PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Dqbrowa, dnia 15 marca r. 1907.

Ns 6 (72

Tom IV.

Zasady ogólne dla zapobiegania obrywaniu się kamienia

i węgla.

(Dokończenie, p. ZN? 5. str. 122).

ki sposób ma on zachować się wobec stropu tego rodzaju.

b) Odbudowa nawet cienkiej ławicy twardego węgla daje często ochronę przeciw załamaniu się i spadaniu

ypkiego

Odbudowa spodnich warstw powinna być dokonana przy użyciu możliwie zupełnego podsadzania suchego lub z zamulaniem, górne zaś warstwy mogą być wyrobione sposobem filarowym powrotnym. Odbudowa warstwami ma tę

zaletę, że zmniejsza niebezpieczeństwo obrywania stropu i kruchej skały.

się kamienia i węgla, co jest właściwością    Zapobiega się często niebezpieczeństwu spa-

grubych pokładów, gdyż przez rozdzielenie po- dania kamienia i węgla, wynikającego z obrywa-kładu na warstwy zmniejsza się wysokość ścia- nia się stropu, jeżeli rozpoczyna się odbudowę ny i, co zatem idzie, osiąga się większe bezpie- w ławicy twardego zwięzłego węgla. Wynikają-czeństwo przez ułatwienie dozoru nad stropem, ca z tego rodzaju odbudowy strata węgla zosta-Zwłaszcza przy podsadzce z zamulaniem zaleca nie zrównoważona innymi względami ekonomicz-się odbudowę warstwami.    nymi, a zwłaszcza przez znaczne oszczędzenie

Na jak grube warstwy mają być pokłady drzewa do budynku, podzielone, nie da się wogóle określić, zależy

to bowiem od danych warunków. Tam gdzie po- 6- Odbudowa grubych górnośląskich pokładów syste-kład posiada ławice, rozdzielenie pokładu na    mem filarowo-rabunkowym.

warstwy jest naturalnym spososobem znacznie

ułatwione.    I a) Liczbę filarów, które odbudowywu-

5. Zabezpieczenie przeciw opadaniu sypkiego stropu.

a) Sypki strop powinien być wyrobiony lub zabezpieczony staranną obudową.

Niebezpieczeństwo wytwarza się przeważnie z tej przyczyny, że strop nie zawsze zaraz po wyrobieniu pokładu odłupuje się i opada, lecz że często następuje to znacznie później. Należy zatem na tę okoliczność zwracać szczególną uwagę. Jeżeli, jak stwierdzono, strop w chodnikach pokładowych oddzielasię już w krótkim czasie, to należy wyrabiać ten strop równocześnie z pędzeniem chodników. G-dy przy odbudowie sypki strop niemo-że być odrazu wyjęty, należy go zrywać przy odpowiedniej obudowie stropowej zaraz po wyrobieniu pokładu.

Wobec tego, że w jednym i tym samym pokładzie obrywanie się stropu następuje niejednakowo, ważnem zadaniem zawiadowcy jest szczególnie staranne i każdodzienne badanie stanu tego stropu. W żadnym jednak razie nie można pozostawiać uznaniu samego robotnika, w ja-

je się równocześnie w jednem polu, należy tak ograniczyć, ażeby wywołane przez tę odbudowę ciśnienie nie przenosiło się na filary sąsiednie..

Przy odbudowie rabunkowej lilarów na grubych pokładach górnośląskich wzrasta ciśnienie w miarę liczby i blizkości już odbudowanych i zarabowanych części filarów, przyczem oczywiście współdziałają i same cechy skały. Należy zatem uważać na to, ażeby utrzymywany był prawidłowy stosunek płaszczyzny będącego w odbudowie pokładu do płaszczyzny pokładu nie-ruszonego. Szczególnej uwagi wymaga odbudowa filarów oraz filarów oporowych w chodnikach w pozostałej części odbudowanego pola.

b) Grubość nogi filarowej powinna być pozostawiona w odpowiednim stosunku do grubości pokładu. Odbudowa takiej nogi w odwrotnym kierunku nie może mieć miejsca, jeżeli spodziewane jest zarabowanie się tej nogi lub filaru.

Przy wymiarze grubości nogi trzeba uwzględnić oprócz ogólnych warunków skały i tę

okoliczność, ażeby noga wytrzymała nie tylko ciśnienie stropu, lecz również ciśnienie, pochodzące z poprzednich wyrobisk. Może się zatem okazać potrzeba pozostawienia części nogi lub wogóle zupełne zaniechanie odbudowy tej nogi w kierunku odwrotnym.

c) Odbudowa rabunkowa filarowa bez pozostawienia nogi może być doko-bez obawy w takich razach, gdzie nie grozi przedwczesne zarabowaniesię filaró w.

Odbudowa rabunkowa filarowa bez pozostawienia nogi da się wykonać bez niebezpieczeństwa na cienkich pokładach i przy dobrych warunkach skały.

d)    Jeżeli odbudowa z obrywaniem węgla od stropu przy kruchym węglu w gru'bych pokładach połączona jest ze szczegó.lnem niebezpieczeństwem, to można tego rodzaju odbudowę zastąpić przez wybieranie węgla ze stropu c ho d-nika, począwszy o-d pozostałej przecinki fila.ru. Dopiero po ukończeniu tej roboty można rozpocząć nową przecinkę filaru.

Obrywanie węgla od stropu przy odbudowie pojedynczych części filarów systememrabunkowym praktykuje się zwykle w górnośląskich grubych pokładach i połączone jest ze szczególnem niebezpieczeństwem spadania węgla i kamienia. Jeżeli niebezpieczeństwo powiększa się jeszcze wskutek kruchości węgla, to może być rozpoczęta nowa część filaru tylko od strony poprzedniej części.

e)    Odbudowane części filarów mogą być za rabowane dla uniknięcia tworzenia się tak zwanych dzwonów. Jeżeli części ii lar ów zarabują się dopiero po dłuższym czasie po ich wybraniu, to należy wydać szczególne rozporządzenia dla uchronię nia robotników od

niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla i wymaga zatem większego nakładu na środki zabezpieczenia. Przy wrębywaniu pod stropem może być zaraz po ukończeniu takowego strop podchwycony, przez co równocześnie zmniejsza się niebezpieczeństwo.

8. Maszyny wrębowe.

Zaleca się używanie maszyn wrębowych.

Przez użycie maszyn wrębowych ogranicza się znacznie wobec zupełnego lub częściowego zaniechania robót strzelanych niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla, jakie ma miejsce przy wrębywaniu ręcznem (p. 10 a). Co prawda podsadzka musi pozostawać przy wrębywaniu szyno wem trochę poza przodkiem, z drugiej jednak strony wymaga tego rodzaju pędzenie w celu utrzymania ciągłości roboty pewnej i niezwłocznie po wrębywaniu następującej obudowy. Oprócz tego niema potrzeby wobec szybkiego postępu tego rodzaju roboty wrębywania pozostawiać przez dłuższy czas chodniki i wyrobiska w obudowie, tak jak to ma miejsce przy wrębywaniu ręcznem.

ma-

9. Prawidła, dotyczące zabezpieczenia węgla, wiszącego w stropie, i ścian, podciętych przez wrąb.

Węgiel, wiszący w stropie, i pod-ięte przez wrąb ściany należy obu-ować słupami i pulsami.

Ta zasada znajduje się już w niektórych przepisach policyi górniczej dla kopalń węgla, zachowanie jednak jej powinno być wszędzie usilnie zaleconem.

CL, O

Obudowa ścian powinna być uskuteczniona możliwie jeszcze przed rozpoczęciem wrębu, o ile te roboty zabezpieczenia nie przeszkadzają samemu wrębowi.

niebezpieczeństwa.

Zarabowanie odbudowanych części filarów ma być poprzedzone przez prawidłowe wyjęcie budynku (p. 2).

10. Robota strzelana i zrywanie urobku po strzale.

II. Odbudowa.

7. Odbudowa ławami.

Kwestyę, czy odbudowa pojedynczych ław pokładu ma postępować od stropu ku spodkowi i czy wrąb ma być prowadzony w stropie, należy rozstrzygnąć po zbadaniu danych warunków.

Zasada ta w tej ogólnej formie ma na celu zwrócenie uwagi zawiadowcy na kwestyę odbudowy ławami.

Ze względów gospodarczych będzie zwykle korzystniej brać ławy pokładu od spodka ku stropowi, niż odwrotnie. Pierwszy z tych sposobów ma jednak swoje niedogodności, gdyż zwiększa

a) Robo m o 1 i w i e o potrze

um eszczone praw d by nadmiernie siln

Robota strzelana wytwarza w wysokim stopniu niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla przez wstrząśnienie i kruszenie skały.

Niebezpieczeństwo powiększa się jeszcze przez to, że strzały często wyrzucają obudowę i robotnicy są następnie zmuszeni przedsięwziąć naprawę jej pod niezabezpieczonym stropem. Oprócz tego wydobywanie ustrzelonego urobku powoduje często wypadki. Ograniczanie zatem roboty strzelanej tylko do niezbędnie potrzebnych rozmiarów jest ważną zasadą przy zwalczaniu niebezpieczeństwa obrywania się kamienia i węgla.

crue

a    t r

j⁻    ni

CO CZ

-4—>

elana powinna by zona do r eczyw

powinny

y o i nie ie

Æ O, i o.

Często zdarzającą się wadą przy strzelaniu jest nieprawidłowe rozmieszczanie dziur i za silne naboje. Powoduje to nadmierne wstrząśnienie skały i wyrzucanie budynku.

Należy zatem zwracać uwagę na to, ażeby strzał spowodował rozluźnienie a nie rozrzucenie od miejsca wybuchu większych kawałów skały lub węgla. Znaczne zmniejszenie roboty strzelanej da się osiągnąć w licznych wypadkach przez jak najczęstsze zastosowanie roboty wrębywania (p. 8). Z tego względu zatem używanie maszyn wrębowych może być bardzo pożyteczne.

Do ograniczenia w używaniu meteryałów wybuchowych przyczynia się również staranne zastosowanie podsadzki; osiąga się przez to rów-nomierniejsze ciśnienie skały, sprzyjające odbudowie pokładu.

dują się roboty w przodku pod względem niebezpieczeństwa ich załamania się.

11. Prawidła, dotyczące urabiania węgla.

b)

C+- O

ga

cy>

w a ii i e po 5 opiero w vv y b c li o w ty m og 1 u b w p o którym ta

O ©-

CT"*“ ^ On

-O «

rd <£>

z a Li u'

N*

c u o w i n-z j ś i u i ę P o d c z s a g siç n m ko ci robo m-robota jest powie-

c-t~ OjV

ej-

r z o n a.

Obrywanie po wybuchu, jak już wyżej (p. 10 a) powiedziano, bywa często przyczyną wypadków nieszczęśliwych; wymaga ono zatem zawsze szczególnej ostrożności. Robota ta może być wykonywana dopiero po rozejściu się gazów wybuchowych, ażeby robotnik, przystępujący do niej, był w możności sprawdzić skutki wybuchu. Również inne roboty jak wydobywanie, zabudowywanie i podsadzanie nie powinno być wykonywane w pobliżu miejsca obrywania urobku. Zwłaszcza w grubych pokładach górnośląskich obrywanie to wobec znacznej wysokości ścian przodkowych wymaga jakn aj większej ostrożności. Tern większa ostrożność musi być zastosowana tam, gdzie przy odbudowie występuje silne ciśnienie, co ma miejsce zwłaszcza przy wydob}^-waniu nóg lub wogóle w pobliżu wyrobisk.

Górnik, powinien wykonywać tę robotę, z miejsca zabezpieczonego; powinien on również zwracać uwagę na to, ażeby w razie potrzeby ucieczki nie napotkał żadnych przeszkód, jakoto wózków, narzędzi i t. p.

c) ¥ grubych po śląski h robotnicy po win i obrywać s albo zawia omić stępną zmi nę, je stawiono wykonanie tej roboty.

Zasada ta ma znaczenie zwłaszcza dla grubych pokładów górnośląskich. Wogóle jednak zaleca się, ażeby zmiana, opuszczająca robotę, nie tylko sama obrywała urobek, powstały po ostatnich strzałach przed ukończeniem dniówki, lecz zabezpieczyła jeszcze i przodek, gdyż zmianie tej najlepiej wiadomo, w jakim stanie znaj-

) Ściany przodka win bia e możliwie równomi

Równomierne urabianie ścian przodka jest bardzo ważne, ponieważ ściany nierównomierne mogą być łatwo przyczyną wypadków przez łamanie się wiszących lub odstających części pokładu, dalej zaś, że od równe o obrobienia ścian przodkowych zależy prawidłowe wykonanie odbudowy i podsadzki. Jeżeli w ciągu odbudowy zjawią się szczeliny lub    przerosty,    to    przede-

wszystkiem stan ich jest miarodajnym dla prowadzenia ścian w przodku. W pokładach ze znacznym upadem trzeba zwłaszcza uwzględnić to, ażeby urobienie części    ściany w    górze    nie

spóźniło się w porównaniu z częścią niższą, gdyż w takim razie pozostały wiszący węgiel tworzy nieustające niebezpieczeństwo dla górników, pracujących niżej.

b) Urabiani powi noodby w a_ć się z miejsca za ez ie    zoneg

bywanie owinn m ku lub w rubych pokładać w y m upademisypkim, k r u c glemzgórynadół.

Zasada, ażeby urabiać węgiel z miejsca bezpieczonego, dotyczy przedewszystkiem odbudowy grubych pokładów górnośląskich; da się jednak zastosować do warunków wszystkich okręgów pruskich.

W grubych i pionowych pokładach, a zwłasz-pokładach, posiadających łatwo kruszący się węgiel, powinna być zasadniczo prowadzona odbudowa z góry na dół w celu zapobieżenia zasypaniu.

Odbudowa w stropie cienkich i twardych pokładów w Westfalii, jako jedynie opłacająca się jeszcze, nie przedstawia wogóle niebezpieczeństwa pomimo to, że urabianie odbywa się od spodka ku stropowi.

ona

cza w

CO

33

tSJ- O co

CD Oh

Cg «J

© -O

p o w i li te

O) -1—5

"O -ts:

O O Oh

cr ja 3

o <k 6

O- O

• cr

ura

'D

nie.

za-

pi

3 a crP-

o-

o-

o-

Ç-

za-

12. Przyspieszenie urabiania.

Je żeli

cP⁰ 3“

Oh

Oh a

czas i c

k o w o s r z j £ stwu o r jż w a

urabiani

3 e-1.

pokładów pod-okażą się w y j ą t-eczeń-

i a się k

CD tH

n e i a i w ę-o w i no

CÖ P-ł

być

gl a,

m o ż 11 w i e p r z y s p i e s z

W górnośląskich grubych pokładach okazuje się przeważnie pożytecznem obłożenie części filaru tylko na jedną trzecią w celu pozostawienia jednych i tych samych górników w tej samej części, przez co zapoznają się oni dokładnie z warunkami miejsca swojej roboty. Przy niesprzyjając ch warunkach pokładów, zwłasz-ciśnieniu skały odpowiedniejsze«!

zawsze

cza przy

. CD

n e.

jest szybkie urabianie w dwóch trzecich lub w całości dla zmniejszenia niebezpieczeństwa obrywania się kamienia i węgla. Niedogodności powstające z konieczności pracy w jednem i tern samem miejscu różnych zmian robotników ustępują wobec tego, że przez urabianie tylko na jedną zmianę, powiększa się ciśnienie skały i powoduje potrzebę dłuższego podtrzymywania otwartych wyrobisk.

13. Szczególne obowiązki pracujących.

Przed rozpoczęciem robo a d a n e s t w o w t a

nie jest pozostawione do uznania i woli pracujących, lecz zależnem jest od przepisów, wydanych przez kierującego kopalnią dla całej kopalni lub pojedynczych jej oddziałów i zastosowanych do warunków skały.

Rozporządzenia te mogą nakazywać: obudowę z pojedynczymi słupami (stemplami) z oznaczeniem odległości jednego słupa od drugiego,

| podtrzymywanie kap równolegle lub pionowo do ściany węglowej dwoma lub kilkoma słupami, lub ostatecznie zupełne złączenie z szynami (felami) piętra przy równoczesnem tymczasowem podchwyceniu stropu postępującą ścianą przodkową. Co do wymiaru obudowy obowiązujące zasady wymieniono w p. 16. W naturze rzeczy leży zatem, że powzięty i z góry nakazany, plan obudowy pokładu wówczas może uledz zmianie obostrzającej, jeżeli warunki skały pogorszą się. W takich razach obowiązkiem jest urzędnika mającego bezpośrednią i nieustanną styczność z obudową, jak również i robotników, zamiast największej odległości oddzielnych części obudowy, zastosować zmniejszenie odległości odpowiednio do danych warunków.

Wybór rodzaju obudowy należy pozostawić przedewszystkiem zawiadowcy kopalni, który ze względu na swoje fachowe przygotowanie i dokładną znajomość warunków skały i robocizny może wydać najodpowiedniejsze rozporządzenia. Czy te rozporządzenia mają być wydane na piśmie czy ustnie, zależy od każdorazowych warunków. Wydawanie rozporządzeń piśmiennych co do obudowy jest z tego względu odpowiedniejsze, że wyklucza błędne tłumaczenia i że mogą być one najlepiej podane do wiadomości pracujących.

• iH -O

cr et-

n-

n o być b e z p i c z t o m a y ć p boty a w a zez w r o b o i

Badanie bezpieczeństwa przodka powinno być wykonywane odnośnie do pewności obudowy i zmian w skale, a zwłaszcza co do obłupania się pęknięć, tworzenia się szczelin i t. p. Trzeba zwracać uwagę na to, że aczkolwiek opukanie obnażonej skały jest niezbędnym środkiem badania trwałości tejże skały, lecz środek ten, jak pokazało doświadczenie, nie zawsze jest zupełnie i bezwarunkowo wystarczający.

Obowiązkowe badanie ma wykonywać zwykle starszy górnik w przodku, może być jednak ono wykonane i przez innego doświadczonego górnika. W każdym jednak razie reszta robotników może przystąpić do przodka tylko po skończonem badaniu. Tego rodzaju badanie i zabezpieczenie po każdej przerwie w robocie a zwłaszcza po odstrzeleniu wywierconych dziur było już nakazane przez górniczo-policyjne rozporządzenia w kilku okręgach górniczych.

Przed rozpoczęciem nowych robót obudowa bezwarunkowo powinna być prawidłowo przygotowana lub uzupełniona.

er cd

cr

CO

r z e z r o r z o d k a;

eś O

o>

badanie r o-w i e

© 33

CO »H

III. Obudowa.

14. Prawidłowa obudowa.

Rodzaj obudowy powinien być zastosowany do rodzaju skały. Sposób wykonania przedwstępnej i ostatecznej obudowy nie może być pozostawiony do uznania pracujących lub pojedynczego robotnika, lecz powinien być ustanowiony przez zawiadowcę dla całej kopalni lub w pojedynczych wypadkach przez odpowiednie szczególne rozporządzenia. Rozporządzenia te powinny być podane do wiadomości ogółowi pracujących.

Ustanowienie niniejszej zasady, że obudowa może dać tylko wówczas wystarczającą ochronę przeciwko obrywaniu się kamienia i węgla, jeżeli jest wykonana prawidłowo według z góry powziętego planu, może być uważane jako jeden z najważniejszych rezultatów prac komisji. Pod wyrazem .obudowa prawidłowa* należy rozumieć tego rodzaju budynek, którego wykonanie

Przy ustanawianiu rodzaju obudowy zawiadowca .powinien zbadać następujące kwestye.

1. Czy może być ustanowiony pewny najmniejszy jednakowy typ obudowy, albo czy mają te postanowienia być odmienne' dla różnych oddziałów kopalni wobec różnorodnych warunków skały?

2. Czy ma być zastosowana obudowa z użyciem pojedynczych słupów (p. 16 b)? W jakim odstępie jeden od drugiego mają być słupy stawiane?

2. Czy ma być budowane kapami równolegle lub pionowo do ścian postępującego przodka? Jakiej długości i grubości ma być używane w tvm celu drzewo i jaką odległość należy zacho wać między okładami?

4.    Czy wobec właściwości piętra wymaga-nem jest opięcie pomiędzy kapami i w jakich odstępach ma to być uskutecznione?

5.    Czy warunki piętra są tego rodzaju, że zabezpieczenie robotnika od wypadku wymaga koniecznie wbijania w przodkową kapę leli lub blach (p. 16 c)? Jakiej długości mają być te feie i jak gęsto mają być wbijane?

Obu-

a) Tylko o bardzo m

er'

e z wszelkiej

CD Oj

•N

eł- h

hi "CD

a-

6. Jaka obudowa ma być zastosowana przy pędzeniu chodników i jakie największe odstępy są w takim razie dozwolone?

W każdym razie dozorcy i robotnicy obowiązani są w razie potrzeby zmniejszyć te odległości.

15. Obudowa ostateczna i tymczasowa.

Strop i ściany powinny być tymczasowo podbudowane. Obudowa ostateczna ma natychmiast następować.

Przeprowadzenie obudowy ostatecznej powinno następować zwykle wówczas, o ile tylko pozwala na to miejsce. Dążyć trzeba zatem do tego wszelkimi środkami, ażeby miejsce potrzebne możliwie najprędzej utworzyć, ùdy w pojedynczych wypadkach jest to niemożebne, to należy zastosować obudowę tymczasową, dowa tymczasowa może się ograniczyć w zwykłych razach do zabezpieczenia piętra przed nie-spodziewanem załamaniem się. Przy sypkiej skale i przy odbudowie pokładów ze stromym upadem trzeba obudować i ściany. Jako budynek tymczasowy można używać stemple z zębami, rozpory, klinowanie żelazne i t. p.

Wchodzące w użycie w ostatnich czasach nowe sposoby prawidłowej obudowy przy użyciu kap z połączeniem i przyrządzeniem do zawieszania budynku mogą być również stosowane.

Budynek tymczasowy należy usunąć dopiero wówczas, gdy obudowa ostateczna jest dobrze umocowana. Obudowa tymczasowa ma być użyta i przy pędzeniu chodników, dopóki obudowa ostateczna nie może być umieszczona.

16. Sposob obudowy.

; y stropie, uznanym n yi można obejść się u d o w y.

Zasada ustępu tego rzadko znajduje zastosowanie przy obudowie. Przy pędzeniu jednak chodników, zwłaszcza w kamieniu lub bardzo twardym węglu brak wszelkiego budynku częściej może mieć miejsce. Rozstrzygnięcie kwesty i, czy w pojedynczych wypadkach może być obudowa całkiem lub częściowo zaniechaną, nie może być pozostawione do uznania robotników, lecz stosownie do p. 14-go zależy od postanowienia zawiadowcy.

.b) Obudowa słupami pojedynczymi może mieć miejsce tylko przy dobrym i trwałym stro pie.

Wbrew niedawnym jeszcze poglądom niektórych okręgów górniczych wykonywanie obudowy tylko pojedynczymi słupami może zapobiegać obrywaniu się kamienia i węgla tylko przy bardzo dobrym i trwałym stropie. Wobec tego, że w kopalniach pruskich tego rodzaju stropu niema, obudowa taka nie może być tam stosowaną. Tam gdzie buduje się pojedynczymi słupami,

trzeba mieć na uwadze, żeby obudowę prowadzić prawidłowo i żeby używać pojedyncze słupy zawsze z zębami odpowiedniej długości i grubości. Stosowanie zbyt długich zębów nie powinno mieć miejsca, ponieważ wytwarza to fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

c) W razie tworzenia się załamy-wań, szczelin i wiek należy strop pod-chwycić felami i blachami, o ile na to pozwala grubość pokładu, i ostatecznie takowy odpowiednio zabezpieczyć.

Pożądanem jest przy sprzyjających warunkach skały, mianowicie takich, o których jest mowa w ustępach 1 i 2. zasadniczo budować kapami z zaciąganiem feli.

Komisya nie uznała jednak za potrzebne proponowanie tego rodzaju obudowy w każdym takim wypadku, gdyż nie wszędzie warunki skały tego koniecznie wymagają. Komisya ograniczyła się tern, ażeby wymienić wszelkie wypadki, gdzie obudowa tego rodzaju jest bezwarunkowo niezbędną. Są to wszystkie wypadki tego rodzaju, gdzie skała naturalnym lub sztucznym sposobem wyprowadzona została ze swojego uwarstwienia. Wypadki te mogą być wyłącznie natury miejscowej, albo mogą się one rozciągać na całe pokłady lub oddziały. Wyjątek da się tylko wówczas usprawiedliwić, jeżeli w pokładach cienkich przodek nadmiernie uszczupla się przez zafelowanie kap w potrzebnej odległości od stropu, co mogłoby przeważnie utrudnić odbudowę.

Dostateczne zabezpieczenie stropu w przodku ma oprócz bezpośredniej ochrony robotnika przed spadaniem kamienia i węgla, obrywaniem się warstw i t. p. jeszcze i tę ważną zaletę, że przez to osiąga się pewną spójnię całego budynku. Umożliwia się również przez tego rodzaju zabezpieczenie równomierniejszy podział ciśnienia skały i zapobiega się o ile można rozsuwaniu się budynku. Dla osiągnięcia dobrej spoistości budynku koniecznem jest prawidłowe układanie feli na kapach i mocne wbijanie ich.

Obudowa tego rodzaju z równolegle do przodka postępującemi kapami, przy równoczes-nem obijaniu feli od kapy przodkowej, jest, wobec swojej zwartości, która w pewnych granicach da się rozsuwać odpowiednio do ciśnienia skały, nadzwyczaj skuteczna do wstrzymania ciśnienia skały i załamania się stropu w pojedynczych miejscach, tak że przez to ułatwia się w wysokim stopniu gładkie wybieranie danego pokładu. Przytem pozwala ona przy sprzyjających warunkach skały na użycie cieńszego drzewa, co ma również ze względów gospodarczych swoje znaczenie. Przeprowadzanie prawidłowej obudowy w połączeniu z dobrze wykonaną podsadzką ułatwia często wydobycie drzewa budynkowego.

d) C koków 1

k owe, mają być zabezpieczone szczególnie starannie wykonaną obudową. To samo dotyczy wszelkich miejsc krzy żowania się chodników idolnych rogów ścian filarowych.

Jak już w p. 2-im (c) nadmieniono, pędzenie chodników, które zbliżają się do uskoku lub mają być przez takowy przeprowadzone, nastręcza szczególne niebezpieczeństwo, któremu trzeba za-pobiedz przez staranne wykonanie obudowy. Wobec tego, że w tym razie często mogą istnieć warunki, o których jest mowa w zasadzie 16 (c), przeto obudowa ma zwykle odpowiadać tym warunkom.

³ g S.* g.» g "2. B 3|®srj.g. ê-SJ-

■g q 4    g <j=2- g o

pjpte-o <J 3 3' P 2 ■* p g 2 g ® o ^ o

««5-••§■§ B S-S* I S,£ p g S 5 2-7 g g

P OQ N' O    © A O- O

g o © tr a ^3- ^ Ö-

fo-ii. mĄ UUßlini

^ ON. Ł •vO    3"3    £3

S-2.    o    S *

ŁS § 'Z &■ 4^

*® g- o g ” ®    ©-.£*

o £ 2. 3    * cl

P o œ tsj    3

s B.gt æ g s-

1S:-S13 gS

■i Z-Z*È.l "* Ż

© g

(Jo ® O N

P •© -s    w

P tsj. cd cr«r ö ^ P 3    2 P

P' 3 i Ckî-B. Pj

Miejsca krzyżowania się chodników lub przecznicy z chodnikiem głównym, albo pochylni z chodnikiem odbudowy, jak również miejsca wylotu chodników odbudowy do samej odbudowy, okazały się na mocy doświadczenia przy nastąpieniu ciśnienia wielce niebezpiecznemu Tego rodzaju miejsca powinny być zabezpieczone od zarabowania się przez stawianie filarów betonowych, kamiennych lub drewnianych, wzmocnienie kap samych lub podpieranie takowych przez rusztowania i t. p.

17. Sposób wykonania.

Odrzwia, stemple i rozpory muszą być postawione prawidłowo do upadu skały i dostatecznie głęboko osadzone (z a b o n o w a n e).

Przy małym upadzie pokładu słupy stawiają się zwykle pod kątem prostym do płaszczyzny stropu i spodka, przy większym upadzie może być słupom nadane pewne nachylenie w kierunku przeciwnym upadowi. Osadzaniu odrzwi, stempli i rozpór powinna być nadana szczególna ważność, gdyż przy pojawiającem się ciśnieniu łatwo się one wysuwają i przez to spowodowane mogą być wypadki nieszczęśliwe. Jeżeli wskutek miękkiego lub śliskiego spodka stemple przy obudowie nie dadzą się osadzić (zabonować), to trzeba je zabezpieczyć podpórkami lub, podobnie jak wiązanie kap, podeszwami spodko-wemi.

18. Tworzenie się kotlin.

°

A ³ ©

UJ* et-

h3 oo

^ N ^ . ®

® JD ^ N

-0 ,—,‘0 3 O 3 N P<

C ~ O a

•H «S U 0 r—, J* ^ -⁰ N

isi-4 111 g

s-S

g"? M-o §IQ 2-0

O    V    ₀ M. Qt*® HT

Ö3 ® 3 _ N iS

5 O

EH ©

N

et-

^t'p j ³ ® o

⁰ = s ⁰ ZZ =

O-g'P T."« g. ^ g g-

p 33 «<j 3 ⁰

N 3 O 3 O CL

P    O 33

^    cTt®    p    o    h.    „

es    CL    3

S    I

nr O'    r* s»    53    o,    P

^    ^    ^    m    ■

N    7'

® P 0 ^ PS CQ

m _ M. 3 o- O

? ? o ® Ç ?    Ç-® ? 3- 7

O g o H.    CL^-d^c-o^dOq

^eP. Og g g- © P- ©    ®0-3©'<JM.agypN(:r)op

^^3 ®    a S l* S O =CI^O w

tsj p”    » >r p 3 p p B h-.⁰ ^ -• o 4    a <*-

ÿ “ S t ^ O m 2 ⁰    *    - ^ -

®(ï. HÖ-NPffiNKD⁸

S⁻® l’OrS ®'o » » o-c "»g'OIR5

₀r^go3»^H

S'pc“ip.(J^®o -pOm'© ~

-1 ^^-=³ °oq ^-p :.m.3 ^pHT.CLo-tr-^ÔHT pp W^DpP O^-^O    P©'^

O HT.-

a t . ht .c—i. ^ aq ^    © © p

33 ®-    2.

P P 3

03 ³ p" <

n § O ³

® e.srs'î N'

m P 2t o

c 3 ^ o

P H® O 3

W.*'

© P © ht.

<r- p. o ^ *— o 3-1 p

crq

Ph

cr

cr

cr 3

Ci r-a

^ ©

•®    ^

_    ©    ©    C-t-    1—1

►o ³ ³    ^    p    o    -

~ ht. M. p HT.    -g    ³

. ^ P © <5° J! hT ^^OfD «2-2.0 O

-jPtrN³©¹--©^^

^    O N- © g

p,crq ©    p

œ -©> ►—¹ o

⁵⁰ -3 M

CC    7-T-⁻ H-¹

CI 3 ~ _

o.°

Pu

• O“

br ® O ^Oq

3    e p^-₃

. cr p. ©

cr—

HT .

?o CfQ    ^

7 2    3    3

o C(Q n    cr    2    °    C+-

^ g    ^    N-    P    ^ p

'<

o *0 ~

-s

^    S3^^ oo ^

3^2.0 Î_|    ©aihJi-T⁰'^^ or—

P^®    ⁸⁵    4    ^

| ^ g 5-| g N & °'S

J.r-si^&'SiC^^p'ssg II&S-.» 5^3 s,srs » N B -,

5 n pno-^^p-c^o

■g B'S ® g p-s'l ï-° ! S« ^

© N-OQ 00 p. ^©'CL^^^CÎP

® =2. , °    ”®2tP    ^^«5.

oCLg^g    ® o o- ®

33 0-0 N ® P^k H •    ^ 3 p,

S 3 S    3®00 M³

2 p    y

3    N    ^    ©    tsj Ąj

a    ^    p    ‘    'C ©

O    CN    £.    «P¹

³3 O-

M‘ P- $

3    “

© CC ^

a<5 © *2

OP?

e<t>

tSJ ^ »

^ ^3

h-. »

P 3L CL sr

O JD

^ °

. p-

^P-Oq ^ °3. r g

34 3.1

© o CD g

H-,    M. O

M tS5

O-

©

O.; X 3 *

^3^3 © 2    3- CS- *3 K- <!

O O- O ® g O ö h    ^

Q N*    N    H    m rfir    c+-    ^3    P    ³    O

I__ 3" J³    2    2    3 ^    H'    hP⁵^    ^    O    3    3

g-5 3 II O g.* ³ o-p-p^ »

"S    S'S M C

»-N i•< »

e    g    n    3    ® ^    O'    3- ^    »    O    O,

C    £    g    .    °    o    2 B    ^    *

S 8-ag-g^ “a =5

Kfi ^    CD o i ‘    ^    ¹ CD

OPSPj^C^Opr¹"'³"' (T,

S © £*<«2.*-- M O ³ & .P ®    6 r-

;> | 2,42 ÿ, | 2.

3 I B ?'£N.-® f t

s-g

»•S--? J-g g s

s O = O g .34,2 „

-3 a

33 ³ LP

Si

® * CŚ ®

• »H    rj

Pr C ^ o

O

£ «= w ^

o cr o cro 33 ^3

®| ^ o £3 © o-. ,3 t^o    °crq    ^    ^    ü'i

N    3    O    ^    O

1= ³ ^ ^ P' I ^

B    ®    *    S    ³    O    d

^    ©    B    ^

3-    ^

^ O ÔJDhS ³ N ^ © 3 ®-P ^ > -p £ 5

nS’-o p S J

P 3 © g 5 *3

o >>0-3 2 ^ 9 3 ^ p,^ ^ a f. O O o ° N g

² “-g s hï I

O rH • »H t».

^ j3 2h "P pg 2 ® Pu 2

.    >-s-^ -g

„j ^

-T?    ^

tS3* =—¹ -

^    co

P ° m ci_

n- S ^ o 2 P ci- 2 g' ÇL^C O

p ? p ^

P 02 ^0

O 3- O ^ w X ►© > © s a

g« l-'g-s i°

§ N 3 ^ n §. cr

p.^3 cr^ 4 5 o^®    o>^

p " m ¹—'33 3D SB N Ł P

? g ? s p S ?

mi. Jeżeli strop jest niepewny lub kruchy, to należy takowy szczególnie ostrożnie zabudować. W miękkim węglu, który łatwo kruszy się, pozostawienie filarów oporowych ma być wogóle zaniechane.

Rozporządzenia, odpowiadające w pojedynczych wypadkach danym warunkom, powinny być wydawane przez zawiadowcę (p. 14).

21. Dostawa drzewa.

Drzewo robot

dzonego lub połamanego budynku mogą być różne, jak np.: wstawianie kap pomocniczych ze słupami, wstawianie słupów pomocniczych mych lub z rozporami, użycie wind, stempli żelaznych z gwintami, wbijanie żelaznych lub drewnianych feli, podchwycenie budynku zapomocą haków i t. p.

Przy naprawie większych miejsc zarabowa-nycli nowy budynek powinien być zabezpieczony przez umocowanie pojedynczych drzew jednego do drugiego.

Zaleca się, ażeby przy wymianie połamane-I go budynku w chodnikach, zwłaszcza znajdujących się poza obudową, wysłać zawsze co najmniej dwóch robotników, o ile na warunki miejscowe.

sa-

winn kom o w i e n

być dostar-ostatecznej em miejscu,

0*h Ph

-cc tS3

1    1 w o

o robót.

Regularna dostawa drzewa do miejsca roboty uskutecznia się najodpowiedniej przez urządzenie składów drzewa dla każdego oddziału kopalni na spodku pochylni lub ślepego szybiku, z którego to składu robotnik sam sobie bierze potrzebne mu drzewo. Mniejsze gatunki drzewa, które mogą pomieścić się w wózkach, mogą być dostawiane na miejsce roboty podczas wydobycia.

Obowiązkiem dozorcy jest mieć staranie, ażeby górnik miał w tych składach zawsze wystarczającą ilość drzewa do rozporządzenia i żeby zawsze znajdował się odpowiedni zapas tego drzewa.

bl

et SC

O- ® cr

24. Rabowanie budynku.

owanie drze a m u s z n a j w i ę k s z oświadczon c r e

cr o

•rl O

to pozwolą

być wy-str żn ścią

Górnik obowiązany jest natychmiast zawiadomić, kogo należy, jeżeli w składzie brakuje odpowiedniego drzewa.

22. Wykonanie i utrzymanie obudowy.

Zatrudnieni w przodka nicy powinni sami wyko ywać i utrzymywać obudowę.

Zasada ta odpowiada ogólnie przyjętemu w pruskich okręgach kopalnianych zwyczajowi. Przepis utrzymy wania budynku w przodku przez zatrudnionych w temże miejscu robotników obowiązuje ich do wymiany połamanego drzewa i uzupełniania obudowy (p. 13).

O ile utrzymanie obudowy w należących do przodka chodnikach jest rzeczą robotników danego przodka, postanawia w każdym pojedynczym wypadku, lub wogóle, zawiadowca. Tego rodzaju postanowienie może być już i przez to odpowiedniejsze, że robotnicy przy obudowie chodników dbać będą sami o to, ażeby tę obudowę dobrze wykonać. Postanowienie to jednak z drugiej strony bardzo jest zależne od warunków skały, tak że ogólne zastosowanie tegoż nie może być zalecone.

robot-

23. Wymiana budynku.

Przy wy m anie udynku owiń-3 ćzastos wane rod idl uni k-ni c a niep zewidziane o o rywa-ni się kami niai węgla.

Środki przeciw niespodziewanemu obrywaniu się kamienia i węgla przy wymianie uszko-

O M.

©* a

cr©

cr co *-0

>-*•

e-t- Cr

zez

jeż li p s p c y a 1 1 ą s k i c h

wal się rabowanie tylko podwła-c i w m dozorem.

W górnośląskich grubych pokładach przy rabunkowej odbudowie filarów potrzebne jest rabowanie budynku a to w tym celu, ażeby osiągnąć we właściwym czasie zarabowanie się pozostałych części filarów.

Przy dobrym stropie a zwłaszcza przy odbudowie z podsadzką zaleca się to rabowanie dla osiągnięcia równomiernego osiadania piętra, jak również dla uniknięcia tworzenia się szczelin w stropie wskutek pozostawienia pojedynczych słupów. W każdym razie rabunek wymaga zastosowania środków wielkiej ostrożności i może być powierzony tylko wyćwiczonym w tym kierunku robotnikom. W razie potrzeby należy posługiwać się specyalnemi narzędziami. Wobec szczególnego niebezpieczeństwa, które połączone jest z prawidłowym rabunkiem przestrzeni filarowych w górnośląskich grubych pokładach, wymagany jest specyalny dozór, który może być powierzony tylko doświadczonym dozorcom lub górnikom.

eßs N <»•

CS t>>

^30

C+-

SJ P

O cc

n o-d o-

25. Zabezpieczenie przy pogłębianiu szybów.

P r z

k i e j 1 u a t w w a p o w i na y golnie s ara n tymczasowa m rozpor mi, ścian silnie a

nia obryw ni się kam że ścian.

Zasada ta ma na celu zwracanie uwagi na niebezpieczeństwo, połączone z pogłębianiem szybów w niesprzyjających warunkach skały. Prze-

ianiu szybów w syp-isn cej skale obudo-sz cz e-udowa i na

'O

cr^-ö ^ ,p

o n a n a ó b.

© CÖ

szybu cel m w s

cr o

y m a-enia z tych-

dewszystkiem należy zapobiegać temu, ażeby obudowa tymczasowa obnażonych ścian szybu wykonana była szczególnie starannie i tylko w krótkich odstępach. Ustanowienie tych odstępów i sposoby obudowy tymczasowej powinny być wydane przez zawiadowcę z uwzględnieniem danych warunków.

IV. Oświetlenie. 26. Oświetlenie.

W o d b u d o w a c h wy

ftp s

CSJ- O

CD 'aj (Ją

lębiani wanesz ze

orq

o k i c h i p owi n

nie silneo wie

GO P-ł

się przez to dokładne wykonanie wydanych rozporządzeń. Roboty w miejscach niebezpiecznych wymagają nieustannego dozoru.

Za urzędników dozorujących należy uważać nie tylko odpowiedzialnych sztygarów, lecz również i dodany im personel (młodszych sztygarów, dozorców, starszych górników, dozorców budynku i t. p.), o ile jest im powierzone dozorowanie pewnych miejsc roboty.

n i c y o z o wróci

b) U r z

o b o-

Im silniejsze jest oświetlenie, tern lepiej można zauważyć obłupanie się kamienia lub węgla, dziury, szczeliny i t. p. Konieczność silnego oświetlenia wzrasta w miarę wysokości lub głębokości wyrobiska. Zaleca się zatem używanie zwłaszcza przy odbudowie górnośląskich grubych pokładów i przy pogłębianiu szybów możliwie mocne oświetlenie. W ostatnich czasach weszło w użycie z dobrym wynikiem oświetlenie lampami elektrycznemi i acetylenowemi wszędzie tam, gdzie ze względów bezpieczeństwa nie wymagane jest używanie specyalnych lamp bezpieczeństwa.

w i ą z n i s kom rzy < boty na sz s t o obryw w a n e m m i o ś r o d k

O rft

V. Dozór.

Dla

27. Oddziały kopalń.

ułatwienia starań

troli nie należy powie kom górniczym zbyt n a

. tSJ

lk

.a a

uj ący

uw gę robotni-

rr$ N G *r“S &

o- P

i m p e w n ej r o-n niebezpieczeń-am i e n i iw

?rcD c

' zr Zu ^

cc O

cc.'-CD

bj

CD Cr

O-

CO

h dl

e b e p i e-e k ciąży

| na starszym górniku w przodku w z g 1 ę-I dem nowo przydzielonych robotników.

Obowiązki powyższe powierzane są sztygarowi i starszemu górnikowi w przodku tylko po ! przekonaniu się, że pierwszy z nich jest doskonale obeznany z warunkami, które mogą spowodować obrywanie się kamienia i węgła, drugi zaś jest o tyle uświadomionym, ażeby potrafił .te warunki po odbiorze przodka należycie ocenić.

C-

a.

h i p

knięcia tego en sam obowi

o-

N w.

29. Obowiązki starszego górnika w przodku.

S t a r s.z y górnik w p rz o zany jest przestrzegać' w i pisy ogólne, dotyczące zapobiegania, obrywaniu się kamienia i węgla, j-a k' również rozporządzenia sz c z ególn e, wydane przez urzędnika dozorującego, oraz zniewalać resztę s‘w o i c li W s p ó 1 p ra-co wnikó w do sumień n eg o prz es.trze-gania takowy ch.

Obowiązek, nakazany w-niniejszej zasadzie ogólnej, przepisany jest już w niektórych okręgach górniczych przez odpowiedni regulamin robotniczy lub rozporządzenia policyi górni- . czej.

o w i ą-

cd er

j k o n-ęd

►a* O i-i CD

prz e-

O-

o rozrzuconych do o r o w a n i a.

Zadawalającego wyniku rozporządzeń przeciw obrywaniu się kamienia i węgla można oczekiwać tylko wówczas, jeżeli wykonywany jest nieustanny dozór. Dotyczy to zwłaszcza prawidłowego zastosowania i wykonania przepisów, wydanych przez zawiadowcę (p. 14 b). Należy zatem powierzać dozorującemu urzędnikowi tylko oddział niedużych rozmiarów, ażeby mógł on wszystkie miejsce roboty podczas każdej dniówki przynajmniej raz odwiedzić i starannie skontrolować.

tSJ Qj

28. Obowiązki urzędnika dozorującego.

Pożądanem jest, aby te przepisy regulaminowe zaprowadzono we wszystkich okręgach górniczych.

a) Niebezpieczne miejsca roboty powinny być odwiedzane przez urzędników dozorujących przynaj mniej dwa razy na dniówkę.

Samo przez się jest pożądanem, ażeby każde miejsce robót było skontrolowane dwa razy dniówkę; niezbędnem jest to w każdem ebezpiecznem. Jeżeli dwukrotne skon-

na

miejscu    A

trolowanie wszystkich albo części miejsc roboczych w ciągu jednej dniówki przez jednego i tego samego urzędnika jest możebne, to ułatwia

30. Obowiązki robotników jednego przodka.

Robotnicy jednego przodka obowiązany są wypełniać ściśle rozporządzę nia starszego górnika w tymże przodku.

Obowiązek, włożony na starszego górnika w przodku (p. 29), wymaga postanowienia, które nakazuje robotnikom danego przodka wykonanie rozporządzeń i wskazówek tegoż starszego górnika.

Tłomaczył z niemieckiego

Franciszek Koźmin.

. 1905.

Zarobek czysty

pada na dniów.

Przy- J Przypada na rok

Cały

h) a

K [h

C0 CO hp CO UO t>0QHO3O5

03 i—I 03 rH I

Cr 03 03 O 05 rjH Ch rH

rH rH rH rH

C0 03 hH t* C0 tH i—I t O O 05

O iO 03 CO hH 05 00 rH C0 iO CO hH CO CO 03

Ch 05 O O

rH r-r ÇQ g\]

d(OiOt> OOOlON i-O C0 hH 03

378 32 i 55

280 89 i 17

05

CO

▼H

03 rH rH

T—I lO I t>» 0t)    1

O C0 05 tH O hH

ISłOlO

00 O 03 CO hH 05 rH 05

03 H H I

C0 03 00 tH O Ol Ol tH

03t>0d< O 03 05 03 CD Htf 03 03

05 00 lO tr O rH 00 rH t>- C0

03 rH 03 I I

tH CD hH iO Ol 'S O CD CO O -dH ♦*»

NC0003CO CO rH rH 05 O JO CO rH 03

1545172 363844 574558 67 275 35436

137 135 6083 39182

1386

11 274

3 792

743 737 397115 183 913

898834 419529 11147 6 743

276165

175

78162 11024 28073

Potrącenia

Na kasę braterską

K jh

C3 03 iO O CO G0 Ch 03 05 C0

OOCOiOO CO 03 03 rH rH

CH rH C0 O CO 00 03 03

Ch o 05 G0

03 03 rH

lO I 03 00    1 tQ

Ch 05 iO 03 C0 05

05 03 rH C0 00 CO 05 Ch

hH Lh OO CO C0 COCO Ch 03 05

Ch I rH

05 h* r*i

G3HG0O ■rb CO rH rH

hH CO CO C0 05 CO rH C0 rH

Za mate-ryały do pracy

K |h

lO CO rd -rb ôo

Ch 00 O 03 O

Ch CO rH 05    |

i—I rH

03 rH O OO

03 C0

rH rfl O- rH

CO

lO

'BJfiaaoq

■0.x x 'BJSL

05 O 00 CO O O 05 rH

ca

ca

ca

•Oh

Liczba opuszczonych dniówek

ndopm

z9u

Uiod

-0[.m v 2

Xqojoqo

hO

IipBJlfBZ

jCnojq.s ez poi[zsozjd raoi^mig

301481 28 793 91751 27 243 243 660 5 250 74025 5172 70053 2 341    19 377

1087 13 900

11757 i 6275 1135 6 806 1557 2 052    409

1887    332

7163

2065

1521

03 00 iO tn Hd O CO CO lO CO rfl U0 05 rH 00

0 03NO CO C5 05 03 tr 03 03 03 tH Ol

CO 03 05 I nd

CO

03 H C0 O 03 Hd CO rH rH 03

03 CO CO CO C0 H

CH

ot

69 258    1378    3623 122

24 131    187 ! 1710 I 127

440

C0 ht lO 00 00 tH

80426 66 108 25 232

rH 05 lO » O Ch CO hH C0 H

uO 00 CO

■Hi uô -xH CO hH 05 h* lO 03

9 069

11521

3081

60 659 179 370    120

80 795 140 391 143 1901    4    527    118

1833    3    790    126

00 lO O CO ^ 05 Cd (M lß 00 rH

O CO

00 CO CO O iO rH 05 CO 00 lO 03 njH CO

■dH CO

<23

50160 103 60 143 10 259    80

6 684 116 14868 109

05 CO hH 05 C0 rH rH tH ■—< 05 lO 03 00 i—I CO

lO O CO CO O 03 nfH C3 00 rH 03 O rH CH rH rH rH

5 210

05 rH 05 OCOdl CO T—I

rH

9U

■C

ca

Liczba dniówek

-Z09XfelAVS iup ^

'Bqmaoqoj -O.I X 'B£[

148301 49 608 49 3.55 12 510 9073

19202

1139

5 647

337

1918

928

66 561 48 750 19070

93091 52179 2 210

1901

COrtłOiOO CO 03 hH lO 03 CO 00 05 CH 03 CO CO 00

C0'

Qï9SoAY

>-

Avoqia

-qoqoj 'Bqzoïrj

2 237 566 936 253 750 199 090 265 938 268 771 287 202 53198 263 139 37 373 269

CO L-» H CO JO CO CO iO 03 03 03 Ol

69 609 4 269 22 719

1264

Ol CO CO iO t>- 1—H 00

Ol

298    7 261 244

135 1 3 239 1240

276950 287 231594 294 96 718 289

».O GO iO CO 00 CO 05 C0

03 iO G0 CO hH 03 iO hH 03 03 03 03

1493 361800 i 982 221176 384 9 913 30    7 280

126115 259 93 221 36 385 284 14 301 249 35019 257

tH 03 00 rtf CO ~ Hfl Ol tH C0 . hX H O H

ca *

Kopalnie węgla kamiennego

Górnicy    .    .    .    .

Inni robotn. kopal. Dorośli robot, dzień. Nieletni    .    .    .    .

Kobiety    .

Kopalnie węgla brunatnego

Górnicy ... Inni robotn. kopal. Dorośli robot, dzień. Kobiety    .    .

Kopalnie rudy żelaznej

Górnicy    .    ,    .    .

Inni robotn. kopal. Dorośli robot, dzień. Kobiety    .    -    .    .

Kopalnie soli.

Górnicy    .    .    ,    .

Inni robotn. kopalń. Dorośli robot, dzień.

Kopalnie wosku ziemnego.

Górnicy    .    .    .    .

Dorośli robot, dzień. Nieletni    .    .    .    .

Kobiety    .    .    .    .

inne kopalnie.

Górnicy    .    .    .    .

Inni robotn. kopalń. Dorośli robot, dzień.

Nieletni.....

Kobiety.....

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w grudniu r. 1906.

Wydobywanie galmanu. W grudniu r. 1906 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto więcej (-[-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa kopalni

Grudzień

0(1 początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

pudów

pudów

Ô'P

45 347 157740 178 084

896 422 2 184 174 2649 43'

47250

47 r59 206 898

653271 757 688 2 395 726

+    ' 9°3

— no 581 -j- 28814

-f 4    — ²43 Gi

— 70    — 1 426 486

253 7°5

29

- 63

-j- 16

10

Razem

381 171

5 730 027

3 806 685

— 79 864

21    — I 923 342

34

pudów.

3°₍ 307

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 104589 pudy i drobny 196 718 Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto więcej (-f-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa kopalni

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Girudzień

Od początku roku do 31 grudnia

pudów j

/O

pudów

20313

321 653

1 508

14 014

21 472    323 189

i ro2

19487    176449

'55

Un un VQ un kO

+++

¹⁰ I £ H—H —j—

'O d in

co o ro vo ■— tt

^    —    C9

GO

Razem

-(-19293    -f-    88    -j-165073 ! -f 49

Dnia 31-go grudnia pozostałość wydobytego    Liczba dni roboczych w roku sprawozdaw-

galmanu na kopalniach wynosiła 984402 pudy, czym wynosiła 292.

galmanu z błyszczem ołowiu 293401 pudów.    Przeciętna liczba maszyn parowych wynosiła:

W grudniu r. 1906 w 3-ch czynnych kopal- wyciągowych 3 o mocy 70 H\ wodociągowych 2 o niach galmanu przeciętna liczba robotników wy- mocy 187 IP, i do innych celów 2 o mocy 27 IP. nosiła 1123. Robotnicy odrobili 23 784 dniówki i Na 10 000 pud. wydobytego galmanu przypadało zarobili 23 999 rubli. Przeciętny zarobek jednego wogóle 0,65 E\

robotnika wynosił na dniówkę 1 rb. 01 kop. Wy-    Przeciętna liczba silnie ręcznych wynosiła

padków nieszczęśliwych z robotnikami było: 7,    7, a koni roboczych na powierzchni 20.

zakończonych częściową niezdolnością do pracy, !    Przeciętna liczba zatrudnionych robotników

i 4, zakończone wyzdrowieniem zupełnem.    była następująca: pod ziemią 600, na powierzchni

Zestawienie danych, dotyczących całego ro- mężczyźni 295, kobiety 109, razem 10C4. Na ku 1906-go, przedstawia się jak następuje. W r. 10 000 pudów wydobytego galmanu przypadało 1906 były czynne trzy kopalnie galmanu. W ko- robotników: pod ziemią 1,39, na powierzchni męż-palniach tych było w biegu przeciętnie 40 szy- czyzni 0,69, kobiety 0,25 razem 2,33. bów, sztolni i innych otworów na powierzchnię,    Przeciętna wydajność jednego robotnika na

oraz 6 kotłów parowych.    j dniówkę wynosiła wogóle 14,69 pudów: wydaj-

21 821

335 667

41 114

500740

ność ta, sprowadzona do rocznej, wynosiłaby 0,99. Na 10 000 pudów wydobytego galmanu 4 290,26 pudów. Liczba ogólna odrobionych dnió- przypadało zarobku robotników (w rublach): pod wek była następująca: pod ziemią 175 344, napo- ziemią 476,70, na powierzchni mężczyźni 167,39, wierzchni mężczyźni 86136, kobiety 31712, ra- kobiety 31,32, razem 675,41. zem 293 192. Na 10 000 pudów wydobytego galmanu przypadało dniówek robotników: pod ziemią 407,07, na powierzchni mężczyźni 199,98, kobiety 73,62, razem 680,67.

Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami w r. 1905 było 210. z których 111, zakończonych częściową niezdolnością do pracy i 99, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

Wydobycie galmanu podług gatunków przedstawia się, jak następuje:

Gruby 1408 934 pudów czyli 37,01% wydobycia Drobny 2 397 751    „

Suma ogólna zarobku robotników wynosiła (w rublach): pod ziemią 205 333, na powierzchni mężczyźni 72 103, kobiety 13 489, razem 290 925.

„    62,99%

Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił (w rublach): pod ziemią 1,17, na powierzchni mężczyzna 0,84. kobieta 0,43, wogóle ' Razem 3 806 685 pudów czyli 100,00% wydobycia

Płukanie galmanu, W grudniu r. 1906 wytwórczość galmanu płukanego była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

"W r. 1906 otrzymano więcej (-J-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa płuczki

Grudzień j

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

pudó\r

pudów

81 100    1082080

1 239 390

70 302 3400 121 000

1 066735 14 408 1 229985

10798 3400 4- 121000

4~

I ++

— T5 345 -j- 14408 -f" — 9405

R azem .

81 100    2 321 470

194702

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

2311 128

-}— 113 602 -j- 140

10342

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 otrzymano więcej (-f-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa płuczki

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 "grudnia* )

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

‘O

"d

pudOTT

o-Ç

Bolesławska

1 656

Olkuska

28 631

2 242    1

50

43 942 2550

Mechaniczna .    .

550

950

592

100

358

I 4-4-

K I ", I

Razem .

2 206

29 581

2 292

47084    -j-    86    4"    4 + 17 5°3    4" 59

Dnia 31-go grudnia r. 1906 pozostałość galmanu płukanego na płuczkach wynosiła 612 315 pudów, błyszczu ołowiu 4579 pudów.

W grudniu r. 1906 w 3-ch czynnych płuczkach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 267. Robotnicy odrobili 4 541 dniówek i zarobili 3 080 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę

wynosił 68 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami nie było.

Zestawienie danych, dotyczących całego roku 1906, przedstawia się jak następuje. W roku 1906 były czynne trzy płuczki galmanu i błyszczu ołowiu. Na płuczkach tych było 3 kotły parowe i 3 maszyny parowe o mocy 245 IP. Przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła

*) W INI 12 Przeglądu Górniczo-Hutniczego z dnia 15 grudnia r. 1906. na str. 341 zaszła następująca pomyłka;

Wytwórczość błyszczu ołowiu płuczki Bolesławowskiej we wrześniu r. 1906 była 3 501 pud., zamiaft wykazanych 6 282 pud.

„    „    „    „ Mechanicznej „    „    „    „    „    150 pud., „    »    350 pud.

201. Przeciętna wydajność jednego robotnika na dniówkę wynosiła 40,10 pudów galmanu płukanego; wydainość ta, sprowadzona do rocznei, wynosiła 11 732,40 pudów.

nyeli przez robotników, 249,35. Ogólna suma zarobku robotników wynosiła 41 753 rub.; przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 71 kop. Na 10 000 pudów galmanu płukanego przypadało zarobku robotników 177,05 rub. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było 2, zakończone częściową niezdolnością do pracy.

Liczba ogólna odrobionych dniówek wynosiła 58801. Na 10 000 pudów galmanu płukanego przypadało robotników 0,85, a dniówek, odrobio-

Wytapianie cynku. W grudniu r. 1906 wytwórczość cynku była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 otrzymano więcej (+) albo mniej (—). niż w r. 1905

Nazwa huty

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 grudnia

pudów

°/

/ o

pudów

°/

/ o

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

17649,25    197092,22

6065    102431

i 166 387

¹¹ 573

18 844,25    227 367,35

12721

17 7⁶9 I ²¹5 4¹5

143423

CTi CTi -

—    0~I    —

\D <j i o O'. C^i on

• +++

+ 3⁰²7543 -f-40 992 49 028

49334?²5 J 586205,35 I —}— 14°47    ! + 39⁸ + ,2O29503 +    ²⁶

Razem .    .    35287,25    465910,22

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r 1906 otrzymano więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa huty

Grudzień

Od początku, roku do 31 ^grudnia

~    .    . I Od początku

'UTUdzień ; roku do 31 grudnia

Grudzień

Od początku roku do 31 gi udnia

pudów

°/

/o

pudów

0/

/ 0

Paulina .    .    .    .

Konstanty . Będzin    .    .

2qf5,8

116

473

19812,8    2888,35

² 7r3 6387

418

7°5

33 9°3î9°

²7">45

302

232

+ + I

to

-fc. CTl 'O O -

-J- 14 091,10 + ²⁰47 4- ¹ 995

W M M On O

Razem

3 504,8

28912,80

401 r,35    47⁰45,90 +    505,55 + M

Dnia 31-go grudnia r. 1906 pozostałość wyto- tłów parowych było 10, maszyn parowych 12 o pionego cynku w hutach wynosiła 36 384 pu- mocy 184 IP. Przeciętna liczba zatrudnionych dy, pyłku cynkowego 8169,65 pudów.    robotników była następująca: wytapiacze 98, pa-

W grudniu r. 1906 w 3-ch czynnych hutach lacze 136, ściągacze 62, muflarze 17, pomocnicy cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych ro- ! 101, pozostali robotnicy 486, razem 900, w tej botników wynosiła 1 054. Robotnicy odrobili 22 128 ' liczbie mężczyzn było 818 czyli 90,89 % , kobiet dniówek i zarobili 28 722 ruble. Przeciętny zaro- 82 czyli 9,ll°/₀‘ Na 1000 pudów wytopionego bek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. ! cynku przypadało robotników: wytapiacze 0,15, 30 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami palacze 0,21, ściągacze 0,10, muflarze 0,03, pomoc-było 4, zakończnnych wyzdrowieniem zupeł- nicy 0,16, pozostali robotnicy 0,77, razem 1,42, w nem.    tej liczbie mężczyzn 1,29, kobiet 0,13. Przeciętna

Zestawienie danych, dotyczących całego ro- wydajność jednego robotnika na dniówkę wyno-ku 1906-go, przedstawia się jak następuje. . W r. siła 2,41 pudów cynku; wydajność ta, sprowadzo-1906 były czynne trzy huty cynkowe. W hutach na do miesięcznej, wynosiłaby 58,64 pudów, a do tych było czynnych przeciętnie po 54 piece ga- j rocznej — 703,62 pudów. Liczba ogólna odrobio-zowe i po 7 pieców prażalnych; piece gazowe za- j nych dniówek wynosiła: wytapiacze 28 506, pala-wierały przeciętnie 2 077 mufli. Czynnych ko- I cze 39 821, ściągacze 18007, muflarze 5 011, po-

mocnicy 29 432, pozostali robotnicy 142 046 razem 262 823, w tej liczbie dniówek, odrobionych przez mężczyzn, było 238 944 i przez kobiety 23 879.

pudów, a pyłku cynkowego — 42 300,20 pudów.

Rozchód cynku składał się z następujących pozycyi: dla dalszej przeróbki u siebie 218 291,25 pudów czyli 37,64% rozchodu i sprzedano 361606,60 pudów czyli 62,36% rozchodu.

Podług kategoryi odbiorców rozchód sprzedanego cynku składał się z następujących pozycyi: kupcom do dalszej sprzedaży — 1294,60 pudów czyli 0,36% sprzedaży i pozostałym odbiorcom 360 312 pudów czyli 99,64% sprzedaży. Rozchód pyłku cynkowego składał się z następujących pozycyi: na biel cynkową 6,10 pudów czyli 0,01% rozchodu i sprzedano 42294,10 pud. czyli 99,99% rochodu.

Na 1000 pudów wytopionego cynku przypadało dniówek robotników: wytapiacze 45,02, palacze 62,88, ściągacze 28,44, muflarze 7,91,, pomocnicy 46.48, pozostali robotnicy 224,31, razem 415,04; w tej liczbie dniówek, odrobionych przez mężczyzn 377,33, kobiety 37,71. Suma ogólna zarobku robotników wynosiła (w rublach): wytapiacze 64741, palacze 65 421, ściągacze 26 817, muflarze 8 254, pomocnicy 33 437, pozostali robotnicy 146 822, razem 345 492; w tej sumie zarobek mężczyzn wynosił 330168 ruh., kobiet—15 324 rub. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wyno-    Podług kategoryi odbiorców rozchód sprze-

sił (w rublach): wytapiacze [2,27, palacze 1,64, danego pyłku cynkoweg.o składał się z następu-ściągacze 1,49, muflarze 1,65, pomocnicy 1,14, po- jących pozycyi: kupcom do dalszej sprzedaży zostali robotnicy 1,03, wogóle 1,31. Na 1000 pu- 33 004,10 pudów czyli 78,03% sprzedaży i pozo-dów wytopionego cynku przypadało zarobku stałym odbiorcom 92 90 pudów czyli 21,97 % sprze-robotników (w rublach): wytapiacze 102,24, pala- dąży.

cze 103,31. ściągacze 42,35, muflarze 13,03, pomoc*    Podług miejsc wysyłki rozchód sprzeda-

nicy 52,80, pozostali robotnicy 231,85, razem nego cynku oraz pyłku cynkowego składał się z 545,58, w tej liczbie zarobku mężczyzn 521,39 i następujących pozycyi: w obrębie Królestwa Pol-kobiet 24?19. Wypadków nieszczęśliwych z ro- ' skiego wysłano 99 041,60 pud. cynku czyli 27,39% botnikami było 51, z których 2, zakończone czę- wysyłki i 4 717,75 pudów pyłku cynkowego czyli ściową niezdolnością do pracy i 49, zakończonych 11,15% wysyłki; do Cesarstwa wysłano 262 565 pud. wyzdrowieniem zupełnem.    cynku czyli 72,61% wysyłki i 37 576,35 pud. pyłku

Rozchód cynku w r. 1906 wynosił 579897,85 cynkowego czyli 88,85% wysyłki. J. H.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem we wrześniu r. 1906.

Kronika bieląca.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem we wrześniu r. 1906.

Wytwórczość I

wrzesień

Zapasy w dniu I Od początku I 30 września (roku do d. 30 j ! września

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

dla dalszej przeróbki w odlewach z wielkiego pieca bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14% f »    19-20% i

manganowy 50—60% ) 78—80% i •

493 515 070 667 11 096 173066

2 110

î9 3₉8

4211 131 8 984 946

99485 1 286445

10 348

T OOQ 374

2 437 571 22 3Ć4

4P 120

70837

47 7¹¹

80 1 4 T

krzemowy

34 593

Razem

Stare żelazo .    .    .    .

Wfszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A.

769852

54W2 18 582

14640 066 679 522 1 q4 388

4 109 006 314 261

32 683

Bloki bessemerowskie Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

1 523 922 I 178 849

IÔ439 407

r 477989

45811 1321 649 [83185

Razem .

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

1702 771

133253

17917396

071 260 j

i 550 645

85225

Odlewy stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kolnie-rzowem    ......

Części fasonowe do tychże    .    ...    .

16347

4024

29

983

Razem

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

87

149 629 3¹ 591

1 125815 685 640

89 249 20 105

Wytwór trzeci.

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N° 20 włącznie |

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 j Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane    ....

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy .

18552

23805

848/

844260

13293

249958 47 361 3i235 23 726

137076

84 293

24 53° l2] 437

500699 250 727

157963 ²9 348

3> 7°5 153016 8 208 219 141 464

» 895 743 5879²5 5¹⁰ 256 192 025

1 204 643

735 891 264 520 » 322 135

7 592 22 754 161 530 5 183

187

1 207 29245 26 388

49955

37003,

59 458 23 023 8 211

Razem .

Wytwór czwarty.

1 628013

15998988

1 619047

Wyroby.

Rury ciągnione spawane .

Złączki i podkładki Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe .

89895 n3 r77

4910

21734

3°9 179 , 1 295 310 68638 164516

56512

129743

6082

4078

Razem .

229716

1837643

¹96 415

We wrześniu r. 1906 ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 18 776.

Przytoczone powyżej cyfry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, Blachownia za lipiec, sierpień i wrzesień, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie,Nietulisko, Bliżyn, huta Puszkin, T-wo Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąporków,

T-wo Poręba, Ruda Maleniecka, Rej ów, Mostki i Sielpia.

Zakłady Niekłań i Kamienna pomimo wielokrotnych upominali się o dane statystyczne żadnych wiadomości nie dostarczyły.

W JM® 5 Przeglądu Górniczo-Hutniczego na str. 132 wkradła się pomyłka, a mianowicie: wytwórczość szyn dla kolei konnych i Feniks od początku roku do dnia 31 sierpnia r. 1906 wykazana jest w sumie 266 922 pudy, w rzeczywistości zaś wynosi 226 922.

J.H.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w październiku

Rok

1905

r. 1906-go.

*Rok 1906

Nazwy

wytworów

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Paździer

nik

Od początku roku do 31 p aździernika

PUDÓW

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks Torf ..... Ruda żelazna Ruda manganowa.

G-alman .... Różne inne rudy i złamki metali Surowiec w gęsiach i ziarnkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

Złoto ..... Srebro    ....

(pudów

(pudów)

(pudów)

to

■- T cl

O TT O CO CO 10

200

co CO TT CS TT vc

00 co

CS    KO

co

o. to

l<-> TT -

208

789

co*

t>0 AO

-J. OJ

00 01

272

*9

154

to

2215

191

23P

¹² 569 20 973

2004 3 3°r

2294^ 29 584

i°5

i*3

3⁶5

50

440

108

12

56

3⁸ 373

1856

63

267,9

24940,9

55

4*

T3

en

00

er» ko cs

325

924

213

5 ²⁰

*9

349

21 177

554

20

*55

10

426.1

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna ......

Żużle Thomasa mielone .    .    .    .

Kamień litograficzny .

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

,    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

, pozostałe komory .    .    .    .

01 -U 00    00 -U

549

2425

24

5*

194

7²¹

3 *94

16

2* 7*5

38*

2 588

111 924 46216

19 110 2969

to

tO

-> to 00 to

360

1 058

Razem

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

²5 684

3²93 21 080

163 780

51 663 107525

23 497

T 18958 44 258 3 549 ** '95 177 960

00 00 o% to O to Ol to

5* *37 118 324

Koks

przez komory morza Bałtyckiego

„    ^ zachodniej granicy lądowej

„ pozostałe komory .

CS CS CS 00 \o Tf

5°44

17444

198

738

2 302

3 800 21 522

87

217

Razem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

2015

22 086

3127

25 539

z Anglii

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego .

»    „    zachodniej granicy lądową

„    „    morza Czarnego

- uo -U -    00

i_r\ <_n uO -fck ^1

Oa.

to

10 029

7⁶43

2348

i 266

i 131

12 672 9 3⁸5

501

1645

770

107

83

603

53

io

CS IN

CL

CS

1 011

136

16

55

752

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

CT, UO

to to

to

- N tN CS es ~T —    co

Razem

jo

-U

SJ

•o

co

Surowiec specyalny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

*    „ zachodniej granicy lądowej

co — CS

* pozostałe komory .

Razem

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego

*    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

*    komorę w Moskwie

z Finiandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

to

NM

Oj o\

to    I-.

O - to o, ^ co 'O

■8» 00    u?

O M tt X> -

00

W to Cb

00 NM

? 'O JC U ,r‘

co cs CO yc

Razem

Szyny żelazne i stalowe .    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

z Finlandyi .    .    .

przez pozostałe komory

178

1 215

JO

1 125

SI

00

\r>

CO TT

*9

to

VO -U '00 O <5i

O 00 (Ji ui Ji \j

73°

J93

00 .CS

CS

297

27

24

201

Razem

o_

i 789

150

1472

Miedź Glin

Nikiel i

Cyna w płytach, prętach i złamkach

w tej liczbie: z Niemiec .

wiórach, sztabach, prętach i blachach .

JO 00 00

I-I tjl Ol

00

i 030 66,3

36,6

272

55

43

32

744

46

*3

230

3⁶-

tH

(O

-co ;

Rtęć

Ołów w płytach i złamkach

» Anglii .

Cr.

I IO

00

Ol

-    I

to    ¹

2 482

vO

a-

w tej liczbie: z Francy i .

„ Niemiec .

» Anglii .

„ Belgii .

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i złamkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

148

. 955

765

2° 5

92

550

401

O 03 to 00

o-»

CO TJ"

er. Tr 00 c<->

»O Ol ITl

to ’_>0

co

co

» Anglii .

» Belgii ,

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm .Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„• pozostałe komory

(funtów

itazem

CO

00 i

M - to j. w OO 00 O 'O O

390

45

49

24

46

107

*53

i 001

i 442

243

189

37°

3 245

OJ    -U

to — — OO    Ol

•o. -U -U o

ko

42

102

108

■3

138

130

103

46

21

10

3¹⁰

8.

oo Ch OJ 00 '8 'to

to -

00

3471

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii . w Francy i . z Austryi . » Belgii .

271

2 207

2 299

72

638

851

24

to

OO 04)

cr> vo

kO

38

106

Narzędzia i lokomobile rolnicze

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

pozostałe komory

-U

to

00

Razem

'S"' I 00 to

tO

05    O

O -»    05 O -U

co

•551

447

to

cs

5*

37⁸

T95

209

3°7

i 536

J. H.

"W*

CU

i?*3r

co

(Podług danych Centralnego Biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi).

W ytwórczość

pasy

rok 1905

rok 1906

W maju

Od początku roku do 31 maja

W maju

Od początku roku do 31 maja

Dnia 31-go maja r. 1905

Dnia 31*go maja r. 1906

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

„ dla dalszej przeróbki Surowiec bez wymienienia nazwy Odlewy surowcowe z wielkiego pieca Surowiec zwierciadlany 12—14% Mn .

19-20% Mn.

2310 568 9193 480 2 909 281 245 284 12 102

408 624

» manganowy 50— 60% Mn Surowiec manganowy 78—80% Mn. „ krzemowy .

* krzemowo-zwierciadlany

5884

93 488 65 733

io 300665

43 33⁶i7°

14017422

1 347 332 49629 1 014 522 21 721 573 427 3⁶' 754

2691 142 8 430 238 2650313 220 045 21949 138 262 3018 227 287 21 811

977 322 40 648 246 13330925 1 259 596 66637 748 092

²¹ 377 902 169 223 796

8 124 558 24028437 8639815 961 O32 370428 806816 55 8i9 352 774 389 88l

6779725 23 418624 8026996 I 028 462 201 594 521 858 85 749 3¹5 776 370 992

38 774

Razem

"Wszelkie złamki i okruchy żelaza Stare żelazo .... Wszelkie obcinki i odpadki .

15244444

842 373 1203 752 2380 617

71 022 642 3 710 102 4769991 9507990

14404065 636912 1132 136 1881 361

66918160

3030554 5589953 9095 39¹

Razem

43729 560 3288802 3151 626 2538377

40788 550 3229428 4043 286 320547¹

4426742

17988083

3670 409

17715898

8 978 805

10480 185

Wytwór drugi A.

Bloki zlewne besemerowskie „    „ tomasowskie

_    „    marten o wskie

„ pudlowe » tyglowe Półwyrób fryszerski .

Razem

3182 144 748 165 11298 313 1 o 66 822 96449 146 087

10940981 3465 429 46892 261 5157288 246 866 6S6 147

1795 138 765 292 10257334 817871 46378 125 422

8454 771 3139522 50699419 4737271 21 ! O42 558 152

823 779 S⁸ 595 6446573 1476 ¹13

53 7²4

243 256

462 462 48 808 7602 855 1179204

58 483

¹32 553

16537980

67 388 972

13807435

57800177

9 082 040

9484 3⁶5

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych.

„ stalowe z pieców marten o wskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe z połączeniem kołnierzowem i muźowem Części fasonowe do tychże

1005 411

4529327

890 476

4398730

1964170

2005 506

345 226

199 129 r i 500

1326 712

827 163 23 926

286 011

100 369 2 172

134'535

448 689 14581

270 098

629055 12 884

296 658

974 460

16556

Razem

Bloki kute i prze walcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

1561 266

5837721

6707 128

1279 028

6203 535

2 876 207

3293 180

24119 059

5 164681

26053 »59

4541 369

5026 217-

Wytwór trzeci.

Bloki kute i przewaleowane jako też kę--sy płaskie i równoboczne (na sprzedaż) Belki dwuteowe i korytkowe ponad 100 mm wysokości

Szyny dla kolei konnych i „Feniks“ . „    „ dróg żelaznych parowych do

8,32 i. w stopie bieżącej „ kopalniane do 8,32 f. w stopie bieżącej

•Stal i żelazo płaskie powozowe, szablonowe i wszelkie handlowe „ resorowa i sprężynowa „ narzędziowa „ cementowa

Drut walcowany okrągły i kwadratowy

Blacha żelazna i stalowa grubości ponad 3 mm .    .

Blacha żelazna i stalowa grubości od 3 mm do N° 20 włącznie „ dachowa żelazna i stalowa grubości poniżej JN® 20

Żelazo i stal uniwersalne szerokości 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół paro wozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone

1290 654

4²34 ⁸54

1076716

54⁸2 74>

882 583

■2 522 815 ' H8836

741 736 Ąl 608

3648052 *4⁸ 935

I95243⁸

56561

2068 O72 38 063

2345490

9162443

7⁸5 7°⁶

6977 492

3 727 620

3117050

98 793

456661

I2T 458

513 3*9

241 O71

242 7IO

4860841

77088

15 942

5296

550786

1192 460

215 632

1 152 298

342 439

434 422

166 262

20942 218 321 569 6l 596 24665 2563771

4615639

84023

177^6

5 *97

822 525

22735 623 393082 76 8 25 ¹⁸ 87 3 3706994

9122694 74013 64616

¹⁰ 373 380 920

8090 113 106873 64 940

9872

500975

4769528

1179892

5423077

* 447 559

1648 741

694 726

983 399

22Ö 064

1049 977

352 067

291 827

98 352

4076 860

1 583 326

1609999

1103641

5328727

1565 949

1669 100

647 786

556906

455 ⁰⁰⁶

47*2496

3512562

342087

342259

234719

311 092

126 302

152 300

Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczj^

192 578

933 337

343666

1346072

Razem

13823564

57 506 286

12 657 686

59 440 97¹

23 192 142

21221 886

Wytwór czwarty

Rury ciągnione i spawano Złączki i podkładki

*354*9 404 316

602 281

*455 5*4

179 550 347 555

655656 1409 114

3*9955 3°4 344

305 592 402 566

Razem

539735

² °^7 795

527 105

2 064 77O

624 299

708

j W maju r. 1906 ogólna liczba zatrudnionych przewyższający w tym względzie nie tylko mie-robotników wynosiła 267 941.    siąc poprzedni, lecz nawet i wyjątkowy w tej

Wytwórczość surowca w maju r. 1906 była mierze miesiąc marzec r. 1906. Ten silny wzrost nieco mniejsza, niż w maju r. 1904. Rozchód su- rozchodu surowca na przeróbkę wskazuje na oży-rowca na przeróbki był większy niż w kwietniu , wienie działalności zakładów Królestwa Polskiego, r. 1906, natomiat był nieco mniejszym od rozchodu na przeróbki w maju r. 1904. Sprzedaż surowca podniosła się w porównaniu do sprzedaży w poprzednich miesiącach.

Jakkolwiek wytwórczość surowca w Królestwie Polskiem w maju r. 1906 powiększyła się w porównaniu do wytwórczości w kwietniu r.

1906, mimo to daje się zauważyć wzmożony zakup surowca z cudzych zakładów na przeróbkę,

Wytwórczość półwyrobów żelaznych i stalowych w Państwie Rosyjskiem, która w kwietniu r. 1906 obniżyła się, w miesiącu sprawozdawczym znów powiększyła się, nie dosięgła jednak poziomu, na którem znajdowała się w marcu r. 1906. Ogólna wytwórczość półwyrobów żelaznych i stalowych w pierwszych pięciu miesiącach roku 1906 wynosi prawie tyle, co i wytwórczość w tym samym okresie czasu r. 1905. Wytwórczość pół-

wyrobów żelaznych, i stalowych w Królestwie Polskiem w maju r. 1906 podniosła się. Ogólna wytwórczość w pierwszych pięciu miesiącach r.

muje miejsce pośrednie między wytwórczością w tym samym okresie czasu r. 1904 (najwyższą) i r. 1905 (najniższą).

Musimy znowu zaznaczyć, że w zestawieniach Centralnego biura statystycznego dla przemysłu żelaznego w Rosyi za maj r. 1906 znajdują się liczne błędy, których dla braku miejsca nie możemy wykazywać szczegółowo, interesujących się zaś tą sprawą odsyłamy do wydawnictw wymienionego biura.

Wogóle kosztowne zestawienia Centralnego biura statystycznego nie tylko żadnej przemysłowi nie mogą przynosić korzyści, lecz ze względu n liczne niedokładności, których biuro nie stara sia usunąć, mogą nawet wprowadzić w błąd tych^ którzy z zestawień powyższych chcieliby ko-

1906 była wyższą, niż wytwórczość w tym samym okresie czasu r. 1905, nie dosięgła natomiast poziomu r. 1904.

Wytwórczość wyrobów gotowych w państwie Rosyjskiem w miesiącu sprawozdawczym powiększyła się w porównaniu do kwietnia r.

1906. Rozchód wyrobów gotowych na sprzedaż w maju r. 1906 pozostał bez zmiany, natomiast rozchód na przeróbkę znacznie powiększył się.

W związku z tern zapasy wyrobów gotowych w końcu miesiąca sprawozdawczego zmniejszyły się.

J. H.

Przy omawianiu wytwórczości wyrobów gotowych w Królestwie Polskiem w maju r. 1906 należy zaznaczyć jej wzrost, Ogółem wytwórczość rzystać ta w pierwszych pięciu miesiącach r. 1906 zaj

Kronika bieląca.

c

Zapobieganie powstawaniu otworów w wozdawczym przyniosła zysku 4 044 098 marek, odlanych blokach stalowych jest niewyczerpa- ! a włącznie z zyskiem, pozostałym z roku po-nym tematem w hutnictwie. Do celu tego zmie- przedniego 4 084 011 marek. Zysk postanowio-rzają dwa sposoby: albo ściskanie stygnącego | no podzielić w sposób następujący: na tantyemę bloku w prasie dla zmniejszenia objętości w tym dla członków zarządu i pracujących 202 205 mar., stosunku jak kurczy się stygnąca stal, albo utrzy- ! na dywidendę od akcyi (12%) 3 240 000 mar., na manie górnej jego powierzchni przez dłuższy czas j tantyemę dla członków rady nadzorczej 138 095 w płynnym stanie, aby w miarę kurczenia się mar., na cele dobroczynne dla robotników300 000 metalu napływał świeży i płynny i zapełniał mar., na fundusz specyalny zapomóg dla robot-ubytek. Sposoby, dotąd używane, czy według ników 29 800 mar., na kasę emerytalną pracują-jednego, czy drugiego sposobu, chociaż osiągają cych 70 000 mar., na cele dobroczynne do rozpo-korzystne wyniki, wymagają kosztownych urzą- rządzenia zarządu 35 000 mar., pozostałe 68 911 dzeń i przez to podrażają bardzo odlewy; Giesse- ! mar. postanowiono zaliczyć do zysków roku na-rei-Ztg. podaje opis urządzenia, opartego na dru- stępnego. Stan czynny bilansu Towarzystwa giej zasadzie, stosowanego w jednej z niemiec- składa się z następujących pozycyi: majątek nie-kich hut. Nad blokiem, będącym w formie usta- ruchomy 28 909 940 marek, majątek ruchomy wia się rodzaj piecyka, napełnionego rozżarzo- 13 233 060 mar., wyroby 5 620 743 mar., materya-nym koksem, i wciska do wnętrza zgęszczone ły 1 966 920 mar., gotówka w kasach 334 578 mar., powietrze, które przeciskane przez żar, spala weksle 194 301 mar., papiery procentowe 1 457 997 koks na tlenek węgla, wciska go do formy ponad j mar., papiery procentowe w zastawie 1856 260 blok i teraz, mieszając się z nim, tworzy miesza- mar., kaucye dłużników 2 222 477 mar., dłużnicy ninę palną, spalającą się nad odlewem, a wywią- ; 12 585 460 mar.; stan bierny: kapitał zakładowy żujące się ciepło nie dopuszcza do stężenia me- j 27 000 000 mar., kapitał obligacyjny 19 830 000 talu. Sposób ten jest od dłuższego już czasu mar., długi hypoteczne 2 273 512 mar., kapitał zastosowany, zaletą jego jest prostota budowy pie- pasowy 5 400 000 mar., kapitał zapasowy specyal-cyka, jego trwałość, a wskutek tego taniość ca- ny 823 000 mar., dywidenda niewypłacona 2 970

łego procesu.

Czasopismo Techniczne.

i mar., procenty od obligacyi 60 860 mar., fun-! dusz prowizyjny 72 746 mar., kaucye wierzycieli Bilans Towarzystwa Königs i Laurahütte. 1856 260 mar., poręczenia wekslowe 1 013 500 mar., W JY° 52/53 Wiestnika Finansów, Promysslennosti weksle na zastaw 303 485 mar., papiery procento-i lorgozvli z r. 1906 ogłoszony został bilans To-    we w zastawie 905 492    mar., wierzyciele    4    755 900

warzystwa Königs i Laurahütte za rok 1905/6 (za    mar., zysk czysty 4 084 011 mar.

czas od 1-go lipca r. 1905 do 30-go r czerwca r.    Rezultat działalności należącego do Towa-

1906). Działalność Towarzystwa na Śląsku Gór-    rzystwa w Królestwie    Polskiem zakładu    Huta-

nym i w Królestwie Polskiem w okresie spra-    Katarzyna był w roku    sprawozdawczym    następu-

jący: wpływy—otrzymano ze sprzedaży wyrobów    Wyrób kamieni sztucznych z żużla wiel-

używa się żużla nieziarnowanego, zmielonego na miałki proszek. Żużel taki, wymieszany dokładnie z wapnem w stosunku 7 : 1 i rozrobiony wodą, daje masę ciast,o watą, z której pod wysokim ciśnieniem w formach żelaznych otrzymuje się bloki o wytrzymałości kredy lub marglu. Po do-kładnem wysuszeniu w ten sposób otrzymanych bloków umieszcza się je w cylindrze zamkniętym hermetycznie, do którego po wypompowaniu powietrza wprowadza się dwutlenek węgla. Wo-dzian wapnia szybko pochłania dwutlenek węgla skutkiem czego kamień nabiera twardości skały. Zamiast żużla używano także do prób marmuru, wapienia i dolomitu. Próby wykonane w kopalni marmuru w Ponders End i hucie żelaznej w Middlesbroughe dały doskonałe wyniki.

(The Times Engineering, 1906, Stahl und Eisen, «Y* 6, 1907).

ma-

ru-

W. K.

Oznaczanie ciężaru atomowego miedzi.

Zapomocą ogrzewania i ochładzania naprzemiau miedzi metalicznej, użytej w postaci cienkich podziurkowanych blaszek przy obfitem dostępie powietrza, E. Murmann zamienił ją całkowicie w tlenek, z którego następnie obliczył stosunek Cu i 0. Autor wykonał szereg powyżej przytoczonych badań w celu ustalenia ciężaru atomowego miedzi i stwierdził, że wypada on w granicach 63,513—63,560. Dawne oznaczenia ciężaru atomowego okazały się niedokładne. Jako średnią liczbę, wyobrażającą ciężar atomowy, autor przyjmuje 63,513 z uwzględnieniem omyłki +

(Monatsh, Chem., 1906, str. 851).

i materyałów 2 611 609 rub., różne inne wpływy kopiecowego. Do wyrobu kamieni sztucznych 17 492 rub., powiększenie się wartości zapasu teryałów i wyrobów 1825 rub.,; wydatki—wynagrodzenie członków zarządu, rady nadzorczej i komisyi rewizyjnej 4 987 rub,,- płaca robotnikom i oficyalistom 973 038 rub., prowizye, koszty podróży, koszty kancelaiyjne i sądowe 74 853 rub., utrzymanie fabryk, budynków, składów, żywego i martwego inwentarza 15 256 rub., kupno i przywóz materyałów 1351829 rub., opał, oświetlenie i woda 54 722 rub., amortyzacya listów zastawnych i obligacyi i procenty od tychże 42 565 rub., podatki 21 151 rub., ubezpieczenie majątku chomego i nieruchomego 1 212 rab., naprawa budynków 70 476 rub.; umorzenie wartości majątku ruchomego i nieruchomego 170 652 rub., polepszenie bytu oficyalistów i robotników oraz ich rodzin 20 957 rub., pomoc lekarska, utrzymanie szkół i różne cele dobroczynne 42 002 rab., różne wydatki 121414 rub. Zakład Huta Katarzyna przyniósł w roku sprawozdawczym 304189 rub. straty. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: wartość ziemi 71 182 rub., majątek nieruchomy 1 637 223 rub., majątek ruchomy 1 753 150 rub., pozostałość wyrobów 419 193 rub., pozostałość materyałów 78 895 rub., gotówka w kasie 16 635 rub., dłużnicy 62 864 rub., strata 304189 rub.; stan bierny: kasa główna Towarzystwa w Berlinie 1360 960 rub., wierzyciele 15 817 rab., fundusz amortyzacyjny 2 966 554 rub.

0,03.

W K.

Zachowanie się tlenku ołowiawesro w wysokich temperaturach. Badania nad zachowaniem się tlenku ołowiawego PbO wykonane zostały przez A. Doeltza i A. Graumanna w piecu elektrycznym Heräusa w sposób podobny, jak to miało miejsce z tlenkiem cynku i tlenkiem kadmu. Sublimacya PbO zaczyna się powyżej temperatury 700°. Strata na wadze po upływie jednej godziny przy ogrzewaniu do 700° wynosi 0%, do 800°—0,17 % , do 900°—2,1%, do 1100°—9,7%. Ze względu na to, że PbO topi się przy temperatu-900°, szybkość odparowania zależna jest od rozmiarów powierzchni. Tak nprz. przy 900°, zmieniając stosunek powierzchni do masy w dość szerokich granicach, otrzymano stratę na wadze

W. K.

rze

od 0,04 do 8,8 % .

(Metallugie, 1906).

O mianowaniu cynku żelazocyankiem potasu. E. Murmann (Ztschr. anal. Chem., 1906, str. 174) zaleca następujące zmiany w sposobie oznaczania cynku żelazocyakiem potasu: 20 c/n3 roztworu soli cynkowej rozcieńcza się zapomocą 100 c/n³ wody, dodaje się 10 cm³ rozczynu chlorku amonu, 10 c/n³ kwasu solnego 1,075 c. w. i 5 cm³

Rezultat działalności dzierżawionego przez Towarzystwo zakładu Blachownia był w roku sprawozdawczym następujący: wpływy—dochód ze sprzedaży wyrobów i materyałów 332152 rub., różne wpływy 2 979 rub., powiększenie się wartości zapasu wyrobów i materyałów 46 387 rub.; wydatki — płaca robotnikom i oficyalistom 118858 rub., prowizye, przejazdy, utrzymanie kancelaryi i koszty sądowe 6 892 rub., utrzymanie fabryk, budynków, składów oraz żywego i martwego inwentarza 12 353 rub., kupno i przewóz materyałów 227 971 rub., opal, oświetlenie i woda 242 rub., podatki 1 007 rub., ubezpieczenie od ognia majątku ruchomego i nieruchomego 1200 rub., naprawa budynków 15 485 rub., umorzenie wartości majątku ruchomego i nieruchomego 2 034 rub., polepszenie bytu robotników oraz ich rodzin 2074 rub., urządzenie i utrzymanie szkół, pomoc lekarska i cele dobroczynne 3 511 rub. Zakład Blachownia w roku sprawozdawczym przyniósł straty 10 019 rub. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: majątek nieruchomy 72 266 rub., majątek ruchomy 103661 rub., zapas materyałów i wyrobów 226 439 rub., gotówka w kasie 7 048 rub., dłużnicy 76 513 rub., strata 10 019 rub; stan bierny: kasa główna Towarzystwa w Berlinie 321 113 rub., wierzyciele 15 756 rub., fundusz amortyzacyjny 164 077 rub.

B.

uścić w kwasie solnym w kolbce z wentylem» unzenowskim i mianować jak wyżej.

roztworu chlorku uranylu jako wskaźnika. Roztwór zagrzewa się do wrzenia i zadaje żelazo-cyankiem potasu w nadmiarze. Brunatne zabarwienie od podwójnej soli uranowej wskazuje na obecność żelazocyanku w nadmiarze. Nadmiar ten mianuje się solą cynkową, przyczem należy przestrzegać, ażeby płyn mianowany był zagrzany do temperatury wrzenia. Koniec odwrotnego mianowania rozpoznaje się po tern, że na miejsce czerwono-brunatnego zabarwienia występuje sza-ro-niebieski. Próby, dokonane przez Murmanna, w celu zastąpienia soli uranowych chlorkiem żelazowym lub solami molibdenowemi i wolfra-mowemi nie dały wyników pomyślnych.

W. K.

Rudy żelazne w Gellivare. Złoża rud żelaznych w Gellivare zawierają magnetyt i żela-ziak czerwony. Magnetyt, występujący obficiej, posiada budowę drobno lub grubokrystaliczną i składa się z ziarn różnej wielkości nieco podłużnych słabo ze sobą spojonych, skutkiem czego łatwo podlega zgnieceniu. Żelaziak czerwony jest drobnoziarnisty nasycony kwarcem a więc uboższy w żelazo aniżeli magnetyt. Stosownie do zawartości fosforu rudę dzielą na trzy gatunki:: W. K. gatunek A z zawartością P<0,035% gatunek C, Miarowy sposób oznaczania cyny. J. Dar- zawierający od 0,035 do 0,800P% i gatunek D rock i C. Meiklejohn {Eng. and Min. Journ., 1906, z. zawartością P>0,800. Zawartość żelaza waha str. 1177). Oznaczanie cyny w rudach    jest ut-    w    granicach    62,69% i 68,87%;    fosforu od    0,013

rudnione skutkiem nierozpuszczalności    tlenku    R282%    i    siarki    od    0,03    do    0,16%.    Tlenek

cyny. Najlepiej tlenek cyny przeprowadzić w manganowy spotyka się w ilości 0,07 do 0,23°/o;. cynian sodu stopieniem rudy z wodzianem, a kwas tytanowy od 0,05 do 0,82%. Wytwórczość jeszcze lepiej z dwutlenkiem sodu, gdyż wówczas roczna wynosząca w r. 1894 600 000 t dosięgła w topienie odbywa się prędzej. Oznaczanie cyny r> ^98 800 000 t a w r. 1901 900 000 i. Z tego zapomocą mianowania chlorkiem żelazowym trwa przypada na gatunek D 40—o0% (ilość P>1%);: zaledwie jedną godzinę. W tym celu należy sto- ^    30% rudy gatunku CD (0,5%P); 12    18% ru-

Tantal. Metal ten, dotychczas w laborato-ryach, ai tam nawet niezbyt dokładnie znany, rozpowszechnia się w praktyce wskutek wynalezienia lampy żarowej z włóknem tantalowem i dopiero-do tego celu został otrzymany w stanie czystym, do celów technicznych przydatnym i zbadanym pod względem swoich własności. Dotychczas znano go jako szary niezmiernie kruchy metal, którego rudy są bardzo rzadkie. Praktyczne zastosowanie i zapotrzebowanie wykazało, że rudy tantalowe znajdują się obficie we wszystkich częściach świata, że jest to metal o barwie nieco-ciemniejszej, niż platyna, ma ciężar gat. 16,8, topi się przy 2250° — 2300°C, mięknąc przedtem jeszcze; nie podlega działaniu ani zasad ani kwasów oprócz kwasu florowodorowego, daje się kuć, przyczem twardnieje tak, że przez kilkakrotne kucie w stanie rozżarzonym nabiera twardości dyamentu; jest bardzo ciągliwy i daje się wyciągnąć w druty o grubości 0,05 mm takie, jakich używa się w lampach żarowych. Obecnie firma Siemens i Halske wyrabia drut taki w ilości 30 000 m dziennie i odbywają się badania jego dalszych własności w celu zastosowania go także do innych celów, nietylko do lampek.

Czasopismo Techniczne,

Kolorymetryczny sposób wykrywania i i oznaczania manganu. Sposób polega na rozpuszczalności wodzianów manganowych w glice-

pić 0,5—2,0 gr rudy w temperaturze ciemno-czerwo- ^y C (P około 0,25%) i 4% rudy A (zawartość nego żaru z 3 do 10 gr Na₂0₂ w tyglu niklowym P<0,025 % ). Przestrzeń, zajętą przez złoża po-a następnie pozostawić w stanie roztopionym w wyższe, obliczają na 225 000 do^ 235 000 m² {Jem-przeciągu 5 minut. Po ochłodzeniu tygla zawar- kontorels Annaler, r. 1906, str. 259, Oest. Zettrschr.. tość jego rozpuścić w wodzie wrzącej, przyczem r* 1906, JV 52). cyna rozpuszcza się jako cynian sodu, a miedź, żelazo i ołów pozostają jako tlenki. Roztwór nie przesączając zakwasić kwasem solnym, włożyć doń. kilka kawałków blachy cynkowej i zagotować. Cyna wydzieli się na cynku w stanie metalicznym. Wówczas dodać mocnego    kwasu

solnego i gotować do zupełnego rozpuszczenia cyny i cynku i mianować roztworem chlorku żelazowego. Ku końcowi reakcyi należy    Pe₂ClG

dolewać kroplami i powtórnie zagotować. Zabarwienie płynu na odcień żółty wskazuje na koniec reakcyi skutkiem nadmiaru Pe₂Cl₆. Koniec reakcyi lepiej uchwycić, używając jako wskaźnika rodanku amonu, którego krople należy próbować z kroplą badanego roztworu na pokrywce porcelanowej. Reakcya we wrzącym roztworze odbywa się według wzoru SnCl₂ % Fe₂ClG = SnCJ₄-j--f-PeCl₂ W razie obecności w rudzie arsenu, bizmutu, antymonu i miedzi należy je po stopieniu strącić żelazem i wówczas dopiero wydzielić cynę cynkiem metalicznym i postępować jak wyżej. Roztwór chlorku żelazowego powinien być takiej mocy, ażeby 1 cm³ odpowiadał mniej więcej 0,003 Sn. Dla przyrządzania jego należy 15—20 gr Pe₂ClG rozpuścić w % l wody, dodać nieco kwasu solnego, ażeby płyn stał się przezroczystym i przed każdym użyciem oznacz3rć miano jego. Chlorek żelazowy powinien być wolny od chloru i kwasu azotowego. Dla ustalenia miana chlorku żalazowego należy 0,2 gr roz-

rynie i na łatwem utlenianiu się tego rodzaju sodowego; otrzymuje się piękne zabarwienie roztworów na powietrzu; dla wywołania prędsze- czerwone, tern silniejsze, im więcej roztwór za-go utlenienia można dodać roztworu podchlorynu ' wiera manganu.    chomik Polski.

Liczba wagonów, podstawionych na kopalnie zagłębia Dąbrowskiego w r. 1906.

Droga żelazna Warszawsko-Wiedeńska

Drogi żelazne Nadwiślańskie

Miesiąc

Podług obli- 1 czeń Rady Zjazdu potrzeba było

Droga żelazna przeznaczyła

!Na

dzień Przyp-robo- na cały mieś.

czy

Kopal

nie

odwo

łały

dzień Przyp. robo- na cały _czy

wagonów

mieś.

O câ C3

Droga że- podług obli-

lazna P„od- S?aï*,ï.

stawiła

a cs o®

rsS*

Sil £ ° ©

CC S-N

trzeba było

Droga żelazna przeznaczyła

Przyp.    Na    Na    i

przeć.    na    dzień    Rrzyp.    dzień    Przyp.

całego    dzień    robo-    na cały;    robo-    na cały

mieś.    rob.    czy    mieś. j    CZy

mieś.

Kopal

nie

odwo

łały

'■S'Sgs

o-2.2 I

•d g £ -S

1 m

1 * « *

sgg

Droga żelazna podstawiła

W Przyp przeć. na całego dzień mieś. rob.

wagon ów

-St jet en

1080

26710    1080 26710

16707*) $1590

1841316 667

667

306

7656

306    7656

1474*)

1556

4626    2789

■Łuty Marzec . Kwiecień

1030

23690    1030,    23690;

27800* 1030 27800: 21381    960    21381

Maj . .

24413    980 24413

Czerwiec

940 21435

940 21435

20177 20101

1 408*;

$1082

19945 18782

913

310

7080

310    7080

85

6995 3303

951

934

807

817

300

350

346

320

7668

7705

8580

7277

300    7668

350    7705

346    8580

320    7277

360    7308 5001

686    7019 4640

jisr ⁶⁰¹³

(320*)

$479

4885

6478    3417

Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Październik

Listopad

Grudzień

880 22619 900 23256 990 23144: 1155 31185! 1155 28875 1100 24200!

880 22619 900 23256 900 21584 0 24174 0 22502 900 19343

22619 20911 804 23256 20570! 791 21584 20214: 840 24174 23649 876 22502 20780 831 19343 18065 860

320

300

8080

7800

320    8080

200    5160

112    7968 4375

—    5160 5397

4800 4543

5292

5340

Ci    OO    OO Ci

s© o 00

r-<    T-H    C*    T-

5320

5557

4895! 4264

200

222

203

Razem

298708!

278907

(8962*;

$6044

263901246941

90846

79678

2804*)

4980

71894' 53491

*) Odwołano z powodu bezrobocia.

Spożycie węgla we Francyi.

r. 1902

r. 1903 tysięcy

r. 1904 pudów

r.

1905

1.    Wytwórczość węgla kamiennego

2.    Przywóz: a) węgla kamiennego i brykiet

b)    koksu

c)    dodatek 50% w celu wyra

żenia

1805 490 754 590 78190

2126 930 721 610 92 890

2 065 810 697 150 101110

2157 950 666 250 98 680

koksu w węglu Razem przywóz

3. Wywóz: a) węgla kamiennego i brykiet

b)    koksu

c)    dodatek 50 %

Razem wywóz

Spożycie (l-j-2—3)

Spożycie na 1 mieszkańca (w pudach)

39100 871880 57 000 5 000 2 500 64 500 2 612 870

46 450 860 950 61 720 6 490 3 250 71 460 2 916420

50550 848810 72 470 9 800 4 900 87 170 2 827 450

49 340 814 270 106 690 14 770 7 380 128840 2843 380

67

74

72

73

Spożycie węgla w Anglii.

r. 1902

r. 1903 tysięcy

r. 1904 pudów

r. 1905

1.    Wytwórczość węgla kamiennego

2.    Przywóz węgla kamiennego

3.    Wywóz: a) węgla kamiennego

b)    brykiet

c)    koksu

d)    dodatek 50 % w celu wyraże

nia koksu w węglu

e)    węgiel, wywieziony na potrze

by parostatków angielskich Razem wywóz

14 085 040

14280 050

14 409 540

200

220

2 675 920 65120 42 630

2 786 900 59 220 44 480

180

2867 840 76 740 46 930

14638 900 3 010 2 943 540 68 720 48000

21 320

22 240

23 460

24 000

Spożycie (l-|-2—3)

Spożycie na 1 mieszkańca (w pudach)

939170 3 744160 10 341080

1041 600 3 954440 10 325 830

1065 830 4 080800 10328 920

1 078 560 4162 820 10 479 090

252

251

251

255

Spożycie węgla w Niemczech.

r. 1902

r. 1903

tysięcy

r. 1904 pudów

r. 1905

1.    Wytwórczość węgla kamiennego

2.    Przywóz: a) węgla kamiennego

b)    koksu

c)    dodatek 50 % w celu wyraże

nia koksu w węglu Razem przywóz

3.    Wywóz: a) węgla kamiennego

b)    koksu

c)    dodatek 50 %

Razem wywóz

6 559070 392280 22130

7127 360 413 090 26 420

7 368370 445 600 33 600

7 398660 573850 43560

Spożycie (l-J-2—3)

Spożycie na 1 mieszkańca (w pudach)

11060 425 470 982970 133 240 66 620 1182 830 5801710

13 210 452 720 1 061 540 154160 77 080 1 292 780 6 282 300

16800 496 000 1 098 700 165860 82 930 1 347 490 6 516880

21870 639190 1108480 168560 84 280 1 361320 7 176 530

103

110

112

120

Wywóz węgla z Belgii za granicę.

r.

1904

r. 1905

Węgiel

kamienny

Koks

Brykie- Węgiel kamień nj^

c y pu

ty

Koks

Brykie-

ky

(1 ó w

Do Francyi „ Niemiec „ Holandyi „ Luksemburga » Anglii

„ Stanów Zjednoczonych „ Szwaj caryi „ pozostałych krajów

Razem

225 410 25140 23 650 12 370 4550 4060 3 320 10 750 309 250

28800 5 270 3 400 13 710

1450

1080 53 710

rH

co rf-.

Islllsll

c<

as

oooooooo

iO Hh rH t—H OJ OJ r

O b- CO l>- CO l>- Ci CO lO Ol CO CM CTO Ci

Ci CO l~i r-i

27 000 8880 3890 15 670

1970

32 960

275 800

2 240 59 650

OOOOÖOOO

OiOtMNOiO^CO

HOOiOOCOTtłCOOO

O    rH r—I    iO

29 490

Oznaczanie tlenu w miedzi. S. Dickson ra- jak się to postępuje przy oznaczeniu tlenu wprost dzi stapiać w strumieniu wodoru miedź w rurze w miedzi (w postaci H₂0). Wygrywa się tu na porcelanowej z uprzednio stopioną również w tern, że nie potrzeba używać tak wysokich tem-strumieniu wodoru cyną (20 g Sn na 10 g Cu) peratur i że nie trzeba tak dokładnie miedzi kru-t. j. przepuszczać nad tym stopem wodór tak, szyć.    Chemik Polski.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St, Swięckiego w Dąbrowie.