temperatury do 1000°. jako połączenia nietrwałe ulegają rozkładowi a siarka uchodzi z nich dotąd, dopóki nie utworzy się żelazo metaliczne, które w zetknięciu z na-stępnemi partyami siarki tworzy siarczek żelaza.

Tablica VII.

Ude-

na-

CaC0₃

Temperatura koksu prażonego

o0

Strata przez prażenie

O i /O

Siarka, wydalona z koksu

Siarka zgazowana w %-wyin stosunku do ogólnej sumy S

7«,

Temperatura prażonego CaC03 0 ⁰

Siarka, pochłonięta przez CaC03 w stosunku do wagi koksu

Siarka, pochłonięta przez CaC03 wyrażona w °/₀-owym stosunku doilości ogólnej siarki zgazowanej

o/°

1000—1050o

_ <1 to to tO 00 to to O joyca to © co © "-<i "-o "cw "ca "co "■<! -a M. ci oi © oi

CÖ

TjoCg

o o o o o o

"ca "ca "ca oo oo -a -o © ca oi o ca co h to co ca oo go co GO I—¹

b- CD tH t>-

T—i Ol CO 03 o o CO iO iO ^    ^

250

500

600

800

900

1000

0,0890 10,26 0,1406 16,68 0,3588 47,05 0,3888 68,08 0,4933 85,74 0,5239 91,83

wapniowy pochłania siarkę, tworząc CaS0₄. Z doświadczeń, wykonanych

! z węglanem wapniowym i ich rezultatów, zestawionych w tablicy VII-ej, widzimy zupełnie inny obrót rzeczy w pochłonięciu siarki. W temperaturze 250—500° pochłania się stosunkowo bardzo mała ilość siarki, ale zato od 600° pochłanianie to wzrasta z nadzwyczajną szybkością a w 1000° pochłanianie dosięga prawie całej ilości siarki, zawartej w gazach. Rozkład węglanu wapniowego, jakkolwiek bardzo powolny, rozpoczyna się już w 600° (Richter, Anorganische Chemie,

To samo da się wywnioskować z naszych doświadczeń, w których silniejsze pochłonięcie siarki jest już widoczne w 600, jakkolwiek wyraźne wydzielenie COo mogliśmy zauważyć dokładnie dopiero w blizkości temperatury 800°.

W temperaturach między 800—900° bardzo wyraźnie widać rozkład węglanu wapniowego a rozkład ten biegnie bardzo gwałtownie w 920°, Grdy piec w biegu doświadczeń miał jakiś czas temperaturę 1000° to wydzielenie C0₂ znacznie się zmniejszyło i wkrótce ustało zupełnie. W 800° masa uległa spieczeniu a w 900 i 1000° można było substancyę wyciągnąć z cylindra w postaci twardej sztabki. Wskutek wydzielenia się C02 dopływ gazu wielkopiecowego był nieco wstrzymany. gdy jednak dwutlenek węgla przestał wydzielać się, wtedy prąd gazu wielkopiecowego odzyskał swą pierwotną szybkość.

Wyprażony w ten sposób węglan wapniowy, po oblaniu wodą wydzielał H₂S, z czego należało wnosić o zawartości siarczku wapniowego.

Doświadczenia z mieszaniną tlenku żelazowego i węglanu wapniowego. Wykonano jeszcze cały szereg doświadczeń, aby się przekonać o zachowaniu mieszaniny Fe₂0₃-f-CaC0₃ wobec gazów wielkopiecowych, zawierających siarkę.

W tym celu substancyę, jakich używano w poprzednich doświadczeniach, zmieszano w stosunku 1:1. W zasadzie sposób przeprowadzenia badań był zupełnie ten sam ale trzeba było wprowadzić pewne zmiany, aby umożebnić tlenkowi żelazowemu i węglanowi wapniowemu doprowadzenie większych ilości siarki. Dlatego pierwszy piec elektryczny zaopatrzono w ruręr porcelanową o przekroju 28 mm w świetle, aby w niej, zamiast łódki porcelanowej można było postawić dwie parownice platynowe z koksem. Obie parownice razem wzięte miały dwa razy większą powierzchnię aniżeli łódka porcelanowa. W każdej z nich znajdowało się po 1,15 gr kok-

Każde doświadczenie trwało dla każdej pojedynczej temperatury 6 godzin. Rezultaty badań uwidocznione są w tablicy VIII-ej.

Rozdzielenie masy po dokonanem doświadczeniu polegało na własnościach magnetycznych żelaza i jego połączeń tlenowych przy zastoso-

1899, str. 363, 1889, str. 344).

su.

ku, który nie o wiele więcej był magnetyczny, niż nieprażony tlenek żelazowy. Wyprażona w 500° niebiesko-szara masa miała te same własności magnetyczne, co i masa wyprażona w 250°.

waniu dużego magnesu kotwicowego. Rozumie się, że takie rozdzielenie ilościowo nie mogło być dokładne; masa wapniowa była mniej lub więcej zabarwiona tlenkami żelaza i naodwrót tlenek żelaza był zabarwiony wapnem. Tlenek żelazowy bardzo łatwo przenika pory marmuru i z trudnością da się odeń oddzielić.

Po pierwszem doświadczeniu wygląd masy wyprażonej był zupełnie taki sam, jak przed, prażeniem i wypadał z cylindra w postaci prosz

Po wystawieniu na działanie temperatury 600° —800° masa dawała się łatwo rozdzielać po sproszkowaniu w moździerzu agatowym, natomiast skoro temperatura przekroczyła 800°, rozdzielenie tą drogą stało się rzeczą daleko trudniejszą.

Tablica VIII.

Temperatura prażenia koksu

o0

Strata przez prażenie

7o

Siarka, wydalona z koksu

zgazowana, wyrażona w- % ogólnej ilości siarki

Siaika

Siarka pochłonięta przez h e₂03 0 /

'0

Siarka, pochłonięta pr Fe₂0₈, wyrażona w % siarki zgazowanej

zez

°/o

Siarka, pochłonięta przez Ca CO/

U/0

Siarka, pochłonięta przez Ca(J0₃, wyrażona w % siarki zgazowanej

0 .

Siarka, pochłonięta przez Fe₂0₂+CaĆ0₈

Siarka, pochłonięta przez Fe₂0₃+CaC0₈, wyrażona w % siarki zgazowanej

0;

/ 0

Temperatura prażenia mieszaniny Fe₂0₃+CaC0₃

1000

do

1050

b£> to t>0 bO to bO J C po p-¹ o po 'bo“bo"co'os co~o "<1 O GO S •O CO

' 0,3313 0,2783 0,2599 0,1041 0,1804

syyąg ,

CO CCi CC GO rH I iO i-G> >o

!+*■ l-A

o o o o o I p to bo o 00 CO M- o o OOłMOO O

^ (4^

I    p O

'o'-Voo ö'o

OCOit^OO

I 0.3313    56,81 I 250

zwalają wnioskować, że wapno obok tlenków żelaza nie traci roli głównego czynnika w sprawie pochłaniania siarki. Ze wzrostem temperatury rośnie także zdolność wapna do zabierania siarki "z gazów.

Z tablicy YIII-ej widać, że do 500° siarkę zabiera jedynie tylko tlenek żelazowy. Również w 600° węglan wapniowy nie wywiera żadnego wpływu na unoszoną przez gazy siarkę, ale w chwili gdy temperatura wzrasta do 800° cały bieg procesu ulega nagłej zmianie a mianowicie wapień, względnie utworzony już tlenek wapniowy, usuwa tlenek żelaza na drugi plan i sam pochłania siarkę. Temperatura 800° wywołuje właśnie zgodnie z rezultatami poprzednich doświadczeń początek silnego rozkładu węglanu wapniowego; łączenie się siarki z wapnem następuje głównie dopiero po utworzeniu się tlenku wapna.

Wielka szkoda, że w doświadczeniach ostatnich rezultaty pokazują wartości siarki, pochłoniętej przez oba ciała (Fe₂0₃-)-CaC03) równocześnie; dane, dotyczące każdego z tych ciał oddzielnie, niełatwo znaleźć z powodu trudności rozłączenia ich. Musimy się zatem ograniczyć na cyfrach przybliżonych. I te jednak cyfry po- |

Rezultaty opisanych tu badań nad zachowaniem się siarki, zawartej w koksie w wielkim piecu, uprawniają do wyciągnięcia następujących wniosków: Wbrew wszelkim dotychczasowym zapatrywaniom i przypuszczeniom pokazuje się z doświadczeń, że siarka nie opada bez zmiany bezpośrednio przed formy pieca, lecz owszem, duża jej część już znacznie wcześniej ulatnia się z gazami piecowymi, które, wznosząc się coraz wyżej, oddają spotkanemu na drodze namiarowi znaczną część swej siarki zgazowanej a dopiero namiar ten przynosi z sobą siarkę w żużlu i surowcu przed formy pieca.

Henryk Wdo wisse wski.

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w grudniu r. 1906.

Węgiel kamienny. W grudniu r. 1906 wytwórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto węgla więcej (4~) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Grudzień

początku roku do 31 grudnia

Od

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

centnarów metrycznych.

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka Barbara . Mortimer Milo wice Hr. Renard Andrzej II Kazimierz Feliks.    .

Paryż.    .

Koszelew Saturn Czeladź . Flora .    .

Franciszek Mikołaj . Jan .    .

Grodziec I Grodziec X An tor i . Reden I . Tadeusz II Staszyc . Helena . Andrzej I Alwin a . Flötz Rudolf Matylda ., . Andrzej IIr Jakób. . . Wańczyków

Tow. Sosnowieckie .    .

Hr. Renard .    .

Warszawskie .    .

Franc.-Włoskie . $

Spadk. hr. Walewskiego St. Ciechanowski .    .

Tow. Grodzieckie .    .

Dz. Schön i Lamprecht Tow. Franc.-Rosyjskie

3i3°°4

220945 153 405

²79 979 16 105 284400 52800

405 766

3²5 355 151688 136 115

5/9¹

26 325 33°42 45 556 40716 12 140 7611

'~n 00

00

O OO A.

4041

12 260

1356

38643

222

748

207155

86 074

113 468 62 654 242 030 20 032

^ 59 249

9 57⁸

365613 47367⁰⁸

288291 3599451

439604 3 739 °71 408517I 5 555523

26 540    283 030

36069014647000

37555; 704700

449631 5236953

394423 5061792 265241 4090307 149089 2225358

4959    75990

16756 37 397

202 116 84 406 81 909 31615

22750

20 000

4 456

2 488

23 220 i oso!

194039 412378 1996974 1052 238 686 966

324855

23 040 114 430 63 228

73945 284 298 48 881 11 320 251 128 15 860

4-

4-

4-

4-

4-

4*

4-

4-

4-

4-

4-

4-

4-

4-

4-

4-

4-

52 609

4-

4- 30

*4-186 -j- 46 4~ 65

67346 286199 128 538

10435

76290 -j- 27 15245 — 29

43 865 4- 11

4- 745815 4- 375487

4- 967814

4~ 169

4- 60713 4" 1222 400 —    43 300

4-1397483

4“ 19 4- 12

4-

1211

4-

4-

4-

69068 -f-

¹¹3 553 4“ 12974 4-

*-• O cs N h

4- 36 4- 14

4" 628697 4- 930428 -j- 29 4- 417760

____o^_ o

' 4-4-4-4-4-4- I 4~ I 4-4-4-4—b I

4-

2737

4- 23 -1- 48

42

85

IOI

160

100

73

43

12

88

23

4- 114430 4- —

—    50240 4- u 291

4-    42 268

4- 2884914~ 144

-j-    11320,4~ —

+ 9¹879! 4 58

4~    6 28214~ 66

21

22

73

44

4- 18 4- 17

Razem .    .    . 2565 502 35079361 372929945 509463 4-1 163 797 4“    45 4~ 1043010214~ 30

Podług gatunków wytwórczość węgla w grudniu r. 1906 była następująca: gatunki grube 1786118 ctr. metr. (47,89%), gatunki średnie 706812 ctr. metr. (18,95%) i gatunki drobne 1236369 ctr. metr. (33,16%).

Dnia 31-go grudnia pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 477085 ctr. metr., gatunki średnie237 374 ctr. metr. i gatunki drobne 269390 ctr. metr.

Rozchód węgla w grudniu r. 1906-go był następujący (w ctr. metr.):

[Jżyto na własne Sprzedano potrzeby kopalń

31904 75320 312465

W grudniu roku 1906-go w 26 kopalniach węgla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 20291. Robotnicy odrobili 426112 dniówek i zarobili 589223 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 38 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 11, zakończonych śmiercią, 57, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 487, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

Zestawienie danych, dotyczących całego roku 1906-go, przedstawia się jak następuje. W roku 1906 było czynnych 26 kopalń węgla kamien-1697 233 nego z 49 szybami wyciągowymi. Wydobywanie 742 345 węgla odbywało się w przeciągu 293 dni robo-1324955 czych. Przeciętna liczba czynnych kotłów parowych wynosiła 309.

Przeciętna liczba czynnych maszyn parowych w kopalniach była następująca:

Razem

Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr):

1665329 667 025 1012490

419689    3344844    3 764 533

Rodzaj rozchodu

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

pa-

8®

Opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych .....

28

Opalanie kotłów parowych ........

Skreślono węgiel, który stracił wartość . .

____hO

74362    7389    109870

958 305076, 309819 i

Moc

75 3²⁰|    3 I24⁶5    419 6S9

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):

Razem

3¹ 9°4i

Maszyny

Liczba

86

87

Razem .    . 332

9992

Przypada koni

ri*

Ja

>> « ® ■

16019    0,35

7 968    0,18

33979    0,75

Rodzaj sprzedaży

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

Przeciętna liczba zatrudnionych w kopal-: niach koni roboczych wynosiła: na powierzchni 282 171 J 373 i pod ziemią 634. Przeciętna liczba zatrud-57666V    598374    887 6W    ^    062 672    nionych robotników była następująca: górnicy

4493, pomocnicy pod ziemią 8 507, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 4 604, kobiety 714, razem 18 318. Na 1000 ctr. metr. wydobytego wę-665 329    6670251    1 012 490    3    344 844    gla przypadało robotników: górnicy 0,10, pomoc-

_    .    ,    ,    . .    ₁ . I    nicy pod ziemią 0,19, pomocnicy na powierzchni

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 390666 mężczyźni 0,10, kobiety 0,01, razem 0.40. Prze-ctr. metr. węgla giubego.    j ciętna wydajność jednego robotnika na dniówkę

_ Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług wynosiła S,48 ctr. metr. Wydajność ta, sprowa-

kieiunkow iyła następująca (w cti. metr.):_ dzona do miesięcznej, wynosiłaby 207,04 ctr.

metr., do rocznej — 2 484,41 ctr. metr.

Liczba ogólna odrobionych dniówek była następująca: górnicy 1 316 318, pomocnicy pod ziemią 2 492 586, pomocnicy na powierzchni mężczyz-!9/²9 I    ni 1349 034, kobiety 209189, razem 5 367 127. Na

22548    1000 ctr. metr. wydobytego węgla przypadało

dniówek robotników: górnicy 28,92, pomocnicy 30268 j p₀₍j ziemią 54,77, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 29,64, kobiety 4,60, razem 117,93. Suma ogólna zarobku robotników wynosiła (w rublach): 576663    598 374    887636 3062673 górnicy 2 724 117, pomocnicy pod ziemią 2 904 147,

pomocnicy na powierzchni mężczyźni 1525 086

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami żelaznemi ......

Wysyłka drogą wodną

88 666

68 65 b 124854

Razem:

I Gatunki grube

Gatunki

średnie

Gatunki'

drobne

Razem

W Królestwie Boiskiem

Za Białystok

„ Brześć . .

, Kowel

„ granicę

Razem:

I 4OI O38    548976,    821 OIO 2 77I 024

¹7    363

¹⁸    7351 26 768}

i ¹¹² 759]    45 775    60570    219104

123

35OO

2 243

38i3

kobiety 119 133, razem 7 272 483. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę był następujący (w rublach): górnicy 2,07, pomocnicy pod ziemią 1,17, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 1,13, kobiety 0,57, wogóle 1,36. Na 1 000 ctr. metr. wydobytego węgla przypadało zarobku robotników (w rublach): górnicy 59,86, pomocnicy pod ziemią 63,81, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 33,51, kobiety 2,62, razem 159,80.

Liczba wypadków nieszczęśliwych była na-

Użyto na własne potrzeby kopalń

Sprzedano

Bazem

ctr. metr. °l₀ rozch. ctr. metr. o|₀ rozch. ctr. metr

Gatunki grube „ średnie .

drobne

.Bazem 4 889 141 10,81 40348 908 89,1<L    45 238 049

stępująca:

Wytwórczość węgla podług gatunków była następująca:

wypadkó^me^cl^śiiwych Gat. grube 21 902 379 ctr. metr. czyli 48,13 % wytw.

„ średnie 8237 038 „    „

„ drobne 15 370 046 „    „

TZ

na 1003 zatrud-

S-5

AM

.2-“

°o'3

ilf

. 18,10 %

33,77%

Razem 45 509 463 ctr. metr. czyli 100,00 % wytw.

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały: 6939915 ctr. metr. węgla grubego, czyli 32,34 % sprzedaży; 913 ctr. metr. węgla średniego, czyli 0,01 % sprzedaży; 4 633 ctr. met. węgla drobnego, czyli 0,04% sprzedaży, razem 6945 461 ctr. metr., czyli 17,21 % sprzedaży.

Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących rodzajów rozchodu:

Sa

Zakończone śmiercią .    .    78    4,26    0,17

Niezdolność do pracy częściowa

Wyzdrowienie zupełne . 5525    301,62

Ogólny rozchód węgla w r. 1906 był następujący:

507    27,68    1,11

12,07

P_

Gatunki drobne

Rodzaj rozchodu

ctr. metr.

% użytku na własne potrzeby

ctr. metr.

% użytku na własne potrzeby

ctr. metr.

% użytku na własne potrzeby

ctr. metr.

°/o użytku ® na własne potrzeby

Opał dla pracujących, opalanie domów

zbornych i zabudowań kopalnianych 312 291 Opalanie kotłów parowych Skreślono węgiel, który stracił wartość

55 53²

369

84,82

15,08

0,10

714328

7° 995 r 7 8ï 3

88,94

8,84

2,22

126647 .    3,41    1 153266

3 5⁶9997    96t⁰²    3696524

21 169    0,57    39351

²3;59

75561

0,80

Razem

3 7178¹3    100,00    4889141

368192 ! 100,00

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących rodzajów sprzedaży:

803 136    100,00

100,00

S-

fi

Rodzaj sprzedaży

ctr. metr.

fi

% sprzedaży ©

§-

r.

£.

s*

ctr. metr.

°/₀ sprzedaży

ctr. metr.

°/o sprzedaży

ctr. metr.

p/o sprzedaży

Sprzedaż na kopalniach . Wysyłka drogami Żelazn emi Wysyłka drogą wodną

844792 2053587° 81867

3î94

95,68

0,38

617 384 6651491 '9415

2747956

8,47    1 2^5 7^°    ¹¹ î°9

91,26    10236405 88,26 37423766

177186

0,27

75 9°4    0,65

-    «1 T

OO N T

f"'    O

vo W o

05

Wysyłka węgla drogami żelaznemi składała się z następujących pozycyi:

Razem

Gatunki grube

Gatunki średnie

Gatunki drobne

ctr. mtr.

wysyłki

=•?

ctr. mtr.

wysyłki

ctr. mtr.

% wysyłki

ctr. mtr.

wysyłki

W KrólestwiePolskiem Za Białystok „ Brześć .

„ Kowel .

» granicę .

336619    1,64

174498    0,85

565 6001 2,75 455 7⁸° 2,22

10030692 ; 3 262

8 439 8456

I75 55⁶    *,7²

97,99 35 3⁰7 7^I9; 94,35 0,13 0,08 0,08

Razem:

20535870 100,00 6651491' 100,00 10236405 100,00 37423766: 100,00

Węgiel brunatny. W grudniu r. 1906 wytwórczość węgla brunatnego w Królestwie Boiskiem była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto węgla więcej (4-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Raz w a kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Grudzień

Od początku roku do 31 grudni»

Grudzień

Od początku roku do Hi; grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

c+

•-i

*0

•-<

ctr. metr.

ctr. metr.

Katarzyna . Ludwika Nierada .    .

• •    4⁸i7⁰    379 73¹

— I G233 23145    409012

37 880 ! 432 202

ro 290

33 I5² 1 4¹¹ 9°6

-j- io 007

— 21 -{- 52471 4- 14

— — 14 233    —100

-j- 43 4- ²⁸94 -(- i

283 — o 4- 41132 -f- 5

Razem .    .

7I3I5    802976

71 032 ! 844 108

Dnia 31-go grudnia r. 1906 pozostałość wydobyteg

Kronika bieląca.

W grudniu r. 1906-go w 2 kopalniach węgla brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła492. Robotnicy odrobili 10323 dnió-

Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 69 kop Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 3' zakończone wyzdrowieniem zupełnem.

Dnia 31-go grudnia r. 1906 pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła 779 ctr. mtr. j Rozchód węgla w grudniu r. 1906 wyno-sił 77 627 ctr. metr. i składał się z następujących ! wki i zarobili 7 061 rubli, pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń 7 691 ctr. metr., 2) sprzedano 69 936 ctr. metr.

Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących pozycyi: 1) opał dla pracujących, opalanie domów zbornych    Zestawienie danych, dotyczących całego ro-

i zabudowań kopalnianych 1516 ctr. metr., 2) opa- ku 1906-go, przedstawia się, jak następuje. W ro-lanie kotłów parowych 6 175 ctr. metr.    ku 1906 były czynne 2 kopalnie węgla brunatne-

Sprzedaż węgla składała się z następujących    go z 33 szybami wyciągowymi. Wydobywanie wę-

pozycyi: 1) sprzedaż na kopalniach 18301 ctr.    gla odbywało się w przeciągu 293 dni roboczych,

metr., 2) wysyłka drogami żelaznemi 51635 ctr.    Przeciętna liczba czynnych kotłów parowych wy-

metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi według    nosiła 7, maszyn wodociągowych—7 (innych ma-

kierunków była następująca: W Królestwie Pol-    szyn nie było) i koni roboczych, zatrudnionych

skiem 51410 ctr. metr.; za granicę 225 ctr. metr.    na powierzchni 1 (pod ziemią koni roboczych ni było). Przeciętna liczba zatrudnionych robotni- ! ni 52,67, razem 103,72. Wypadków nieszczęśli-ków była następującą: górnicy 152, pomocnicy wych z robotnikami w r. 1906 było: 1, zakoń-pod ziemią 35, pomocnicy na powierzchni męż- i czony śmiercią, 5, zakończonych częściową nie-czyzni 201. razem 388. Na 1 000 ctr. metr. wydo- zdolnością do pracy i 16, zakończonych wyzdro-bytego węgla przypadało robotników: górnicy i wieniem zupełnem.

Rozchód węgla brunatnego w r. 1906 wynosił 845 123 ctr. metr. i składał się z następujących po-zycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń 88 029 ctr. metr. czyli 10,42% rozchodu; 2) sprzedano 757 094 ctr. metr. czyli 89,58% rozchodu. Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących pozycyi: 1) opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabu-wań kopalnianych 11719 ctr. metr. czyli 13,31% użytku na własne potrzeby; 2) opalanie kotłów parowych 76 310 ctr. metr. czyli 86,69% użytku na własne potrzebju

0,18, pomocnicy pod ziemią 0,04, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 0,24. razem 0.46. Przeciętna wydajność jednego robotnika na dniówkę wynosiła 7,43 ctr. metr. Wydajność ta, sprowadzona do miesięcznej, wynosiłaby 181,29 ctr. metr., do rocznej 2175,54 ctr. metr. Liczba ogólna odrobionych dniówek była następująca: górnicy 44603, pomocnicy pod ziemią 10 330, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 58 707. razem 113640. Na 1 000 ctr. metr. wydobytego węgla przypadało dniówek robotników: górnicy 52,84, pomocnicy pod ziemią 12,24, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 69,54, razem 134,62. Suma ogólna zarobku robotników wynosiła (w rublach): górnicy 38122,    Sprzedaż węgla składała się z następujących

Wysyłka węgla drogami źelaznemi według kierunków była, następująca: w Królestwie Pol-skiem 534 858 ctr. metr.; za granicę 2 949 ctr. metr.

pomocnicy pod ziemia 4 968, pomocnicy na po- p°zycyi: 1) sprzedaż na kopalniach 219 287 ctr. wierzchni mężczyźni 44 462, razem 87 552. Prze- metr- czYli 28>?⁶7o sprzedaży i 2) wysyłka dro-ciętn}^ zarobek jednego robotnika na dniówkę był gami źelaznemi 537 80 ( ctr. metr. czyli 71,04% następujący (w rublach): górnicy 0,85, pomocnicy pod ziemią 0,48, pomocnicy na powierzchni mężczyźni 0,76, wogóle 0,77. Na 1000 ctr. metr. wydobytego węgla przypadało zarobku robotników (w rublach): górnicy 45,16, pomocnicy pod ziemią 5,89, pomocnicy na powierzchni mężczyz-

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w lutym r. 1907.

W lutym roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębi Dąbrowskiego po 950 wagonów drogi żel. Warsz wsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 21 850 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 35 wagonów, winny były przeto otrzymać 21815 wagonów. Droga żelazna podstawiła 17 857 wagonów czyli 776 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 3 958 wagonów, czyli o 18% mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad normę 1865 wagonów zagranicznych.

roku 1906 o 440

W lutym roku 1907-go przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 254 wagony drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 5 849 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały 108 wagonów, winny były przeto otrzymać 5 741 wagonów. Droga żelazna podstawiła 5 753 wagony, czyli 250 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 12 wagonów czyli o 0% więcej, niż kopalnie winny były otrzymać.

W lutym roku 1907 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 50 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 1 151 wagonów do przeładowania węgla w Gło-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 1 244 wagony, czyli 54 wagony na dzień roboczy, a przeto o 93 wagony czyli o 8% więcej, niż przypadało z podziału.

W lutym roku 1907-go kopalnie wysiały do Warszawy 4113 wagonów węgla drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 95 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 183 wagony nadzień roboczy; więcej, niż w lutym wagonów, czyli o 12%. W okresie czasu od 1-go stycznia do 28 lutego r. 1907 kopalnie wysłały do Warszawy 9109 wagonów węgla, czyli 186 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 1806 wagonów, czyli o 25 % . W lutym r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 3 769 wagonów węgla, czyli 164 wagony na dzień roboczy; mniej niż w lutym r. 1906 o 470wagonów, czyli o 11%. W okresie czasu od 1 stycznia do 28 lutego r. 1907-go kopalnie wysłały do Łodzi 8 272 wagony węgla, czyli 169 wagonów na dzień roboczy; więcej niż w tym samym okresie czasu r. 1906 o 613 wagonów, czyli o-8%.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

W r. 1907 wysłano węgla więcej (-4) albo mniej( — ), niż w roku 1906

Nazwa

kopalni

W miesiącu lutym

Od początku roku do 28 lutego

W miesiącu lutym

Od początku roku do 28 lutego

Wogóle

ypada na dzień roboczy

Prz

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada

dzień

roboczy

Wogóle

| Przypada I na dzień I roboczy

W miesiącu iutym

W okresie czasu od początku roku do 28 lutego

C5

O.

wagonów

0/.

wagonów j

i» ;

Droga żelazna l/l/arszawsku-l/l/iedenska

Ni wica Mortimer .

Milowice .

Urabia .Renard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora ....

Jan

Antoni

Mikołaj i Franciszek

Matylda

Reden .

Grodziec 11 Strzyźowice Jakób .... Flötz Rudolf . Andrzej I .

Andrzej 111

Helena

Wańczyków

Alwina

Grodziec 1

Jadwiga

Nierada

Katarzyna

Kazimierz 11 .

^ co co co co co co ^ co COvlCOOGO^ioCCvi

452

75

40

119    !

484

139

229 !

18

52

19

48 ;

67

259

145

tai œowoœcoooMîo

O l -Ci i—* »— .-s to' l-s. OCCO

er ta to

I H-Scc I S£

CC co r— co

05

w «s ils a to to cc

•—; O W O <1 I COCOCOOOÜWÜ'CDOO

I p al I oo en îc £7 i

CO S—    ss. O os CO    ^

eo h-j. to co

O*

—    COtO^^^o-j-i

ssSsife i sssll I gstss§§g§igiiggg

t^OOMOSOJOOOOiWif-

co ^o^^iaoooocios ^ O to CJ1 OC QO o CJ[ CO C¹ (SÎ

762

394

273

292

578

342

120

230

602

237

co ^ co

I -5

O TH O

cc

NrlCO

26

25

17

64

4 1279

34

13

14

26

16

4 io

33

33

43

54

1075

326

26

11

74

1 284

978

948

4    439

4    217

42

23

46

28

23

32

4    27

2s

28

21

283

347

76

156

146

146

205

32

449

69

10

05

21

64

19

87

33

19

41

17

34

118

4 264 4    15

4 106

2S

63

100

61

13

4 2 677 ¹ 4 323 —    4    :    —

4    19 j 4

100

97

33

22

156

30

81

95

118

32

77

26

90

186

135

io 4

81

184

4 io 4

73

Razem .

21 028    914    37 814    787    19 325

§

oo

41343    844

1 703 —

8 4- 3 529 +

50

Droga żelazna Nadwiślańska

Ni wka Mortimer Hrabia Renard Paryż Kazimierz Reden Andrzej I . Matylda , Jakób . Wańczyków Antoni ,    ,

Helena

O C. 0 4-4-

— 05 O O O CNł T-* cc w •+

1 118

608 !

1 315

1 437

1 397

71

to CC to ^ co ^cooww

C5 05

o o cc

125 i

SSSSSgI I I 1S3

NiOCOtsîMth

| i i i a«>o>tooi >— te. I I I latss^-cołł-tt-

*v(v I O I Ot O’ ic OO •<! Ci

++ I | 1444444-

CO O f )

(O i

+4- I I ! 4-4444-j.

;+++ I + I 44444-

i 408

449

1 383

946

1 018

165

125

14 +

52

21

MtCSiW    ss, I—

I I I OCOOWSIOJOslM I I I OWOW05 05 0'#*os

Razem .

3 309

144

6 083

127

5 745

250

11 410

233    4 2 436

4    74

4 5 327 4    88

24 337

1058

43 897

914

25 070

1090

52 753

1077 4    733

4    8 856 4    20

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

W_^

rok

twórczość

pasy

1905

rok 1906

W czerwcu

Od początku roku do 80 czerwca

W czerwcu

Od początku roku do 30 czerwca

Dnia 30-go czerwca r. 1905

Dnia 30-go czerwca r. J906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego pieca Surowiec zwierciadlany 12—14% Mn . „    „    '    19—20 % Mn.

2 370 856 8 957 560 2937787

233 437

6 770

„ manganowy 50— 60% Mn Surowiec manganowy 78—80% Mn. „ krzemowy .

„    krzemo wo-zwierciadlany

239 504 5920

7¹ 588

75 %4

12671 521 52 293 73O 16955209 I 580 769

56 399 1 254 026 27 641 645 ⁰¹5 437 448

2 367 487 8567717 2318492 247096

933

150703 6149 181 522 3228

12 084 809 49215963 15649417 I 506 692 67 57O 898795 27526 IO8369I 227O24

8412377 25 398 884 9 ²55 604 935 853 32999 t 845 724 63 298 345831 410750

6690 758 24 030 270 8680714 1001 371 ¹5° °55 507 576 94701 271 669 335 054 3¹ 732

Razem

Wszelkie złamki i okruchy żelaza Stare żelazo .

Wszelkie obcinki i odpadki .

14899 116 860 949 1252 135 2192 965

85921 758 4571 051 6 022 126 11 700955

Razem

4 306 049

22 294132

¹38433²7 634937 1286 063 19^6 628 3 877 628

80761 487 3665491 6876016 11052 019

45998312 3549 837 3¹51 7²4 2 604 483

41793930

3 »7¹ 949 4078 277

335² '93

21 593 526

9 3°⁶ °44

10602 419

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne besemerowskie „    „ tomasowskie

„    „    marten o w skie

„ pudlowe „ tyglowe Półwyrób fryszerski .

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych.

„ stalowe z pieców martenowskicli i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i mufowem Ozęści fasonowe do tychże

2726423

•    671 141

•    1    10245806

•    i 992 492

•    I 55 9⁶⁶

•    j_ i57°75

Razem j 14848903

978 040

290021

215 263 7 °°5

13667404 ,    1595 152

4136570    772375

57138067 6149 780 302 832 843 222

82237875    13 914 500    81714677

10478 850 893 878 44 261 129 984

10049 923 3911 897 61178 269

563¹ 149

255 303 688 136

760 459 49698 6498 371 1431 538 56 142 247742

460919

34415 7761 298 1 144529 56 952 *57 T7r

9043950

9615 284

5 507 367    992 236    5 390 966

1616733    298347    1639882

1909 084

2020 145

270 403

294992

Razem

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

1 490 329

1042 420 3° 931 8197 457

T 12 9OO

3 ²77 1 406 760

'j\

o\

a. 00

00 in OO

7010 2Q5

614 702 13 997

2808 186

1002 896 >7 2I5

3335²48

549°737

29 609 796    5 469 097    31 522 256

4399 3 T9

4854 557

Wytwór trzeci.

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne (na sprzedaż)

Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości    .

Szyny dla kolei konnych i „Feniks“ . „    „ dróg żelaznych parowych do

8,32 1 ' w stopie bieżącej „ kopalniane do 8,32 f, w stopie bieżącej

Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe „ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 mm ....

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N“ 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej «Ns 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

>>95 457

543° 3¹¹

1063 719

6546 460

755 933

977

2138603

127454

4289712

76852

19250

3⁶9>

535 221

1036473

213 224

1406 742

274 662

394 417

>33 499

4278746 1 >9 ⁸> 3

11301 046

584>>5

25231 930 398 42 > 80846 28 356 3 098 992

5 806 oc 1

1 393 > >⁶

6829819

1722 221

2043 158

848 225

59> 740 35 97²

1811 399

12 ! 476

4770738 68 480 16990

1 963

664 152

982 209

206 845

1261 775

199638

285 307

88634

4240 692 184907

8788 891

634795

27506 361 46 t 562

93 8i5 20836

437>.'46

5059069

1 310486

6590502

> 765 587

T 954 407

736 420

1705 186 32 365

3424060

25I 323

9069 061 7t 209 67614 I

>5677

34> >4>

1 516661

494 066

4587375

276 906

185657

131 097

2 007 68 8 37762

2840801

207 231

8530 304

>05 589

58970 8250 126 607

1542698

420664

3144897

290 387

232653

139 >77

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy

223422

156 759

321 955

1668 027

Razem

12845 589

70351875    1249299^

7> 933 963

22 169 398

>9993678

Wytwór czwarty

Rury ciągnione i spawane Złączki i podkładki

121 576 350 562

723857

1806 076

169683 367 156

825 339 1776 270

291 289 3>> 873

302 992 202 669

Razem

47² >38

2529933 1    536839

2601 609

603 [62

505 661

TT,    mrsn ,, t ,    .    , .    -, chodu w tym samym okresie czasu r. 1904, nato-

Wezerwcur. 1906 ogolna liczba zatrudnionych miast wykazał ożywienie w porównaniu z tymi

a-

lobotniLow wynosiia 264 549.    samymi okresami czasu r. 1906 r. 1905. Zap

Wytwórczość surowca w państwie Rosyjskiem sy surowca dnia 30 czerwca r. i« )6 były mniej-w pierwszym półroczu r. 1906 w porównaniu ze sze, niż dnia 30 czerwca r. 1905. Wogóle pierw-sprzyjającym dla przemysłu żelaznego tymże.okre- sze półrocze r. 1906 wykazuje znacznie zmniej-sem czasu r. 1904 zmniejszyła się o 11 % . Porówna- szoną działalność zakładów hutniczych w państ-nie dostaw surowca z zakładów cudzych w tych wie Rosyjskiem, mimo to, że ten okres czasu samych okresach czasu wykazuje zmniejszenie się przeszedł prawie bez strejków i zaburzeń w pra-dostaw w roku 1906 o 8,7%. Rozchód na włas- widłowej pracy zakładów. Zmniejszenie działalne potrzeby również był mniejszy prawie o 10%. ności zależy niejrylko od niezatartych jeszcze śla-Wreszcie rozchód surowca na sprzedaż w pierw- dów zawieszenia wszelkiej czynności zakładów szej połowie r. 1906 był nieco mniejszy od roz- hutniczych w grudniu r. 1905, lecz głównie jest

na wy- stalowych na przeróbkę we własnych zakładach w pierwszem półroczu r. 1906 był mniejszy W    maju i czerwcu r. 1906 wytwórczość su-    przeszło o 10°/₀ od    rozchodu    na    przeróbkę    w

uwarunkowane zmniejszeniem się popytu twory przemysłu żelaznego.

rowca w

Królestwie Polskiem dosięgła wresz-    pierwszem półroczu    r. 1904.

cie zwykłej wysokości, opanowując nieprawi-    Zapasy półwyrobów żelaznych i stalowych

dłowosci pracy, wywołane ruchem robotniczym w przeciągu pierwszego półrocza r. 1906 wykuwa końcu roku 1905. Mimo to w pierwszym żują dążność do powolnego lecz stałego powięk-półroczu r. 1906 wytwórczość surowca była o szania się, co wobec znacznego ograniczenia wy-wiele mniejszą, niż w tym samym okresie czasu twórczości dowodzi zasadniczego pogorszenia się r. 1904. Zmniejszenie jednak wytwórczości su- rynku żelaznego w państwie Rosyjskiem oraz rowca w Krôlestvyie Polskiem nie przeszkodziło świadczy o rozpoczęciu się poważnego zastoju, bynajmniej przeróbce znacznych ilości surowca    Wytwórczość półwyrobów żelaznych i sta-

na

dalsze wytwory, a mianowicie na przeróbkę we lowych w Królestwie Polskiem w pierwszem pół-własnych zakładach w pierwszem półroczu r. 1906 roczu r. 1906 była o wiele większa od wytwór-użyto surowca tylko nieco mniej, niż w tym samym czości w tym samym okresie czasu r. 1905 i tyl-okresie czasu r. 1904, natomiast o wiele więcej, niż ko nieco mniejsza od wytwórczości w pierwszem w pierwszem półroczu r. 1905, należy przytem wziąć półroczu r. 1904. Zapasy półwyrobów żelaznych pod uwagę, że prócz swego własnego surowca i stalowych w tym czasie stale wzrastają, podno-zakłady hutnicze w Królestwie Polskiem w pierw- sząc się ponad poziom r. 1905 i r. 1904. Odnoś-szem półroczu r 1906 zakupiły poza Królestwem nie do zakładów hutniczych w Królestwie Pol-Polskiem znaczną ilość surowca na przeróbkę, skiem dają się zauważyć w pierwszem półroczu Zapasy surowca stale zmniejszając się, wykazały r. 1906 te same objawy zastoju, które charakte-w    dniu    30 czerwca r. 1906 cyfrę mniejszą niż    ryzują położenie półwyrobów    żelaznych    i    stalo-

dnia    30    czerwca r. 1905 i r. 1904.    *    wych w Cesarstwie.

Uwagi ogólne odnośnie surowca w pierw- I    Wo^óle wytwórczość półwyrobów żelaznych

szem półroczu r. 1903 dadzą się streścić w nastę- i stalowych w pierwszem półroczu r. 1906 we pyU4Gy sposób: Zmniejszenie wytwórczości w po- wszystkich okręgach za wyjątkiem Moskiewskie-równaniu z tym samym okresem r. 1904 daje się go była mniejszą, niż wytwórczość w tym samym zauważyć w okręgach Południowym, Północnym okresie czasu, pomyślnego dla przemysłu żelazne-i Królestwie Polskiem, natomiast wytwórczość i go, r. 1904.

f>' ozchód surowca na

okręgów Uralskiego i Moskiewskiewskiego utrzy- i Rozchód półwyrobów żelaznych i stalowych muje się na poziomie dwóch ostatnich lat.    na przeróbkę w porównaniu z rokiem 1904 zmniej-

przeróbkę zmniejszył szył się w okręgach Południowym, Moskiewskim, się wszędzie za wyjątkiem okręgu Moskiewskiego. Nadwołżańskim i w Królestwie Polskiem, w ok-Rozchód surowca na sprzedaż zmniejszył się ręgu Uralskim pozostał bez zmiany, wreszcie po-w okręgach Uralskim, Moskiewskim i Północnym, większył się znacznie w okręgach Północnym i pozostał bez zmiany na Południu Rosyi i zwięk- ' Nadbałtyckim.

szvł się w Królestwie Polskiem.    Rozchód półwyrobów żelaznych i stalowych

Zapasy półwyrobów żelaznych i stalowych w półroczu sprawozdawczem dążą do powiększania się w okręgach Południowym, Moskiewskim i w Królestwie Polskiem, wówczas gdy w okręgach Uralskim, Nadwołżańskim, Północnym i Nadbałtyckim zmniejszają się.

Zapasy surowca w okręgach Moskiewskim, na sprzedaż w pierwszem półroczu r. 1906 w po-Nad wołżańskim, Północnym i Nadbałtyckim i w równaniu z tym samym okresem czasu r. 1904 Królestwie Polskiem w przeciągu pierwszego zmniejszył się w okręgach Południowym i Nad-półrocza r. 1906 zmniejszają się i w dniu 30 czerw- wołżańskim, prawie ustał w okręgach Pól luwnym ca spadają poniżej normy tegoż dnia r. 1904, na- i Nadbałtyckim, powiększył się w okręgu Ural-tomiast na Południu Rosyi i Uralu zapasy su- skim i w Królestwie Polskiem i nie istniał zu-rowca powiększyły się. Pomyślny stosunkowo pełnie, zwyczajem dawnych lat, w okręgu Mos-stan zapasów surowca wypływa nie tyle wskutek kiewskim. wzmożonego rozchodu, ile wskutek zmniejszenia się wytwórczości surowca.

Ponieważ w ogólnej charakterystyce położę-

W pierwszem półroczu r. 1906 wytwórczość półwyrobów żelaznych i stalowych w państwie Rosyjskiem była mniejsza od wytwórczości w tym samym okresie czasu r 1904 o 12°/₀- Wytwórczość ta w czerwcu r. 1906 była wyjątkowo małą w porównaniu do czerwca r. 1905 i r. 1904.

Dostawy półwyrobów żelaznych i stalowych z i nia rynku półwyrobów żelaznych i stalowych zakładów innych w pierwszem półroczu r. 1906 główną rolę odgrywa Południe Rosyi i Króle-były wyjątkowo duże w porówaniu do tego sa- stwo Polskie, przeto należy wywnioskować, że w mego okresu czasu r. 1905 i r. 1904. Sprzedaż pierwszem półroczu r. 1906 rozpoczął się poważ-półwyrobów była również o wiele większa, niż ny zastój na rynku żelaznym w państwie Rosyj-w roku 1905. Rozchód półwyrobów żelaznych i skiem.

Wytwórczość wyrobów gotowych w Państwie Rosyjskiem w pierwszem półroczu roku 1906-go była taka sama jak i w roku 1905-ym, o wiele natomiast mniejsza, niż w tym samym okresie czasu r. 1904. Rozchód wyrobów gotowych dla zakładów własnych dla dalszej przeróbki skim i Północnym z Nadbałtyckim, w półroczu sprawozdawczym był nieco większy,    Rozchód wyrobów gotowych na przeróbkę

niż w tym samym okresie czasu r. 19Q5, o wiele zmniejszył się w okręgach Południowym, Ural-natomiast mniejszy, niż w odnośnym okresie cza- skim, Moskiewskim i Północnym z Nadbaltyc-su r. 1904. Sprzedaż wyrobów gotowych w pół- kim, zwiększył się natomiast w okręgu Nadwoł-roczu sprawozdawczem prawie dorównywała sprze- żańskim i w Królestwie Polskiem. dąży w pierwszym półroczu r. 1904. Stan za-    Sprzedaż wyrobów gotowych osłabła w ok-

pasów wyrobów gotowych w dniu 30 czerwca roku ręgach Południo wym, Moskiewskim oraz w Kró-1906 był pomyślniejszy, niż w tym czasie r. 1905 lestwie Polskiem, zwiększyła się natomiast w okrę-i r. 1904.    gach Uralskim, Nadwołżańskim a najwięcej w

Północnym i Nadbałtyckim.

Wreszcie zapasy wyrobów gotowych dnia 30 czerwca r. 1906 w porównaniu z 30 czerwca r. 1904 zmniejszyły się tylko w okręgu Uralskim, zwiększyły się natomiast mniej lub więcej w pozostałych okręgach oraz w Królestwie Polskiem.

Ż zestawienia tych danych wypływa, że ogólny stan rzeczy w pierwszem półroczu r. 1906 Zapasy wyrobów gotowych zmniejszały się odnośnie wyrobów gotowych żelaznych i stalo-stale w półroczu sprawozdawczem, w dniu jed- wych był niezadawalniający.

nak 30 czerwca r. 1906 były nieco większe od    Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawie-

zapasów w dniu 30 czerwca r. 1905 i r. 1904. niach Centralnego biura statystycznego dla prze-Wytwórczość wyrobów gotowych w Króle- mysłu żelaznego w Rosyi za czerwiec r. 1906 znajdu-stwie Polskiem, dosięgająca w marcu r. 1906 norm ¹ ją się liczne błędy, których dla braku miejsca nie ' zwykłych,podlegała następnie wahaniom, w czerw- możemy wykazywać szczegółowo, interesujących cu zaś r. 1906 była mniejsza, niż w czerwcu r. się zaś tą sprawą odsyłamy do wydawnictw wy-1905. Ponieważ w okresie sprawozdawczym za- mienionego biura.

kłady hutnicze w Królestwie Polskiem pracowa-    Wogóle kosztowne zestawienia Centralnego

ły bez przerwy prawidłowo, przeto zmniejszenie biura statystycznego nie tylko żadnej przemysłowi się wytwórczości można objaśnić tylko nie- nie mogą przynosić korzyści, lecz ze względu na korzystną zmianą stanu rynku żelaznego w ca- liczne niedokładności, których biuro nie stara się łem Państwie.    usunąć, mogą nawet wprowadzić w błąd tych,

Uwagi ogólne odnośnie wyrobów gotowych którzy z zestawień powyższych chcieliby korzy-żelaznych i stalowych dadzą streścić się w nastę- stać. pujący sposób: Wytwórczość wyrobów gotowych

w okresie sprawozdawczym w porównaniu z pierwszem półroczem r. 1904 zmniejszyła się na południu Rosyi (bardzo znacznie) w okręgu Moskiewskim i w Królestwie Polskiem, zwiększyła się natomiast w okręgach Uralskim, Nadwołżań-

Wytwórczość wyrobów gotowych w Królestwie Polskiem w półroczu sprawozdawczem była większa, niż w roku 1905 o 25%, natomiast była mniejsza, niż w roku 1904 o 12%. Rozchód na przeróbkę wzniósł się ponad poziom r. 1905 i r. 1904, sprzedaż zaś była przeciętna pomiędzy rokiem 1904 (największym) i r. 1905 (najmniejszym).

J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w październiku r. 1906.

Wytwórczość „

_______-_________ __    _____ Zapasy w dniu .

Od początku 30październi-roku do d. 30 października

październik

ka

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

dla dalszej przeróbki w odlewach z wielkiego pieca . bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14% )

19-20% (

523492 784017 14978 j 185 198

46 345

4734623 9 768 963 114 463 1 471 643

56693

9677U

2 308 368 : 8 06Ó 481 859 18 879 T03471

Surowiec manganowy 50—60°/₀ i »    ,    78-80% S '

23246

7° 957

90 407

krzemowy

»5 499

15 499

46 671

Razem

Stare żelazo .

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A.

¹ 59²775 69 533 ²5 777

16232841

749 °55 220 165

4035465 240 347 4r 575

Bloki bessemerowskie Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

1 883 530 178 109

18322937 1 656098

40 443 r 296905 *63 r45

Razem

2061639

x9 979 °35

1 500493

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych Odlewy stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnie rzowem    .....

Części fasonowe do tychże    ....

206 376 15404

1 177636 168 889

⁸5 959 3 m

555

i 53⁸

Razem

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

*39

226

222 474 80 833

348 289 766 473

89070 36 105

Wytwór trzeci.

„ cementowa .......

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N« 20 włącznie |

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N° 20 [ Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur .    .

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane    .....

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy .

38 824 3¹ 651

6 186

7 r37 1 024 302

r5 5¹⁰

228014 47955 45 979 26 675

160 294

60695

8619

163 960

539 523 282 378

174 660 60 999

37⁸9! 160 153

9 ²3² 521 156974

2123757 635 880

556235

218700

1 364937

796 586 273 139 1 486 115

¹3 721 23788 1 216270 10108

178

1 207

50 156

13 103

50 524

35 139

62 841 j3⁸57

9962

Razem

1 865 801

17 864 789

¹ 736 5J3

Wytwór czwarty.

Wyroby.

Rury ciągnione spawane .

Złączki i podkładki Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe .

101 591 156 940

410 770 i 452 250 68638 164516

59963 223 386

4 092

4 07⁸

Razem .

²5⁸53i

2 096 174

291 519

W październiku r. 1906 ogólna liczba zatrud- ( dy Bodzechowskie, Bliżyn, huta Puszkin, T-wo nionych robotników wynosiła 16 536.    Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąpor-

Przytoczone powyżej cyfry zestawione są ków, T-wo Poręba, Ruda Maleniecka, Rej ów, Kana podstawie danych, które nadesłały następują- mienna za styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj, ce zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień i październik Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Mostki i Sielpia.

Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk    Zakład Niekłań pomimo wielokrotnych upo-

J. H.

rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fa- minań się o dane statystyczne żadnych wiado-bryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowi- mości nie dostarczył, ce, zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakła-

•    Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w listopadzie r. 1906-go.

Rok 1905

Kok 1906

-ł-3

-o

Listopad

Od początku roku do 30 listopada

Listopad

Od początku roku do 30 listopada

DOW

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks

Torf.....

Ruda żelazna Ruda manganowa.

Gralman .... Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna    ....

Rtęć ..... Ropa naftowa

Raf ta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

Złoto .....

Srebro    ....

10

3°

90

81

1 006

29

22

(pudów

to

"o%

o.

163

136

27

*54

» 547

2 248

3227

4 447

276

161

>3 575

2i 002

3036

2047

OJ w

— Ol

Ch <0

OJ OO

co

105

”5

387

70

395

50

193

²3²

1 117

481

44O

5²⁰

²3

co TT vo VC kO 00

-- m c<~. Ob cl —    00 OO

?o

io

28

377

2405

23 582

112

666

²4

10

12

(pudów)

(pudów)

291

4 6,4

47²?5

²4 94°,9

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna

Żużle Thomasa mielone

Kamień litograficzny

Ul

644

129

850

Oi

2430

²5

3 2I9

25

20

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„ pozostałe komory .

23302 1 419

133 226 47⁶35

20229 4 947

423

1 M5

270

Razem

813

7 73¹

1 244

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

25 957

I9I 733

26 690

139 187 49205 3819 ¹² 439 204 650

Koks

2 071 21 948

53734

129473

6 161

F 9 997

57 ²98 138 32 !

przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

873

„ pozostałe komory .

685

5 917

i-8 129

1095

4895

²3 !79

37

235

30

²47

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

i 595

24 281

2 782

28 321

602

222

z Anglii

I I 231 7865

769

967

■Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne .    .    .

Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy lądową

„    „    morza Czarnego

524

²79

65

13 441 10 352 i 924 1 076

61

CO —

110

89

664

to _iO

oc o 00

T9

to

to

155

T7

60

754

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

00

O hO

Razem

TT

Cl

Cl

ro

'^>0

N ci d 1 00 co

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego

„    „ zachodniej granicy lądowej

„ pozostałe komory .

Razem

tO 144. On OO

to

—• I oj C“> '-O    Ao OO

to

10 OO Ch

^4 O OM

122

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Finlandyi ......

przez pozostałe komory .

00

on 44.

'O M cl

4o OM to

OC <0

er.

— on oc to

vn

CO

to

to

Ol

OO '0«

00"

Razem

Szyny żelazne i stalowe •

Blacha żelazna i stalowa

przez komory morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

* komorę w Moskwie .    .

I 312

104

1 229

*9

]7

i 014

Cr. c4 O CTi * n d co

on 00

to o to to

00 to OO to    to    O

'O ^4 Uf to

z Finlandyi .

przez pozostałe komory

Razem

Miedź G-lin Nikiel

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

„ Anglii .

wiórach, sztabach, prętach i blachach .

o 8 3.-

24

206

T 884

I 127

77,2

36,6

286

59

10

S;

Co

211

CO

00

O W in £ ¹⁰ “ ^

Rtęć ^

Ołów w płytach i złamkach

"7

N IC h

97

w tej liczbie: z Francy i .

„ Niemiec .

» Anglii .

„ Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

2719

112

176

QO kO kO T « O CS CS CS    CO

156

52

1 081

79¹

229

94

580

CO ~ CO <0

0\ TT co co

447

529

102

57

485

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 nim do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„ pozostałe komory

(funtów

105

110

20

10

24

428

47

53

24

52

116

158

1 106 1 552

263

T99

394

to

k>J

to o 0\

124

ćf

00

to

¹ *93

¹ 753

3*7

212

3°4

Razem

3514

308

3 779

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii .

Frań cyi . z Austryi . „ Belgii .

o\ A

O Ol

00 -

2 382

698

24

146

201

90

2500

941

40

110

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

■„    „    Rosyi środkowej

pozostałe komory

72

235

759

210

12

Razem

372

00 to — -U OO (O M iß M

OO -U

1588

82

1 618

J. H.

^rzegfąfl literatury górniczo - fiufniczej

Treść artv?I<łów, zawartych w ważniejszych czasopismach gôniczo=hutniczÿch.

Gornyj Żurnał (1906).

Grudzień, a) J. górniczych okręgu Dortmund, b) F. Ragemann Ihimé. Obecny stan techniki przemysłu górniczo- Zakres zastosowania przyrządów ratunkowych stałych hutniczego na południu Rosyi. Jest to dalszy ciąg i przenośnych. Autor jest zdania, że w wypad-pracy, którą autor w miarę nagromadzenia ma- kach, gdzie należy stosować przyrządy ratunko-teryału zamieszczał w czasopiśmie Gornyj Żurnał we na odległość 50 m, niezaprzeczenie najodpo-w latach 1889—1893 i 189~. Skreśliwszy na wstę- wiedniejszymi są przyrządy stałe do oddychania pie ogólne uwagi-o położeniu przemysłu hutni- powietrzem wtłaczanem. Jeżeli gazy trujące obej-czego na południu Rosyi, autor mówi o ulepsze- mują przestrzeń 50—200 m, to dla zapewnienia niacli technicznych, wprowadzonych w ostatnich j bezpieczeństwa i sprawności akcyi ratunkowej czasach w fabrykach i kopalniach zwłaszcza w | należy stosować tak przyrządy stałe jak i przedziale urządzeń mechanicznych. Dalej artykuł nośne do oddychania tlenem. Podczas gdy pierw-zawiera szczegółowy opis urządzeń mechanicz- j sze użyte zostaną do właściwej akcyi ratunkowej, nych w fabrykach budowy maszyn w Gorłowce, j drugie pełnią służbę oclironną i pomocniczą. Gdy Ekaterynosławiu. Taganrogu i Kramatorskiej, ; akcya ratunkowa odbywa się na odległości prze-wreszcie opis hut żelaznych, należących do to- szło 200 w, najlepiej działają przyrządy do od-warzystw metalurgicznych: Nikopol, Mariupol, I dychania tlenem.

Providance i Kramatorskaja. Do artykułu dolą- ” N2 3. a) H. Meyer. Pierwsza pomoc w razie «zono 14 tablic, zawierających plany fabryk i ry- wypadku nieszczęśliwego w kopalni. Wskazówki sunki poszczególnych urządzeń mechanicznych. postępowania przy okazywaniu pierwszej pomo-Glückauf (1907). N2 1. a) H. Mentzel. Przy- cy. "Głownem staraniem powinno być jaknaj-czynek w sprawie uszkodzeń powierzchni skutkiem szybsze wydobycie poszkodowanego na powierzch-robót górniczych. Autor zajmuje się wyłącznie nię. W razie jednakże uszkodzenia arteryi głów-sprawą uszkodzeń budynków murowanych. Naj- nej należy pierwej nie dopuścić do upływu krwi. bardziej charakterystyczną cechą takich uszko- : Również należy starać się przywrócić przytom-dzeń są według ogólnie przyjętej zasady rysy w ność osobom, zatrutym gazami. Autor zakreśla murach zewnętrznych zwłaszcza nad oknami i bardzo szczupłe granice pierwszej pomocy, wszyst-■drzwiami i wogóle w częściach murów, przedsta- ko poza tern uważając za zbyteczne, a więc szko-wiających najmniejszy opór. Autor zgromadził dliwe. Ponieważ podawanie pierwszej pomocy po-dwadzieścia kilka fotografii takich właśnie typo- winno odbywać się niezwłocznie, więc pożądanem wych uszkodzeń, zasługujących jednakże z tego jest, ażeby możliwie największa liczba pra-Względu na uwagę, że wszystkie one bynajmniej cowników została z temi czynnościami obeznana, nie należą do kategoryi uszkodzeń, wywołanych Wystarcza na to odbycie ćwiczeń w ciągu kilku usuwaniem się powierzchni skutkiem dokonanych godzin. Dla osiągnięcia większej wprawy ćwi-robót górniczych. Uszkodzenia te powstały z czenia te należy powtarzać co kwartał, b) Etat przyczyny wadliwej budowy, użycia nieodpowied- zarządu skarbowych zakładów górniczych w Pru-nicli materyałów, niedostatecznego utrzymania sach w r. 1907.

domów w porządku lub z innych przyczyn, nie    N2 4. aj Bayling. Warunki bezpieczeństwa

N° 2. a) Oznaczanie zużycia pary w silniku bliźniaczym spółtoczyskowym maszyny wyciągowej. Sprawozdanie z badań, dokonanych pod kierunkiem Stowarzyszenia kotłowego przedsiębiorstw

mających jednakże nic wspólnego z górnictwem, przy zastosowaniu lokomotyw benzynowych. Loko-Wypaclki zawalenia się domów podczas budowy motywy benzynowe pomimo zastosowania w nich wskazują, że w okręgu górniczym w Westfalii łatwo palnego materyału opałowego znalazły w domy stawiane są niedbale i ze złego materyału. ostatnich czasach szerokie rozpowszechnienie w Tego rodzaju uszkodzenia, wynikające z przy- kopalniach przy przewozie podziemnym. Autor czyn wyżej wskazanych, stają się źródłem wielu podaje wyniki stosowania lokomotyw w praktyce kłopotów dla przedsiębiorstw górniczych, b) L. oraz badań, dokonanych specyalnie w celu okre-Hojfmann. Urządzenie do przewozu węgla drobne- ślenia warunków, w jakich może zachodzić niego kopalni węgla Heiuitz pod Saarbrücken. Opis bezpieczeństwo wybuchu. Okazuje się, że przy urządzenia przewozowego systemu Hunta, wyko- zastosowaniu pewnych ostrożności lokomotywy nanego przez firmę Pohliga. c) Przemysł żelaz- benzynowe są prawie zupełnie bezpieczne. Dla ny w Stanach Zjednoczonych w r. 1905. Dane sta- uniknięcia nagromadzenia się pary benzynowej w tystyczne o wytwórczości, spożyciu i wywozie skrzyni lokomotywy należy ją zaopatrzeń w od-żelaza i stali.    powiednią liczbę otworów a rurę ssącą pokryć siat

ką drucianą. Zbiornik benzyny nie powinien być odejmowany a to w tym celu, ażeby zabezpieczyć się od wyciekania benzyny skutkiem nieszczelnie przylegających zużytych śrub. b) A. Tlian. Za-

pobieganie tworzenia sie błękitu pruskiego w siar- wiecznych, b) L. Fortunato. Huta Towarzystwa uleczanie amonu, c) Wy wóz węgla z Anglii w r. 1906. talurgicznego w Taganrogu (c. d.). Opis walcowni. Dane o ilości wywiezionego węgla, kosztach prze-    N2 7. a) T. Andrée. Przepisy, mające na celu

wozu do ważniejszych rynków zbytu- i ceny róż- usuwanie nieporozumień pomiędzy zarządami budo-nych gatunków węgla angielskiego za ostatnie wy kanałów i przedsiębiorstwami górniczemi, wyda-dwa lata. d) Sprawozdanie zarządu Nadreńsko- ne przez ministeryum rolnictwa w r. 1905. Omawia-Westja lskie g o syndykatu węglowego za r. 1906.    ne w artykule powyższym przepisy mają na celu

co w ni drutu i blachy, d) W. Foltz. Rynek węglowy i metalowy w styczniu r. 1907.

Stahl und Eisen (1907). N2 4. a) D. Geyer. Pierwsza elektryczna walcownia zwrotna, zbudowana w hucie Hildegarda na Śląsku Austryackim (pocz.). Opis centralnej stacyi elektrycznej, b) W. Venator. Znaczenie złóż rudy żelaznej w okręgu Siegen dla niemieckiego przemysłu żelaznego. Wy-Oesterreichische Zeitschrift für Berg -und twórczość rudy w okręgu Siegen dosięgła w r. Hüttenwesen (1907). N2 4. a) J. Divisz. O spo- j 1903 do 2 milionów tonn. Zapas rudy, biorąc za

i podstawę obecną wytwórczość, wystarczy na lat 70. Wartość wytwórczości rocznej wynosi około 18 milionów marek. 55% wytwórczości zostaje zużyte na miejscu, reszta idzie na wywóz do Westfalii. Koszta wytwórczości, które w r. 1903 w porównaniu z r. 1895 podniosły się z 50°/o do 90%, mogłyby uledz znacznemu zmniejszeniu,

O wiertarkach udarowych wogóle a zwłaszcza o wiertarce II. Flottmanna i Sp. b) O przemyśle iveglowym w północnej Francyi w r. 1905. Streszczenie urzędowego sprawozdania o stanie przemysłu węglowego pod względem technicznym.

N2 5. a) Hilgenstock. Wyniki nowych badań z jednej strony zabezpieczenie kopalni przed formacyi węglowej na wschód od Essen i Gelsenkir- wtargnięciem wody z kanału, z drugiej zaś stro-chen aż do linii Olfen-Lüneu. b) Urządzenie do sa- ny ochronę kanałów i należących do nich urzą-moczynnego zatrzymywania i odpychania wózków, dzeń nadbrzeżnych przed skutkami obniżania się Opis i rysunek przyrządu, opatentowanego przez powierzchni pod wpływem robót górniczych, b) Gallowaya, mającego na celu ograniczenie do nie- ! Przemysł górniczo-hutniczy na Węgrzech zv r. 1905 zbędnego minimum pracy ręcznej na pomoście ! (pocz.). Dane statystyczne, dotyczące wytwórczo-nadszybowym, przy wadze i t. p. c) Sprawozda- ści przemysłu górniczo-hutniczego, c) L. Fortuna-nie zarządu Towarzystwa przemysłowców górniczych to. Huta Towarzystw t metalurgicznego w Taganrogu okręgu Zwickau za r. 1906. d) Położenie robotni- (dok.). Opis walcowni średniej i małej; opis walców w skarbowych zakładach górniczo-hutniczych w Prusach iv r. 1905/6. m 6. a) Herbst.

sobie cementowania, zastosowanym przy budowie i pogłębianiu szybów %v skałach, obfitujących w wodę (dok.). Sposób cementowania zastosowany w kopalni Betuné, dał wyniki zadawalniaj ące; stwierdzono jednakże, że cement lepiej przenika w szczeliny szerokie, idące mniej lub więcej prostopadle, i prędzej tam twardnieje, aniżeli w ważkich, idących poziomo. Przyczyną tego jest muł, zapeł- i gdyby do wszystkich urządzeń mechanicznych w niający szczeliny i stanowiący dla cementu po- i kopalniach zastosowano tanią siłę elektryczną, ważną przeszkodę, którą należy usuwać przez którą w dostatecznej ilości dla potrzeb okręgu przemywanie otworów wiertniczych wodą a jesz- moźnaby wytworzyć, użytkując gazy wylotowe, cze lepiej przez wyssanie zapomocą silnych pomp. jako siłę motoryezną. c) A. Gölte. Wody ściekowe Obecnie czynione są próby zastosowania powyż- i sposoby ich oczyszczania (pocz.). Rozpatrzywszy szego sposobu przy pogłębianiu szybu w kurzaw- sprawę wód ściekowych z punktu widzenia liy-ce; należy obawiać się, że piasek będzie tworzył gieny i rolnictwa oraz ze strony prawnej, autor rodzaj filtru dla mleka cementowego i tym spo- dzieli wody ściekowe na dwie grupy. Pierwsze sobem uniemożliwi przenikanie cementu na więk- zawierają zanieczyszczenia przeważnie natury or-szą odległość. Urządzenia mechaniczne do ce- ganicznej, zwłaszcza substancye azotowe, a więc mentowania zostały w następstwie ulepszone przez podlegające gniciu; są to: ścieki miejskie lub z Sacliera. W ostatnich czasach Duvivier dla ogra- [ browarów, rzeźni, cukrowni i t. p. Do drugiej niczenia kosztów budowy szybu zaleca prowa- ; grupy zaliczyć należy wody ściekowe, zawierają-dzenie robót w warstwach, nie zawierających wody, ce substancye mineralne, a więc odpływy z fa-zwykłym sposobem, stosując cementowanie wy- bryk chemicznych, hut i innych. Zanieczyszcze-łącznie przy przechodzeniu warstw, obfitujących nia nieorganiczne mogą być oddzielone drogą w wodę. b) L. Fortunato. Huta Towarzystwa meta- chemiczno - mechaniczną, organiczne zaś drogą lurgicznego Taganrogu (c. d.). O materyałach biologiczną. Względy ekonomiczne i techniczne surowych, używanych w hucie.    zniewalają do takiego oczyszczania wód ścieka

li 5. a) A. Kleine. Nowe naczynia do po- wych, ażeby prawa innych do użytkowania tych chłauiania gazów w przyrządzie Orsata. b) L. For- wód nie zostały naruszone. Istnieją dwa sposo-tuuato. Huta Towarzystwa metalurgicznego w Ta- b}^ oczyszczania wód ściekowych, mechaniczny ganrogu (c. d.). Opis stalowni martenowskiej.    i biologiczny. Zależnie od warunków miejsco-

N2 6. a) A. Müllner. Wytwórczość żelaza w wych i spławnych sposoby te są stosowane poje-Austryi a zwłaszcza zv Styryi w czasach średnio- dynczo lub razem. Oczyszczanie mechaniczne

jest częstokroć połączone z chemicznem. Naj- ce z kondensacyi lub urządzeń chłodzących, ług bardziej znane są sposoby, oparte na zastoso- od bejcowania żelaza kwasami, woda, używana do waniu sit lub krat, na których zatrzymują się oczyszczania gazów wylotowych i płukania węgla, wszystkie ciała większych rozmiarów, uniesione Woda kondensacyjna, jako gorąca i pozbawiona wodą. Najstarszy i najprostszy sposób oczj^szcza- I tlenu, szkodliwie oddziaływa na gospodarstwo nia polega na zastosowaniu zbiorników klarują- rybne w rzekach oraz ułatwia proces gnicia, cycli. Mówiąc o nich, autor przytacza wyniki Najlepiej z tego względu wodę taką stosować do badań, dokonanych przez Steuernagla nad dzia- sycenia kotłów lub używać powtórnie po odp łaniem zbiorników w Kolonii. Badania te dowio- wiedniem ochłodzeniu. Do oczyszczania takich dły, że największa ilość szlamu osiada w zbiorni- wód z oleju istnieje sporo dobrze działających kach w ciągu pierwszej godziny. Powiększenie przyrządów. Ług, pochodzący od bejcowania, naj-szybkości przepływu wód z 4 m na 20 m tylko i lepiej zobojętnić zasadami. Niejednokrotnie po nieznacznie wpływa na zmniejszenie się osadu a zobojętnieniu żelazem wydzielają siarczan żelaza-mianowicie z 72°/₀ na 69°/,,. d) R. Lochner. Kilka wy zapomocą krystalizacyi. Ö wiele więcej słów o wlewnicach, stosowanych w stalowniach (pocz.j. chodzi trudności przy oczyszczaniu wód ścieko-Odczyt, wygłoszony na zgromadzeniu Towarzy- wych, pochodzących od oczyszczania gazów wiel-stwa odlewników niemieckich w Dusseldorfie d. kopiecowych. W wodzie takiej znajduje się w 8 grudnia r. 1906. Prelegent w sposób zwięzły zawieszeniu mnóstwo drobnych cząsteczek pyłu, mówi o przeznaczeniu wlewnicy, jej kształtach, który może być oddzielony częściowo przez kla-materyałach, używanych do tego celu, odlewaniu rowanie w zbiornikach a ostatecznie zapomocą i przyjętych wymiarach. Przechodząc do wy- filtrów z wełny drzewnej. Na zakończenie autor jaśnienia warunków, w jakich wlewnica zuajduje mówi o drągach do opróżniania zbiorników i o się podczas odlewu, autor wskazuje na to, że w miej- sposobie usuwania pyłu węglowego zapomocą scacli bardziej ogrzanych a więc pośrodku wlewnica wentylatorów odśrodkowych, d) R. Lochner. Kilka znajduje siępod wpływem ciśnienia, gdy natomiast słów o wlewnicach, stosowanych w stalowniach. Mó-w miejscach szybko stygnących doznaje rozciągania, wiąc o przyczynach szybkiego zużycia wlewnic, Uelem uniknięcia niepożądanych skutków od- autor wyjaśnia, w jaki sposób powstają uszkodze-kształceń należałoby ściany wlewnic robić znacz- nia jej ścian zarówno przy odlewaniu z góry jak nie cieńszemi. Jednakże ze względów praktycz- z dołu. Duży wpływ na trwałość wlewnic po-nych lepiej jest dla przeciwdziałania siłom roz- siada odpowiednie ich ochładzanie i ogrzewanie, rywającym powiększać grubość tych ścianek na Ogrzewanie wlewnicy przed spustem o tyle końcach. Przyczyny szybkiego zepsucia wlewni racyę bytu, o ile przeciwdziała powstającym pod-cy są: nieodpowiedni materyał, niewłaściwa kom czas spustu napięciom; dochodzi się do tego przez strukcya lub wadliwe wykonanie wlewnicy” oraz ogrzewanie wlewnic z zewnątrz. Ochładzanie nieumiejętne obchodzenie się z nią w stalowni, wlewnic po zdjęciu z . bloków powinno być w e) Prasy kowalskie parowo - hydrauliczne zamiast miarę możności równomierne. Naj właściwiej po-młotów parowych średniej siły. Autor stawia sze- grążać je w wodę; gdyby zaś nie można było reg poważnych zarzutów przeciwko młotom pa- urządzić odpowiedniego do tego celu zbiornika, rowym w przeciwstawieniu do pras parowo-hy- należy wlewnicę chłodzić na rusztach dla umoż-draulicznych, następnie opisuje nowe prasy paro- liwienia krążenia” powietrza i wewnątrz, wo-hydrauliczne, wykonane przez firmę Breuer,    Kevue de métallurgie (1907). StvC7°*î. a)

o-

za-

ma

Schumacher i Sp. w Kalk.    L. Guillet. Stal chroaiowo-wolframowa. Wymki ba-

yer.

dowana w hucie Hildegarda na Śląsku Austryackim (dok.). Opis walcowni, c) A. Nolte. Wody ściekowe i sposoby ich oczyszczania (dok.). Grdzie urządzenie zbiorników do klarowania jest niewykonalne dla braku odpowiedniego miejsca, tam znajdują stosowanie studnie lub wieże do klarowania, któ-

N° 5. a) T. Naske. Przyczynek do metalurgii dań mechanicznych i metalograficznych nad sta-procesu martenowskiego (pocz.j. Zachowanie się lą w stanie naturalnym, hartowanym i odpusz-manganu, jako środka utleniającego, b) D. Ge- '■ czonym. Do badań użyto dwie serye prób, z Pierwsza, elektryczna walcownia zwrotna, z bu- których pierwsza zawierała 1 — 20% Cr i około

za-

0,2% Ci druga zaś 1 — 20% Cr i 0,7 — 08 % C; zawartość wolframu w próbach wahała się w granicach 2—15%. Badania wykazały, że wytrzymałość na zerwanie i granica sprężystości stali chromowo-wolframowych są wyższe, aniżeli stali zwykłej, wydłużenie zaś i wytrzymałość na ude-re autor opisuje pobieżnie, zatrzymując się nad rżenie bardzo słabe: na ogół stal ta posiada mniej-opisem przyrządu Kremera do klarowania wód sze zalety, aniżeli niklowo-chromowa, jest nato-ściekowych, zawierających tłuszcze, mydła i ole- miast od niej droższą, b) >S. Wołogdin. Stopy je. Dalej autor podaje w zarysach ogólnych za- manganu i miedzi. Skreśliwszy historyczny opis sady oczyszczania biologicznego zapomocą fil- badań, dotychczas w tym przedmiocie dokona-trów okruchowych i przechodzi do sprawy wód nych, oraz sposobu wytwarzania stopów manga-ściekowych w hutach żelaznych. W skład ta- nowo-chromowych, użytych do badań, autor podaje kich wód ściekowych wchodzą: wody, pochodzą- wyniki doświadczeń nad twardością ich i topli-

wością. Temperatura topliwości miedzi obniża na gorąco, czas trwania cięcia, ciśnienie wióra się skutkiem dodawania manganu i dosięga minimum przy zawartości 40% Mn. Miedź daje z manganem szereg roztworów stałych. Stop miedzi z manganem, mający wzór Mn₄Cu, topi się w temperaturze 1005°. Punkt topliwości manganu znajduje się około 1275°. c) W. Taylor. O sposobie ciecia metali. Tłomaczenie obszernego artykułu, zamieszczonego w czasopiśmie Transactions XXVIII.

na narzędzie, zmiany szybkości ruchu oraz czy należy podczas cięcia ochładzać narzędzia wodą lub inną cieczą.

Luty. aj G. Chesnean. Oznaczanie manganu zapomocą mianowania nadmanganianu potasu. Wyniki badań nad dokładnością sposobu Guyarda-Yolharda w porównaniu ze sposobem wagowym, przy zastosowaniu różnych warunków dokonywania analizy, b) A. Porteviu. O stratach metali przy odleivaniu stopów miedzi. Autor podaje sposób obliczania strat i rozbiera przyczyny, wpływające na zmiany wysokości tych strat. W artykule wskazane są wzory, na podstawie którjmh można określić straty pod względem technicznym i ekonomicznym. c) W. Taylor. O sposobie cięcia metali (c. d.). O działaniu narzędzi i zużywaniu się ich podczas cięcia metali. Sposoby wykonywania doświadczeń. O ogólnie przyjętych kształtach narzędzi.

na

na-

W. K.

Zadaniem autora jest utworzenie na podstawie ścisłych danych teoretycznych tablicy, dającej możność technikom najekonomiczniejszego zastosowania maszyn do cięcia danego metalu. W przedmowie zamieszczone zostały w porządku chronologicznym wyniki prac, dotychczas w tym kierunku wykonanych. Autor wskazuje na kilkanaście punktów zasadniczych, jakie należy mieć uwadze, przystępując do obróbki metalu, a więc: jego gatunek, przekrój, grubość wióra, sprężystość metalu i narzędzi, kształt ostrza rzędzia, jego skład chemiczny i warunki obróbki

Kronika bieląca.

Ceny przeciętne węgla niemieckiego (Fette Foerderkohle).

Miesiąc

r. 1901

r. 1902 r. 1903 r. 1904 kopiejek

r. 1905

Przeciętn. za 5 lat

r. 1906

pud

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec Lipiec Sierpień Wrzesień Październik Listopad Grudzień Przeciętna cena roczna

7,69

7,69

7,69

7,69

7,69

7,69

7,69

7,69

7,69

7.69

7.69

7.69

7,69

7,66

7,66

7,66

7,20

7,04

7.04

7,04

7,04

7.04

7,04

7,04

7,04

7,04

7.04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7.04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,04

7,21

(Podług danych giełdy węglowej w Essen i Düsseldorf)

Zawartość miedzi w żelazie uważana była jeszcze niedawno, a nawet jeszcze dziś często jest uważana za szkodliwą. Badania Mullera i Dill nera udowodniły, że dodatek miedzi w żelazie jest szkodliwy, tylko przy równoczesnej zawartości siarki, tworzy się bowiem siarczek miedzi, powodujący kruchość żelaza w stanie rozgrzanym. Natomiast miedź przy nieznacznej ilości siarki nie

7,04

7,04

7,01

7,01

7,01

7,06

7,16

7.16

7,16

7,16

7,16

7,16

7,16

7,16

LU

7,29

7,23

7,29

7,29

7,21

7,19

7,19

7,19

7.19

7,19

7,19

7,19

7,19

7,22

7,61

7,69

7,69

7,62

wydziela się, ale tworzy z żelazem jednolity stop zwiększa wytrzymałość, elastyczność i twardość żelaza miękkiego, nie zmieniając jego rozciągliwości. To samo odnosi się do stali, która nadto staje się łatwiej hartowną. Wreszcie zawartość miedzi utrudnia rdzewienie żelaza, okrywając jego kryształki, jak gdyby osłoną.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.