PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPRAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ni 3 (69).

Öqbrowa, dnia 1 lutego r. 1907.

Toni IV.

jAnali a miedzi handlowej i cynku.

= 10,6.

Najważniejsze urządzenia w kopalniach galicyjskich w r. 1905.

Kronika bieląca.

jAnali a miedzi handlowej i cynku.

Praca niniejsza zawiera sposoby oznaczania zanieczyszczeń, spotykanych w miedzi handlowej i cynku, oparte przeważnie na metodzie elektrolitycznej, chociaż autorzy*) w pewnym, stopniu posługują się także metodami analizy wagowej i miarowej.

Analiza miedzi handlowej.

Zanieczyszczenia. Ołów, bizmut, nikiel, kobalt, mangan, cyna, cynk, żelazo, arsen, antymon, siarka, srebro, złoto.

Oznaczanie miedzi. Odważyć 10 gr wiórków miedzi, oczyścić zapomocą eteru od smarów i magnesem od cząsteczek żelaza, pochodzących z narzędzi, i wsypać do zlewki objętości 550 cm³ (średnica 6,5 cm, wysokość 18 cm), zalać kwasem siarczanym (12 cm³) i kwasem azotowym (25 cm³) po uprzedniem zanurzeniu wiórków w dostatecznej ilości wody dla umiarkowania reak-cyi. Do zlewki włożyć lejek takich rozmiarów, aby brzegi jego dotykały wewnętrznej ściany szklanki; kilka kropel wody, nalanej na utworzone w ten sposób złączenie, utworzy zamknięcie hydrauliczne. Dla przyspieszenia reakcyi należy

kiego proszku (0,4 gr siarczanu wystarcza w zupełności nawet dla miedzi bardzo zanieczyszczonej). W ten sposób tworzy się na anodzie osad dwutlenku ołowiu, który umożliwia wydzielenie się bizmutu i antymonu razem z nim pod postacią dwutlenku. Sposób ten jednak nie wystarcza, jeżeli miedź zawiera w dużej ilości Bi. Wtedy należy strącić ten pierwiastek w roztworze, zakwaszonym wyłącznie kwasem, siarczanym, pod postacią fosforanu bizmutu (patrz dalej: Oznaczenie bizmutu). Roztwór przez filtrowanie, wolny od Bi i Pb i zakwaszony kilkoma cm³ HNO³, poddać elektrolizie na miedź.

Wróćmy obecnie do analizy miedzi, nie obfitującej zbytnio w Bi. Zostawić płyn do zupełnego wyklarowania się, potem zanurzyć w nim elektrody, zastosować prąd o 1 Amp. Szklankę przykryć dwiema połówkami szkła zegarkowego w ten sposób, aby przepuszczały tylko druty elektrod. Po 7—8 godzinach, kiedy płyn stanie się bezbarwnym wskutek osadzenia się miedzi na katodzie, obmyć szkiełka wodą, skierowując ją do płynu bez przerywania prądu. Elektrolizę .    . uważamy za skończoną,'jeżeli po dodaniu małej

szklankę lekko zagrzać. Jeżeli miedź zawiera i}ol§ei wody w przeciągu dwóch godzin nie utwo-zanieczyszczenia, wtedy na dnie otrzymujemy    si nowy osad miedzp p₀ skończonej elek-

osad. W takim razie należy ogrzać płyn, ażeby trolizie odstawić szybko szklankę i, nie odejmując skupić osad 1 uwolnić go od soli miedzi, które elektrod ani też nie przerywając prądu, zanurzyć mogą być w mm zawarte. Roztwor rozcieńczyć eiektrody w wodzie, zakwaszonej jednocześnie do 300 cm³, dodać siarczanu żelazowego czystego kwasem siarczanym i azotowym (7₁₀₀ objętości (ilość, odpowiadająca 0,1 gr, jest zupełnie dosta- kwasu azotowego na 36° B. i 7₁₀₀ objętości kwa-teczna nawet dla gatunków miedzi bardzo zame- su siarCzanego). Użycie w tym celu kwasu azo-czyszczonych). Sól ta utlenia arsen 1 utrzymuje towego jest niezbędnem szczególniej przy anali-go w postaci kwasu arsenowego, t. j. w stanie zie mosiądzu dla zmycia cynku, który mógł z jonów As0₄. W ten sposób unika się osadzenia jyim osiaś(5 na katodzie, pokrytej miedzią. Na-arsenu razem z miedzią, które stanowi jedną z stępnie zańurzyć elektrody w roztworze, zakwa-dużych trudności, jaką spotykają chemicy przy szonym tyiko kwasem siarczanym (7₁₀₀ objętości), elektrolizie miedzi w obecności arsenu. Bizmut gdzie pozostają przez 5 minut, nie przerywając i antymon, które nie mniej ujemnie wpływają na prądtL Potem elektrody zanurzyć w wodzie dy-dokładność analizy, ponieważ prąd osadza je na Jtylowanej, wciąż nie przerywając prądu; wresz-miedzi, można uczynić nieszkodliwymi przez do- cie kilku minutach odjąć elektrody. Następ-danie do wiórków miedzi przed rozpuszczeniem w nie katodę należy zanurzyć w alkoholu absolut-kwasie siarczanu ołowiu pod postacią bardzo miał- nym_ suszyć w przeciągu 10 minut w suszarni

*) Analyse du cuivre et du zinc industriels par A. Hollard et L. Bertiaux. (Eevue ce métallurgie. Avril, 19C6).

przy 90° i zważyć.

Wszystkie wyżej wskazane operacye powin-

ny być wykonane szybko, aby zapobiedz działaniu kwasu na miedź. Te stopniowe zanurzania przy działaniu prądu oczyszczają zupełnie miedź od wszelkich soli i innych zanieczyszczeń. Różnica wagi katody z miedzią i bez miedzi da nam wagę miedzi plus wagę srebra, które osiadło razem z miedzią. Należy zatem później odjąć wagę srebra, która będzie określona w dalszym ciągu.

Oznaczanie ołowiu i bizmutu. 10 gr miedzi zalać 50 cm³ kwasu azotowego, dodać 10 cm³ kwasu siarczanego. OdparowTać do suchości, rozcieńczyć wodą z dodatkiem 5 cm³ kwasu siarczanego (do 200 cm³). Otrzymujemy nierozpuszczalny siarczan ołowiawy i część bizmutu w postaci arsenianu. Płyn, zawierający powyższe osady, zagotować i zalać 10 cm³ kwasu fosforowego na 60° B, który strąca resztę bizmutu. Po ostygnięciu dodać 30 cm³ alkoholu absolutnego dla doskonalszego strącenia ołowiu. Po 12 godzinach spoczynku dekantować i filtrować. Nierozpuszczalny osad, który zawiera wszystek ołów i bizmut, przemyć najpierw roztworem, zawierającym 1% kwasu siarczanego, 1 °/₀ kwasu fosforowego i 15°/o alkoholu absolutnego; następnie roztworem rozcieńczonym, zawierającym siarczek amonu (NH₄)₂S i cyanek potasu (CyK).*) Ta ostatnia mieszanina usuwa resztki miedzi, nu, antymonu i cyny. Osad nierozpuszczalny, który zawiera tylko ołów i bizmut, rozpuścić w rozcieńczonym i gorącym kwasie azotowym z dodaniem rozcieńczonej i gorącej wody królewskiej, dodać 7 cm³ kwasu siarczanego i odparowywać aż do wydzielania się białego dymu, pochodzącego z kwasu siarczanego; rozpuścić w 100 cm³ wody z alkoholem. Strącony siarczan ołowiawy przeiiltrować i przemyć kwasem azotowym i alkoholem rozcieńczonym. Ilość alkoholu nie powinna przekraczać 35 cm³. Otrzymany osad siarczanu ołowiu rozpuścić w mieszaninie o następującym składzie:

Amoniaku na 22° B

arse-

Kwasu azotowego na 36° B Azotanu miedzi w ilości, odpowiadającej .......

.    .    40 cm³

.    67 cm³

10 gr miedzi.

Roztwór rozcieńczyć do 300 cm³ i poddać elektrolizie (1=0,3 Amp.). Otrzymany na katodzie osad dwutlenku ołowiu przemyć, wysuszyć przy 200° i zważyć. Otrzymana waga, pomnożona przez współczynnik 0,853, daje ilość ołowiu.

Do filtratu, pozostałego od siarczanu ołowia-wego i zawierającego bizmut, dodać 5 cm³ kwasu siarczanego, rozcieńczyć do 300 cm³ i poddać elektrolizie z zastosowaniem prądu o sile 0,1 Amp. przez 24 godzin.

Oznaczanie niklu. 5 gr wiórków poddać elektrolizie na miedź. Niema potrzeby doprowadzać elektrolizę do końca; wystarczy wy-

dzielić tylko większą część miedzi. Wskutek domieszki arsenu, antymonu albo bizmutu wydzielo-miedź będzie czarniawą, nie szkodzi to jednakże, ponieważ w tym wypadku zależy nam tylko na oddzieleniu miedzi. Płyn, wolny od miedzi, w którym rozpuścić należy również osad, wydzielony na anodzie podczas elektrolizy, odparowuje się, aż zacznie wydzielać się w obfitości biały dym bezwodnika kwasu siarczanego. Odparowany w ten sposób płyn zadaje się wodą; metale ciężkie strąca się zapomocą siarkowodoru; potem następuje filtrowanie. Filtrat ogrzewa się dla zupełnego usunięcia siarkowodoru. Jeżeli podczas ogrzewania wydzieli się siarczek arsenu, roztwór filtruje się raz jeszcze przez ten sam liltr, co poprzednio. Filtr, zawierający wszystkie ciężkie metale, należy zachować do oznaczenia cyny. Następnie do filtratu dodaje się H₂0₂, który utlenia ostatnie ślady H₂S i zamienia tlenki żelaza na jeszcze wyższe. Mając na uwadze elektrolizę niklu, do roztworu dodać należy jeszcze 15 cm³ amoniaku na 220°B, potem kwasu, nego aż do zneutralizowania płynu, siarczanu magnezyi (5 gr). nasyconego wodnego roztworu S0₂ (5 cm³), wreszcie 25 cm³ amoniaku na 22°B. Płyn, rozcieńczony wodą do 300 cm³, poddaje się elektrolizie z zastosowaniem prądu o sile 0,1 Amp. przy temperaturze 90°. Należy zwracać baczną uwagę, żeby temperatura płynu nie spadała niżej od wskazanej. Po pięciu godzinach nikiel wydziela się całkowicie wraz z kobaltem. Cynk po-pozostaje w płynie. W jednym z poprzednich*) artykułów została podana teorya zachodzących reakcyi.

jeżeli wskutek obecności manganu wydzieli się podczas elektrolizy niklu czarny osad na spirali, należy go zbadać, ażeby się upewnić, czy nie zawiera niklu albo żelaza.

Domieszkę cynku oddziela się od wodzianu żelazowego zapomocą szeregu _po sobie następujących rozpuszczań i strącam Żelazo oznacza się metodą jodometryczną (patrz niżej). Do nia cynku stosuje się elektroliza (patrz niżej).

Część wodzianu żelazowego wydzielić się może wraz z niklem, jeżeli ilość żelaza w miedzi przekracza 20°/o (miedź w sztabach, czarna miedź). W takim razie należy zacząć od strącenia niklu z amoniakalnego roztworu siarczanu niklu z. dodatkiem siarczanu amonowego; przytem nikiel pociąga za sobą przynajmniej pewną część cynku i żelaza. Otrzymany osad przeprowadza się w (przez rozpuszczanie w kwasie azotnym i odparowywanie z H₂S0₄). Z tego roztworu wydziela się nikiel czysty zapomocą elektrolizy w obecności siarczanu amonowego. Ług macierzysty gotować z H₂0₂ dla utlenienia resztek S02 oraz żelaza. Ten roztwór łączy się z płynem, otrzymanym od poprzedniej elektrolizy (która

na

siarcza-

oznacza-

siarczan

*) 10C cm3 tego roztworu zawiera 5 g>'. CyK i 5 c/n³ (NH^S (otrzymanego przez nasycenie siarkowodorem 10ujo amoniaku).

*) Revue de métallurgie, 135—114,1906.

czone

wraca

niern

3*

•dala Ni z domieszką Zn). Oba płyny filtruje się; wodzian żelazowy rozpuszcza się w możliwie małej ilości H₂S0₄ i następnie strąca się zapomocą amoniaku. Takie postępowanie powtarza się dotąd, dopóki wodzian żelazowy nie będzie całkowicie uwolniony od cynku.

Oznaczanie cynku. Wszystkie połą-filtraty od poprzednich operacyi należy odparować, żeby otrzymać więcej stężony roztwór cynku. Otrzymany płyn zneutralizować H₂S0₄, potem dodać po trochu 5 gr sodu gryzącego, dalej 2 g* kwasu, cytrynowego i znowu kwasu siar-czanego aż do zobojętnienia. Roztworowi przy-się odczyn alkaliczny przez dodanie paru kropli wodzianu sodu; wreszcie znowu dodaje się 2 gr kwasu cytrynowego. Roztwór, rozcieńczony do 400 cm'³, poddaje się elektrolizie z zastosowa-prądu o sile 1 Amp.; cynk wydziela się na katodzie, pokrytej miedzią.

Oznaczanie żelaza metodą jodo-metryczną. Stosowanie następującej metody objętościowej znacznie ułatwia zadanie, jeżeli wypadnie oznaczać żelazo z wodzianu żelazowego. Przedewszystkiem należy wodzian żelazowy uwolnić od wszelkich śladów HNO.,. Domieszki kwasu azotowego można się spodziewać zawsze z tego względu, że wodzian żelazowy został strącony z roztworu, zawierającego ten kwas. Wolny od HN0₃ wodzian żelazowy rozpuszcza się w jak-najmniejszej ilości HC1. Do tego roztworu należy dodać, dwuwęglanu sodu, który zneutralizuje większą część kwasu i napełni flakon kwasem węglanym. Flakon objętości 250 cm³ powinien posiadać korek szlifowany. Do kwaśnego roztworu (który powinien posiadać żółte zabarwienie bez odcienia czerwonego), rozcieńczonego mniej więcej do 125 cm³, dodać trzeba 5 cm³ siarczku węgla i jodku potasu w pewnym nadmiarze (roztwór KJ powinien być bardzo silny). Flakon należy zakorkować natychmiast, wstrząsnąć i wreszcie zostawić w spokoju na pół godziny. Jony żelazowe stają się żelazawemi, przyczem wydziela się wolny jod, który przynajmniej w pewnej części rozpuszcza się w siarczku węgla: Fe₂Cle-f-2KJ=2FeCl₂-j-2KCl-j-2J. Siarczek węgla pozostaje we flakonie; nie dekantując płynu, tworzącego warstwę wierzchnią, mianuje się -wolny jod roztworem Na₂S₂0₃, dopóki CS₂ nie przyjmie właściwej sobie barwy. Bez dodawania siarczku węgla reakcya może być niezupełną, i należy się obawiać reakcyi odwrotnej. Obecność siarczku węgla, który stale usuwa jeden z produktów reakcyi (J), uwalnia nas od tych obaw.

Wskazana ilość (5 cm³) CS₂ jest niezbędną, ażeby reakcya była kompletną. Przytoczony sposób posiada tę wyższość nad sposobem Mohra, że zupełnie usuwa możliwość reakcyi odwrotnej. Mohr działa pod ciśnieniem na gorąco, używając jako wskaźnika krochmalu; jego sposób dał rezultaty zanadto małe.

Oznaczanie cyny. Cala cyna jest zawarta w mieszaninie siarczków, otrzymanych przy oddzielaniu niklu. Osad ten rozpuszcza się w kwasie solnym z bromem; roztwór odparować do suchości na piasku. Pozostałość po odparowaniu zalać 30 cra³HCl, 30 gr szczawianu amonu i rozcieńczyć do 250 cm³. Przez otrzymany roztwór przepuszcza się strumień siarkowodoru przez półtorej godziny, utrzymując temperaturę na 95°. Siarkowodór strąci metale ciężkie oprócz cyny. Płyn gotować chwilę, dodawszy wpierw siarczanu amonu; gotuje się w celu skupienia wszystkich siarczków, co ułatwia filtrowanie, szczególniej w razie, obecności siarczku antymonowego, który jest kolloidalnym. Filtrowanie odbywa się przez filtr, nasycony siarczanem amonu; do przemywania 'osadu używa się wodnego roztworu H₂S, zawierającego na 100 cm³: — 2 cm3 HC1, 12 gr szczawianu amonowego i 1 albo 2 gr siarczanu amonowego. Filtrat należy gotować w celu usunięcia H₂S i potem poddać elektrolizie na cynę (siła prądu 1 Amp.; temperatura płynu około 50°). Ten płyn powinien zawierać 10 gr szczawianu amonowego i 10 cm³ kwasu solnego na 100 cm³.

Ponieważ siarczki ciężkich metali mogą zatrzymać nieco cyny, należy je rozpuścić i znowu strącić w warunkach powyżej wymienionych; w ten sposób uniknie się straty cyny.

Oznaczanie manganu. Z nową próbką (5 gr) miedzi badanej postępuje się, jak wyżej, w celu usunięcia miedzi i ciężkich metali. Do roztworu, utlenionego zapomocą H₂0₂, dodać 5 gr kwasu cytrynowego, 50 cm³ nasyconego roztworu kwasu siarkawego i 25 cm³ amoniaku na 22°B. Roztwór zobojętnić kwasem siarczanym, wreszcie zrobić go znów alkalicznym przez dodanie 25 cm3 amoniaku na 22°B. Elektrolizę należy prowadzić przy temperaturze 40° i przy prądzie 1 Amp. Ilość płynu, jak zawsze, powinna wynosić 300 cm³. Żelazo osiądzie na katodzie na siatce platynowej wraz z pewną ilością niklu i cynku. Żelazo, strącone jednokrotnie, usuwa się z kąpieli (ważyć żelaza niema potrzeby), roztwór zakwasić fi₂S0₄. Wówczas nadtlenek manganu, który mógł zacząć wydzielać się na spirali podczas elektrolizy, rozpuści się zupełnie. Roztwór odparować do 250 cm³, dodać 25 cm³ nasyconego roztworu S0₂, potem amoniaku na 22°B.—25 cm³. Nadmiar Ś0₂ jest niezbędny, ażeby uniknąć utleniania cytrynianu amonowego, co spowodowałoby strącenie w płynie tlenków manganu. Roztwór rozcieńczyć do 300 cm³\ siła prądu powinna wynosić 7ą Amp. a temperatura powinna być utrzymana między 90° i 95° przez cały czas trwania elektrolizy; mangan wydzieli się całkowicie po paru godzinach. Przed wyjęciem elektrodu dla uniknięcia ponownego rozpuszczenia manganu należy dolać do płynu nieco amoniaku, jeżeli roztwór stracił odczyn alkaliczny; wtedy opuszczają doń siatkę

platynową. Siatka platynowa pokryta jest wyższymi tlenkami manganu, które pod wpływem amoniaku z płynu rozkładają się z wydzielaniem gazów i przechodzą w MnÓ₂. Wtedy siatkę platynową wyjmuje się z roztworu i pogrąża ją po kolei w dwóch kąpielach z wrzącą wodą, zawierającą nieco amoniaku. Następnie siatkę wraz z osadem przepala się w temperaturze ciemno-czerwonego żaru, ażeby przeprowadzić nadtlenek manganu w tlenek manganawo-manganowy. Pożąda-liem jest unikać bezpośredniego zetknięcia osadu z płomieniem; w tym celu siatkę umieszcza się w naczyniu z cienkiej platyny i dopiero wtedy można ogrzewać silnie. Wagę tlenkumanganawo-manganowego otrzymujemy jako różnicę wagi stego amoniaku aż do wywołania odczynu alka-elektrody, pokrytej Mn₃0₄, i wagi elektrody, okre- licznego; potem znowu robi go się kwaśnym przez słonej przed elektrolizą a nie potem. Biorąc dodanie paru kropel kwasu solnego. Następnie wagę elektrody po elektrolizie, otrzymuje się dodać dwuwęglanu sodu w małym nadmiarze; liczby trochę za wielkie, ponieważ po rozpuszczę- wreszcie roztwór ochłodzić, dolać 5 cm³ l°/₀ wod-niu Mn₃0₄ (w mieszaninie kwasów azotowego i nego roztworu krochmalu i mianować jodem aż szczawiowego) platyna, która podczas elektrolizy do wywołania trwałego niebieskiego zabarwienia, została nieco naruszona, może stracić na wadze    Oznaczanie antymonu. Wolny od ar-

ku bardzo łagodnie. Arsen dystyluje się do zbiornika, zawierającego 85 cm³ wody, w postaci chlorku arsenawego. Operacyę przerywa się, kiedy do epruwetki przejdzie 35 cm³ płynu, na co potrzeba zazwyczaj około godziny czasu. W zbiorniku otrzymujemy arsen czysty; antymon, o ile byłby obecny w metalu, pozostaje w kolbie A. Rurka w

kształcie U, zaopatrzona w szklane perełki, zatrzymuje wszelkie ciała, które mogłyby być wyrzucone z kolby A. Otrzymany roztwór arsenawy należy mianować jodem.

Przypominamy szczegóły oznaczania zapomocą metody jodometrycznej. Do ochłodzonego i rozcieńczonego wodą roztworu dodaje się czy-

kilka miligramów.    senu płyn, pozostały w kolbie A, przelać do in-

c( I

Oznaczanie arsenu. W kolbie obję- nego balonu o pojemności 650 cm³\ dno kolby na-tości 300 cm³ ogrzewa się 5 gr metalu z 25 cm³ leży wpierw owinąć siatką metaliczną w tym ce-H₂S0₄ przez pewien czas w celu usunięcia wszyst- lu, żeby mógł bezpiecznie być wystawionym na kiego kwasu siarkawego, tworzącego się przez działanie wyższej temperatury. Do kolby wprowadzić 300 cm³ chlorku cynku (c. w. 2,0) i 25 gr kwasu szczawiowego w celu redukcyi soli żelazowej na żelazawą, o wiele mniej lotną, niż pierwsza. Dzięki temu dystylat nie będzie wcale zawierał żelaza; operując z solą żelazową, przeciwnie należy się obawiać, że żelazo, przechodząc, mogłoby zatkać otwór rurki, przez którą uchodzą gazy. Dno kolby ogrzewa się palnikiem Wiesnegga, który doprowadza ciepło jednostajnie; przez to unika się wybuchów w kolbie. Na szyjkę kolby nałożyć należy kawałek eienkiego azbestu, który również reguluje dopływ ciepła i i chroni korek kauczukowy od działania ciepła. Przez czas destylacyi do płynu puszcza się strumień gazu chlorowodorowego przez rurkę, która dochodzi do dna balonu. Chlorek antymonu zbiera się do kolby z wodą, ochładzanej z zewnątrz strumieniem zimnej wody. Przy końcu dystylacyi daje się zauważyć wydzielanie białego dymu; dystylacyę należy przerwać, kiedy dym przestanie się wydzielać. Rurka, przez którą para wy-działanie H₂S0₄ na metal. Kolbę po ochłodzeniu chodzi z kolby, jest zagięta nie pod prostym ką-włączyć do przyrządu dystylacyjnego, złożonego tern, jak przy kolbie A, lecz pod ostrym w celu podług załączonego rysunku, nie wylewając pły- ułatwienia uchodzenia ciężkiej parze chlorku an-nu. Kolba A powinna nadto zawierać 15gr siar- tymonu. Dystylat ogrzewać na kąpieli piaskowej czanu żelazawego i najwyżej 20 gr siarczanu że- około godziny dla usunięcia SÓ₂, powstałego lazowego, utleniającego "siarczki, na które kwas wskutek redukc}b siarczanu żelazowego przez siarczany nie działał. Zapomocą lejka (C) z kra- kwas szczawiowy W chwili zdjęcia kolby z nem T nalać do balonu A 150 cm³ czystego kwa- piasku dodać należy jeszcze jedną albo dwie krosu solnego zwyczajnego, poczem kran Uzamknąć na- ple wody utlenionej, która zniszczy ostatnie śla-leży natychmiast. Następnie, upewniwszy się, że dy S0₂. Po ochłodzeniu neutralizować płyn amo-temperatura kąpieli olejnej B utrzymuje się mię- niakiem, następnie dodać kwasu solnego w małym dzy 150° i 170°, zacząć ogrzewać balon z począt- nadmiarze; wreszcie przepuszczać strumień siar-

Wyrazistość tego odwrotnego mianowania jest bez porównania większą.

kowodoru dla strącenia antymonu. Siarczek antymonu oddzielić przez filtrowanie, przemyć roztworem siarkowodoru, wreszcie rozpuścić w mieszaninie 200 cm³ NaSH i 40 cm³ CyK na 20°/o. NaSH (c. w. 1,22) nie powinien zawierać wielosiarczków. Sposób przyrządzania tego roztworu został podany w „Le Bulletin de la Société chimique“, t. XXIX, str. 162 (1903) podług wskazówek Classena. Elektrolizie poddaje się płyn ob-

Przebieg analizy jest następujący: rozpuścić srebro w 100 cm³ mieszaniny o jednakowej objętości kwasu azotowego i wody, zagotować dla odpędzenia gazów azotowych. Do roztworu ostudzonego dodać 5 cm³ ałunu glinowo-żelazawego na 20% i mianować roztworem siarkocyanku amo-.    „    .    .    ,    , nowego o określonem mianie do zabarwienia czer-

dystylacyi do zbiornika przechodzi wraz z antymonem nieco cyn}^ i bizmutu, o ile są obecne w miedzi. Cyna nie przeszkadza wydzielaniu anty-przez elektrolizę. Wraz z antymonem może się wydzielić przy elektrolizie i pewna część bizmutu, która mogła rozpuścić się w NąHS. Z tego względu w razie obecności bizmutu siarczek antymonu powinno się rozpuszczać w mieszaninie NaHS i CyK dopiero po usunięciu bizmutu. W tym celu osad traktuje się siarczkiem amonowym, otrzymanego roztworu antymon strąca się w postaci siarczku. Po przemyciu siarczek ten rozpuszcza się w mieszaninie NaHS i CyK, przyrządzonej w sposób powyżej wskazany. Tą drogą otrzymany roztwór poddaje się już elektrolizie na antymon.

Oznaczanie siarki. 5—20 gr miedzi stosownie do ilości zawartej w metalu siarki zalać wodą królewską z nadmiarem kwasu azotowego i oznaczyć siarkę znanym sposobem w postaci siarczanu baru.

Oznaczanie srebra. Rozpuścić 25 gr miedzi w 190 cm³ kwasu azotowego (c. w. 1,2), zagotować dla usunięcia gazów azotowych i, nie filtrując, strącić srebro w płynie kilkoma kroplami kwasu solnego. Przez cały czas utrzymywać temperaturę płynu na 70°, aż do zupełnego strącenia chlorku srebra. Przefiltrować, przemyć wodą gorącą, osad znów rozpuścić w 2% roztworze cyanku potasu, rozcieńczyć do 250cm³. Siła prądu 0,1 Amp. Po dwóch godzinach wydzielenie srebra jest zupełnem.

Osad ten mógłby być już zważonym, lecz ponieważ może być nieczystym, więc lepiej rozpuścić go w kwasie azotowym rozcieńczonym, (200 cm³) i mianować siarkocyankiem amonu (sposób Charpentiera). Pragnąc wykonać analizę z możliwą ścisłością, należy określać koniec reak-cyi nie tylko przez zabarwienie na kolor czerwony pod wpływem siarkocyanku żelazowego, lecz i odwrotnie zapomocą dolewania azotanu srebra o mianie określonem, od zabarwienia czerwonego do zabarwienia białego, od siarkocyanku srebra.

jętuści 240 an* z zastosowaniem prądu o sile 1 wonego. Do płynu, zabarwionego na czerwono, Amp. Katodę należy przemyć silnym strumie- , dolew⁶ać „astmie mianowanego azotanu srebra niem wody, zęby usunąć wszelkie siady siarczków, (2 gr srebra ™ j jitr) dopóki zabarwienie czer-poźniej zanuizyc w wodzie dystylowanej, wiesz- wone nje przejdzie w różowe a następnie raptow-cie w alkoholu; następnie suszyć i wazyc. Pizy r]je w białe. Roztwory mianowane, jakoto siarko-

mon u

cyanek amonu i azotan srebra, odpowiadają sobie w ten sposób, że wystarcza tylko potem odjąć od ilości centymetrów zużytego siarkocyanku ilość centymetrów zużytego azotanu srebra, różnicę pomnożyć przez 2, żeby otrzymać wagę srebra w miligramach.

Oznaczanie złota. (W stanie metalicznym metoda Richa). 100 gr miedzi rozpuścić w 750 cm³ kwasu azotowego (c. w. 1,2), zagotować dla odpędzenia gazów azotowych i przefiltrować. Filtr, który zawiera wszystko złoto, wysuszyć i poddać lcupelacyi z ołowiem i małym kawałkiem srebra. Otrzymaną przez kupelacyę kulkę srebrną, która zawiera całkowitą ilość złota, rozpuścić w kwasie azotowym o c. w. 1,2. Złoto, które pozostaje nierozpuszczonem, wysuszyć i zważyć.

i/

Filtr z jego zawartością z kawałkiem srebra wagi kilku centygramów położj^ć na małej jak-najcieńszej blaszce z czystego ołowiu, wielkości 7 cm² (Blaszki, używane przez autorów, ważyły 20 gr). Zawartość filtra zawinąć w tę blaszkę, tworząc mały ścisły pakiecik, który należy włożyć do tygla, rozgrzanego do czerwoności, i postawić w mufli. Po kupelacyi otrzymaną małą kulkę srebrną wpuścić do kolby, napełnionej w części kwasem azotowym czystym (pozbawionym chloru) o c. w. 1,18. Kolbę nachyloną nagrzewać wolno aż do zupełnego odpędzenia gazów azotowych. Klarowny płyn z wierzchu zlać ostrożnie, dolać HN0₃ (c. w. 1,28), zagotować i dekantować, kolbę napełnić wodą do % i znów dekantować. W razie potrzeby przemywanie to można jeszcze powtórzyć. Wreszcie napełnić kolbę całkowicie wodą i prędko wylać zawartość do tygla porcelanowego, stawiając kolbę dnem do góry. Kiedy złoto dobrze osiądzie, wyjąć kolbę, wodę zlać a tygiel ze złotem postawić na brzegu mufli. Po wyschnięciu wprowadzić tygiel do środka mufli i trzymać przez kilka minut, dopóki tygiel nie stanie się ciemno czerwonym. Złoto,, które powinno być koloru żółtego, zważyć pa ostygnięciu.

Skład chemiczny różnych gatunków miedzi.

Pochodzenie miedzi

Cu

Ag

Au

As

Sb , Sn Ni-f Co

Fe Zn Pb Bi

S I Mn

1) Chili.

Urmeneta .

Lota.....

Katemu .    .    .    .

2) Jezioro Wyższe. Kalumet i Hecla. Tamarac .    .    .

CO 02 iO Cd lO CO

COOOCON CO tP co" oT Oi" 05 00 05 05 05 05 05 05

0.0395

0,0369

0.0129

0,0243

0,0092

0,0849

0,0016

0,0016

0,0007

0,0001

o o o po o

O —T X CO 00

o o o o o o oobbbb poœoNO O X to O to

o o 9 © «

^ l-L 03 05

pp o o o o Po o o Abc

HtOWOHH “d —T O' OC

O Ol

ślady

»    55    »

ÎÎ a !S

o »'PA o o

g Ł g Ł g8

X<< to o

O -.....

o

colo o o do"

yy

yy

yy

o <©

99,963

99,741

99,862

99,844

99.898

99,813

0,0272

0,1120

0,0455

0,0940

0,0430

0,0480

0,009 0,000 » „    0.013    »

0,037 0^004 » „    0,005    »

0,037 0,010 « 0,033 0,088 »

o o o o o o

bbobob O h-L o o o o GO bO O *<1 O O

0.004    „    ślady ślady

ślady 0,0000,000    „

„ I „ jślady „ 0,0080,000,0,000 „

„    „    ślady śladv

0,002 „ 0,0000,010

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

3) Boleo.

Półwysep Kalifor- < nijski . . . .    |

4) Stany Zjednoczone.

O GO Ol GO H CM

oooo co" r-T o"

Oj Oj Oj

0,0192

0,0190

ślady

ślady

0.039 0,054 0,1060,311J0,419 0.955    *    ,0172

0'028 0,018 0,164    0,967    4,420 0,653,0006

0,0410,006    „ 0,9001,1305,232 0,7000,233

o o o o o o l—¹ o o o o o

yy

0,826 0,124

Elektro Montana Arizona .    .    .

99,835

99.731

0,000

o o o o

X M-05 O

t— co

p iO

po o o"

» » » » ślady „

yy

yy

yy

5) Boliwia. Korokoro .    .    .

6) Australia połudn.

Wallaroo .    .    .

Kobar (elektro) .

99,842

x co IX> co

"cod

I“¹

-3 o

0,000

n 0,027    ,

0,039    0,008    „    0,000    „

yy

yy

0,002 0,074 0,008 0,026

yy

yy

CD 05

co o

OT O

o o"

O o o o o o

05 O

55    55

0,000 0,i

0.000 0,i

yy

yy

yy

yy

7) Japonia.

Sumitomo

Furukawa

Furukawa

Kohusen

Yokohama

Kitagawa

Hubira

Mitsu-Bishi (elektro) Segawa-Orokawa .

99.806

99.262

98,996

98,224

99,671

99,371

99.856

99,983

98,589

0,0142

0,1002

0,1134

0.0624

0,0472

0,0238

0,0150

0,0282

0,0004

ślady

0,0002

0,0024

0,0003

0,0004-

0,0016

yy

ślady

0,009 0,020 0,0680,016 0,022 0,018 0.062 0,088 0,0410,076 0,077 0,052 0,032 ślady

yy

yy

0,046    0,006    „    0,0000,003

yy

yy

55

p    pop

Oa    O O    Os a

bO    GO 05    hf*.

O    O 05    ~T

X >sGO CO rQ CO

R R R R RO^ g O

____Q -co O

55 5S 5S 55

55    55    55

_

r    03 TJ

P A A A

_O    v/i -CO    -CO_

O GO CO Ö CO r    r    rP    CT O

*    rO    O    O O    O

o o" o" o" o"

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

Analiza cynku handlowego.

Zanieczyszczenia. Ołów, kadm, żelazo, rzadziej miedź, arsen, cyna. W przemyśle zada-walniają się zwykle oznaczeniem zawartości ołowiu i żelaza, niekiedy kadmu.

Będziemy rozróżniali: A) cynk, nie zawierający arsenu, którego analiza jest bardzo prostą, B) cynk, zawierający arsen, w którym dla oznaczenia ołowiu sposobem elektrolitycznym należy przedewszystkiem usunąć arsen, jako utrudniający analizę.

A) Cynk, nie zawierający arsenu.

Oznaczanie ołowiu. Zważyć 10 gr cynku, dodać 10 gr miedzi czystej, zalać 87 cm3 kwasu azotowego. Przedtem nalać dostateczną ilość wody dla umiarkowania reakcyi. Poddać działaniu prądu o sile 0,3 Amp.

Oznaczanie żelaza. Jeżeli cynk nie zawiera ani cyny ani innego ciała redukującego oprócz żelaza, można oznaczyć żelazo przez rozpuszczenie cynku w kwasie siarczanym i mianowanie nadmanganianem potasu.

obecności H₂S0₄, dopóki nie pokaże się biały dym. Płyn filtruje się, a z otrzymanym na filtrze nierozpuszczalnym osadem siarczanu ołowiu postępuje się w celu oznaczenia ołowiu stosownie do uwag, wypowiedzianych przy analizie miedzi handlowej.

Oznaczanie miedzi. Roztwór miedzi poddaje się elektrolizie na miedź po dodanin paru kropel HN0₃.

Oznaczanie kadmu. Płyn macierzysty, pozbawiony HNO przez odparowanie w obecności H₂S0₄, służy do oznaczenia kadmu. Roztwór na 300 cm³ objętości powinien zawierać nadmiar 5 cm³ H₂S0₄ i około 10 gr siarczanu sodu. Siła prądu powinna wynosić 1 Amp. Katoda powinna być uprzednio pokryta warstwą kadmu.

Oznaczanie żelaza. Żelazo wraz z cynkiem pozostaje w płynie, który zadaje się H₂S. Z płynu usuwa się siarkowodór najpierw przez ogrzewanie a potem przez dodanie kwasu azotowego, utleniającego ostatnie ślady siarki a jednocześnie i żelazo. Płyn gotuje się do wrzenia; żelazo strąca się amoniakiem i oznacza metodą jodometryczną (patrz wyżej „Analiza miedzi handlowej “).

Oznaczanie arsenu (patrz wyżej „Analiza miedzi handlowej“).

«_i.

R) U y n k, zawierający Pb, Cd, Fe akoteż Cu, As, Sn.

Oznaczanie cyny. 5 gr wiórków zalewa się kwasem solnym rozcieńczonym; roztwór gotuje się do wrzenia w celu usunięcia arsenu.

Zazwyczaj zostaje osad (ołów, cyna i t. d.), który się rozpuszcza po dodaniu paru kropel wody utlenionej. Większą część HCl zobojętnia się za-pomocą amoniaku; potem siarkowodorem strąca się ołów, kadm, miedź i cynę. Strącone siarczki filtruje się, przemywa roztworem wodnym H₂S i następnie zalewa gorącym kwasem azotowym z dodatkiem bromu. Roztwór odparowuje się do sucha na kąpieli piaskowej; osad rozpuszcza się wodą, zakwaszoną paru kroplami HN0₃. Filtrując płyn, na filtrze otrzymujemy tlenek cyny, który po przemyciu należy rozpuścić w kwasie solnym. Płyn odparowuje się w celu usunięcia śladów HN0₃. Pozostałość od odparowania rozpuszcza się w 30 ci>i³ HCl i wodzie. Roztwór ten po rozpuszczeniu w nim 30 gr szczawianu amonu poddaje się elektrolizie po uprzedniem rozcieńczeniu do 300 cm³. Temperatura kąpieli powinna wynosić przez cały czas elektrolizy 40—60°, a siła prądu 1 Amp.

Oznaczanie ołowiu. Roztwór, zawierający ołów, kadm, i miedź, odparowuje się w

Skład chemiczny różnych cynków.

Pochodzenie cynku

Cu

Fe

Pb

Cd

Sn

Sardynia .... Campine (Holandya)

Vieille Montahne

Cynk elektro.......

Cynk elektro.......

Cynk elektro.......

Hohenlohe (Śląsk).....

Refinado (Królew. T-wo Astur.) Côte d’Or........

Fonte d’art.....

V. M. laiton.....

V. M. B. extra pur .    .

O O O O CM !>>0 O O O t-H t—I O O O i-rj rrtO O O O

ooooo Je tóoooo cT cT ö o" cT ^ rei cT cT cT cT

ooooooooooo o o o o o o "o o o "o o

GOCCOGOOOOCOGiCDl+^Ci

lOCOOOfNCOTUOi^OO CM iO Tfi Ci »O O -rH iO 00 »O

o' cTcT cTcTcTcT cTcTcf cT

Ul^ O W' GO*

h—J H—* <—■

P o P P

pj o Pj Cb Pj

J9

y>

7)

y>

0,500

K. Ch.

przewietrzanie rotóf podziemnycfi w

kopalni Ratura.

CZĘŚĆ DRUGA.

(Ciąg dalszy, p. Nï 2, str.30).

W pokładzie Szczęsny prowadzono zupełnie mieści się w zachodniem skrzydle i przebita jest nowe roboty w części południowej. Część ta le- z górnego chodnika ii-u, idącego wprost od szy-ży znacznie wyżej od „koryta“, wskutek czego bika VII (rys. 50); była ona zrobiona znacznie z „koryta“ przebite zostały do niej 3 pochylnie: dawniej, przypuszczano bowiem pierwotnie przez, stara XI, nowa XI i X. Pochylnia XI stara nią odbudowywać południową część pokładu Fan-

ny, lecz nie była ona w swoim czasie skończoną i zo- chodnikiem a-a, idącym od starej pochylni XI. stała zatrzymana w pokładzie Szczęsny. Skorzy- Następnie poprowadzono właściwy chodnik głów-stano z tej pochylni teraz i w pokładzie Szczę- ny (i równoległe) na zachód c-c do połączenia się sny był przeprowadzony od niej chodnik poje- z chodnikiem granicznym d-d, idącym od nowej

pochylni XI-ej, jak również na wschód e-e.

Pole, leżące na południe od chodnika głównego do granicy, rozcięto pochylniami XI a.XI b, X «, X h i X c na o pól roboczych po 30 m szerokości po rozciągłości pomiędzy pochylniami. Wszystkie pochylnie mają nader nieznaczny upad, tak iż wózki ciskali w nich wozacy.

Gdy w piecu zapalono dla ustalenia nowego systemu przewietrzania, roboty przygotowawcze w pokładzie Szczęsny były całkowicie zakończone i rozpoczęto odbudowę filarów na pochylni X c. W styczniu było w biegu 3 filary na X c, oraz rozpoczęto 2 filary na X b.

Wybór miejsca d 1 a s z y b u. Pewne trudności nastręczały się w wyborze miejsca dla nowego szybu. Istotnie, w chwili przystąpienia do pogłębiania szybu Antoni filar oporowy przy szybie XVI był dość gęsto poprzecinany różnymi chodnikami, leżącymi w różnych poziomach (rys. 52). Miejsce dla szybu powinno odpowia

za-

/■ —

tl

Przekrój przez pochylnię XI starą.

Rys. 50.

dynczy a-a na wschód do połączenia się z chodnikiem p-p. idącym na południe od szybu XVI, który to chodnik p-p, rozpoczęty pod stropem pokładu Panny, za uskokiem 1 — 1 wchodzi do pokładu Szczęsny (rys. 53). Pierwotne przeznaczenie chodnika a-a było przygotowanie drogi powietrznej do szybu .

XVI oraz drogi dla dostawy drzewa na filary „koryta“ i części północnej z chwilą, gdy połączenie szybu XVI z pochylnią XVIII zostanie odcięte. Przy istnieniu tego chodnika a-a można wybrać całkowicie pokład Fanny, nie zostawiając w nim filarów oporowych przy drogach powietrznych.

Pochylnia XI nowa przebita została z tego samego chodnika u-u „koryta“ nieco bliżej do szybika VII tak, żeby, wybierając filary w „korycie“ pokładu Fanny, można było zostawić mniejszy filar oporowy przy szybiku VII. Nowa pochylnia służyła do spuszczania urobku z pokładu Szczęsny, stara do spuszczania drzewa na filary pokładu Fanny.

Dla przyspieszenia robót w pokładzie Szczęsny ze wschodniego skrzydła „koryta“ rozpoczęto iednocześnie drugą pochylnię N® X (rys. 51). Pochylnia ta przebita jest z chodnika II od góry tak, by uniknąć przebijania jej w kamieniu. Pochylnia mieści się w filarze oporowym szybu XVI. Jej dalszy ciąg w pokładzie Szczęsny ogranicza filar oporowy w tym pokładzie (w 10—5 m od filaru oporowego w pokładzie Fanny). Dla otrzymania przewiewu powietrza przedewszyst-kiem połączono się z tego chodnika z chodnikiem p-p zapomocą chodnika b-b. ograniczającego filar oporowy szybowy. Ten sam chodnik poprowadzono dalej na zachód i na północ po granicy filaru oporowego aż do połączenia się z

1,

24kf,

Przekrój przez pochylnię X.

Rys. 51.

dać następującym warunkom: 1) odległość od waliska (przy 40 m głębokości) nie może być mniejsza od 20 rn\ 2) szyb nie powinien znajdować się w środku filarów, żeby nie osłabiać jeszcze więcej i tak już zbyt pokrajanego filaru oporowego; 3) szyb nie powinien byc na uskoku; 4) szyb nie powinien stać na takim chodniku, w którym odbywa się przewóz urobku; 5) szyb nie powinien być bezpośrednio połączony z szybem XVI, ostatnim bowiem spuszcza się drzewo, wobec czego urządzenie tam między szybami byłoby bardzo utrudnione; 6) szyb nie może być bliżej 12 m do szybu XVI.

Na rys. 52 figura a ß y oznacza granicę, odpowiadającą 1-mu warunkowi: szyb nie może być zewnątrz tej linii. Krąg ô s wokoło szybu XVI oznacza granicę, odpowiadającą ostatniemu warunkowi: nowy szyb nie może być wewnątrz tego koła. Wewnątrz figury a ß s ô szyb zgod-

nie z warunkiem 5-ym i 3-im nie może być ani już 2-gi główny warunek projektu przewietrzana chodniku p-p, ani na przecince p, ponieważ nia*), oddzielenia pola wschodniego od zachod-chodniki te służą dla przewozu drzewa, i oprócz niego.

+WZ,*

jr

'h

1/

fiitC _    __

'mmmvwMÈ. t

/x •

ZM.

-i—¹-

tc

c\k\: c \*\ — u

h !

m-!r

....X

w.'

s Ł=.

f

i »I

. r-¹

Przewietrzanie uskutecznia się zapomocą dwóch głównych prądów: z szybu XYI i szybu XV.

Prąd powietrza szybu XYI (rys. 49)**) przez południową część chodnika p-p podążał bezpośrednio w pokład Szczęsny i tu wznosił się do góry pochylnią lewą X a i prawą X b. Na linii X a dokonywał się zasadniczy rozdział prądu na zachodni i wschodni. Pierwszy formował się przez odgałęzienia w przecince 1-ej na pochylni X a oraz na chodniku granicznym. Odgałęzienia te skupiały się w przebitce równoległej do pochylni XI bis. Prąd ten należało doprowadzić czysty m na filary części północnej (pochylnia XVIII). Tymczasem, jak zobaczymy dalej, szybikiem Yll-ym wychodzi z dołu zużyte powietrze prądu z szybu XV, które górnym chodnikiem u-u zachodniej części „koryta“ skierowywuje się wprost do szybu Antoni. Należało przeto zrobić w tern miejscu skrzyżowanie prądów. W tym celu skorzystano z przecznicy o-o***), przeprowadzonej na przedłużeniu chodni-//. ka głównego części północnej, któ-/// ra łączy się z szybikiem VII nad pokładem zapomocą przebitki y i idzie nad chodnikami „koryta“ I, II, III i IY. Przecinka rs w węglu, szybik s i przebitka kamienna z

4.

Skala 1 : 1000.

Rys. 52.

tego przecina je uskok 1-1. Pozostają więc chodniki w „korycie“: górny u, środkowy do pochylni X oraz przecinka q-q, łącząca te chodniki. Chodnik 2 wyklucza 4-ty warunek, gdyż w nim odbywa się przewóz urobku z pod pochylni X. Z pozostałych najdogodniejszym jest chodnik u-u. Szyb może być położony nieco z boku tego chodnika (od strony południowej), pozostawiając chodnik wolnym dla jakiego bądź użytku. W linii równoległej do tego chodnika szyb może być posuwany w granicach, określonych warunkiem 2-im. Najdogodniej postawić go pośrodku między chodnikiem p-p i pochylnią X; w ten sposób filary, dzielące go od tych chodników, będą wynosiły po lCf/a m. Zobaczymy dalej, że miejsce to jest również najdogodniejszem dla urządzenia pieca.

Prądy powietrzne. Przy ustaleniu przewietrzania pola zachodniego zapomocą grzania szybu Antoni oczywiście wypełnia się

7-<

'K,

na-

-V

Skala 1:500. Rys. 53.

Przekrój a-b.

*) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905,    10, str. 220

**) Rys. 49 należy nałożyć na rys. 48.

***) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 3905, Jé7, rys, 22 i 23»

po-

puszczeniu, że powietrze schodzi tylko szybami XV i XVI. Z chwilą wykończenia szybu Ale

= 138 mm

w drugim:

— — bl mm

0,003665 (;p H—h)    ’

gdzie p—waga 1 m³ powietrza przy temperaturze t° w kg,

H—głębokość szybu, t° —pierwotna temperatura powietrza, widzimy, że

T\ = 100°

znajdziemy depresyę, wywołaną nagrzaniem szybu do tej wysokości, z wzoru p. H. 0,003665

Stąd: h =

= 11,9 mm

w drugim

Q = V~J\7i = V 28 X 11,9 = 18,3 m³

Ilość ta oczywiście jest znacznie mniejsza

stanowią właśnie połączenie tunelowe chodnika równoległego pochylni XI bis z chodnikiem o-o. Tą drogą część zachodnia prądu szybu XVI podąża wprost na filary pochylni XVIII-ej, po obejściu których schodzi nową pochylnią XIX na chodnik II i III „koryta“, krzyżując się z chodnikiem o-o pod spodem; wreszcie w chodnikach filaru szybowego łączy się z prądem pola III, płynącym z szybika VII, wespół z którym podąża pod szyb Antoni.

Część wschodnia prądu szybu XVI chodnikiem granicznym przechodzi na filary pochylni X c, następnie chodnikiem głównym e-e i równoległym podąża na pochylnię główną X. którą schodzi na skrzydło wschodnie „koryta“ i tu przewietrza 3 filary, po obejściu których podchodzi do szybu Antoni przecinką q-q. Część powietrza dostawała się na filary „koryta“ przecinką w, którą badano z chodnika głównego e-e odległość uskoku 1-1. Przecinka ta przy uskoku •weszła pod strop pokładu Fanny w zawalisko, które nie było dość szczelne, tak iż znaczna część powietrza przechodziła tędy przez zawaliska wprost na filary „koryta“, mijając pochylnię X.

Prąd szybu XVI (tablice II, III i IV)¹) kieruje się z szybu na północ i przy szybiku a:²) zasadniczo dzieli się na 3 części. Z tych jedna schodzi szybikiem x za przecznicę 23—23 i podąża na pokład Szczęsny III pola; w jookładzie Szczęsny dzieli się na 2 bocznice: pochylni VI, VII i pochylni IX; przez szybik II i j\® 4 schodzi na pokład Karolina pola III, pochylnią I wznosi się w górę, wreszcie szybikiem VIII podąża w południowy „trójkąt“ na pole II. Druga część od szybika x powracała chodnikiem równoległym na chodnik główny i przez pochylnię XVI i równoległy do XVII podążała na kład Karolina pola II (pochylnie VII i VI); po obejściu znajdujących się tu robót przygotowawczych skierowywała się do szybika VII. Część trzecia od szybika a; skierowywała się na zachód na pochylnie XX b i XXV, gdzie wówczas rozpoczynały się roboty filarowe. Bocznica ta do południowego „trójkąta“ podążała przez pochylnię XVII. Tu, łącząc się przy szybiku VIII z bocznicą pierwszą, podążała do szybika VII. Pod szybikiem VII wszystkie 3 bocznice skupiały się w jeden prąd, który na szybiku VII podążał wprost pod szyb Antoni.

Opisany system przewietrzania zasadniczo nie zmienia się i z chwilą wykończenia szybu Aleksander.

Temperament kopalni. Znając schemat wentylacyi, nie trudno wyliczyć temperament teoretyczny. Z obliczenia znajdujemy:

T = 11,6.

Temperament ten jest wyliczony w przyksander (na wiosnę r. 1903) powietrze może schodzić również i tym szybem, co uwzględniając, otrzymamy drugi temperament:

Tx = 28.

Temperatura ogrzania szybu. Ilość powietrza. Piec, zbudowany z pewnym nakładem, żeby lepiej opłacał się, musi być tak obliczony, żeby mógł służyć jako rezerwa na wypadek zepsucia się wentylatora w przyszłości. Dla tego dobrze byłoby, żeby piec ten mógł dostarczyć taką samą ilość powietrza, jak projektowany wentylator, czyli 40 m³ na sekundę. Stąd depresya, jaką piec powinien wywołać, musi być: w pierwszym wypadku

ô² 40² t 11,6

Ô²_jlO²

T. 28

Atoli piece nie dają możności otrzymania dowolnej ilości powietrza. Istotnie, z wzoru, określającego wysokość temperatury i°x, która wywołuje dane ciśnienie h

h -j- p. H. 0,003665 ł°

h musi być < p H w danym wypadku H = 40

p = rsj 1.2

a więc h powinno być < 40.1,2 = 48, czyli, że 40 m³ powietrza zapomocą pieca w danych warunkach nie jesteśmy w stanie otrzymać.

Wobec tego należy postąpić odwrotnie: przypuścić maximum temperatury i stąd określić, jaka ilość powietrza przejdzie przez kopalnię, a później sprawdzić, czy będzie ona wystarczającą. Przyjmując

1 _|_ 0,003665 t\ gdzie wielkości p, H, t°x i i° mają te same znaczenia.

1,2X40X0,003665X90 1X0,003665X90 Ilość powietrza w wypadku pierwszym:

Q = V~Tïi = V 11,6X11,9 = 11,75 rn³

11,75X1,2X90 0,237X3600 l-j-0,003665X90 ³    650000

=1,26 korcy

na godzinę 30,25 korcy na 24 godziny 4,8 wózków na 24 godziny

= 1,94 korcy na

A1 =

lub

lub

194

= 7,8 w².

= 5 777²

11.75X11,9 = 186H> 18,3X11,9

75

2X2

o -44-

Otrzymamy:

75 '

gramach:

126

1,81

194

285

126

777 = —-

-o

¹⁼&

18,3

(d. n.)

od projektowanej przj wentylatorach. Nie należy jednak zapominać, że przy wentylatorach projektowaną ilość powietrza wyprowadzaliśmy pod warunkiem otrzymania danego stopnia zanieczyszczenia od gazów, powstałych na skutek spalania materyałów wybuchowych, czyli pod warunkiem otrzymania doskonałego przewietrzania, przyczem obliczona ilość powietrza na 1 człowieka wypadła 5 77z³. Wiadomo, że ilość powietrza uważa się już za wystarczającą, gdy na 1 człowieka wypada 2 m³. Jeżeli w chwili ustalenia przewietrzania zapomocą pieca (w kwartale I r. 1903) w II i III polu będzie pracowała taka sama liczba ludzi, co i w r. 1902, t. j. 435, wówczas ogólna ilość na 1 człowieka w 1 sekundę wypadnie 11,75X60 : 435= 1,62 77Z³, podczas gdy w II i III polu przy przewietrzaniu naturalnem na 1 człowieka wypadało zaledwie 0,71 m³, a w II polu wyłącznie 0,35 m³. Zapalenie w piecu powiększy więc ilość powietrza, przypadającą na 1 człowieka więcej niż podwójnie. Przy wykończeniu szybu Aleksander otrzymamy więcej niż normalną ilość na 1 człowieka: 18,3X60:432 = 2,52 m³. Jeżeli w II i III polu liczba pracujących będzie wynosiła zgodnie z projektowaną w tablicy VI 503,³) wówczas będziemy mieli na 1 człowieka normalną ilość 2,18 777³.

Z powyższego wynika, że nagrzanie powietrza w szybie Antoni do 7^=100° jest zupełnie wystarczający środek tymczasowy dla polepszenia przewietrzania.

Określeni ilości węgla oraz po-wierzchni r u z t u. Przystępując do kon-strukcyi samego pieca, niezbędnem jest przede-wszystkiem określić powierzchnię rusztu, od tej bowiem wielkości zależą wszystkie inne wymiary pieca. Powierzchnia rusztu zależy od ilości węgla, którą należy spalić na godzinę, żeby nagrzać szyb do temperatury 100°.

Ilość węgla na godzinę w korcach A określa się podług wzoru

Q. P. (/°₁ t) — q AAA l-j-0,003665 (Z⁰!—t)’ F '

gdzie Q — ilość m³ powietrza, przepływającego przez szyb w 1 sekundę,

P — waga 1 kg powietrza = około 1,2 dla celów praktycznych (przy temperatu -rzez wyczajnej),

t°x — temperatura nagrzania 100°, t° — pierwotna temperatura; — przyjmiemy przeciętną roczną 10°.

K — ilość jednostek ciepła, potrzebnych dla podniesienia temperatury 1 kg powietrza o 1 stopień = 0,237.

F — ilość jednostek ciepła, wytwarzanych przy spalaniu się 1 korca węgla = 650 000.

Otrzymamy: w pierwszym wypadku

lub lub

W drugim wypadku: 18,3X1,2X90 0.237X3 600 l-j-0,003665X90'    650000

godzinę 47,5 korcy na 24 godziny 7,6 wózków na 24 godziny

Żeby piec mógł dobrze służyć i w drugim wypadku, ruszty powinny być takich wymiarów, żeby na nich wygodnie można było spalić 47,5 korcy węgla na dobę, czyli 194 kg na godzinę. Podług ustalonych w praktyce norm na 1 ni¹ rusztu powinno przypadać 25 kg węgla na godzinę. Zatem cała powierzchnia rusztu w naszym piecu powinna wynosić:

,Sl 25

Należy zauważyć, że z początku, zanim szyb Aleksander nie zostanie pogłębiony, wystarczy zużytkować tylko ²/₃ całej powierzchni.

126 25

i używać 4,8 wózków węgla na dobę.

Odpowiednia praca w koniach parowych będzie wynosiła:

2,90 IP

Ponieważ pomiędzy szybami XV i XVI istnieje naturalna depresya około 2 mm, wywołująca słabe naturalne krążenie powietrza w kierunku od szybu XV ku XVI w ilości około 2 m3 na sekundę, przeto powyższe wielkości pracy powinny być zmniejszone

S = 1.81 IP 5,= 2,85 IP.

Zużycie węgla na godzinę i konia w kilo= 69 kg

66 kg

Zużycie węgla na godzinę i metr sześcienny powietrza w sekundę:

= 10,9

¹

Nałożyć jedną tablicę na drugą. Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905, j& '2,

²

Na planie nie wskazanym.

³

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905, Jtë 11, str, 241.

= 10,6.

Henryk Czeczott»

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w grudniu r. 1906.

Rok 1905

Rok 1906

WYSŁANO

W r. 1906 wysłano węgla więcej (-+) albo mniej( — ), niż w roku 1905

Nazwa

kopalni

•1

$1

Wogóle

Przypada | C c dzień I fi roboczy

na

Od początku roku do 31 grudnia

W miesiącu grudniu

5-3

g*

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

- p. p«

O H3

ïf

Przypada I na dzień i s-roboczy

Wogóle

W miesiącu grudniu

W okresie czasu od początku roku do BI grudnia

wagonów

wagonow

6'^

Droga żelazna IDIarszawsku-Wiedeńska

Niivka Mortimer .

Milowice .

Hrabia Ken ar A Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora .... Jan .... Antoni .

Mikołaj i Franciszek Matylda . iłeden.

Grodziec II Strzyżowice .

Jakób.... Flötz Rudolf .    .

Andrzej I .

Andrzej III , Helena

Wańczyków .

Al wina Grodziec I Nierada Katarzyna

1 294 1 058 1 167 1 418 1 895

1 661

2 095

1 125 1 083

247

51

39

74

219

47

164

29

36

16

147

133

— I COiO-JOOsOiOTOS CCI Nlb-0®C<10iOM

COr-i-Coî^^SoOOO^hSütoO

co

'SlIlissalIfeSësSsSgl

1 504

I 077

1 811

1 962 1 547 1 603

2 313

2105

979

132

510

29

20

87

1 484

93

141

26

60

73

to

329

to

tf^CiviOOCi^COCîM to

20 077 14 545 24 250 27 817

22    636

23    163 34 908 30 830 16 113

1 076 6 492

634

315

783

14 327

1    296

2    295

221

79

458

GO Cï M }> OS ÎO ^ QO Cł ł> !>•

CO o

(O ►£-

«tHIC

210

19

664

544

348

58

218

980

104

132

263

22

19

13

1 265

+    46

23

60

^WO> i-i

O^lOOoaoootntooo

CO

28

100

264

153

206

303

812

2 990

1 421

73

84

117

20

++4-1 +++ | | + ++ | | ++ | ++ | | -j—j—|—{-

£©§&i i iiSsê£ÏI

-f 1741

711

I +++1 +1++1+++1 +1 +

OO bo Oî CO ifi — <30 tc

F+I +

I I Ä ü SS 5S ^ Ol-^OOtO^tO to to (O ^    >-k

O Ci O GC w tfi. MCOOOCi<l<lC^tOOOtO^O

I I I I+++I + I++I+++I + I +

oo co I CS* I co

Każeni .

13 998    666

203 147

oo

05

co

18 108

co

oo

JO

GO

GO

+ 4 110+    29 + 44 904+    22

Droga żelazna Nadwiślańska

Miwka Mortimer Hrabia Kenard Paryż Kazimierz Keden    .

Andrzej I . Matylda    ,

Jakób .

Wańczyków ,

754

188

640

897

953

28

25

36

31

43

45

7    873 3 541

8    316

7 561

10 401

777

CO to to (o Ci Ci OO tO -^ł

676

349

1 054 1 029 1 060

493

136

o r to co

96

14

II-I

gSSSSggSJj««

CC C- 1Q co Ci IO CQ CN)

T-i rH T-H

i +++++1 +

1+++++1 +

O SO łC t-m ^OOOtHth

O co

+1 + I I ++++-+

1 319 -L

2 193 4 319 4 683 2 335

217

243

17

62

52

62

22

18

49

47-1-    -

73

3 +    -

9S

Razem .

3 485

166    39098    134

4 278

204    53 439

182    +    793

+    23

+ 14341

+    37

832    242 245    832    23 386    1066    301 490 1 026    + 4903 +    28 + 59 245 +    24

I    I

W grudniu roku 1906 przypadało do po- skiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego 19 343 wagony. Z liczby tej kopalnie odwołały po 900 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeń- 116 wagonów, winny były przeto otrzymać

Wogóle

17 483

Ni 2.

! CS3

: h

•c

Ph

ts3

Eh

r-H

CO

05 :

19 227 wagonów. Droga żelazna podstawiła czyli 32 wagony na dzień roboczy, a przeto o 18 065 wagonów czyli 860 wagonów na dzień ro- 587 wagonów czyli o 46°/₀ mniej, niż przypada-boczy, a przeto o 1 162 wagony, czyli o 6°/₀ ło z podziału.

mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz    W grudniu r. 1906-go kopalnie wysłały do

tego droga żelazna podstawiła kopalniom ponad Warszawy 4 022 wagony węgla drogą żelazną normę 1971 wagonów austryackich.    Warszawsko - Wiedeńską i 44 wagony drogą

W grudniu r. 1906-go przypadało do po- żelazną Nadwiślańską, czyli 194 wagony na dzień działu pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskie- roboczy; więcej, niż w grudniu r. 1905 o 704 go po 239 wagonów drogi żelaznej iSiadwiślań- wagony, czyli o 21°/₀. W okresie czasu od 1-go skiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc stycznia do 31 grudnia r. 1906 kopalnie wysła-5 040 wagonów. Z liczby tej kopalnie odwołały ły do Warszawy 48934 wagony węgla, czyli 166 192 wagony, winny były przeto otrzymać 4 848 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym wagonów. Droga żelazna podstawiła 4 264 samym okresie czasu r. 1905 o 7 630 wagonów, czy-wagony, czyli 203 wagony na dzień roboczy, li o 18 % . W grudniu r. 1908-go kopalnie wysłały a przeto o 584 wagony czyli o 12'J/₀ mniej, do Łodzi 4 024 wagony węgla, czyli 192 wagony niż kopalnie winny były otrzymać.    na dzień roboczy; więcej, niż w grudniu r. 1905

W grudniu r. 1906-go przypadało do podziału o 36 wagonów, czyli o 1%. W okresie czasu od pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 58    1 stycznia do 31 grudnia r. 1906-go kopalnie wy-

wagonów na dzień roboczy, a na cały. miesiąc słały do Łodzi 51694 wagony węgla, czyli 176 1281 wagonów do przeładowania węgla w Go- wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym sa-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko- mym okresie czasu r. 1905 o 6 787 wagonów, Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślań- czyli o 15 °/₀ . skiej. Kopalnie wysłały tą drogą 694 wagony,

listyfiifi pijiiiiiiii i sąi| nzjnut w pnwpli górniczym w

Zjawisko to, wielce charakterystyczne, zwraca na siebie powszechną uwagę, szczególnie zaś Niemców, stojących pod względem charakteru i umysłowości pośrodku między typem romańskim i anglosaksońskim. Od pewnego czasu funkcyo-nuje w Niemczech, z wyraźnym pożytkiem dla ogólnego dobra, Towarzystwo, noszące nazwę: „Gesellschaft für sociale Reform“; należą do niego ministrowie, deputaci, uczeni, przemysłowcy i związki robotnicze; w maju r. 1906 Towarzystwo wysłało do Anglii specyalną komisyę, złożoną z 10-iu członków, głównie przedstawicieli (sekretarzy) związków robotniczych (w liczbie

na unor-

on

aever-

W tym czasie, kiedy stały ląd Europy objęty jest cały epidemią bezroboci, przechodzącą czasami wprost w manię samobójczą, kiedy od zachodu, od szczepów romańskich, Francyi i Włoch, idzie hasło bezwzględnej walki klasowej, jako jedynego środka poprawy stosunków społecznych, na wyspach Wielkiej Brytanii wśród rasy anglosaksońskiej panuje spokój, przemysł rozwija się potężnie bez wstrząśnień i bez opieki ceł ochronnych; ostre zatargi pomiędzy pracą i kapitałem w formie strajków i lock-out’ów stają się coraz rzadszymi, i jeżeli wybuchną, to załatwiają się obecnie bez wzajemnego upuszczania krwi w dosłownem i przenośnem znaczeniu wyrazu, na drodze pokojowego, dobrowolnego porozumienia.

ich. było 3 sekretarzy związków robotniczy ch-górniczych) dla poznania na miejscu panujących, tam stosunków między pracodawcami i robotnikami, a przedewszystkiem dla zbadania ducha i organizacyi instytucyi pojednawczych i sądów rozjemczych. Obecnie jeden z członków komi-syi, Zimmermann, redaktor Berlińskiego czasopisma: „Sociale Praxis“, ogłosił drukiem swoje sprawozdanie pod tytułem: „Gewerbliches Einigungswe-sen in England und Schottland“; z tego sprawozdania, obok innych źródeł, zaczerpnięte są niżej podane informacye*).

Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że działalność instytucyi pojednawczych, niezależnie od innych jeszcze czynników, wpłynęła mowanie się w Anglii stosunku między kapita-

*) Literatura przedmiotu jest ogromna. Przedewszystkiem roczne raporty i sprawozdania rozmaitych angielskich instytucyi, jako to: „Labour Department“; „Royal Commission on Labour (oddziały: Rules of associations — 1892 i Conciliation and Arbitration— 1894)“; „Board of Trade“ (Reports of Preceedings undertho Conciliation Act 1896); „Directory of Industrial Associations“ i in.; Reports Strikos and Lockouts; Report on Changes in Rates of Wages and Hoùrs of Labour 19(R; statuty rozmaitych instytucyi pojednawczych: „RuRs of the Joint Committees and Rules of the Conciliation Boards“ i t. d. Większość tych angielskich dokumentów drukowaną jest w streszczeniu, po francusku, w paryskich „Bulletins do l’Office du Travail“ l’o niemiecku mamy źródłowe dzieło Hans von Nostitz’a: „Das Aufsteigen des Arbeiterstandos in England“—1899 ; O.v.Schulze-Ö nitz.y.Zum Socialen Frieden “; monografię Auerbach’a: „DieOrdnung des Arbeîts Verhältnisses in den Kohlengruben von Northumberland und Durham“ i nakoniec rozma te artykuły w wydawnictwach: „Gesellschaft für Sociale Reform“ i „Verein für Socialpolitik“ i w czasopismach: „Sociale Praxis“ (Berlin), „Sociale Kultur“ (M öladbach), „Monatschrift für Christliche Socialreform“ (Luzern und Zürich).

łem i pracą; historya stopniowego rozwoju tych mysłu. Robotnik fabryczny, pozostawiony sam instytucyi jest pouczając i, gdyż z jednej strony sobie, chociaż korzystający pozornie ze swo-wskazuje niezłomne prawa rozwoju stosunków body prawnej, ale bez realnej obrony, jaką daje społecznych, z drugiej zaś zawiera wskazówki dla J organizacya zawodowa, wpadał w coraz większą praktycznej działalności tych, komu dobro całe- zależność od kapitału, który pod wpływem Mango narodu leży na sercu.    chesterskiej szkoły ekonomistów kierował się

Aby instytucye pojednawcze mogły skutecz- wyłącznie zasadą swobodnej konkurencyi; „lais-nie funkcyonować, koniecznymi są następujące sez faire, laissez passer“. Nie mając i nie zna-warunki: 1) U robotników pewien stopień oświa- jąc innych środków obrony, robotnik uciekał się ty, „uświadomienia“, jak się teraz mówi, t. j. do gwałtów w celu poprawy swego losu, i An-pewna znajomość nie tylko swych praw, ale tak- glia w pierwszej połowie XIX wieku przedsta-że obowiązków; u przemysłowców przeświadczę- wiała pole nieustających a wycieńczających nie, że formy stosunków między kapitałem i pra- walk między kapitałem i pracą; strajki i lock-cą nie mogą zastygnąć na pewnym punkcie, lecz outy stały się chorobą chroniczną i chociaż koń-przeciwnie ulegają ciągłej modyfikacyi i że opie- czyły się zwykle porażką robotników, nie mniej rać się ich stopniowym zmianom byłoby rzeczą jednak sprawiały ogromne szkody i przemysłow-daremną. 2) Organizacya robotników i praco- com i wogóle dobrobytowi całego kraju, dawców w związld zawodowe, oparte na karno-    W porządku chronologicznym próby wyjścia

ści i posłuszeństwie swych członków i zapewnia- z zamętu na drogę polityki pojednawczej są na-jące tern samem należyte wykonywanie zobowią- stępujące. W r. 1836 w przemyśle garncarskim zań, przyjętych w imieniu związków przez ich w Glasgow powstała pierwsza instytucya pojed-przedstawicieli. 3) Wzajemne zaufanie do siebie nawcza, złożona z trzech przedstawicieli praco-obu stron, robotników i pracodawców, wypływa- dawców i trzech przedstawicieli robotników, dla jące z poczucia, że pomimo pozornej sprzeczno- układania raz na rok norm płacy i rozstrzygania ści, w gruncie rzeczy, wspólny interes łączy powstających sporów; w trzy lata potem powsta-przemysłowca i robotnika przy warsztacie pracy, ły podobne instytucye w przemyśle wyrobu dy-i że zgoda jest dla nich obu pożądaną; natural- wanów (w r. 1857 było ich już 30j, w r. 1845 dla nie teraz, wobec jednostronnej propagandy so- drukarzy londyńskich i w 1849 stała instytucya: cyalistycznej, odrzucającej myśl porozumienia „Silk Trade Board“ dla fabryk tkackich jedwabiu, między kapitałem i pracą i przemawiającej jedy- składająca się z 24 członków, w równej liczbie nie do namiętności ludzkich, dojść do takiego od właścicieli i robotników, i mająca za zadanie poczucia nie jest rzeczą łatwą: ofiary, dla obu nie tylko rozstrzyganie sporów, ale także opraco-stron bolesne, stają się nieuniknionemi.    wywanie ogólnych przepisów fabrycznych. Były

W Anglii w chwili dzisiejszej wszystkie to jednak tylko nieznaczne początki; nowa era, trzy wymienione warunki istnieją; historya jed- można powiedzieć, datuje od r. 1860, kiedy w Not-nak pokazuje, że powstały one nie odrazu, ale tingham została utworzoną instystucya pojednaw-wytwarzały się stopniowo i, co jest jeszcze nad- cza: „Board of Conciliation and Arbitration for the zwyczaj ważnem, były one następstwem nie pra- Hosiery and Glove Trade“. Wmieście tern, mającem wodawstwa państwowego, lecz wyłącznie tylko liczne fabryki pończoch i rękawiczek, strajki nie inicyatywy prywatnej, dziełem ludzi dobrej woli ustawały (w r. 1860 było ich trzy) i haos do-i rozumu. Prawodawstwo szło zawsze w tyle szedł do tego, że właściciele decydowali się i sankcyonowało tylko byt poprzednio powsta- już zamknąć fabryki. Wtedy jeden z nich, Mun-łych instytucyi; jeżeli niektóre z nich przerasta- della, późniejszy minister angielski, powziął i doły nawet na razie do pewnego stopnia poziom prowadził do skutku myśl wejścia na drogę sta-umysłowy ogółu i jego chwilowe potrzeby, to w lego porozumiewania się z robotnikami. Jak tern nic nie było złego: instytucya dobrze obmy- sam Mundella opisuje, myśl jego napotkała wiel-ślona, t. j. zgodna z kierunkiem ewolucyi spo- kie przeszkody w strasznej nieufności i uprze-łecznej, oddawała usługi, a w dodatku miała dzeniach ze strony robotników, a i między przeogromne wychowawcze dla ogółu znaczenie.    mysiowcami uważano ją początkowo za ubliżają-

Po wygłoszeniu przez francuską rewolucyę cą powadze właściciela fabryki. Pomimo to zasady swobody osobistej, zniesieniu cechów śred- wszystko udało mu się założyć stałą Radę (Bonio wiecznych, a głównie wskutek upadku prze- ard) z 24 członków, wybieranych na rok w rów-mysłu drobnego domowego i powstania na jego nej liczbie od właścicieli i robotników; głównem miejscu przemysłu wielkiego, położenie robotni- jej zadaniem było godzenie powstających sporów ka, pracującego w fabryce lub kopalni stało się i tylko w ostateczności, jeżeli pogodzenie nie na-gorszem, niż było położenie dawnego rzemieślni- stąpiło, wydawanie wyroków w charakterze sądu ka, związanego z majstrem-pracodawcą węzłem rozjemczego; przytem według statutów przyjęto solidarności cechowej. Zmiana stosunków dała zasadę, że Board rozpatruje zażalenia robotników się odczuć najprędzej i najsilniej w Anglii, jako pod warunkiem, że ci przed ogłoszeniem wyroku w kraju, przodującym na drodze wielkiego prze- nie przerwą roboty. Rada z grona swego wy-

-i

brała komitety z dwóch właścicieli i dwóch ro- better than cure), w razie zaś, jeżeli zatarg pow-botników, który obowiązany był każdą przedsta- stał, do załatwienia sporu na drodze porozumie-wioną Radzie sprawę uprzednio dokładnie na nia polubownego czyli kompromisu; dopiero wte-.gruncie zbadać; komitet ten np. ułożył listę płac dy, jeżeli porozumienie nie nastąpiło, uciekają się akordowych, zawierającą przeszło 6000 pozycyi. do formalnego wyroku sądu rozjemczego. Zauwa-Rezultat działalności Board’u okazał się wprost ża się przytem wyraźne dążenie do „self-gover-zadziwiającym, i po 6 latach działalności Mundella ning“, t. j. do unikania współdziałania państwa mógł napisać te słowa: „Pomimo złego stanu lub osób trzecich; jak przemysłowcy, tak i ro-rynku Board w ciągu 6 lat pomyślnie załatwiał botnicy usiłują wszystkie wynikłe spory załat-wszystkie spory, nie dopuścił ani do strajku, ani wiać bez pośrednictwa, sami pomiędzy sobą. do lock-out’u; przemysłowcy nauczyli się porożu-    Zgodnie ze wskazanym celem instytucye po-

miewać z robotnikami i w tych, kogo uważali jednawcze w swym rozwoju postępowym przedmą niebezpiecznych krzykaczy, znaleźli nieocenio- stawiają następujące okresy. Najprzód jest to nych pośredników w traktowaniu z mniej uświa- instytucya doraźna, powstała dla załatwienia da-domionym ogółem. Dzięki Board’owi słuszne nego zatargu; później przekształca się ona na in-prawa robotników były ściśle przestrzegane, a stytucyę stałą, czuwającą stałe nad stosunkami jednocześnie przemysłowcy mogli bez obawy robotniczymi; przytem następuje jej rozróżnicz-przyjmować zamówienia i w terminie je wyko- kowanie na kilka instancyi; jedne z nich prost-nywać“.    szej organizacyi (joint committees) rozstrzygają

spory osobiste, wynikające często w życiu fabrycz-nem z obrazy uczuć osobistych, lub też osobiste zatargi prawne, wypływające z umowy najmu; inne zaś z organizacyą więcej złożoną (Boards of Conciliation and Arbitration) mają do decydowania sprawy ogólnego znaczenia dla całej gałęzi przemysłu lub dla pewnego okręgu, zatargi zbiorowe i wreszcie najważniejszą w przemyśle kwestyę ustalania taryf, t. j. norm płacy zarobkowej, w zależności od warunków rynku, pracy i innych okoliczności.

Drugim poważnym krokiem na drodze poprawy stosunków robotniczych był: „Building Trade Board of Conciliation“, powstały w Wolverhampton po 17-tygodniowym strajku robotników budowlanych z inicyatywy miejscowego sędziego Kuttle i przedstawiający typ prywatnego trybunału rozjemczego. Jest on stałym i składa się z wybranych przedstawicieli pracodawców i robotników, po 6 od każdej strony (arbitrators), i bezstronnego superarbitra (umpire). Wyroki Board’u stają się obowiązującymi przez to, że obie zwracające się do niego strony przyjmują poprzednio na siebie zobowiązanie zastosowania się do wyroku, jaki zapadnie; klauzula ta jest wpisaną w umowę najmu robotnika, wskutek czego, jeżeli tylko wyrok Board’u nie jest w sprzeczności z prawem ogólnem (Commonlaw), sądy koronne mogą zmusić opornych do jego wykonania. W następstwie statuty Board’u były uzupełnione w tym sensie, że spory drobne osobiste nie idą odrazu do rozpatrzenia w całym komplecie sądu rozjemczego, lecz podlegają poprzednio próbie pojednania w osobnym mniej licznym komitecie, złożonym także w równej liczbie z przedstawicieli pracodawców i robotników.

Wymienione dwa „Boards“ posłużyły za wzór dla całej sieci funkcjonujących teraz w Anglii instytucyi pojednawczych i sądów rozjemczych; w szczegółach swej budowy i zakresem swej kompetencyi różnią się one między sobą, ale ożywia je jeden duch, który da się określić zdaniem angielskiem: „Conciliation is much better, than arbitration, but arbitration is better, than apen warfare“.¹) Przedewszystkiem więc dążą one do podtrzymania dobrego stosunku między pracodawcami i robotnikami, do usuwania zawczasu przyczyn możliwego zatargu (prévention is

W praktyce ukształtowały się w Anglii dwa typy instytucyi pojednawczych. Jedne z nich, czysto zawodowe i zupełnie prywatne, noszą ogólną nazwę „Trade Boards“ i przeznaczone są wyłącznie dla spraw danego przemysłu; składają się one z obieranych w równej liczbie przedstawicieli przemysłowców i robotników i albo obejmują dany przemysł w granicach tylko pewnego okręgu, albo też rozciągają swą działalność na cały kraj (jak np. National Board dla przemysłu szewskiego). Z małymi wyjątkami wszystkie prawie gałęzie przemysłu mają swoje Bu.irds i faktem jest, że czem ściślejszemi są organizacye przemysłowców i robotników, tern lepiej funkeyo-nują instytucye pojednawcze; pierwsze miejsce między niemi zajmują Boards w przemyśle górniczym, hutniczym i budowy okrętów. Instytucye pojednawcze drugiego typu, „District“¹) albo „General Boards“, są instytucyami mieszanemi dla wszystkich gałęzi przemysłu w pewnej miescowości i noszą więcej urzędowy charakter, gdyż oprócz przedstawicieli robotników, wybieranych przez nich samych, zasiadają w nich jeszcze osoby, wyznaczane przez miejscowe izby handlowe; instytucye te funkeyonują w większych ogniskach przemysłowych Anglii, jak to w Londynie, Liwerpoolu, Halifax, Manchester i in.; wo-

*) District Boards przypominają swą organizacyą niemieckie Gewerbegeri chte.

góle działalność ich jest bez porównania slab- | Z drugiej strony przyczynił się również silny roz-szą od działalności „Trade Boards“. Wreszcie te wój angielskich Trade Union’ôw, które, opierając nieliczne gałęzie angielskiego przemysłu (np. się dotychczas skutecznie krańcowym doktrynom przemysł budowy maszyn), które nie mają swych socyalizmu i pozostając na gruncie interesów re-stałych Boards, załatwiają powstające zatargi alnych, wytworzyły z mas robotniczych karną również w drodze pojednawczej na peryodycz- i rozsądną organizacyę i zmusiły tern przemy-nych naradach przedstawicieli pracodawców i ro- słowców do liczenia się z sobą. Jak się zapatru-botników, a w ostateczności zwracają się, za zgo- ją teraz sami przemysłowcy na organizacyę roda obu stron, do pośrednictwa osoby trzeciej, na- botnicze, świadczą zdania niektórych z nich, dając jej prawa sędziego rozjemczego i oświad- przytoczone w sprawozdaniu komisyi niemieckiej, czając zawczasu, że wyrok będzie ostateczny i dla Hugh Bell, największy właściciel kopalń i hut w obu stron obowiązującym (final and binding on Clewelandzie,składa następujące szczere wyznanie: both parties).    „Naturalnie, czysto z punktu widzenia przemy-

Ostatnim aktem prawodawczym, który miał słowca nie mogę mieć sympatyi dla Trade Unio-na celu stworzyć najwyższą instytucyę dla roz- nów, jako takich, i wolałbym mieć do czynienia strzygania zatargów między kapitałem i pracą i z niewolnikami, ale muszę brać świat i ludzi ta-jednocześnie popierać rozwój prywatnych insty- kimi, jakimi są, i uznać, że robotnicy nie są nie--tucyi pojednawczych, był bill, zaproponowany wolnikami, lecz ludźmi, mającymi własne swe przez Mundellę i przyjęty przez parlament d. 7 zdanie i własne życzenia; muszę się również li-sierpnia r. 1896, noszący w skróceniu nazwę: czyć z tym faktem, że robotnicy połączyli się w „Conciliation Act“. Akt ten upoważnia „Board związki i czynią to tern chętniej, iż z robotnika-of Trade“ (wyższą Radę Handlową) do współ- mi zorganizowanymi łatwiej jest traktować, niż działania wszelkimi sposobami przemysłowcom i z niezorganizowanymi“.. Inny przemysłowiec, robotnikom w ich dążnościach do załatwiania Beniamin Brown, właściciel jednych z najwięk-sporów na drodze pokojowego porozumienia (frien- szych warsztatów budowy okrętów, wyraził się, dly négociation); mianowicie, na życzenie stron że tylko między zorganizowanymi robotnikami Board of Trade wyznacza pośredników (concilia- można spotkać „men with power and good ca-tors) lub sędziów rozjemczych, organizuje korni- racter“ ludzi z władzą i dobrym charakterem, z. sye dla badania stosunków robotniczych i prze- którymi porozumiewanie się doprowadza do celu. mysłowych, dla wyjaśnienia powstających zatar- Wreszcie, według świadectwa Loughrana, sekre-gów, ułatwia powstawanie instytucyi pojednaw- tarza związku robotników wielkopiecowych, prze-czyeh i t. d.; z drugiej strony akt zaleca istnie- mysłowcy wszystkie lepiej płatne miejsca obsa-jącym instytucyom pojednawczym oraz tym, dzają wyłącznie robotnikami, należącymi du które powstaną, zarejestrowanie się w Board of związków.

Trade i składanie mu sprawozdań ze swej dzia-    Przechodzimy teraz do instytucyi pojed-

łalności i protokółów swych posiedzeń.    nawczych i sądów rozjemczych w przemyśle

Stosunki, panujące obecnie w Anglii w prze- górniczym, głównie zaś na kopalniach węgla ka-myśle między pracodawcami i robotnikami, moż- miennego, które, zatrudniając w Anglii 825 000 na nazwać „formą konstytucyjną“, która zastąpiła górników, przedstawiają największe ze wszyst-poprzednią „formę monarchiczną“ rządów. Obie kich gałęzi przemysłu pole stosowania zasad po-strony, zjednoczone każda w silną organizacyę, kojowego załatwiania zatargów między pracą i robotnicy w Trade Union’y, przemysłowcy w kapitałem.

rozmaite syndykaty, traktują z sobą na równych    Najstarszemi, bo datującemi od r. 1872, są

prawach (paritätisches Verhandeln) i zawierają instytucyę pojednawcze w Durhamskim okręgu umowy zbiorowe. Żadnej ze stron nie chodzi górniczym; stoją tu naprzeciw siebie: związek już teraz o czczy tryumf zwycięstwa, o to, kto właścicieli kopalń „Durham Coal Owners Asso-kogo zmoże i przetrzyma i będzie według nie- ciation“ i najlepiej w Anglii zorganizowany zwią-mieckiego wyrażenia „Herr im Hause“. Dawnej zek górników „Durham Miners Association“, li-zawziętości niema; stosunek jest pokojowy, opar- czący 90 000 członków; do niego przyłączają się ty na porozumieniu, czysto kupiecki: jedni sprze- jeszcze trzy mniejsze związki: 1) robotników dają towar, który się nazywa pracą ludzką, dru- przy piecach koksowych, 2) rzemieślników ko-dzy’ go nabywają (Käufer und Verkäufer der Waa- palnianych i 3) maszynistów i palaczy z 9 000 re Arbeitskraft). Do podobnej ewolucyi pojęć członków; razem cztery związki robotnicze. Wy-niewątpliwie przyczynił się wpływ socyologiczno- twórczość roczna okręgu wynosi 40 milionów tonn. filozoficznych poglądów takich reformatorów my-    Ustrój instytucyi pojednawczych jest nastę-

śli społecznej jak Carlyle, Kingsley, Ludlow i in- pujący. Na każdej kopalni przedstawicielami roni, którzy wzbudzili w przemysłowcach poczucie botników są kontroler wagowy (check weigher) obowiązków względem klasy robotniczej i, jak i sekretarz miejscowego oddziału związku robo.t-mówi Mawdsley, skłonili ich do zejścia z daw- niczego; do obowiązków ich należy załatwianie

nych piedestałów na

grunt czysto kupiecki, po porozumieniu się z zarządem kopalni drob

nych sporów; jeżeli spór nie mógł być w ten Concilation and Arbitration for the Durham sposób zakończonym, przechodzi on pod rozpa- Coal Trade“. Rada ta składa się z 18 przedsta-trzenie pierwszej instancyi pojednawczej, a jest wicieli właścicieli kopalń, 9 przedstawicieli związ-nią stały komitet (standing joint committee), ku górniczego, 9 przedstawicieli dodatkowych składający się z wybieranych na rok przez tajne związków (robotników przy piecach koksowych, głosowanie 6 przedstawicieli robotników i 6 przed- rzemieślników kopalnianych i maszynistów), stawicieli właścicieli kopalń, oraz wybranego dwóch sekretarzy, po jednemu od każdej strony, wspólnie przez obie strony superarbitra (chair- i wybranego przez obie strony superarbitra (um-man), człowieka znanego w okolicy (a welknown pire); jest nim od wielu lat lord Davey. Posie-man) i nie związanego z żadną ze stron interesa- dzenia Board’u odbywają się nie rzadziej, jak mi materyalnymi. Komitetów w całym okręgu na kwartał, zwykle bez udziału superarbitra; jest cztery, po jednemu dla spraw każdego z Board stara się doprowadzić strony do zgody wymienionych wyżej czterech związków robot- i dopiero, kiedy się to nie uda, następuje drugie niczych; odby wają one swe posiedzenia co 14 dni, posiedzenie z udziałem superarbitra, który jesz kolejno w trzech głównych punktach okręgu, cze raz usiłuje namówić strony do porozumienia-Zadaniem komitetu jest po wysłuchaniu stron i tylko w ostateczności Board wydaje swój wy-doprowadzić je do zgody; jeżeli jednak do zgo- rok; wypadków takich w praktyce jest bardzo dy nie dochodzi, komitet wydaje wyrok, zapada- niewiele; protokóły obrad Board’u prowadzone jacy prostą większością głosów, bez udziału w są stenograficznie.

głosowaniu superarbitra; ten ostatni podaje głos    Jedną z najważniejszych czynności Board’u

tylko w tym wypadku, kiedy głosy członków jest ustalenie norm płacy zarobkowej, ogólnych podzielą się równo. Jeżeli Superarbiter uważa, dla całego okręgu (county rates); jest to możliwem że sprawa nie jest dostatecznie wyjaśnioną, pro- dzięki bardzo zbliżonym do siebie warunkom ponuje stronom wybrać każdej po jednej osobie, technicznym we wszystkich kopalniach okręgu, nie należącej do zainteresowanej kopalni; te oso- Początkowo do tego celu służyła tak zwana ru-by w charakterze sędziów rozjemczych jeszcze chôma czyli ślizgająca się skala (sliding scalę), raz sprawę badają i wydają wyrok; charaktery- określająca płacę zarobkową rozmaitych katego-styczną jest formułka, przy której sprawa odsy- ryi robotników kopalnianych w zależności od cela się do sądu rozjemczego: „Sent to arbitration, ny sprzedażnej węgla. Pierwsza taka skala była but owners and workmen are recomanded to ag- ułożona w r. 1877 na zasadzie danych statystycz-ree.“²) Wyrok sądu jest moralnie dla obu stron nych z poprzednich kilkunastu lat, przyczem za obowiązującym; strona, która się do niego nie za- minimum zarobku górnika na dniówkę przyjętą stosuje, traci na przyszłość prawo zwracania się była cyfra 2 s. 9 d. (+ 1 r. 25 k.); w r. 1879 mi-do komitetu; jednocześnie według ustawy związ- nimum to zostało podniesionemu dla górników, ku robotniczego nie wolno robotnikowi przerwać pracujących w przodku 6 godzin (schorthewer) roboty, dopóki sprawa nie będzie rozpatrzoną w do 4 s. 2 d. (h 1 rb. 87 k.) i dla pracujących 6¹/9 komitecie; co zaś do bezrobocia ogólnego, to mo- godzin (long hewer) do 4 s. 5 d. (+ 1 rb. 98 k.\ że ono być postanowionem tylko wdększością % Automatyczne funkcyonowanie skali polega m-głosów. O działalności komitetów dają pojęcie tern, że dla pewnej sprzedażnej ceny węgla usta" następujące cyfry: w r. 1905 wniesiono do korni- nawia się odpowiednia płaca zarobkowa; przy tetu górników 1001 spraw, 624 przez robotni- podnoszeniu się lub spadaniu pierwszej podnosi ków i 477 przez właścicieli kopalń; z tej liczby się lub spada druga w oznaczonym z góry sto-220 spraw było cofniętych przez strony lub od- sunku: tak np według skali z r. 1882 przyjętemu rzuconych przez komitet, jako nieuzasadnione; w było, że różnica 2 d. w cenie sprzedażnej tonny 441 wypadkach komitet doprowadził do porozumie- węgla podnosi lub zniża płacę zarobkową o 1,25%'.²)

' nia; w 277 wydał wyroki rozjemcze; 152 sprawy roz- W praktyce skala automatyczna dawała powody strzygnęły specyalne sądy rozjemcze i 11 spraw do częstych nieporozumień i około r. 1885 zosta-oddano do wyższej instancyi, jako przechodzące ła ona zastąpioną przez system peryodycznyeh kompetencyę komitetu. "    porozumiewań się przedstawicieli właścicieli ko-

Kompetencya komitetów jest ściśle w statu- palń i robotników na posiedzeniach Board’u. tach określoną;' podlegają im wszelkie zatargi Oczywiście przy omawianiu płac zarobkowych osobiste, kwestye zmiany płacy zarobkowej przy dla całego okręgu uwzględniane są w dalszym .zmianie warunków pracy w nowych przodkach ciągu ceny sprzedażne węgla; przedstawiciele ro-łub też przy nowych maszynach, kwestye miesz- botników mają prawo rozpatrywać wszelkie ma-kaniowe, urlopów i t. p., w każdym razie mające teryały statystyczne i rachunki właścicieli ko-znaczenie tylko dla jednej kopalni. Sprawy ogól- palń, ale zależność płacy od cen nie wyraża się me, tyczące się całego okręgu, są rozpatrywane już formułką matematyczną, lecz jest przedmio-w drugiej instancyi, noszącej nazwę: „Board of tern umowy dobrowolnej; jednocześnie zostało

*) O +ych skalach ruchomych istnieje specyaina rozprawa prof. Munro: „Sliding scales in the Coal lndustry“ r. 18S5.

może doprowadzić stron do porozumienia. Board zajmuje się naturalnie tylko sprawami znaczenia ogólnego a w tern określaniem norm zasadniczych płacy zarobkowej. Ze względu na wskazaną wyżej wielką różnicę warunków pracy w poszczególnych kopalniach każda z nich posiada swe własne płace podstawowe (Tarif standard). mianowicie płace z r. 1888; Board oznacza . tylko na pewien z góry okres czasu granice, w których mogą się wahać dodatki procentowe do płac z r. 1888. Przytem raz na zawsze robotni-cv mają zapewnione, że dodatek nie będzie mniejszym od 30% i Board nie może na razie zmienić więcej, jak o 5| w jedną lub drugą stronę istniejący w danej chwili dodatek; ceny sprzedażne węgla uznane są za jeden lecz nie jedyny czynnik przy oznaczaniu płac; decyduje tu ostatecznie porozumienie wzajemne. Według umowy z d. 25 lutego r. 1904, która obowiązywała do końca r. 1906, dodatek do płac z r. 1888 mógł się wahać w granicach od 35% do 65%; ostatnia zaś umowa z grudnia r. 1906, ]Diąta od początku funkcyonowania Board’u i zawarta na trzy lata, podniosła minimum dodatku z 35 do 37%% i jednocześnie obniżyła maximum z 65 % do 60%; na Sąsiedni z Durham’em okręg węglowy Nort- pierwsze trzy miesiące r. 1907 ustanowionym zo-humberland’u, zatrudniający 24 000 górników i stał dodatek w wysokości 45%. Umowa może 1700 maszynistów, połączonych w dwa związki być rozwiązaną przez każdą stronę (np. w razie robotnicze, posiada także od r. 1872 podobną or- wprowadzenia prawa o 8-godzinnym dniu pracy) ganizacyę instytucyi pojednawczych, a mianowi- za 6-miesięcznem wymówieniem, cie jeden „Board of Conciliation“ i dwa „joint    Organizacya niższych instancyi pojednaw--

skasowanem i dawne minimum płacy zarobkowej. Za podstawę (base wage) przyjęte są obecnie płace z r. 1879 i Board ustanawia na pewien okres czasu z góry, zwykle na trzy miesiące, obowiązującą nadwyżkę, t. j. procentowy dodatek do tych płac; tak np. w r. 1900 dodatek doszedł do 65%; następnie wskutek spadku sprzedażnych cen węgla stopniowo i stale się obniżał i w r. 1905 spadł do 27‘/₂%; na wiosnę r. 1906 dodatek ten wynosił 32¹/₂/% do płac z r. 1879.

Tak się określają normalne dla całego okręgu płace; obok nich istnieją na każdej kopalni swoje ceny akordowe, które zwykle dają robotnikom większe od powyższych norm zarobki rzeczywiste. Ustanawianie akordów odbywa się albo bezpośrednio między zarządem kopalni i robotnikami, albo też, jeżeli porozumienie nie nastąpiło, za pośrednictwem „joint committee“; przy tern jednak zarobki rzeczywiste nie powinny różnić się więcej, jak o 5% w jedną lub drugą stronę od norm, ustanowionych przez Board; jeżeli różnica po upływie trzech płatnych okresów, po 14 dni każdy, okaże się większą, cena akordowa może być zmienioną przez Board na żądanie jednej ze stron.

committees“.    czych dla załatwienia zatargów osobistych i miej-

Największy okręg węglowy stanowią kopal- scowych jest tu mniej dokładną, niż w okręgu nie Anglii środkowej (hrabstwa Jorkschire, Lan- Durham’u;; brakuje bowiem stałych mieszanych ko-caschire, Nordwales); dają one rocznie okło 100 mitetów (joint committees). Natomiast prakty-milionów tonn i zatrudniają do 380 000 robotni- kuje się tylko porozumiewanie kierownika kopal-ków, z których połowa należy do związku: „Mi- ni (manager) z rozmaitemi instancyami reprezen-ners Federation of Great Britain“; właściciele tacyi robotniczej, rezultat więc zależy w wyso-kopalń również tworzą związek pod nazwą:,, Mid- kim stopniu od taktu i zalet osobistych tego kie-• lands Federated Coalowners Association“. Z po- równika. Reprezentacyo robotnicze są następu-wodu wielkiej różnorodności warunków tech- jące: najprzód związek robotników każdej ko-nicznych i przyrodzonych, w jakich znajdują się palni ma swego sekretarza, który pierwszy w ra-kopalnie tego olbrzymiego okręgu, nie może tu zie sporu traktuje z zarządem kopalni; jeżeli pobyć jednolitości i jednostajności w oznaczaniu rozumienie nie nastąpi, sprawa jest oddawaną do płacy zarobkowej i wogóle warunków pracy, jak rozpatrzenia tak zwanym „miners agents“; są to to ma miejsce w okręgu Durhamskim.    ludzie, doświadczeni w praktyce kopalnianej,

Instytucya pojednawcza: „Midlands Board wybierani przez robotników w liczbie 8 na cały of Conciliation“ powstała tu w r. 1894 po 14-ty- okrąg, i pobierający z sum związku pensyę w wy-gbdniowym strajku, w którym wzięło udział kości około 100 rubli miesięcznie. Jeżeli sprawa 300 000 robotników i który został zakończonym nie jest przez „miners agents“ rozstrzygniętą, za pośrednictwem lorda Roseberry; od tego czasu rozpatruje ją następnie osobny komitet kopalń bezrobocia już nie było. Board składa się z 28 całego hrabstwa (executive commitee), składający członków, wybieranych na rok w równej liczbie, się z 12 członków, wybieranych przez robotników, po 14 przez robotników i właścicieli, dwóch se- i odbywający swe posiedzenia co tydzień. Wresz-kretarzy, po jednemu od każdej strony, i supe- cie najwyższą przed Boardem instancyą jest odby-rarbitra (chairman), wybieranego przez obie wające się co miesiąc ogólne zebranie zarządu strony; jest nim od chwili założenia lord James związku robotniczego danego hrabstwa; sprawa, of Hereford. Posiedzenia odbywają się cztery która przeszła wszystkie wjnnienione instancye,. razy do roku; Superarbiter jest zapraszany na nie a nie została załatwioną, idzie pod ostateczną de-tylko w tych wypadkach, kiedy sam Board nie cyzyę Board’u. Jaką jest karność robotników i.

posłuszeństwo względem postanowień Boardu, 7000, są zorganizowani w jeden związek, również dowodzi fakt następujący. W r. 1898 na posie- jaki właściciele kopalń. Od 30 lat bezrobocia dzeniu Board’u postanowionem zostało podnieść tu nie było i o panującym między obu stronami płace zarobkowe o 2¹/₂^; na razie podwyżka ta dobrym stosunku świadczy, że „joint committees“ wydała się robotnikom za małą i żądali oni miały do rozpatrzenia w r. 1904 zaledwie 11, a po wszech, n ego tajnego głosowania, aby zdecydo- w r. 1905 8 spraw. Do r. 1889 płace od wydo-wać, czy mają ją przyjąć; wystarczyła jednak bycia tonny rudy regulowały się zapomocą skali odezwa głównego sekretarza związku, w której ruchomej w zależności od ceny surowca; w r. nazwał on podwyżkę „podarunkiem dla robotni- 1889 górnicy zażądali zmiany systemu, motywu-ków ze strony właścicieli kopalń“, aby masy ro- jąc żądanie tern, że lepiej jest, „aby ludzie, a nie botnicze zupełnie uspokoiły się.    cyfry określały płace“, i od tego czasu płace dla

W Szkockim okręgu węglowym od r. 1900 całego okręgu ustanawia osobny komitet z przed-funkcyonuje instytucya pojednawcza, nosząca stawicieli właścicieli kopalń i robotników w rów-nazwę: „Board of Conciliation for the Regulation nej liczbie, zbierający się w tym celu co trzy of W ages in the Coal Trade of Scotland“; liczba miesiące; naturalnie i nadal płace zarobkowe, pracujących tu robotników dochodzi do 100 000, oznaczane przez komitet, są w pewnym stosunku z których połowa należy do związku: „Scotlisch do cen surowca na rynku.

Miners Federation“; wytwórczość okręgu wynosi    Na zakończenie podajemy kilka danych sta-

wę na

na

około 35 milionów tonn rocznie; właściciele ko- tystycznych, dających pojęcie o rozwoju instytu-palń połączeni są w związek, mniej jednak ści- cyi pojednawczych w Anglii i o rozmiarach ich sły, niż w innych okręgach. Oznaczanie jiłac działalności. W r. 1905 funkcyonowało 145 roz-zarobkowych odbywa się na każdej kopalni za bez- maitych zawodowych „Trade Boards“; regulowa-pośredniem porozumieniem się zarządu kopalni z ły one wzajemny stosunek, z jednej strony 946 odnośnymi robotnikami, bez udziału jakichkolwiek związków pracodawców, z drugiej 8148 związków przedstawicieli związków robotniczych; rzeczy- robotniczych z 1866 000 członków; w tej liczbie wiste jednak zarobki powinny mieścić się wgra- zorganizowanych górników było 501000. Liczba nicach, ustanawianych przez Board. Za podsta- ogólna spraw, wniesionych w r. 1905, dosięgła wszystkich kopalniach służą płace z r. cyfry 1726; ale stoją tu obok siebie bez rozróż-1888 (Standard) i Board określa na zasadzie cen nienia sprawy drobne osobiste i zatargi zbiorowe, sprzedażnych węgla za ostatnie dwa miesiące jak np. sprawa, w której chodziło o jmdwyżkę pewien okres czasu wysokość dodatku procen- płacy 230 000 górników w Midlands, albo o zmniej-towego do tych cen. W rzeczywistości więc szenie płacy 25 000 górników Northumberlandu. utrzymaną tu jest jeszcze skala ruchoma; według Z całej liczby spraw wniesionych połowa była umowy z r. 1904, zmiana w cenie sprzedażnej wycofana przed ich rozpatrywaniem; z pozosta-węgla o 4 d. na tonnie pociąga za sobą podwyż- łej połowy % załatwiły „Trade Boards“ przez kę lub obniżkę dodatku do płacy o 6l/ą°/₀; za- pojednanie stron i ¹/₃ przez wyroki rozjemcze, strzeżonem jest przytem, że dodatek do płac z    Najwyższa instytucya pojednawcza „Board

r. 1888 nie może być mniejszym od 37¹/a% i of Trade“, działająca na zasadzie „Conciliation większym ponad 100%. Brzy tym sposobie re- Act“ z r. 1896, miała sobie przedstawionych do gulowania płac księgi handlowe kopalń są do- ostatecznej decyzyi w ciągu 9 lat (1897 — 1905) stępne dla przedstawicieli robotników.    181 zatargów, między niemi 101 wybuchłych już

O tern, jak zmniejsza się w Anglii klęska bezroboci, świadczą następujące cyfry. W r. 1890—1900 tracono w Anglii rocznie wskutek bezroboci i lock-outów około 10 milionów dniówek roboczych i przerywało pracę przeciętnie do 250 000 robotników; za ostatnie trzy lata (1903 — 1905) liczba traconych dniówek spadła rocznie do dwóch milionów, a liczba strajkujących robotników obniżyła się przeciętnie do 90 000; obecnie przeto w Anglii z liczby ogólnej robotników przyjmuje udział w bezrobociach i lock-out’ach nie cały 1 % i jedna dniówka stracona przypada mniej więcej na 1 500 dni roboczych.

Powstające między pracą i kapitałem zatargi mają najczęściej na celu: zmianę warunków

W okręgu Wallii południowej instytucya po- strejków i lock-outów; z tej liczby 37 sporów za-jednawcza:„Board of Conciliation for the Coal Trade łatwiła w drodze pojednawczej, a 86 przez wyroki of South Wales“ powstała w r. 1875 po 17-tygod- sądu rozjemczego; reszta (56) była wycofaną albo niowem bezrobociu; obok niej są czynne jako przez Board of Trade odrzuconą, jako nieuzasad-niższe instancye trzy stałe „joint committees“; niona. pracuje w okręgu około 120000 robotników, połączonych w związek: „South Wales Miners Federation“; wytwórczość roczna wynosi przeszło 40 milionów tonn.

W kopalniach rud żelaznych w okręgu Cle-velandu od r. 1873 funkeyonuje z dobrym skutkiem instytucya pojednawcza, główną składową częścią której są stałe,, joint committees“, w składzie z przedstawicieli właścicieli i robotników; jeżeli komitet sporu załatwić nie jest w stanie, obie strony wybierają każda po jednym przedstawicielu, i następnie razem jednego bezstronnego superarbitra, zwykle prawnika; sąd rozjemczy w takim składzie ostatecznie sprawę rozstrzyga. Wszyscy górnicy okręgu, w liczbie

płacy i zmianę liczby godzin pracy. Statystyka j o przeszło lx/₂ miliona rubli i zmniejszenie licz-angielska wykazuje, że w okresie ostatnich 10 lat by godzin pracy o blizko 2 miliony tygodniowo, miało miejsce 8l/₂ milionów zmian płacy (w tym Z ogólnej liczby 850 000 robotników, którzy rocz-rachunku jedna zmiana u jednego robotnika nie w ciągu ostatnich 10 lat uzyskiwali poprawę przyjmuje się za jednostkę); z tej liczby było swego bytu, 96% czyli 815 000 zdobywało ten re-4 900 000 wypadków podwyżki płacy, t. j. 57 %, a zultat drogą pokojowego porozumienia i tylko 3600 000 czyli 43% obniżki płacy; wogóle zaś w 35 000, t. j. 4% skutkiem bezrobocia, przeciągu tych 10 lat robotnicy w Anglii uzyskali powiększenie swego tygodniowego zarobku

¹

Porozumienie się jest dużo iepszem od sądu rozjemczego, «le sąd rozjemczy jest lepszym, niż otwarta wojna,

²

Odsyła się do sądu rozjemczego, lecz zaleca się irłaści--cielom i robotnikom pogodzić się z sobą.

Michał Łempicki.

Najważniejsze urządzenia w kopalniach galicyjskich w r. 1905.

latói

k.

P«

W kopalniach węgla kamienne-g o. Dróg żelaznych było w kopalniach ogółem 132 429 m, t. j. o 12 699 m mniej, niż w roku poprzednim. Z powyższej ilości było 48 402 ni dróg dwu, a 1 385 ni trzy torowych, 22 465 m konnych, 1 310 m łańcuchowych i 1 820 ni linowych. Oprócz kopalnianych było 26145 ni dróg powietrznych, t. j. o 5 306 m mniej, niż w roku poprzednim. Z tych było 3 423 m dróg wózkowych, 4 650 ni konnych, 2 800 ni elektrycznych, 500 m dróg linowych, 3 260 m wązkotorowych i 11 512 ni normalnotorowych dróg żelaznych dla parowozów, z czego 400 m o torze podwójnym. Było zatem razem w kopalniach i na powierzchni 158 574 m, t. j. o 18 005 m mniej, niż w roku poprzednim. Do poruszania wózków służyło w kopalniach 69 a na powierzchni 26 koni.

Z maszyn parowych wyciągowych było w ruchu 15 o sile 1547 k. p. Z tych podziemna jedna o sile 22 k. p. do wydobywania linowego urobku drogą poziomą. Oprócz tego było 25 maszyn wodociągowych o sile 4 130 k. p., z tego 20 jjodziemnych o sile 3 130 k. p. Maszyn parowych do pędzenia zakładów segregacyjnych było 40 o sile 95 k. p., 4 maszyny parowe wentylacyjne o sile 60 k. p. i 1 maszyna parowa o sile 530 k. p. do poruszania 9 dynamomaszyn, z których jedna pędzona była przez maszynę separacyjną. Dynamomaszyny służyły po części do oświetlenia, po części do wytwarzania energii a mianowicie do pędzenia 2 motorów dla łańcuchowego i linowego wydobywania urobku, 2 moto-rółv /do urządzeń seperacyjnych, 4 motorów dla pr?Vf(mt¥^ah%N kopalń i 2 motorów do pędzenia pôèh^lni/HnBodh6imcÿO' Wreszcie były w użyciu 3 ¹ wążkof t/fóATI f '¹8:!jidtmMńdtorovve parowozy o sile k n\y v.x'lł öiutßtao ßs ;wox mi o,

om ;y)p ; ptżeWidtrź/aWik¹ tóp4fiY ‘dłużyły l4'' ^krłfty -,

,,.v;    >ośmo*fy®iibmwktéiïràvp-¹

bâÇMj/ ! doh^Qw’âdzâlhth.bkôldth 3;35Ó‘ ni3 n à¹ dliiiifułid,'! l.,4i⁾dzr/ć¥':‘j # ^toéakô'r/e Mélitfÿdz3c webfÿlaîtm^ 'fkktÿblf ⁽^j eïïerh ky èfl çiffir1 J RHftWiEąR! \1 : sÿktêïhd^BchiLWdm,¹'JwytirdVâdzaj.a(iifiB.gôîdmi^î ł)7G( »«=    W» t-afflf" Ht««

-•uiißs nm'tßjiqßx i poihq ysbęim eop[ v/ôdnnxfiw oiinims .nloo na [oioèrsofnu spm ig

Długość przewodów telefonicznych- wynosiła 54 550 m wraz z 31 stacyami. W warsztatach przygotowawczych było 7 separatorów, 11 sztuk do segregowania, 22 taśm sortowniczych, 11 taśm do przenoszenia ciał sypkich, 6 stołów sortowniczych, 12 huśtawek i 5 podnośnic.

W kopalniach węgla brunatnego było 11627 m dróg szynowych podziemnych, z czego 1 380 m dwutorowych, 21 310 m dróg szynowych nadziemnych, z czego 760 m dwutorowych a więc razem 32 937 1 n dróg, t. j. o 2 571 ni więcej, niż w roku poprzednim. Z dróg szynowych kopalnianych było konnych 800 m a dróg nadziemnych 21 270 ni. Do poruszania wózków służyło w kopalniach 12 a na powierzchni 20 koni.

Maszyn parowych było w ruchu 5 o sile 180 k. p., maszyn wyciągowych 3 o sile 95 z czego 2 maszyny wodociągowe podziemne o sile 50 k. p. Oprócz tego był jeden 8 konny wentylator Guibala, pędzony wodą, dostarczający 300 m³ powietrza na minutę, 1 piec ciągowy, 1 płuczka, pędzona wodą, o sile 4 k. p.,

2 separatory, 1 stół sortowniczy i 16 000 ni przewodów telefonicznych. W kopalniach hr. Romana Potockiego w Skwarzawie i Potyliczu były 3 sztolnie ogólnej długości 1 865 /;/, służące do wydobywania urobku i do odwadniania.

W żupach solnych długość dróg szynowych wynosiła 51675 m, z czego 45 938m drogi konnej, 3 075 ni o torze podwójnym, a 11151 w dróg na powierzchni, z czego 9 490 m dla parowozów, 340 m o torze potrójnym, 2 080m dróg linowych; ogółem 62 826 m dróg. t. j. o 21852 m mniej, niż w roku poprzednim. Oprócz tego b^ło 4 631 ni dróg w warzelniach soli, t. ho 168 m więcej, niż w roku poprzednim. Do poiu-szania wózków kopalnianych służyło 24 konie.

'[ Maszyn parowych było w ruchu 8 o sile 43<£P kV Rf ,&5. .wydobywania urobku tudzież do wyci||4n:ihnwôely'ï'surowicy, 2 o sile 12 k. p. do w'ydbwV^ia¹'urÓDk^'¹’x ^splanki, jedna maszyna paà'f)wahRrhpky¹ 'fÔ'lL jp.''Ükw ‘ * r¹' 'J"~i'-£ —

aidsoil 7/ firgçTîlo yoirnög yoavsaW .agysTlasoT

maszyna parowa o sile 4 k. p. do pędzenia kolei linowej, 5 maszyn parowych o sile 250 k. p. do pędzenia 5 młynów soli, 1 maszyna parowa o sile 50 k. p. do pędzenia młyna kainitowego, 1 maszyna parowa o sile 80 k. p. do pędzenia dy-namomaszyny dla oświetlenia tudzież do pędzenia motoru kolei linowej i jednej piły, 2 maszyny wentylacyjne o sile 12 k. p., 4 maszyny parowe o sile 96 k. p. do różnych celów i 1 kierat konny do wyciągania solanki w koszach ze skóry.

W warzelniach soli było w ruchu 24 panwi warzelnianych o łącznej powierzchni 1 527 m², 71 suszarni soli systemu Iyleoberga (o powierzchni 1137 m²), 11 711 m przewodów (rurociągów) solankowych, 32 zbiorniki solankowe o pojemności 5 821 m³ tudzież 14 202 m przewodu rurowego na wodę słodką.

Urządzenia innych kopalń galicyjskich były w zestawieniu zbiorowem stępujące: dró- szynowych było 5 740 m, z czego 4 540 rn dróg wózkowych i 1 200 rn dróg konnych; z tycli 760 m o torze podwójnym. Oprócz tego było 750 m dróg na. powierzchni, z czego 400 m wózkowycli i 350 m konnych, razem 9110 m. Do wyciągania z kopalń i ruchu wózków na powierzchni służyły 4 konie. Maszyn parowych było w ruchu 1 o sile 25 k. p. do wyciągania urobku, 5 o sile 2 200 k. p. (z czego 2 o sile 1000 k. p. pod ziemią) do wyciągania wody, 1 o sile 40 k. p. do robót przygotowawczych i 1 o sile 15 k. p. do pędzenia 3 dynamomaszyn w celach

oświetlenia. Oprócz tego było w ruchu 12 sit osadowych, 14 bębnów sortowniczych, 2 stoły sortownicze, 1 gniecalnia, 6 segregatorów, 2 elewatory, 1 walcownia i 1 podnośnica. Do odwodnienia kopalń galmanu hr. Potockiego w Górce i Trzebiance Wodnej służyła sztolnia 1350 rn długa; do odwodnienia kopalń galmanu w Niedzieliskaoh— sztolnia320 rn długa. W całej Galicyi było ogółem dróg szynowych: w kopalniach węgla ka-miennego:132 429 m w kopalniach i 26 145 m na powierzchni, w kopalniach węgla brunatnego: 11627 m w

m na powierzchni, w kopalniach i 11 151

na-

kopalniach i 21 310 żupach solnych: 51 675 m w m na powierzchni; w innych kopalniach: 5 740 rn w kopalniach i 1890 m na powierzchni; razem 201 471 m w kopalniach i 60 496 rn na powierzchni, t. j. ogółem 261 967 m dróg żelaznych.

Z tej ilości przypada 60,53°/o na kopalnie węgla kamiennego, 23,60% na żupy solne, 12,59% na kopalnie węgla brunatnego a 3,28% na resztę kopalń.

Z maszyn parowych było w biegu:

29 maszyn wyciągowych o sile ... 2 184 k. p.

wodociągowych „ . . . 6 840 „ „ wyciągowych i wodociągowych, razem o sile .    .    .

„ do różnych celów o sile 8 parowozów o sile

44

12 „ „ 1367. „ „ 639    „    „

razem 112 maszyn parowych o sile 11 042 k. p.

29

Zdzisław Kamiński.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w czerwcu r. 1906.

Wytwórczość

Czerwiec

j Od początku roku do d. 30 czerwca

Zapasy w dniu 30 czerwca

Wytwór pierwszy.

Euro wiec iejarski

dla dalszej przeróbki w odlewach, z wielkiego pieca

464015

135896

bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14%

„    19-20%

manganowy 50—60%

78-80%    .

3278

169 687

2 520 025 5 488 048

49°53 800 153

596 122 1517805 21518 25' 7'5

933

933

97 53s

! 877

877

5O9O9

krzemowy

42941

Razem

Stare żelazo

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

1 775 686 99491

337¹²

8 860 089 467 564 137516

2 578 548

33² 543 32919

Bloki bessemerowslde Bloki zlewne martenowskie „ pud lowe

Wytwór drugi A.

1 852 229 161 580

11 718385 961 434

547r7 i 675 489 214 250

Razem .

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

„ stalowe z pieców marten o wskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kolnie-rzowem    .

Części fasonowe do tychże    .....

2013 809

12 679 819

1944 456

91 251 9759

624 354 83889

84 356

2983

42

327

12

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne .

101 058 60 465

708 582 374 886

⁸7 339 49481

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 Szyny dla kolei konnych i Eeniks Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 stopę bieżącą ......

„ kopalniane wagi mniej, niż 8.32 f. na 1 stopę bieżącą Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe „ resorowa i sprężynowa

„ narzędziowa    ......

„ cementowa .......

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N® 20 włącznie |

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od JN® 20 j Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wytłoczki od wyrobu obręczy .

mm

66 948 22 512

423 505 14772°

186719

7146

7°9

9 547 802 931 10348

190525

70304

⁶4 9h5 22695

3² 175

66722 28 161 s 169418

23 088 112 528

5 437 577 82202

1 163 532

4¹3 4 r9 397390 m 916

899 848

486850 207 298 933 ²3²

7024 16 819 1 086 426

⁶7

19Q

1 207

»9 342 28 800

75 5i6

14681

12243 8092 ¹⁸ 547

Razem .

Wytwór czwarty.

i 557 9¹⁰

10 840105

1 482 828

Wyroby.

Rury ciągnione spawane .

Złączki i podkładki Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe .

25 894

U4 7⁸5 10086 18071

U3°94 940 203 59911 100 115

49799 70 306

6478

1 145

Razem .

228 836

1 253323

127 728

W czerwcu r. 1906-go ogólna liczba zatrud- j ług danych statystycznych, które dostarczyły nionych robotników wynosiła 17 384.    stępujące zakłady hutnicze: Huta Bankowa, zakłady

Podane powyżej cyfry zestawione są pod- I Ostrowieckie, Huta Częstochowa, Huta Katarzyna,,.

na-

czerwcu 1906 był nieczynny z powodu bezrobocia.

Blachownia, Towarzystwo Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Zawierciu, walcownia Milowice, zakłady Starachowickie, Nietulisko, zakłady Bo-dzechowskie, Huta Puszkin, T-wo Skarżysko, Chlewiska, fabryka w Niwce, Stąporków, T-wo Poręba, Ruda Maleniecka. Janów, Rejów. Bzin, Mostki i Sielpia. Zakład Towarzystwa Sosnowieckich fabryk rur i żelaza w Sosnowcu w

Zakłady Niekłań, Bliżyn i Kamienna, pomimo wielokrotnych upominań się o dane statystyczne, zakłady te dotychczas żadnych wiadomości o swej wytwórczości nie dostarczyły.

J. H.

Cechy charakterystyczne yiinek ogniotrwałych.

3—4°/

Bezwodnik tytanowy jest do pewnego stopnia stałym składnikiem glinek i zawartość jego dochodzi czasem do 2%. Pierwotnie uważano go za składnik obojętny i nie zwracano nań uwagi, ale badania ścisłe wykazały, że wpły ujemnie na ogniotrwałość glinek;-analizując ma-teryały surowe, należy zwracać uwagę na bezwodnik tytanowy.

Żelazo spotykamy w glinach w postaci tlenku, węglanu, siarczanu lub siarczku. Siarczek żelaza w postaci pirytu jest z powodu swej łatwej topliwości najniebezpieczniejszy. Żyłki rudy żelaznej, a szczególniej pirytu rozpościerają się w pokładach glin i podczas ich wydobywania znajdujemy je albo w grupkach gronkowatych, albo nerko watych, albo wreszcie w grudkach. Gdyby te szkodliwe składniki podczas wydobywania materyału nie zostały usunięte, na gotowym produkcie po wypaleniu wystąpiłyby czarne plamy a nawet zagłębienia, powstałe przez stopione gliny. .Zanieczyszczenia te można oddalić tylko podczas wydobywania glinki, gdyż z chwilą wydobycia

Glinki ogniotrwałe stanowią najgłówniejszy materyał dla fabrykacyi materyałów ogniotrwałych. Różnią się one od innych glinek jedynie zawartością topników, do których należą tlenki tytanu, żelaza, wapnia, magnezu, potasu i sodu. Gdy glinki zwyczajne zawierają 25—30°/o składników powyższych, glinki ogniotrwałe najlepszego gatunku zawierają bardzo rzadko więcej niż a lichsze gatunki 9—10°/o- Bezwodnik krzemowy i tlenek glinowy są naturalnie głównymi składnikami glinek ogniotrwałych. Bezwodnika krzemowego zawierają one 40—70%, a tlenku glinowego 20—45%. Czysty krzemian glinowy zawiera 46% Si0₂ a 39% A1₂0₃.

Zazwyczaj glinki ogniotrwałe zawierają bezwodnik krzemowy wolny, t. j. nie związany na krzemian, i jeżeli glinka zawiera więcej, niż 50% bezwodnika krzemowego, glina w temperaturze wyższej okazuje charakter kwasowy. Gliny zawierają często również i tlenek glinowy w stanie wolnym i to wtedy, gdy zawartość jego przekracza 40 % ; glina w ogniu ujawnia wtedy charakter zasadowy.

wa on

pod wpływem powietrza i deszczu rozpadają się one i zanieczyszczają cały materyał.

Ogniotrwałość czyli zdolność wytrzymywania wysokiej temperatury bez zmiany kształtu jest naj ważniejszą własnością glinki ogniotrwałej.

Granicy ogniotrwałości w Ameryce nie określają dokładnie; tylko niektóre powagi naukowe przyjmują temp. 1400—1700°C. W Niemczech przyjęto za najniższą temperaturę stożek Segera JNs 26, jakkolwiek spotykamy gliny, które w tej temperaturze topią się, jednak dla niektórych celów wystarczają i oddają doskonałe usługi.

Przyczyny ogniotrwałości 'glinek były do lat ostatnich przedmiotem badań, ale dopiero w nowszych czasach kwestye te rozwiązano.

Ceramik Ries stwierdził fakt, znany zresztą w praktyce, że wielkość i kształt pojedynczych cząstek gliny wpływa bardzo na odporność gliny w ogniu. Gliny, które zdradzają budowę gruboziarnistą, zachowują się w ogniu znacznie lepiej, niż zbite i drobnoziarniste. Prócz tego badania niemieckich ceramików udowodniły, że własności ogniotrwałych glinek zależą głównie od ich składu chemicznego. Bischof wyjaśnił poraź pierwszy znaczenie tlenku glinowego pod względem ogmiotrwałości glinki i na podstawie analiz chemicznych zestawił wzory, według których podzielił wszystkie glinki ogniotrwałe niemieckie na siedem stopni. Trochę później Rychter na podstawie swych badań wypowiedział zdanie, że topniki, jak tlenek wapnia, magnezu i t. d. wpływają na ogniotrwałość w stosunku odwrotnym do swych ciężarów cząsteczkowych. Najsilniejszym topnikiem jest magnezya o ciężarze cząsteczkowym 40, dalej następuje tlenek wapnia 56, Na₂0 62, FeO 72, K₂0 96. Ciężar cząsteczkowy żelaza przyjęto w postaci tlenku żelazawego z tego względu, że Uramer przekonał się, iż żelazo zazwyczaj w tej postaci wchodzi w połączenia z bezwodnikiem krzemowym.

Seger wykazał, że przez wzrost zawartości bezwodnika krzemowego w glinie ogniotrwałość obniża się, dopóki nie dojdzie do stosunku 1:1,7, co odpowiada 90% zawartości bezwodnika krzemowego. Jeżeli teraz zawartość bezwodnika

krzemowego dalej wzrastać będzie, podniesie się i punkt topliwości aż do granicy topliwości kwarcu, t.j.do 1830°C. Naturalnie trafią się wyjątki w tej regule we wszystkicli tych przypadkach, gdzie kwarc nie jest dokładnie rozdzielony w całej masie.

zbity,

kie dodatki jak kwarc, szamota i t. d. silny i jędrny czerep.

Kurczenie się wyrobów z glinki również nie jest obojętną własnością dla przemysłu ceramicznego.

na

Kurczenie się glinki następuje w dwóch

Pod względem plastyczności dzielimy glinki okresach, a mianowicie podczas wysychania i ogniotrwałe na plastyczne i nieplastyczne. Pla- podczas wypalania. Kurczenie się podczas wy-styczne glinki ogniotrwałe odznaczają się merów- sychania pochodzi pozornie od odparowania wo-nym wyglądem powierzchni, przełom—miękkością, dy, dodanej podczas wyrabiania glinki. Kurcze-Glinki łupkowe są twarde, przełom posiadają nie się to nie stoi w żadnym stosunku do ilości równy, o ostrych krawędziach, często muszlowy wody dodanej, lecz zależy od jakości gliny. Np. i bez połysku. W przyrodzie spotykamy czasem glinka, zarobiona z 14% wody, kurczy się o 4%, glinki ogniotrwałe, które posiadają pewną pla- inne z 16% o 3%, a inna z 22% również o 3%. styczność, a obok tego wiele cech charaktery- W ogólności najsilniej kurczą się glinki miękkie stycznych glin łupkowych i' te nazywamy w han- i drobnoziarniste i te też wymagają najwięcej dlu „półplastycznemi“.    wody do wyrobienia.

Skład chemiczny glinek ogniotrwałych łup-    Glinki, które podczas wysychania silnie się

kowych jest zbliżony do składu glinek piastycz- kurczą, nie nadają się same do wyrobu materya-nyeh, jakkolwiek zawartość tlenku glinowego w łów ogniotrwałych i muszą być schudzone przez glinkach łupkowych bywa dość wysoka i w wie- dodatek szamoty, kwarcu i t. p. Bardzo donio-lu wypadkach dochodzi do 40—45% chociaż by- słe znaczenie dla gotow⁷ych produktów glinia-wają glinki o zawartości poniżej 37%A1₂0₃, a nych posiada kurczenie się ich podczas wypala-Bischof w swym zbiorze analiz glinek notuje nia. Wiele fabryk, przerabiających glinkę łup-glinki ogniotrwałe o jeszcze niższej zawartości kową o wielkiej zawartości tlenku glinowego,, tlenku glinowego.    walczy z wielkiemi trudnościami, gdyż powstaje

To służy zajwskazówkę, że ogniotrwałe glinki wiele odpadków wskutek łamania się i kruszenia, łupkowe nie zawsze odznaczają się wysoką ognio- Plastyczne ogniotrwałe gliny kurczą się zazwy-trwałością. Cechą charakterystyczną glinek jest czaj o 3 — 5%, podczas gdy najlepsze łupkowe dalej plastyczność, która do ostatnich czasów by- 0,8%. ła zagadką. Niektóre badania, podjęte z ramienia rządu w Stanach Zjednoczonych w r. 1904, zdaje się wyjaśniły cokolwiek tę sprawę. Badania te zwróciły uwagę na zachowy wanie się glinki o pewnym składzie wobec wody i wykazały, schudzenia gliny. Ta własność jest decydującą w iż plastyczność zależy od ilości koloidów, zawar- praktyce, ponieważ siła wiązania gliny reguluje tych w glinie. Rzeczywistość jednak nie zawsze dodatek ciał schudzających.

zgadza się z tą teoryą.    Różnice w tym wypadku bywają bardzo

Plastyczność glinki ogniotrwałej posiada znaczne, gdyż pewne gatunki gliny są w stanie ogromne znaczenie przy przeróbce jej, gdyż czę- związać 90 % dodatków, inna zaś tylko 25%. stokroć należy jej nadać formę dość zawiłą, in-    W wielu wypadkach materyały ogniotrwałe

nym razem trzeba dodać do glinki ciał niepla- prócz swej ogniotrwałości powinny posiadać w stycznych, np. kwarcu lub szamoty. Jeżeli wte- bardzo wysokim stopniu odporność na działanie dy okaże się, że glinka nie posiada dostatecznej sił mechanicznych, i w tym wypadku siła wiąza-plastyczności, wszelkie wyroby z niej nie będą nia musi bezwarunkowo iść w parze z ogniotrwa-miały wartości, gdyż łamać się będą i kruszyć. Do- łością. bra glinka plastyczna powinna posiadać własności silnego lepiszcza i łączyć znakomicie wszel-

Należy jeszcze wspomnieć o bardzo ważnej własności glinek, t. j. o sile wiązania, którą glinka powinna posiadać, aby mogła utworzyć jednolitą masę przez połączenie ciał dodawanych celem

J. Lombardo.

Tmgfąfl literatury górniczo - hutniczej.

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo-hutniczych..

chanicznvch. Opis kuźni hydraulicznej, znajdującej się w fliej prasy kowalskiej, wykonanej w fabryce Thomas Eirth i syn w Scheffieldzie, urzą-

Gornvj Żurnał (1906). Listopad, a) S. Bie-

lozorow. Kowalska prasa hydrauliczna systemu Da-vy o ciśnieniu 2 000 t w Newskich zakładach me-

dzeń pomocniczych, pieców ogrzewalnych, pod- | kroczy pewnej określonej granicy, która jest is-nośnic mostowych elektrycznych, b) A. Mitinskij. totną granicą sprężystości, dającą się zawsze do-Silniki elektryczne w walcowniach. Autor na wstę- kladnie określić w odróżnieniu od sprężystości pie podaje ogólne wiadomości o zastosowaniu sil- pozornej, jaka spotyka się w silnie zahartowa-ników elektrycznych w walcowniach, poczem nycli lub odkutych prętach stalowych. Autor przechodzi do szczegóło wego opisu walcowni J podaje praktyczny sposób oznaczania istotnej zwrotnej o napędzie elektrycznym według syste- granicy sprężystości według wskazówek galwano-mu lignera, c) L. Grudziński]. O rafinowaniu metru oraz wyjaśnia wpływ różnych czynników* miedzi. Artykuł zawiera opis powszechnie przy- na wyniki badań, b) Przemyśl górniczo-hutniczy jętego w Rosyi angielskiego sposobu rafinowania w Austryi w r. 1905. Dane statystyczne o liczbie miedzi w piecach płomiennych. Autor, jako uzu- j zatrudnionych robotników i wypłaconych zarob-pełnienie pracy, podaje streszczenie wyników ba- ków. dań, dokonanych przez Hoffmanna i Stahla nad wpływem domieszek na mechaniczne własności miedzi, d) I. Korzuchin. O przenoszeniu na mapę niektórych wyników badań geologicznych. Posługując się wskazówkami, zawartemi w znakomitem dziele dr. Keilhacka p. t. „Lehrbuch der praktischen Geologie“, autor podaje sposoby wykreślania na mapie wychodni pokładów poziomych lub nachylonych a wreszcie sfałdowanych symetrycznie lub niesymetrycznie. Jakkolwiek powyższe sposoby obmyślone są dla badań geologicznych takich miejscowości, dla których wykonano szczegółowe mapy lioryzontali, co u nas zwłaszcza zdarza się rzadko, jednakże dadzą się one zasto- w r. 1905. sować z mniej nieco dokładnymi wynikami i w takich wypadkach, gdzie wykreślenie horyzonta-li wykonane zostało w przybliżeniu od ręki, podczas wykonywania badań geologicznych, e) H.

N° 49. a) T. Huntington i F. Heberlein, Proces prażenia rudy ołowianej sposobem Huntingtona i Heberleina. b) Ernst. Koszta wytwórczości rtęci. Porównanie kosztów wytwórczości rtęci w ważniejszych zakładach Stanów Zjednoczonych A. P ., Rosyi, Austryi, Włoch i Hiszpanii, c) M. Kral-lupper. Badania nad zmianami cząsteczkowemi, zachodzącemi w prętach stalowych pod wpływem ciągnienia (c. d.). O określaniu odkształceń sprężystych i stałych, d) Przemyśl górniczo-hutniczy w Austryi (dok.). Statystyka wypadków nieszczęśliwych w przemyśle górniczym i hutniczym, e) Dane statystyczne o wytwórczości nafty w Galicyi

N2 50. a) F. Bartonec. O utworach trzeciorzędowych rudonośnycli zv Galicyi Zachodniej. Opis budowy geologicznej kraju i złóż rudy żelaznej, cynkowej i ołowianej; początkowo wszystkie rudy znajdowały się w stanie siarczków, które pod wpływem działania wody i powietrza uległy stopniowo utlenieniu, b) M. Kralluper. Badania nad zmianami cząsteczkowemi, zachodzącemi w prętach stalowych pod wpływem ciągnienia (dok.). Przewodnictwo magnetyczne obciążonego pręta stalowego wzrasta stopniowo do chwili, w której zostanie przekroczona granica sprężystości. Autor jest zdania, że dokonywanie badań odbywa się w sposób nader prosty i wymaga mało czasu; określanie zmian, zachodzących w układzie cząsteczkowym, daje się przeprowadzić z wielką ścisłością. Dokładnie można stwierdzić niejednorodność metalu badanego, wpływ obróbki mechanicznej, hartowania i odpuszczania; również można wykazać obecność składników, posiadających wpływ na przewodnictwo magnetyczne jak np. niklu i manganu, c) W. Foltz. Rynek weglowv i metalowy w listopadzie r. 1906.

N2 51. a) F. Kieslinge*. Przytułek dla rekonwalescentów w Reindlitz pod Usti (Aussig) nad Elbą i pensyonat dla leczących się w kąpielach w Teplicach. Opis przytułku, urządzonego na 60 łóżek, oraz pensyonatu, w którym około 30 chorych robotników, członków centralnej kasy bratniej, znajduje bezpłatne utrzymanie i opiekę w czasie ku-racyi. b) G. Kroupa. Dane o wytwórczości miedzi w okręgu górniczym Mount-Lyell w Ashalii. c) F. Bartonec. O utworach trzeciorzędowych rudo nośnych w Galicyi Zachodniej. Skreśliwszy w krót-

Polonie. O powstawaniu węgla kamiennego i nafty.

Streszczenie pracy prof. Potonié, zawierającej poglądy jego na tworzenie się węgla kamiennego i nafty, oparte na badaniach, dokonanych w celu otrzymania sztucznego węgla i nafty. Do badań prof. Potonié użył torfu i t. zw. sapropelu czyli mułu, powstałego z resztek wodnych organizmów i ich ekskrementów. Poddając sapropel wysokiemu ciśnieniu bez podnoszenia temperatury,

Potonié otrzymał wytwór ciekły, podobny z wyglądu i własności do ropy naftowej, oraz twardą masę, zbliżoną do węgla brunatnego. Artykuł ten będzie zamieszczony w Przeglądzie Górniczo-Hutniczym. f) M. Wer silów. Przemyśl górniczo-hutniczy w Rosyi w r. 1904. Dane statystyczne, dotyczące wytwórczości zakładów górniczych i hutniczych, zaczerpnięte ze sprawozdania departamentu górniczego za rok 1904.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg -und Hüttenwesen (1906). N2 48. a) M. Kralupper.

rze-

Badania nad zmianami cząsteczkowemi, zachodzą-cemi w prętach stalowych pod wpływem ciągnienia (pocz.). Streszczenie artykułu, zawierającego wyniki badań kapitana Fraicheta, zamieszczone w czasopiśmie Revue d’artillerie. Badania te wykazały, że na podstawie zmian, zachodzących w przewodnictwie magnetycznem, można określić zmiany własności fizycznych badanej stali. Przewodnictwo magnetyczne dotąd nie wykazuje żadnych widocznych różnic, dopóki siła ciągnąca nie p

bardziej zanieczyszczona część bloka skutkiem wytapiania, c) G. v. Knorre. O oznaczaniu wolframu w stali wolframowej. Autor podaje następujący sposób oznaczania wolframu: rozpuścić stal w kwasie solnym, roztwór zobojętnić do sła-bokwaśnej reakcyi, dodać niewielką ilość kwasu siarczan ego i 40 — 60 c³ roztworu benzydyny;: utworzony osad, zawierający wszystek wolfram w postaci wolframianu benzydyny, po odstaniu przesączyć, wypalić, stopić z sodą; otrzymaną masę stopioną wyługować wodą i odsączyć tlenek żelazowy. Przesącz zadać kilkoma kroplami me* tyloranżu i dolewać doń kwas solny po kropli do czerwonego zabarwienia. Dodawszy do roztworu 10 c³ kwasu siarczanego N₁₀, strącić kwas wol-Patenty, nadane w framowy benzydyną, przesączyć, wypalić i zważyć jako Wo0₃. d) Miedź i żelazo. Streszczenie pracy G. Dillnera, zawierającej wyniki badań nad wpływem miedzi na własności żelaza. Szkodliwego wpływu miedzi na własności żelaza nie da się zauważyć, o ile zawartość jej nie przekracza 0.62%. Żelazo skutkiem zawartości miedzi staje się nieco więcej sprężyste, wytrz.ymal-wie oznaczania żelaza w rudach żelaznych sposobem j sze na ciągnienie i twardsze; ciągliwość i wiśność Reinhardta. Opierając się na badaniach, dokona- pozostają bez zmiany. W żelazie, nie zawierających przez Skrabala i jego wnioskach, autor cem więcej nad 0,6%, nie została stwierdzona omawia przyczyny błędów, powstających przy łamliwość na czerwono a własności magnetyczne oznaczaniu żelaza w rudach. Najszkodliwiej od- pozostał}" bez zmiany, mniej natomiast skłonno-działywa obecność kwasu solnego, gdyż ten utle- ści do rdzewienia, e) H. Braune. Wpływ azotu nia się kosztem nadmanganianu potasu. Również na własności żelaza. Zawartość azotu w żelazie i poważny wpływ wywiera obecność soli metalicz- stali w różnych krajach waha się od 0,002 do nycli MO, utleniających się pod wpływem nad- 0,062%. Surowiec szary nie zawiera prawie azo-manganianu potasu w M0₂. Obecność soli man- tu; wytapiany na koksie zawiera 0,007—0.009 a w ganowych zapobiega powyższym błędom, zwłasz- razach wyjątkowych 0,01ó% azotu. W surowcu cza gdy siarczan manganu znajduje się w ilości białym ilość azotu wynosi do 0,04%, w stali mar-30 c³ Nt. Należy również ograniczyć *do mini- | tenowskiej 0,025—0,035%, żelazo pudlowe 0,030— mum nadmiar chlorku cynowego, gdyż skutkiem 0,035%, stal tyglowa szwedzka 0,006%, zagranicz-działania na chlorek rtęciawy powstaje chlorek na na działa i t. p. 0,015—0,020%* f) O. Simmers-rtęciowy, na który oddziaływa nadmanganian po- bach. Najnowsze piece koksowe systemu Bauera z" tasu. Skrabal czynił również doświadczenia nad urządzeniem do mechanicznego ładowania i wylado-różnymi sposobami mianowania i przyszedł do wywania. g) B. Osann. W bpravoie wyliczeń pro-wniosku, że najlepiej dolewać roztworu miano- ß^u wielkopiecowego. Odpowiedź na uwagi krywanego kroplami, mieszając bez przerwy, b) Two- tyczne A. Beckera nad referatem autora p. t. rżenie sie dziur os idowych iv blokach żelaza zlew- „Wyliczenia profilu wielkopiecowego i jego war-nego (dok.). Scharakteryzowawszy wszystkie spo- tości zasadniczych“ (Stahl und Eisen, r. 1906,

kości poglądy wybitniejszych geologów na pochodzenie złóż rudy cynkowej, autor wyróżnia teorye Höfera i Posępnego. Według Höfera sole mineralne, znajdujące się pierwotnie w skałach w stanie drobno rozdzielonym, zostały wyługowane przez wodę i powrotnie osadzone w miejscach odpowiednich pod postacią żył i gniazd. Posępny utrzymuje, że sole metaliczne przedostały się szczelinami z wnętrza ziemi i, rozpuszczając skały, tworzyły w nich dla siebie drogi w różnych kierunkach. Tym sposobem rudy zgromadziły się w żyłach nieprawidłowych lub w warstwach bardziej poziomych, równoległych do kierunku warstw złoża. Gniazda mogły powstać drogą mechaniczną lub pod wpływem procesów chemicznych.

N2 52. a) Walter Molo. przemyśle górniczym w Anstryi w r. 1906. Redak-cya czasopisma od d. 13 października roku 1906 wprowadziła stałą rubrykę patentów, nadanych w Austryi. W celu uzupełnienia danych za rok ubiegły autor podał ważniejsze z pomiędzy patentów, nadanych przed wprowadzeniem rubryki. Stahl und Eisen (1906). N° 24. a) W spra-

soby, jakimi rozporządza praktyka w celu przeciwdziałania tworzeniu się dziur gazowych i osadowych, autor przychodzi do wniosku, że stosunkowo proste sposoby pozwalają ograniczyć w znacznym stopniu skutki kurczenia się metalu i wytapiania (likwacyi). Pierwszym warunkiem powinno być wypełnianie wlewnic od góry nie od dołu, co daje się wszędzie z łatwością wykonać. Odlewając małe bloki, zmniejszamy ilość i rozmiary dziur osadowych, natomiast ułatwiamy tworzenie się dziur gazowych. Mając na względzie wyrób bloków zupełnie czystych bez wszelkich dziur, należy końce bloków ucinać zawsze przedwstępnych nad rudami złożonemi, zawiera-nieco dalej, niż sięgają dziury, a to z tego powo- jącemi ołów i cynk; ogólny opis urządzenia du, że niżej dziury osadowej znajduje się naj- towni mechanicznej; sortownie ważniejszych

N® 8). Krytyka zamieszczona była w czasopiśmie Bulletin Mensuel, organie Stowarzyszenia inżynierów w Luksemburgu.

Revue universelle des mines (1906). Listopad. a) E. Harzé. O ratownictwie w kopalniach. Odczyt, wygłoszony w Brukseli d. 30 października r. 1906. Skreśliwszy pokrótce dzieje ratownictwa w Belgii, referent podaje ogólne wskazówki postępowania na wypadek wybuchu gazów lub pożaru w kopalni, b) A. Bordeaux. Sortowanie mechaniczne i przeróbka rud, zawierających ołów i cynk. Artykuł zawiera: opis badań

sor-

zakładów metalurgicznych, w Stanach Zjednoczo- nie nie i sprężystością lin wyciągowych (c. d.). Opis nych, Anglii, Australii i Niemczech; ważniejsze badań, dokonanych nad linami aloesowemi nowe-sposoby wytrawiania ołowiu i srebra drogą mokrą; metalurgia cynku; wyrób bieli cynkowej, c)

mi i będącemi w użyciu, d) Wytwórczość koksu w Anglii. Dane statystyczne.

W. K.

L. Denoël. Badania tiad wytrzymałością na ciąg-

Kronika bieląca.

Cło od tlenu do aparatów ratunkowych.

W myśl odnośnych postanowień prawa¹) kopalnie powinny posiadać partye ratunkowe robotników, obznajmionych z pracą w gazach szkodliwych i zaopatrzonych w odpowiednie przyrządy. Do przyrządów tych potrzebny jest tlen zgęszczony, wyrabiany w fabrykach zagranicznych i przechowywany w specyalnych naczyniach metalowych.

obotnicy party i ratunkowych wówczas tylko mogą przynieść pożytek w razie zaszłego wypadku, jeżeli będą oni dokładnie obznajmieni z działaniem przyrządów, a przeto koniecznem jest ciągłe dokonywanie prób działania aparatów i nieuniknione spotrzebowy wanie tlenu zwrot za

. . 19,8 klg. •    18,5 „

1,3 klg

H.

MANA

następnie

granicę opróżnionych naczyń dla ponownego napełnienia ich tlenem. Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego ■zwróciła się do władz odnośnych z prośbą o wydanie rozporządzenia, polegającego na tern, żeby w razie zwrotu za granicę naczyń do napełnienia ich tlenem cło pobierane było od wagi samego tylko tlenu bez wagi naczynia. Ministerstwo skarbu wydało rozporządzenie komorom w Sosnowcu i w Granicy, żeby cło od tlenu pobierane było zgodnie z postanowieniem z d. 22 czerwca r. 1906, JVÊ 221, komisy i o stosowaniu taryfy celnej (na mocy uwagi do p. 1 art. 112 taryfy celnej, o gazach zgęszczonych), t. j. w wysokości 20°/o wagi naczynia i gazu. W zastosowaniu praktycznem sprawa ta przedstawia się, jak następuje:

naczynie z tlenem waży .

„ bez tlenu waży .    .

waga samego tlenu wynosi .

Zgodnie z postanowieniem ministerstwa skarbu wypadnie płacić cło od 20°/o wagi naczynia z tlenem, t. j. od 4 klg. czyli 10 funtów, co wyniesie 90 kop., nie licząc innych kosztów celnych.

5.

Bilans Towarzystwa zakładów metalowych B. Hantke. W «N® 49-ym za rok 1906 czasopisma Wiestnik finansów, promyszlennosti i torgowli ogłoszony został bilans Towarzystwa zakładów metalowych B. Hantke za rok 1905/6 (za czas od 1-go lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). Towarzystwo w okresie sprawozdawczym osiągnęło ze sprzedaży wyrobów 6037 998 rb., wartość zapasu materyałów dnia 30 czerwca r. 1906 2 115 110 rub., różne wpływy 27 225 rub.; wydatki: kupno materyałów 2 337 919 rub., opał 1 071 881 rub., płaca robotnikom 1 218 869 rub., wartość zapasu materyałów dnia 30-go czerwca r. 1905 2 522 018 rub., płaca pracujących, prowizye, podatki, marki stemplowe, wyjazdy, utrzymanie biura, pomoc lekarska, frachty, procenty i różne drobne wydatki 894 151 rub., skreślono złe długi, strata na kursie papierów procentowych 20 866 rub. W okresie sprawozdawczym Towarzystwo osiągnęło 114 629 rub. zysku, który postanowiono podzielić w następujący sposób: 100 000 rub. na umorzenie wartości budynków, maszyn i innego majątku, 732 rub. na kapitał zapasowy, 1040 rub. na opłacenie podatku osobistego; pozostałe 12 857 rub. postanowiono zaliczyć do zysków roku następnego. Stan czynny bilansu Towarzystwa składa się z następujących pozycyi: majątek nieruchomy i ruchomy, (ziemia, budynki fabryczne, domy mieszkalne, wielkie piece, drogi żelazne i inne urządzenia, ruchomości i narzędzia) 6 263 568 rub., zapasy materyałów. półwyrobów i wyrobów 2 115 110 rub., gotówka w kasach 4 250 rub., depozyty 300 000 rub., weksle 31381 rub., zaliczenia 82 495 rub., kaucye 113 566 rub., akcye towarzystwa sprzedaży wyrobów rosyjskich zakładów metalurgicz-nych 12 750 rub., akcye towarzystwa akcyjnego rosyjskiego przemysłu żelaznego 2 094 323 rub., akcye towarzystwa „Gwóźdź“ 29 000 rub., papiery wartościowe 6 725 rub., obligacye towarzystwa 2 653 000 rub., dłużnicy 1 128 680 rub.; stan bierny: kapitał zakładowy 6 000 000 rub., obligacye 2 653 000 rub., kapitał zapasowy 189 967 rub., depozyty 300 000 rub., wierzyciele 5 513 638 rub,, sumy przechodnie 63 614 rub., zysk czysty 114 629 rub.

Wyrób naczyń bez szwu. Dotychczas wykonywano tę czynność przez stopniowe wyciskanie z blachy żądanego kształtu pomiędzy matrycą i stemplem prasy. Nowa amerykańska prasa Slo-łączy wyciskanie z walcowaniem. W tym celu zarówno matryca jak stempel są umieszczo-

ne ruchomo, tak że pierwsza, mająca dokładny ( Kurczenie się żelaza w odlewaniu należy kształt wyrabianego przedmiotu, wykonywa na ; do zjawisk, sprawiających bardzo wielkie trudno-łożysku rolkowem ruchy poziome, stempel zaś, i ści przy dostawach, robionych według ściśle osadzony w czopie kulowym, kołysze się na dnie naczonych wymiarów. Nawet przy jednolitym i matrycy nakształt biegunów kołyski dziecinnej, niezmiennym doborze żelaza na odlewy nie moż-Wskutek takiego ruchu stempla po matrycy do- na uniknąć tego. żeby np. rury lub słupy żelazne znaje blacha rozciągania jakby między walcami nie wypadały za długie lub za krótkie. Powody i w ten sposób nabiera stopniowo kształtu ma- tego objawu są różnorodne: silniejsza oksydacya trycy. Dla wywarcia nacisku matrycy na stem- przy zmiennym biegu pieca powoduje np. znacz-pel służy stół, na którym ona się porusza, utwier- niejsze spalenie krzemu i wpływa na ilość wy-dzony na dwóch dźwigniach kolankowych, połą- dzielającego się w odlewie grafitu, a przez to czonych śrubą; przez ruch śruby dźwignie zbliża- zmianę spółczynnika kurczenia się; raz większa, ją się, wywierając nacisk na stół i podnosząc z ! drugi raz mniejsza wilgotność formy wpływa na nim matrycę pionowo, wskutek czego odbywa j szybkość ostygania żelaza, przyczem pochłonięte się wyciskanie.    gazy raz w większej, drugi raz w mniejszej ilo-

i ści zdołają ujść, co ma znaczny wpływ na kur-Oznaczanie cynku w stopie z glinem. 0,5 °zen*e wreszcie wyższa lub niższa tempei-a-g stopu rozpuszcza się przy ogrzewaniu w 25    st;0P10nego żelaza bardzo, ważną odgrywa

cm³ 20% NaOH. Roztwór rozcieńcza się wodą ro!?\ le czyiinikb gdy złożą się razem, wywie-gorącą do 300 cm³ i strącające się przytem nie- laJa %\niCJszy wpływ na kurczenie się odle-wielkie ilości Fe, Cu, Pb, Śn i Ni odsączą się i wu' Zapobiedz można tak niepożądanym obja-przepłukuje. W przesączu strącą się zapomoca vv0.f¹’ czuwając pilnie, żeby bieg pieca był jak H₂S całą zawartość cynku i trochę glinu Osad najbardziej jednostajny.    chemik P,.iski,

odsącza się i na sączku rozpuszcza do zlewki du- .    * % c 0 podziemnych, przewodów wo-

żej w 8 cnv> HC1; sączek się przepłukuje, poczem dociągowych, kanałowych, gazowych i t. p. do roztwór w zlewce rozcieńcza się woda gorącą do medawna wyłącznie używane, staczają obecnie 250 cm\ dodaje się 5 g NH₄C1 i cynk “ozna- I faC1?^ vvalk? konkurencyjną z rurami z żelaza cza się przez mianowanie zapomoca roztworu ! ko walnego dotąd częściej zwycięską, ale czasem K₄FeCyG, zawierającego 22 y soli na litr.    I niepomyślną, jak np. w Monachium, gdzie przed

Chemik Polski. dwoma laty nową siec o wielhich przekrojach i

oz-

Czasopismo Teckniczue.

długości 21 km uchwalono wykonać z żelaza ko-walnego. Przy walce tej z obu stron podają zarzuty, nie zawsze oparte na naukowej podstawie lub doświadczeniu i często obliczone na nieźa-chowość miejskich urzędów technicznych. Najważniejszym argumentem ze strony wytwórców rur lanych jest okoliczność, że istnieją wodociągi z rur lanych oddawna w ziemi leżące, a nie uległe przerdzewieniu jak np. wodociąg dla wodotrysków wersalskich, liczący około 200 lat wieku, i inne więcej niż stuletnie przewody, podczas gdy doświadczenia z rurami z żelaza kutego nie sięgają dalej niż 40 lat. Argument ten zwalczają przeciwnicy zarzutem, że dawne rury, istotnie ' tak wytrzymałe, odlewane były z żelaza, wyrabianego na węglu drzewnym, a więc wolne od szkodliwych domieszek, jakie zawiera dzisiejszy surowiec, wytapiany na koksie. Na to wykazuje Giesserei-Ztg., że wszystkie istniejące jeszcze daw-przesączu oznaczyć Cr oksydyme- ne rul-y wodociągowe sprowadzane były z Anglii,

gdzie już od r. 1610 z powodu braku drzewa za-Jeśli stal źle rozpuszcza się w HN0₃ (np. częto wytapiać surowiec na antracycie, a około stal chromowo - wolframowa), wtedy 0,5 gy stali r. 1710 używano do tego celu wyłącznie już tyl-należy gotować z 10 cm³ H₂S0₄ (1:4); dodać 2 ko koksu; wszystkie więc dawne do dziś funk-cm³ HNÓ₃ (1:4; i dopełnić wodą do 100 cm³. Do cyonujące rury wodociągowe są wyrabiane z że-roztworu dodać 20cm³ HNOs (1,2), 20 cm³ 0,2%-owe- laza, wytapianego tak jak dziś na koksie, który, go AgN0₃ i 2 —3 g (NH^SaOg; wszystko nale- dodajmy, o czem nie wspomina artykuł, nie był ży gotować przez parę minut, kłucąc mocno, tak troskliwie badany i pod gwarancyą nieprze-Bardzo bogatą w chrom stal należy rozpuszczać kraczalnej zawartości szkodliwych przymieszek

dostarczany, jak dzisiaj.    Czasopismo Techniczne.

Oznaczanie Cr i Mn w stali. Stal roztwarzają w niewielkiej o ile można ilości HN0₃ (1,2); tlenki azotu odparowują; roztwór rozcieńczają, dodają 2 — 3 gr (NH₄)₂S₂0₈ i 0,01 gy AgN0₃ i ogrzewają aż do zupełnego utlenienia Cr i Mn. Strącony Mn0₂ odsączają; do przesączu dodaje się w nadmiarze octanu amonowego i octanu oło-wiawego. Strącony chromian ołowiawy przepłukuje się na sączku azbestowym wodą (z octanem amonu); rozpuszcza się w HN0₃; dodaje oznaczo-FeS0₄ i nadmiar tego ostatniego, t. z. nieutlenionego. mianuje się nadmanganianem; z różnicy wylicza się ilość Cr. Ażeby oznaczyć mangan w stali wobec chromu, do roztworu stopu należy dodać 50 cm³ HN0₃ (1,2) il0^NaBiO₃; wszystko zagotować; wytworzony NaMn0₄ roztle-nić zapomoca odpowiedniej ilości MnS0₄; zagotować wszystko 2 minuty; odsączyć i przepłukać Mn0₂, trycznie.

ną ilość

w HN0₃, zmieszanym z HF1.

Chemik Polski.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St, Swięckiego w Dąbrowie.

¹

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905. A? 16, str. 349—350.