PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIECONE SPRAWOM. PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

Ns 2 ( 68

)-

Dąbrowa, dnia 15 stycznia r. 1907-

Tom IV.

Walc bcsscmcrowanic w Belgii i w JYieme^eeh.

Według Unckenbolta najpraktyczniejszym typem konwertora okazał się konwertor o pojemności 1 t. Dla zmniejszenia kosztów paliwa należy zaczynać pracę od większych wsadów; dopiero po 1—2 gorących spustach, kiedy konwertor jest już dobrze nagrzany, można robić mniejsze wsady. O ile zachodzi potrzeba z jednego spustu odlewać mniejsze i większe przedmioty, wówczas można wziąć parę razy do ręcznych łyżek po 30—50 kg i z tego metalu odlać drobiazgi, potem wlać 300 — 400 kg stali z konwertora do dużej panwi i odlać w ten sposób większe sztuki, z reszty zaś pozostałej w konwertorze stali odlać drobiazgi przy pomocy małych, ręcznych.

Inżynier Unckenbolt w artykule p. t. „Gre- piec martenowski o nazbyt małej pojemności prze-genwärtiger Stand des Kleinbessemerei-Betriebes staje być ekonomicznym; z drugiej znowu strony in Belgien“, drukowanym w Stahl und Eisen, niedogodnie jest z dużej (5 lub więcej tonu) łyż-mówi, że według danych, zebranych przez Towa- ki (panwi) odlewać małe lub cienkie przedmio-rzystwo niemieckich wytwórców żelaza, w Niem- ty i t. p. czech istnieje tylko jedna fabryka, posługująca się małymi konwertorami dla wyrobu odlewów ze stali lanej,¹) a natomiast wszystkie odlewnie używają do tego celu pieców marten o wskich do 2 / pojemności lub tygli. W Belgii istnieje 5 odlewni stali, posługujących się 14 konwertorami różnych typów, których wydajność na dobę stanowi 75 do 100 t odlewu stalowego. Surowiec, używany do odlewów, jest wytapiany w Belgii; zawiera on 2 do 3°/₀ Si i około 1% Mn. Odwę-glanie i odtlenianie odbywa się przy pomocy dodawanego do wanny ferro mangan u i surowca zwierciadlanego.

Wogóle jednak nie powinno się brać każdorazowo więcej nad 4 — 5 łyżek, ponieważ dużo stali w ten sposób się marnuje w postaci odpadków; porozlewaną stal, również i skorupy z łyżek, dopóki te skorupy są jeszcze gorące, należy wrzucać napowrót do konwertora; obniża to w dosyć znacznej mierze koszta własne wytwórczości wobec mniejszej straty metalu. Wysoka temperatura stali, otrzymywanej z konwertora, daje możność odlewać przedmioty, posiadające bardzo cienkie ścianki; zbyt jednak wysoka temperatura metalu może powodować pęknięcia i duże dziury osadowe w odlewanych sztukach; wobec tego odlew należy zaczynać wówpzas, gdy metal posiada temperaturę, odpowiednią dla odlania danego przedmiotu. Często dla ochłodzenia nieco stali przed samym odlewem wrzuca się do panwi wióry żelazne, kawałki stali i t. p.; należy jednak baczyć, aby dodawane w ten sposób żelastwo nie było zbyt zardzewiałe, w przeciwnym bowiem razie metal silnie się burzy i wrze.

Ogólne wydatki, połączone z wyrobem stali w konwertorze, Unckenbolt oblicza w następujący sposób: ze względu na okoliczność, że surowiec trzeba o ile można jak najsilniej nagrzewać, spa-

Otrzymywana w ten sposób stal jest na tyle gorąca i płynna, że odlewy o grubości ścianek j łyżek odlewniczych.

5 mm doskonale się udają.

Dla otrzymania stali twardej (o wysokiej wytrzymałości na rozerwanie) dodaje się już do łyżki odlewniczej (panwi) nieco sproszkowanego koksu. Bez specyalnych. trudności można wyrabiać w małych konwertorach stal na odlewy następujących gatunków:

1)    o wytrzymałości na rozerwanie około 40 kg przy wydłużeniu 25—30%-

2)    o wytrzjrmałości na rozerwanie około 50 kg przy wydłużeniu 18—25°/₀.

3)    o wytrzymałości na rozerwanie około 60 kg przy wydłużeniu 12—1S⁰/₀-

Według Unckenbolta każdy rodzaj wyrobów ma swoich, spożywców, tak że w tym wypadku konkureneya nie może mieć miejsca; trudno i nieomal niemożebnem jest, aby każda odlewnia wyrabiała wszelakie odlewy również dobrze, dokładnie i tanio bez względu na to, czy posługuje się piecem martenowskim, konwertorem lub tyglem; dla każdego z tych sposobów odlewania istnieje pewna sfera działania stosownie ¹ do właściwości używanego aparatu. Tak naprzykład,

13,88    „

1160 kg

3,08 marek

. 0,45

za

3,00

25 kg

Zapłata odlewników......

Surowiec wraz ze stratą 20% w kopulaku i t. p........

2% ferromanganu—90% (po 24 mar.

100 kg).........

7% ferrosilicium—12% (po 14 mar.

za 100 kg)..... ...

100 gr glinu (po 3 mar. za 1 kg) . Koks dla kopulaka (20%) (po 26

mar. za 1 000 kg)......

Różne materyały dla kopulaka i

konwertora........

Utrzymanie maszyn ....    ..

100 kg stali, wyrobionej w konwertorze, kosztuje.......

Dodając do tego:

Zapłatę formierzom, karniarzom, pomocy i t. p. .......

Materyały do formowania ....

Czyszczenie odlewów (wraz z odbijaniem lejów)........

Opał suszarni i t. p. .    . \    .    .

Koszta ogólne i amortyzacya .    .

za

GS co

co o

Ö' r-T tH

o to

lanie się surowca i rozchód koksu w kopulaku jest znaczny; mianowicie wynosi on dla surowca około 7 % , dla koksu 15 do 20 % . Straty na spalanie się metalu podczas operacyi w samym konwertorze są różne, a to zależnie od konstrukcyi konwertora, chemicznego składu surowca, a również od wprawy i umiejętności prowadzącego operacyę. Średnia strata surowca w konwertorze wynosi 8%; strata zaś przymieszek (ferrosilicium, ferromanganu, glinu i t. d.) wynosi 2,5—3%, tak że ogólna strata metalu przy przeróbce tegoż na stal w konwertorze wynosi 10,5—11%.

Koszta materyału opałowego na nagrzanie konwertora, panwi, suszenie form i t. p. wynoszą 1—2 marek na 1000 kg stali.

Poniżej podajemy przykład obliczenia kosztów własnych 1 000 kg stali:

713 kg zwykłego surowca besseme-

rowskiego (po 68,5 mar. za tonnę) 48,84marek 178 „ surowca hematytowego (po 78,0

mar. za tonnę)......

269 „ starej leizny lub braków (po

55,0 mar. za tonnę) .... 14,79    „

77,51 marek Materyaly dodatkowe, przymieszki dla na-węglenia i odtlenienia wanny (na 1000 kg stali). 14 kg 80% ferromanganu (po 220

mar. za tonnę)......

surowca zwierciadlanego (10 —

12%) (p° 67 mar. za tonnę) . 0,38 5 „ ferrosilicium (10%) (po 90 mar.

za tonnę).......

1 „ glinu (99 % ) (po 3 000 mar. tonnę)........

6,91 marek

Razem koszt metalu wynosi 84,42 marek. Na każde 1 160 kg namiaru trzeba zużyć średnio 232 kg koksu (po 28 mar. za tonnę), co wynosi 6,5 mar.; koszt zaś koksu, zużytego na podegrze-wanie, suszenie i t. p., wynosi 1 — 2 mar., czyli, że koszt wyrobu 1000 kg stali wynosi średnio 84,42 -j- 8,5 = 92,92 marek.

Dla porównania przytaczamy niektóre szczegóły i koszta własne 1000 kg stali według danych Karola Rotta, znanego w Niemczech spe-cyalisty stalownika. Konwertory w Niemczech budują o pojemności od 700—1500 kg; w końcu ubiegłego stulecia było tam tylko 4 stalownie, posługujące się małymi konwertorami typu Roberta, Tropenasa i Yalranda. W ostatnich czasach zbudowano jeszcze stalownie z konwertorami systemu Rotta w dokach Wulkan w Szczecinie, w zakładach mechanicznych Towarzystwa Berlińsko-Anhalckiego w Dessau, w zakładach Concordia na Renie, w Eberswaiden, w Bremenie, oraz w Porębie (Towarzystwo akcyjne w Królestwie Polskiem, gub. Piotrkowska).

Rotte zwraca specyalną uwagę na małe bes-semerowanie w stalowni w dokach Wulkan, a

mianowicie ze względu na wyjątkowe dobre gatunki wyrabianej tam stali; jako przykład podaje on następujące rezultaty prób jednego ze spustów: /?=40,88 kg—ram² przy wydłużeniu 31,66% i wytrzymałości na zgniecenie 48,6%; kąt zagięcia próby=180°.

Surowiec, używany do procesu, ma mniej więcej następujący skład chemiczny: Si=2,5—3%, S=0,04—0,06%. Mn=0,8—1,2% i Ph=0,06—0,08%.

W niektórych stalowniach, jak np. w Con-cordii, używają do przeróbki płynny surowiec wprost z wielkiego pieca.

• Koszta własne wyrobu 100 kg stali wynoszą ogółem 28,63 marek według Rotta, który oblicza takowe dla stalowni, wyrabiającej dziennie 3 000 kg stali na małe i średniej wagi odlewy.

1,00 marek 9,00

0,48

14,98 marek

6,25 marek 0.50    *

co o co

13,65 marek

Otrzymamy ogólną cyfrę za 100 kg gotowego odlewu 28,63 marek.

Przy odlewaniu cięższych przedmiotów i masowym wyrobie koszta własne mogą spaść (według Rotta) do 22 marek za 100 kg. W każdym razie cyfry, podane przez Rotta, znacznie są wyższe od podanych przez Unckenbolta.

O ile nam wiadomo, w Królestwie Polskiem i w Rosyi małe bessemerownie znajdują się w następujących zakładach przemysłowych:

Towarzystwo akcyjne K. Rudzki w Warszawie,

Poręba (gub. Piotrkowska), Zakłady Toreckie, obok Drużkowki,

„    mechaniczne Południowo    - Rosyjskie w

Kijowie,

„    metalurgiczne Odeskie,

„    okrętowe w Mikołaj ewie,

Zakłady metalurgiczne Siemionowskie w Mos- Zakłady Schtruppa w Libawie,

metalurgiczne Tulskie.

kwie,

Newskie i Bałtyckie w Petersburgu, metalurgiczne Ryskie,

W. W.

Komiieiy wagonowe.

(Dokończenie, p. Jtè i, str. 14).

Jakkolwiek i dla kolei żelaznych i dla kopalń zagłębia Dąbrowskiego przewidziany w przepisach o podstawianiu wagonów stosunek jest najdogodniejszy i nic po nad to więcej (jeżeli pominąć sprawę braku wagonów, gdzie żadne przepisy podstawiania wagonów nie pomogą) ży-czyćby nie należało, w ostatnich czasach powstała jednak nowa instytucya, mająca za zadanie regulowanie przewozów kolejowych w całem państwie Rosyjskiem, mianowicie centralny komitet wagonowy w Petersburgu oraz podwładne mu komitety miejscowe w kilku większych miastach.

Powstanie tej instytucja wywołały wielkie nieporządki, panujące na kolejach rosyjskich, skutkiem których na stacyach nagromadziły się olbrzymie zapasy zboża, które nie mogło być wysłane do miejsc spożycia. W styczniu r. 1905 przedstawiciele rolnictwa, przemysłu i handlu, przyjmujący udział w obradach, dotyczących re-wizyi taryf zbożowych, zwrócili się do ministra komunikacyi z prośbą o przedsięwzięcie energicznych środków dla wywozu nagromadzonych na stacyach zapasów zboża. W celu zadośćuczynienia prośbie powyższej przy ministerstwie komunikacyi utworzoną została specyalna komisya, która rozpatrzyła nie' tylko powody wyjątkowe, które wywołały niezwykłe nagromadzenie się na stacyach kolejowych zapasów zboża, niewysłane-go w zimie r. 1904/5, lecz również przyczyny ogólne, które powodują corocznie to zjawisko, wielce niepożądane i szkodliwe. Wobec tego komisya uznała za potrzebne zbadać szczegółowo: 1) środki nadzwyczajne, które usunęłyby nagromadzenie się zapasów zboża w r. 1905, i 2) środki natury ogólnej, które usuwałyby na przyszłość gromadzenie się zapasów zboża wogóle.

Co do pierwszej kwestyi uznano, że ministerstwo komunikacyi przedsięwzięło już wszelkie środki dla usunięcia zapasów zboża na stacyach i pomimo, iż znaczna część taboru kolejowego znajdowała się w Azyi, wywóz zboża w zimie r. 1904/5 był nie mniejszy, niż w zimie poprzedzającej.

W przedmiocie drugiej kwestyi stwierdzono, że przeładowanie rosyjskiej sieci kolejowej wymaga natychmiastowego znacznego powiększenia sprawności przewozowej dróg żelaznych oraz ta>-boru kolejowego. Skarb jest jednak za biedny, ażeby zadaniom tym obecnie był w stanie podołać, a przeto należałoby starać się o możliwe wyzyskanie tych środków, jakie koleje w danej chwili posiadają. Dla osiągnięcia tego celu należałoby podług zdania komisyi powołać przedstawicieli rolnictwa, przemysłu i handlu do udziału w regulowaniu przewozów kolejowych. Do wniosku tego doprowadziło komisyę przeświadczenie, że tylko wyczerpujące dane o przewidywanych urodzajach jak również o podaży i popycie wytworów rolnictwa i przemysłu mogą dać podstawy do odpowiedniego pod względem czasu i miejsca rozdziału przewozowych środków kolejowych; ponieważ dane te posiadają jedynie różne istniejące organizacye rolnictwa, przemysłu i handlu, przeto uznano za konieczny udział przedstawicieli tych organizacyi w regulowaniu przewozów kolejowych. Wobec powyższego ko-misya uznała za konieczne powierzyć regulowanie przewozów kolejowych komitetom miejscowym, do składu których oprócz przedstawicieli dróg żelaznych należeliby przedstawiciele władz odnośnych jak również rolnictwa, przemysłu i handlu. Na koszta utrzymania tych komitetów ma być pobieraną osobna dopłata do kosztów przewozu towarów kolejami w wysokości 10 kop. od wagonu.

Przemysł i handel w państwie (w Królestwie Polskiem Warszawski komitet giełdowy, Łódzki komitet giełdowy, Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego i inne instytu-cye) wypowiedziały się przeciwko tworzeniu po-mienionych komitetów, ze względów następują-jących: 1) uporządkowanie przewozu stanowi bezpośredni obowiązek dróg żelaznych, a przeto niema zasady za spełnianie tego obowiązku płacić wysoki podatek (sam tylko przemysł węglowy zagłębia Dąbrowskiego podatek ten obciąża sumą przeszło 30 000 rubli rocznie); 2) w myśl projektu organizacyi komitetów wagonowych do składu ich należą w znacznej większości przedstawiciele władz, a przeto przedstawiciele rolnictwa, przemysłu i handlu, jako stanowiący mniejszość, na bieg spraw żadnego nie będą mogli mieć wpływu; 3) specyalnie przemysł węglowy w Królestwie Polskiem nie petrzebuje żadnych nowych

CN

organizacyi, mających regulować przewozy ko- kich ładunków, które opłacają koszta przewozu lejowe, ponieważ przepisy o podstawianiu wago- podług taryfy wagonowej, jak również i takich, nów są dla przemysłu tego zupełnie wystarcza- które zajmują 75°/₀ nośności wagonu.

6) Wydatkowanie sum na utrzymanie koza- mitetów uskutecznia się na zasadzie corocznych miaru utrzymywania kosztem rolnictwa i prze- budżetów, zatwierdzanych przez ministra komu-mysłu gromady urzędników państwowych i dnia ; nikacyi.

22 kwietnia r. 1906 zatwierdzone zostało prawo    7) Minister komunikacyi po porozumieniu¹

o komitetach wagonowych treści następującej:*) się z ministrami skarbu, handlu i przemysłu oraz 1) Minister komunikacyi po porozumieniu zarządzającym rolnictwem ma prawo wydania się z ministrami skarbu, handlu i przemysłu oraz I statutu dla komitetów miejscowych oraz zatwier-zarządzającym rolnictwem ma prawo otwierania j dzania instrukcyi dla ich działalności z tein, że-w miastach, gdzie okaże się to koniecznem, i by pomieniony statut i instrukcye były ogłoszo-miejscowych komitetów wagonowych pod prze- | ne do wiadomości publicznej.

wodnictwem osób, mianowanych przez ministra    Korzystając skwapliwie z nadanego mu pra-

komunikacyi, w składzie przedstawicieli wymię- wa, minister komunikacyi d. 16 września r. 1906 nionych powyżej władz, ziemst w miejscowych postanowił, co następuje:*)

(z wyboru odnośnych gubernialnych zebrań ziem-    1) Utworzyć od 1 października r. 1906 cen-

skich), komitetów giełdowych, zjazdów różnych tralny komitet wagonowy w Petersburgu, gałęzi przemysłu, towarzystw rolniczych oraz dróg    2) Utworzyć od tegoż terminu sześć komite-

żelaznych, wchodzących w obręb działalności ko- tów wagonowych miejscowych: 1) Petersburski, 2)

Moskiewski, 3) Kozłowski z filią w Rostowie, 4) Charkowski, 5) Kijowski z filią w Warszawie i 6) Wschodni w Samarze z filią w Permie. Do komitetu Kijowskiego, którego prezesem mianowany został znany w Królestwie Polskiem p. Pro-skurjakow, zaliczone zostały następujące koleje: Nadwiślańskie, Warszawsko-Wiedeńska, Łódzka, Poleskie, Południowo-Zachodnie, drogi dojazdowe w Królestwie Polskiem, drogi dojazdowe Nowo-zybkowska, Starodubska i Południowa oraz linie W ołkowyszki—Siedlce.

3) Polecić kolejom pobierać od tegoż po 10 kopiejek**') od wagonu (licząc platformy, cysterny i t. d.) wszelkiej siły nośnej wszelkich komunikacyach i od wszelkich ładunków, które opłacają koszta przewozu podług taryfy wagonowej, jak również i takich, które zajmują 75°/₀ nośności wagonu. Opłata ta powin-być pobieraną na stacyi przeznaczenia przy wydawaniu ładunku odbiorcy i odnotowywaną oddzielnie wt liście i kuponie frachtowym zapo-mocą stempla lub napisu: „Opłata na korzyść komitetu“.

jące i zadawalniające.

Trudno było jednak władzom wyrzec się

mitetów.

2)    W razie otwarcia komitetów wagonowych w Charkowie i Baku minister komunikacyi ma prawo połączyć te komitety z istniejącymi w pomienionych miastach komitetami, zawiadującymi wywozem ładunków górniczych, hutniczych i naftowych.

3)    Do obowiązków miejscowych komitetów wagonowych należy: wyjaśnienie potrzeby środków przewozowych dla rolnictwa i przemysłu w obrębie działalności danego komitetu; 2) prawidłowy i możliwie odpowiadający potrzebom podział środków przewozowych dróg żelaznych, wchodzących j w obręb działalności danego komitetu; 3j uporządkowanie wysyłki ładunków w celu osiągnięcia możliwego wyzyskania posiadanych środków przewozowych oraz usuwania przeszkód i powikłań w prawidłowym ruchu ładunków; 4) podział wagonów pomiędzy wysyłających w stosunku do ilości mających być wysłanymi ładunków.

4)    W celu zjednoczenia działalności komi

tetów miejscowych i dozoru ogólnego nad ich działalnością przy zarządzie dróg żelaznych otwie-    4) Pomimo otwarcia komitetu wagonowego

ra się komitet centralny pod przewodnictwem w Charkowie utrzymać nadal działalność dawne-osoby, mianowanej przez ministra komunikacyi, go komitetu Charkowskiego, zawiadującego wy-w składzie przedstawicieli ministerstwa komuni- wozem paliwa, soli, rudy, topników kacyi, skarbu, handlu i przemysłu oraz zarządza- j okręgu górniczo-hutniczego południa Rosyi. jącego rolnictwem. Komitet centralny ma prawo j    Jednocześnie minister komunikacyi zatwier-

zwoływania- zjazdów członków komitetów miej- | dził statut centralnego i miejscowych komitetów scowych oraz innych osób, zapraszanych przez i wagonowych; statut ten w streszczeniu brzmi, jak

następuje:

nu

we

na

termi-w tern

i surowca z

prezesa.

5) Na utrzymanie komitetów miejscowych    W celu możliwie korzystnego i celowego

oraz koszta zwoływania zjazdów minister komu- j wyzyskania sprawności przewozowej dróg żelaz-nikacyi ma prawo ustanawiać opłatę w wysokości nie wyżej dziesięciu kopiejek od wagonu ta-

*) Zbiór praw i rozporządzeń rządu, r. 1906, dział 1,    .V"229,

art. 866.

*) Zbiór praw i rozporządzeń rządu, r. 1906, dział I, .V; 145,

art. 163h    . .    ,

**) Można było z góry przewidzieć, że minister komunikacyi nie ustąpi ani kopiejki od tej najwyższej sumy, do jakiej przysługiwało mu prawo opodatkować rolnictwo i przemysł,

nych wszystkie koleje państwa dzielą się na okrę- j zdania komitet może wybrać z pośród siebie kogi, w których w miarę potrzeby otwierane są ko- | misyę rewizyjną; 8) wybór przedstawicieli rnitety miejscowe; działalność komitetów jedno- zjazdy w komitecie centralnym; 9) określanie czy się w komitecie centralnym przy zarządzie stacyi, które ze względu na większy obrót ładun-dróg żelaznych. Drogi żelazne, włączone do ob- ków mają prawo wybierania do komitetu przed-rębu działalności komitetów, obowiązane są speł- stawicieli wysyłających i odbiorców towarów, niać wszelkie postanowienia komitetu, nie sprze-    Komitety miejscowe zbierają się na, posie-

na

ciwiające się ustawie kolejowej, przepisom oraz dzenia w miarę potrzeby nie mniej jednak, jak statutowi niniejszemu. ,    . .    2 razy na rok, w terminach, ustanawianych przez

Do składu komitetów miejscowych należą: prezesa komitetu lub uchwalanych na poprzed-a) prezes, mianowany przez ministra komunika- nich posiedzeniach komitetu. Posiedzenie komi-cyi, b) przedstawiciele ministerstw: komunikacyi, tetu uważa się za prawomocne w razie udziału skarbu, handlu i przemysłu oraz zarządu głów- w niem przynajmniej 15 członków, riego rolnictwa, mianowani przez naczelników    Postanowienia komitetu zapadaja zwykłą

władz odnośnych, c) po dwóch przedstawicieli wi?kszośoia głosów; w razie równości głos pre-ziemstw z każdej guberni (jeden w charakterze ^ daje przewagę. Protokóły posiedzeń komi-zastępcy), wchodzącej do obrębu działalności da- tetów podstawiają sie do komitetu centralnego, nego komitetu, z wyboru zebrań gubermalnych w pro^okółach tych wskazują się motywy, któ-ziemskich, dI po jednym przedstawicielu intere- re słodowały äane postanowienie komitetu, a sowanych instytucyi: komitetów giełdowych sto- w wypadkach odnośnych zdania odmienne po-warzyszen rolniczych, których działalność trwa szczególnych członków komitetu, dłużej rnz rok, oraz zjazdów jirzemysłowych, e)    ®

po jednym przedstawicielu każdej kolei, właczo- ,    .    K?“¹*⁶ wytwaiza z posrod siebie zarząd,

o-

nej do obrębu działalności danego komitetu, z który składa się z prezesa i przedstawicieli dróg mianowania zarządów tych kolei. Na posiedzenia żelaznych W posiedzeniach zarządu, które p komitetu zapraszani są również przedstawiciele winny odbywać się przynajmniej raz na miesiąc, wysyłających i odbiorców towarów ze stacyi o m0& przyjmować udział z głosem doradczym większym' obrocie ładunków. Oprócz tego pre- wszysoy pozostali członkowie komitetu, zes komitetu ma prawo zapraszać na posiedzenia    Do zakresu działalności zarządu należy: 1)

sprawy.

Do zakresu działalności komitetu miejscowego należy: 1) wyjaśnienie rodzaju i rozmiaru przewidywanych przewozów, układanie planu przewozów, mającego na celu możliwie korzystne i celowe wyzyskanie sprawności przewozowej dróg żelaznych, włączonych do obrębu działalności danego komitetu, oraz zapobieganie i usuwanie przeszkód i nieporządków w prawidłowym wywozie i przewozie ładunków; 2) określenie potrzeby zwiększenia sprawności przewozowej dróg żelaznych, budowa nowych kolei i odnóg, zaopatrywanie kolei w tabor, składy i t. p.;    3)

wyjaśnienie powodów, utrudniających prawidłową pracę dróg żelaznych, oraz wskazywanie środków dla usunięcia lub zmniejszenia zaszłych nieprawidłowości; 4) opracowywanie projektów koniecznych zmian w obowiązujących prawach, przepisach i warunkach przewozu ładunków; 5) przedstawianie do komitetu centralnego projektów różnych środków wyjątkowych (ustanawianie pierwszeństwa wysyłki dla pewnych ładunków lub kierunków, ustanawianie przepisów o podziale wagonów pomiędzy wysyłających, ustanawianie kierunków okólnych w razie utrudnień w wysyłaniu ładunków drogą najkrótszą); 6) rozpatrywanie sprawozdania rocznego o przewozie ładunków; 7) rozpatrywanie i wnioski w sprawie sprawozdania rachunkowego wydatków na utrzymanie komitetu, do sprawdzenia którego to sprawo-

osoby, które mogą być pożyteczne dla danej wyjaśnienie sprawności przewozowej dróg żelaznych, włączonych do obrębu działalności komitetu; 2) stałe rozpatrywanie ruchu ładunków; 3) zapobieganie nieprawidłowościom w przewozach i układanie planów wywozu ładunków; 4) usuwanie w porozumieniu z zarządami dróg żelaznych nieporządków w przewozie ładunków; 5) wzmacnianie na czas krótki jednych dróg żelaznych taborem z innych kolei w granicach norm, ustanowionych przez komitet centralny; 6) proponowanie komitetowi centralnemu powiększenia taboru, jeżeli nie można zadość uczynić potrzebom zapo-mocą środków, wymienionych w p. 5; 7) śledzenie za prawidłową wymianą wagonów na stacyach węzłowych, usuwanie napotykanych nieporozumień i kierowanie próżnych wagonów drogą najkorzystniejszą dla możliwie szybkiego ich obrotu; 8) proponowanie komitetowi centralnemu ustanawiania w razie koniecznej potrzeby kierunków okólnych; 9) w wypadkach nagłej potrzeby wydawanie zarządom odnośnych kolei poleceń kierowania ładunków drogą okólną; 10) przedstawianie komitetowi centralnemu wraz ze swoją opinią wszelkiego rodzaju starań i spraw, dotyczących przewozu ładunków i wymagających natychmiastowego zadośćuczynienia lub zatwierdzenia; 11) opracowywanie norm wymiany wagonów; 12) przygotowywanie wszelkich spraw, które mają być rozpatrywane w komitecie.

Przy każdym komitecie otwiera się biuro, którem zawiaduje prezes komitetu.

cych ustanawiania kierunków okólnych; 6) ustanawianie normy wymiany wagonów pomiędzy kolejami; 7) zwoływanie zjazdów w składzie członków komitetu centralnego oraz przedstawicieli komitetów miejscowych, ziemstw, komitetów giełdowych, zjazdów przemysłowych, stowarzyszeń rolniczych i dróg żelaznych.

Komitety mają prawo zbierać wiadomości, dotyczące przewozu ładunków, od dróg żelaznych oraz innych instytucyi. Drogi żelazne obowiązane są komunikować właściwemu komitetowi konieczne wiadomości stałe i terminowe podług wzorów, ustanawianych przez komitet centralny.

Do zakresu działalności prezesa komitetu należy: 1) zawiady wanie sprawami komitetu; 2) kierowanie biurem komitetu; 3) komunikowanie zarządom dróg żelaznych planów przewozów; 4) wykonywanie postanowień zarządu komitetu; 5) w wypadkach nie cierpiących zwłoki skierowywanie wszelkich wagonów (ładownych i próżnych) drogami okólnemi w celu ominięcia tych punktów lub odnóg, w których zachodzą nieprawidłowości ruchu; b) sprawdzanie ruchu na kolejach, włączonych do obrębu działalności danego komitetu, pod względem wyzyskania ich sprawności przewozowej oraz usuwanie w porozumieniu z przedstawicielami kolei napotykanych przeszkód w ruchu; 7) wyznaczanie zwykłych i nadzwyczajnych posiedzeń komitetu i zarządu; 8) wydatkowanie sum na utrzymanie komitetu podług etatu, zatwierdzanego przez ministra komunikacyi.

Członkowie komitetu korzystają z prawa bezpłatnego przejazdu kolejami na posiedzenia komitetu i z powrotem.

Komitet centralny składa się z prezesa, mianowanego przez ministra komunikacyi, i po jednym przedstawicielu ministerstw: komunikacyi, skarbu, handlu i przemysłu oraz zarządu głównego rolnictwa, mianowanych przez naczelników tych władz. Komitet centralny zwołuje zjazdy przedstawicieli komitetów miejscowych i kieruje tymi zjazdami.

Do zakresu działalności komitetu centralne-

Do zakresu działalności zjazdów przy komitecie centralnym należy: 1) rozpatrywanie przewidywanego przewozu ładunków; 2) ulepszenie i powiększenie sprawności przewozowej dróg żelaznych oraz urządzanie składów; 3) projektowanie zmian w obowiązujących prawach, przepisach i warunkach przewozu ładunków; 4) rozpatrywanie wszelkich sprawozdań i spraw, dotyczących przewozu ładunków.

Jak to powyżej było przytoczone, od 14 października r. 1906, t. j. od trzech miesięcy dokonywa się pobieranie przez koleje na utrzymanie komitetów wagonowych poważnego podatku w najwyższej dozwolonej w prawie wysokości, t. j. po 10 kop. od wagonu; od trzech miesięcy przemysł i rolnictwo pomimo trudnego wielce po łożenia, w jakie wtrąciły je wypadki niedawne, płaci znaczne sumy na utrzymanie urzędników państwowych, lecz dotychczas żadnych za to nie osiąga korzyści' nieporządki na kolejach i brak wagonów dosięga rozmiarów przerażających, co przemysłowi i rolnictwu przynosi olbrzymie straty. Komitety wagonowe biorą pieniądze, lecz o jakiejkolwiek ich działalności nic jeszcze nie daje się słyszeć. Komitet Kijowski, do obrębu działalności którego należą koleje Królestwa Polskiego, opracowywuje podobno przepisy o podstawianiu wagonów. Jakie to będą przepisy, nie wiadome; jeszcze; byle tylko nie popsuły one i go należy: 1) rozpatrywanie spraw, dotyczących tak już wielce niezadawalającego istniejącego po-rozdziału taboru w celu zadośćuczynienia potrze- rządku i nie krępowały zbytnio przemysłu i rol-bom wszystkich okręgów; 2) ustanawianie dla nictwa. Dla przemysłu węglowego zagłębia Dą-każdego okręgu norm sprawności przewozowej browskiego byłoby najkorzystniej, żeby pod wzglę-punktów krańcowych w razie niezgodności po- j dem porządku podstawiania wagonów zachowa-między komitetami miejscowymi; 3) rozpatrywa- ! uy został sposób, istniejący od 8l/₂ lat na kolei nie wszelkich spraw, dotyczących przewozu ła- Warszawsko-Wiedeńskiej, przy jednoczesnemzwię-dunków; 4) rozpatry wanie spraw, dotyczących da- kszeniu taboru kolejowego do wysokości, niezbęd-nia pierwszeństwa wysyłki dla pewnych ładunków nej dla potrzeb tegoż przemysłu, lub kierunków; 5) rozpatrywanie spraw, dotyczą-    Kazimierz Srokowski.

^przewietrzanie robót poäziemnycft w kopalni yjafurn.

CZĘŚĆ DRUGA²).

Nowe szyby powietrzne.

Przystępując do zrealizowania projektu przewietrzania kopalni Saturn, należało przedewszy-stkiem zgodnie z brzmieniem projektu²) rozszerzyć istniejące szyby powietrzne, zbyt ważkie przekroje których stanowiły jedną z główniej-

*) Przegląd Gó-niczo-Hutniczy, r. 1905,    10,11 i 12,

szych przyczyn, powodujących brak powietrza w kopalni, przyczem podług projektu średnicom rozszerzonych szybów należało nadać 3 m. Wj dawało się nam jednak zbyt trudnem, kosz-townem i powolnem w wykonaniu rozszerzenie i zamurowanie istniejących szybów przy jedno-czesnem użytkowaniu tychże dla przewietrzania oraz spuszczania budulca na dół. Taniej, gdyż szybciej, i bez tamowania zwyczajnego przebiegu robót w kopalni okazało się zamiast rozszerzania starych szybów pogłębienie obok nich nowych, służących jedynie dla przewietrzania. Stare szyby mogły być uważane za przedziały drabinowe nowych, wskutek czego te ostatnie mogły być wolne od drabin. Oprócz tego w ten sposób otrzymuje się większą ilość otworów na powierzchnię, co daje możność powiększyć ilość prądów niezależnych, czyli zwiększyć temperament kopalni. Wobec tego wydało się liwem zmniejszyć nieco projektowaną średnicę nowych szybów do 2,5 m w świetle muru.

Zostały więc pogłębione 3 nowe szyby: Hieronim we wschodniem polu oraz Aleksander i Antoni w zachod-niem. Wszystkie 3 szyby są murowane okrągłe. (Tablica XII).*)

Szyb Hieronim (lub X VI) pogłębiono obok szybu trzynastego (JN® III) w 60 m na południe od ostatniego. Na dole zapomocą przebitki 5—VI szyb ten łączy się z przecznicą 5—5. Szyb ten pierwotnie był pogłębiony do pokładu Panny (właściwie do I-go poziomu), później został dobity do pokładu Szczęsny.

nam moż-

chodnikami, przeprowadzonymi w „korycie“, ale oprócz tego na poziomie bocznych części pokładu Karolina (południowej i północnej) połączony jest z przebitką, łączącą obie części. Szyb Antoni nie odrazu był pogłębiony do pokładu Karolina. Pierwotnie był on przebity tylko do pokładu Panny, do jakiej głębokości (40 ni) można było pogłębiać bez pompowania wody, albowiem ta ostatnia pokazuje się zaledwie na poziomie pokładu Szczęsny (złączonego w tern miejscu z pokładem Panny). Dalej nie można było pogłębiać bez pompowania wody, wobec czego przebity został z pokładu Fanny do pokładu Karolina otwór wiertniczy i wtedy po tym otworze pozostała część była przebita z dołu do góry.

Szybom już w czasie pogłębiania nadawano formę okrągłą, przyczem wieńce tymczasowej obudowy budowano ośmiokątne. Z przebiegu robót szybowych uwadze praktyków górniczych poleca się: i) przygotowywanie wieńców ośmiokąt-

-ZSZ9-..

N.

i\°

\\

Szyb Aleksander (JN® VII), założony w 15 m na zachód od szybu piętnastego (JVs IV), spotyka pokład Panny na chodniku równoległym do tego, na którym stoi szyb XV, i pogłębiony został do przecznicy 23—23, przebitej z chodnika głównego w pokładzie Szczęsny na północny zachód.

Przed pogłębianiem szybów Hieronim i Aleksander przewiercono otwory wiertnicze od powierzchni, które na dole połączono z chodnikami. Potem pogłębiano szyby od góry po otworach bez pompowania wody.

Szyb Antoni (N® VIII) założono obok szybu szesnastego (N® V) w 20 m z południowo-wschodniej strony od niego; szyb ten przebity jest do pokładu Karolina; przecina on pokład Panny we wschodniem nych podług szablonu, 2) urządzanie pomostów skrzydle „koryta“ z południowej strony chodnicz- dla drabin i 3) konstrukcya pomostu dla murarzy ka U, z którym łączy się króciutką przebitką**), (podług szkiców inżyniera górniczego Józefa. W pokładzie Karolina szyb również łączy się z Brzostowskiego).

r_

„Cr-

/ /?

V.

A/

-:AV

< --

---'HIO------*

Skala 1 : 33.

Rys. 41.

Tablic. XII będzie d«i,czob. w .zęSci iii-.j.    ,    A¹,⁴², Podstawiają konstrukcyę szab-

**) Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1906, JÆ7, tablica II, ryB,21. lOnU dla Ośmiokątnych WieUCOW Szybowych W pia-

ki drzewa, na łapy, wycięte na szablonie.

nie (rys. 41) i w wyglądzie zewnętrznym z boku (rys. 42). Przy ostatecznych wymiarach szybu w świetle muru 2.5 m i 3 m wraz z murem ośmiokątne wieńce obudowy drewnianej, jak wskazuje obliczenie, muszą mieć 2,824 ni krótszego wymiaru w świetle ośmiokąta, oraz 3,060 m przekątnej.

których wyraźnie widać gniazda i

-&r

Skala 1 : 33 Rys. 42.

w sz

Skala 1 : 33 Rys. 43.

na 2 nierówne odcinki (rys. 46), z których mniejszy (990 mm w miejscu najszerszem) służy do urządzenia przedziału drabinowego, a szerszy (1,510 ni) dla przedziału powietrznego. W przedziale drabinowym w murze szybowym naprzeciwko szyn a-a zrobione są żłobki b-b (50 mm wysokości i 50 mm głębokości). Żłobki te służą do urządzenia pomostów i dlatego urządzane są nie naprzeciw każdej szyny, lecz co druga. W ten sposób odległość pomiędzy pomostami wynosi 5 m.

W³*

Skala 1:33 Rys: 44.

Szyny poprzeczne a-a wmurowane są gęściej dla podtrzymania przepierzenia w środku pomiędzy pomostami, lecz głównie, jak zobaczymy to poniżej, dla ułatwienia robót mularskich. W obecnej chwili, jak wspomnieliśmy, szyby nie posiadają drabin i pomostów, lecz gdyby zaszła konieczność postawienia drabin, dałoby się to przy istnieniu rowków b-b uskutecznić bez trudności,

Jak już zaznaczyliśmy, nowe szyby służą wyłącznie dla przewietrzania i dlatego nie posiadają drabin. Wszelako, uwzględniając możliwość wypadków, w których urządzenie drabin i w tych szybach może być koniecz-nem, te ostatnie są tak zrobione, że w razie potrzeby z łatwością można zrobić w nich pomosty (bony), ustawić drabiny i oddzielić dział drabinowy przepierzeniem. W tym celu y bach są wmurowane poziomo szyny kolejkowe (12 kg) a—a (rys45 Wymiary te służą dla budowy szablonu. Sza- i 46) w 2,5 m odległości pionowej jedna od dru-blou zbija się z 2” desek poziomych u, które two- giej. Szyny te dzielą szyb w każdym przekroju rzą płaski ośmiokąt o wymiarach wewnętrznych, odpowiadających powyższym cyfrom (2,824 m krótsza, 3,060 m dłuższa przekątnia i 1,170 m bok ośmiokąta). Rogi zewnętrzne desek spiło-wują się tak, iż zewnątrz tworzy się również prawidłowy ośmiokąt. Deski, jak widać z rys. 42, zbijają się tak, iż 4 deski co druga leżą w jednej płaszczyźnie, a pozostałe 4 w innej, czyli że do każdej deski 2 sąsiednie przybite są do tejże samej płaskiej strony deski. Deski zbite są z sobą gwoździami i zapomocą kołków drewnianych K tak, żeby powierzchnia, na którą kładą wieńce, była gładką. Szerokość desek odpowiada grubości drzewa wieńców (200 mm). 7i wewnętrznej strony do płaskiego ośmiokąta przybite są 2” deski pionowe b (ośmiokąt pionowy). Wysokość desek pionowych nad ośmiokątem leżącym powinna równać się grubości drzewa (200 mm), przy-czem wysokość ta liczy się do górnej warstwy 4 desek ośmiokąta leżącego. Cała szerokość desek ośmiokąta pionowego wynosi 200 mm więcej podwójna grubość deski t. j. 300 mm. Przy zbijaniu desek pionowych szczególna uwaga powinna być zwrócona na rogi, które powinny być odpowiednio ścięte, tak żeby linia zewnętrzna tworzyła zupełnie prawidłowy ośmiokąt. Wewnątrz ośmiokąta pionowego w rogach przybijają odpowiednio wycięte trójkąty c w celu zachowania stałego kąta pomiędzy deskami oraz usztywnienia całej figury. Przy robieniu wieńców podług takiego szablonu przedewszystkiem wycinają na drzewie gniazda i łapy, przykładając każdy kawałek drze-1 wa na odpowiedni bok szablonu, przyezem należy uważać, żeby każdy kawałek dobrze przylegał do deski pionowej. Gniazda lub łapy wycinają się podług boków sąsiednich ośmiokąta pionowego.

Następnie wszystkie sztuki każdego wieńca dopa-sowywują się dokładnie na szablonie i znaczą się numerami, żeby w szybie zostały one złożone w tym samym porządku. W ten sposób wieńce złożonej formy ośmiokątnej obudowy wykonowy-wują się z łatwością, szybko i zupełnie jednostajnie. Rys. 43 przedstawia część wieńca głównego, zbudowanego podług szablonu, rys. 44—sztu-

posuwając się z budową pomostów od dołu do pełne bezpieczeństwo chodzenia po pomoście, góry. Pomosty urządzają się z odpowiednio wy- czyli żeby nie było takich miejsc na pomoście, ciętych bali 2-calowych c-c, które zakładają się gdzie stanąwszy, można byłoby przeważyć deski z jednej strony do rowków ô-ô, z drugiej pomiędzy pomostu. Dla wymurowania całego szybu wystarcza mieć 2 komplety desek k i szyn s. Podczas murowania w szybie znajdują się ^•zawsze 2 pomosty, w odległości 2,5 m jeden od drugiego. Z pomostu górnego murarze wyprowadzają mur, z dolnego odbywa się fugowanie muru. Odległość szyn a zależy mieć przede wszy stkiem od tej wysokości, na jaką bez trudności można wyprowadzić mur z jednego pomostu (2,5 ni). Gdy zachodzi konieczność ułożenia następnego pomostu, przenoszą dolny pomost i układają z górnego w należnem miejscu. Otwór ozv jednej z desek porno--stu istnieje właśnie dlatego, żeby można jł było, stojąc na pomoście, wyjąć pierwszą “ deskę, uchwyciwszy ją w tej dziurze. Później wyjmują się już z łatwością pozosta- * łe deski oprócz dwóch ostatnich z lewej strony (rys. 47). Stojąc na nich, podaje się na górny pomost 4 dłuższe szyny s; następnie pozostałe deski i 2 krótsze szyny s wyciągają się z górnego pomostu zapo-mocą sznura. Krótkie szyny s-s wobec te-

fłr

___

990

-1SiCr--

X-;-

m of

CL

cc

4-

___CD._0;

ifL i-.rn

CL

Przekrój a-b.

Rys. 45.

główką i stopą szyny a-a; oczywiście dla drabin zostawia się odpowiedni otwór. Przepierzenie urządza się ze zwyczajnych (okorowanych) desek d-d długości 5 m, postawionych pionowo i opartych o szyny a-a. Sztywność połączenia desek d z pomostami (dolnym i górnym) uskutecznia się zapomocą belek c-c.

Wymurowanie szybów wykonywało się po całkowitem ich pogłębieniu. Dla urządzenia pomostów mularskich przy każdej szynie a-a zostawia się w murze 8 gniazd g, po 4 z każdej strony (rys. 47).    —

Dolne ścianki w tych gniazdach zakładają się na jednej wysokości z główką szyn a (rys. 45); w tych więc przekrojach, gdzie oprócz tego zrobione są rowki b-b, gniazda urządzają się bezpośrednio nad niemi (część górna rys. 45) i muszą być znacznie głębsze, niż rowki (100 mm). W gniazda te wstawiają się kawałki szyn s-s, których drugie końce spoczywają na poprzecznej szynie a-a. Komplet szyn s, jak widać z rys. 47, składa się z 4 dłuższych kawałków (po 1 750 mni) i 2 krótszych (po 1050 mm). W poprzek szyn s-s układają się odpowiednio wycięte podług muru szybowego 2" bale K (na rys. 45 cd i 47 pokazane są tylko 3 takie bale). Jeden z nich posiada otwór o. Gniazda g rozlokowane są w murze tak, żeby włożone w nich szyny s gwarantowały zu-

-CL

T- —Tg

Cc

=~=sr_

CL ;

ca

Przekrój e-f.

Rys. 46.

go powinny mieć otwory (laszówki), żeby można było przywiązać do nich sznur. W czasie pogłę-

biania szybu, oczywiście, w drewnianej jego obu- Roboty zatem znajdowały się bezpośrednio pod dowie urządza się prowizoryczny przedział wy- zawaliskami pokładu Fanny, chodniki wobec te-ciągowy i drabinowy. Te same przedziały służą go musiały być nader wązkie (1,5XL5 m\ 1,25 X do swych celów i w czasie robót mularskich, i 1,4 m); przy odbudowie filarów spodziewano si; W miarę posuwania się robót mularskich z dołu j szybkiego osiadania stropu i możliwości pojawiania się kwasu węglanego z górnych wyrobisk. Były to okoliczności, które wymagały niezwłocznej poprawy przewietrzania, albo w razie przeciwnym zaniechania robót w pokładzie Szczęsny przynajmniej na 2 łata lub nawet zupełnie, gdyby w braku filarów w innem miejscu trzeba było przystąpić do odbudowy filarów w pokładzie Karolina na pochylni VI-ej.

Ot-Y/Z/A

390---

f-

■4M

fjSÛ

— -im-

Przekrój c-d.

Rys. 47.    Stan robót w styczniu r. 1903.

do    góry cały tymczasowy budynek a wraz    z    nim    !    W ciągu roku 1902 znacznych zmian w stanie

i drabiny wyrzucają się; przerywa    się zatem    ko-    j    robót nie zaszło (w czasie tym wskutek pożaru ko-

munikacya z dołu i murarze zostawiają za sobą : palma była nieczynną w przeciągu prawie 3 mie-zupełnie wolny szyb.    i s³§cy)³ Opiszemy tu tylko zmiany, jakie zaszły

.    !    w pokładach Fanny i Szczęsny w „trójkącie“ w

Przewietrzanie zapomocą    pieca.    j    chwili zapalenia w piecu (rys. 48). W pokładzie

Uwagi ogólne. W okresie pogłębiania Fanny w południowej części roboty całkowicie szybów powietrznych Towarzystwo budowało na były zakończone i oddzielone tamami. W części kopalni gmach centralnej stacyi elektrycznej. Za- środkowej („korycie“) odbudowywały się 3 filary pomocą prądu elektrycznego, wytwarzanego w | we wschodniem skrzydle, których odbudowa zbli-generatorach centralnej elektrowni, projektowało żała się już ku filarowi oporowemu przy szybach; się uskuteczniać i pompowanie wody, oświetlenie, j filar górny był już wybrany. Odbudowa półn poruszanie sortowni oraz wentylatorów. Całko- nej części była również na. wykończeniu; w ro-wite zatem urządzenie nowego przewietrzania uza- bocie były 4 numery; szybik IV był zupełnie od-leżnione było od budowy elektrowni, czyli we- cięty, komunikacya z nim w pokładzie Fanny dług najśmielszych obliczeń w roku 1904. Tym- została przerwana, lecz zostawiono przy nim fi-czasem stan przewietrzania w polu II wymagał lary oporowe, szybik bowiem musiał być zacho-niezwłocznej poprawy, jak to wymownie świad- i wany dla odbudowy pokładu Szczęsny. Również czyły cyfry tablicy I-ej³), tern bardziej, iż w tym i komunikacya z szybem XVI przez pochylnię XVIII samym czasie w południowej części pola zachód- została przerwana; urobek zaś z czterech filarów niego („trójkącie“) przystąpiono do odbudowy spuszczał się zapomocą nowej pochylni XIX na dolnej warstwy pokładu Szczęsny, złączonego w chodnik główny x-x zachodniego skrzydła „korytem miejscu z pokładem Fanny w jeden pokład. fa³ na szybik VII.

(c. d. n.)

Względy te skłoniły administracyę kopalni do wybudowania tymczasowego podziemnego pieca przewietrzającego przy szybie Antoni. Szyb Antoni, rozpoczęty £ w czerwcu r. 1902, jako najpłytszy (45 m ~ do pokładu Fanny) mógł być wykończony w przeciągu 5 miesięcy wraz z wymurowaniem i urządzeniem pieca na dole, tak że już w grudniu r. 1902 piec mógłby być użytkowany, i jako środek tj^mczaso-wy służyłby przez 2 lata, zanim elektrownia i wentylatory zupełnie do użytku nie byłyby przygotowane. Podług przypuszczenia roboty przygotowawcze w pokładzie Szczęsny w południowej części „trójkąta“ (pomiędzy granicą i uskokiem 1—1) w grudniu r. 1902 miały być już wykończone i jednocześnie z rozpaleniem w piecu możnaby było przystąpić do odbudowy filarów.

oc-

Henryk Csec sott.

^O' cvrtyhu&L f,&7X£ü/ie£ruirue/ roJo£ ^j^zle^nrwcA us- Âofec/ri/, x/c&tufln, <fâx&p/n$)

PLAN ROBOT W POKŁADACN FANNY I SZCZĘSNY

At

r“

JSĄ&Cms 1 : %cço

w/g

Tr

»M feTT

Vo

T*

i**

h—“iar⁻!

itafcL

i j jii 111¹1 tt

<1

nwa. >

ÄzzoTrnrj

\*

7Z7TJ7TfT71.    ^

5*u?.

$$

ÿsswijans ,Se^R

^ ir^T *

m.*

ài.fek)É

*i,

+?

i«,f li—/—=j

V* Ir7^

sy

W-#

\W

■*

6J3Ä£'

;y

19/rzeauUce.

„    „ Sxtyxfsnynu-

w-

'//

(Z/

—t— r**

yo ß*«.

IL-i ^ (jî

t ccn4

vy

*t> $XćXfi+Lpm

Sumh

4?

(9Z+t<x<2z£nA.Ci^

#3

m/

/f

/» /..

^£oć0*i 4 +

I.'    •.

■

ii-

in

iii

I

i

ii

Przemysł cynkowy w Królestwie Polskiem w październiku r. 1906.

Wydobywanie galmanu. W październiku r. 1906 wytwórczość galmanu była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto więcej (-}-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa kopalni

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Paździer- 0d początku

roku do 31 października

nik

Październik

Od początku roku do 31 października

pudów

pudów

s-s?

68 461 136936 208 578

793 265

1    878 328

2    257 668

47 3²4 36 676

212 220

555 i83 666 398 1 969 988

—    21 137

—    100260

+    3⁶4²

—    31    —    238082

—    73    —    1211 930

4-    2    —    287 680

30

65

!3

Razem

pudów.

28    — 1 737 692

296 220

4 929 261

3 191 569

Podług gatunków wytwórczość galmanu była następująca: gruby 119 123 pudów i drobny 177 097

413 975

— "7755

35

Wytwórczość galmanu z błyszczem ołowiu była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto więcej (-]-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa kopalni

Paździer- 0d p°0K^fcku

roku do 31 października

nik

Paździer- j °d początku

1 roku do 31 października

nik

Październik

Od początku roku do 31 października

pudów |

pudów

Bolesław .    .

Józef .    .    .    .

Ulisses .

22747

280 277

28 328

280 398

+ 5 58r

—j—    25    —|—

121

672

672

* 950

12844

145613

-j- 10894

4- 559 + ¹34 069

i ⁰ ! 'S *1 + + +

Razem

291 821

+ i⁶475 I +    67    +134862    +    46

!

zarobili 25 695 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 98 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 12, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 7, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

426 683

24697

Dnia 31 października pozostałość wydobytego galmanu na kopalniach wynosiła i 066 291 pudów, galmanu z błyszczem ołowiu 275 681 pudów.

Wpaździerniku r. 1906 w 3-ch czynnych kopalniach galmanu przeciętna liczba robotników wynosiła 969. Robotnicy odrobili 26169 dniówek i

Płukanie galmanu. W październiku r. 1906 wytwórczość galmanu płukanego była następująca

4r T7²

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa płuczki

Paździer- 0d początku nik

roku do 31 października

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Październik

Od początku roku do 31 października

pudów

p,

pi

‘O

100 223

950 533

152720

1 158490

80855 I 907251

6 558    6 55⁸

107040    10x1675

45 68o

—    43282 —

+ 6558 + —

—    146815 —    13

Razem .

252943

2 109023

*94 453

1925484    — 58490 —    23    — 183539 —    9

CO

Wytwórczość błyszczu ołowiu była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa płuczki

Paździer- °d p°CZittkl1 nik

roku do 31 października

Paździer- 0d p°CZ(vtk" nik

roku do 31 października

Październik

Od początku roku do 30 października

pudów

pudów

Bolesławska

Olkuska .    .    .    .

Mechaniczna .    .

2608

25 79⁸

2330

42312

278

400

642

+ 16514 I +    64

+ 61

+    242

Razem .

2 608

+ 16756 j + 64

.278

cy odrobili 5 449 dniówek i zarobili 3 932 ruble. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 72 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami +e było.

26 198

Dnia 31 października r. 1906 pozostałość galma-nu płukanego na płuczkach wynosiła 735 084 pudów, błyszczu ołowiu 2960 pudów.

Wpaździerniku r. 1906 w 3-ch czynnych płuczkach galmanu i błyszczu ołowiu przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 202. Robotni-

Wytapianie cynku. W październiku r. 1906 wytwórczość cynku była następująca:

² 330

42 954

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa huty

Paździer

nik

Od początku roku do 31 paździeurnika

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Październik

Od początku roku do 30 października

pudów

0/

/ o

pudów

«/

/ o

Paulina .    .

Konstanty. Będzin .    .    .

22 307,75 6₇₇ï 11 268

'74 95B47 89 619

T4r 7r7

21 582,10    189 505,85

12804    118051

18 506

¹79 547

—    7²5,Ö5!

-h 6033 + 7 ²3⁸

er» O'. TT OO KO

~b *4 554,3⁸■ “h 8 -f-²⁸ 432 I + 32 4- 37⁸3°    !+    ²7

Razem

40 34⁶,75    406 287,47

52892,10    487103,85 4-12545,35 ,+    31 4-80816,38.+    20

Wytwórczość pyłku cynkowego była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r 1906 otrzymano więcej (+) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa huty

Paździer

nik

Od początku roku dc 31 października

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Październik

Od początku roku do 31 października

pudów I

0/

/ o

pudów

°/

/()

33⁸⁸,55

T53

567

16 131,45 2 399 5 3°4

3547,*5

28 200,50

442

668

CTt AC

'3

■1—I—b

OO Oh

»o 00 o

— <N -

+ ++

- 00

OO OOtJi

+ 12075,05

4- Ms5 4- i 681

OO Oh to to

4108,55 I 23834,45    4657,15    39⁰75,50 +    54⁸,6o +    13 1+15241,05 W 64

Dnia 31 października r. 1906 pozostałość wyto- dniówek i zarobili 31 074 rubli. Przeciętny zaro-pionego cynku w hutach wynosiła 16 865,25 pu- bek jednego robotnika wynosił na dniówkę 1 rub. dów, pyłku cynkowego 4 518,30 pudów.    35 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami

Wpaździerniku r. 1906 w 3-ch czynnych hutach było 6, zakończonych wyzdrowieniem zupeł-cynkowych przeciętna liczba zatrudnionych ro- nem. botników wynosiła 854. Robotnicy odrobili 23 050

Razem

/. H.

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w październiku r. 1906.

Węgiel kamienny. W październiku r. 1906 wy twórczość węgla kamiennego w Królestwie Polskiem była następująca:

Rok 1905

Rok 1906

W r. 1906 wydobyto węgla więcej (4) albo mniej (—), niż w r. 1905

Nazwa

kopalni

Właściciel lub dzierżawca

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Paździer

nik

Od początku roku do 31 października

Październik

Od początku roku do 31 paźddziernika

centnarów metryczny cli

ctr. metr.

ctr. metr.

Niwka Barbara . Mortimer Milo wi ce Hr. Renard Andrzej II Kazimierz Feliks. . Paryż.    .

Koszelew Saturn Czeladź . Flora .    .

Franciszek Mikołaj .

J an .    .

Grodziec I Grodziec II Antori . Reden I . Reden II. Tadeusz II Staszyc . Helena . Andrzej I Alwin a . Flötz Rudol Matylda . Jakób. . Wańczyków

To w. Sosnowieckie .    . j

„ Hr. Renard .    .

Warszawskie .    .

Franc.-Włoskie . \

Saturn .    .

Czeladzkie Flora .    .    .    .

Spadk. lir. Walewskiego St. Ciechanowski .    .    .

To w. Grodzieckie.    .    .

Dz. Schön i Lampreeht To w. Franc.-Rosyjskie j

Dzierż. M. Żołędziowski „    J. Wrzosek .

„ W. Szyszkin :

„    W. Kondaki .

„    P. Woyde. .

„    K. Płodowski

„    A. Zieliński .

451 904 ! 3515 147

361 273 2 883 742 326 680 429 686 22 500 358 200 88 200

411 960

421095! 3926229

347 ⁸39| 2962780

2    5i7 54² 389585! 2897513

3    453 486 545 356| 4600793

23010    228685

458400, 3830 510 65100    620440

3233604 462717, 4344649

— 30 809

“    ¹3 434

4    62    905

4 115 670

4 19

27

197 772 3 041 700 672 200

5¹⁰

4 100 200 —    23100

4 50757

462 293 379989 194 008

5 154

35 ²G 46 962

54792

70692

11 540 7816

12 228

27 025 2 187 41 103

999

4 2

4 28

26

4 411 082; 4 12

4 79038 4    3

4 379 97¹ 4 r5 4 1147307 4 33 4 30913 4 t6

■“I⁻ 788 81 o —J— 26 —    51760    —

4 u u °45 4 ₃₄

3 974 M3 2913870

1 593 855 64941

²44 977

277 866 601 668 469 568

815 654

184935 67 906

94474 38679 214 150 11985 140 103 7 373

4596²4| 4 ²¹3 991 405838, 3477074 174505 1887545

3 509    66 189

37064 40 094 218754 105 573

69795

141 420 338 867 569 792 858877

514876

3¹ 945

260 780 23 040 72 180 56 26S

12 590 3 700¹

2 669

4 ² 5 849

19503

10

—    1645 —

4 37 o64 4 4 4879 4 M 4 17¹ 79² 4 366 -f 50781:4 93

897; _    1

3²

+ I+++I + I +

Ol OC iS    o

VJ    O 'O O Ul Ui OO -fc.

OO-U—^J — t0>O«c

UJ OO Ol Ul OO O Ol Ul

00 -w.

R 8 1 R I

+1+1+++II

"W "'T "O er.

M T N

4- ²39 848 H- 6 4 5^3 ²°4 4 4 293^9° 4

4 1248 4 ²

—    103557 4 61001 L|_ g^8 124

4 3^9 3°9 4 83

—    300 778

4 75⁸45 4 41

—    44 866

4    72180

—    38 206

4 2i°55

4 2514814 4 26813:4 4 63955! 4 46

4    60911 -f-

4²

4" 22

37

66

_|--

40

54

TT

Podług gatunków wytwórczość węgla w październiku r. 1906 była następująca: gatunki grube 2087124 ctr. metr. (48,09°/o), gatunki średnie 834883 ctr. metr. (19,23°/₀) i gatunki drobne 1418449 ctr. metr. (32,68°/₀).

Dnia 31 października pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła: gatunki grube 285085 ctr. metr., gatunki średnie 229395 ctr. metr. i gatunki drobne 331975 ctr. metr.

Rozchód węgla w październiku r. 1906 był na-stępujący (w ctr. metr.):

Użyto na własne Sprzedano potrzeby kopalń

38704 • 77316 347119

Razem

2057081    2 095 785

763787    841103

1100161    1447 280

Gatunki grube „    średnie

„    drobne

Razem:

Rozchód węgla na własne potrzeby . kopalń składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr);

463139    3 921029    4 384 168

W październiku roku 1906 w 25 kopalniach wę gla kamiennego przeciętna liczba zatrudnionych, robotników wynosiła 18978. Robotnicy odrobili 512394 dniówki i zarobili 692241 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika na dniówkę wynosił 1 rb. 35 kop. Wypadków nieszczęśliwych z robotnikami było: 5, zakończonych śmiercią, 26, zakończonych częściową niezdolnością do pracy, i 533, zakończonych wyzdrowieniem zupełnem.

©

• fH

r_M

Ph

■s

r©

Rodzaj rozchodu

Gatunki j Gatunki grube średnie

Gatunki

drobne

i Razem

’r*

Opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych

33 206

oc

Opalanie kotłów parowych ........

Skreślono węgiel, który stracił wartość . .

5 49s

72 667] 11 253 4649    335866

117 12Ó

346013

'r-l

-O

00

©i

W r. 1906 wydobyto węgla więcej (-j-) albo mniej (—), niż w r. 1905

Od początku roku do 31 października

Październik

ctr. metr.!

ctr. metr.

SÇÇ 61 — 61 -f- 196 Ç -j-

£Uti — —    _

8¹ 4~ IJ9££ -j- Ć1 — 0ÎZ9Z —

001 —

i 4- j fzgói -f- I 61 —

— 20 269

38704    77316    347119    463139

I

Rozchód węgla sprzedanego składał się z następujących pozycyi (w ctr. metr.):

Razem

vO

'03

'O

Rok 1906

■espu.ieizpzud Xf-; op ’m(oa mjijbzood po

2[IU

-jeizpzu^

Rodzaj sprzedaży

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drobne

Razem

*3

Sprzedaż na kopalniach

Wysyłka drogami że-

laznemi ......

Wysyłka drogą wodną

67791

9742^3!    690876:    990127

co

150671

68 176;    107 230    243 197

3 655 226 4 7351    2804    22606

O.

f-ï

Rok 1905

BJfTUJeizpzBd (g op tufóa n^jbzood po

2[TU

centnarów metrycznych

zLz £1£ ' 0091(7

340156

37 i65

291 661 14233

359 7°9

685 428

81765

JOIZpZBJ

70830

2057081!    763787, IIOOIÖI 392IO29

Drogom żelaznym kopalnie sprzedały 446 478 ctr. metr. węgla grubego.

Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca (w ctr. metr.):

Razem:

’n

"o

'N

P—i

Gatunki j Gatunki grube ; średnie

Gatunki drobne i

Razem

CÖ

Właściciel lub dzierżawca

W Królestwie Polskiem

Za Białystok

, Brześć . .

„ Kowel

„ granicę

1797206    639213    970816    3407235

75O    43 424

-    24 846

71395    6404    148    77947

38719    44Ó42    18413    IOI

42 057 24 846

617

3 3

i- o

X) cd⁴

• I—3

— P

<L> p,

©*

bO^ aż* os

Tow. Poręba

Dzierż. J. Meyerhold .    .    —

P. Strzeszewski .    .    .    .    31204

.    .    102034 j 665 603

Razem .

774

c3

r^H

Nazwa

kopalni

Razem:

974 223    690 876    990 127 3 655 226

rO

Katarzyna . Ludwika Nierada .    .

metr.,

Dnia 31 października r. 1906 pozostałość wydobytego węgla na kopalniach wynosiła 12751 ctr. mtr.

Rozchód węgla w październiku r. 1906 wynosił 80 885 ctr. metr. i składał się z * następujących pozycyi: 1) użyto na własne potrzeby kopalń 5 723 ctr. metr., 2) sprzedano 75162 ctr. metr. Rozchód węgla, użytego na własne potrzeby kopalń, składał się z następujących pozycyi: 1) opał dla pracujących, opalanie domów zbornych i zabudowań kopalnianych 506 ctr. metr., 2) opalanie kotłów parowych 5 217 ctr. metr.

Sprzedaż węgla składała się z następujących

' pozycyi: 1) sprzedaż na kopalniach 29265 ctr.

2) wysyłka drogami żelaznemi 45897 ctr. metr. Wysyłka węgla drogami żelaznemi podług kierunków była następująca: W Królestwie Pol-skiem 43 746 ctr. metr.; zagranicę 2151 ctr. metr.

W październiku r. 1906 w 2 kopalniach węgla brunatnego przeciętna liczba zatrudnionych robotników wynosiła 356. Robotnicy odrobili 9600 dniówek i zarobili 7 486 rubli. Przeciętny zarobek jednego robotnika wynosił na dniówkę 78 kop. "Wypadek nieszczęśliwy z robotnikami był 1, zakończony wyzdrowieniem zupełnem. J. H.

Rosyjski handel zewnętrzny

wytworami przemysłu górniczego i hutniczego w sierpniu r. 1906-go.

Rok 1905

Rok 1906

Nazwy

'O

I Od początku

Sierpień j roku do 31

I sierpnia

J Od początku

Sierpień roku do 31

j sierpnia

PUDÓW

Wywóz z Rosyi za granicę.

Kronika bieyąca.

¹

Zamieszczona poniżej notatka z artykułu Kotta przeczy temu twierdzeniu.

²

Przegląd. Górniczo-Hutniczy, r. 1905, .MA» 1, 2, 7, 8,9,10,11 i 12,

³

Przegląd Górniczo-Hutniczy, r. 1905,    9, str. 199.

Wywóz z Rosyi za granicę.

Sól kuchenna Fosforyty mielone Fosforyty w kawałkach Żużle metalurgiczne Węgiel kamienny i koks

Torf.....

Ruda żelazna Ruda manganowa .

Gralman .    .    .

Różne inne rudy i złamki. metali Surowiec w gęsiach i złamkach Żelazo różnych gatunków Stal różnych gatunków.

Miedź różnych gatunków Cynk    ....

Platyna    ....

Rtęć ..... Ropa naftowa

Nafta ..... Odpadki naftowe .

Wyroby z surowca Wyroby z żelaza .

Wyroby ze stali .

Złoto.....

Srebro    ....

137

124

to

128

92

258

586

2693

10

12

(pudów

l3

2074

171

1    127

2    595

2Ö1

10563

16878

100

326

50

436

74

10

56

33 7⁸⁶

1 418

22

46

-fc. to

*-<    KJ\    \j\ tO

OJ    to >0 OO    05

to O O 05 to O^'O M Ol

i45

i 546

2 244

122

l8 786 23 592

IÛ9

245

737

Ul OO

367

ii

to

Ln

00

² 579

17892

479

i6

r3

85

10

(pudów)

(pudów)

’O

o 'S

00

213,9 24 940,8

62,1

3T5’²

Przywóz z zagranicy do Rosyi.

Sól kuchenna

Żużle Thomasa mielone

Kamień litograficzny

to

449

61

⁶33

2 191

781

2 793

Węgiel kamienny

przez komory morza Bałtyckiego

»    „    zachodniej granicy lądowej

„    „    morza Czarnego

» pozostałe komory .

17316

3023

203

:    74 ⁶7⁶

I    43 39⁶

662

18 356 ! 81249 3052 : 37439

48

3 °54

Razem

407

Koks

w tej liczbie: z Niemiec . z Anglii

2° 949

3 234 17 292

3fe5 122 339

45 832 7' 934

7°5

8 996

22 161

3 733 17 129

¹3° 738

42 345 82 023

przez komory morza Bałtyckiego

»    M zachodniej granicy lądowej

445

„ pozostałe komory .

1 960

3 278

'4 °52 103

369

2 453

2036    17672

79

Iftązem

w tej liczbie: z Austryi . z Niemiec .

2 908

1 204

'7 433

8817

2 412

1 202

20 204

z Anglii

770

261

5 7°7

9°7

JOÖO9

7 455

Siarka nieoczyszczona w bryłach .

Siarka oczyszczona i kwiat siarczany Antymon surowy ..... Antymon metaliczny .... Rudy metaliczne ..... Surowiec zwykły

przez komory morza Bałtyckiego

»    „ zachodniej granicy lądową

JA

•JO

‘-r-i

cc,

a.

00 A

cc,

250

90 r

74

3²

75

qio

JM

morza Czarnego

-lo.

z Finlandyi .

przez pozostałe komory .

cc.

-r

-

.j »

u O, A <0 Ci

Razem

Surowiec specyałny (manganowy, krzemowy i inne) przez komory morza Bałtyckiego .

»    » zachodniej granicy lądowej

'4

20

4"

130

²4

29

269

48

26

„ pozostałe komory .

10

²4

Żelazo i stal sztabowa i wszelkie handlowe przez    komory    morza Bałtyckiego

»    „    zachodniej granicy lądowej

»    „    morza Czarnego

„    komorę w Moskwie

z Finlandyi ......

przez pozostałe komory .    .    .    .

Razem

22

83

20

24

20

164

409

ix8

79

134

129

98

48

'7

'4

'3

416

162

5¹

"7

126

Razem

Szyny żelazne i stalowe .    .    .    .

Blacha żelazna i stalowa

przez    komory    morza Bałtyckiego

„    „    zachodniej granicy lądowej

»    „    morza Czarnego

„    komorę    w Moskwie

'54

108

22

47

⁸75

96

872

18

793

i₇ï

3⁰²

73

24

557

162

²43

z Finlandyi .

przez pozostałe komory

24

18

151

160

Razem

er.

458

i 168

Miedź Glin

Nikiel |

Cyna w płytach, prętach i ziarnkach

w tej liczbie: z Niemiec .

» Anglii .

wiórach, sztabach, prętach i blachach

TT TT ~T KO co

838

51,4

3M

CO

00

to

217

49

'^1

Ul

Rtęć .... Ołów w płytach i ziarnkach

90

C7i to

A¹ A A r A A

w tej liczbie: z Francy i .

„ Niemiec .

» Anglii .

» Belgii

Ołów w blachach, rolkach i rurach

Cynk w płytach i ziarnkach oraz pyłek cynkowy

w tej liczbie: z Niemiec

w I

44    ¹

2025

125

00

00    1

-A I

vn

00

-U 44

kX> OO

'O

732

642

cći U m

- KO

204 •

67

448

Ul

a, ji æ w Ajj

uo —1 O 00    00 Ol

» Anglii .

„ Belgii .

Blacha cynkowa, niepokryta metalami Blacha cynkowa, pokryta metalami Platyna w sztabach, drucie i blachach .

Odlewy z surowca nieobrobione Odlewy z surowca obrobione Drut żelazny i stalowy od 0,3 mm do 6,25 mm Maszyny z surowca, żelaza i stali oraz ich części przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    „    morza Czarnego

„    „    Rosyi środkowej

„ pozostałe komory

(funtów

Razem

'Ul

00

00

-U - to OC O '->0 Oi w cr. Ul

333

42

36 .

15

34

76

TI3

718

1 13°

201

•52

261

- Ul

Ul    Ul

—    — TT LT9 kO

os 05    ~

00 TT ■ co

23

34

90

87

i ro

to - to 44 00

L W    M ^

44 44 00 00 to

w tej liczbie: z Niemiec .

363

2 462

2 881

Narzędzia i lokomobile rolnicze

„ Anglii .

Frań cyi . z Austryi . „ Belgii .

<N

•w

Ln

to

00 hO -U

67-1

467

00

00

1 944

668

iö

3¹

101

92

58

przez komory morza Bałtyckiego .

„    „    zachodniej granicy    lądowej

„    5>    morza Czarnego

„    *    Rosyi środkowej

.. pozostałe komory

OO

OJ

co

'A

to

to

KJ\ to

hO 'Oh W

to M kn

00

to

Os

— 00

0©    • O O Oh

— uo 44

—    k>0

to '^0

OO UO

to to

⁰ ;s

CT. -

J. H.

42

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

1907

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

43

Odszkodowanie robotników za wypadki nieszczęśliwe w różnych krajach.

(Opracowane przez Radę Zjazdów

przedstawicieli przemysłu i handlu).

Nazwa

kraju

Czas Powód,    Maximum ^to po- Od jakiego te

wyda- pozbawia- Nodzaj | płacy zarób- krywa minu po wy- i

n*a Votnika ubezpie- !koweh daÛ’ koszta ! padku zaczyna i    -,    ce prawo do

! P^a^a 0 czenia ubezpieczę- I odszkodo-

r-

prawa

odnoś

nego

wania

nia

ubezpie-

nia

się wypłata j odszkodowania

Termin dokonywania rewizyi lekarskiej i zmiany odszkodowania

Termin ostateczny wszczynania spraw sądowych

Zakres ubezpieczenia (kategorye osób, objętych, odpowiedzialnością pracodawców lub ubezpieczeniem)

Organiza-j cye, zapo-, mocą któ-J Sposób rycli us-kutecznia się ubezpieczenie

ubezpie

czenia

% rocznej płacy zarobkowej w razie czasowej niezdolności do pracy

Wysokość

odszkodowania

% rocznej płacy zarobkowej w razie stałej niezdolności do pracy

W razie śmierci poszkodowanego

YY7    • Renta wdo-l

Wsparcie wie lu5 i)zieciom d₀

wdowcowi₁₅ j t wieku utrzymywanemu przez! (Renta) zmarła j

na pogrzeb

Rodzi- I

com

i t. p. (Renta)

Razem

maximum

UWAGI

Rosya

„ . Zła wola i „    . i

^ albo wy- Odpowie- , ozer'ï- jatkowa dzialnose I

ca roku „igojtroż- pracodaw-l

100B „ość ro- cow botnika (art. 2)

Od chwili uznania !

dawcy L%t%t,o⁰S(art.45)' (art. 36) ÿjJJgp czasu wypłaca się    .    średnictwo inspekcji fa-

! bryczuej iarthlA)

poszkodowanego (art. 5, 6, 26)

Praco-

3 lata !    2 lata Sądy ogólne, lecz uprosz-

Przemysł górniczy, hutniczy i fabryczny

60 %

66*/, X

30 rubli na 33¹/3 dorosłego i i młodzieńca,,

15 rubli na j nieletniego ;

(art, 11) i

i 16²,a⁰,'« dla i każdego; 25% dla każdego sieroty zupełnego

06%%

66%%

Renta może być zamieniona na od-i szkodowanie jed norazowe w wysokości 10-letniej renty

Austrya 28grud-! Zła wola ! Ubezpie- ₁₂0 guide-' 90 % pra- Począwszy od I nia r. irobotnika |cz,enleoo°'|nów roez- codawcy; ó'S° tygodnia I 1887 i (§6prawab™!fkowe 20 lipca! Ir. 1887) w towa\

i r 1894 ;    rzystwach

wzajem- ; nycli j

nie

10 % ro- ! botnicy (§17prawa z r. 1887).

1 ml ¹ Instancya ]-a: przy każdej r 10K j instytucyi ubezpieczeniowej (§ 38 nra- tworzy się sąd polubowny to sr pod przewodnictwem prezesa. mianowanego przez ministra sprawiedliwości, w składzie 2 sędziów, mianowanych przez ministra sprawiedliwości, 1 z wyboru pracodawców i 1 z wyboru robotników (§ 38 z r. 1887).

wa z r. 1887).

pÂroïoVg,“w?⁶!S: (Terytoryalne Premie

tyczy przemysłu labryczne- towarzystwa go górniczego i hutniczego; ubezpiecze-podług prawa z r. 1894 ub^z- . r . pieczenie obowiązkowe roz- | Dlâ WZajOm-j szerzone zostało na koleje żelazne i inne środki ko muni« acyi oraz rzemiosła niebezpieczne

stałe

60%

60% 25 guldenówj 20%

roczne -

nego

15% dla każ ₀ i dego; dla

! go »1 S5Ä ⁼ “

robku

zmarłe

go

mu

o & o ci

3 S -

§>

O -O O

! CS3

it

5

Niemcy

6czerw-

ca

r. 1884 :

i 30

czerwca r. 1900.

Zła wola ; Ubezpie-3000 mar.; Praco- .Kasy chorych płacą 3 lata

Irobotnika | czenieo- maximum! dawcy 1 50°/o zarobku w i    ! ,    .    j i    i    przeciągu pierw-

j bowiąz-    o uszko- ;    szych 13 tygodni,

kowe i dawania ;    potom płaci towa-,

!renta 1500    rzystwoubezpie-

marek !    czeń

2 lata Sądy polubowne pod ! przewodnictwem osoby,

! mianowanej przez rząd.

! Sędziowie w równej liczbie od pracodawców i robotników.

Fabryki, buty, kopalnie, Towarzystwa Od r. 1900, 66%% 662 przedsiębiorstwa przewo- | ubezpieczeń : snnc;ób zowe, okręty, służba, (Berufsge- !    ■”    1

rzemiosła niebezpieczne, nossenschaf- | mieszany

ten)

/ 0/ / 3 /o

Vis zarobku I rocznego, lecz niemniej jak 50 marek

20%

dla każdego

! CO

Prancya 9kwiet- Zła wola Odpowie

nia robotnika dzialność franków r. 1898    (§ 20) pracodaw

ców

■i

2400

Praco

dawcy

Od chwili wypadku nieszczęśliwego, o ile pracodawca nic ubezpieczył robotników na wypadek choroby

3 lata

1 rok

(§ 18)

lnstancya 1-a sędzia po-! koju. iństaneya 2-ga sąd okręgowy.

Przemysł fabryczny, górniczy, hutniczy i przedsiębiorstwa przewozowe, ! wyrób materyałów wybuchowych oraz wszystkie j zakłady, posiadające ma- I szyny

50%

66°/

100 franków! 20%

i Dzieciom do I 16 lat w ieku:I 10%

1- mu . 15" ₀

2- gu • 25% I

3- gu . 36%

4- gu i więcej |

40%; sierotom I zupełnym po i 120° ₀ dla każ- i

¹₁ wartości renty może być wypłacona w posiać i odszkodowania jednorazowego

Włochy

17 marca r. j 1898 i r. 1904

Ubezniecze- 210 lir ! Praco- Począwszy od 6-go nie »bovviaz-, miesi?cz_

nie (§ 2    (§7 pra-

prawa z

r. 1898). r. 1898)

kowe w narodowej kasie ubezpieczeń (§ 16 i praw z r. 1898)

dawcy ńn>a (leczenie zaw-^ sze na koszt pracodawców)

wa z

2 lata

(§ U prawa z r. 1898).

Sąd przemysłowy; w ra-(§ 15 pra- z^e braku'takiego zniej-^ scowy sędzia pokoju i sąd okręgowy (§11 prawa z r. 1898).

1 rok

wa z r.

1898).

A £ 'S.    &

1) Narodowa kasa ubezpieczeń. 2) Towarzystwa ubezp. wzajemnych (§ 17 prawa z r. 1898)

5°v„ i ifg

3 &

2S1.

Ai Ï—< •

Iii

a- 3

Pięciokrotny zarobek roczny spadkobiercom

W razie zmniejsze-nia się zdolności do pracy poniżej 5% nie płaci się odszkodowania.

Norwegia

11 lipca Zła wola r. 1894    (§ 10)

4 g II«

8 % | &J

o O 03 O -0 & £ 3 g «'-2 g .2

ê* il!

„ O O

Co o 2 *7

• CD X

Praco- Począwszy od 5-go Niema dawcy

tygodnia

(§ U)

ograni

czeń

2 lata

(§ 20)

(§ 21)

Sąd ubezpieczeniowy w składzie 3 sędziów państwowych (mianowanych prżez króla), 2 od robot-i ników i 2 od przemysłowców (z wyboru parlamentu) (§ 19).

Wszystkie zakłady przemysłu fabrycznego, górniczego i hutniczego, wszystkie zakłady, posiadające maszyny, przedsiębiorstwa przewozowe, rzemiosła niebezpieczne.

Społeczna W prawie kasa ubez- nie wymie-pieczeń,gwa-nione; stosu-rantowana je się sposób przez pań- kapitalizowania rent

stwo

60°/

60%

50 koron

15% dla każdego; dla sierot zupełnych 20% dla każdej

ic.

W razie zmniejszenia się zdolności do pracy poniżej 5% nie płaci się odszkodowa

nia.

44

PRZEGLĄD GÓRNICZO - HUTNICZ Y

1907

J\2 2.

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

45

Holanclya

2 stycznia

r. 1901

Zła wola

(§ 28)

Ubezpieczenie I4 guldeny Praco- Począwszy od 7-go Obowiązkowe dzi ie dawcy tygodnia (w prze-w państwowym;    /g    ciągu b tygodni

^    płaci pracodawca

po 70%)

banku uliez-pieczeniowym

Nie wymienione (widocznie niema ograniczeń)

1 rok (§68) jeżeli po-

Iii-i*

=

o o a.^

MM

Sąd apelacyjny w składzie pracodawców i robotników

Wszystkie zakłady przemysłu fabrycznego, górniczego i hutniczego, wszystkie zakłady, posiadające maszyny,przedsiębiorstwa przewozowe, rzemiosła niebezpieczne (§ 10)

Państwowy Premie stałe; 70°/    70°/„

bank ubez- I    /0 j ¹⁰

pieczeniowy 1 i towarzystwa ubez- ; pieczeń wzajemnych

30-krotnyza- 30% robek dzienny (§ 23)

15% dla każ- 30«,    60«/o

dego; dla sie rot zupełnych1 20% dla każdej; to samo nieślubnym (§ 24)'

Finlandya 5 grudnia

r. 1895

Odpowie

dzialność

Ipracodaw-

ców

Praco

dawcy

Począwszy od chwili wyzdrowienia,od chwili wypadku nieszczęśliwego albo od 121-go dnia

Nie wymienione (§23)

1 rok

(§ 20)

Sądy ogólne

Szwajca- 5 października r. 1899

rya

Ubezpieczę- J5000 fran-nie oho wiąz- pów kowe w związkowej kasie ubezpieczeniowej

rocz

nie

Vs premii oraz koszta ) administra- | cyi ponosi | państwo, %' 'pracodawcy. , i '/s robotnicy j

Nie wy-; 1 rok mienio- (§ 271)

ne

Rada ubezpieczeniowa;

3 członków od robotników, 3 od pracodawców 3 urzędników

Przemysł fabryczny, gór-nicży i hutniczy, przedsięb. przewozowe, zakłady, posiadające maszyny, rzemiosła niebezpieczne

Wszystkie osoby, wynajmujące swą pracę i posiadające utrzymanie poniżej 5000 fran. rocznie

Związkowa kasa ubezpieczeniowa

Premie stałe

60%

60%

20 0/

/o

10% dla każ-! dego, 20° |0 dla każdej sieroty zu-__ pełnej _

60 %

60 % - 40 franków -66²/₃

30% 115% dla każdego; dla sierot zupełnych 25%

' każdej

'wdowiec

I 20%

20%

Anglia

^ tu

lili poszkodo-

Ii |£

Wina

r. 1906

wanego

Odpowie- 150 f. ,st. dzialność pracodawców

Praco- Począwszy od 3-go dawcy

tygodnia

Sędziowie hrabstwa lub sędziowie polubowni, wybrani przez obie strony, albo rady towarzystw ubezpieczeń wzajemnych

•Zakłady fabryczne, górnicze i hutnicze, od 1 lipca r. 1901 robotnicy rolni a od grudnia r. 19*06 służba

.sp

_ ^ 70

Handlowe Kapitalizo-towarzystwa wanie rent ubezpieczeń oraz towarzystwo ubez. wzajemnych

50% tygodniowo (maximum 1 f.

50% tygodniowo (maximum 1 f.

Maximum 10 f. st.

st.)

st.)

Zarobek Zarobek trzechlet- trzechletni ni (mini- (minimum mum 150 150 f. st.) f. st.)

co

Zarobek trzechletni (minimum 150 f. st.)

Dania

I

1Ï.2.2-Î Zła wola;

7 s lii niedbal-

!    03 O n ? (.

: £ ^ CO^

II

stwo

Odpowie- Maximum Praco-dzialność ! 3000 ko- dawcy pracodaw-jron imini-ców

Począwszy od 13-go tygodnia

Zakłady hutnicze, górnicze i fabryczne a od 3 kwietnia r. 1900 rybacy

mum 300

koron

60%; mi- Zarobek nimum 1 za6ostat-korona. nich lal ; maximum 2 korony;

15 koron Zarobek za 4 0-statnie lata

Zarobek za 4 ostatnie lata

Zarobek za 4 ostatnie lata

Hiszpania 30 stycznia

r. 1900

Force Odpowie- Minimum Praco-majeure dzialność 1,5pesetas dawcy pracodawców

Począwszy od chwi- _

li wypadku nieszczęśliwego

Poprzednie kategorye oraz niektóre kategorye robotników rolnych

50%; minimum 0,75 pesetas na dobę

* t    5    I    _*•    1

Roczny 100 pesetas    Półtorarocz- ! g'g    £ W razie ubezpie-

albo dwu-    g % ny zarobek    czeuia P‘'avvo uvval‘

ietni    g >~ ~~ feLdo nia pracodawcę od

zarobek.    ^ o    S> a ** § § odpowiedzialności

^ c® !o| g|.o osobistej; wówczas

i

? li

zarobku

odpowiedzialność ta spada na insty-

Szwecya 5 lipca r. 'Zła wola I Odpowie-1901; niedbal- ; dzialność

jSTw stw°- Złajpracodaw-życie od 1 wola oso-; co w 1 stycznia by trzeciej; r. 19,3

Praco-d a w cy

Począwszy od 60-go dnia

Niema

ograni

czeń

Nowa Ze-landya

18 października r. 1900

Zła wola Odpowie- Ustanowione Praco-dzialność spe- yalne dawcv pracpdaw-J cow

Począwszy od 3-go tygodnia

Zwykły sąd polubowny. W razie niezastosowania się do wyroku sądu można zwrócić się do komisarza sądowego, który żąda od pracodawcy gwarancyi wypłaty odszkodowania'

Sądy polubowne

Poprzednie kategorye oraz przemysł leśny

Przemysł fabryczny, górniczy i hutniczy

1 korona 300 koron na dobę rocznie

50% zarobku tygodniowego

50% zarobku ! tygodniowego

60 koron

120 koron 60 koron rocznie j rocznie

Zarobek trzechlet- trzechletni

Zarobek

60 koron rocznie

300 koron rocznie

Renia może być zamieniona na odszkodowanie jednorazowe w wysokości wartości kapitalizowanej ren

ty

ni

Zambok

trzechletni

Australia

południo

wa

5 grudnia

r. 1900

Zła wola ¹ Odpowiedzialność Ipracodaw-ców

Praco

dawcy

Począwszy od 1-go tygodnia

Sądy polubowne

50% zarobku tygodniowego

50% zarobku tygodniowego

Zarobek

trzechlet-

ni

Zarobek trzechletni !

Kolumbia 21 Angielska czerw-

ca

r. 1902

Zła wola Odpowiedzialność pracodaw-; I ców :

Praco

dawcy

Począwszy od 2-go tygodnia

50% zarobku tygodniowego

50% zarobku tygodniowego

Zarobek

trzechlet-

ni

Zarobek

trzechletni

Zarobek Zarobek trzechletni trzechletni

400 f. st, 300 f. st. ! 400 f. st,

CO !

Zakres ubezpieczenia, czech przy wprowadzaniu ubezpieczenia obowiązkowego od wypadków nieszczęśliwych ubezpieczenie to dotyczyło tylko przemysłu górniczego, hutniczego i fabrycznego (prawo z dnia 6 czerwca r. 1884); w r. 1886 (prawo z dnia 5 maja r. 1886) ubezpieczenie było rozszerzone na przemysł rolny i leśny, w r. 1887 (prawo z dnia 10 lipca r. 1887 i 13 lipca r. 1887) na robotników budowlanych, marynarzy i inne osoby, zatrud-

rawa z dnia 5

monę przy marynarce; na mocy pr lipca r. 1900 ubezpieczenie zostało

W Nieni- mi, oraz wszystkie rzemiosła szkodliwe i niebezpieczne (mycie okien, wycieranie kominów, oczyszczanie murów, malowanie ścian i inne) (§§10 i 11 prawa z dnia 2 stycznia r. 1901).

W Finlandyi podług prawa z dnia 5 grudnia r. 1895 odpowiedzialność pracodowców dotyczy wszystkich przedsiębiorstw przemysłu fabrycznego. hutniczego i górniczego, straży ogniowych, przewozów oraz rzemiosł niebezpiecznych (nurków, kominiarzy) (§ 2 prawa z dnia 5 grudnia r. 1895). Na mocy postanowienia senatu z dnia 10 stycznia r. 1902 odpowiedzialność rozszerzoną została i na marynarzy.

W Norwegii podług prawa z dnia 23 lipca r. 1894 ubezpieczeniu obowiązkowemu podlegają wszystkie zakłady przemysłowe i rzemieślnicze, posługujące się jakąkolwiek siłą oprócz siły mięśni ludzkich, wszystkie przedsiębiorstwa górnicze, budowlane, kanalizacyjne i t. p., przemysł leśny,, nurkowie, kominiarze (§ 1 pomiecionego prawa).

W Danii podług prawa z dnia 7 stycznia r. 1898 odpowiedzialność pracodawców dotyczy wszystkich przedsiębiorstw, posługujących się maszynami, wszystkich przedsiębiorstw górniczych i hutniczych, wszystkich robót budowlanych oraz rzemiosł niebezpiecznych (kominiarze, nurkowie, straż ogniowa i t. p.), robót przy ładowaniu i wyładowywaniu towarów (§ 7 prawa, z dnia 7 stycznia r. 1898).

We Erancyi odpowiedzialność pracodawców dotyczy wszystkich przedsiębiorstw przemysłowych, posługujących się maszynami, poruszane-mi jakąkolwiek siłą oprócz mięśni ludzkich, całego przemysłu górniczego, hutniczego i fabrycznego, wszystkich robót przy budowlach oraz ładowaniu i wyładowywaniu towarów.

We Włoszech podług prawa pierwiastkowego o ubezpieczeniu robotników (z dnia 17 marca r. 1898) ubezpieczeniu obowiązkowemu podlegał przemysł fabryczny, hutniczy i górniczy, budowa i eksploatacya komunikacyi oraz przedsiębiorstwa rzemieślnicze, posługujące się maszynami, poruszanemi siłami natury lub zwierząt (§ 1 prawa z dnia 17 marca r. 1898); na mocy prawa z dnia 31 stycznia r. 1901 zakres ubezpieczenia był rozszerzony na przedsiębiorstwa rolne, posługujące się maszynami lub armatami dla zapobiegania gradobiciu (§ 1 prawa z dnia 31 stycznia r. 1904).

rozszerzone

na rzemiosła niebezpieczne (mycie okien, wycieranie kominów, praca w rzeźniach), przewożenie towarów, przedsiębiorstwa zarządu pocztowego i telegraficznego, kantory ekspedycyjne, składy, piwnice, opakowywanie, ładowanie towarów oraz służbę domową.

W Austryi od 28 grudnia r. 1887 ustanowiono ubezpieczenie obowiązkowe: 1) wszystkich przedsiębiorstw przemysłu górniczego, hutniczego i fabrycznego (fabryki, zakłady żelazne, kamieniołomy, przedsiębiorstwa górnicze i hutnicze, doki); 2) wszystkich zakładów, wyrabiających materyały wybuchowe lub używających takowe; 3) wszystkich tyęh przedsiębiorstw przemysłowych lub rolnych, które posługują się maszynami, poruszanemi siłami natury (wiatrem, wodą, parą, gazem oświetlającym, powietrzem ogrzanem, elektrycznością) lub zwierząt. Na mocy prawa z dnia 20 lipca r. 1894 ubezpieczenie było rozszerzone na: 1) przedsiębiorstwa kolejowe i przewozowe oraz na wszelkie składy; 2) kominiarzy i straż ogniową: 3) kamieniarzy i ślusarzy, pracujących w przedsiębiorstwach rzemieślniczych.

W Belgii podług art. 2 prawa z dnia 24 grudnia r. 1903 odpowiedzialność pracodawców za wypadki nieszczęśliwe z robotnikami dotyczy wszystkich zakładów przemysłowych, w których pracuje więcej, niż 5 robotników, wszystkich przedsiębiorstw rolnych, w których pracuje więcej, niż 3 robotników, oraz zakładów i przedsiębiorstw, które, jakkolwiek nie należą do pomienionyćh kategoryi, lecz uznane zostały przez władzę państwową za niebezpieczne.

W Luksemburgu ubezpieczenie państwowe ustanowione zostało dla wszystkich przedsiębiorstw fabrycznych, górniczych i hutniczych, w których pracuje więcej, niż 5 robotników. Władza państwowa ma prawo rozszerzenia ubezpieczenia obowiązkowego i na zakłady o charakterze rzemieślniczym, które uznane będą przez nią za niebezpieczne. Rozszerzenie natomiast ubezpieczenia na robotników rolnych wymaga oddzielnego prawa.

W Holandyi podług prawa z dnia 2 stycznia r. 1901 ubezpieczeniu obowiązkowemu podlegają wszystkie zakłady i przedsiębiorstwa przemysłowe, posługujące się jakimikolwiek motora-

W Szwajcaryi ubezpieczeniu obowiązkowemu podlegają wszystkie osoby powyżej 14 lat wieku, pracujące za płacę dzienną lub pensyę, włączając służbę domową i wyłączając osoby, pobierające powyżej 5000 franków rocznie (§§ 1, 2y 3, 4, 6, 7 i 237 prawa związkowego z r. 1899).

W Anglii podług prawa z dnia 6 sierpnia r. 1897 odpowiedzialność pracodawców dotyczy wszystkich robotników przemysłowych; prawo z r. 1900 rozszerzyło tę odpowiedzialność na robotników rolnych.

Orga

osiąga s k ó w

i z a c y e, zapomocą których, ubezpieczenie od ni zczęśliwych.

prawa z r. 1884, 1886 i 1887 obowiązują pracodawców do ubezpieczania robotników wyłącznie w towarzystwacli wzajemnych, otwieranych podług zawodów (Berufsgenossenschaften) (§ 28 prawa z dnia 5 lipca r. 1900).

W Austryi (§ 9 prawa z dnia 28 grudnia 1887) pracodawcy obowiązani są ubezpieczać robotników wyłącznie w towarzystwach wzajem-nych, otwieranych podług miejscowości.

W Belgii (§§ 16 i 17 prawa z dnia 24 grudnia r. 1908) ubezpieczenie dobrowolne może być towarzystwach akcyjnych i w to-

wza-

ma r.

o na swo-

wypad-W Niemczech

r.

zawierane w warzystwach wzajemnych.

W Luksemburgu pracodawcy obowiązani są ubezpieczać robotników wyłącznie w jedynem na całe księstwo towarzystwie ubezpieczenia jemnego od wypadków nieszczęśliwych (Association d’assurance contre les accidents).

W Holandyi podług prawa z dnia 2 stycz-1901 pracodawcy obowiązani są ubezpieczać robotników w państwowym banku ubezpieczeniowym (Rijksverzekeringsbank), którego oddziałami są wszystkie biura pocztowe (§§ 13—17 prawa z dnia 2 stycznia r. 1901). Od obowiązku tego pracodawcy mogą być zwalniani tylk warunkach następujących: 1) ubezpieczając ich robotników u siebie, a w takim razie na zabezpieczenie wypłacalności pracodawca obowiązany jest złożyć w banku państwa określoną w prawie kaucyę; 2) ubezpieczając swoich robotników w takiem akcyjnem towarzystwie upezpie-czeń, które złoży w banku państwa wymaganą kaucyę na zabezpieczenie swojej wypłacalności; 3) otwierając towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych, które na zabezpieczenie swojej wypłacalności obowiązane jest złożyć w banku państwa kaucyę (§ 52, 53 i 54 prawa z dnia 2 stycznia r. 1901).

W Finlandyi ubezpieczenie dobrowolne robotników może mieć miejsce: 1) w akcyjnych towarzystwach ubezpieczeń, 2) w towarzystwach wzajemnych (§ 17 prawa z dnia 5 grudnia r. 1895).

W Norwegii ubezpieczenie może być zawierane: 1) w gwarantowanej przez państwo społecznej kasie ubezpieczeniowej, działającej na całe królestwo (§ 2 prawa z dnia 23 lipca r. 1899); 2) w prywatnych towarzystwach ubezpieczeń; 3) w towarzystwach wzajemnych. W wypadkach 2 i 3 powinny być zachowane ustanawiane przez władzę państwową warunki, zabezpieczające wypłacalność.

W Danii ubezpieczenie dobrowolne może być zawierane za pośrednictwem: 1) akcyjnych towarzystw ubezpieczeń, 2) towarzystw ubezpieczeń wzajemnych.

We Francyi ubezpieczanie może być zawierane za pośrednictwem towarzystw wzajemnych oraz handlowych towarzystw ubezpieczeń przy j zachowaniu pewnych warunków, zabezpieczają-! cych wypłacalność.

We Włoszech ubezpieczenie może być zawierane za pośrednictwem: 1) narodowej państwowej kasy ubezpieczeń od wypadków nieszczęśliwych (Cassa nationale di assicurazione per gli infortu-ni degli opérai sul lavoro), 2) handlowych towarzystw ubezpieczeń, 3) towarzystw wzajemnych (§§ 18 i 19 prawa z dnia 31 stycznia r. 1904). Rząd ma prawo nakazać pewnej gałęzi przemysłu utworzenie towarzystwa wzajemnego z obowiązkowym udziałem w niem wszystkich przemysłowców danej gałęzi (§ 26 prawa z dnia 31 stycznia r. 1904, Sindicati obligatorii).

W Szwajcaryi ubezpieczenie zawiera się w państwowej kasie ubezpieczeń od wypadków nieszczęśliwych (Erdgnössische Versicherungsanstalt) (§§217—226 prawa z dnia 5 października r. 1899).

W Anglii dozwolone są wszelkie rodzaje ubezpieczenia dobrowolnego.

Rodzaje towarzystw u'bezpieczeń. W Niemczech towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych otwierane są wyłącznie podług zawodów (§ 28 prawa z dnia 5 lipca r. 1900).

W Austryi towarzystwa otwierane są wyłącznie podług miejscowości (§ 9 prawa z dnia 28 grudnia r. 1887).

W Belgii towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych mogą być typu dowolnego: tery tory al-nego i zawodowego (§ 17 prawa z dnia 24 grudnia r. 1903).

W Luksemburgu na całe księstwo istnieje jedno tylko towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych, do którego obowiązane są należeć wszystkie przedsiębiorstwa.

W Holandyi, Fin landy i, Norwegii, Danii i Francyi nie wymieniono w prawie, na jakich zasadach mogą być otwierane towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych.

We Włoszech towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, otwierane z rozkazu rządu fSindi-cati obligatorii), należą do typu zawodowegu (§ 26 prawa z dnia 31 stycznia r. 1904).

W Szwajcaryi ubezpieczenie zawiera się w państwowej kasie ubezpieczeń.

Sądy polubowne dla rozpatrywania spraw ubezpieczeniowych.W Niemczech sędziowie sądu polubownego ze strony robotników wybierają się z pośród osób, zatrudnionych w przedsiębiorstwie, należącem do towarzystwa ubezpieczeń lub podlegającem jego organizacyi wykonawczej; sposób wyboru nie wskazany (dział II, § 5 prawa z dnia 5 lipca r 1900).

W Austryi dwaj sędziowie z liczby czterech mianowani są przez ministra spraw wewnętrznych z grona państwowych urzędników sądowych, jednego sędziego wybierają pracodawcy i jednego robotnicy; sposób wyboru nie wskazany (§ 38 prawa z dnia 28 grudnia r. 1887).

związ-

W Belgii sędziowie sądu polubownego ze strony robotników wybierani są przez członków robotników sądów przemysłowych oraz członków rad robotniczych. Jeżeli członkowie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych nie należą do po-mienionych organizacyi, sędziowie wychodzą na mocy losowania z liczby potrójnej kandydatów, proponowanych przez prezesa miejscowego sądu okręgowego (§ 31 ukazu królewskiego z dnia 29 sierpnia r. 1904).

W Holandyi sędziowie sądu polubownego (izby apelacyjnej) ze strony robotników mianowani są przez radę robotniczą z liczby robotników okręgu, mających 30 lat wieku.

W Norwegii członkowie komisyi apelacyjnej (ze strony robotników), rozpatrującej postanowienia królewskiej instytucyi ubezpieczenio-niowej, wybierani są przez parlament (§ 19 prawa z dnia 23 czerwca r. 1894).

W Danii członkowie rady ubezpieczeniowej (Arbiederforsikrings-Raadet) ze strony robotników wybierani są przez komitet centralny kas chory cli (§ 13 prawa z dnia 7 stycznia r. 1898).

We Erancyi sprawy, dotyczące wypadków nieszczęśliwych, rozpatrywane są w pierwszej instancyi przez sędziów pokoju a następnie w sądach okręgowych.

W'e Włoszech sprawy, dotyczące wysokości odszkodowania robotników za wypadki nieszczęśliwe. rozpatrywane są w pierwszej instancyi w sądach przemysłowych (collegi dei probiviri), a w razie braku w danym okręgu takiego sądu przez miejscowego sędziego pokoju (pretore) (§ 13 prawa z dnia 31 stycznia r. 1904).

W Szwajcaryi sprawy o odszkodowanie za wypadki nieszczęśliwe rozstrzygane są przez związkowy sąd ubezpieczeniowy (Bundesversicherungsgericht), wybierany przez zebranie ko we.

K. S.

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w maju r. 1906.

Zapasy w dniu 31 maja

i Wytwórczość !

Ód początku Maj roku do d. 31 maja

Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

dla dalszej przeróbki w odlewach z wielkiego pieca . bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14 \

„    19-20 %

manganowy 50—60°/o

.    78-80%    .

476 442 1099 154 4800 150 000

2056010 4 352 45 775 630 466

7‘5 633 1 444458 23 755

255 62 6

118675

krzemowy

Razem .

57 993 46 799

Stare żelazo

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A

1 730 396 74 670 24 453

7084 403 368073 103 804

2 662 939 362 864

I I Ï42

Bloki bessemerowskie Bloki zlewne martenowskie » pudlowe

Razem .

2 154279

140781

9 866 156 799854

46909

1 517819

208 169

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

„ stalowe z pieców martenowskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem i kołnie-rzowem    ......

2295060 ! 10 666 010

J77² 897

104 153

16245

533 I03 74 r3°

86 172

4726

109

285

Uzęści fasonowe do tychże

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne .

120 507 71818

607 524 3*442*

90 898 78o75

Wytwór trzeci.

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N® 20 włącznie |

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 j Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz kołnierze walcowane    .....

Osie parowozowe, tendrowe i wagonowe nieobtoczone Wszelkie obcinki, końce i wy tłoczki od wyrobu obręczy .

77786 ²⁸ 735

356 557 125 208

204 579 17623

7 346

31 848 95476s 10790

22 379 102 981 4634646 71 854

10 ₇58 43 571 199 673

428

203

cc. O o m <s

187

189 125

96 219 38 368 158764

973007 343 ”5 33² 475 89 221

867 673

420 128 i

*79*37 763 814

1 309 17 3l6 21 448

74 447

56 938

76 898

²⁸955

15010

Razem .

Wytwór czwarty.

1 952 132

9282195

1 769 156

Wyroby.

Rury ciągnione spawane .

Złączki i podkładki Okucia różne

Gwoździe maszynowe i szynowe .

30 104 166 243

127 200 765418

9 3¹¹ i 49825 19236 I 82044

5²9²8 142 520 9010 9 975

Razem

224894

1 024 487

W maju r. 1906-go ogólna liczba zatrudnio- waż pomimo wielokrotnych upominań się o ych robotników wynosiła 19 157. Przytoczone dane statystyczne zakłady te dotychczas żaóiiych. owyżej cyfry nie obejmują następujących za- wiadomości nie dostarczyły, ładów: Niekłań, Bliżyn i Kamienna, ponie-

214433

/• H.

Przegiął literatury górniczo - Hutniczej

Treść artykułów, zawartych w ważniejszych czasopismach górniczo=hutniczych.

Oesterreichische Zeitschrift für Berg-und Hüttenwesen (1906). N2 47. a) Przemyśl górniczy ive Włoszech w r. 1905. Dane o wytwórczości przemysłu górniczo-hutniczego i statystyka wypadków nieszczęśliwych, b) W Kusi. Dziury gazowe i osadowe w żelazie zlew nem (dok.). Uważając tlenek węgla za

się dziur w metalu zlewnym, autor jest zdania, że wodór i azot nader łatwo mogą być wydzielone z płynnego metalu, ku czemu zarówno podczas operacyi w piecu jak i odlewania w wlewnice istnieje wiele sposobności. Pęcherzyki powietrza, dostające się wraz z metalem do wlewnicy a za-główną przyczynę tworzenia wierające zawsze parę wodną, również stanowią

przyczynę powstawania dziur gazowych, zwłasz- ! względem mechanicznym i chemicznym. Sposób-cza gdy meta] odlewany jest przy nizkiej tempe- zasadowy daje się bardzo łatwo wszędzie zastoso-raturze. Dalej autor mówi o zachowaniu się me- wać. Wsad może się składać wyłącznie z surow-talu podczas wypełniania wlewnic i o przyczy- ca lub też zupełnie obywać bez niego; siarka i nach różnych nienormalności i wreszcie przecho- fosfor mogą nieomal całkowicie być usunięte z me-dzi do opisu sposobów i środków, używanych w talu. Wobec tego niema potrzeby krępować się celu zmniejszenia do minimum ilości gazów w w wyborze materyału. Piec martenowski o spo-blokach żelaza zlewnego. c) Tecklenberg. Zuśyt- dzie zasadowym również z pożytkiem może być kowanie otworów wiertniczych, jako źródła wody mi- zastosowany do wyrobu odlewów surowcowych, neralnej (dok.). Mając na celu udzielenie wska- jeżeli tylko szybkiemu utlenianiu się krzemu zapo-zówek co do najodpowiedniejszego sposobu zu- biegnie się przez dodanie większej ilości koksu, żytkowania opuszczonych otworów wiertniczych, d) E. Donath. Wytwarzanie sztucznego grafitu i autor mówi o głębokości źródeł leczniczych, bu- bezkształtnego węgla. Moissan a za nim Desprez dowie geologicznej warstw, z których płyną, o i Berthelots utrzymują, że przy dostatecznie wy-zawartości źródeł, ich temperaturze i śztucznem sokiej temperaturze każdy węgiel można prze-ogrzewaniu, wreszcie o zużytkowaniu wód mine- tworzyć w grafit, przeciwnie zaś Acheson i Bor-ralnycli.    chers są zdania, że nie można uczynić tego z

Stahl und Eisen (1906). N2 20. a) O. Sim- węglem, nie zawierającym popiołu. Sposób wy-mersbach. O ogrzewa.iych zbiornikach surowca. Wraz twarzania sztucznego grafitu, zastosowany przez z rozpowszechnieniem wyrobu stali zlewnej z su- Achesona, polega na rozkładzie węglików w pie-rowca płynnego coraz większem uznaniem cieszą cu elektrycznym przy temperaturze wyższej od się zbiorniki surowca, korzyści zastosowania któ- tej, jaka jest potrzebna do ich wytworzenia. Zwy-rych nie dają się zaprzeczyć. W ostatnich cza- kle jako węglik używa się karborundu, którego sach zaczęto budować zbiorniki ogrzewane w ce- rozkład ma miejsce w wysokiej temperaturze pie-lu zapobiegania stratom, mogącym wyniknąć skut- ca elektrycznego, przyczem krzem ulatnia się a kiem zastygnięcia surowca. Autor opisuje kilka węgiel zamienia w grafit. Jako materyały suro-zbiorników, zbudowanych w ostatnich czasach w we używane są antracyt i koks, otrzymywany przy fabrykach maszyn w Kolonii i Benrath. Zbiorni- destylacyi nafty. Tą drogą można otrzymywać-ki o pojemności 150 do 300 t surowca płynnego grafit prawie zupełnie czysty w dowolnych ilo-opalane są gazem i ogrzanym wiatrem, b) W. Ta- ściach. Prof. Frank w Charlottenburgu obmyślił fel. Nowy sposób walcowania żelaza okrągłego z za- sposób wytwarzania grafitu z węglika, wapnia. stosowaniem kierowników. Autor wskazuje na trud- W tym celu Frank ogrzewa Ca₂C w strumieniu ności, z jakiemi połączone jest walcowanie żelaza gazów tlenku i dwutlenku węgla, skutkiem czego okrągłego w tych wypadkach, gdzie zależy na wapń się utlenia a węgiel pod działaniem wyso-dokładnem wykończeniu, zwłaszcza ażeby prże- kiej temperatury wydziela w postaci grafitu. W krój był zupełnie okrągły i jednakowej średnicy taki sposób wytworzony grafit po oczyszczeniu, na całej długości. Braki sposobów dotąd stosowa- go sposobem mechanicznym i chemicznym nie nych usuwa sposób nowy, podany przez autora, ustępuje w niczem wyrabianemu przez Achesona. Ściśle okrągły kształt żelazo otrzymuje po przej- e) O wyrobie walców na użytek walcowni. Stresz-ściu przez dwa okrągłe kalibry, położone jeden ozenie pracy E. de Loisy, zamieszczonej w „Revue za drugim. Przed pierwszą parą walców znajdu- de Métallurgie“. Praca ta była drukowana w „Przeje się kierownik owalny, poza nią zaś z dwóch gładzie Górniczo-Hutniczym“ w N® 6 r. 1906. połów złożona rura kierownicza. Obie te połowy    N2 21. a) E. Heyn. Zastosowanie badań meta-

skim. Streszczenie pracy A. Mignota, zamieszczonej w „Comptes Rendus mensuels de la Société de l’Industrie minerale“, zawierającej przegląd różnych sposobów wytwarzania stali w zasadowym piecu martenowskim. Proces zasadowy ze-

rury obejmują ściśle walcowane żelazo i prowa- lograficznych w odlewnictwie (pocz.). Odczyt, wy-dzą je do następnego kalibra okrągłego walców głoszony na zebraniu Towarzystwa odlewników pionowych, dla przejścia których wystarcza siła, niemieckich w Norymberdze dnia. 14 września r. z jaką to żelazo opuszcza pierwszy kaliber. Przy z. Stop, składający się z żelaza i węgla a nieza-tym sposobie daje się osiągnąć w wymiarach że- wierający krzemu, przechodząc ze stanu ciekłego laza wy walcowanego taka dokładność, jakiej nie w stały, zależnie od warunków, przedstawia a) dawały nigdy dawne sposoby, c) W. Schmidham- system: żelazo-j-węglik (surowiec biały lub stal) mer. Wyrób stali w zasadowym piecu martenów- albo b) system: żelazo-j-grafit. Stop b jest stały

przy temperaturze niższej punktu krzepnięcia żelaza: mniej stałym jest system a. Stopu do przejścia w stop b wymaga odpowiedniej pobudki, na-| przykład obecności gotowego kryształu grafitu lub krzemu; obecność manganu utrudnia przemia-wsząd wypiera proces kwaśny. Powodem tego nę. Wytrzymałość surowca szarego na rozerwa-jest z jednej strony łatwość wytwarzania na spo- nie zależy nie tylko od ilości grafitu, lecz zara-dzie zasadowym różnych gatunków stali, z dru- zem od jego krystalizacyi; gdy liczba ziarn gra-giej strony daleko idące ulepszenia procesu pod fitu jest znaczna, wówczas płatki jego są mniejsze,.

przeciwnie zaś wraz z mniejszą liczbą ziarn płat- I ni zmniejszyć koszta wytwórczości? Autor zestawia ki grafitu są silnie rozwinięte. Takie duże płatki j koszta wytwórczości siedmiu różnych, odlewni grafitu, przerywając związek pomiędzy kryszta- ; niemieckich i na podstawie takiego materyału łami żelaza, wywierają ujemny wpływ na jego wylicza koszta wytwórczości, wydatki, połączone wytrzymałość. Określanie liczby i wielkości płat- z topieniem w kopulaku, ogrzewaniem suszarni, ków grafitu zapomocą mikroskopu posiada duże robociznę i wydatki ogólne. Autor podaje wska-znaczenie w praktyce, b) K. Poech. Postępy w wy- zówki, jakie należy mieć na względzie, gdy chce-twarzaniu żelazo, zlewnego sposobem Talbota. Stresz- my ograniczyć koszta własne odlewni, nieprzy-czenie artykułów, zamieszczonych w czasopis- noszącej dochodów, g) E. Trescher. Puch strajko-mach angielskich, zawierających opisy dwóch no- wy w niemieckim przemyśle żelaznym w wych stalowni Talbota, a mianowicie: a) Cargo 1900/1905. Na podstawie danych urzędowych Fleetworks w Middlesbrough i b) Jones Laugh- autor kreśli obraz ruchu strajkowego w przemy-lin Steel C-o w Pittsburgu. c) Najnowsze samo- śle żelaznym. Odpowiednio ułożone tablice ząwie-czynne wyciągi wielkopiecowe, zbudowane przez ja- rają dane o Jmzbie zakładów przemysłowych, w brykę maszyn w Benraht. Dla huty żelaznej w Ha- których strajkowano, liczbie strajkujących robot-spe zbudowano wyciągi pochyłe o podwójnym ników, o powodach powstania i sposobach zakoń-torze, co zapobiega w razie uszkodzenia inecha- czenia i wreszcie .o wynikach strajku. Ostatnia nizmu poważniejszym przerwom ruchu; jednoczę- tablica wskazuje, że zupełnem zwycięstwem rośnie wszystkie części bardziej narażone nazepsu- botników kończy się 7—20% wszystkich strajków, cie dołączone są w liczbie podwójnej. W hucie częściowem 19 — 35%, strajków nieudanych było żelaznej w Hattingen dowóz rudy i koksu do wy- 46—65%. ciągów pochyłych odbywa się zapomocą dwóch. I kolejek linowych. Przesypywanie zaś materyałów j sności żelaza (pocz.). W połowie ubiegłego wieku ze skrzynek kolejek linowych do wózków wycia- j chemicy francuscy wykazali, że azot wywiera gu pochyłego odbywa się za pośrednictwem wspôî- wpływ ujemny na własności żelaza, powodując nego leja. Wyciągi dla huty Aumetz Friede w j jego łamliwość. Allen w Anglii i Tholander w Kneuttingen odznaczają się tern, że koks i ruda j Szwecyi w r. 1885 ogłosili wyniki badań nad przewożone są ze zwału do pieca bez przełado- wpływem azotu, przypisując obecności jego w że-wania w jednych i tych samych skrzynkach, d) lazie bardzo poważne znaczenie. Autor na pod-A. Bousse. Piece gazowe do spawania rur żelaz- stawie własnych badań przyszedł do wniosku, że nych. Artykuł zawiera opisy i rysunki najbardziej azot wchodzi do żelaza nie tylko przy procesie rozpowszechnionych i wypróbowanych w prakty- wielkopiecowym, lecz przy wszelkich procesach ce pieców do spawania rur. Piece, działające metalurgicznych, gdzie żelazo zostaje pod wpły-ogrzanem powietrzem. Szczegółowe wiadomości wem wysokiej temperatury i żużla zasadowego, o powstaniu i rozwoju rekuperatorów przy gene- Azot tworzy z żelazem związki według wzorów ratorach Siemensa i pieców, ogrzewanych gazem Fe₄N₂ lub Fe₅N₂. Do badań użyto drutu żelazne-wodnym. e) G. Kassel. O redukcyi żużli żelaznych go o zawartości 0,06%0. Drut żelazny przyjął tlenkiem węgla i wodorem. Do badań w laborato- około 7% azotu jednakże nierównomiernie w ca-ryum autor użył dwa gatunki żużli, różniących łej masie; warstwy wewnętrzne pochłonęły mniej -się znacznie składem chemicznym. Bogaty w sza ilość azotu aniżeli zewnętrzne, b) Huty żelaz-krzemionkę żużel bessemerowski zawierał 53% ne Towarzystwa austryacko-węgierskich państwowych Si0₂ a żużel spawalny około 60% Fe. Żużel bes- kolei żelaznych. Opis hut żelaznych w Resiczy i semerowski pod wpływem działania gazów wo- Aninie na Węgrzech, c) F. Cirkel. Wyrób surowca doru i tlenku węgla zupełnie nie uległ redukcyi; w piecu elektrycznym. Autor daje sprawozdanie z jedynie tylko część zawartej w nim siarki ulotni- prób, wykonanych przez dr. Haanela w Sault St. ła się w postaci H₂S. Przy temperaturze 420 — Marie z polecenia rządu kanadyjskiego. Badania 600° nastąpiło wydzielenie węgla. Żużel spawał- ustaliły, że w warunkach normalnych 11,5 t żela-ny zarówno pod działaniem wodoru jak tlenku za wytworzyć można zużywając 1 000 koni elekt, węgla podlega częściowej redukcyi, której począ- na dobę. d) Tworzenie się dziur osadowych w blotek ma miejsce w temperaturze 350—450°. Tle- kach żelaza zlewnego (pocz.). Streszczenie referatu, nek żelazawy redukuje się na żelazowy a następ- wygłoszonego przez prof. H. Howe na zebraniu nie na metal. Niżej 460° redukeya metalu nie „The Trans, of the American Inst, of Min.Eng.“ może mieć miejsca. Najwyższy wpływ gazów w lipcu r. z. Autor zajmuje się szczegółowym redukujących ujawnia się przy temperaturze oko- rozbiorem zjawisk, zachodzących podczas krzepło 700°. Pomimo długotrwałego działania wiel- nięcia metalu zlewnego, i wpływem, jaki to krzep-kiemi ilościami gazów redukujących, autorowi nięcie wywiera na tworzenie się dziur. Warstwa nie udało się zredukować całkowitej ilości tlen- metalu, przylegająca do ścian wlewnicy, stygnie ków żelaza, zawartych w żużlu, lecz najwyżej szybko, przechodząc w stan stały i nie może na-18—21%; reszta pozostawała jako tlenek żelaza- stępnie wrócić do właściwego sobie położenia wy. f) E. Fveytag- W jaki sposób można w odlew- względem wewnętrznych warstw, wolniej zastyga-

okresie

m 22. a) H. Braune. Wptyw azotu na w la-

jących i ściśle się z niemi spoić. Ilość metalu nie | wiera dane, dotyczące ośmiu zagłębi węglowych, wystarcza do zajęcia tej przestrzeni, jaką zajmo- Skład chemiczny węgli i przestrzeń, objęta przez wał w stanie ciekłym. Następnie autor rozpa- pola węglowe, e) H. Wedding. Miedź i żelazo. Wy* truje wpływ rozszerzania się metalu na tworze- niki badań, dokonanych przez W. Mullera w menie się dziur zależnie od tego, czy zjawisko to ma talograficznej pracowni przy akademii górniczej miejsce przy temperaturze wyższej od punktu w Berlinie. W żelazie, zawierającem miedź, siar-krzepnięcia, podczas, lub wreszcie po skrzepnię- ka znajduje się jako Cu₂S, leżeli ilość miedzi jest ciu metalu, i dochodzi do wniosku, że rozszerzę- wystarczająca do wytworzenia tego związku; nad-nie przeważnie przeciwdziała tworzeniu się dziur, miar siarki łączy się z żelazem. Obecność mie-e) Nowe amer y k niskie walcownie. Streszczenie ar- dzi w żelazie niezależnie od gatunku jego, o ile tykułu F. Corvée, zamieszczonego w „Revue de nie przekracza pewnych granic, wywiera wpływ Metallurgie“, f) E. Heyn. Zastosovoanie badań me- dodatni. Zmniejsza spawalność lecz zarazem i talo,graficznych w odlewnictwie (dok.). Autor w spo- skłonność do rdzewienia, powiększa topliwość, sób schematyczny przedstawia proces stygnięcia twardość i wytrzymałość na rozerwanie, surowca białego i szarego, daje przykłady zasto-    Revue de Metallurgie (1906). Grudzień, a)

Brinella. Te ostatnie wykazują wahania dwa razy większe, aniżeli wyniki prób na rozerwanie. Biorąc ogólnie, autor jest zdania, że sposób Bri-nelia może mieć miejsce przy badaniach szybkich, nie wymagających szczególnej dokładności. Liczby twardości dla jednego i tego samego metalu wahają się w granicach o wiele szerszych, niż otrzymane zapomocą prób na rozerwanie. Stosunek pomiędzy wytrzymałością na rozerwanie i wytrzymałością według wzoru Brinella waha się dla każdego gatunku żelaza pomiędzy 0,322 i 0,376, na co niema żadnego określonego prawidła,

sowania, metalografii w praktyce i wskazuje na H. Le Chatelier. Badania twardości żelaza sposobem osiągane tą drogą korzyści, g) Zastosowanie topni- Brinella na kongresie w Brukseli. Streszczenie re-ków w procesie kopułowym. Streszczenie referatu, feratów, wygłoszonych na kongresie Stowarzysze-wygłoszonego przez N. Sheda w towarzystwie nia międzynarodowego do prób materyałów, w „Amer. Foundr. Assoc.“ Wielka liczba odlewni przedmiocie badań twardości żelaza sposobem amerykańskich nie używa topników w procesie Brinella. Referat Brinella i Dillnerazawiera wy-kopulowym. Autor zwraca uwagę na straty stąd niki badań nad wpływem średnicy kulki wynikające, gdyż wielkie ilości żelaza pozostają stalowej na liczbę twardości i nad stosunkiem, bezużytecznie w żużlu. Wybierając z pomiędzy zachodzącym pomiędzy wytrzymałością na ro-dwóch topników, używanych w odlewnictwie, zerwanie a wytrzymałością, oznaczaną według fluspatu i wapienia, należy dać pierwszeństwo wa- wzoru Brinella. Referent Breuil zakomunikował pieniowi, jako lepszemu a bez porównania tań- kongresowi wyniki swych badań nad stosunkiem szemu. Według wskazań praktyki ilość wapienia zacliodzącym pomiędzy danemi, otrzymywanemi w namiarze powinna wynosić 25% wagi koksu: drogą prób na rozerwanie i zapomocą sposobu przy topieniu surowca, zawierającego dużo piasku, ilość wapienia lepiej podnieść do 30%. Na zakończenie przytoczony jest skład chemiczny żużli, wytapianych z dodatkiem i bez dodatku topnika; podczas gdy w pierwszem ilość żelaza nie przekracza 3%, w ostatnim waha się od 14 do 281.

Wpływ azotu na określenia wpływu azotu na własności mechaniczne żelaza i stali użyto prób żelaza zlewnego i spawalnego o przekroju 8 wahała się w nich między 0,015 i 0,12 względnie 0,2% Badania wykazały, że wytrzymałość zerwanie żelaza spawalnego wzrasta proporcyo-nalnie do zawartości azotu a natomiast zmniejsza się wydłużenie; w żelazie zlewnem azot w znacznym stopniu zmniejsza jego własności mechaniczne. Wydłużenie żelaza o zawartości 0,035 azotu gwałtownie zmniejsza się z 16% na 2%. Azot zmniejsza przewodnictwo elektryczności, nadaje żelazu twardość i powiększa topliwość, c) Nowe walcownie amerykańskie. Opis walcowni w zakładach Bethlehem Steel Company, d) Węgiel kamienny w Stanach Zjednoczonych. P. A. Streszczenie pracy Fultona p. t. „Koks“. Artykuł

m 23. a) L. Beck. Z powodu pięćdziesięcioletniego jubileuszu regeneratorów Siemensa. Na podstawie materyałów, zawartych w korespondencyi braci Siemens, i objaśnień, złożonych w urzędzie patentowym, autor mówi o powstaniu wynalazku, jego istocie, rozwoju i znaczeniu, b) H. Braune, b) 5. Wologdine. Stopy cynku z żelazem. Jakkol-wlas7iości żelaza (c. d.). W celu wiek stopy żelaza z cynkiem nie znajdują bezpośredniego zastosowania w przemyśle ze względu na kruchość, to jednakże służą do wyrobu mo-mm. Zawartość azotu siądzów specyalnych, gdyż z ich pomocą można

do mosiądzu wprowadzić określoną ilość żelaza, na ro- Autor podaje opis sposobu przygotowania stopów żelaza z cynkiem i badanie metalograficzne tych stopów. Stop żelaza z cynkiem, zawierający 7,88% żelaza, odpowiada wzorowi FeZn₁₀; topi się przy temperaturze 750°. c) Cunyngham i Atkinson. Katastrofa w kopalni Courriéres. Streszczenie sprawozdania z badań, dokonanych przez autorów nad przyczyną katastrofy w Courriéres. Według zdania autorów wypadek powstał skutkiem wybuchu pyłu węglowego. Wybuch pyłu nastąpił z powodu użycia zbyt silnego ładunku materyału wybuchowego „Favrier“. używanego w kopalni, d) za- L. Descroix. Wielkie silniki gazowe w hutnictwie.

Streszczenie trzech referatów, wygłoszonych na teczny określają krzywe bezwładności i równo-posiedzeniu towarzystwa „Iron and Steel Institu- wagi. Wykreśliwszy je, można w sposób stosun-te“. Najbardziej zasługujący na wyróżnienie re- kowo prosty rozwiązać większą część zagadnień, ferat K. Reinhardta o obecnym stanie rozwoju wchodzących w zakres badań nad maszynami wy-wielkich silników gazowych w Niemczech był ciągowemi o zmiennym promieniu bębna, otrzy-zamieszczony w czasopiśmie Stahl und Eisen. , mujących ruch zarówno od maszyn parowych jak Praca ta zasługuje na uwagę zarówno pod wzglę- elektrycznych. Dzięki zastosowaniu cienkich lin dem statystycznym jak technicznym. Referat T. i stalowych o znacznej wytrzymałości na rozerwa-Westgarta dotyczył oczyszczania gazów wielko- | nie (180 kg na 1 nim²) można budować bębny, da-piecowych. Referat Huberta obejmował his tory ę i jące mniejszy moment statyczny na początku ru-rozwoju budowy wielkich silników gazowych w ! chu, aniżeii przy końcu, i zmniejszyć tym sposo-Belgii, uzupełnioną statystyką silników, wykona- bem znacznie- ilość siły, potrzebnej do rozpoczę-nych w zakładach towarzystwa Cockerill.    ci a biegu. W niektórych wypadkach promień

Revue universelle des mines (1906). Wrze- największy bębna może dosięgnąć rozmiarów niesień. a) A. Pour cel. Wpływ azotu na własności śe- j zbędnych do tego, ażeby silnica działała stale" z laza i stali. Streszczenie artykułów Braune i H. | rozprężeniem, b) L. Denoêl. Badania nad wy-Tholandera, zamieszczonych w „Revue de Métal- i trzymałością i sprężystością lin wyciągowych (pocz.). lurgie“. b) E. Abeudanon. Budowa geologiczna za- Pierwsza część artykułu zawiera wskazówki, do-głębia Czerwonego zv prowincyi Se-Czuan (Chiny) tyczące sposobu badania lin, i zajmuje się rozpalę. d.). Opis badań geologicznych, dokonanych w trzeniem warunków i zjawisk, mogących mieć okolicach Czung-Kingu.    wpływ na wyniki badań, c) E. Atendanon. Bu-

Październik. a) F. Courtoy. Badania dyna- j dowa geologiczna zagłębia Czerwonego prowincyi miczne nad maszynami wyciągowemi o zmiennym, i Se-Czuan (Chiny) (dok.), d) A. Mignot. Wyrób stali promieniu bębna. Do badań użył autor bębna w zasadowym piecu nuirtenowskim. Artykuł ten spiraloidalnego maszyny wyciągowej dla szybu był zamieszczony w czasopiśmie „Stahl und Ei-o głębokości 700 m. Promień bębna zmienia się sen“, N® 20, r. 1906.

w granicach 2,50 i 5,00 m. Z badań wynika, że własności maszyny wyciągowej w sposób dosta-

W. K.

Kronika bieyąca.

c

Spożycie paliwa na kolejach w Rosyi europejskiej.

Koleje skarbowe r. 1904

Węgiel kamienny krajowy Doniecki

Węgiel kamienny 145 220 Antracyt Koks .    .

Razem Dąbrowski .

Uralski Moskiewski Tkwibulski .

Razem .

Koleje prywatne

Razem

r. 1905

r. 1904

r. 1905

r. 1904

r. 1905

3 730

820

149 770 26 280 12 010 6 860 1020 195940

Węgiel kamienny zagraniczny Angielski

Brykiety .    .    .

Węgiel kamienny Śląski .....

Koks......

Razem.....

CO lO OJ

137 390 2 330

27 820 7 560

34 350 8 250

760

290

230

140 480 21330 13870 6870

35 670 17 320

42830 15 570

830

183 380

O o

t—I GO O ł-H r—I t—I

2 690

50

40

53040

58440

173 040 11290 1110 185 440 43 600 12 010 6 910 1 020 248 980

171 740 10 580

990

183 310 36 900 13 870 6 910

830

241 820

40

Razem węgla ka

miennego 196060 Odpadki naftowe .

Torf ......

62 260

186 070 57 000

440

Drzewo (sążni sześć.) 567 000

220

552 000

o o o    o o o    o

OJ L— CC    COHOOO

co co    o

o i o    r-

770 .

80

890

CM 03 -tfi CM O GO CU t-K

■r-l 03

o o o o

lO O 00 00 O Oi O t—i rH CO

59330

50410

249 190 118 470

245 400 107 410

750

920

970

209000

776 000

761000

S.

Wydatki różnych krajów na badania geologiczne kraju.

Na międzynarodowym

Suma

Przypada na

tysięcy marek:    1 kilometr

kwadr pe- 1 mieszkaû-wiejvchni kraju

f e u i g ó w

rocznie

35

29

54

630

25

364

48*)

16

456

199

185

180

166

116

95

83

ca

DO

0,8

rH tH O t-1

Bawarya Szwecya Stany Zjedno< Francya .

Finlandya .

Greń landy a Meksyk .    .

Indye .    .

Kanada Norwegia .

Ziemia Przylądkowa .Rosya Europejska .

zone

tH tH

30

23

94

20

CO I—“■

86

57

160

459

584

22

40

172

0’8

55

50

46

37

33

26

24

20

16

15

13

0,6

0,9

0,9

0,6

0,3

0,3

2,1

2,5

0,2

2,1

1.9

1,2

0,16

10,9

1,0

1,7

S.

0,15

Zastosowanie żużli. Tetmajer wykazał, że w żużlach wielkopiecowych, gdy stosunek CaO do Si0₂ spadnie do 1, wtedy nie można żużla używać ani do cementu, ani jako dodatku do ciał hydraulicznych, że im stosunek A1₂0₃ do Si02 jest większym, tern trzeba więcej CaO do otrzy-mocnego cementu, że odpowiednią ilością żużla jest ilość 0,45—0,50 części. Według tegoż autora najodpowiedniejszvm stosunkiem dla cementów żużlowych będzie: CaO : Si0₂ : A1₂0₃ = 1:0,65:0,35. Jesser wykazuje, że związku ścisłego między składem chemicznym a własnościami hydraulicznemi niema, że ziarnowanie w wodzie i dalsza przeróbka żużla wywiera istotny wpływ na moc cementu.

Spawanie żelaza.

kongresie związku dla badania materyałów, jaki odbył się w Brukseli w pierwszych dniach września r. z. miał odczyt o pewnych właściwościach procesu spawania Piotr Breuil. Podzieliwszy sposoby spawania na dwie grupy, t. j. zwykłe spawanie w stanie stałym pod naciskiem przy temperaturze białego żaru i spawanie a raczej stapianie w stanie płynnym przy pomocy gorącego płomienia gazu lub zapomocą termitu, podaje prelegent na podstawie swych doświadczeń, że badane przez niego kawałki żelaza, spawane metodą pierwszą, w istocie nie były ze sobą spojone, mimo że miejsca spojenia, próbowane na zginanie i rozerwanie, wykazywały wymaganą wytrzymałość. Do tego spostrzeżenia doprowadziły go badania zapomocą skręcania sztab, z jednej strony stale utwierdzonych, z drugiej poddawanych skręcaniu naprzemian w obu kierunkach aż do oderwania,. Sztaby jednolite, tak próbowane, przedstawiają po oderwaniu przełom zadzierżysty lub krystaliczny; te same sztaby spawane pękały na miejscach spojenia, przedstawiając ten sam kształt i powierzchnię gładką, jaką miały przed spawaniem, wytrzymałość w czasie badania na zginanie i rozerwanie polegała więc tylko na adhezyi. Sprawozdanie nie podaje, czy prelegent swe spostrzeżenia rozciąga wogóle na wszelkie przypadki spawania w stanie stałym, czy też odnosi je tylko do poszczególnych wypadków wadliwego wykonania tej czynności. O spojeniach, wykonanych przez stopienie końców ze sobą zapomocą płomienia gazu, wyraża się, że te miejsca są słabsze i posiadają mniejszą rozciągliwość, a wyżarzenie zwiększa ich wytrzymałość.

Czasopismo Techniczne.

mania

Z drugiej strony stosunek Si0₂ : AI₂0₃ głównie wywiera wpływ na hydrau-liczność cementu; w granicach jednak 1:0,5 do 1:0,3 przy równych ilościach CaJ nie można stwierdzić zmniejszania się wytrzymałości. Istotny wpływ na liydrauliczność cementu wywiera ilość CaO. Granica między dobrym a mniej dobrym żużlem, przy minimalnej ilości CaO, daje się wyrazić stosunkiem: Si0₂ : A1₂0₃ : CaO = 1 : 0,25 : 1,4, albo stosunkiem wagowym=CaO : Si0₂: A1₂0₃ = 1 : 0,76 : 0,22.    Czasopismo Techniczne.

*) Razem z Grenlandyą,

Magnetyczne oddzielanie rud żelaznych, rozpoczęte dość dawno już w Ameryce, coraz bardziej obecnie rozwija się w Szwecyi, gdzie dziś liczą 20 takich magnetycznych zakładów oddzielających. Rudy szwedzkie zawierają mocno magnetyczne Fe₃0₄ i Fe₂0₃, który posiada słabe własności magnetyczne. Do rozdzielania rud używa się różnych oddzielaczy magnetycznych raz dla rudy miałkiej, drugi raz dla rudy gruboka wałkowej. Koszta oddzielania wynoszą 1,25—3 kor. na 1 a przy zastosowaniu siły wodnej do popędu oddzielacza magnetycznego koszta są jeszcze mniejsze. Na godzinę można rozdzielać 0,75—2,5 i rud. Przy takiem rozdzielaniu ruda zwykle się wzbogaca w żelazo i zarazem częściowo oczyszcza od składników ziemistych lub nawet szkodliwych, jak np. siarka. Oddzielaczem „Monarch“ z rudy 45% otrzymuje się rudę 60 % , oddzielacz Fredinga z rudy 25% daje rudę o zawartości żelaza 62—64 % , przyczem również zmniejsza się znacznie zawartość siarki we wzbogaconej rudzie. W Ameryce już w r. 1890 rozdzielano

ne

na

nieraz

foru.

nowy w wego.

cl C'l

w którym It przedstawia temperaturę topliwości, E molekularny punkt topliwości, wyprowadzany

, c, i c₂ przedstawiają za-

0.02T²

za.

mama i

rocznie sposobem magnetycznym 45 000 t rudy.

Czasopismo Techniczno.

Gazy kopalniane zawierają między innymi: C0₂, CO i N0₂. Bezwodnik węglowy C0₂ powstaje przy spalaniu się węgla w pełnym dostępie powietrza. Zatrucia bezwodnikiem węglowym są dość rzadkie. Tlenek węgla CO powstaje przy wybuchach lub pożarach kopalnianych i. oddziaływa na organizm ludzki przeważnie zabójczo, śmiertelnie. Dwutlenek azotu N0₂ jest również zdrowiu szkodliwy i powstaje przy niedokładnej detonacyi, przy spalaniu się ładunków nitrogliceryno wyciu Na szczęście ten ostatni gaz zdradza swoją obecność zaraz swym zapachem; wdychany, działa trująco; zjawiska zatrucia tym gazem występują dopiero po kilku godzinach. W powietrzu, zawierającem C0₂, złe objawy występują już przy 5% C0₂, utrata przytomności następuje przy ilościach wyższych nad 10% jednak jeszcze bez skutków śmiertelnych. Przy CO występują objawy zatrucia już przy zawartości 0,05% tego gazu w powietrzu; niebezpieczne są ilości 0,5—1% CO. Przy ilości 1% 00 nasycenie tym gazem krwi następuje w ciągu 5—6 minut, a przy 79% nasycenia krwi zachodzi

nieunikniona Śmierć.    Czasopismo Techniczne.

Kwas węglowy w kopalniach nieraz wydobywa się w wielkich ilościach przy pożarach węgla kamiennego. W jednem polu kopalni „Hoffnung“ w pokładzie 2,8 m grubym zauważono sil-wydzielanie się C0₂, z czego wnoszono o istnieniu pożaru w kopalni i oddzielono tę część kopalni ścianą murowaną. Po 3 tygodniach, po ukończeniu ściany, zrobiono w niej otwór okrągły 0,45 m szeroki; z otworu tego wypływał gaz, zawierający 10% C0₂. Ilość C0₂ odpuszczonego w ciągu 126 dni, obliczono na 412 331 kg, co odpowiada 111 330 kg węgla. W 1000 ms powietrza, odciąganego na 1 minutę z jednego pola kopalnianego, znajdowało się 0,114% C0₂ albo 1656 m³=3 271 kg C0₂ w 24 godziny. W powietrzu kopalni znaleziono 0,285% C0₂ lub 8 127 kg C02 24 godziny. Ilości C0₂, występujące w kopalniach węgla kamiennego, są więc bardzo wielkie;

łatwiej jest zatamować pożar kopalni, niż zwalczyć C0₂.    Czasopismo Techniczne.

Kolorymetryczny sposób oznaczania fos-

Th. G. Hewitt, wprowadzając siarkowodór do alkalicznego roztworu molibdenianu, mierzy stopień wywołanego przez to zabarwienia, i określa w ten sposób ilość molibdenu a pośrednio i fosforu. Jego płyny zawierają: normalny roztwór kwasu molibdenowego ma w I cm³—0,004 108 g Mo0₃, co się równa 0,000073 g fosforu. Normalny fosforomolibdenian, gdzie 1 cm³—0,000006 g fosforu, 5 cm³ tegoż=0,419 cm³ normalnego roztworu kwasu molibdenowego; roztwór przygoto-wywa się, rozpuszczając molibdenian fosforoamo-ilości blizkiej do teoretycznej ługu sodo-

Chemik Polski.

Topliwość żelaza oznaczano na 1540°; Jti-ptner oblicza ją na 1550°. Z punktów krzepnięcia żelaza można wyprowadzić krzywe dla początku krzepnięcia i wydzielenia żużla. Krzywe te mogą posłużyć do obliczenia wielkości cząsteczkowej węgla, rozpuszczonego w żelazie. Do tego służy wzór Rothmunda:

lt= E.

z wzoru E =

W

wartość węgla w żelazie i w oddzielnych kryształach mieszanych, T jest punktem topliwości żelaza, podanym w temperaturze absolutnej, W ciepłem topliwości w kaloryach na jednostkę wago-wą. Obliczenie powyższe chroma z tego powodu, że utajone ciepło topliwości żelaza nie jest dokładnie oznaczone. Jeżeli W=20 kaloryi, to można wyznaczyć szereg punktów diagramu i znaleźć wielkości cząsteczkowe m i ilość atomów n\ jeżeli istotnie W = 20, wtedy węgiel w roztopionem żelazie rozpuszcza się w ilości 2 atomów; jeżeli zaś w roztopionem żelazie rozpuszcza się 1 atom węgla, to utajone ciepło topliwości musi wynosić 40 kaloryi.    Czasopiemo Technicżne.

Środki przeciw rdzy żelaznej są używane głównie następującego składu: 1) Pokost z tlenkiem żelazowym, do którego domieszano nieco tlenku żelazawego. Tlenek żelazowy strąca się z soli żelazowej roztworem sody, wymywa, suszy i ogrzewaniem odwadnia. 2) Schnący olej, zmieszany ze stężonym roztworem siarki w terpentynie. Przy zawartości 5—10% siarki powłoka dobrze wysycha i dobrze kryje powierzchnię żela-3) Używanym jest także środek natury organicznej, utrzymywany przez rozpuszczanie taniny w alkoholowym roztworze kamfory z dodatkiem terpentyny. ‘    Czasopismo Techniczne.

Stal elektryczna. Eirma Henry Dicton i S-wie w Tacomy pod Filadelfią zbudowała piec elektryczny do stali; otrzymywana tam stal dobrocią wyrównywa stali tyglowej. Piec ten pozwala na dobre regulowanie temperatury, jednostajne ogrzewanie ładunku i nie dopuszcza obejm h ciał, jak węgla, do stali. Tygle grafitowe obejmują 200 / stopionej stali. Topienie rud trwa 20 minut, dojrzewanie i wylewanie stali 40 minut; cały ładunek wymaga 60—65 minut. W Tacomy prąd pierwszorzędny ma 220 Y, indukowany drugorzędny w stopionej stali ma 8 Y. Zużycie siły wynosi 640 KWG na 1 t stali. Przy piecu pojemności 3—6 t koszta robocizny, utrzy-‘    ' zużycia siły będą jeszcze mniejsze.

Czasopismo Techniczne.

Dziury w stali. Bloki stalowe przy stygnięciu tworzą wewnątrz szczeliny. Dla zapobieżenia powstawaniu tych szczelin trzeba albo stal

utrzymywać czas dłuższy w stanie płynnym, albo ' w sposób następujący. Nad skrzynią formierską ją poddawać prasowaniu. Przy dłuższem utrzy- lub rdzeniową ustawiony jest zbiornik, u dołu mywaniu stali w stanie płynnym, aż ona całko- zwężający się, u góry płaski i opatrzony lejko-wicie dobrze się osadzi, używają dodatków takich, watym wsypem, którego wylot od wewnątrz jak glin, termit. Dla utrzymania stali przez czas zamykają kule gumowe. Zbiornik połączony jest dłuższy w stanie, płynnym leją stal przez otwory, z przewodem dla zgęszczonego powietrza, zamy-wyłożone gliną, jako złym przewodnikiem ciepła; kanym kurkiem. Piasek formierski dostaje się używają ogrzewania wylanej masy prądem elek- przez wsyp do wnętrza zbiornika, otwierając so-trycznym, lub wreszcie stosuje się lanie z prze- bie wentyle kulowe. Po napełnieniu do pewnej lewaniem. Dziś nad tymi różnymi sposobami wysokości zbiornika otwiera się kurek, powie-bierze przewagę prasowanie stali, które prowadzi trze zgęszczone, dostawszy się do zbiornika, nasię albo z góry (Anglia, Niemcy), albo z dołu ciska kule i w ten sposób zamyka zbiornik od (Prancya, zakład w St. Etienne), albo wreszcie z ; góry, a cisnąc na jjiasek, wciska go do skrzyni boków, jak to praktykują w Ameryce. Okazuje ! formierskiej lub rdzeniowej, zależnie od tego, czy się. że ten amerykański sposób Illigwortha daje ; robimy formę na modelu, czy też rdzeń. Kurek rezultaty bardzo dobre: fotografie przekrojów sta- ! otwiera się częściowo lub w całości i przez to li prasowanej nie wykazują żadnych szczelin. ! stosownie do potrzeby reguluje się ciśnienie, wy-

Czasopismo Techniczne. ; warte na piasek, który przez to jest silniej lub Hartowanie stali. Stalą nazywamy taki ro- słabiej w forińie ubity.    czasopismo Techniczne,

dzaj żelaza, który posiada zdolność twardnienia.    febra odlewaczy. Zdarzają się wypadki

1 zapalenia 1 płuc, oraz osłabieniem bólem głowy. Po kilku godzinach występują silne poty i słabość mija. Prof. Lehmann z Würz-

O. A. Böhler większą twardość stali sprowadza w odlewniach mosiądzu, że w kilka godzin po od-do zjawisk osmotycznyeh: żelazo jest rozpusz- lewaniu robotnicy dostają febry z gorączką i trzę-czalnikiem a węgiel ciałem rozpuszozonem. Przy sieniem, z objawami podrażnienia i zapalenia oziębianiu stopionego roztworu występuje przy przewodu oddechowego 1500° opóźnienie oziębiania, wydziela się tu cie- i bólem arłowv. Po ki pło utajone na zewnątrz, materyał zestala się i znów występuje drugie opóźnienie oziębienia przy burga przypisuje to wytworom spalenia zawarte-700° (dla stali 0,8% C). Ten drugi punkt jest go w mosiądzu cynku, którego tlenek, wydoby-granicą między dwoma różnymi stanami roztwo- ! wając się w gęstych nieraz obłokach, powodować ru; wysokość jego zmienia się zależnie od składu ma chorobę. Ze odlewacze czystego cynku nie roztworu i może on występować przy różnych    ;    zapadają    w ten sposób nigdy,    tłumaczy się tern,

w znacz-

temperaturach. Przez nagłe oziębienie wodą roz-    !    że cynk    odlewa się przy 400°C, mosiądz przy

tworu można otrzymać stan stali powyżej krzy- i 1000° i dopiero przy tej temperaturze cynk wej, zahartować stal, wtedy będzie ona posiadała    j    niejszy-ch    ilościach utlenia się.    Próby Hohmanna,

inne własności, niż stal leżąca poniżej krzywej;-|    robione z    czystym cynkiem, do    tak wysokiej tem-

taka stal zawiera wyłącznie węgiel stwardniający peratury rozgrzanym, wywoływały ten sam objaw, i pod mikroskopem wykazuje tylko martenzyt; ; stwierdzając przypuszczenia Lehmanna. Ochranianie stal, leżąca poniżej krzywej, zawiera węgiel ce- j ust robotnika respiratorem, watą, mokrą gąbką i t. d. mentujący i pod mikroskopem okazuje się jako ; jęst bezskuteczne, natomiast korzystnem okazało mieszanina. Odczynnikami chemicznymi węgla si? zaprowadzenie silnej wentylacyi w odlewni.

.    ,    .    .    y    .    -,    . -,. > ^    ,    •    Czasopismo Techniczne.

stwardnia]ącego nie można wydzielić, cementuia-    _    . ,    ,    , , . m .    ,

cv zaś wydziela się. Zatem krzywa wskazuje    . Ognts^O kowalskie. uz nac zwyczajnem

granicę przejścia roztworu w stan mieszaniny, ogniskiem zawieszona jest na łańcuchu, dającym Twardość stali zależy od stężenia atomowego; "u sl? podnosić, retorta cylindryczna, wypełniona stali hartowanej gra role jeszcze i ciśnienie os- węglem, (oazy spalenia o znacznej zawal ości motyczne    W    Czasopismo Techniczne.    tlôlîkll WÇglcX, UCłlOClZćlC Z OglHSKR^ (lOStclją S1Ç 0.0

^    retorty przez dno, w lctorem znajduje się ruszt,

Topliwość żużli proponuje Yallety oceniać podtrzymujący węgiel. Pod wpływem gorąca w sposob następujący: stapia 2 gv żużla z b gv \ g-azów wywiązują się z węgla w retorcie gazy COgKNa, stop rozpuszcza w wodzie, odparowywa j paRe i uchodzą u SZCZ3AU giętką rurą, połączoną z S(ĄH₂ i oznacza Si0₂. Eiltrat dzieli na dwie , z przewmdem, doprowadzającym powietrze do og-części: w jednej części oznacza żelazo zapomocą nislca, ]irzez co powstaje mieszanina palna, znacz-Mu0₄K, w drugiej po strąceniu metali siarkowo- Rg podwyższająca temperaturę ogniska. Przez ta-dorem, oznacza razem żelazo i glinkę. Wyrażenie:    wyzyskanie ciepła, w zwykłych ogniskach

___L__ ma być miara topliwośói żużla, i straconego, im destylacyę węgla i zużycie warto-

ŚiO.,-j-A1₂0₃    "    '    ¹    ! ści palnej gazów me spalonych w ognisku, zys-

Czasopismo Techniczne. :    zaoszczędzenie materyału opalowego,

Formowanie przy pomocy zgęszczonego a tern samem obniżenie kosztów roboty.

powietrza według patentu RoCHLINGA odbywa się    Czasopismo Techniczne.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.