JT

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

ISTs 5 (71).

Oqbrowu, dnia 1 marca r. 1907.

Tom IV.

Poslępy chemii hufnie^ej w r. 1905.

kwasu węglowego w 270°. Oznaczanie antymonu Gesel.

Przemysł górniczo-hutniczy w Galicy i w r. 1905.

Kronika bieląca.

Poslępy chemii hufnie^ej w r. 1905.

Żelazo. Hans Schumacher (Chemiker Z.ei- zaś bezpośrednie spalenie w tlenie dało rezultat tu/ig, r. 1905, str. 35) opisuje praktyczny przyrząd 0,732 % i 0,717%. Liczby te dowodzą, że bezpo-do kolorymetrycznego oznaczania węgla w stali średnie spalenie daje dobre rezultaty, ale mate-sposobem Eggertza. Zamiast dwócłi biuretek uży- ryal musi być doskonale sproszkowany⁷. Budowa wa on cylindra kalibrowanego, przedzielonego przyrządu upraszcza znacznie oznaczenie węgla wzdłuż na dwie równe części ścianką ze szlda a sposób powinien znaleźć zastosowanie przynaj-mlecznego. Do jednej części nalewa się rozczyn mniej w tycli laboratoryach, w który cli rzadko stali normalnej, do drugiej zaś rozczyn badanej, chodzi o określenie węgla w ferrosilicium.

Tego rodzaju zestawienie dwóch płynów o jed-    Warowanie soli żelazawych nadmanganianem

nakowej barwie ułatwia w znacznym stopniu po- potasu w obecności kwasu solnego. Gr. P. Baxter równanie siły zabarwienia.    i n. L. Trevert {Amer. chem. Jour//., 1905,    34,

O porównaniu sposobów oznaczenia węgla i fos- 109). Z doświadczeń, jakie wykonali wymienieni foru iv stali (Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905, analitycy, wynika, że mianowanie soli żelazawych tom II. JSf® 22).    nadmanganianem potasu w obecności kwasu sol-

O oznaczeniu węgla w ferrosilicium. K. Jeno neS° jest niemożebne bez dodania soli mangano-(Chemiker Zeitung, r. 1905, JNś 23, str. 309). Ozna- wyçh. AVprawdzie błąd maleje w miarę pod-czenie węgla w ferrosilicium da się wykonać je- wyższenia temperatury, ale mimo to rezultaty dynie po usunięciu żelaza zapomocą chloru, otrzymane przy 80°    90° są o 0,3% vvyższe. Błąd

Wszystkie inne sposoby dają błędne wyniki, gdyż ^en da się usunąć przez wprowadzenie poprawki ferrosilicium należy do tych stopów, na które 0,3%, jeżeli tylko rozczyn nie zawiera zbyt moc-kwasy nie działają rozpuszczająco. Próby otrzy- neg° kwasu solnego; natomiast dodając zamiast mania pozostałości węglowej po rozpuszczeniu 0,5 gr chlorku manganowego Igr tej soli otrzy-metalu w chlorku amonowo-miedziowym nie da- muje się niezależnie od temperatury zupełnie doły dodatnich rezultatów. Aby uniknąć niemiłej kładne rezultaty. \Y miejsce 1 gr chlorku man-operacyi z chlorem, autor próbował spalać ferro- ganowego można z równie dobrym skutkiem użyć silicium w tlenie i chwytać utworzony kwas wę- 0,5 gr siarczanu manganowego.

głowy w wodzianie potasowym, ale sposób ten,    O oznaczaniu kwasu szczawiowego zapomocą

dający dobre wyniki dla surowca i stali, wyka- nadmanganianu potasu zv obecności kwasu solnego zał zbyt nizkie rezultaty, gdyż część węgla pozo- podają Gr. P. Baxter i J. H. Zanetti (Amer. chem. staje w metalu. Autor stara się błąd wytłuma- Soc., 1905, 33, 500). Autorowie przekonali się, że czyć tern, że materyał nie był dostatecznie drób- kwas szczawiowy da się z wielką dokładnością no sproszkowany. W gruncie rzeczy ferrosili- oznaczyć zapomocą mianowania nadmanganianem cium, mające skład Fe = 83,2 % Si=14,76 Mn == potasu wobec kwasu solnego. Z początku tem-1,20, P = 0,179, SO i Ou = 0,074, nie nastręcza peratura rozczynu podczas miarowanią musi wy-przy rozdrobnieniu żadnych trudności; materyał nosić najmniej 70°. Kwasu solnego nie powinno taki jest kruchy i da się rozbić na bardzo dęli- być więcej jak 20 cm³ (c. g. 1,04 — 1,05) na 150 katny proszek. Autor rozdrabnia więc jak najdo- cm³ rozczynu. Płyn miarowany nie powinien kładniej dany do analizy metal, układa go po być zbyt stężony, a wspomniana ilość 150 cm3 zważeniu w długiej i płaskiej łódeczce w miarę jest najodpowiedniejszą dla 0,3 gr kwasu szcza-możności jaknajszerzej i spala w zwykły sposób wiowego. Nadmanganian potasu należy wypusz-w rurze z trudno-topliwego szkła, w strumieniu ¹ czać z biuretki powoli przy ciągłem mieszaniu tlenu z tlenkiem miedzi. Utworzony kwas wę- płynu. Autorowie wskazują również na tę oko-glowy chwyta w zważonej rurce z wodzianem j liczność, że kwas szczawiowy w rozcieńczonym potasowym. Zawartość węgla w danein ferrosili- rozczynie powyżej temperatury 90° nieznacznie cium wynosiła podług sposobu chlorowego 0,72 % ulatnia się lub ulega rozkładowi.

Oznaczanie żelaza metalicznego obok tlenku że- j ale osad zawiera wtedy zawsze żelazo. W tych lazawego i żelazowego. B. Neumann (Stahl und Ei- sposobach można osiągnąć dokładność 0,002 — sen,    1905, 52, 1070) wykonuje oznaczenie w 0,003°/o.

ten sposób, że próbę poddaje działania siarczanu    W drugiej kategoryi sposobów autor oma-

miedzi i oznacza ilość wydzielonej miedzi. W wia sposób jodometryezny i kolorymetryczny, drugiej próbie rozpuszcza on żelazo w kwasie Jako rezultat jodometrycznego oznaczenia poda-siarczanym i utworzony siarczan żelazawy (po- je autor następujące uwagi: przy rozpuszczaniu wstały z Ee i FeO) miaruje nadmanganianem po- żelaza w rozcieńczonych kwasach otrzymane wy-tasu. Wreszcie w trzeciej próbie określa sumę niki są zbyt nizkie. Dobre rezultaty otrzymuje żelaza a, mając w ten sposób trzy dan«, oblicza się, rozpuszczając żelazo przez gotowanie z roz-każdy składnik oddzielnie.    cieńczonyini kwasami albo rozpuszczając je na

Nowy sposób oznaczania siarki w żelazie i stali. H. B. Pulsifer (Chem News, 1904, 90, 230, Stahl und Eisen, 1905, N° 10, str. 596). Sposób polega na tern, że żelazo rozpuszcza się w kwasie solnym, azotowym lub fluowodorowym a nierozpuszczalną pozostałość utlenia się nadtlenkiem sodowym. Podług zapatrywań autora wszystkie dotychczas używane sposoby dają przy szybkiem do zupełnie dokładnych, to jednak w praktyce wykonaniu wyniki niedokładne albo też wyma-znajdują szerokie zastosowanie.    gają zbyt dużo czasu, natomiast nowy jego spo-

W pierwszej kategoryi sposobów mogą mieć sób da się wykonać w przeciągu 20 minut. Postę-miejsce następujące błędy: siarka może nie ule- puje on w sposób następujący: 2,5 grpróby zwil-gać całkowitemu utlenieniu, kwas siarkowy nie ża się nieco wodą i oblewa 20 cm³ kwasu solnego strąca ilościowo w rozczynach, zawierających du- (c. g. 1,12); po upływie minuty dodaje się 5 cm3 żo żelaza; osad BaS0₄ bywa najczęściej zanie- stężonego kwasu solnego i gotuje; rozczyn sączy czyszczony solami żelaza. Z szeregu badań wy- się przy pomocy pompy i części nierozpuszczal-snuwa autor następujące wnioski: utlenienie siar- ne wymywa się na sączku małą ilością wody; ki jest zupełne tylko przy zastosowaniu wody przesącz zaprawia 20 cm³ stężonego kwasu sol-królewskiej albo kwasu solnego i chloianu pota- nego i gotuje na wolnym ogniu aż do wyparo-sowego przy równoczesnem uwzględnieniu wa- wania 10 cm³; osad z sączkiem przenosi się do runków podanych przez Tamma. Siarczan baru da- małego (20 cm³ objętości) tygla niklowego, na-leko lepiej jest strącać na zimno, ale rozczyn mu- krywa nadtlenkiem sodowym i ogrzewa nad sil-si zawierać duże ilości kwasu solnego (5 do 10 nym płomieniem, przyczem pokrywkę tygla na-c/n³ na 200 cm³ rozczynu) i strącanie powinno leży przytrzymywać szczypcami; ochłodzony stop trwać 24—48 godzin, aby siarczan baru opadł ilo- rozpuszcza się w 50 cm³ wody i kwasu solnego, ściowo i był wolny od soli żelaza. Jeżeli strąca- odsącza a przesącz wraz z 10 cm³ pierwotnego nie odbywa się na ciepło, to BaSo₄ tylko wtedy rozczynu zaprawia chlorkiem barowym w celu opada ilościowo, gdy rozczyn zawiera małe ilości strącenia siarki.

wolnego kwasu, najwyżej 5 — 6 cm³ na 200 cm³, I Od sprawozdawcy. Sposób ten wy próbo wa-

Tu wypada również wspomnieć o jakościo- zimno w kwasach stężonych. Przy rozpuszczeniu wym sposobie wykrywania tlenku żelazawego w stężonym kwasie solnym nie tworzą się orga-obok żelazowego L. Blum a {Zeitschr f anal. Chemie, niczne połączenia siarkowe i dlatego zbytecznein 1905, 44, 10). Na podstawie znanej reakcyi two- jest użycie rury do spalań (podług Schullego). Gdy rżenia się połączenia tlenku azotu z tlenkiem że- rozpuszcza się, gotując z rozcieńczonymi kwasa-lazawym dla wykrycia kwasu azotowego można mi, to powstają małe ilości siarkowych połączeń również odwrotnie wykryć tlenek żelazawy, jeże- organicznych, które jednak są łatwo lotne a wyli zamiast kwasu azotowego użyjemy kryształu dzieła się takowych tern mniej, im gwałtowniej saletry. Wykonuje się to w sposób następujący: gotuje się. Wogóle sposoby jodometryczne dają w probówce miesza się ciecz badaną na zawar- o 10°/o siarki za mało i dlatego, żeby otrzymać tość tlenku żelazawego z równą ilością stężone- dokładniejsze wyniki, należałoby wprowadzić od-go kwasu siarczanego, ochładza mieszaninę w wo- powiednią poprawkę. Wreszcie autor omawia spodzie i wrzuca do niej dość duży kryształ saletry, sób kolorymetryczny Wiborgha, twierdząc, że i Jeżeli teraz ciecz porusza się, to w razie obecno- tu nie cała ilość siarki wydziela się jako siarko-ści tlenku żelazawego występuje charakterystycz- wodór, ale błąd wynikający stąd może być łatwo ne brunatno-czerwone zabarwienie. Jeżeli bada- usunięty, jeżeli sami sporządzimy sobie skalę, liny rozczyn zawiera znaczne ilości chlorków, to żywając w tym celu normalnych prób żelaza, płyn po dodaniu kwasu siarczanego należy zago- Próba normalna i badana muszą być doskonale tować, oziębić i dopiero po oziębieniu badać. sproszkowane i rozpuszczane przy silnem goto-Oznaczanie siarki w zelazie. J. Petron (Jem- waniu. kontorets Annaler, 1905). Autor wypróbował rozmaite sposoby oznaczania siarki i przyszedł do przekonania, że te, w których siarkę utlenia się wprost na kwas siarkowy bez poprzedniego oddzielenia żelaza, są najdokładniejsze ale też wymagają najwięcej czasu. Te sposoby, w których siarkę wydziela się jako siarko wodór, dają się wykonać bardzo szybko i jakkolwiek nie należą

w ana-

T* G

o-

za-

su

za-

łem i przekonałem się, że nie jest on wcale prosty w wykonaniu, nie da się wykonać tak szybko, jak to przedstawia chemik amerykański, a nadewszystko jest najmniej dokładny ze wszystkich znanych mi sposobów.

0. Krug (Stahl und Eisen, 1905, tom 25, str. 887) poddaje krytyce rozmaite sposoby oznaczania siarki w żelazie. Z badań jego nad tym przedmiotem wynika, że wytrawianie eterem i sposób bromowy Jonstona dają prawie zupełnie zgodne rezultaty. Błąd, jaki powoduje tworzenie się siarczku metylowego, szczególniej lizach żelaza z małą zawartością węgla, jest tak mały, że może być zupełnie pomijany.

Podług H. Hartwigsona (.Bihang Jernkonto-rets Animier, 190 , str. 4-46, Stahl und Eisen, 1905, 25, str. 542) moż a oznaczyć całą ilość siarki w rudach żalaznych, żużlach i t. d., posługując się następującym sposobem: rudę, zawierającą siarkowe połączenia, praży się w strumieniu wodoru, wskutek czego niektóre z połączeń oddają siarkę w postaci siarkowodoru, podczas gdy inne siarkowodoru nie tworzą. Po prażeniu pozostała w rudzie siarka znajduje się w takiej postaci, że po oblaniu substancyi kwasem solnym uchodzi jako siarkowodór, który chwyta się w rozczynie octanu kadmowego a następnie oznacza sposobem miarowym zapomocą rozczynu jodu. W celu wykonania analizy odważa się 1—5 gr dokładnie sproszkowanej rudy, wsypuje do łódki porcelanowej i wsuwa takową do rury dla spalań. Rura ta p łączona jest z jednej strony z aparatem wodoro-wym, opatrzonym w płuczkę z wodzianem potasowym lub alkalicznym rozczynem soli ołowiu. Z drugiej strony rury spalań znajdują się dwie kolbki Erlenmeyera objętości 200 cm³ każda, mieszczące po 30—40 cm³ octanu kadmowego, przygotowanego z 25 gr octanu kadmowego i mieszaniny 200 cm³ stężonego kwasu octowego i 800 części wody. Skoro wydalono powietrze z aparatu, ogrzewa się rurę do czerwoności i utrzymu-je ją w tym stanie ³/₄ — 1 godziny, przyczem zazwyczaj w pierwszej kolbce otrzymuje się żółty osad siarczku kadmowego. Rurę ochładza się w strumieniu wodoru, wyciąga z niej łódkę, wartość jej wyrzuca na papier filtrowy, zwija takowy ostrożnie i wrzuca do kolby, zaopatrzonej w chłodnicę i połączonej z wspomnianemi już wyżej kolbkami Erlenmeyera. Po usunięciu z kolby powietrza zapomocą kwasu węglowego nalewa się do niej 150 cm³ rozcieńczonego kwa-solnego (1:2), gotuje i po ukończeniu opera-cyi wywiązania siarkowodoru łączy zawartość obu kolb Erlenmeyera. Do miarowania służy rozczyn jodu, którego 1 cm³ odpowiada 0,0005 gr siarki i rozczyn tiosiarczanu sodowego, którego 1 cm³ odpowiada 1 cni³ rozczynu jodu. Rozczyn jodu o takiej sile otrzymuje się, rozpuszczając 3,97 gr jodu i 10—15 gr jodku potasowego w 100 cm³ wody, następnie rozcieńcza do litra. Roztwór podsiarczynu sodowego przyrządza się, rozpuszczając 7,77 gr soli w wodzie i rozcieńczając do 1000 cm³. Aby rozczyny uczynić trwalszymi, można do rozczynu tiosiarczanu dodać kilka gramów dwuwęglanu sodowego. Rozczyn octanu kadmowego zaprawia się najprzód nadmiarem rozczynu jodu, poczerń siarkowodór z siarczku kadmowego uwalnia się przez dodanie 10 — 20 cm³ kwasu solnego. Teraz dodaje się rozczynu krochmalu i po kropli podsiarczynu sodowego do zniknięcia niebieskiej barwy. Oznaczenie trwa 2 godziny, a załączone w oryginale rezultaty zga-I dzają się zupełnie z rezultatami, otrzymanymi pomocą strącania chlorkiem barowym.

Oznaczanie krzemu w żelazie. D. F. Morgan (Eug. and Min. Journal, 1905. 79, 756). W gatunkach żelaza, zawierających 6—ll°/o krzemu, oznaczania wykonuje się w ten sposób, że 0,47 gr metalu rozpuszcza się w 10 cm³ kwasu siarczanego (1:3) i 15 cm³ rozczynu. zawierającego 120 gr chlorku sodowego i 50 gr chlorku potasowego w 1 l wody. Rozczyn żelaza paruje się do pojawienia pary kwasu siarkowego, oziębia, oblewa kwasem solnym (1 : 1), gotuje, sączy, wymywa kwasem solnym i wodą, spala i waży. Wartość tego sposobu polega na tern, że unika się wypryskiwania, że węgiel łatwo ulega spaleniu, podczas gdy przez rozpuszczenie w kwasach otrzymuje się kwas krzemowy, łatwo ulegający spiekaniu w tyglu, przez co węgiel trudno spala się. Sposób ten nie może być zastosowany do tych gatunków żelaza, które zawierają 11 — 12°/₀Si. W takich bogatszych stopach trzeba wykonywać oznaczenie krzemu inaczej a mianowicie w ten sposób, że 0,235 gr próby, 2 gr chlorku miedzi i 1 gr chlorku amonowego wsypuje się do zlewki, rozpuszcza w 20 cm³ kwasu siarczanego (1 : 3), dodaje 15 cm³ wyżej wzmiankowanego rozczynu soli i 15 cm³ wody, odpędza kwas siarkowy, oblewa rozcieńczonym (1: 1) kwasem solnym i pozostałość obrabia w następujący sposób: najprzód osad uwalnia się od rozczynu miedzi przez dekantacyę, dodaje 2 gr kwasu szczawiowego i 50 cm³ rozcieńczonego kwasu solnego i gotuje. Również i na sączek daje się kilka kryształków kwasu szczawiowego, wymywa kwasem solnym aż do zupełnego oddalenia miedzi. Wreszcie wylewa się zawartość zlewki na sączek i wymywa powtórnie kwasem szczawiowym, solnym i wodą a następnie spala i waży. Ciężar wyprażonego osadu, pomnożony przez współczynnik 0,467, daje procentową zawartość krzemu. Załączone w oryginale analizy wykazują zupełną zgodność.

Ulepszony sposób oznaczania krzemu w żelazie (Stahl und Eisen, 1905, JN» 10, str. 596). Używany bardzo często w laboratoryach hutniczych sposób Drowna i Shimmer’a ma ten brak, że wyparowanie kwasu siarkowego wymaga wiele czasu, a paro-

kwasem

-o o

-iE. £

wanie bezpośrednio nad płomieniem naraża na straty przez podrzucanie i wypryskiwanie płynu.

J. Thill. [Zeitschr. /. anal. Chemie, 1904, 43, 552) zaleca dodatek chlorku amonowego, dzięki któremu rozpuszczanie i wyparowanie może być uskutecznione wprost nad płomieniem a całe oznaczenie krzemu w surowcu trwa około 1 godziny. Thill używa następującej mieszaniny kwasów: 1 l stężonego kwasu siarkowego rozcieńcza równą objętością wody, po oziębieniu dodaje 1 l kwasu azotowego (c. g. 1,4) a następnie dodaje jeszcze 1 / 24%owego rozczynu chlorku amonowego. Odważa się 1—2 gr żelaza, nakrywa szkłem zegarkowem w zlewce objętości 400—500 cm³, dodaje 50—70 cm³ wspomnianej mieszaniny kwasów i ogrzewa nad palnikiem bunzenowskim na siatce aż do pojawienia się pary kwasu siarkowego. Po oziębieniu rozcieńcza się 100 cm³ wody, ogrzewa, sączy, wymywa gorącą wodą, potem solnym a w końcu znowu wodą. Sączek wraz z osadem spala się, praży i waży.

Oznaczanie krzemu w różnych gatunkach stali. H. Rubricius [Stahl und Eisen, 1905, 25. 1012). Zamiast sposobu Thilla autor proponuje inny, a mianowicie: 5 gr stali rozpuszcza się w 40 cm3 rozcieńczonego kwasu siarkowego (H₂S0-f-2H₂0) w temperaturze 50—60° w dość wysokiej zlewce. G-dy ustało wywiązywanie się gazów i Wznoszenie się cieczy, obmywa się ściany naczynia małą ilością wody i ogrzewa na siatce. Wydzielenie soli, jakie tu ma miejsce, pozwala gotować ciecz % godziny bez pryskania do chwili aż pozostanie tylko kwas siarkowy. Jedynie tylko przy zachowaniu wyże) podanych warunków zjawia się wydzielenie soli w tym stopniu, że nie dopuszcza wypryskiwania. Ochłodzoną pozostałość soli rozpuszcza się w 100 cm³ wody, dodaje kilka cyn³ kwasu solnego i gotuje krótki czas, aby nie-rozpuszczone wiórki stali wprowadzić do rozczynu, dodaje jeszcze powtórnie 100 cm³ wody, sączy, wymywa kwas krzemowy, zawierający węgiel, wodą, kwasem solnym i spopiela sączek z zawartością. Ponieważ grubsze wiórki jako też stal chromowo-niklowa trudno rozpuszcza się, przeto 5 gr takiej stali oblewa się 50 cm³ gorącego kwasu siarkowego (1:2) i gotuje. Jeżeli w dalszym ciągu stal rozpuszczać się nie chce, to zdejmuje się zlewkę z ognia, rozcieńcza taką ilością wody, aby masa wydzielonych soli niezupełnie się rozpuściła, zagotowuje powtórnie i ope-racyę tę powtarza kilka razy. Nieco prędzej zdąża się do celu, jeżeli po zagotowaniu i ostudzeniu dodamy 5 — 6 cyn³ kwasu azotowego i ostrożnie zagotujemy. Często jednak i w tym wypadku operacya musi być kilkakrotnie powtórzona. W takim razie gotuje się aż do otrzymania suchej masy soli. W każdym razie sposób ten wyklucza zupełnie podrzucanie i wypryskiwanie soli a rezultaty są zgodne z wynikami in- ! nyoh sposobów.

Przyczynek do analizy ferrosilicium.    (Stahl und

Eisen, r. ,1905, N» 10, str. 595). Niektóre uwagi, odnoszące się do przyspieszenia pracy, podaje L. Succhèse [Ann. Chi/n. anal, apfliq., 1904, 9, 452). 0,5 gr ferrosilicium lub 1 gr materyału, zawierającego mniej niż 45% krzemu, wsypuje się do zważonego tygla platynowego, zwilża kilkoma kroplami wody, dodaje po kropli kwasu fluowodorowe-go, następnie 1 cm³ kwasu azotowego (1,2; i paruje na kąpieli piaskowej do suchości. Tę ope-racyę dodawania kwasów i parowania powtarza się dotąd, dopóki tygiel wraz z pozostałością zmienia swój ciężar. Pozostałość składa się z tlenku żelazowego obok małych ilości wapna i magnezyi w postaci fosforanów lub siarczanów. Nie biorąc w rachubę tych nieznanych ilości Ca i Mg, oblicza się z ciężaru tej pozostałości przyjętego w całości jako Ee₂0₃, ilość żelaza. Różnica pokazuje procentową zawartość krzemu.

Dalej opisuje tenże autor sposób rozłożenia ferrosilicium zapomocą nadtlenku sodowego {Ann. Chi/n. analit. applique, 1904, 9, 450).    1 gr. ferro

silicium zwykłego a 0,5 gr zawierającego więcej niż 40%Si dokładnie sproszkowanego miesza się w tyglu platynowym z 2 gr sody i 2 gr nadtlenku sodowego. Przytem trzeba uważać, aby proszek ferrosilicium nie dotykał bezpośrednio dna tygla. Mieszaninę ogrzewa się powoli i po 5 minutach podwyższa temperaturę do czerwonego żaru, przyczem ująwszy tygiel w szczypce, porusza nim ostrożnie w celu wymieszania stopu. Po upływie V₄ godziny reakcya jest skończona. Stop rozpuszcza się w wodzie i kwasie solnym, oddziela w zwykły sposób kwas krzemowy i waży. Po zważeniu odpędza się kwas krzemowy kwasem fl uowodorowym, przyczem w pozostałości okazuje się najczęściej nieco żelaza, rzadziej również tlenek cyrkonu. Z różnicy oznacza się czysty krzem. Ten sposób postępowania może służyć również do rozłożenia żelaziaka chromowego.

Oznaczanie krzemu w 50°/₀-o wem ferrosilicium. [Stahl und Eiseyi, 1905, 25, 334). Do tygla niklowego o objętości 100 cm³ wsypuje się 0,5 gr dokładnie sproszkowanej substancyi, pokrywa 6 gramami wodzianu potasowego w kawałkach wielkości groch u i ogrzewa na siatce drucianej % godziny nad małym płomykiem, w dalszym ciągu powiększa się stopniowo płomień, ogrzewa jeszcze 20 minut, oziębia, rozpuszcza w gorącej wodzie, zakwasza kwasem solnym, odparowuje do suchości i oznacza krzem w sposób zwykły.

Oznaczanie chromu zv stali. J. Ibbotson i R.

Horden [Chem. News., 1904, 90, 320, Stahl und Eisen, 1905, str. 595). W używanym często sposobie oznaczania chromu, polegającym na utlenieniu zapomocą nadmanganianu potasu lepiej jest stosowa persiarczan amonowy, gdyż w tym wypad-k a aliza stali rozpuszczalnej i nierozpuszczal-n w kwasie azotowym daje dobre wyniki.

1) Stal rozpuszczalna w kwasie azotowym misch. Gesells., 1905, 38, 783) podaje nowy sposób ° c-ß-    Rozczyn, zawierający jak najmniej- oznaczania wolframu, polegający na tern, że czte-

szą ilość kwasu azotowego, zaprawia się roztwo- rowolframian sodowy z nadmiarem chlorhydratu rem 2    3 gr persiarczanu amonowego i ogrzewa benzydyny tworzy biały kłaczkowaty osad wolf-

na

w ciągu kilku minut do zupełnego utlenienia ramianu benzydynowego, a w przesączu nie moż-chromu i manganu. Jeżeli stal zawiera dużo na już wykryć śladów wolframu, co dowodzi, że manganu, to część wydziela się w postaci Mn0₂, takowy osadza się chlorłiydratem benzydyny ilo-który trzeba natychmiast odsączyć. Po oziębię- ściowo. Przy osadzaniu w rozczynie wrzącym niu rozczynu dodaje się nadmiar octanu amono- lub też ogrzewając do wrzenia już po osadzeniu, wego a następnie wydziela chrom octanem oło- otrzymuje się osad, który łatwo przesączyć na-wiowym jako chromian ołowiu. Po przesącze- wet po ochłodzeniu płynu. Jeżeli przesącz zmęt-niu przez azbest wymywa się osad wodą, zawie- nieje, to dostatecznie jest przemywać osad rającą octan amonowy. Dokładnie wymyty osad sączku rozcieńczonym rozczynem chlorhydratu rozpuszcza się na sączku w kwasie azotowym o benzydyny, aby przesącz stał się znowu przezro-c. g. 1,2, rozcieńcza przesącz wodą, dodaje siar- czystym. Najszybciej prowadzi do celu osadze-

czanu żelazawego i miaruje ^-nadmanganianem

potasu.

| nie kwasu wolframowego na zimno, dodawszy | przedtem kwasu siarczanego lub siarczku alka-! licznego, przy tern jednak rozczyn chlorhydratu 2) Stal nierozpuszczalna lub trudno roz- ; benzydyny powinien wystarczać do osadzenia puszczalna w kwasie azotowym (1,2). Zazwyczaj ! kwasu wolframowego i kwasu siarkowego. Zastali chromowej lub wolframowej jak rów- ! miana wolframianu benzydynowego lub też mie-nież samohartująrmj się (rapid) nie rozpusz- I szaniny tegoż z siarczanem benzydynowym na czalnej w kwasie azotowym odważa się do ana- kwas wolframowy ma miejsce po spopieleniu osa-lizy 0,5 gr i gotuje z 10 cm³ rozcieńczonego du z sączkiem w tyglu platynowym. Autor wy-kwasu siarkowego (1 : 4), dodaje 2 cm³ kwasu azo- konał kilkanaście analiz stali wolframowej, ferro-towego c. g. 1,4 i rozcieńcza wodą letnią do ob- wolframu i innych materyałów, posługujący się jętości 100 cm³. Ten rozczyn, zawierający prawie przy tern chlorhydratem benzydyny i przekonał całą ilość wolframu, jako kwas wolframowy, za- się, że żelazo powinno być obecne w postaci soli prawia się 20 cni³ kwasu azotowego o c. g. 1,2, żelazawjmb, gdyż sole żelazowe działają utlenia-20 cm³ azotanu srebra (2 : 1000) i 2—3 gr persiar- jąco na sole benzydyny. Należy przytem uwa-czanu amonowego. Mieszaninę tę ogrzewa się i żać, aby w rozczynie nie było zbyt wielkich ilo-równocześnie silnie wstrząsa aż do zupełnego uj- ści wolnego kwasu. Aby usunąć utleniający ścia wydzielających się gazów. Po oziębieniu na- wpływ chlorku żelazowego na rozczyny benzy-leży rozcieńczyć, zaprawić siarczanem żelazawym dynowe, wystarcza obfity dodatek kwasu wino-i miarować jak wyżej nadmanganianem potasu, wego lub cytrynowego, względnie soli tych kwa-Wolfram, który przy miarowaniu wcale nie prze- i sów. Przy rozpuszczaniu stali wolframowej w szkadza, można oddalić przez przesączenie, moż- kwasie solnym lub rozcieńczonym kwasie siarcza-na usunąć również i srebro, strącając takowe kil- nym bez dostępu powietrza wolfram pozostaje jaku kroplami kwasu solnego.    ko metal nierozpuszczony; jest to fakt, o którym

Na skutek danych Redroppa i Ramage (.Jo urn. dotychczas nie było żadnej wzmianki w literatu-Chem. Soc., 1895, 67, 277), dotyczących faktu, że rze chemicznej. Jakkolwiek oznaczenie wolfra-połączenia chromowe w rozczynie kwasu azoto- mu metodą benzydynową daje dobre rezultaty, wego, działaniem azotanu bizmutowego przecho- autor nie uważa pracy nad tym sposobem za dzą ilościowo na kwas chromowy, Ibbotson i Hor- ukończoną, gdyż badania wykonano zaledwie na den (Cheni. News., 1905, 91, 3) używają, w celu kilkunastu próbach materyałów. oznaczenia małych ilości chromu następującego    Kolorymetryczny sposób oznaczania fosforu po-

-sposobu, który ma dawać dobre rezultaty. Wy- daje Th. E. Hewitt (.Journ. Amer. Chem. Soc., 1905, konawszy w zwykły sposób określenie manganu 27, 121). Autor osnuwa kolorymetryczny sposób miarowaniem w rozczynie kwasu azotowego, do- oznaczania fosforu na zabarwieniu, jakie powsta-dają autorowie 50 cm³ kwasu azotowego (1,2) i 10 je przy wprowadzaniu siarkowodoru do alkalicznego azotanu bizmutu, ogrzewają do wrzenia i utrzy- go rozczynu molibdenowego. W ten sposób, mują rozczyn w tej temperaturze dopóty, dopóki oznaczając bezpośrednio molibden, określa autor nie odzyska on przezroczystości i barwy czerwo- pośrednio zawartość fosforu. Oznaczenie wyma-nej. Po dodaniu śladów siarczanu manganowego ga następujących płynów: 1) normalnego rozczy-ogrzewa się rozczyn jeszcze przez przeciąg 2 mi- nu kwasu molibdenowego, którego 1 cm³ odpo-nut. Opadły tlenek manganu należy odsączyć i wiada 0,004108 gr Mo0₃=0,000073 gr fosforu; 2) w rozcieńczonym przesączu oznaczać kwas chro- normalnego rozczynu fosforo-molibdenowego, któ-mowy w sposób znany, posługując się solą Mohra rego 1 cm³=0,000006 gr fosforu a 5 cm³ — 0,419 i nadmanganianem potasu.    cm³ normalnego rozczynu kwasu molibdenowego.

Oznaczanie wolframu. G. Knorze (Ber. d. che-    O szybkiem oznaczaniu fosforu w żelazie hema-

tyto wem podaje H. P. Smith (Chem. News., 1905, dłużej jak ¹/i godziny. W zarządzanej przeze-91, 89). Autor rozpuszcza 4gr substancyi w 100 mnie pracowni wykonuje się dwanaście oznaczeń cm³ kwasu azotowego (c. g. 1,4), ogrzewając do manganu w przeciągu 30 — 40 minut. Rezultaty wrzenia, sączy i wymywa możebnie małą ilością otrzymane są prawie zupełnie zgodne z wynika-wody. Do wrzącego przesączu dodaje 10 cm³ mi metody Hampego. Oznaczanie miana arserii-nadmanganianu potasu (25:1000) i ogrzewa do nu sodowego wykonuje się dwa razy tygodniowo, zniknięcia barwy i wydzielenia tlenku manganu. Sposób peisiarczanowy chwali również Hugo Knu-Po dodaniu 10 cm³ kwasu solnego (1:2) rozpusz- ze (Che n. Zeit., 1905,1 017).

cza się podczas dalszego gotowania osad manga-    Oznaczanie manganu jako siarczek zielony J.

nu a następnie osadza fosfor roztworem molibde- C. Olsen, E. S. CrowEsiO. Weidman (Journ. Amer. nowym. Po upływie 5 — 10 minut odsącza się Chem. Soc, 1904, 26, 1622). Opracowany przez żółty osad, wymywa 5°/₀-owym kwasem azotowym autorów sposób oznaczania manganu, jako siar-a potem wodą, suszy osad i waży. Ciężar osadu, czek zielony, polega na następującej zasadzie Na pomnożony przez 0,4075 daje procentową zawar- 150 mgr manganu używa się pięciokrotnej ilości tość kwasu fosforowego.    teoretycznej siarczku amonowego. Stężony roz-

Przyczynek do oznaczania mang mu Procter czyn manganu (10 en³) wlewa się do wrzącego Smith (Chem. News., 1904, 90, 237) proponuje pew- rozczynu soli amonowych (90 cm³), pomieszczone-ne zmiany w sposobie oznaczania manganu w sta- go w kolbie Erlenmeyera o pojemności 250 cm³. li zapomocą persiarczanu amonu. Odważa się 0,2 Rozczyn wstrząsa się często silnie i ogrzewanie gr badanej stali wraz z próbą, w której zawar- przedłuża dotąd, aż zamiana różowego siarczku tośó manganu jest dokładnie znana. Obie ilości (jaki zwykle tworzy się z początku) na zielony rozpuszcza w 10 cm³ kwasu azotowego o c. g. nie nastąpi w zupełności. Początkowo spostrze-1,2, gotuje do wydalenia pary brunatnej i dodaje gamy barwę szarą, która wskutek wstrząsania i 10 cm³ rozczynu azotanu srebra (V₁₀ normalnego) ogrzewania stopniowo zamienia się na zieloną; i 1 ^ stałego persiarczanu amonowego. Teraz barwa cielista zniknie zupełnie. Trudność zamia-ogrzewa się lekko aż do zupełnego rozpuszczę- ny barw polegała jak się pokazuje na braku od-nia dodatków, po oziębieniu wylewa do parowni- powiedniej ilości siarczku amonowego. Osad od-cy porcelanowej i miaruje czerwony rozczyn ar- staje się szybko, a rozczyn nad nim jest zupeł-seninem sodowym do zmiany barwy. Płyn mia- nie czysty. Po przesączeniu wymywa się wodą rowy przyrządza się, gotując 5 gr kwasu arsena- dystylowaną, do której dodano mierną ilość siarcz-wego z 15 gr dwuwęglanu sodowego i 250 gr ku i chlorku amonowego. Po wysuszeniu oddzie-wody, dopełnia do litra i 40 cm³ tego rozczynu la się osad od sączka i spala takowy, następnie rozwadnia do 500 cm³. Oznaczenie miana tego osad wraz z popiołem sączka przenosi się do zwa-płynu uskutecznia się zapomocą stali o znanej żonego tygla Rosego lub zwykłego porcelanowe-zawartości manganu.    go, miesza z 2—3-krotną ilością siarki i praży w

H. Rubricius (Stahl und Eisen, 1905, 15, 890) strumieniu wodoru, nie zawierającego arsenu, ogłasza próby, wykonane podług przepisu Smitha. Stosuje się tu palnik bunzenowski, dający pło-Oznaczanie manganu w stali: 0,25 gr stali roz- mień najmniej 6 cali wysoki. Studzi się w prą-puszczono w 25 cm³ HN0₃ (1.2) w zlewce o obję- dzie wodoru i waży.

tości 200 cm³ i rozczyn odparowano na wolnym    Blum (Zeitschr. f. anal. Chemie, 1905, 44, 7)

ogniu do objętości 12—15 cm³. Do rozczynu do- opisuje oznaczanie manganu w postaci siarczku dano 10 cm³ rozczynu azotanu srebrowego i/i0 w rudach manganowych, zawierających bar. Ozna-normalnego i po dokładnem wymieszaniu przela- ozenie Mn jako MnS w porównaniu z miarową no do kolby Erlenmeyera, mieszczącej 500 — 600 metodą Yolhardta daje często zbyt wysokie re-cm³, gdzie płyn rozcieńczono do 300 cm³, zagoto- zultaty. Pochodzi to stąd, że większa część rud wano na wolnym ogniu i zaprawiono 10-ma cm³ manganowych zawiera bar. Podczas analizy bar 10°/₀-owego roztworu persiarczanu amonowego, przechodzi do przesączu po strąceniu zasadowych Ciecz ochłodzoną i zawierającą całą ilość manga- octanów, w którym to przesączu następnie man-nu jako nadmanganian, zmiarowano arseninem so- gan strąca się siarczkiem amonu. Żółty siarczek dowym. Sposób daje dobre rezultaty, zgodne amonu zawiera prawie zawsze wytwory utlenie-między sobą, jakkolwiek o 0,02 — 0,03°/o niższe, nia, mianowicie kwas siarkawy, podsiarkowy i niż podług sposobu Volhardt’a lub Deshayes’a siarkowy, nic też dziwnego, że razem z siarcz-(utlenianie Mn w rozczynie azotowym zapomocą kiem manganu wypada również siarczan barowy Pb0₂).    i tiosiarczan barowy. Aby więc uniknąć takiego

Przypisek sprawozdawcy. W początkach roku błędu, należy wprzódy wydzielić bar, a uskutecz-1905 wyżej wspomniany sposób wprowadziłem w nia się to najlepiej przez dodatek kilku kropli laboratoryum Permskiej fabryki armat i przeko- kwasu siarkowego przed osadzeniem zasadowych nałem się, że jest on jednym z najlepszych spo- octanów. Po zagotowaniu rozczynu siarczan ba-sobów szybkiego oznaczania manganu w stali, rowy wypada i może być odsączony wraz z oc-Jest on bardzo prosty w wykonaniu i nie trwa tanem żelaza i glinu. Unika się również błędu,

200

zwykły

na

się

21

dodawać doń po kropli dostateczną ilość

po-

jeżeli do strącenia manganu użyjemy świeżo przygotowanego siarczku amonowego.

Oznaczanie miana nadm mganianu potasu zapomocą arszeniku podaje C. Lang (Véstnik Kral. ceské spolecnosti nauk w Praze, 1904, JS* 20). Do oznaczeń miana nadmanganianu potasu zaleca autor używać arszeniku. którego wodne roztwory dają się utrzymać długo bez zmiany. Reak-cya między arszenikiem i nadmanganianem potasu przebiega z początku szybko, ale za to ku końcowi bardzo powoli. Jeżeli do rozczynu arszeniku, zaprawionego kwasem siarkowym, dodamy bardzo małą ilość chlorku, bromku lub jodku metalicznego, to reakcya biegnie szybko do samego końca. Jako najodpowiedniejszy w tym wypadku okazał się bromek potasowy, a mianowicie autor dodaje 0,5 rozczynu bromku po_

tasowego, i ogrzany do wrzenia roztwór, zawierający co najmniej 25% kwasu siarczanego, mia-ruje nadmanganianem potasu. W ten sposób wykonuje C. Lang wartościową próbę braunsteinu. Odważoną ilość As₂0₃ rozpuszcza w 70%-owym kwasie siarkowym, dodaje odważoną ilość braunsteinu i gotuje tak długo, aż takowy rozpuści się,

następnie rozcieńcza wodą, dodaje 0,5 anz

rozczynu bromku potasowego i nadmiar As₂03 miaruje nadmanganianem potasu.

O analizie rud żelaznych i żużli podaje R. Namias ( Mo nil. scent., 1995, ser. 4, 19, 279). Podany niedawno sposób rozbioru rud i żużli zmienia autor nieco w celu szybszego i łatwiejszego wykonania. Po stopieniu rudy lub żużla z węglanem sodowo-potasowym wydziela się krzemionkę w znany sposób. Przesącz dzieli się teraz na dwie części: w jednej oznacza żelazo, glin i mangan, osadzając amoniakiem i siarczkiem amonu a stępnie oznacza wapno i magnezyę sposób; do drugiej części przesączu c tlenku cynkowego w nadmiarze i gotuje, wskutek czego glin i żelazo opadają całkowicie jako tlenki, podczas gdy mangan pozostaje w rozczy-nie. Osad żelaza i glinu z nadmiarem tlenku cynkowego rozpuszcza się w dużej ilości kwasu solnego i osadza powtórnie żelazo i glin amoniakiem. Wobec dostatecznej ilości chlorku amonowego i amoniaku cynk pozostaje w rozczynie. (Autor radzi powtórzyć osadzenie). Osad praży się, waży, rozpuszcza w ciepłym kwasie solnym (najlepiej po sproszkowaniu) i żelazo oznacza jo-dometrycznie, jak podaje autor w Mo ni. scent., 1904. Mangan oznacza się po osadzeniu żelaza i glinu w otrzymanym przesączu zapomocą nadmanganianu potasu.

Oznaczanie magnezyi i kwasu fosforowego, jako fosforan magnowy. K. Järwinen (Zeitschr. /. analit. Chemie, 1905, 44, 333). Jeżeli wydziela się magnezyę podług R. Freseniusa w ten sposób, że do >rozczynu, zawierającego nieco soli amonowych, dodajemy amoniaku a następnie fosforanu sodowego, to otrzymujemy wogóle rezultaty zbyt niz-kie. To samo ma miejsce w sposobie Gjbbsa, który obojętny wrzący rozczyn magnezyi zaprawia fosforanem amonowo-sodowym w nadmiarze a po ostudzeniu dodaje % część objętościową 10%-o-wego amoniaku. Zarówno i sposób H. Neubauera, według którego słabo kwaśny rozczyn ma być zaprawiony nadmiarem fosforanu sodowego a następnie ł/₃ części objętości amoniakiem, daje zbyt wysokie rezultaty, pomimo, że się w celu powtórnego osadzenia otrzymany pierwszy raz osad rozpuszcza w kwasie solnym a dodawszy kilka kropel fosforanu sodowego i nieco chlorku amonowego, zaprawia % części objętości amoniakiem. Natomiast otrzymuje się zawsze dokładne rezultaty, postępując w sposób następujący: rozczyn, zawierający tylko niewielką ilość soli amonowych, należy dokładnie zobojętnić a następnie

fosforanu dwuamonowego, który w litrze zawiera 40 cm³ 10⁰/o-°weg° amoniaku. Teraz dodaje się do mieszaniny po kropli l°/₀-owego amoniaku tak długo, aż płyn zacznie wydawać wyraźną woń amoniakalną i następnie dopiero dodaje się ‘]₃ cz. objętości 10% amoniaku. Dalszy sposób obrabiania osadu magnezyi jest wiadomy. Ponieważ duże ilości soli amonowych wpływają na rezultat, przeto autor zaleca jako najwyższą granicę 5 gr soli amonowych w całej ilości, t. j. 100 cm³ rozczynu. Również dość dokładne rezultaty otrzymuje się, postępując w ten sposób: do silnie amoniakalnego rozczynu, zawierającego najmniej 2 gr soli amonowych, ogrzanego do wrzenia, dodaje się po kropli rozczynu fosforanu amonowego a następnie dolewa amoniaku; pozostawia się do ostygnięcia a po dwugodzinnem staniu sączy fosforan amonowo - magnowy. W tym sposobie strącania sole amonowe nie mają żadnego wpływu na rezultat.

Benzol jako wskaźnik w jodometryi. B. Schwe-zow (Zeitschr. f. anal. Chemie, 1905, 44, 85). Pomimo że krochmal, jako wskaźnik w jodometryi, jest dość czuły, szczególniej jeżeli się ma do czynienia z dość stężonymi rozczynami np. yi0 normalnymi, jednak przy użyciu bardziej rozcieńczonych płynów *]1%qqqq czułość krochmalu

zostawia wiele do życzenia. Z doświadczeń, wykonanych przy pomocy różnych wskaźników, jako to zwykłego krochmalu, mąki kartoflanej benzolu, solnolu, chloroformu, bromoformu i dwusiarczku węgla pokazało się, że benzol jest naj-

U

czulszym wskaźnikiem wobec -[qqqq rozczynu jodu, gdyż 1 cm³ tego jodu zabarwia benzol wyraźnie. Przeciwnie, rozczyn krochmalu wymaga

2l/a — 3-krotnej ilości tegoż jodu, aby wy wołać wy- Jeżeli chodzi o zbadanie, czy uchodzące gazy raźne zabarwienie. Wszystkie inne wyżej wy- zawierają siarkę, to w takim razie otwarty ko-mienione wskaźniki co do ich czułości stoją po- nieć rury łączy się z pochłaniaczami Yolhardti środku pomiędzy benzolem a krochmalem. Dale- Freseniusa, z których jeden zawiera kwas solny z ko mniej czułym, niż krochmal, jest dwusiarczek bromem a drugi rozcieńczony rozczyn węglanu węgla, szczególniej, jeżeli nie był świeżo przedy- sodowego z podbromianem sodowym. Po doko-stylowany.    nanem spaleniu mięsza się zawartość obu pochła-

O znać sanie ilości pyłu vo gazach wielkopieco- niaczy i po odpędzeniu bromu zaprawia słabo w\ch. Ed. Hubendick (Teknisk tidssknft, 1905, 9; kwaśny rozczyn chlorkiem barowym w celu osa-Oesteyy. Ztschy. f Beyg und Hüttenwesen, 1905, 53, dzenia kwasu siarkowego. Przepuszczając umiar-200). Jeżeli gaz z wielkiego pieca ma być użyty kowany prąd tlenu przez rurę, ogrzewa się prze-do poruszania motorów, to nieodzowną rzeczą ciwny koniec łódeczki do rozżarzenia, poczem jest określenie w nim ilości unoszonego pyłu. usuwa płomień, i dalsze spalanie reguluje zapo-Gazy z pieców wielkich, pędzonych na koksie, mocą dopływu tlenu w ten mianowicie sposób, w których przerabia się rudę miałką, zawierają że węgiel żarzy się i płonie bez rozrzucania is-4—6 gy pyłu w 1 cm³ sześciennym; przeciwnie, i kier. Operacya spalenia trwa ¹/₄ godziny. Po przy topieniu zbitych rud zawartość pyłu małe- j ochłodzeniu ługuje się zawartość łódeczki małą je, dochodząc do 2 — 4 gy. Pył ten składa się ilością ciepłej wody i sączy. Zasadowo oddzia-przeważnie z rudy, koksu i wytworów, pochodzą- łujący przesącz zakwasza się słabo kwasem solnym cych ze strefy topienia. Do użytku w motorach i osadza kwas siarkowy w sposób zwykły. Spo-oczyszcza się gaz do tego stopnia, że w 1 c/n³ sób ten stosował autor już przed kilku laty z może pozostać 0,01 gy — 0,1 gy. Do oznaczeń bardzo dobrym skutkiem. W analizach porów-ilości pyłu używa się często zważonego naczy- nawczych podług sposobu Esetki jako też spalania z watą, przez które puszczamy określoną za- jąc w bombie otrzymał autor zupełnie zgodne re-pomocą mechanizmu zegarowego ilość gazu. Ro- zultaty. Jako dodatnie strony sposobu uważa autor zumie się, że sposób ten ma wielkie braki głów- krótki czas trwania a nadto i tę okoliczność, że z nie zaś, że wata jest hygroskopijna, sączek trud- gazów palnika siarka nie może dostać się do ana-no jest zrobić tak, aby działał dokładnie, a wresz- lizy; wreszcie również możność skontrolowania, cie zegar gazowy należy do przedmiotów czy w gazach spalenia znajduje się siarka, sta-dość drogich. Proponowany przez autora nowd zaletę tego sposobu.

przyrząd składa się z sączka, przyrządu    Miedź. Z szeregu prac, jakie się pojawi-

na-

ssącego i mierzącego. Sączek składa się z dwóch ły w literaturze chemicznej w zeszłym roku, zbiorników formy stożków ściętych, stojących na leży wspomnieć o tych, które miały na celu wy-sobie szerszemi podstawami. Ścianę oddzielającą próbówanie i porównanie sposobów nowych z do-stanowi odpowiednio umocowany papier filtrowy, tychczas używanymi. G. Ferneres i A. Koch który podczas ssania gazu z góry na dół zatrzy- (jouyn. Amey. Chem. Soc., 1905, 27, 1224) wykonali muje na sobie wszelkie zanieczyszczenia. Przy- cały szereg badań porównawczych nad miarowy-rząd do mierzenia i ssania składa się z dwóch mi sposobami oznaczania miedzi. Jako materya-flasz, każda pojemności 5 /; nadto flasze łączą się ły do analizy służyły lialkopiryty. Najdokład-z sobą zapomocą tubulatur i z sączkiem zapomo- niejsze rezultaty otrzymali wspomniani chemicy cą kranów w ten sposób, że, stawiając jedną fla- na podstawie sposobu jodometrycznego. szę wyżej niż druga, jesteśmy w stanie sączyć    Ten ostatni sposób poddał także kontroli T.

za każdym razem 5 l gazu, co pokazuje odpo- Brown (E/ig. and Min. Jouyn, 1905, 79, 1102) i po-wiednia miara, oznaczona na flaszy. W przecią- daje następujące szczegóły: zależnie od zawarto-gu 30—60 minut da się w ten sposób przesączyć ści miedzi odważa się 2,5, lub 0,5 g>' minerału, około 200 l gazu. Objętość reguluje się zależnie wsypuje do kolby Ertenmęyera, oblewa małą ilo-od ciśnienia i temperatury gazu, a następnie ścią wody, dodaje 15 cm³ stężonego kwasu azo-wyjmuje papier sączkowy z aparatu, suszy i towego i 3 cm³ kwasu solnego i gotuje aż do waży.    zmniejszenia objętości płynu na 5 cm³. Po ozię-

wraz z osa-

Nowy sposób oznaczania siayki w paliwie. O. bieniu dodaje się ostrożnie 10 cm³ stężonego Brunck (Zeitschy. f. angew. Chemie, 1905, 18, 1560). kwasu siarkowego i paruje do pojawienia białej Sposób postępowania jest następujący: 1 gy do- pary. Po ostudzeniu dolewa się 25 cm³ wody i kładnie sproszkowanego węgla miesza się z 2 gy gotuje do zupełnego rozpuszczenia. Po przesą-mieszaniny, złożonej z 2 części tlenku kobaltu i czeniu pozostaje złoże, wapno i siarczan ołowia-1 części bezwodnego węglanu sodowego. Tak wy na sączku. Ołów można zmiarować molibde-przyrządzoną mieszaninę wsypuje się do łódecz- nianem amonowym. Przesącz zaprawia się 20 ki platynowej lub porcelanowej i wsuwa ją do ru- cm³ nasyconego rozczynu tiosiarczanu sodowego, ry spalań 30 cm długiej, której jeden koniec za- gotuje ¹J₃ godziny celem zupełnego osadzenia tkany jest korkiem z rurką, służącą do wprowa- siarczków. Następnie sączy się, wymywa do-dzenia tlenu, drugi zaś koniec rury jest otwarty, kładnie wodą gorącą i spala sączek

dem w tyglu porcelanowym w muflu, ogrzanym ; handlowej i oświadcza się za sposobem Hampego, do ciemnej czerwoności. Przytem uchodzi siar- jako zupełnie dobrym. Dalej ogłasza on przyczy-ka i arsen, inne zaś siarczki zamieniają się na ny, wskutek których metal po prażeniu w atmo-tlenki. Pozostałość zawiera jeszcze bizmut, antymon sferze wodoru staje się łamliwym, i srebro. Pozostałość tę przesypuje się do kolbki,    Podług L. Diohsona (The Analyst, 1905, 30

przyczepi łódkę zmywa kwasem azotowymi wodą, 14Ö) redukcyę tlenku miedziawego, zawartego, dodaje /j Af/' eh lora nu potasowego 1 paruje ostrożnie, w m;e(jzp zapomocą wodoru można znacznie ułat-fby »1« wydzielić chloru. Po ostudzeniu dodaje się wj<5 jeżeli metal topi się i praży w atmosferze lOrm³ wody, mały nadmiar amoniaku 1 gotuje zno- wodoru z podwójną ilością cyny. W ten sposób wu kilka minut Po oziębieniu dodaje się kwasu j m0ŻI)a zastosować miedź 'w postaci zbitych ka-octowego w nadmiaize, kilka gramów jodku po- j wałków i uniknąć żmudnego rozdrobnienia, tasowego i miaruje tiosiarczanem sodowym po ¹    .....

dodaniu krochmalu. Tiosiarczan sodowy zawiera |    Miarowaine miedzi -jodkiem potasu i zastoso-

39,75 gr soli w 2 / a miano jego ustanawia się ! wanie takowego w obecności żelaza i arsenu. L. Mo-podług czystej miedzi. Sposób ten w porówna- | zĘl{ {Zeitschr. f anal. Chemie, 1904, 43, 597). Spo-niu z innymi daje zupełnie zgodne rezultaty.    sób objętościowego oznaczania miedzi, propono-

N. Puszyn i R. Trechciński. (Źurn ,1 russkago wany przez de Haëna, w którym w znany sposób ßziko-chimicz. obszczestwa, 1905, 37, 392) wyjawia- osadza się jodkiem potasowym a wydzielony wol-ją pogląd, że osady, zawieszone w cieczy elektro- j⁰^ miaruje tiosiarczanem sodowym, daje w lizowanej, nie wywierają żadnego wpływu na obojętnych rozczynach dobre rezultaty, jeżeli bieg elektrolizy. Jako przykład przytaczają oni stężenie roztworu jest dostateczne, t.j. jeżeli 100 (Żurnal russ. fiz.-chim. obszczestwa, 1905,37. 828) od- cm³ danego do mianowania rozczynu zawiera dzielenie miedzi od antymonu, wykonane w ten około 0,15 gr miedzi. Jeżeli objętość rozczynu sposób, że rozczyn w kwasie azotowym bez wzglo- w stosunku do zawartości miedzi jest za wielka, du na powstały osad trójtlenku antymonu pod- to rezultaty otrzymuje się zbyt nizkie. Do iloś-dali elektrolizie. Twierdzenie to jednak, podane ciowego wydzielenia 0.5 gr siarczanu miedzi wy-w zbyt ogólnej formie, nie przemawia do prze- starcza 2 gr jodku potasowego. Badania autora konania, a dokładność oddzielenia zależy nie tylko świadczą, że przy miarowaniu nie należy używać od jakości osadu, lecz również od znajdujących kwasu solnego, gdyż nadmiar tego kwasu roz-się w rozczynie jonów metali. Wiadomo, że np. puszcza jodek miedzi i w ten sposób można nikiel może być oddzielony ilościowo od żelaża otrzymać rezultaty za wysokie (proporcyonalnie i manganu w rozczynie amoniakalnym, czego o c^° ilości dodanego kwasu). Kwas siarkowy w kobalcie powiedzieć nie można.    przeciwieństwie do solnego nie rozpuszcza jodku

Tu należy również wspomnieć o badaniach miedziowego, jednak, jeżeli rozczyn me jest zbyt Lily-G. Kollocka i E. F. Smitha. (Jouru. Amer, stężony, zwiększa rezultat. W każdym razie, na 0,6

Chem. Soc., 1905, 27, 1527) nad elektrolitycznem siarczanu miedzi wystarcza 5 cm³ ~ kwasu wydzieleniem miedzi, cynku, kobaltu 11. d. przy    19

azotu.

zastosowaniu katody rtęciowej i anody ruchomej, siarczanego. Sposób de Haëna można stosować przy E. Ebler (Zeitschr. f. anorg. Chemie, 1905, 47, oznaczaniu miedzi w rozczynach, które zawierają 371) oznacza miedź, posługując się sposobem ga- sole żelazawe. W takim razie miedź i żelazo wy-zo-objętościowym w ten mianowicie sposób, że dzieła się z badanego rozczynu zapomocą stałego siarczan amonowo - miedzio wy poddaje redukcyi pirofosforanu sodowego jako pirofosforany. Po na siarczan amonowo - miedziawy zapomocą soli dodaniu stężonego rozczynu pirofosforanu sodo-hydrazynowych w amoniakalnym rozczynie a wego osad wskutek tworzenia się podwójnych wydzielony przytem azot mierzy. Niestety jed- soli rozpuszcza się. Teraz należy dodać 3—4 gr nak stosunek objętości gazu do użytego metalu jodku potasowego a następnie 10 cm³ 80°/o-owego niezbyt sprzyja dokładności oznaczenia, gdyż na kwasu octowego i po wykłóceniu, zostawiwszy 4 atomy miedzi wydziela się jedna cząsteczka 10—15 minut w spokoju, zmiarować nadmiar jodu tiosiarczanem sodowym. Takim sposobem Nieco za późno ze względu na śmierć prof. otrzymuje się dobre rezultaty, jeżeli zawartość Hampego zjawia się odpowiedź Ernesta Murmanna żelaza przewyższa tylko o V₃ zawartość miedzi. Je-(Zeitschr. f. anal. Chemie, 1905, 44, 269) na kryty- żeli ilość żelaza jest dwa razy większa, niż miedzi, kę Hampego (Berg u. Hütten. Ztg., 1897, N» 18, to reakcya przebiega nieco wolniej, a wskutek str. 25), dotyczącą analizy handlowej miedzi, wy- i mniejszego stężenia rozczynu, gdyż pirofosforan konanej przez Murmanna. Autor broni sposobu żelaza w nadmiarze odczynnika daleko trudniej wykonania pracy, szczególniej co do ważenia się rozpuszcza, aniżeli odpowiednia sól miedzio-siarczku miedziowego, oznaczenia tlenu, arsenu ; wa, otrzymuje się rezultaty za nizkie. Również i antymonu.    i kwas arsenowy tworzy z pirofosforanem sodo-

L. Archbutt [The Analyst, 1905, 30, 385) oma- wym osad, który rozpuszcza się w nadmiarze od-wia rozmaite sposoby oznaczania tlenu w miedzi czynnika. Tworzące się przytem sole podwójne

rządzenia. W Ameryce Północnej najwięcej jest w użyciu sposób Schulz-Lowa.

nie wydzielają (analogicznie jak rozpuszczalne sole pirofosforanu żelaza) jodu z jodku potasowego, jeżeli w rozczynie niema kwasów mineralnych.

Cyna. E. Victor. (Chemiker Zeitung, 1905, str. 179) wykazuje ważność wzięcia średniej próby i omawia analizy cyny handlowej.

M. Dinan ( Monit, scent., 1905, serya 4, t. 19, str. 92) oznacza cynę w bronzach fosforowych w ten sposób, że mieszaninę, powstającą przy utlenieniu kwasem azotowym, złożoną z dwutlenku cyny i fosforanu cyny, rozpuszcza w szczawianie amonowym i kwasie szczawiowym a z otrzymanego w ten sposób rozczynu osadza cynę elektrolitycznie. W rozczynie po elektrolizie można oznaczyć kwas fosźorowy zapomocą molibdenianu

H. S. Pattnison i G. C. Redpath (Jour//. Soc. Chem. lud., 1905, 24, 228. Che n. Ztg. Rep., 1905, str. 152) oddają wymienionemu sposobowi pierwszeństwo, ponieważ odznacza się on szybkością w wykon aniu.

amonowego.

Na tej samej zasadzie rozpuszczalności cyny w tych warunkach polega również sposób oddzielenia jej od niklu i kobaltu, podany przez N. Pu-szyna i R. Trechcinskiego (Żurnal russkago fisiko-chem. Obsscsestwa, 1905, 37, 828), które to metale jako szczawiany zawieszone są w cieczy, następnie po rozpuszczeniu ich w amoniaku mogą być elektrolizowane podług Oettela.

Spiro Grinaldi (Staś. speriment. agrar, ital., 1905, 37, 1026), który w stopach cyny z ołowiem proponuje oznaczać cynę podług ciężaru gatunkowego stopów, zdaje się nie wiedzieć o tem, że Clemens Winkler już dawno proponował ten sposób (Chemik. Zeitung, 1888, str. 1229) a nawet zbudował prosty przyrząd do oznaczania ciężaru gatunkowego dużych kawałków cyn}', naczyń cynowych i t. d. w sposób bardzo wygodny i dokładny.

Oddzielanie żelaza od cynku zapomocą amoniaku da się wykonać podług W. Tunka (Zeitschr. f augew. Chemie, 1905, 18, 1687) tylko przez podwójne osadzanie i przy użyciu znacznego nadmiaru amoniaku. W takim razie wodzian żelaza zawiera tylko ślady cynku, ale jest zwykle zanieczyszczony bezwodnikiem krzemowym, co przy dokładnych analizach wpływ swój wywierać musi. Z tego względu oddzielanie zapomocą amoniaku daleko lepiej stosować przy oznaczeniu objęto-ściowem cynku podług Schaffnera lub Galettiego. Gdy chodzi o równoczesne określenie żelaża, szczególniej przy dokładnej analizie wagowej, to pierwsze miejsce należy się sposobowi octanowemu, przed którym poprzedni bezwarunkowo ustąpić musi.

Ołów. W celu wydzielenia ołowiu z rozczynu jego soli używają M. Dittrich i A. Reise (Berichte d. chem. Gesellschaft, 1905, str. 1829) per-siarczanu amonowego, który na ciepło osadza mieszaninę nadtlenku ołowiu i siarczanu ołowiowego, wolną od innych metali. Autorowie uważają ten sposób osadzenia za lepszy, aniżeli sposób osadzania ołowiu kwasem siarkowym i alko-

K. Jeno. (Chem. Ztg., 1905, str. 803), oznaczając cynk elektrolitycznie, nie uważa za stosowne oddzielać żelaza, twierdząc, że rezultaty, otrzymane zapomocą elektrolizowania gorącego rozczynu. żelaznego lub manganowego, zaprawionego nadmiarem wodzianu sodowego, są zupełnie dobre. Używając anody ruchomej, otrzymał L. H. Ingham (Österr. Zeitschr. f. Berg u. Hüttenwesen, 1905, 53, 637, Chem. Ztg. Rep., 1905, str. 412) nie tylko z rozczynu cynkowego, zaprawionego nadr miarem wodzianu sodowego, lecz również i rozczynu octanowego, jaki otrzymuje się po oddzie-Oy n k. Najlepsze sposoby oznaczania cyn- leniu cynku od żelaza, osady cynkowe wcale nie ku w rudach i sposób ich wykonania ciągle jesz- gąbczaste, cze są przedmiotem sporu wśród chemików. Na żądanie Towarzystwa American-Chimical Soc. wybrano komisyę, która rozesłała bardzo wielu amerykańskim chemikom próbę rudy cynkowej z prośbą o oznaczenie w niej cynku i żelaza. Rezultaty ogłoszone w Eng. and Min. Journal, 1905,

G. Kroupa (Öster. Zeitsch. f.Berg und Hüttenwesen, 1905, 53, str. 36, Chem. Zeitung Rep., 1905, str. 413) znalazł, że elektrolityczne oddzielenie ołowiu, jako nadtlenek, przy użyciu ruchomej katody da się wprawdzie wykonać szybko, ale rezultaty otrzymane są zwykle zbyt wysokie.

Nikiel i kobalt. Podług L. Czugajowa (Ber. d. chem. Gesel., 1905, str. 2530) a dimetylg-lioksyma jest nadzwyczaj czułym odczynnikiem na nikiel i w obojętnym lub amoniakalnym rozczynie jego przy ogrzaniu wywołuje osad barwy ceglasto-czerwonej. 1 część niklu da się jeszcze odkryć w 400 000 wody z nadzwyczajną łatwością

80, 1075, pokazują taką niezgodność i takie szerokie granice wahań, jakich nie można przypuszczać nawet przy zastosowaniu najgorszych holem, sposobów.

H. Nissenson i W. Kettenbeil (Chem. Zeit.,

1905, 951), omawiając krytycznie najważniejsze sposoby oznaczania cynku, przyszli do przekonania po wykonaniu dużej ilości analiz porównawczych, że sposób oznaczania cynku jako siarczek, oznaczanie zapomocą elektrolizy, tudzież metody miarowe, szczególniej Schaffnera i miarowanie żelazocyankiem potasowym—-wszystkie dają wyniki dobre i zgodne między sobą. Oddawanie pierwszeństwa któremukolwiek z wymienionych sposobów jest rzeczą gustu i osobistych zapatrywań a wreszcie zależy od osobistej zręczności i przyrządów, jakie ma się w pracowni do rozpo- nawet w obecności 50 000 części kobaltu.

G. BARBIERi i D. Galeati (Chem. Ztg.. 1905, str. 672) oznaczają kobalt jodometrycznie, stosując przytem zasadę, zalecaną przez Joba Do* natha, Mayerhofera i Classena. Kobalt utlenia się w rozczynie dwuwęglanu alkalicznego zapomocą wody utlenionej, nadmiar zaś tej ostatniej usuwa się zapomocą nadtlenku manganu. Po zakwaszeniu zaprawia się zielony rozczyn jodkiem potasu i miaruje wydzielony jod.

Tu należy jeszcze wspomnieć o obszernej pracy H. Copaux (Bult. Soc. Chem. 1905, 33, 1308; Chem. Ztg. Rep., 1906, str. 2) nad niklem i kobaltem, w której bardzo szczegółowo omówione jest analityczne zachowanie się obu metali.

Kadm. Jest to jeden z tych metali, które tak ze względu na dokładność jako też i szybkość analizy najlepiej określać elektrolitycznie. Charles P. Flora (Zeitschr. f. auorg. Chemie, 1905, 47, 1) przekonał się, że w celu elektrolitycznego oddzielenia kadmu najlepiej używać rozczynu siarczanu kadmowego; mniej dobiym jest rozczyn chlorku a nie nadaje się w tym celu azotan. Równocześnie zbadał on wpływ różnych dodatków na przebieg elektrolizy i doszedł do przekonania, że wszystkie dodatki są zupełnie zbyteczne. Przez zastosowanie ruchomej katody skrócił Flora czas trwania elektrolizy do 30 minut.

Podobnego rodzaju badaniami zajmowała się Alicya L. Davison (Journ. Amer. Chem. Soc. 1905, 27, 1275) z tą jednak różnicą, że używała ona anody ruchomej.

G 1 i n. Jannasch i jego uczniowie (Journ /. practische Chemie, 1905, 72, 1) przestudiowali wpływ hydroksylaminy przy oddzielaniu glinu, żelaza i chromu od cynku, manganu, niklu, magnezyi i miedzi zapomocą amoniaku i podają, że przez dodanie tego odczynnika można osiągnąć całkowite oddzielenie a sączenie i wymywanie osa--du znacznie ułatwia się.

Zapatrywań tych nie podzielają Friedheim i Hasenclever (Zeitschr. f. anal. Chem., 1905, 44, 593), którzy przerobili podany przez Jannascha sposób, trzymając się ściśle jego przepisu. Dowodzą oni głównie, że sposób ten w wielu wypadkach w praktyce zawdódł. Nawet w tych wypadkach, w którychby należało spodziewać się dobrych wyników, sposób ten nie może być zalecany z powodu trudności, jakie napotyka oznaczenie innych metali w przesączu

Reakcyę, użytą przez A. Stocka (Berich, d. Chem. Gesel., 1900, str. 548) do wagowego oznaczenia glinu.

2 AlClg-j-KJ-j-KJ0₉-J-3H₂0=2Al(0H)₃-j-6 KC1-+6 J stara się S. Mody (Ztschr. f. anorg. Chemie. 1905, 46, 423) zużytkować przy jodometrycznem oznaczaniu glinu. Ponieważ jednak sole amonowe, których w praktyce nigdy nie brak, działają szkodliwie, przeto stosownie do „recepty“ autora, sposób jego może znaleźć tylko bardzo ograniczony użytek.

Arsen. Straty, jakie dają się zauważyć przy ilościowem oznaczaniu arsenu w postaci py-roarsenianu magnowego, pochodzące od częściowej redukcyi kwasu arsenowego, można usunąć w ten sposób, że arsenian amonowo - magnowy rozpuszcza się w kwasie azotowym, rozczyn paruje a suchą pozostałość praży.

J. F. Yirgili (Zeitschr. f. anal. Chemie, 1905, 44, 492) wykonuje oznaczenie w następujący sposób. słabo amoniakalny rozczyn arsenowy zaprawia po kropli mieszaniną magnową a następnie dodaje powoli tyle 10°/₀-owego amoniaku, aby go było ¹/₅ objętości całego rozczyrm. Po upływie 24 godzin sączy się osad, wymywa go 2‘/₂ \ -owym amoniakiem, następnie rozpuszcza na sączku w gorącym 20°/o'owynl kwasie azotowym, przyczem przesącz chwyta w naczynie, w którem poprzednio osadzano, a sączek wymywa wodą gorącą. Przesącz wyparowuje się w zważonym dość obszernym tyglu porcelanowym.. Prażenie suchej pozostałości w tyglu odbywa się w ten sposób, że nakryty tygiel ogrzewa się najprzód w przeciągu 20 minut na małym płomyku a dopiero po podniesieniu pokrywki, gdy już nie widać białej lub czerwonej pary, praży silniej i wreszcie przez 10 minut utrzymuje w czerwonym żarze.

H. Cantoni i J. Chautems (Ann. Chim. anal, applique, 1905, 10, 213), wykony w ująć dystylacyę kwasu arsenowego z kwasem solnym i alkoholem metylowym podług przepisu Friedheima i Michae-lisa, zauważyli, że utworzony kwas arsenawy w obecności alkoholu metylowego i stężonego kwasu solnego ulatnia się już w zwykłej temperaturze z prądem powietrza prawdopodobnie jako ester metylowy kwasu arsenawego.

Sposób oddzielania arsenu, cyny i bizmutu, podany przez Jannascha a polegający na dystyla-cyi w prądzie kwasu solnego, zbadali K. Fried-heim i L. Jacobius (Zeitschr. f. anal. Chemie, 1905, 44, 465) i na podstawie swych badań orzekli, że sposób ten w praktyce nie może być stosowany i zalecany. W najlepszym razie np. przy oddzieleniu cyny rezultaty otrzymane nie są wcale dokładniejsze od rezultatów, otrzymanych sposobami zwykłymi. Co się tyczy arsenu, to rezultaty są zupełnie niezgodne a co się tyczy bizmutu są one zupełnie niemożebne. Przy oznaczaniu arsenu obok ołowiu podług powyższego sposobu można otrzymać bardzo zgodne liczby co do arsenu, natomiast dla ołowiu wyniki są zbyt nizkie. Również oddzielanie arsenu nie jest ilościowe, gdyż liczby znalezione dla arsenu są za małe i w naczyniu po dokonanej dystylacyi łatwo wykryć jeszcze obecność arsenu Ilościowo dystyluje arsen, jeżeli ogrzewa się rozczyn arsenowy z kwasem solnym w obecności jodku potasowego. Również nie udawało się oddzielenie arsenu od żelaza, gdyż arsen zostaje zawsze przy żelazie i nie da się odeń oddzielić nawet przez dwukrotną dystylacyę. Dobre rezultaty otrzymuje się przy

oddzielaniu cyny od ołowiu, cjmy od miedzi i j tlenku i azotanu żelazowego zamienili na pięcio-cyny od żelaza. W tym kierunku daleko prę- tlenek antymonu. Oddzielanie cyny od antÿmo-dzej i prościej prowadzą do celu stare sposoby, nu wykonują oni w ten sposób, że siarczki roz-Co się tyczy oddzielania bizmutu od ołowiu, to puszczają w kwasie solnym, rozczyn zobojętniają, autorowie nie byli w stanie nawet w przybliżę- sodą, mieszają z równą objętością kwasu fosforo-niu przedystylować bizmutu z tlenku bizmutowe- wego o c. g. 1,3 i po dodaniu kwasu solnego (na go, gdyż z 60—90^, utworzonego chlorku bizmu- 100 cm³ rozczynu 20 cm³ stężonego HC1) ogrze-tu otrzymali z odbieralnika zaledwie 30%. To wają płyn do 100° a następnie wprowadzają doń samo dotyczy oddzielania bizmutu od miedzi, siarkowodór z początku bardzo silnie a potem bizmutu od kobaltu i bizmutu od niklu. We stopniowo coraz słabiej. W ten sposób otrzymu-wszystkich tych wypadkach błąd polega na lot- je się antymon, jako krystaliczny osad trój siarcz-ności chlorku bizmutowego.    ku. podczas gdy cyna pozostaje w rozczynie.

O oznaczaniu arsenu w materyalach opalo- Większą część kwasu w przesączu zobojętnia się wych (.Journ. Soc. Cheni. Ind., 1905, 24, 265). G. sodą, rozcieńcza wodą i w gorącym rozczynie Mc. Gowan, badając różne antracyty i inne mate- osadza się cynę siarkowodorem jako siarczek, ryały opałowe, otrzymywał dobre rezultaty zapo-    Julia Langnes i E. F, Smith {Journ. Amer.

mocą swego skróconego sposobu. Wykonuje on Chem. Soc, 1905, 27, 1524), elelctrolizując gorący oznaczenie w następujący sposób. Dokładnie rozczyn antymonowy, zaprawiony siarczkiem so-sproszkowany materyał spala w celu oznaczenia dowym, cyankiem potasowym i wodzianem so-sumy arsenu z wapnem, w celu zaś oznaczenia dowym, przy użyciu anody ruchomej otrzymali nielotnego arsenu spala bez dodatku wapna. Otrzy- zupełnie dobre rezultat} .

many popiół rozpuszcza w rozcieńczonym kwa-    J.    Ferentzy {Chem. Ztg., 1905, str. 221) pro

sie solnym i redukuje kwasem siarkawym, na- ponuje oznaczać antymon w stopach objętoś-stępnie osadza się arsen siarkowodorem jako trój- ciowo w podobny sposób, jak to czyni L. Andrews siarczek i osad ten sączy przez tygiel Goocha, {Journ. Am. Chem. Soc., 1895, 17, 869) i Györi wyłożony azbestem. Aby się przekonać czy w {Chem. Zeutralblatt, 1903-11, str. 69). Sposób wspom-przesączu pozostał arsen, wygotowuje zeń wodę niany polega na tej zasadzie, że metal rozpusz-i ten wyciąg bada w aparacie Marsha.    cza się w obecności jodku potasowego w gorą-

Antymon. Ilościowe oznaczanie antymo- cym, stężonym kwasie solnym, nierozpuszczoną nu, jako trójsiarczka i oddzielanie tego metalu resztę poddaje się działaniu nabromowanego kwa-od cyny opisują G. Yortmann i A. Metzl {Listy su solnego i po redukcyi kwasem siarkowym chemicke, 1905, 29, 65; Zeitschr. f. anal. Chemie,    (S0₂) miaruje się trójatomowy antymon wraz z

1905, 44, 525). Autorom udało się przez wprowa- mieszaniną bromku i bromianu potasowego, przy-dzenie siarkowodoru do gorącego rozczynu soli czem jako wskaźnik służy metyloranż. Ten ostat-anty mon owej wobec dużych ilości kwasu solnego ni nie wyrównuje jednak zalecanemu w tym ce-otrzymać trójsiarczek antymonu w formie krysta- lu przez Nissensona barwnikowi indyga. licznej. Na tej też reakc}4 polega opracowany    Bizmut. Badania Balavoina {Chem. Ztg.,

przez nich sposób. Do rozczynu soli antymono- 1905, str. 333), wykonane w celu porównania roz-wej, do którego dodano kwasu solnego (na 100 maitych sposobów oznaczania bizmutu, dały zu-cm³ rozczynu 24 cm³ stężonego kwasu solnego) i pełnie zgodne wyniki z rezultatami czynionych ogrzanego na wrzącej kąpieli wodnej wprowadza dotąd doświadczeń. Za najlepszy sposób wydzie-się siarkowodór, często mieszając. Opadły po- lenia bizmutu uważa autor elektrolityczne osa-czątkowo żółty bezpostaciowy trójsiarczek zamie- dzanie w postaci amalgamu.

nia się wkrótce na czarną krystaliczną odmianę.    Balavoin uważa oddzielanie bizmutu od oło-

Po upływie 30—35 minut wprowadzania siarko- wiu zapomocą kwasu siarkowego za najodpowied-wodoru rozcieńcza się rozczyn równą objętością niejszy i najlepszy sposób, ale temu zaprzecza fakt, wody i wprowadza znowu w przeciągu 2—3 mi- że z ołowiem opada i część bizmutu, czemu po-nut siarkowodór, przyczem wydziela się jeszcze mimo zachowania ściśle oznaczonych warunków trochę trójsiarczku. Osad zbiera się w tyglu nigdy zapobiedz nie można.

Goocha, wymywa najprzód wodą, potem alkoho-    Wielu analityków zajmowało się oznaczaniem

lem i suszy w temperaturze 270—280° w strumie- bizmutu w postaci fosforanu.

niu kwasu węglowego. Autorowie nawet tę ma-    Sindhoff {Inaug. Disseri. Univ. Münster, 1904}

łą ilość siarki, jaka bywa porwana z siarkowodorem, wykazał, że bizmut może być wydzielony iloś-wyciągali siarczkiem węgla i otrzymany w ten ciowo zapomocą kwasu fosforowego z rozczynu sposób czysty trójsiarczek suszyli w strumieniu azotowego a nawet może być na tej zasadzie oddzie-tlenu w temperaturze 100°, co dawało zupełnie lony od innych metali.

te same rezultaty, co i suszenie w strumieniu    A. Stähler i W. Scharfenberg {Ber. d. Chem.

kwasu węglowego w 270°. Oznaczanie antymonu Gesel., 1905, str. 3862) oznaczali w ten sposób uprościli autorowie w ten sposób, że trójsiarczek bizmut nawet w obecności kwasu solnego, czy-przez prażenie z odważoną ilością mieszaniny niąc ten ostatni nieszkodliwym przez użycie do

osadzenia fosforanu sodowego. Tą drogą jednak nie da się oddzielić bizmut od ołowiu ilościowo.

Co się tyczy twierdzenia wyżej wymienionych analityków, że dotychczas nie udało się otrzymać bizmutu drogą elektrolizy w stanie dostatecznie zbitego osadu, to przeczy temu praca O. Bruncka {Ber. d. Chem. Ges., 1902, str. 1871)

Nad oznaczaniem bizmutu jako fosforanu pracował L. Moser (,Zeitschr. f. anal. Chemie, 1906, 45, 19) a oddzielenie miedzi i kadmu od bizmutu udawało mu się tylko w tych wypadkach, gdy pomienione metale znajdowały się w rozczynie bizmutowym w małych ilościach.

Edmund H. Miller i Fe. Yan Dykę Uruzer (.Journ. Amer. Chem. Soc., 1905, 27, 116) osadzają bizmut z rozczynu w kwasie azotowym jako molibdenian amonowo-bizmutowy i takowy przez prażenie zamieniają na połączenie, dające się zważyć a mające wzór Bi₂0₃. 4Mo0₃.

Tu należy wspomnieć również o kolorymetrycznym sposobie oznaczania bardzo małych ilości bizmutu. Sposób ten, zaproponowany przez L. L. de Konincka (Chemik. Ztg., 1905, str. 222) polega na tern. że bizmut w rozczynacb jodku ołowiu wywołuje zabarwienie brunatne.

Rtęć. Ralf. A. Smith {Journ. Amer, chem• Soc., 1905, 27, 1270) oznacza rtęć z nadzwyczajną szybkością zapomocą elektrolizy. W przeciągu 8 minut osadza on przy pomocy ruchomej anody 0,25 gr rtęci. Wychodząc z założenia, że rtęć .da się łatwo osadzać prądem elektrycznym, szczególniej z rozczynów jej soli sulfosodowych, Smith wytrawia rudy rtęciowe siarczkiem sodowym i przesącz poddaje wprost elektrolizie.

E. Rupp {Arch. Pharm, 1905,    243, 300)

opracował sposób, pozwalający miaro wać rtęć w obecności jonów chloru, które, jak wiadomo, bardzo przeszkadzają przy miarowaniu, siarko-cyankiem amonowym. Zapomocą alkalicznego rozczynu formaldehydu redukuje Rupp rtęć na metal, rozczyn jej zakwasza kwasem octowym, n

dodaje jodu w nadmiarze i po krótkiem staniu

II

nadmiar jodu miaruje tiosiarczanem sodowym.

W podobny sposób jak miedź oznacza E. Ebler również rtęć zapomocą soli hydrazynowych, sposobem gazowo - objętościowym. Sole liydrazynowe redukują sole rtęciowe na metal, przyczem równocześnie wydziela się azot.

Srebro. G. Lindholm {Ber. d. chem. Ges., 1905, str. 566) oddziela srebro od ołowiu w ten

sposób, że pierwsze redukuje hydrohinonem, który nie wpływa na sole ołowiu. Ponieważ jednak obecne równocześnie w rozczynie bizmut i miedź ulegają częściowej redukcyi i opadają w postaci fenolatów, przeto sposób komplikuje się do tego stopnia, że w porównaniu z używanymi dotychczas sposobami traci wszelką wartość i znaczenie.

H. R. Edmunds {Eng. Min. Journ., 1905, 80, 245) zbadał wpływ kształtu i materyału tygla (kapeli) jako też i temperaturę mufla, na przebieg procesu oddzielenia przy suchej próbie srebra.

Złoto. W. F. Hillebrand i E. F. Aleer {Buli., 1905, N» 253) zajmują się oznaczaniem złota w rudach telurowych. Drogą mokrą oznaczają oni złoto, wytrawiając rudy kwasem azotowym i wodą bromową. Wyciąg wyparowują z kwasem solnym, osadzając w ten sposób srebro. Po odsączeniu gipsu strącają złoto siarczanem żelazawyiu. Złoto, otrzymane tą drogą, nie zawiera ani śladu teluru. Rezultaty, otrzymane tym sposobem, zgadzają się zupełnie z rezultatami kupelowania, jeżeli wprowadza się poprawkę, uwzględniającą zzużlowanie się złota i pochłonięcie takowego przez parownicę.

T. Kirke Rose {Chem. Ztg., 1905, str 350) ogłasza swe spostrzeżenia nad próbami złota. Dotyczą one głównie wpływu temperatury i materyału parownicy na straty złota jako też i zachowania się w procesie obecnych równocześnie: cyny, bizmutu, selenu, teluru, miedzi i talu.

W celu ilościowego oddzielania złota od platyny w rozczynach ich soli posługuje się Fr. Faktor {Pharm. Post, 1995,    38, 175) magnem

metalicznym Nadmiar tego środka redukcyjnego łatwo oddalić zapomocą kwasu solnego.

Platyna. W celu wydzielenia platyny z rozczynów, zarówno Nordenskjöld {österr. Zeitschr. J. Berg u. Hütte)iwesen, 1905, str. 473) jako też i L. Quennesen {Eng. and Min Journ., 1905, str. 679). oddają pierwszeństwo magnowi metalicznemu. Wydzielonaplatyna oraz inne towarzyszące jej metale, należące do grupy platyny, poddaje się prażeniu, wskutek czego stają się one nierozpuszczalnymi w rozcióńczonych kwasach i łatwo dają się oddzielić od nadmiaru magnu metalicznego. Przez obrabianie prażonego osadu wodą królewską można platynę oddzielić od innych metali, należących do jej grupy.

Henryk Wdo wisse wski.

fasady ogólne dla zapobiegania obrywaniu się kamienia

i węgla.*)

Wstęp. Zasady ogólne, ułożone przez pruską komisyę dla zapobiegania obrywaniu się kamienia i węgla, mają dać wskazówki, w jaki sposób powinny być prowadzone kopalnie węgla, żeby dać możność unikania niebezpieczeństwa spadania kamienia i węgla. Zawierają one pewną liczbę przepisów, które już poprzednio nakazane zostały w niektórych okręgach górniczych przez odpowiednie regulaminy policyi górniczej. Zresztą zasady te są wynikiem pracy tejże komi-syi. Wobec dawniejszych poglądów stanowią zwłaszcza zasady, dotyczące obudowy, wogóle postęp.

przecinanie pola wspólnymi chodnikami przygotowawczymi, przecznicami lub szybami. Osiągnie się przez to równocześnie i tę dogodność, że podczas odbudowy można pozostawić tylko niewielką liczbę chodników, które trzeba trzymać w obudowie drzewnej. W pokładach ze stropem cisnącym zaleca się pędzenie wspólnych chodników przygotowawczych przez pokłady cienkie, nie nadające się do odbudowy, lub chodników w skale.

Te zasady ogólne mogą być zastosowane we wszystkich pruskich kopalniach węgla kamiennego, gdyż uwzględniają one w obecnym układzie wszelkiego rodzaju skały i warunki urabiania. Tylko dla górnośląskich grubych pokładów potrzebne były osobne postanowienia ze względu na odmienne warunki skały i odbudowy.

Komisya uważała za stosowne nie wchodzić w zanadto szczegółowe postanowienia, gdyż przez to mogłyby wysunąć się na pierwszy plan mniej ważne zasady ze szkodą dla ważniejszych. Unikano również umyślnie w pojedynczych postanowieniach wyznaczania stałych miar lub liczb. Ustanawianie jednakowych reguł, liczb, miar i t. p. dla różnorodnych kopalń byłoby trudne i niepraktyczne; wobec tego trzeba było pozostawić to do uznania kierowników kopalń, gdyż dla nich właśnie przeznaczone są te zasady i oni najlepiej mogą ocenić warunki danego okręgu, jako to grubość i upad pokładów i t. p. i wogóle zastosować i wykonać te zasady.

I. Przygotowanie, zabezpieczenie i odbudowa.

1. Zarządzenia dla przygotowania i zabezpieczenia.

a) Przygotowanie dwóch lub kilku pokładów ma nastąpićoile można przez wspólne chodniki przygotowawcze.

Dla zwalczenia niebezpieczeństwa obrywania się kamienia i węgla jest nader ważnem unikać wywołania ciśnienia skały już podczas przygotowania i zabezpieczenia pokładów, przeznaczonych do odbudowy. Nowa część pola, która ma być rozpoczęta, lub nowy poziom należy zatem przeciąć jak najmniejszą liczbą chodników. Zaleca się zatem zwłaszcza, a to nie tylko ze względu napokonanie niebezpieczeństwa, lecz i ze względów ekonomicznych, przygotowanie dwóch lub kilku pokładów, zalegających obok siebie, i

*) Die Verhandlungen und Untersuchungen der nreussischen Stein-und Kohlenfallcommission,. VII Heft. 1906.

W pokładach z nieznacznym upadem ; lub w pokładach grubych, jakie znajdują się na Śląsku G-órnym, powyższa zasada ogólna nie może być zastosowana wcale lub tylko częściowo.

b) Należy unikać pędzenia chodników przygotowawczych przez odbudowane już pole.

Ta zasada ogólna odpowiada nauce o górnictwie, t. j., żeby rozpoczynać odbudowę pokładu możliwie od granicy pola. Zwłaszcza przy zastosowaniu odbudowy filarowej zdarza się często, że w kierunku ku granicy pola chodniki bezpieczeństwa narażone są na ciśnienie, co powoduje obrywanie się kamienia i węgla.

Nie zawsze da się uniknąć pędzenia chodników do przewietrzania (wentylacyjnych) w odbudowanem polu, zwłaszcza, jeżeli szyby, przez które powietrze przypływa i odpływa, znajdują się w niewielkiej odległości jeden od drugiego. Można tu pędzić z pożytkiem główny chodnik dla powietrza przez nienadające się do odbudowy pokłady, lub jako chodniki w skale poza warstwami pokładowemi, nie mającemi żadnego wpływu na pokład, będący w odbudowie.

Odbudowa pola od granicy ku szybowi ma jeszcze i tę zaletę, że w miarę postępowania odbudowy chodniki wydobywalne i powietrzne mogą być zarabowane, tak że ogólna długość chodników, które należy utrzymywać w obudowie, stopniowo zmniejsza się.

c) Tam ze s t r p e m o bu owy wyznać r zmiarach.

Rozmiary pola, przeznaczonego do odbudowy, mają być w kierunku wychodni i upadu możliwie tak wyznaczone, ażeby chodniki nie zarabowały się przed ukończeniem odbudowy. Przed wczesnego zarabowania się chodników spodziewać się można zwłaszcza przy odbudowie filarowej i przy stropie, skłonnym do ciśnienia. W tym razie nieodzowne pędzenie przodkó ścianach powoduje osłabienie tilarów i zwiększa ciśnienie piętra. Przy nieprawidłowem uwarst-

o ero

cy

O Q_

N B*®

ma do czyni ] ależy poi w mniejszy

O. 3

CD CD

wieniu i uskokach okazać się może potrzeba odstąpienia od tej zasady.

W kopalniach, których węgiel podlega łatwemu zapalaniu się, już samo niebezpieczeństwo pożaru wymaga wyznaczania mniejszych pól do odbudowy, aby takowe szybciej można było odgrodzić tamami.

d) Większe uskoki należy można obierać jako granice pól budowy.

Przecinanie większych uskoków stanowi przy odbudowie poważne niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla, gdyż uskoki te pozbawiają warstwy ich zwięzłości, wskutek czego pokłady węgla podlegają licznym zmianom. Większe uskoki, zwłaszcza jeżeli przechodzą w kierunku mnie] więcej poprzecznym przez warstwy, powinny być obrane jako granice odbudowy nawet i w tym razie, jeżeli wymiary pól do odbudowy różnią się od zwykle przyjętych. Gdzie się to przeprowadzić nie da, jak również i przy mniejszych uskokach, które przy zachowaniu pewnych środków ostrożności mogą być przecinane (p. 2 b i p. 16 d), należy unikać obnażania grzbietu uskoku na większą długość. Przy niesprzyjających warunkach uwarstwienia nie zaleca się przecinania uskoku z całą ścianą odbudowy, lecz rozpoczynanie w tych wypadkach nowych przodków poza uskokiem.

2. Pędzenie chodników.

P- o

ile

o od-

używalność, i pędzić takowe ścianami gładkiemi.

Zasada ta ma na celu (podobnie jak p. 1} wstrzymanie przedwczesnego poruszenia stropu. Ważkie chodniki są zatem odpowiedniejsze, niż szerokie, gdyż ciśnienie, które zwiększa się w kierunku pionowym, powoduje większe parcie węgla. W chodnikach szerokich i w chodnikach ze ścianami nieprawidłowemi węgiel łatwiej osiada i parcie to zwiększa niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla.

W przeciwstawieniu do powyższego może być według dotychczasowych spostrzeżeń w wielu wypadkach korzystniej prowadzić chodniki szerokie, a zwłaszcza takie, które pędzone są w niebardzo zwięzłym węglu i następnie łatwiej ulegają silnemu ciśnieniu. Powstające wskutek tego wyrobiska należy po dobrem podmurowaniu wypełnić materyałem podsadzkowym aż do przecięcia z chodnikiem poziomym, służącym do użytku, a to w celu rozdzielenia ciśnienia na większą płaszczyznę. W ten sam sposób należy zabezpieczyć i stare odbudowane pochylnie.

Pędzenie chodników z gładkiemi ścianami jest zwłaszcza tam niezbędne, gdzie wobec zwięzłego stropu można obejść się bez silniejszej obudowy.

c)

leży unikać ł u ż u s k o (

a)    Nal żyuni ać przecinani adów n dmier ą liczbą cho w, zwłaszcza O]

nie są wyrobion

Przez przygotowanie pokładu chodnikami i przecinkami może być spowodowane ciśnienie stropu, jak również rozerwanie warstw już przed rozpoczęciem właściwej obudowy. W takich razach powstają zwłaszcza przy stropie, posiadającym skłonność do ciśnienia, załamania i odciśnięcia, które mogą być następnie niebezpieczne przy odbudowie. Wobec tego, iż przy odbudowie filarowej przyjęty jest zwykle rozdział części mającego być odbudowanem pola zapomocą chodników i przecinek, trzeba tego rozdziału odbudowy zaniechać tam. gdzie strop jest niebardzo spoisty i ciśnie na grube pokłady miękkiego węgla, jak również przy uwarstwieniu pionowem (p. 4). Dla górnośląskich grubych pokładów, posiadających wogóle pomyślne warunki stropu, a w których odbudowa filarowa ze względów ekonomicznych dotąd jest jeszcze stosowana, trzeba uwzględnić i tę okoliczność, że przygotowanie pokładu dolnego przeprowadzone może być dopiero wtenczas, gdy ustanie zupełnie lub znacznie zmniejszy się ciśnienie, spowodowane wyrobieniem pokładu wierzchniego.

b)    Chodniki, zwłaszcza

CD O'P

• C-

? o-

i pokłady

cc HO OÛ

o-

r-

i c h

rozpoczęciu, należy trzymać tylko w takich wymiarach, o ile tego wymaga

przy

. o- p

wy o i o n w. Uskoki

. CO' C CD

a cho

p o b 1 ci p o k ł

■35

h .]

1 e ż y przeciąć możl

wie najkrótszą drogą.

Spowodowane przez uskoki rozerwanie warstw daje się często zauważyć w swoich skutkach już w niewielkiej odległości od samego uskoku przez rozluźnienie skały; pędzenia zatem chodników wzdłuż tego rodzaju przeszkód trzeba możliwie unikać. Z doświadczenia wiadomo, że również wzdłuż linii uskokowej starych wyrobisk zwięzłość skał jest naruszoną, wobec czego zaleca się i w tym wypadku zaniechać pędzenia cliorlników. Jeżeli nie można uniknąć pędzenia choumka w jednym i drugim wypadku, to trzeba takowy wykonać ze szczególną ostrożnością i z użyciem spe-cyalnie bezpiecznego budynku (p. 16 c i e).

Przecięcie uskoków najkrótszą drogą zmniejsza wogole niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla. Poza uskokiem powinny być przeprowadzone roboty przygotowawcze w mocnych warstwach.

d) Chodniki w y być pęd

oby walne po-ażeby filary wysokości i stawieni

o cd

zone n a k o ą ć po n ycL

Zasada ta jest ważna zwłaszcza przy odbudowie grubych pokładów, gdyż filary wysokie i posiadające kąty ostre, mają mniejszą odporność ciśnienie stropu. Przeprowadzenie tej zasady ułatwione jest tam, gdzie pokłady są prawidłowo

w i n n

otrzymać w je przez t larów o t r o

GG O

unik

cc

fi-

na

uwarstwione. Ażeby osiągnąć równomierną wysokość filarów, należy pędzić chodniki możliwie równolegle.

3. Zarządzenie odbudowy.

o o a, er 3 -n o o (Rj- ^ 3 ®. ». p b    ©    » P- 3 a>33 3    © r    *3 n    33 cb tsrr-j    3 n-

< o fr EL-© 3 m it S'P a    ^ ©    3 N    ©C ■ Arc    Cd ®    © 3 „P © ^    cr

^ 3    0 33    ©, n g - ^ o= ■ IziA ^no<5qj®CS3’-,,C0    5:0 cr 3 ® ^ 3 ^ g-,p‘ g* A nj o- ^ p

hüü B! n    m \ g

srSff® Ie' ® » a-« s**!"a *8 2.*;.® s £* ^ ï    g^-s-3^^?

A g-erg    3 g g.** 3 £©3    O    © O p g © ■ P    3 o--    g- o- g- ®    ^ 2* © S    ® *®

3    ^    m    P 2- ³ m O n    ^ 2' ^ M Pi    2 © ⁰ N' C" CLtïï    ©    N    °    ^    £©33    3 fr g © 2    3 g

3    ^ cr M ^ O 5 rr a-© © O-^⁵    rr    -bh'    p ÿ    g 4 s= ©    Sm.°

LA *®    ^    © ©^33 o, W, ® 2. O cr ^ 3 Si    2    3 © crog--    ®    ^    33    n* p rc 3 N © >-• Q N

Su.®    aPjO p    ” r2 O ^ O ° ^ a a -    crP^N'® 1-5    g    ©>    ^©'œ©.<jw³₅ul-JC    â®⁵    S ⁴w 2 ’    w O

M.p O ś g 3 33 < Ag-di r-L s    Ou o    o    »2    ”•    a h.° ^    ^    ^

lâE*r'^l °

-l'I łł4s«Ils.:- n-r?ii-^oor    s-

l*l?***î*$îï$H    ?•    "I-^Is    ^pŁ-    ^ siéger

|!|4 ®'3    ° 1 o loq 2.3 ^

p lë ® 3^ S ® ³ ?    2 M ?    ? ©^ ?

§3 s*    3    gl®*§    ^

^    ^    s    g-

_ o, g. g, 6

g“ N    3 ».o    §

2.    » S. © 3-0 rr-    2

Ö * :

Pj P 3

o 3 3> A © © N N-© ^

©'? P ?

^ g p p- ë g-    H-.*? N¹ © ?

się jako odpowiedniejsza odbudowa od dołu ku górze, gdyż przy takim porządku odbudowy runki ciśnienia w ścianie węglowej układają się zwykle pomyślniej, niż przy porządku odwrotnym.

W warunkach, w jakich znajduje się Śląsk Górny, i o ile i tu przez zaprowadzenie podsadzania z zamulaniem nie zajdą zmiany, pozostanie zasadą, że przy pokładach, zalegających obok siebie, odbudowywać trzeba od góry ku dołowi, i że w odnośnych częściach odbudowy pokład dolny należy przygotowywać dopiero wówczas, gdy odbudowa pokładu górnego została ukończoną i skała uspokoiła się.

Czy odbudowa pokładu dolnego ma nastąpić w krótszym lub dłuższym odstępie czasu po odbudowie górnego, zależy od warunków skały, zwłaszcza od grubości i jakości warstw środkowych.

wa-

W każdym razie trzeba dążyć do tego, ażeby przy oddzielnej odbudowie pokładów od góry ku dołowi uniknąć o ile można działania poprzedniej odbudowy na następną.

4. Odbudowa z podsadzką.

a) Odbudowa z o    o w i e n ' e j s ą,    i

P    sadza o mn    b

nomie odka i

t-j O' Q Q_i

rn

cr

1^0 ?

jest d k

P CS3

iz oo iśle od sti-

? cl p r-

p u.

Niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla, które ma miejsce zwłaszcza przy odbudowie filarowej wobec podzielenia mającego odbudowywać się pokładu na części przez chodniki i przecinki (p. 2 a) i pozostawienie przestrzeni próżnych wskutek wyrobienia węgla, zmniejsza się znacznie przez odbudowę z podsadzką. Zaleca się zatem zaprowadzanie odbudowy z podsadzką wszędzie tam, gdzie bezpieczeństwo, osiągnięte przez podsadzkę, nie zostanie zrównoważone lub znacznie zmniejszone przez warunki ekonomiczne albo przez inne niebezpieczeństwa jakiegokolwiek rodzaju, mogące wyniknąć właśnie z odbudowy podsadzkowej. Również należy uwzględnić i tę okoliczność, że przy odbudowie z podsadzką powiększa się liczba robotników, wystawionych na niebezpieczeństwa ogólne, połączone z odbudową.

Przy wyborze sposobu odbudowy trzeba również zbadać w danym wypadku i tę okoliczność, czy warunki ciśnienia są tego rodzaju, że w dłuższym lub krótszym okresie czasu nie utworzy się linia złamu wzdłuż calizny węglowej. Tego rodzaju linia złamu może powstać przy odbudowie w kierunku wzniesienia pokładu z przodkami w ustępach, lub przy odbudowie w kierunku rozciągłości pokładu. Na zasadzie doświadczeń zaleca się przy pomyślnych warunkach stropu odbudowa w kierunku wzniesienia pokładu z szerokimi przodkami.

Odbudowę w kierunku rozciągłości pokładu należy stosować przy niepewnej skale na grubych pokładach o znacznym upadzie; może ona być odpowiednią przy dobrej skale wszędzie tam, gdzie nie istnieją warunki do zastosowania odbudowy w kierunku wzniesienia pokładu, albo gdzie na to nie pozwalają warunki gospodarcze. Szczególne znaczenie ma ten sposób odbudowy przy zastosowaniu zamulania.

Przez odbudowę filarową z podsadzką zwykłą suchą unika się wprawdzie niebezpieczeństwa obrywania się kamienia i węgla, zdarzającego się przy odbudowie filarowej bez podsadzki wskutek utworzenia się próżnych przestrzeni po wyrobieniu węgla, lecz reszta niedogodności pozostanie, a przytem z dodatkiem powiększonej liczby robotników, zajętych przy podsadzce i wystawionych również na zwykłe niebezpieczeństwa, łączone z odbudową filarową. Odbudowa filarowa z podsadzką suchą może być zatem zastosowana tylko w warunkach szczególnych.

Odbudowa filarowajest wystawiona na szczególne niebezpieczeństwa w takim razie, jeżeli przy zwięzłym stropie filary dłuższy czas pozostają odkryte a załamią się dopiero pod bardzo silnem ciśnieniem. W takich warunkach stropu nieodzowne jest użycie szczególnych zarządzeń dla zabezpieczenia odbudowy.

Przy każdego rodzaju podsadzce nader waż-nem jest możliwie prawidłowe i staranne wykonanie takowej, gdyż w połączeniu z dobrem wykonaniem budynku zapobiega się najskuteczniej niebezpieczeństwu obrywania się kamienia i węgla.

po-

Przy podsadzaniu suchem zwracać trzeba uwagę na następujące przepisy:

1. Zapełniać trzeba wszelkie próżne prze

strzenie.

2. Jeżeli wskutek braku materyału nie można osiągnąć dokładnego zapełnienia pozostawionych wyrobisk, to należy wykonać podsadzkę częściową tym materyałem, jaki ma się do rozporządzenia, i wzmocnić takową postawieniem w równomiernych odstępach murów lub filarów z kamienia, ostatecznie w połączeniu ze słupami z drzewa.

3.    Podsadzka powinna być układana ściśle

to dla m< ten strop

na budynek. Dla ściślejszego spojenia podsadzki pożytecznem jest urządzenie w takowej suchych murów w równych odstępach. Dla nadania podsadzce większej wytrzymałości zaleca się również wzmocnienie suchych murów przez umieszczenie pomiędzy ścianami chodników podpór drewnianych, przytwierdzonych w odstępach krami lub liną drucianą do słupów, pozostawianych w podsadzce.

4.    Odstęp pomiędzy podsadzką i przodkami

pod stropem łu ciśnienia

•N

-o ■

! nie powinien być zwykle większym, jak tego wymagają roboty odbudowy, wydobywalne i podsadzkowe, i ostatecznie przewietrzanie. Uwzględnić należy również i to, ażeby pozostawić robotnikom wystarczające przestrzenie do usunięcia się szybkiego przed spadającym kamieniem i węglem.

b) Użyci podsadzki z zamula-i m zapewni wię s bezpieczeń-t o, niż pods dzki s hej.

Większe bezpieczeństwo, które osiąga się przy użyciu podsadzki z zamulaniem, polega na tern, że przez zupełne zapełnienie przestrzeni, pozostałych po wyrobieniu węgla i szczelne ułożenie się materyału podsadzkowego strop opuszcza się tylko w nieznacznych rozmiarach, wobec czego zapobiega się rozerwaniu takowego. Wskutek zmniejszenia ciśnienia bocznego na ścianę węglową rzadziej zdarza się raptowne osadzanie się mas węglowych.

Podsadzka z zamulaniem ma zatem wielkie znaczenie zwłaszcza na górnośląskich grubych pokładach. Osiągnięte bezpieczeństwo jest nie tylko bezpośrednie, gdyż odbudowa wykonywa się wogóle ze zmniejszonem niebezpieczeństwem, lecz pośrednio zmniejsza niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla skutkiem tego, że ykłe ciśnienie skały ustaje, roboty zatem przy naprawie zupełnie lub w większej części stają się niepotrzebne.

Przy zastosowaniu podsadzki z zamulaniem zamiast suchej osiąga się jeszcze i tę dogodność, że przy pierwszym sposobie zatrudnionych jest daleko mniej robotników we wnętrzu kopalni, niż przy drugim.

Podsadzka z zamulaniem pozwala przy odbudowie pokładów, zalegających obok siebie, wybrać do odbudowy którykolwiek z tych pokładów, gdyż przy tej podsadzce działanie jednego pokładu na drugi jest znacznie mniejsze, niż przy każdym innym sposobie odbudowy. Wskutek tego zmniejsza się również niebezpieczeństwo obrywania się kamienia i węgla.

Podsadzka z zamulaniem zaleca się wszędzie tam, gdzie dostarczenie odpowiedniego materyału nie pociąga za sobą zbyt wielkich kosztów.

• CD

C CS2

zm

podzia-

ciśnienia

an-

O -O

CL

73 O.

ISJ

CL

95

72 K P C+- H* •

^ O o

95 P_, P

ö cr 73

M> N

crq ^

d N P ?5 Q- 72

Ct“

73

pr

£ Ph

95

Odbudową warstwami nazywa się sposób rozdzielenia grubego pokładu na dwie lub więcej warstw, które od budo wy wuje się jedną za drugą albo od stropu do spągu, lub odwotnie, prawie tak, jak gdyby się miało do czynienia z kilkoma pokładami mniejszej grubości.

(d n.).

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w styczniu r. 1907.

Rok 1906

Rok 1907

WYSŁANO

W r. 1907 wysłano węgla wię-

- cej (-}-) albo mniej( — ), niż

w roku 1906

Nazwa

kopalni

ÎB.

11

Wogóle

Przypada | ^ ‘o dzień I b roboczy

na

Od początku roku do 31 stycznia

W miesiącu styczniu

p.Pi

Bl

03 N

'S Ct-

o **

N Ö

1.2

si n

^ Wogóle

® Przypada I na dzień I roboczy

Wogole

Przypada na dzień roboczy i

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu styczniu

W okresie czasu od początku roku do 31 stycznia

wagonów

è'®

wagonów

Droga żelazna

Niwka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Renard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora.....

Jan.

Antoni

Mikołaj i Franciszek

Matylda

Keden.

Grodziec 11 Strzyźowice .

Jakób.... Élôtz Rudolf . Andrzej I .

Andrzej 111 Helena

Wańczyków . Alwina Grodziec 1 Jadwiga .

Nierada . Katarzyna

1 881

1 397

932

823

1 836 1 449

355

74

43

100

346

125

215

25

64

71

20

195

108

^CD^Q4^4-WW

1 881

1 397

932

76

56

37

TH.— c'JCSfT-C'JCOCOTH

Razem .

16 786

to I 4- GO I h^owtc

gg¹ 0 03«* ¹

WWCH I CO Hłt

i SsssslsiSHlISsIl

6C 4^C0(0-O05C0C0tr<05 ^GCWCDMCD<1^005C

o* to

1 586

3    137 2 584 1 103

202

546

57

37

CC tłi* CD W <1 05 O CO cn 05

ICMOOcCCO^CD-sJ--0050

313

68

1 399

549

607

416

1 404

748

346

+ 202 +    191

17

16 786    672

22 018

OO

4*-

^3

118

1 744

123

182

39

69

61

97

97

15

224

42

QT

-a 4— ;

+ 18

+ 1398

33

69

62

94

77

15

29

66

T* TH    -H CO

I+++I+++I++I|++|||++|I++++I

313

68

1 399

I +-f I I I ++ I I ++ I -f

748

346

202

191

eo if* oo oo os -u

33

14

69

62

94

77

15

29

66

I +++ I +++ I ++ I I ++ I I I ++ | | -j-f++ I

cc

22018    847    + 5 232-1-    31 -f 5232 -f 31

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Renard Paryż Kazimierz Reden Andrzej 1 . Matylda , Jakób.

Wańczyków ,

648

168

631

741

482

43

^ co to tc CD O <1 05

61

tc to

| I I 05 4^ OO 4^! CC 05 S

I I I — w (O Hi M oo (X

1 276

501

1344 1 218

1 173

131

20

-isisSSSIS

~isssISsil

++++++14- +

OO CC CO £>* —< OOrHO I C'O CO ( O- 05 OO ZO G*} I ZD CC    ZD

++++++H- +

sssssgs | ,

60 ^ »-* __ o V* 4*> cc OO VI

Razem .

2 774

111

2774 I 111

5 665    218    5 665

218    + 2 891

+ 104 + 2891

-f 104

W ogóle

19 560

783

19 560 ! 783

27 683    1 065    27 683

1 065    + 8123

+    42 -j- 8123

+    42

W styczniu roku 1907 przypadało do po- roboczy, a przeto o 576 wagonów czyli o 9% działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego mniej, niż kopalnie winny były otrzymać, po 950 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeń- W styczniu r. 1907-go przypadało do podziału

skiej na dzień roboczy,

na cały miesiąc pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 51 24 700 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 436 wagonów, nie przyjęły wskutek bezrobocia 1 326 wagonów do przeładowania węgla w Go-na kopalniach 104, winny były przeto otrzymać łonogu z wagonów drogi żelaznej [Warszawsko-24160 wagonów. Droga żelazna podstawiła Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślań-21 249 wagonów czyli 817 wagonów na dzień ro- skiej. Kopalnie wysłały tą drogą 719 wagonów, boczy, a przeto o 2 911 wagonów, czyli o 12°/₀ czyli 28 wagonów na dzień roboczy, a przeto o mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz 607 wagonów czyli o 46% mniej, niż przypada-tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad ło z podziału.

normę 2013 wagonów zagranicznych.    W styczniu r. 1907-go kopalnie wysłały do

W styczniu r. 1907-go przypadało do po- Warszawy 4 756 wagonów węgla drogą żelazną działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskie- Warszawsko - Wiedeńską i 143 wagony drogą go po 249 wagonów drogi żelaznej Nadwiślań- żelazną Nadwiślańską, czyli 188 wagonów na dzień skiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc roboczy; więcej, niż w styczniu r. 1906 o 1366 6 474 wagony. Z liczby tej kopalnie odwołały wagonów, czyli o 39%.

105 wagonów, nie przyjęły wskutek bezrobocia    W styczniu r. 1907-go kopalnie wysłały

na

J. H.

kopalniach 115 wagonów, winny były przeto do Łodzi 4 503 wagony węgla, czyli 173 wagony otrzymać 6 254 wagony. Droga żelazna podsta- na dzień roboczy; więcej, niż w styczniu r. 1906 wiła 5 678 wagonów, czyli 218 wagonów na dzień o 1183 wagony, czyli o 35%.

Przemysł górniczo-hutniczy w Galicy i w r. 1905.

W okręgu Jasielskim zajętych było 1604 robotników. Wytwórczość wynosiła 1 101662 c. m. wartości 3 754 957 k., czyli o 216 485 c. m. za sumę 1465 928 k. mniej, niż w roku poprzednim. Średnia cena ropy za 1 c. m. wynosiła 3 k. 41 h. czyli o 55 h. mniej, niż w roku poprzednim; mimo tego była to cena najwyższa ze wszystkich ropnych okręgów.

W okręgu Drohobyckim pracowało 4861 robotników, otrzymano 6 724 052 c. m. ropy, t. j. o 87 795 c m. mniej, niż w roku poprzednim. War-W okręgu Stanisławowskim zajmowały przed- tość ropy wynosiła 15 457 613 k., t. j. o 3355304 siębiorstwa 336,37 h pól .naftowych, t. j. o 262,43 k. mniej, niż w roku poprzednim. Średnia cena h więcej, niż w roku poprzednim. Ogółem było I ropy była 2 k. 30 h.. t. j. spadła o 46 h.

Nafta i wosk ziemny.

Z rocznika statystycznego ministerstwa rolnictwa, który świeżo opuścił prasę, wyjmujemy następujące dane, dotyczące nafty i wosku ziemnego w Galicyi w r. 1905.

W r. 1905 było w całej Galicyi 343 przedsiębiorstwa naftowe, t. j. o 46 mniej, niż w poprzednim, z czego 304 w biegu. Eksploatacya odbywała się, jak w latach poprzednich, w 3 okręgach górniczych: Jasielskim, Drohobyckim i Stanisławowskim.

W okręgu górniczym Jasielskim było zajętych przez przedsiębiorstwa naftowe 103,7 h miar górniczych, 4,3 h miar dziennych i 1452,88 h terenów (pól) naftowych. W biegu było ogółem 88 przedsiębiorstw, które znajdowały się w 48 gminach powiatów następujących: Brzozów, Gorlice, Jasło, Krosno, Nowy Sącz, Pilzno i Sa-nock.

W okręgu Drohobyckim zajętych było przez przedsiębiorstwa naftowe 63,1 h miar górniczych, 245,7 h pól naftowych. W biegu było ogółem 192 przedsiębiorstwa naftowe, które znajdowały się w 22 gminach powiatów następujących: Do-bromil, Drohobycz, Lisko, Sambor, Stary Sambor, Stryj.

w tym okręgu w biegu 24 przedsiębiorstwa naftowe w następujących powiatach: - Bohorodczany, Kossów, Nadworna, Peczeniżyn.

Wszystkie przedsiębiorstwa naftowe w całej Galicyi zatrudniały w r. 1905 ogółem 6650 robotników, t. j. o 379 więcej, niż w r. poprzednim. Wytwórczość cała wynosiła 7 943 912 c. m., była . zatem o 295 519 c. m. czyli 3,59 % większa, niż w roku poprzednim. Wartość całej wytwórczości wynosiła 19 58? 433 k., t. j. o 4 818 389 k.₍ czyli 19,74% mniej, niż w roku poprzednim. Średnia cena ropy wynosiła 2 k. 47 h., t. j. była znowu o 49 h. niższa, niż w roku poprzednim.

Wymienione powyżej cytry rozdzielają się w następujący sposób na pojedyncze okręgi górnicze.

W okręgu Stanisławowskim zajętych było |    Wytwórczość ogólna ropy i wosku ziemne*

tern o 296 806 c. m. czyli 3,59 % większa, niż w roku poprzednim. Wartość jej wynosiła 23718999 k., t. j. o 5 417 777 k. czyli 18,59% mniej, niż w roku poprzednim. We wszystkich kopalniach nafty i wosku ziemnego zajętych było 9 538 robotników, t. j. o 273 więcej, niż w roku poprzed-nim. Na jednego robotnika przypadała zatem wytwórczość 835,97 c. m., t. j. o 56.67 c. m. mniej, niż w roku poprzednim.

Do eksploatacyi ropy i wosku ziemnego zużyte zostały w roku 1905 następujące materyały: 1) Drzewo budulcowe za sumę .    .

2j Żelazo i stal wagi 6 224 500 kg wartości

163 robotników. Wytwórczość wynosiła 118198 j go wynosiła w roku 1905 7 973 484 c. m., była za-c. m., t. j. była większa o 8761 c. m. Wartość ropy wynosiła 374 863 k., t j. o 2 843 k. więcej, niż w roku poprzednim. Średnia cena ropy wynosiła 3 k. 17 h., t. j. o 23 h. mniej, niż w roku poprzednim.

Większą część otrzymanego surowca przerabiano w rafineryach galicyjskich, oprócz tego jednak wywożono ropę poza obręb kraju do Czer-niowic, Ostrawy Morawskiej, Florisdorfu, Kol-ma, Grracu, Bogumina, Budapesztu, Rjeki i innych miejscowości.

728 735 k-

. 4 585 986 „ 4 483 „

48 756 257 759

114 726 kg........

5)    Smary 631 443 kg......

6)    Materyały opałowe do pędzenia

kotłów i kuźni, a mianowicie: 219 651 c. m. węgla kamiennego za

602 836 k.

37 429 c. m. koksu za .    . 97 911 „

2 302 c. m. węgla drzewnego za

8 385 k.

Wydobywanie wosku ziemnego odbywało się tylko w dwóch okręgach górniczych: Drohobyc-kim, gdzie było 5 przedsiębiorstw w biegu, i Stanisławowskim, gdzie było 10 przedsiębiorstw w 3) Materyały wybuchowe za sumę . biegu. W obu tych okręgach zatrudnionych by- 4) Olej rzepakowy, nafta, benzyna ło ogółem 2817 robotników, t. j. o 112 mniej, niż w roku poprzednim..    Wytwórczość wynosiła

29 572 c. m., t. j. o 1287 czyli 4,17₀/° mniej, niż w roku poprzednim. Wartość wydobytego wosku wynosiła 4131566 k., t. j. o 598 988 k. czyli 12,66% mniej, niż w roku poprzednim. Średnia cena wosku wynosiła 139 k. 71 h., t. j. o 13 k.

59 h. mniej, niż w roku poprzednim.

76 312 m³ drzewa opałowego za

397 729 k.

406 986 c. m. ropy za .    970 663 k.

16 575 c. m. cięższych olei za 65 538 k.

Grazy, które przy eksploatacyi wosku w samym okręgu Drohobyckim przedstawiają wartość .    48 563 k.

68 c. m. benzyny .    .    .    2 240 „    2193 865 „

Razem spotrzebowano materyałów opałowych za sumę .

Z liczb powyższych przypada na okrąg Drohobycki: 2 074 robotników i wytwórczość wosku 24115 c. m., t. j. o 440 c. m. mniej, niż w roku poprzednim. Wartość wydobytego wosku wynosiła 3 563 624 k., była zatem z powodu obniżenia ceny wosku na 1 c. m. o 13 k. 49 h. o 396 475 k. mniejsza, niż w roku poprzednim.

Średnia cena wosku za 1 c. m. wynosiła w roku 1905 w okręgu Drohobyckim 147 k. 78 h.

7 819 586 k

W okręgu Stanisławowskim zajętych było • 814 robotników, wydobyto wosku 5 457 c. m., t. j. o 847 c. m. mniej, niż w roku poprzednim. Róż-nica w eksploatacyi niewielka, natomiast war-    Stosunki robotnicze były w każdym okrę-

tość wytwórczości, która wjniosiła 567 942 k., spa- êu odmienne, jednak wogole korzystne, dła o 202513 k. z powodu, że średnia cena wosku    W okręgu Jasielskiem pracowano przeważ-

była w tym okręgu 104 k. 8 b., t. j. o 18 k. 14 nie na dniówkę, przyczem płacono zazwyczaj wier-h. niższa od ceny roku poprzedniego.    taczowi lub pomocnikowi wiertacza t. zw. inetro-

W okręgu Drohobyckim przetapiano, podob- we, t. j. od metra przebitego otworu wiertniczego, nie jak w roku poprzednim, wszystek wosk na albo dawano gratyfikacye po ukończeniu otworu miejscu, t. j. w Borysławiu i Truskawcu, poczem wiertniczego.

sprzedawano go już jako wytwór handlowy do    Płaca na dniówkę była bardzo zmienna i

. . 59 376    .

. 965 020

fabryk cerazyny i parafiny w kraju i poza obrę- j wahała się od 7 h. do 8 i lO h. Zdolni wiertacze, bem Galicyi. Do Niemiec, Rosyi, Francyi i Anie- pomocnicy wiertaczów tudzież maszyniści i ko-ryki wysłano 6 618 c. m., t. j. o 5 873 c. m. mniej, wale pobierali oczywiście najwięcej. Jeżeli robo-niż w roku poprzednim, 4 950 c. m , t. j. o 4 522 ty oddane zostały na akord, płacono od lm szy-c. m., czyli o połowę prawie mniej, niż w roku ! bu wiertniczego“ 96 k., za czerpanie ropy 1 k. zeszłym przetopiono w granicach monarchii Au- 20 h. za 1 c. m. W roku 1905 wypłacono w tym stro-Węgierskiej, a 12 517 c. m. zostało, jako za- I okręgu zarobków: pas przy kopalniach.    ,    ¹    Dozorcom .    .

W okręgu Stanisławowskim przetapiano row-    Robotnikom

Razem 1024 396 k. t. j. o 59 049 k. więcej, niż w roku poprzednim. Na ¹ jednego dozorcę i robotnika przypadało 639 k.

nież wosk na miejscu, z czego wysłano później 2 864 c. m. do Niemiec, 1720 c. m. oddano do fabryk krajowych, a 873 c. m. zostało z końcem r.

1905 na składach.

ukoń-

po

t. j. ol 175597 k. więcej, niż w roku poprzednim, czyli na jednego robotnika 974 k., t. j. o 181 k. więcej, niż w roku poprzednim. W porównaniu z okręgiem Jasielskim zarobek w tym okręgu był o 300 k.

<rt-

1905 32 szyby

m rur

po-

2) ,

hutnicze

sól

Razem

Zdzisław Kamiński.

zarobku czyli o 31 k. więcej, niż w roku poprzednim.

W okręgu Drohobyckim płace na dniówkę wahały się pomiędzy 80 h. i 8—9 k. Największe płace pobierali dozorcy ruchu, wiertacze, pomocnicy wiertaczów, maszyniści, kowale i ich pomocnicy. Oprócz zarobku dziennego otrzymywali wiertacze, pomocnicy wiertaczów i palacze t. zw. metrowe, dla którego istniały przeróżne normy. Często płacono pierwszą połowę takiego metrowego z końcem miesiąca, czeniu otworu wiertniczego lub osiągnięciu takim otworem pewnej głębokości (np. 1000 m), ropy w znacznej ilości, wypłacano drugą połowę. Metrowe wynosiło dla wiertaczów od 30 h. do 2 k., dla robotników od 10 h. do 1 k. albo też ustanawiano dla metrowego pewną skalę głębokości. Oprócz metrowego płacono także różne premie i gratyfikacye; np. premię za niezwykle dużą działalność (wywiercenie 100 m w ciągu miesiąca), za rurowanie, instrumentowanie; dawano również gratyfikacye za wybuch ropy, na nowy rok. Robotnicy przy wybuchowych otworach wiertniczych dostawali premie miesięczne, wiertacze 20 — 60 k., pomocnicy 10 k. — 20 k.; oprócz tego otrzymywali oni ubranie i płaszcze gumowe. Roboty wiertnicze wykonywały admini-nistracyjnie tylko większe Towarzystwa; przeważnie oddawano je na akord przedsiębiorstwom wiertniczym. Przedsiębiorcom wiertniczym płacono za 1 m do 750 i 800 m—120 k. —130 k., do głębokości 900 i 950 m 160 — 170 k.; za większe jeszcze głębokości płacono 100 k. — 120 k. na dniówkę. G-warancyę dawano do 850 m, wyjątkowo do 950 m i 1050 m. W razie instrumento-wania w głębokości większej, niż była gwarantowana, płacono na zarobki i zużycie instrumentów 100 k. — 150 k. na dniówkę, lub instrumentowa-no na rachunek firmy. Tam gdzie głębokość nie sięgała poniżej 700 m, płacono 96 k.—100 k. od metra bieżącego.

W okręgu Drohobyckim wypłacono w r. 1905 w przedsiębiorstwach naftowych zarobków:

Dozorcom ...    1 482 615 k.

Robotnikom .    . 3 271 052 k.

Razem 4 753 667 k.

na jednego robotnika większy.

W okręgu Stanisławowskim zarobki robotników wahały się w granicach od 1 k. do 6 k. i 8 k. Oprócz tego wiertacze i pomocnicy wiertaczów, zajęci przy dających ropę otworach wiertniczych, otrzymywali gratyfikacye lub dodatek 50 h. za 1 metr bieżący. Na akord nie robiono. Za czerpanie ropy płacono miesięcznie od otworu 40 k. do 100 k. łub 66 h. za 1 c. m. ropy.

W kopalniach wosku ziemnego płacono za 1 m bieżący szybu 25 k. — 30 k.

W okręgu tym wypłacono ogółem zarobku:

Dozo com .... 26992 k.

Robo nikom .    .    . 80 844 k.

Razem 107 836 k. czyli na jednego robotnika 662 k.

W całej Galicyi było w r. naftowe i 2 922 otwory wiertnicze. Do roboty tej służyło 448 maszyn, pędzonych parą, o łącznej sile 12 156 k. p. Do pompowania służyło 113 pomp ręcznych, 137 maszyn parowych, 24 moto-tory gazowe o łącznej sile 2198 k. p. Przewodów rurowych było 495 046 m żelaznych na ropę, 126 913 m na gaz, 76 435 m na wodę. Do otworów wiertniczy cli użyto 1407 067 walcowanych, t. j. o 114 452 m więcej, niż w roku poprzednim, 244 357 m rur zwykłych blaszanych

1    572 529 m rur różnej średnicy do pompowania ropy. Zbiorników na ropę było 437 żelaznych o pojemności 231 177 m³, t. j. o 44 więcej o jemności 26 011 m³ większej, niż w roku poprzednim. Zbiorników drewnianych było 1683 o pojemności 110 339 m³ czyli o 55 695 m³ więcej, niż w roku poprzednim. Oprócz wymienionych było jeszcze 12 innych zbiorników o pojemności 3 594 m³.

Statystyka wypadków nieszczęśliwych przedstawia się w roku 1905 gorzej, niż w latach poprzednich. Ogółem było 9 wypadków śmierci i 113 ciężkiego zranienia. W okręgu Jasielskim były

2    wypadki śmierci, 21 ciężkiego zranienia, w Dro-hobyckim 6 wypadków śmierci, 88 ciężkiego zranienia, w Stanisławowskim 1 śmierci i 4 ciężkiego zranienia.

Z wypadków nieszczęśliwych przypada w kopalniach nafty na 1000 robotników 0,90 śmierci i 15,98 ciężkiego zranienia; w kopalniach wosku ziemnego na 1000 robotników 1,05 wypadków śmierci i 2,45 ciężkiego zranienia; w kopalniach ropy przypada na 1106 jeden wypadek śmierci, na 63 jeden ciężkiego zranienia a w kopalniach wosku ziemnego na 952 jeden wypadek śmierci i na 408 jeden ciężkiego zranienia.

Zestawiając dochody w r. 1905 za płody górnicze i hutnicze (sól, kainit, naftę i wosk ziemny), otrzymamy:

t. j. o 4 648 376 k. mniej, niż w roku poprzednim. Wielka ta i niekorzystna różnica spowodowaną została przez mniejszą, niż w roku poprzednim, wytwórczość ropy oraz znaczną zniżkę ceny ropy i wosku ziemnego.

Wybuchy gazów w

PD

s=i

co

•-"3

p=>

<od>

e=r

r<X>

erc*

P=>

CO

Cjn

W kopalniach austryackich było w r. 1905 trzy wybuchy gazów; nie było ani jednego wybuchu pyłu węglowego. Podczas wybuchów zranionych zostało wogóle 3 robotników ciężko, 1 lekko; wypadku śmierci nie notowano żadnego; było zatem o 17 wypadków nieszczęśliwych mniej, niż w roku poprzednim. Z wybuchów powyższych przypada: 1 na kopalnię węgla kamiennego, 2 na kopalnie węgla brunatnego; z tego w 1 wypadku były 2 ciężkie zranienia, w 1 wypadku 4 lekkie zranienia, a w 1 wypadku 1 lekkie zranienie. Na 1000 robotników było, jak wykazuje statystyka, wybuchów 0,01 czyli 0,12% wypadków nieszczęśliwych w całej Austryi (z wyjątkiem kopalń nafty i wosku).

Wybuch gazu w kopalni węgla, który spowodował 2 wypadki nieszczęśliwe, zdarzył się w Czechach.

W pojedynczych dniach tygodnia przypada na:

Poniedziałek

Wtorek.....

Środę ......

Czwartek ....

Piątek

Sobotę .    .

Niedzielę

Wypadki, które zdarzyły się w kopalniach węgla kamiennego, miały miejsce po dniówce wolnej (Preischicht) na samym początku dniówki przy wejściu do pola roboczego.

W kopalniach węgla zdarzyły się 2 wybuchy podczas biegu: jeden z początku dniówki nocnej, drugi z początku zmiany dziennej.

Nagromadzenie się gazów wybuchowych pow-

stało:

W kopalniach węgla brunatnego były 2 wybuchy gazów, które spowodowały 5 wypadków nieszczęśliwych: jeden w Czechach, a jeden w Styryi. Wypadki zdarzyły się w kopalniach węgla:

brunatnego

W kopalniach węgla kamie u- brunatnego negó

kamien

nego

W chodnikach głównych .    .

Przy odbudowie .....

Wypadki zdarzyły się w głębokościach następujących:

t-H iH

W kopalniach węgla kamień- brunatnego    nego ,

do 100 m .    .    .

od 100 do 200 m »    200 „    300 ,

W miesiącach: Styczniu . Lutym Marcu Kwietniu . Maju .    .

Czerwcu . Lipcu .    .

Sierpniu . Wrześniu . Październiku Listopadzie G-rudniu

Wskutek normalnego wyoływu gazów z pokładu......

Wskutek wypływu gazów ze starych wyrobisk (alter Mann) .

Jako bezpośredni powód wybuchów podają:

Nagłe wystąpienie gazo ....

Wydanie błędnej dyspozycyi przew.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu było prawie zawsze otwarte światło.

Właściwym powodem wybuchu był:

Przypadek ........ 1

Niedbalstwo w czasie ruchu i przekroczenie przepisów ....    —

Dochodzenie karne wdrożono w jednym wypadku, dotyczącym kopalni węgla brunatnego. Zasądzono jednego z dozorców za przekroczenie § 432 ustawy karnej na 2 dni aresztu, obostrzonego postem.

Przewietrzanie w kopalniach, w których zdarzyły się wybuchy, było następujące: 1) w kopalniach węgla kamiennego był wybuch przy przewietrzaniu naturalnem i sztucznem, 2) w kopalniach węgla brunatnego był 1 wybuch przy przewietrzaniu sztucznem, 1 przy naturalnem.

Zdzisław Kamiński.

rH rH

Spożycie węgla kamiennego w Rosyi podług okręgów.

(w milionach pudów).

Okrąg spożycia węgla Kok

Pochodzenie

węgla

Południe Królestwo Kosya Rosyi Polskie środkowa

Ural

Kaukaz

Syberya Turkiestan Zagranica Razem

Rosya środkowa .

O i—(

o o

C5 05

rH tH

00 Oi to en "co "co

T-ł co cTcT

t^cq_ lO lO

CO

Okrąg Nadbałtycki

Okrąg północno-zachodni

Królestwo Polskie

Okrąg południowo-zachodni

Południe Rosyi

Okrąg rzeki Wołgi

Okrąg północny

Ural

Kaukaz

Turkiestan

Całe państwo Rosyjskie

PIIIIIIIIIII|iIlliilllls!lillilIII!lI!§lIiiSIIIIIilI!illI

H-HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHnrtr-iHHHHHHHHHrtHHHHHHHHHHHH

‘'R^pCd.Pp.Q0tp 00Cd pCO_ptpCO00 COpH t>- O Cpp^CO t- 03 -rH Cd rH Cd $3    ^ Cd CO CO CO O CO 03" Cd" o" th" tH o" cTo" o" go" th" co" o" H" o" 03" icTco" o"

HH    t-Q0O3C3O3HI>G0(NiO

CO Cd Cd CO co

58,2

72,2

pop O 03 lo "tO Î-,

tO bO i-¹ M- M-

tfipaccHpHppp p i-1 '*03'03lo to <1U«'*C>'co'cO CO

tH tH rH

M- Cd Cd rH CO

I t-' t- co*'o" co"

¹    rH

lOppp Cd

I ! I Cd" 03" co" rp H

1-0 lO >0 r— CO Ttl ^ o »o

to to tO I—¹ H—^ HtOOCOCu tO 03 tO I

'oo'm'o OJ GO I

<p03 O^tpCO CO co" GO" H*" O)

-IHHHH

CO

I—¹

•»—i rH tH rH rH

l I N.....

CQG0 lilii

(3) 1—I T—I T—I T-H I

co

Cd rH rH r-l i—I

i i i i    i i i i i ii ii i ii ii m i i i ii

I I I I

"Cn "03*03 P-¹ 4o lilii

o o p o o o o o o o

Ifs»'OJ'bolo    bx>~ŁOlo

I—>■ (—l |_lL (_, (_Ł

III    I—¹ 03 03 OJ CC, 03 i i i i i |—¹    03 Q3 03 I

I I I p QO a>po I I | | | ©0*00 I

DoœœcyûoooœooM    tooooj'oo

O IM H 00 (M

I |    -- MMIII

03 iO CO Cd CO I I I ! 03" Cd" iO Cd CO" * I ¹ I CO 03 t^ CO CO

t*H tH rH r—ł

70,1

161,2

132,0

140,7

144,1

122,5

0,5

7,4

9,7

13,2

213.6 240,3

236.1

251.2 246,1

103,0

106.0 100.5 314.0

270.3 289,9 325.8

353.7

11,6

90,3

99,0

14,2

18,0

19,2

15,8

20,8

1,0

1,2

1,1

0,8

1,2

1,2

3,7

3,3

4,6

6,6

10,1

8,6

9,6

11,3

10.1

0,2

0,2

0,3

0,3

0,4

868,0

872,9

866,2

945,3

943,6

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w sierpniu r. 1906.

Wytwórczość

Sierpień

__ Zapasy wd niu.

Od początku 31 sierpnia roku do d. 31 sierpnia

♦Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

dla dalszej przeróbki w odlewach z wielkiego pieca . bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14% j 19—20 % S

manganowy 50—60°/o

.    78—8O°/₀ i ■

601 639 1 123959 12599 165 226

3717616

79'4²79 88 389 1 113 379

8238

28313

863 450 2264374 35 062 375 959 63833.

₇I I74

krzemowy

37747

Razem

Stare żelazo .

Wrszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A.

i 903 423 59⁸34 »7 »35

12870 214 625 450 175 806

3 71 r 599 381 425

34055

Bloki bessemerowskie Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

1 342 721

»78639

49(5485 1 299 140

47946 1502 752 180552

Razem

1 521 360

16214 625

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

„ stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kolnie-rzowem    ......

Części fasonowe do tychże    .....

1 731 230

97 380 38683

838 007 ¹37 138

87747 4 220

339

954

21

87

Razem

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

136423

27777

976 186 654 049

9r 967 26 120

Wytwór trzeci.

„ cementowa .......

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N« 20 włącznie (

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 j Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

15017

44 347

482 147 266 922

184 895 30 8r₉

933

13 151 959584 3¹ 863

3¹ 7°5 144529

73⁶3959 128 171

8 148 21 301 1 232 192 5°5J

»94

» 645 785

540 564 479 021 28236 i 168299

261 765 58 555 35 523

1 207 33209 20833

54 734

137601

1 067 567

28 872-

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane    .

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy

83489 I 428t 124 34°

651 398 239990 1 200718

ói 975 18553 14256

Razem .

Wytwór czwarty.

1798685 i 14370975

1 716 2 39

Wyroby.

Rury ciągnione spawane . Złączki i podkładki •

Okucia różne

Grwoździe maszynowe i szynowe

33 474 113 527 1 620

21 925

OO ''to 00 oc tw OOp; i*

54 762 1 15 544 6874 14 216

Razem

170546 I 1607927 !    191.396

W sierpniu r. 1906-go ogólna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 18 045.

Przytoczone powyżej cytry zestawione są na podstawie danych, które nadesłały następujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady Ostrowieckie, huta Częstochowa, huta Katarzyna, T-wa Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu, T-wo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie,Nietulisko, Bliżyn, huta Puszkin, T-wo Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąporków, T-wo Poręba, Ruda Maleniecka, Rej ów, Mostki i Sielpia.

Zakłady: Blachownia, Niekłań i Kamienna, pomimo wielokrotnych upominań się o dane statystyczne, żadnych wiadomości nie dostarcz}Ty.

J. H.

przegląd literatury górniczo - hutniczej

Treść art^I<ułó\v, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych.

raz bardziej sposobu wytwarzania mufli w prasach hydraulicznych i wreszcze podaje spis sposobu wytwarzania mufli i retort, pokrywanych masą ochronną. Retorty, wytwarzane nowym sposobem, składają się ze zwykłej masy, stanowiącej mieszaninę szamoty i gliny, wewnątrz zaś i zewnątrz pokryte są warstwą zasadową, której skład zależny jest od chemicznego składu materyałów surowych, używanych do dy-stylacyi cynku. Wyrób mufli odbywa się w prasach, podobnych do pras Mehlera, rozpowszechnionych już obecnie w Belgii i na Śląsku. Masa ochronna, przygotowana oddzielnie, wkłada się pod prasę w ten sposób, że pod wpływem ciśnienia pokrywa równomiernie zewnętrzną lub wewnętrzną ścianę mufla. Huty towarzystwa New Jersey Zinc Company w Palmerton, w których

osz-

Oesterreichische Zeitschrift für Berg -und Hüttenwesen (1907). N2 1. a) L. Fortunaio. Huta metalurgicznego Towarzystwa w Tagam'ogu (pocz.).

No 2.

a) F. Piestrak. Plany salin Wielickich, wykonane przez Marcina Germanu (pocz.). Plany te, pochodzące z pierwszej połowy 17 stulecia i uwa-

Tłumaczenie artykułu, zamieszczonego w czasopiśmie „Gornozawodskij Listok“ r. 1905. Opis huty żelaznej, założonej w okolicy Taganrogu nad morzem Azowskiem przez Towarzystwo belgijskie „Société anonyme Ougré“. Według pierwotnego projektu huta miała wytwarzać stal zlewną to-masowską z rud fosforycznych, dowożonych morzem z Kierczu; okazało się jednakże, że dowóz morzem przynajmniej w najbliższej przyszłości winien być zaniechany dla braku przystani w pobliżu huty oraz płytkości dna morskiego; doprowadzenie zaś drogi wodnej do należytego stanu wymaga wielkich nakładów. Obecnie do wyrobu surowca używane są rudy krzy woroskie. Początek artykułu zawiera plan sytuacyjny, ogól- j zastosowano powyższy sposób, zyskały 33°/0 ny opis huty i wielkich pieców, b) P. Speier. czędności na muflach. W każdym razie sposób Nowy sposób wytwarzania mufli, używanych w hu- Queneau nawet wówczas, gdyby wyniki prób, do-tach cynkowych. Streszczenie artykułu A. Que- konanych gdzieindziej, wypadły mniej pomyślnie, neau, zamieszczonego w czasopiśmie „Engineering zasługuje na szczególną uwagę, c) W. Tovote. Ma-and Mining Journal“. Autor mówi przedewszyst- jave-County w Arizonie. Opis złóż mineralnych, kiem o własnościach dobrych mufłi, stosowanych w hutnictwie cynkowym, wskazuje na korzyści, osiągane skutkiem rozpowszechniającego się co

żane są za najstarsze, należą do najbardziej za- piece płomienne z bezpośredniein paleniskiem wysługujących na uwagy pamiątek kopalni Wielic- glowem i piece z regeneratorami. Pierwsze z kiej. Artykuł zawiera reprodukcye tych planów, nich korzystniej stosować tam, gdzie wytwarza przedstawiające sytuacye na powierzchni, i trzy siy znaczną liczby przedmiotów jednakowych, plany poszczególnych poziomów oraz szczegóło- Tam, gdzie ma miejsce wyrób odlewów różnorod-we ich objaśnienia, b) L. Fortunato. Huta meta- nych w niewielkich ilościach wielokrotnie w cią-lurgicznego Towarzystwa w Taganvogu (c. d.). Opis gu doby, najlepiej stosować piece martenowskie maszyn wiatrowych, pieców koksowych i ogólne o pojemności 500 kg do bt. Ze wzglydu na to, wiadomości o biegu wielkich pieców, c) W. Foltz. że spożycie wygla w takich piecach jest znaczne,. Rynek węglowy i metalowy w grudniu r. 1906 (pocz.). bieg odlewni winien trwać bez przerwy całą doby, N2 3. a) F. Piestrak. Plany salin Wielickich, przyczem w nocy odlewać można tylko takie wykonane przez Marcina Germanu (dok ), b) J. Di- przedmioty, których wyrób nie wymaga szcze-visz. O sposobie cementowania, zastosowanym przy gólnych ostrożności.

budowie i pogłębianiu szybów w skalach, obfitują-    N° 2. a) Eichhoff. O postępach iv wytwarza-

cych w wodę (pocz.). Nowy sposób, obmyślony ni u stali na drodze elektrycznej. Odczyt, wygłoszo-przez Portiera, polega na uszczelnianiu cementem ny na zebraniu członków Towarzystwa hutników szczelin w skałach w miary pogłybiania szybu; niemieckich w Diisseldorfie d. 9 grudnia r. 1906. skutkiem tego dalsze pogłybianie jest w znacz- Autor daje charakterystyky dotąd znanych spo-nym stopniu ułatwione. Sposób ten może być z sobów wytwarzania surowca i stali drogąelektro-korzyścią zastosowany do uszczelniania tam w termiczną, a nastypnie zajmuje siy głównie sposo-chodnikack i przy żelaznej obudowie szybu. Ar- bem Heroulta. Artykuł zawiera opis pieców, tykuł zawiera opis robót około pogłybiania jed- bliższe szczegóły prowadzenia procesu wytwarzanego z szybów w kopalni, należącej do Towarzy- rzania stali, wyjaśnienie jego właściwości i wy-stwa Béthune, c) L. Fortunato. Huta metalurgicz- niki, dotąd otrzymane w praktyce, b) Geilenkir-nego Towarzystwa w Taganrogu (c. d.). Opis sta- chen. Zastosowanie pieców płomiennych w odlew-lowni tomasowskiej. d) W. Foltz. Rynek węglowy niach zwłaszcza do ^wytwarzania o ilewów odwęglo-i metalowy w grudniu r. 1906.    nvch (schmiedbarer Guss) (c. d.). W piecu płomien-

stahl und Eisen (1907). Poczynając od d. nym mogą być z powodzeniem wytwarzane spe-1 stycznia r. b., czasopismo „Stahl und Eisen“, wy- cyalne gatunki metalu do wyrobu walców surow-chodzące dotąd dwa razy na miesiąc, ukazuje cowych zwykłych i hartowanych, czyści maszyn,, siy w odstypach tygodniowych.    od których wymagana jest znaczna wytrzyma

m I. a) H. Wedding. Przemysł żelazny we Włoszech. Odczyt, wygłoszony na zebraniu hutników górnośląskich w Gliwicach d. 28 października r. 1906. Opis hut żelaznych w Milanese pod Medyolanem, w Torre Annunciata pod Neapolem, huty Stassano pod Turynem i Pionsbino w Toskanii oraz kopalni rudy żelaznej na wyspie Elbie. b) Geilenkirchen. Zastosowanie pieców płomiennych w odlewniach zwłaszcza do wytwarzania odlewów odwęglonych (schmiedbarer Guss) (pocz.). Przy wyborze pieca dla odlewni w mniejszym stopniu bierze siy pod uwagy jakość, aniżeli ilość wytworzonego metalu. Odkąd w odlewniach w wiyk-szym stopniu uwzględniane są zdobycze badań teoretycznych z dziedziny metalurgii, czynione są starania, ażeby w każdym wypadku stosować taki rodzaj pieca, jaki dla wytwarzania danych wyrobów i istniejących ‘na miejscu warunków jest najodpowiedniejszym. Do topienia zwykłego szarego surowca na odlewy, w których ilość wy- złomu i budową mikroskopową żelaza zlewnego. gla i siarki może bez szkody dosiygać pewnej Streszczenie odczytu C. Banistera, wygłoszonego stosunkowo znacznej wysokości, najodpowiedniej- na posiedzeniu Towarzystwa „Iron and Steel Inszym okazał siy kopulak, w którym skutkiem ści- stitute“. Banister odróżnia złom o powierzchni slego zetkniycia siy metalu z koksem w czyści lejkowatej, łupkowej, nierównej, krystalicznej i wygiel i siarka zostaną przez pierwszy pochło- I gładkiej albo prostej. Powierzchnia złomu zależy od niyte. Piece płomienne, gdzie metal styka się je- ! sposobu wykonania próby na zerwanie, rozmiarów dynie z gazem, nadają siy zwłaszcza do wyrobu i kształtu próby i wreszcie od gatunku badanego■ odlewów specyalnych, nie zawierających dużych metalu. Złom w kształcie lejka powstaje w stali ilości siarki i wygla. W odlewniach używane są drobnokrystalicznej lub drobnoziarnistej, wolnejj

r-H

CO .1

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

1907

łość na rozerwanie, spryżystość i twardość, odlewów, wytrzymałych na działanie wysokiej temperatury, i kwasów odlewy ze stali i odwyglane. Przygotowanie surowca od wyrobu odlewów od-wyglonych odbywa siy w Ameryce w piecach płomiennych zamiast w kopulakach; w Niemczech używane są do tego celu piece tyglowe, które kosztują drożej a wyniki dają gorsze. Piece płomienne coraz bardziej wypierane są przez martenowskie, w których topienie metalu z mniejszą zawartością wygla jest znacznie łatwiejsze.

N2 3. a) H. Röchling. O postępach w wytwarzaniu stali na drodze elektrycznej. Drugi odczyt,, wygłoszony na zebraniu członków Towarzystwa hutników niemieckich w Diisseldorfie na powyższy temat. Autor zajmuje siy rozwojem induk-cyjnego procesu Kjellina i podaje wyniki praktyczne wytwórczości stali w Gysinge b) O. Bauer. Stosunek, zachodzący pomiędzy powierzchnią

od siarczku manganu i żużla. Złom łupkowy wie wyjaśnienia fceoryi amalgamacyi. d) E. Gua-wskazuje na obecność żużla; warstwy idą równo- rini. Obecny stan techniki spawania zapomocą prą-legle do długości próby. Metal o powierzchni du elektrycznego. Jakkolwiek już w r. 1867 Wil-nierównej jest zawsze bez wartości z powodu der topił cienkie druty zapomocą prądu elekt-obecności żużla. Powierzchnia krystaliczna do- rycznego, to jednakże właściwy rozwój techniki wodzi zależności pomiędzy wielkością kryształów spawania datuje się od chwili, gdy Ries w r. 1887 i budową stali. Obecność siarczku manganu i obmyślił specyalny przyrząd, przy pomocy które-żużla daje się rozpoznać w ten sposób, że ziarna go spawanie odbywa się bez szkody dla metalu perlitu otoczone są ferritem. Złom gładki lub spawanego. Wszystkie sposoby spawania podzie-prosty jest częstokroć odmianą łupkowego, c) lić można na dwie grupy. Do pierwszej należą Geilenkirchen. Zastosowanie pieców płomiennych w sposoby, zasadzające się na zamianie energii elek-odlewniach zwłaszcza do wytwarzania odlewów od- trycznej w cieplną. W rozwoju tej gałęzi tech-iveglonych (schmiedbarer Guss) (dok.). Rozpatrując ni ki największe zasługi położył Thomson. Dru-warunki wytwarzania odlewów odwęglonych, au- ga grupa obejmuje sposoby, oparte na zużytkowa-tor dochodzi do wniosku, że do powyższego celu niu ciepła -luku elektrycznego. Podstawy do najodpowiedniejszym i zarazem najtańszym na- rozwoju tych sposobów położył Bernados. Autor wet w porównaniu z kopulakiem jest piec marte- w ogólnych zarysach podaje opis sposobów spa-nowski. Piece o pojemności 2 t i mniej jeszcze wania i wskazuje na zakres ich zastosowania, e) pracują z korzyścią. Autor przewiduje, że wkrót- ! Sprawozdanie W. Atkinsona o katastrofie w Courrié-ce wyrób odlewów odwęglonych będzie się odby- res i pył węglowy. Artykuł ten był zamieszczony wał wyłącznie przy pomocy pieców martenów- w czasopiśmie „Revue de Metallurgie“, f) Powie-skich. -    trze ciekle w zastosowaniu do przyrządów ratunko-

W. K.

Revue universelle des mines (1906). Gru- wych. Nowy przyrząd ratunkowy, zbudowany dzień, a) H. Hubert. Badanie silnika gazowego przez Simonisa i nazwany przez niego aerolitem, czierosuwnego d-wucylindrowego na 1500 MK. We oparty jest na zastosowaniu powietrza ciekłego, wstępie autor mówi o postępach w budowie sil- Przyrząd, którego waga wynosi zaledwie 7 kg. ników gazowych a zwłaszcza silników, porusza- jest wygodny i daje się łatwo przenosić na ple-nych gazem wylotowym, i podaje charakterysty- cach; dostarcza w ciągu trzech godzin pracy po-kę różnych systemów Następnie znajduje się wietrzą czystego i świeżego. W przyrządzie tym opis 1 500-konnego silnika gazowego, zbudowane- | nie zachodzi żadna reakcya chemiczna, niema zu-go w zakładach Towarzystwa metalurgicznego j pełnie wentylów (zaworów), skutkiem czego w John Cockerill, i sprawozdanie z badań, dokona- . j czasie oddychania nie mogą zachodzić kompli-nych nad tym silnikiem, b) L. Denoel. Badania kacye, podobnie jak w przyrządach do oddycha-nad wytrzymałością i sprężystością lin wyciągowych nia tlenem. Zbiornik zawiera 4,5 l powietrza (dok.). Oznaczanie spólczynnika sprężystości i gra- ciekłego. W kopalniach węgla na Morawach, bę-nicy sprężystości. Badania nad sprężystością lin dących w posiadaniu Rotszylda, powstaje zakład znacznej długości. Liny druciane nowe i używa- do wytwarzania powietrza ciekłego. Wszystkie ne; badanie ich wytrzymałości na rozerwanie, c) przyrządy ratunkowe w tych kopalniach zostaną R. Vondracek. W sprawie teor H amalgamacyi sre- przystosowane do powietrza ciekłego. bra. Uwagi z powodu pracy J. Yillarella w spra-

Kronika bieląca.

Aufzac — Podchwyt.

Ainfala — Upadowa.

Ablezung — Zmiana.

Bresztynga — Łom.

Bremsberg — Pochylnia.

Bremza Bremzować — Hamować. Bremzowacz — Hamowacz. Borloch — Otwór wiertniczy. Borować — Wiercić.

Baj szychta — Dniówka przystaną. Bona — Pomost.

Hamulec.

Do słownictwa górniczego polskiego. W

górnictwie węglowem zagłębia Dąbrowskiego w przeciągu długiego szeregu lat używano wiele nazw górniczych, wziętych z języka niemieckiego; przed kilku laty grono górników miejscowych podjęło zadanie spolszczenia tych nazw i wprowadzenia ich w użycie; poniżej podajemy spis tych nazw, nadmieniając, że wiele jeszcze nazw wymaga spolszczenia.

Abbau — Odbudowa.

Anszłeger — Sygnalista.

Abbausztreka — Chodnik odbudowy.

Brucli — Zawalisko.

Bergi — Kamienie.

Cechenhaus —

Cyndsznura (

Cyndra Curyk — Nazad.

Cug — Pociąg.

Cymerhajer — Cieśla.

Durchib — Przecinka.

Dyng — Ugoda.

Flec — Pokład.

Eorwerts — Naprzód.

Filort — Podszybie.

Fedro wać — Wyciągać.

Fedrunek — Wydobycie.

Maszyna fedrunkowa — Maszyna wyciągowa. Firung — Przewodnik.

Flek — Tabliczka.

Fajer — Ogień.

Forszus — Zaliczka.

Ferlezunek — Zapis.

Fersta — Piętro.

Forant — Zapas.

Folować — Ładować.

Fertig — Gotowe.

Gezenk — Szybik ślepy.

Geltag — Wypłata.

Glikauf — Szczęść Boże.

Grundsztreka — Chodnik główny.

Gizd — Miał.

Hengebank — Nadszybie.

Halt — Stój.

Hango wać — Spuszczać.

Hajer — Górnik.

Hałda — Zwał.

Hercsztyk — Krzyżownica.

Krankszyclita — Dniówka choroby.

Kwerszlag — Przecznica.

Karowacz — Taczkarz.

Lajtung — Kierownik.

Mittelsztreka *— Chodnik pośredni.

Oberhajer — Dozorca.

Szprajc — Rozpora.

Szychtenbuch — Dziennik.

Szychta — Dniówka.

Sztreka — Chodnik.

Sztrajch — Rozciągłość.

Sztus — Ściana.

Szus — Strzał.

Szram — Wręb.

Szramać — Wrę by wać.

Szleper — Wozak.

Szala — Klatka.

Szpica — Strzała.

SzpJint — Zatyczka.

Szprung — Uskok.

Izba zborna. Dom zborny.

Lont.

I Szyber — Łupek.

Szlafhaus — Dom noclegowy. Wyper — Wywrót.

Waserzega — Ściek.

Zol — Spodek.

Zumpfsztreka — Chodnik wodny.

Bilans Towarzystwa Hrabia Renard. W

jNs 52/53 Wiest nika Finansów, P y o my ssie unosi i Tor-gowli z r. 1906 ogłoszony został bilans Towarzystwa Hrabia Renard za rok 1905/6 (za czas od 1 lipca r. 1905 do 30-go czerwca r. 1906). Towarzystwo w okresie sprawozdawczym przyniosło 733 285 rub. zysku (ze sprzedaży wytworów 589 321 rub. i z procentów 143 964 rub.). który postanowiono podzielić, jak następuje: nicy kursu 80 055 rub., na amortyzacyjnego 308 097 rub.,

325 000 rub.

20133 rub.

na pokrycie róż-powiększenie funduszu na dywidendę powiększenie wartości majątku czynny bilansu Towarzystwa składa się z następujących pozycyi: ziemia dania górnicze 281 347 rub., urządzenia górnicze, fabryczne i gospodarcze 5 308 907 rub., domy mieszkalne 759 796 rub., narzędzia 272 345 rub., gotówka w kasie 5 833 rub, wartość materyałów i wytworów 470 002 rub., należności hypoteczne 289 650 rub., papiery wartościowe własne 1 101 933 rub., weksle i depozyty 185 882 rub., dłużnicy 1870 584 rub., rachunki w bankach 222 419 rub., kasa pomocy robotnikom 4 465 rub.; stan bierny: płaca robocza i kaucye 278 548 rub., wierzyciele 253 096 rub., kasa pożyczkowo-oszezędnościowa pracujących 12 364 rub., pozostałość dywidendy do podziału 25 000 rb., fundusz na odszkodowanie za wypadki nieszczęśliwe 61354 rub., fundusz rezerwowy 510 518 rub., fundusz amortyzacyjny 3 377 887 rub., wartość majątku 6 254 396 rub.

na

Stan

j na-

H.

Roczne spożycie przeciętne (1900 — 1904) w Rosyi różnego rodzaju opału na jednego mieszkańca (w pudach):

Węgiel

Dnewo kamienny

N ai'ta

. 0.12

4,14

4,26

2,44

Ural .    .    .

Kaukaz .    .

Turkiestan Całe państwo Rosyjskie .

0,68 0,11

0,53

1,07

9,13

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

0,04    0,10

7,11    2,26

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.