r\»^- vx

N,.

-N A. “N    *

V X, ^

\ **v "N \    \ ’V N

V X

sa

/:*

5ST!

Si

Ml

^pl

»a

.....

rj

.-i;

£<

mm

■v

mm

i:

-«i

'•* J/C

■ r v<

mm

lv5s

xLte

m

s&

SB

r*

if>T

mm%

vB

B*

mswm

/S

*c

Ë.

■isS

S®

A**#

iSÎ

«b^Â4

H|

mm

agg

âOîJ

mm

irîH

Si

.V.

^<Fw8SGB8

Ws&Êmm

■;

nam

IM

rtfc ■

-gm

SS

R3

B?

Ë£

tY.

<•5

i?

wm

V.

mm

fes

«e

y,~

KnR

Bâ

»«fil

wm

V~»<"

SÆ

Wmm.

m

tm

a&a

s*

¥/j

F

Ês

ES

■r

vrJiftS

tm

mm

•■'V

mÊSÊm

/V

lT2?

Sa

mm

Si

’4t

/"■

Mm&w

fis

*/

WM«

5*1

ii

lu

55

mmm

sa

te

iÄ?

««©nS

sîB.v-3

RS

tSf.

«L1

<£

Ki

V.TS

r£rV*> JZSfrtm

ümmM

mmi

ES

■.

?.T R'

SŁ

VîC

-7:

wmißim

an»

as

wem

«k

mmi

fili

assasi

£:)"Sllll§

mh

m§

a⁵'

g®

7.

iv

tï'

i.

te

B(

<17

«fi

<3

ÏV

«25

SS

T$

MS

iA

mm

MT!

s5

P»

»5

k£s

£2

'/

eraf

'>2

Wpf^Ę{

S@

Z/ù

sgggp

^«SÉ/

I»

SJL

mm

mmm

siT?

K;

äß&s

iSi

sa

EE

EśSSsS

sa

*.

0L>

;r

■Tr

sa

«yp

?7ï

t?.

\s

«R

wm

Wï*

©I

«i.

«4

ICß

“1*131

tes

lmm

TE

:»*.

♦•i

511:

iv’

-■)]

.*

wss

lü!

«35

**

vz

’iK

Vü

HS

7m

-r/S

v**:

>*<

fflB

J3

:>j

&JÊH

'.fi

y}

iggH

E§Ér3

il

¹ .i

mm

w.

V.

rm

£9

P3

iii

il

mm

KS30

tos

ÆH^n

HS»

73

IM.

HHygl

38

B»

mmmmm

wm

w

•i

fÿ

iiïf

fc

il

«sm

71

St

mm

SK

if-,

fl

K*

LA*

mz

mm

vüL

fH

li

ËÊS

mm

rlu-o

SS

rg;

r.ÿ.

vßm.

h*.

fi

-yv •

WÆm

:j/i

ÄÄ

'/iJ

2?

œül

WM

mm

i.

SÏÎSSI?

'/•k:

Fï

msjpj

HB

HF

mi

as

wrnmm

m

i-A

f:

mmm

fj

mm

«M

SSvAv: '^rerr

as

mmm

53

m ■<:

s®»

JR*

■HP

mm

SP®

:%â-

■wl

mm

mm

mm

ÏC

jfil§3§

^mmsm

■Hh

tttÉI

a*.

mm

tà

fl

«K

-7

SI

s$

fiü

s?

•%

Jpân

hj

R

ïïMÊÊkUJ*

sa

W&L

■a

msn

fi

Ül

fc¹

y;

ILi

;-i7.

Ł'

>;

r-<

HT

fe

■HH

mz.

mmm

M&-

WBi

RW

i««

ÜM3

61

33Z

ES

V/7

r.

Ci

älä

5S

!.

23

*3

s»

Ä

es

y\

/ri

yt

?S

KW.tfà

il

mm

'<

ss

tr*

àïï

£1

■TL.

>-j

,0

}*£>* K

ül

7-

;•

"i

mm

TM

mi

il

h-:l

Pi

SS

ri"

WÊEm

XH

ïm

mm

v7

il

>r*:

mm

ra

ii

mm

wmm

•t-‘ Vn

?/

5a!5

«Sä

à*-.

ZP

Ü7

3S5

».

ss

m.

.7'

smm

Wsl

!â*.

Mft

■ma

Kl K

■K

mm

ai

3ĆJ

£■’/

mm

p?j

Jp

fflfllô?

■Æiw^Mrrr7

7/

*2&aaœ

'M

iG

mÈmm

a-*.

ÊÊïlÊSÙ:

rntfr

mm

mmmB-S

wmàttà'

s«

714'

mm

w.

23

ÏL

32

..V

WM

.i

i-

if*

>fj-

V!

ÆBk

m

yry

PRZEGLĄD

GÓRNICZO-HUTNICZY

poświęcone sprawom przemysłu górniczego i hutniczego, wychodzi 1-go i 15-go każdego miesiąca.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

Wydawca Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

KOMITET REDAKCYJNY:

Kelicyan Gadomski, Stanisław Gadomski, Mieczysław Grabiński, Bronisław Jasiński, Kazimierz Kasiński, Wacław Kaznowski, Hieronim Kondratowicz, Stanisław Kontkiewicz, Michał Łempicki, Kazimierz Srokowski, Julian Strasburger, Kazimierz Talko, Wacław Woszczyński.

jES o Us 10C7.

TOIHI IV.

Wydawnictwa rok czwarty.

DĄBROWA Drukarnia St. Świeckiego 1907.

PRZEDPŁATA.

w Dąbrowie: rocznie

półrocznie .    .

kwartalnie ...    2    „50 kop.

.    .    12 rub.

.    .    10 rub.

Z przesyłką pocztową: rocznie

półrocznie ...    6    ,,

kwartalnie ...    3    „

Cena jednego numeru 60 kop.

Biuro redakcyi: Dąbrowa (gubernia Piotrkowska) w gmachu resursy.

Telefon JV2 195.

1f*

'À

y

<5*

is a r f V R u ł ó w

.Ns

str.

Rozporządzenia rządowe.

O zmianie uwag do § 39 przepisów prowadzenia robót górniczych ze względu na ich bezpieczeństwo .    .    .. 11

O zatwierdzeniu nowego podziału 7 obwodów górniczych Rosy i europejskiej na okręgi górnicze .... 14 O pozwoleniu używania w robotach górniczych materyału wybuchowego

„Donar 1“..........

O uzupełnieniu § 9 przepisów czasowych o używaniu materyałów wybuchowych przy robotach górniczych . 21

Górnictwo.

Oznaczanie zapomocą wykreślenia rozciągłości i upadu pokładów na zasadzie trzech otworów wiertniczych. Stanisław Doborzyński

261

341

19

477

529

Przyrządy ratunkowe. W. W. .    .    .

Rury wiertnicze o wysokiej wytrzymałości. Mikołaj Sokołowski . Przewóz pochylniany zapomocą liny bez końca w zagłębiu Donieckiem. Aleksander Ciszewski.......

Grazy kopalniane.........

Kwas węglowy w kopalniach .    .    .    .

Przyrządy ratunkowe z powietrzem

płyn nem. W. W........

Badania nad wydzieleniem gazów z węgla kamiennego bez procesu desty-lacyi. Antoni Ossendowski Wietrzenie i samozapalanie się węgla

kamiennego .........

Hydrauliczne urabianie węgla .    .

Geologia.

¹⁻⁴ ^ CO O*

•    t>»

£    GO    L'en    CO    hH

CM

ZI CM CM GO

lO

Zi

t>- iO »O t— iO lO O

tH CO tH rH tH CM

co    lO

03 H-¹    GO

rf⁵- CO    00

Przewietrzanie robót podziemnych w kopalni Saturn. Henryk Czeczott

LO LO LOHHH

Zasady ogólne dla zapobiegania obry- ^ waniu się kamienia i węgla ... \ Próby stosowania, światła acetylenowego w robotach górniczych. Aleksander Tyszka.........

OOCOCOt>COOH05H(MN rH CO CO CO 03 CM CO hH

h h üi onc¹! ^

00 LO GO 00 t—¹ IH*

W sprawie pochodzenia węgla kamiennego i ropy naftowej. W. K. .    . 21    534

Sprawozdanie z działalności Pracowni Geologicznej .......

Opisy robót górniczych i złóż ciał kopalnych.

24    623

Saliny obok Bachmutu. Aleksander Ci

szewski .    ........

Przemysł węglowy na Wschodzie Da

lekim. S..........

Olej skalny w Gralicyi......

9    218

eaQOrino3Cncnoo~-no300co

tHCOCML-COGOCOCOCOO^ y—I T—li—I H HH i—I CM CM

OO LO LO LO I—-1 H-¹ 00 03 GO •vl CJ< IH- O* CO

00 O rH CM CO

sposobem i

zamul    kopalni Królowa '    ^

Ludwika w Zabrzu. Arbenz •    • f j

O możliwych przyczynach niektórych wybuchów w kopalniach węgla kamiennego. Antoni Ossendowski .    . 14

<t> cd

342

Hutnictwo.

JS® str.

Zużycie koksu w Jerzy Buzek.

Małe bessemerowanie w Belgii i w

Niemczech. W. W.......

O harcie w surowcu. Jan Zaborowski. .    4

Badania nad zachowaniem się siarki w

wielkim piecu. Henryk Wdowiszewski 7 Kilka uwag o odlewnictwie, piaskach formierskich i ich przygotowaniu.

Wacław Woszczyński......9

Kilka uwag o wyprawie pieców kopułowych. S. T. B.......

Znaczenie azotu w żelazie. Henryk Wdowiszewski ....    .    .

piecach kopułowych.

co to

ta co

161

222

CO Ol I-¹

262

344

372

393

O dodatkach, używanych przy przetapianiu surowca w piecach kopułowych. Jerzy Buzek .    .    .

Spawanie żelaza ........

Topliwość żelaza .    .......

Stal elektryczna .    .......

Dziury w stali .........

Hartowanie stali ........

Topliwość żużli ........

Kurczenie się żelaza......

Zapobieganie powstawaniu otworów w

Kolorymetryczny sposób oznaczania fo- ^ sforu

Tantal .............

Kolorymetryczny sposób wykrywania i

oznaczania manganu......

Oznaczanie tlenu w miedzi.....

Zawartość miedzi w żelazie.....

Hydrolit. W. K..........

Opisy hut i zakładów.

Olbrzymia huta Towarzystwa W. S. Steel w Grary. K. Ch.......

£2 ^ » iO GO GO

6    158

6    158

ŁO 00 00 -Cl 05 OS

i—I i— H Cl Ol CO

lO CO

O O tH

GO O

n- t>- co

19    503

1 20

Nowe gatunki stali narzędziowej. W. W. Piec płomienny do topienia żelaza lanego Zastosowanie stali szybko obrabiającej 8 Nowy sposób otrzymywania cynku .    .

Wpływ temperatury na wytrzymałość żelaza lanego przy zginaniu .    .    .

Przełom stali..........

Inne działy techniki, mające związek z górnictwem i hutnictwem.

Cechy charakterystyczne glinek ogniotrwałych. J. Lombardo .... Technika metalografii mikroskopo-' A. S. .    .    .4.....

CO CO CD

CO 00 co

tH OJ

wej

Zastosowania praktyczne metalografii mikroskopowej w zakładach metalurgicznych. K. Ch.....

Wyrób żelaza ko walnego......21 555

Hartowanie miedzi. W. K...... 22    579    zgęszczonego

Nity ze stali specyalnej ..*... 22    579 j Febra odlewaczy

Wyrób surowca drogą elektryczną .    .    24    636    j    Wyrób naczyń bez szfu ......

Kury lane...........

Wyrób kamieni sztucznych z żużla wielkopiecowego. W. K. ... Mechaniczne oczyszczanie Avody dla celów przemysłowych.

Nowa maszyna formierska .    .    8    197 Szmergiel stalowy .    .

Walcowanie muter .    .

Nieprzerwane świeżenie suro\Aca .    .

Mały piecyk elektryczny.....

Odlewy stalowe....... .

Stal szybko obrabiająca .    .

Formowanie przy pomocy powietrza

co co to to

56

56

83

Chemia hutnicza«

Analiza miedzi handlowej i cynku. K. Ch. 3 Postępy chemii hutniczej w roku 1905.

Henryk Wdowiszewski.....5

Sposób oznaczania tytanu w ferrotyta-nie. Henryk Wdowiszewski .

O własnościach węgla kamiennego z 10-ciu kopalń zagłębia Dąbrowskiego. Wl. Kolendo .......

Postępy chemii hutniczej w roku 1906.

Henryk Wdowiszewski.....

Kolorymetryczny sposób wykrywania i oznaczania manganu.....

84

57

109

W. W.

17    421

21    529

1    24

Olbrzymia tokarka........

Śruby walcowane.........

Pierwsza elektrycznie pędzona walcownia zwrotna.........

Spawanie gazowe.........

Żelazo zamiast mosiądzu......

CO -H CO

340

364

476

As

str.

)ń

JSJ

Rdzewienie żelaza .    .

Wydzielanie się grafitu z surowca .

• • 24    636

• 24    636

Artykuły treści ogólnej.

Komitety wagonowe. Kazimierz Sro- ^

kowski...........

Odszkodowanie robotników za wypadki nieszczęśliwe w różnych krajach.

K. S. . ..........

2    42

Instytucye pojednawcze i sądy rozjemcze w przemyśle górniczym w Anglii. Michał Lempicki ....

Brak wagonów na Śląsku Grórnym .    .    1

Budżet Departamentu Grórniczego na

r. 1907. Michał Lempicki    ...    .11    273

Kijowski komitet okręgowy dla regulowania przewozu ładunków drogami Żelazn emi. Kazimierz Srokowski .

ski

co co

CO 05

05 CO

. 12    302

Projektowane taryfy na przewóz węgla

kamiennego w Rosyi.....

Projekt przepisów wywozu węgla kamiennego z kopalń zagłębia Dąbrowskiego ........

Własność górnicza wobec zasady obowiązkowej eksploatacyi nadań górniczych. Stanisław Bukowiecki ’ Szkoła górnicza na Śląsku Austryackim 24    616

Sprawa szkoły górniczej w okręgu Cie-

szyńsko-Krakowskim......

Stała delegacya zjazdu polskich górników . ..........

17    441

19    482

22

565

23    590

24    609

1 21

4    107

4    108

5    135

259

280

. . 11 281

363

387

. 15    388

. 15    389

Wywóz rudy żelaznej krzyworoskiej za

granicę ............

Porównanie węgla donieckiego z angielskim ..........17

Sortowanie i płukanie węgla w Anglii 19

Nowe pismo ...........

Posiedzenia zarządu Warszawskiego komitetu okręgowego......

Posiedzenie komitetu okręgowego Warszawskiego .........

Koszta przewozu węgla kamiennego w

Niemczech i Rosy i......

Kongres międzynarodowy związków górniczych. M. L. .

Warunki techniczne dostawy węgla dąbrowskiego dla dróg żelaznych

Nadwiślańskich........

Węglarki dwuosiowe .......

Posiedzenie komitetu okręgowego Warszawskiego .........1

Węgiel dla Warszawy.......4

Zjazd XXXII przemysłowców górniczych Południa Rosyi.....

Brak węgla na Śląsku Grórnym .

Bilans Towarzystwa Bodzechowskiego.

H.......1

16

21

21

21

23

. . 23

05    Ol    Cn    O» Ol    ^

O    O    Ol    Ol    OlOrf-'    to'

LO    to    ^    LO    C5    O

ID to

to to

to to

co co

lOCO HCO lO CO O O CO CO . CO CO O l CD co co co co co

kopalń i zakładów hutniczych Sosnowieckich. H. 10 Francusko - Włoskiego. H. .    .

stalowni Skarżysko. H. .    .

kopalń węgla Flora. B......

Starachowickiego.

15

W arszawskiego. H. 15 Ruda Maleniecka 15 Francusko - Rosyjskiego .....

walcowni żelaza Milowice .    .

huty żelaznej Puszkin .    .

. 10

. . 10

15

15

. . 15

. . 18

LO

■rH CO GO CO    CO

Ol GO O CO    »O

HH tH

ŁO

05    00    OO 00    OO    00    to    to

^1    co    CO    CO (JO    GO    GO    05    05    Ol

to    O    O    o CO    co    -co    o    o    co

to

str.

str.

Bilans Towarzystwa Częstochowskiego

górniczego ... 18    472

„    Grrodzieckiego ko

palń węgla i zakładów przemy

słowych . .    .    . 18    473

przemysłowo - górniczego kiego . górniczo - przemysłowego Saturn. H. 19    504

Czeladzkiego. H. 19    504

Kielec-

18    473

Statystyka.

Najważniejsze urządzenia w kopalniach, galicyjskich w r. 1905. Zdzisław

Kamiński...........

Spożycie różnego rodzaju opału w Rosyi Przemysł górniczo-hutniczy w Gralicyi w r. 1905. Zdzisław Kamiński . Wybuchy gazów w austryackich kopalniach węgla w r. 1905 Zdzisław

Kamiński..........

Spożycie węgla kamiennego w Rosyi

„• maju r. 1907. J. H......

„ czerwcu r. 1907. J. H.....

„ lipcu r. 1907. J. H......

„ sierpniu r. 1907. J. H.....

Przemysł żelazny w Królestwie Pol-skiem:

„ maju r. 1907. /. H.....

IQ iO

ł-k

cc co

C'J'^Ht'.OJCO'HiiOCCGOOCO

HHHCTin

rH rH

H(ncoHłiocot>coojOH(n»ot>

H rH t—I rH

rH

t—I

rH

to CC -u Ol C5

o o

CO CO

tą

00 Ol

NQHCOtnoCOOSCOOOCO CO O?) L>»    i O    iO ▼■H

t—i c i co co co ^ ho »o

W O <1 O' to O 00 m OJ O <1 ^ l-OiGOOHÜi-^OiOCOtOOiNCXlOJ

w czerwcu r. 1907. J. H. .

„ lipcu r. 1907. J. H.

„ sierpniu r. 1907. J. H. we wrześniu r. 1907. J. H. .    .

Przemysł cynkowy w Królestwie Pol-skiem:

w październiku r. 1906. J. H.

„ listopadzie r. 1906. J. H. .

„ sierpniu r. 1907.....

we wrześniu r. 1907.....

Przemysł żelazny w państwie Rosyj-skiem:

w kwietniu r. 1906. J. H.....

„ maju r. 1906. J. H......

„ czerwcu r. 1906. J. H. ... .

„ lipcu r. 1906. /. H......

lutym r. 1907. J. H......

„ marcu r. 1907. J. H......

„ półroczu zimowem r. 190⁶/₇. J. H.

v kwietniu r. 1907.......

„ maju r. 1907. J. H......

s czerwcu r. 1907. J. H.....

„ lipcu r. 1907. J. H. .    . . .

5J sierpniu r. 1907. J. II.....

„ półroczu letniem r. 1907. J. H. we wrześniu r. 1907. J H. ... w październiku r. 1907. J. H. .    .

Rosyjski handel zewnętrzny wytworami przemysłu górniczego i hutniczego:

w sierpniu r. 1906. J. H. . we wrześniu r. 1906. J. H. . w październiku r. 1906. J. H „ listopadzie r. 1906. J. H.

„ grudniu r. 1906. J. H. .

„ styczniu r. 1907. J. II. .

104

154

177

324

411

444

to I—*■

▼H rH rH tH tH Ol Od Od

OJHHCCHlOlOJHCOCOHltKCJOM

492

546

11

68

126

175

217

216

270

320

380

435

494

544

545

589

39

101

151

182

252

332

352

381

438

496

Wydatki różnych krajów na badania

geologiczne. S.........

Roczne spożycie przeciętne (1900—1904) w Rosyi różnego rodzaju opalu na

jednego mieszkańca ......

Liczba wagonów, podstawionych na kopalnie zagłębia Dąbrowskiego w

r, 1906 .....*.....

Spożycie węgla we Francyi ....

Spożycie węgla w Anglii.....

Spożycie węgla w Niemczech .    .    .

Wywóz węgla z Belgii za granicę . Ceny przeciętne węgla niemieckiego

Wytwórczość pirytu......

Spożycie węgla w Belgii.....

Wytwórczość węgla kamiennego w Belgii Stosunek procentowy wytwórczości węgla kamiennego w poszczególnych okręgach państwa Rosyjskiego .    .

Przywóz węgla z zagranicy do Stanów

Zjednoczonych .......

Wytwórczość koksu w Rosyi .    .    .    .

Wytwórczość węgla kamiennego we

Francyi ..........

Wytwórczość gazów naturalnych w

Ame^ce..........

Przemysł naftowy w Gralicyi w r. 1906

Brak miedzi .    :..... .    .

Wywóz węgla z Francyi za granicę Przywóz węgla z zagranicy do Francyi Wytwórczość węgla kamiennego i antracytu w Stanach Zjednoczonych Wywóz węgla z Anglii za granicę .    .

Spożycie węgla w Stanach Zjednoczonych ............

Wytwórczość węgla w Niemczech .    .

Oeny przeciętne węgla angielskiego .    .

Wytwórczość rudy żelaznej w Królestwie Polskiem w r. 1906 .... Spożycie węgla donieckiego .... Roczne spożycie przeciętne (1900—1904) w Rosyi różnego rodzaju opału, wyrażonego w węglu kamiennym Ceny przeciętne węgla donieckiego . Wytwórczość cynku na kuli ziemskiej Roczne spożycie przeciętne (1900—1904) w Rosyi na jednego mieszkańca różnego rodzaju opału, wyrażonego w węglu kamiennym .... Wartość przeciętna roczna (1900—1904) różnego rodzaju opału, spożytego w Rosyi..........

toto ki rfs- to

to to

Ol

COCOCOCOCOt^GOGOCO

00 00 00 00

CO CO CO COCO CO CO CO CD co

tH

T-ł

T—ł T—ł T—1

rH rH

rH

03 0> »

O* en    to    to 'rK

CO    CO    GO CO

*-s

ś

C/3

l—l

co

co

005000 »o iO co co co

rH t—I t—i rH

88

to to to

ł—*■ H—¹ (—¹

o o o

05 rH 05 CO rH

C5 05 CCI 05    05 05 05 C5 C5

lOlO    CO    CO CO

co co    co    co co

05 05    05    05    05

to to 00 00 to

to to to

GO 00 00

to to to

to

00

co

Wytwórczość surowca w Królestwie

Polskiem ..........

Wywóz węgla z Niemiec za granicę . 12 Przywóz węgla z zagranicy do Niemiec 12 Przywóz przez różne komory węgla zagranicznego do Rosyi .    .    .

Przywóz przez różne komory koksu za granicznego do Rosyi .... Wytwórczość węgla kamiennego w An

glii............

Przywóz węgla z zagranicy do Belgi Przywóz węgla z zagranicy do Anglii Wywóz węgla ze Stanów Zjednoczonych za granicę .    ,    .....

Wytwórczość surowca w Anglii .    .    .

Wywóz wytworów przemysłu żelaznego z Niemiec do różnych krajów

w r. 1905 ..........

Przywóz wytworów przemysłu żelaznego z różnych krajów do Niemiec w r. 1905 ........

Przywóz rudy żelaznej z zagranicy do

Anglii...........

Wytwórczość węgla w Rosyi .... Przywóz surowca i żelaza z zagranicy

do Stanów Zjednoczonych ... 14

Wywóz surowca i żelaza ze Stanów Zjednoczonych za granicę .    .

Wywóz węgla kamiennego z Rosyi za granicę ......

11

12

12

to to to

05 CO

13

13

co co

. 14

T—1 rH

■w >o

CO Ttf Ttf GO IH tH 05 CO CO CO

iO    iO iO iO    i-O    GO

rH t—(    t—I    CO

co    co co co    co    co

co

co

co

02    ci o    ^

CO    CO tH    co

CO    CO CO    CO

I to ¹ 00

co

Nikiel,.............

Wytwórczość węgla kamiennego w ważniejszych krajach.......

Spożycie szyn w Rosyi......

Wytwórczość nafty na kuli ziemskiej . 15 Przywóz rudy żelaznej z zagranicy do

Wytwórczość żelaza we Francyi podług okręgów Przywóz z zagranicy do Rosyi węgla kamiennego i koksu podług krajów . 16 Wytwórczość koksu w Rosyi ...    .17

Wytwórczość żelaza i stali w Belgii . 17 Wykaz ilości węgla kamiennego, antracytu i koksu, wysłanego z zagłębia Donieckiego w r. 1906 różnego rodzaju spożywcom.....

Wytwórczość żelaza handlowego w

Rosyi...........

15

15

H 1—I T—I 02 02 02 CO CO CO CO CO co

co co

iO »-O iO

. 15

^    00    oo oo co

co co CO CO 00 02 co to    to to t-¹

18

18

co co

.o

o<

1-0

co

GO GO

co co co co

^ TH -rH

te

str.

str.

Wytwórczość surowca w Anglii podług

gatunków..........

Wywóz rudy żelaznej z Niemiec za

granicę ...........

Wytwórczość surowca w Niemczech

podług gatunków.......

Liczba wypadków nieszczęśliwych w

kopalniach.........

Wytwórczość surowca w Belglii .    .    .

Przywóz rudy manganowej z zagranicy do Anglii........

Przywóz surowca i żelaza z zagranicy

do Anglii..........

Wywóz surowca i żelaza z Anglii za

granicę ...........

Wywóz surowca i żelaza z Niemiec za granicę

Przywóz surowca i żelaza z zagranicy do Niemiec.........

00 00

. 18    467

- 18    467

18    468

18 468

GO CO

14^

co co

CO 00

18    469

18    469

18    469

- 18    469

18    469

Przywóz surowca i żelaza z zagranicy

Wywóz rudy żelaznej z Anglii za granicę ............

Wytwórczość rudy żelaznej w Stanach Zjednoczonych ......

Wywóz surowca i żelaza z Belgii za

Wytwórczość rudy żelaznej w ważniejszych krajach ....

Ceny przeciętne węgla kamiennego w r. 1906 . . . . ... . . .

Wytwórczość złota na kuli ziemskiej

w r. 1906 .....; . . .

Wytwórczość węgla w kopalniach Królestwa Polskiego. J. H......

Wytwórczość rudy żelaznej na Południu Rosyi.........

Wytwórczość srebra na kuli ziemskiej w r. 1906 ....

Zapasy rudy żelaznej na

Przegląd literatury górniczo-hutniczej

.18    472

. . 18    472

. 22    578

. 23    597

23    598

23    602

23    604

23    606

23    608

23    607

23    607

kuli ziemskiej 24    636

• 18    470

- 18    470

18 470

18    470

eh

Hi

-o

'03

18    470

granicę...........

Wywóz surowca i żelaza z Francyi za granicę

Wytwórczość żelaza i stali w ważniejszych kraj ach........

Wytwórczość bloków żelaza i stali w

Rosyi...........

Przywóz rudy żelaznej z zagranicy do

- 18    470

- • 18    470

18    470

18    471

18    471

Spożycie surowca w Stanach Zjednoczonych ..........

Spożycie surowca w Belgii.....

GO CO

tH Ol

rd ^

^ •

'S § .

Oj Q,

W

- B

k N •

.o ° rd

do

+i 10 c d rd

o-

5*3

N gO O N-

CNCCiOt-OłOi—ICNCO-rfiCOCSO’—ICdCO HHiHHHHHfMOUNOl

CrłOTO»OTtf*.^c»OOOOtOtOtOi-li-1 .ęo-^OTtocoh-^ciooH^-^OTtoaoocaoo^ CaOTh-‘•tOGOCOOOTOOOOlCOOrCOOCO

Wspomnienia pozgonne.

Jan Rudowski

Franciszek Jasiński .....

Stanisław Siwik......

Tadeusz Waśniewski ....

Sprostowania.

to to to

LO H H co

C O' CH to

OT O' H—“■

CO Ci O' to

Wykaz ilości węgla, wysłanego drogami żelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w marcu r. 1907    . 10    260

PRZEGLĄD GÓRNICZO-HUTNICZY

CZASOPISMO. POŚWIĘCONE SPPAWOM PRZEMYSŁU GÓRNICZEGO I HUTNICZEGO.

N§ 1 (67)

Dąbrowa, dnia 1 stÿcznia r. 1907-

Tom IV.

Zużycie koksu w

*)

Współzawodnictwo zmusza odlewnie żelaza do skrupulatnej oszczędności w celu zniżenia kosztów wytwórczości, które w czasach kryzysu przemysłowego w odlewniach zwłaszcza przewyższają łatwo cenę rynkową towarów.

Jednym z większych wydatków w bilansie odlewni stanowi koks, używany do przetapiania surowca. Tu przeto dążyć należy do jak naj większej oszczędności, t. j. dążyć do tego, żeby piec kopułowy w danych warunkach przy możliwie najmniejszej ilości koksu dawał surowiec tak przegrzany, jak tego wymaga gatunek odlewów.

Dążenie właścicieli i kierowników odlewni do oszczędności paliwa wyzyskują fabrykanci pieców kopułowych często w ten sposób, że, nie uwzględniając wcale warunków, w jakich odlewnia pracuje, doskonałość pieców swego systemu uzasadniają bardzo małem zużyciem koksu na tonnę wytopionego surowca. Takiej reklamie zawdzięczamy jedynie rozpowszechnioną opinię, że ilość potrzebnego koksu zależy tylko od budowy pieca kopułowego. Tak jednak nie jest; oceniając bowiem ilość zużytego koksu, musimy uwzględniać oprócz warunków dobrego spalania i zużytkowania wytworzonego ciepła w piecu kopułowym również i wszystkie inne warunki, w jakich musi pracować dana odlewnia i piec kopułowy. Warunki te wywierają znaczny wpływ na ilość zużywanego koksu, a jednak ani od budowy ani od sposobu pędzenia pieca kopułowego nie zależą. .

P zedewszys

ż sposób pro w dzenia odlewni. Istnieją zasadniczo dwa wypadki: albo odlewa się formy raz na dzień, albo też przez cały dzień. W pierwszym wypadku puszcza się piec kopułowy w bieg na kilka godzin i pędzi się go bez przerw równomiernie od początku do końca odlewania. W wypadku drugim pędzimy piec kopułowy przez cały dzień od 67₂ godziny rano do 5a/₂ wieczorem, t. j. w przeciągu 11 godzin. Przypuśćmy, że ilość przetopionego surowca wynosi

n ale

i-i

• rH

uwzględnić

w obu wypadkach. 10 000 kg na dzień. W odlewniach o jednorazowem odlewaniu piec o 750 mm średnicy może przetopić tę ilość w przeciągu 3 — 4 godzin. Tam zaś, gdzie piec pędzi się przez cały dzień, t. j. w przeciągu 11 godzin, wystarczyłby, ściśle biorąc, piec kopułowy o średnicy mniej więcej 500 mm, dający na godzinę około

1    000 kg surowca. W praktyce jednak taki piec okazałby się za mały, gdyż jest rzeczą niemożliwą uregulować robotę formierską w ten sposób, żeby przez cały dzień zapotrzebowanie surowca na jednostkę czasu było równomierne. Formierz po ukończeniu formy powinien otrzymać tyle surowca, ile go potrzebuje, i nie powinien nigdy przy piecu kopułowym dłużej czekać. Czekanie zaś na surowiec byłoby przy tak małym piecu kopułowym bardzo często nieuniknione, wskutek czego zmniejszyłaby się wydajność odlewni. Z tego powodu piec musi być większy, o średnicy około 750 mm. Taki piec, normalnie pędzony, daje

2    500—3000 kg na godzinę, to jest 2,5 — 3 razy więcej, niż właściwie potrzeba. Z tego wynika, że w chwilach mniejszego zapotrzebowania surowca piec musimy zastawiać i topienie wstrzymywać. Te przerwy zaś bardzo ujemnie wpływają na ilość zużywanego koksu, gdyż piec i znajduj ący się w nim surowiec płynny oziębia się. Musimy więc wówczas dbać o to, żeby przy po-nownem puszczeniu pieca było przed dyszami zawsze dosyć koksu, aby można jak najszybciej doprowadzić piec i surowiec do odpowiedniej temperatury. Wskutek tego namiar koksu musi być o 20—30% większy, niż przy normalnem pędzeniu pieca. Koszta tego większego rozchodu koksu są jednak daleko mniejsze, niż strata, spowodowana zmniejszeniem wytwórczości dziennej* która nastąpićby musiała przy małym piecu o 500 mm średnicy. Dlatego więc piece w odlewniach takich buduje się zawsze większe, niżby to z teoretycznego obliczenia wypadało, nie bacząc na zwiększone zużycie koksu.

Drugim bar y m

jeździe górników z powodów, nie-

*) Odczyt, który miał być wygłoszony na z polskich, w Krakowie dnia 4—7 października r. 1906; zależnych od autora odczyt nie był na zjeździe wygłoszony.

kiem grzan tylko i

a> ce

•ÊSJ co

s u pić

w a

n y

owca. Kie wystarcza surowiec, lecz musi on

l-

y m czyn o p i e ń p r e-em tak

cr cr

przegrzany, ażeby mógł znieść pewne oziębienie w panwi lub łyżce odlewniczej podczas przenoszenia go od panwi do formy i pomimo to wypełnił dobrze formę. Surowiec, przeznaczony do odlewów o bardzo cienkich ścianach, musi być bardzo gorący, o barwie jaskrawo białej; temperatura jego wynosić musi około 1380°C. Natomiast surowiec, przeznaczony do odlewów o grubszych ścianach, może być daleko zimniejszy o kolorze jasno-pomarańczowym, temperatury około 1210°C. Całkowita ilość ciepła, potrzebnego do stopienia i przegrzania surowca, będzie większa lub mniejsza według stopnia przegrzania i wynosi w pierwszym wypadku 315, w drugim tylko 280 ciepłostek. Przegrzanie surowca w piecu kopułowym wtedy ma miejsce, gdy kropelki stopionego surowca zatrzymują się dłuższy czas między spalającym się koksem, co wówczas tylko może nastąpić, jeżeli w piecu znajduje się więcej koksu, niż do samego stopienia surowca koniecznie potrzeba. Późniejsze dokładne obliczenie wykaże, że normalny namiar koksu średniego gatunku przy surowcu mało przegrzanym wynosi około 7,2 kg, podczas gdy przy surowcu bardzo gorącym, przetapianym w tym samym piecu kopułowym, wynosić będzie 8,6 kg a przeto o 20% więcej. Tu nadmienić wypada, że wymagany stopień przegrzania wskazuje ową granicę, poza którą oszczędzać nie wolno. Surowiec za zimny z powodu zbyt małej ilości paliwa pociąga za sobą wielką stratę wskutek złych odlewów, nie dającą się porównać ze stratą wskutek trochę większego zużycia koksu. Korzystniej pędzić piec kupo-lowy nieco za gorąco, niż za zimno.

Trzecim cz nnik jącym na 'lość otrz jest skład pienia ora

wrzucanych do pieca. Wiadomo, że surowiec odlewniczy, bogaty w fosfor lub mangan, jest łatwiej topliwy od surowca, ubogiego w te domieszki. Do odlewów o cienkich ścianach, gdzie nie chodzi o wytrzymałość materyału, używamy surowiec z 1 — 1*5% fosforu w tym celu, żeby surowiec był bardzo płynnym i żeby wypełniał dokładnie formę. W odlewniach, które wyrabiają takie odlewy, a nie mają surowca, bogatego w fosfor, temperatura stopionego surowca musi być wyższa, wskutek czego i zużycie koksu większe. Z własności manganu, czyniącej surowiec łatwiej topliwym, korzystać można przy pewnych odlewach o grubszych ścianach, gdzie zawartość 1,3—1,7% Mn nie szkodzi, np. przy słupach, rurach większych i t. p. Do wlewnic dla stalowni używa się surowiec bardzo ubogi w fosfor (około 0,l°/o P), ale wobec dosyć znacznej grubości ich ścian surowiec nie potrzebuje być bardzo przegrzany. W wypadkach specyalnych przetapia się w piecu kopułowym surowiec odlewniczy z domieszką stali (10—40°/₀)i której punkt topli-

wości jest daleko wyższy, niż surowca; w tym więc wypadku piec musi mieć stosunkowo bardzo gorący bieg nie tylko z powodu wyższej temperatury topliwości stali, lecz i dlatego, żeby otrzymać dobry jednolity stop.

Oprócz składu chemicznego uwzględnić należy również wielkość kawałków surowca, która w większym jeszcze stopniu wpływa na ilość koksu, niż skład chemiczny surowca. Surowiec, wła-dowany do pieca, zdąża na dół i ogrzewa się coraz bardziej aż do punktu topienia. Surowiec powinien na tej drodze wchłonąć jak najwięcej ciepła od otaczających go gazów, następuje zaś to tern energiczniej, im większa jest powierzchnia ciała, mającego być ogrzanem, w stosunku do jego objętości. Szczególnie przy piecach o mniejszych wymiarach należy używać z tego względu surowiec w drobnych kawałkach.

Wapień, dorzucany do namiaru jako topnik, powinien również być w drobnych kawałkach i zawierać jak najmniej krzemionki.

Bardzo dobry przykład doskonałego wchłaniania ciepła przy wielkiej powierzchni ciała wskutek bardzo drobnych kawałków daje nam przetapianie wiórów od heblarek i tokarni. W piecu zwykłej wysokości stapia się wiór z powodu prędkiego i silnego ogrzania przez gazy już wysoko nad strefą topienia, przylepia się do ścian, łączy się powoli w wielkie bryły i dusi piec pełnie, nie z powodu braku paliwa, lecz z powodu przedwczesnego topienia się. Dlatego zwykle lepiej jest przetapiać wióry żelazne w piecykach bardzo nizkich.*)

0 zwar

zü

Ö cr CD

m,

wpły

’-ö '

w a-

n g o k k s u,

O CD

emiczny s r w ca i wielkość

w a-

k a w a ł k ó w,

rn czynnikiem, o bar z o w a n ą rolę, j s t ja

cd crq

ry wa-

jącym

kość koksu odlew iczego. Koks powinien być dobrze wypalony, twardy, ścisły i w jak największych kawałkach, wielkie kawałki koksu ścisłego ułatwiają bowiem zupełne spalanie się węgla, zawartego w koksie. Im ściślejszy jest koks i im większe są jego kawałki, tern mniejsza jest powierzchnia koksu w stosunku do otaczającego go powietrza, względnie tlenu, zawartego w powietrzu, tern łatwiejsze spalenie C na C0₂. Dobry koks odlewniczy powinien zawierać 25 — 40°/o porów, podczas gdy koks wielkopiecowy może i powinien być bardziej dziurkowaty, mianowicie zawierać 40 — 50°/o porów (Simmersbach, Kokschemie), ponieważ przy procesie wielkopie-chodzi właśnie o niezupełne spalanie, t.

00. Im większą jest zawartość procentowa węgla, tern wydajniejszym

cowym

j. o wytwarzanie jak najwięcej

*) Ant-r nie wspomina o tem, że zbyt drobne wymiary topionych kawałków np. wióry żelazne czy stalowe nie powinny być ładowane do kopniaków, ponieważ: 1) wskutek dużej ich powierzchni stosunkowo <:o objętości następuje energiczne utlenianie się żelaza, a stą<l straty większe na spalenie, ił) powstałe w t-n sposób tlenki żelaza, które nie zdążyły przejść do żużla, dostają się do płynnego metalu, co bardzo ujemnie wpływa na wytrzymałość odlewów. Kwestya ta, mało dotąd poruszana w literaturze (o ile nam wiadomo) odlewniczej, zasługiwałaby na sumienne opracowani« i z tą prośbą zwracamy się de naszych hutników.

Jrzyp redakeyi.

zo

nie

Œ CC i—¹

no-

średnicy.

mm

300 [ 300 | 300 | 300 | 300

250 200 ! 150 100    50

1,2 1,5 I 2,0 3,0 j 6,0

2) Ledebur podaje w „Handbuch der Eisen-u. Stahlgiesserei“ (r. 1892, str. 133) przeciętny skład chemiczny gazów wylotowych, jak nastę

puje:

CO

jest koks, tem mniej go potrzeba zużyć do stopienia 100 kg surowca. Popiół koksu musi stać stopionym zapomocą topnika (wapnia), woda, zawarta w koksie, musi wyparować, co znacznie obniża wartość opałową koksu. Średnia zawartość popiołu 10% i wody 5% obniża już wartość opałową koksu o 3%. Jest rzeczą jasną, że przy biegu pieca na bardzo dobrym koksie, zawierającym około 90% C, 5% popiołu i 3% wody. zużycie tegoż na 100 kg surowca będzie daleko mniejsze, niż przy koksie średnim z 80% C, 10— 12% popiołu i 5—7% wody. Jeżeli dana odlewnia zmuszona jest używać koks ze stosunkowo dużą zawartością popiołu, to powinna przynajmniej starać się o to, żeby koks zawierał jak najmniej wody. Siarka z koksu przechodzi podczas topienia do surowca w znacznej części i czyni go mało płynnym i twardym. Z tego powodu powinien koks odlewniczy nigdy zawierać siarki więcej niż 1%.

ść surowca, przet

j    kampanii, jest pi tym c z y n-

Î¹ ¹ 1 m’ ü J P 1 ⁷x Wi¹ j ą c y m . n a zużycie

.koksu. Jfodczas kiedy wymienione cztery czynniki odnosiły się przeważnie do wielkości namiaru koksu (Salzkoks), to ilość przetopionego jed razowo surowca, odnosi się tylko do koksu, służącego do napełnienia pieca i puszczenia go w bieg (1 iillkoks). Przytoczone poniżej zestawienie daje wyraźny obraz:

Tablica I. Piec kopułowy o 800

kilogramów

Ilość koksu.....

Ilość żelaza, przetopione-nego w jednej kampanii Ilość koksu na 100 kg surowca......

Wynika stąd, że ogólna ilość spalonego koksu na 100 kg surowca stoi w odwrotnym stosunku do ilości przetopionego surowca. "W mniejszych odlewniach przy małym piecu kopułowym i stosunkowo bardzo małej ilości przetapianego jednorazowo surowca stosunek ten jest daleko niekorzystniejszym, niż w odlewniach większych. W małych odlewniach przy piecu o średnicy 560 mm liczyć musimy 4 — 5 kg koksu na nagrzanie pieca na 100 Ąg żelaza, gdyż ilość jednorazowo przetapianego surowca wynosi zaledwie 5000 — 4000 kg. Wprawdzie wydobywamy z pieca kopułowego pewną ilość koksu po ukoń-czonem topieniu, ale ten koks małą już przedstawia wartość. O wpływie nadmiaru koksu, użytego do puszczenia w bieg pieca, na wielkość namiaru koksu podczas pierwszej godziny topie-ia powiem kilka słów później; tutaj podkreślam nylko, że koksu na początek dawać się powinno

tylko tyle, ile go koniecznie potrzeba do odpowiedniego nagrzania pieca i zapoczątkowania procesu topienia.

Wymienione dotąd czynniki, mianowicie: 1) sposób pędzenia odlewni, 2) wymagany stopień przegrzania surowca, 3) skład chemiczny surowca i wielkość kawałków, 4) jakość koksu, b) ilość jednorazowo przetapianego surowca nie są zależne ani od budowy, ani od sposobu prowadzenia pieca, tem nie mniej liczyć się z nimi powin-niśmy przy ocenianiu ilości zużytego paliwa i I przy porównywaniu rezultatów biegu różnych pieców kopułowych w różnych odlewniach. Łatwo pojąć, że ten sam piec kopułowy w jednej odlewni dać może inne rezultaty, niż w innej, a to zależnie od warunków miejscowych.

Teraz należy omówić jeszcze te czynniki, które zależą od budowy i sposobu pędzenia pieca kopułowego, a mianowicie: sposób spalania i sposób zużytkowania wytworzonego przez spalenie koksu ciepła w piecu kopułowym.

Głównym czynnikiem, warunkującym ilość ciepła, otrzymaną przy spalaniu koksu, jest, jak już wspomniałem, zawarty w nim węgiel C. Najwięcej ciepła daje węgiel, spalając się zupełnie, t. j. przechodząc w dwutlenek węgla C0₂, a mianowicie 8080 ciepłostek, podczas gdy przez niezupełne spalanie O na CO wytwarza się tylko 2473 cie-płostki na 1 kg C. Ponieważ przy piecu kopułowym chodzi tylko o wytwarzanie jak największej ilości ciepła, dążyć powinniśmy do zupełnego spalania, a przeto: piec kopułowy powinien być tak zbudowany i tak pędzony, żeby wszystek węgiel, zawarty w koksie, mógł się łatwo spalać naC0₂. W praktyce zupełne spalanie osiągnąć się nie da przy piecach kopułowych bez dużego nadmiaru wiatru. Można znaleźć w literaturze odlewniczej analizy gazów wylotowych, świadczące o zupełnem spaleniu węgla, ale są to tylko bardzo rzadkie wyjątki, nie wykazujące zresztą, jak później objaśnię, żadnych korzyści. Przeciwnie, większość analiz gazów i notatek, spotykanych w literaturze odnośnej, wskazuje na niecałkowite spalanie, tak że tylko około 70%węgla, zawartego w koksie, spala się na dwutlenek C0₂, reszta zaś przechodzi w tlenek węgla CO.

Przytoczę kilka przykładów:

1) W Stahl und Eisen (r. 1902, N° 17) znajduje się obliczenie bilansu kalorycznego pieca kopułowego, z którego wynika, że 4,8 kg C, t. j. 70% spala się na C0₂ a 2,0 kg C, t. j. 30% spala się na CO.

C0₂ — na wagę

o oj

na

Z tego wynika, że tylko 72°/₀ węgla spala się na C0₂ reszta na CO.

3) W Iron Age (z dnia 3 czerwca r. 1904) znajduje się 14 analiz gazów wylotowych. Najkorzystniejsza z nich (13,4 % C0₂ i 10,4 % CO obj.) wskazuje, że tylko 56% C spaliło się na C0₂, najgorsza (12% C0₂ i 15°/ CO) wskazuje, że tylko 45% C spaliło się n C0₂, reszta na CO. W Ameryce więc nie dbają o oszczędność na koksie.

Takich przykładów można w^yliczyć mnóstwo, ale już te trzy wystarczają na uzasadnienie twierdzenia, że w piecu, dobrze zbudowanym i dobrze pędzonym, tylko 70 % węgla spala się na C0₂ i że z takiego rezultatu można być zupełnie zadowolonym.

Piece kopułowe, w których, jak to z trzeciego przykładu wynika, tylko połowa C spala się na C0₂, należy zaliczyć do źle zbudowanych lub

T a b 1 :

źle pędzonych. Przy takich piecach przez cały czas topienia płomień bucha kominem jak z gruszki Bessemera. co jest najwymowniejszą wskazówką bardzo niekorzystnego spalania.

Stosunek ilości węgla, spalającego się C0₂, do ilości węgla, spalającego się na CO, nazwać można stosunkiem spalania, dającym się obliczyć z analizy gazów wylotowych. Wprawdzie nie cały tlenek węgla CO, znajdujący się w gazach, pochodzi od bezpośredniego spalania C na CO, gdyż pewna część pochodzi od odtlenia-nia się C0₂ na CO w wyższych strefach pieca według wzoru C0₂-j-C=2C0. Odtlenianie to wymaga pewnej ilości węgla i dla ostatecznego rezultatu jest to obojętne, czy C spala się bezpośrednio na CO, czy też pośrednio przez odtlenianie się C0₂ na CO. Jak bardzo niekorzystnie działa niezupełne spalanie na sprawność opałową koksu, uwidocznione jest w następującem zestawieniu:

II.

1. Po zawiadomieniu zarządu kolei Warszawsko-Wie

BIBLIOTEKA

II.

Na C0₂ spala się C

100% I 90%    80%

70%

60%

50% i 40%

30%

20%

10%

0%

i daje ciepłostek

4 716    4155 I 3 594    3 034 i 2 473

8 080

7 519

6 959

6 398

5 837

5 227

Sprawność opałowa

100%

93,5 | 83,6

79,2

72,2

65,3

58,3    51,4

44,5

37,5

30,6

Zestawienie to wykazuje, że sprawność opałowa obniża się z powodu niezupełnego spalania przy piecu dobrze pędzonym 0,21%, przy źle pędzonym (50% 0 na C0₂) o 35%.

Warunki, które ułatwiają zupełne spalanie,

są: 1) normalne pędzenie pieca bez przerw, 2) odpowiednia ilość powietrza na 1 kg koksu, t. j. szybkie pędzenie pieca, 3) koks ścisły w dużych kawałkach. Na 1 kg C przy stosunku spalania 70

potrzeba 8,7 m³ albo 11,11 kg powietrza.

Ciepło, wytworzone przez spalenie koksu, służyć powinno wyłącznie do topienia surowca. W praktyce jest jednak inaczej. Chociaż piec kopułowy jest najdoskonalszym przyrządem do przetapiania surowca, to jednak sprawność jego nie może być nigdy wyższą nad 50% jak to później wykażę. Oprócz ciepła, potrzebnego do topienia samego surowca, topienie żużla, odparowywanie wody, zawartej w koksie, i rozkładanie wapienia wymaga dużo ciepłostek; gazy wylotowe nie uchodzą nigdy z pieca kopułowego zu-Utartem jest zdanie, że im więcej daje się pełnie zimne, lecz w najlepszym razie o tempera-powietrza, tern jest lepiej. Nie jest to jednak turze 300°C, i uprowadzają z sobą znaczną część słuszne. Nadmiar powietrza 20% jest zupełnie wytworzonego ciepła; wreszcie wskutek promie-wystarczający. Połowę tego nadmiaru zużywa* niowania pieca tracimy wiele ciepła. Zestawienie się na procesy utleniające, jakie zachodzą w piecu kalorycznego bila.nsu procesu topienia naj wyraź-kopulowym podczas topienia. Druga połowa służy niej wykaże sposób zużytkowania ciepła w piecu do ułatwienia zupełnego spalania. Zbyt wielka kopułowym. Przypuśćmy, że namiar koksu wy-ilość powietrza, wtłoczonego do pieca, 1) niepo- f¹⁰^, 7-5 kg, że koks zawiera 80% O, 11% popiołu trzebnie tylko zużywa ciepło do nagrzania go do } 3% wody, 1% siarki, 0,8% wodoru, 1’^/o.^TłP temperatury pieca, 2) powiększa ilość gazów, dą- i .bezwzględna wartość jego opałowa wynosi 6694 żących w górę, przyśpiesza ich. chyżość i jest w ciepłostek, obliczona według znanego wzoiu.

tenŁ sposób powodem do mniej korzystnego ogrze-    1F = 8100 C -f 29000 (H--%) -f 2500 S—

600 W.

wania materyałów, władowanych do pieca. Przy-    ⁸

kład odpowiedni przytoczę później.

R» 1.

PRZEGrLĄD GrÓRRICZO - HUTRICZY

iO

Wówczas bilans kaloryczny procesu topienia pieca kopułowego będzie następujący:

Tablic a III.

1)    Rabój koksu na 100 kg wsadu żelaza = = 7,5 kg.

2)    Stosunek spalania 70:30.

3)    Temperatura gazów 300°C.

4)    Temperatura żelaza 1262°C.

5)    Ubytek żelaza podczas topienia 1%.

DOCHODY

Ra jednostkę

Razem

a«

WYDATKI

Ra jednostkę

Razem

7o

7.5 kg koksu za w. 6 kg C 4, ^ C na C0₂ . . 1, kg na CO .    .    .

Razem

29000(h| )-1-2500S—600 W Ciepło z koksu .... 0,23 Si na Si0₂ .... 0,19 Mn na MnO 0,2 Re na ReO .... 0,12 C na CO .... Ciepło z żelaza ....

co to

to 00

U go oo o

184

7 830 1 723

1    352

2    473

33 936 4 452

38 388 1380

CD

M CD

to to oj oo co œ to o œ

<1 ił-SPCC

CD

CO CO CD CdT

99 kg płynnego surowca Topienie i przegrzanie .

4 kg żużla .....

Odparowanie 0,4 kg H₂0 Rozkład wapnia 1,2 kg C0₂. .    . . . .

71.5 kg gazów uprow.

Razem

Promieniowanie

O O CD Oj ‘O CO CM CD

O CD' HOiO t— OO CM

00 iH

67,5

7,4

943

300V0,24

CM 00 CO

TH 7—I

i—i iO

37 044 5 433

12,1

13,0

Razem i

2 709 42 477

Ho

CO o

ö°

Ilość ciepła, potrzebnego do stopienia i przegrzania 100 kg surowca płynnego i żużla, do odparowania wody i wypędzenia dwutlenku węgla z wapnia, wynosi 32 213 cieplostek, czyli na I kg surowca wraz z żużlem, wodą i wapniem okrągło 320 cieplostek.

Ponieważ przy dalszych obliczeniach uwzględni się tylko węgiel koksu, jako paliwo, a opuści się w celu uproszczenia rachunku ciepło, wytworzone przez spalenie H i S koksu (3,3%), oraz ciepło, pochodzące z surowca wskutek spalania

T a b 1 i

Razem

się pewnej ilości Si, Mn, Re i C (6,4%), razem 9,7%, to na promieniowanie pieca wypada 13 — 9,7 = 3,3% czyli w zaokrągleniu 5%.

Bilans kaloryczny wykazuje, że 67,5 % całego wytworzonego ciepła służy do topienia i przegrzania surowca, 7,4% spotrzebowywuje żużel, woda i wapień, 12,1% uprowadzają z sobą gazy wylotowe, 13,0% idzie na promieniowanie pieca.

Stosunek ten przedstawia przytoczona poniżej tablica:

c a IV.

42477 1100 %

Założenie: 70 % C spala się na C0₂, 30 » C na CO i daje po odliczeniu na promieniowanie 5%    .    .

Pozostaje dla topienia żelaza, żużla i t. d. 6 078 cieplostek Ilość gazów przy 20% nadmiaru powietrza wynosi 11,88 kg

na

1 kg C 6 398 cieplostek

320

Temperatura gazów

0°

100°    200°    300°    400°    500°    600°    700°    800°

900° 1000»

Ciepło właściwe gazów . 11,88 kg gazów uprowa-( dza cieplostek .    . f

Pozostaje dla procesuj topienia cieplostek .    (

lkgC potrafi stopić, li-1 cząc 320 ciepł. na 1 kg sur./ Ra 100 kg surowca po-i trzeba węgla C w kgf Potrzebna ilość ] koksu wsadowego 80% C na 100 kg surowca, 90% C jeżeli koks zawie-

0,2320

6078

18,99

0,2350 0,2374 0,2396^0,2418 0,2439 0,2461 0,2479 0,2502 0,25210,2541

279    564    852 1149 1449    1753    2062    2380    2 695 3 019

5 799 5 5145 226 4 929 4 629    4325    4016    3698    3 383 3 059

ra:

70% C

N p03 ot Ot 00 03 lo

<1

18,1017,23    16,33    15,40    14,47    13,52    12,55    11,56 10,57    9,56

5,53    5,80    6,12    6,50    6,91    7,39    7,97    8,65    9,46 10,46

03 tH 03

cd" co"

H

tR cd" oo"

t>^03^

t-T co"    oo"

CD <100 fcOM

CO

cot> 03 oo" t>r os"'

rH

© 00 co U* Po to

i-¹

l—⁴    00 CD

"A oooo

rH

to CDjCD to '*03 00

OO o

i-i o

i—I rH

O CD 00*5-1

rH tH

13,5    14,9

Ilość ciepła, uchodzącego z gazami, jest więc tein większa, im wyższa jest temperatura. Przy piecach odpowiednio wysokich gazy dłużej pozostają w zetknięciu z materyałami, dążącymi na dół, więcej udzielają im ciepła i uchodzą z pieca o temperaturze 300°C.

Ciepło, uchodzące z gazami, równa się stracie koksu, a tablica powyższa wykazuje, że strata ta jest przy wielkiej temperaturze gazów bardzo znaczna. Jeżeli piec jest tak zbudowany i tak pędzony, że temperatura gazów wynosi tylko 300°C, to do stopienia 100 kg surowca wystarczy przy surowcu średnio przegrzanym o temperaturze 1262°C 7,7 kg koksu wsadowego średniej jakości z 80°/o C. Przy temperaturze gazów 900°C zużycie koksu jest daleko większe i wynosi przy średniej jakości 11,8 kg. Wynika stąd, że jest rzeczą nader ważną pędzić piec w ten sposób, żeby temperatura gazów była jak najniższą.

Słuszność ma hutnik francuski Moline*) twierdząc, że gazy wylotowe pieca kopułowego powinny« być takie, żeby można tuż nad wylotem pieca usiąść i nie poparzyć się ani udusić się tlenkiem węgla. Tak daleko idących wymagań w praktyce wprawdzie zaspokoić nie można; trzeba się zadowolić średnią temperaturą gazów 300°C i zawartością około 6% CO w gazach. Piec kopułowy, wytwarzający tak zimne gazy, można uważać pod każdym względem za dobrze zbudowany i dobrze pędzony.

Podkreślić wypada, że obliczona powyżej ilość koksu odnosi się do surowca średnio przegrzanego, wychodzącego z pieca o temperaturze około 1262°C, i wymagającego wraz z żużlem, wodą i wapniem 320 ciepłostek na 1 kg. Surowiec do odlewów o grubszych ścianach w pewnych warunkach może być zimniejszy, do odlewów o bardziej cienkich ścianach temperatura jego musi być wyższą.

Jaki wpływ wywiera stopień przegrzania surowca na ilość koksu, wykazuje przytoczona poniżej tablica.

Tablica Y.

Temperatura surowca, wychodzącego z pieca kopułowego**)

Założenie: stosunek spalania promieniowanie 5%,

temperatura gazów 300° C, pozostaje do stopienia surowca wraz z żużlem, wodą i wapniem 5 226 ciepłostek.

Ilość ciepła na 1 kg surowca

j Żużel, woda

ßazem

°fTT Ciepło!

utaj o- ißazem

prze

grzanie

ne

wapień wyma-j ga na 1 I kg su-I rowca

ciepło-

stek

1 kg O przetapia su-sowca

kg

Ilość O na 100 Kg surowca

Potrzebna ilość koksu na 100 kg surowca !

Uwaga

70%

80%

90%

Zimne

1210°

Ciepłe

1240o

Średnie

1262°

Gorące

1310°

255

260

265

275

25 ! 280 I 20

300

17,4

25

25

25

285

290

300

25

30

35

310

320

335

16,8

16,33

15,6

Bardzo gorące

Wszystkie dane odnoszą się do surowca płynnego.

Jeżeli strata przez spalenie żelaza wynosi 3 %. to ilość koksu na 100 kg surowca wsadowego jest o 3% mniejsza od obliczonej.

stopionego jest o 13 % większe, niż przy koksie z zawartością 90 % C.*)

Dwa ostatnie czynniki, t. j. stosunek spalania i zużytkowanie wytworzonego ciepła zależą jedynie od budowy i pędzenia pieca kopułowego i wymagają największej uwagi ze strony kierownika odlewni. O jakości spalania przekonać się można z analizy**) gazów wylotowych, o sposobie zużytkowania wytworzonego ciepła świadczy do-

5,75

5,95

6,12

6,41

290    25    315    45 | 360    14,5    6,89

Przy surowcu zimnym zużycie koksu średniej jakości (80 % C) wynosi 7,2 kg, podczas gdy przy surowcu bardzo gorącym potrzeba 8,6 kg koksu, czyli mniej więcej o 20 % więcej. Tablica powyższa wykazuje dalej, jaki wpływ wywiera jakość koksu na ilość namiaru. Przy koksie, zawierającym 80 %C, zużycie na 100 kg surowca

1380°

*) O. Y ander Haeghen et L. Bedeut. Traité pratique de la fonderie de ter. Str. 348.

*3

Tern

U' to

7,2

6,4

7,4    6,6

8,8 j 7,7

6.8

9.2

8,1

7,1

9,8

8,6

7,7

peratura surowca oblicza się w sposób następujący: kowite ciepło topienia wynosi 290 ciepłostek Ciepło utajone około    25    „

Pozostaje do ogrzania i przegrzania 205 Ciepło właściwe surowca płynnego

Temperatura będzie więc

p. cał

0,21

*) Obliczenie powyższe jest ze względu na różną ilość żużla, wody i wapnia przy różnym koksie dla koksu o 90u|o C nieco niekorzystne, dla koksu o 70° n O nieco za korzystne, lecz różnica ta jest bardzo mała.

0,21

1 2620C

**) Analiza gazów wykazuje całą zawartość CO2, pochodzącą ze spalania koksu i z prażenia wapnia. Przy dokładnem obliczeniu stosunku spaiania powinno się odliczyć CO3, pochodzący z wapnia.

-O

syć wymownie temperatura gazów wylotowych, tyczny skład chemiczny gazów przy różnym sto-Przytoczona poniżej tablica przedstawia teore- sunku spalania:

Tablica VI.

Założenie: nadmiar powietrza 20%; połowa tego nadmiaru służy do procesów utleniaj ących.

Stosunek spalania t Cna C02 % C na CO

100    90    80    70    6°    50

o    10    20    30    40    50

051 ^ o¹ o

30

70

20 10 80    90

100

os ?

00 o

«© rH

co" o"

tH rH

rH

50 tO

'bbrfn

CD

tH

I>- tH

tH Oi

-o

00 M-

LTm-

r-¹

10.46

8,1

'*05 CO

rH rH

lO

C5 cc

05 O

G5 “O O <1

Ol

Oi

CbL

i

! co"id

Ilość

gazów

kg

13,81 13,1912,5511,8811,24 10,60 9.97 9,32 8,58 8,02 7,41

Skład chemicz-ny gazów. Procenty na wagę*)

O^oO

t©

•vl tO

co

O 00 CO^ 05^

tO i—l i—I rH

Ol_ t—

è-s;

« ©

H-*- I-i

©

■<1

lONCOO,

co" cd o" of

b-. cc CO^Oÿ

H O O H C4 b-

CO 0^00,05^

05 GO O rH

rH b-

CO 05 O CO

tb o" o" r-T

H rl N

0.10^00, hH hH 05 i—l

H H CO

05 M t— M GO -4 M

00 "co'CN00

ONO 05 00 T—I t>- 1-H 04 CO

05 tO -4 05 UH

ooobtobq

05 00 CO -5] rfn

Razem 100%

na wagę

100%

Tablica powyższa wykazuje: 1) W celu zupełnego spalania trzeba na

W tablicy IY-ej obliczone są ilości koksu, zależne od temperatury gazów wylotowych. Uwzględniono przytem tylko stosunek spalania ^ Należy przeto przedstawić w zupełności działanie owych dwóch czynników, t. j. stosunku spalania ! i temperatury gazów wylotowych.

1 kg C liczyć 10,1 m3 powietrza; ponieważ zaś spalanie w piecu kopułowym nigdy nie jest zupełne, gdyż tylko 70%C spala się na C0₂, reszta na CO, więc wystarczy na 1 kg C przy 20% nadmiarze 8,7 m³ powietrza. 2) Przy niedostatecznej ilości powietrza spalanie jest niekorzystne; zawartość CÓ₂ w gazach coraz

bardziej obniża się, natomiast podnosi się zawartość CO.

Tablica VII.

Zużycie węgla (Cj na 100 kg surowca płynnego średnio przegrzanego (1262°C) przy różnym stosunku spalania i przy różnej temperaturze gazów wylotowych.

•CD

Na C02 spala się C

S.

Temperatura gazów wylotowych (C°)

0° 100°

200°

300°    400°    500°    600°

700°

800°

900°

1000°

rH

2.-Ï

_ H-LtO05i4HCn05G000C0O

OOOOOOOOOOO

*OOOrtt>OOTH^HOCOOCO 05. QQ. 04 L— Hb rH rH hJI rH CO

co H H >0" >0" co' tb od 05" r-T co"

tH tH

^CONCOCOOOhHOJCOOiO CO. CO. O. i0 O. b-^ iO 1-0 O 05 b-

ntf H IO bo" co" co" tb 00" ©" th" H

HHH

5SojS3og5ooHbcoo40

*C5_ 05^ CO^ GO. «3 rH. rH t-* 00 rH HI -h io")0 cb'tb00"05"© 04"tb

H H H

GOC0004C0 05 rHt>OOCO r~l rH t> CO lO t> łO 05^ t> »O 10 CO CO tb 00" 05" th" co" tb

rH rH -rH

rOrOO^OOOOlOOOOOtM

O^'^OS    1—H 1—^rH lO nb 04 iO

»O 10" iO co" tboo" 05" o" 04" 10" 00"

rH 1—I 1—I -rH

iOXOHCOHOOOOOIGO CO tr- CO 05, CO fc-^OO 00.50^05 O IO iO" co' co" tb oo" 05" th"co" co’ (m"

H H H (M

OOt»C005(MOHOt>C5iO CO^i—^t—^CO_C4 -rb CO hĄ 05 CO Ol >o" co" co" tb oo" 05" O 04 hH oo" io"

rH rH rH rH CG

6,10

6,60

7,22

7,97

8,89

10,21

11,59

13,64

16,67

21,10

29,41

6,53

7,13

7,82

8.65

*9,69

11,20

12,77

15,35

18,72

25,00

35,21

7,09

7,75

7,74

8,52

9,46

10,64

12,40

14,26

17,12

21,46

28,82

43,86

8,49

9,38

10.46

11,85

13,93

16,42

19,68

25,13

35,00

58,48

3 jâ h

»71-3

o    p

CD

*    5

a    *

Ph

aa

c3

+ri

1 »1³ CO waży 1,257 kg lws O    „ 1.429 „

1 w’ N    „    1,254 ,

procentowy na objętość.

Zaznaczam, że tablica powyższa zawiera ilo- .wynosi tylko 11,88 Æg- na 1 kg C (tablica IY), któ-ści węgla (C) i że odpowiednie ilości koksu o da- re uchodzą o temperaturze 300°C i uprowadzają nej zawartości C łatwo obliczyć można. Przy 11,88X0,2396X300°=852 ciepłostek. 1 kg C daje dobrze zbudowanych i dobrze pędzonych piecach przy niezupełnem spalaniu (70:30) 6 398 ciepłostek a po odliczeniu 5% na promieniowanie i ciepło, uprowadzone przez gazy, pozostaje dla procesu topienia 5 226 ciepłostek czyli o 400 ciepłostek więcej, niż przy zupełnem spalaniu, osiągnię-tem wskutek wielkiego nadmiaru powietrza. Wynika stąd, że zupełne spalanie jest tylko wtedy korzystnem, jeżeli daje się uskutecznić mniej więcej normalną ilością powietrza; analiza zaś gazów, wykazująca zupełny brak tlenku węgla CO, nie wystarcza do uzasadnienia doskonałości systemu = 15,5 kg koksu z 80°/o C przy danego pieca kopułowego.

70

kopułowych o stosunku spalania - i temperaturze

gazów 300° C zużycie C na 100 kg surowca wy-

6 12

nosi 6,12 kg, co odpowiada = 77 kg koksu

średniej jakości z zawartością 80% O. Przy piecach źle pędzonych, w których tylko połowa węgla spala się na C0₂, gdzie gazy wylotowe uchodzą o temperaturze 900° C, zużycie C wynosi 12,4 0,80

surowcu średnio przegrzanym, wymagającym 320 j ciepłostek na 1 kg wraz z żużlem i t. d.

Przy wszystkich najkorzystniejszych warun- |

12,4 kg lub

Nie uwzględniając już nawet większego rozchodu siły, potrzebnej do wytwarzania wiatru o pewnem ciśnieniu, duży nadmiar powietrza pocią-

kaoh, jako to niskim stopniu przegrzania 12!0»C, j ^tku sal?owca pódczas topienia. Jeżeli przy-

stosunku spalania - s, nizkiej temperaturze ga- j puścimy, że zaoszczędza się na koksie wskutek ^    [ zupełnego spalania 1 kg na 100 kg surowca, to z

zów 200°C i bardzo dobrym koksie z 90°/o C, zu- j drugiej strony traci się na surowcu również naj-życie koksu na 100 kg płynnego surowca wyno- j mniej 1 kg. Licząc 10 groszy za 1 kg surowca a sić będzie tylko 5,5 kg czyli na 100 kg surowca j 2 grosze za 1 kg koksu, strata mimo zaoszczędze-wsadowego 5,3 kg przy ubytku 3l)/₀ żelaza pod- j uia paliwa wynosi na 100 kg surowca 8 groszy, czas topienia.    j co w przeciągu jednego roku daje sumę 4 000 ko-

su-

Idealny piec kopułowy przy zupełnem spa- I ron przy 50 000 centn. metr. przetopionego laniu, z zupełnem zużytkowaniem ciepła gazów, rowca.

pracujący na koksie o 90°/o C i wytwarzający su-    W końcu wypada zaznaczyć, że obliczenia

rem

sen-

rowiec zimny (1 210°C) wymagałby na 100 kg płyn- powyższe nie są zupełnie dokładne już choćby z nego surowca 3,71 kg O czyli 4,1 kg koksu. W tego powodu, że ciepło właściwe surowca płyn-praktyce z tak małą ilością koksu pracować nie nego nie jest dokładnie oznaczone. Wzięto je można, gdyż gazy nigdy wszystkiego ciepła nie według Weddinga (Haudbuch der Eisenhütten-oddają i spalanie przy normalnej ilości powietrza kunde) równem 0,21, bez względu na temperaturę nigdy nie jest zupełne. Chcąc otrzymać zupełne stopionego surowca. Następnie uwzględniono przy spalanie, musimy pracować z ogromnym nadmia- obliczaniu ciepła właściwego gazów o różnej tempe-powietrza. "W Ledebura „Handbuch der Ei- raturze tylko zmianę ciepła właściwego dwutlenku und Stahlgiesserei“ (r. 1892, str. 149) podana węgla C0₂, podczas gdy ciepło właściwe tlenku wę-jest następująca analiza gazów pieca systemu Her- gla, azotu i tlenu, wzięte pomimo różnych temperatur

bertza:

gazów, uważano jako stałe. Wreszcie opuszczono C0₂ 10,7% obj.    zupełnie parę, pochodzącą z wilgoci koksu a znaj-

O 6,7% obj.    dującą się w gazach wylotowych.

Można obliczyć, że w tym wypadku pomimo    Nad tem, jak ma być zbudowany piec kopu-

zupełnego spalania wydajność paliwa z powodu Iowy i w jaki sposób go pędzić należy, aby otrzy-daleko większej ilości gazów jest mniejsza, niż 1T*.ać korzystne wyniki, rozwodzić się nie będę. nawet przy stosunku spalania 7Ó : 30 przy normal- Kwesty a ta nie należy ściśle do tematu artykułu nej ilości powietrza; nadmiar powietrza wynosi niniejszego, w którym znaleźć jednak można kil-bowiem 64%, ilość gazów na 1 kg C wynosi 17,5 m³ ka odpowiednich co do tego wskazówek, t. j. 23,75 kg, które, opuszczając piec o tempera-    Przedstawię tylko na podstawie. tablicy

turze około 500°0, uprowadzają 23,75X500X^,24= YUI-ej wykres ilości węgla (O) względnie koksu 2 850 ciepłostek.*) 1 kg O daje przy zupełnem spa- przy różnej temperaturze surowca i gazów i przy laniu 8 080 ciepłostek; odliczywszy od tego 5% różnym stosunku spalania, mianowicie wykres zu-na promieniowanie pieca i 2 850 ciepłostek, upro- życia paliwa przy różnym stosunku spalania, róż-wadzonych przez gazy, pozostaje zatem dla pro- nej temperaturze gazów wylotowych i rożnem cesu topienia na 1 kg G 4,826 ciepłostek. Przy przegrzaniu surowca (Tablica VIII)* spalaniu niezupełnem (70.: 30) ilość gazów    Płaszczyzny a, bt ct, a₂b₂c₂ i a₃ b₃ c₃ ozna

*) Gazy wylotowe przy większej ilości uchodzą z powodu większej chyżości o temperaturze wyższej, niż przy ilości mniejszej (naturalnie w tym samym piecu kopułowym).

czają potrzebną nadwyżkę paliwa na 100 kg surowca, wymaganą kolejno przez przegrzanie surowca od 1 210° do 1 380° C, przez wyższą tempe-

£

$

&■

I

£

*

%

i

fc

‘Si

*

$ i - ^

•4^

? <X

Sî

là

f

>!•

.=.

X

C^>

5

FS

^ 1

s

ST

T*

u>

22

y y

y y

ł-fi o»fi

B?

mS

B

\Z-Z.

[y yy

rjS'

yy

*7

/

B

y y y

^yyy///.

^7y//yy/T(

zz

5

/ / / / / / / / ✓ L/ / s / / // > y y y / / / / >

1/ / / / / _

/ / / / / / / / , / / ~7 /• / / / / / / / / / /

/ /

Z

y>

/ / / / / / / y~* y y / s x x / ///////

r /

////// / /

/ / /

ss/s

y

*7

X /

/ /

s /

t

Xfe.

_SS

p

5$.

NS

&

"X

ÄV.

&N

^5

N ^

«$■'*

§

^r

n

<5

s

îi

¥

Cj

Ci

N

r* » ä—

¥

4

kf

s

V

^ ■*

*£

i

<v

i

S

À

4

&-

r

*

i

El

C

# ^

raturę gazów od 0° do 1000°C i przez gorszy koksu początkowego w ten sposób, że wsadza się

stosunek spalania od “A do    lia koks dwa,lub tr^ raz7 wi?ksziS i.¹«“

r    0    100%    ca, niz normalnie, albo ze wrzuca się do pieca

Sprawność pieca kopułowego zależy od tych bardzo duże kawałki surowca (do 300 kg sztuka) samych czynników, co ilość koksu. Celem pędzę- bezpośiedmo na koks początkowy, podczas gdy nia pieca kopułowego jest przetapianie i odpo- następne naboje są noimalne. Regułą zawsze powiędnie przegrzanie surowca; dlatego przy obli- winna być ^    . ^uża ¹l°ść koksu początko-

czaniu sprawności uwzględnić należy wszystek weë>°’ ¹^e koniecznie wymaga zapoczątkowanie koks, spotrzebowany przy piecu kopułowym. Li- normalnego piocesu topienia. W niektórych od-cząc okrągło 7,5 kg koksu „namiarowego“, 1,5 kg je winach panuje zwyczaj piacowania ze stosun-koksu „początkowego“, będzie razem 9,0 kg koksu kowo małą ilością koksu początkowego i ze zmniej-na 100 kg surowca płynnego o temperaturze 1 262°C, szająoymi się stopniowo namiarami koksu. Z po-wymagającego na 1 kg 290 ciepłostek; sprawność czątku daje się więcej koksu namiarowego, póź-pieca przy koksie o absolutnej wartości opałowej n^eJ mniej. Zwyczaj ten nie ma żadnej podsta-

290V100    wy racyonalnej.

6 700 ciepłostek na 1 kg wynosi    =48 % .    Kończę streszczeniem całego artykułu:

.    .    .    . ’ % ’    ,    I. Zużycie koksu przy piecach kopułowych

W końcu należy powiedzieć jeszcze kilka zależy nie tylko od budowy i pędzenia pieca, lecz słów o koksie „początkowym“ i jego wpływie na rdwniez od kilku innych czynników. 1) Czynniki ilość koksu „namiarowego". Dzieła, traktujące o n je majace z piecem nic wspólnego, sa następu-piecach kopułowych, podają zwykle, że koks „po- jące: aj sposób pędzenia całej odlewni,'b) wyma-czątkowy“ powinien zajmować /a lub ¹/₃ część gany stopień przegrzania surowca, c) skład che-całego pieca. Przy piecach stosunkowo nizkich miczny surowca i wielkość kawałków, d) jakość dane te odpowiadają rzeczywistości, ale przy pie- kopsu pod względem chemicznym i. fizycznym, cach wysokich nie. Np. piec kopułowy o średni- Q\    przetapianego jednorazowo surowca. 2)

cy 800 mm i 5,5 m wysokości wymagałby 450 kg 0d budowy i sposobu pędzenia pieca kopułowego koksu dla zapełnienia ¹/₃ swej objętości, podczas zalezy tylko: a) stosunek spalania, t. j. ile węgla gdy w praktyce 300 kg koksu zupełnie wystarcza.    w    koksie spala się na C0₂, a ile na CO

Za zasadę można przyjąć, że koks „początkowy“ (analiza gazów); b) sposób zużytkowania wytwo-powinien sięgać nieco ponad dysze pieca. Przy rZonego ciepła do samego procesu topienia (tem-wielkim nadmiarze koksu początkowego wpływ peratura o-azów).

jego działa przez dłuższy czas, tak że można łat-    jj. Wynika stąd, iż ten sam piec kopulo-

wo wykazać, iż do topienia 100 kg surowca wy- Wy w jednej odlewni może dać inne wyniki, niż starcza 5 kg lub nawet mniej koksu. Fabrykanci w drugiej, pracującej w innych warunkach, pieców kopułowych, licząc zwykle, że piec ko-    jjj. piec kopułowy pracuje tylko wówczas

pulowy pędzi się tylko 2 lub 3 godziny, zalecają z najmniejsza ilością koksu, jeżeli jest pędzony nor-z powodów jasnych bardzo dużą ilość koksu po- mainie (t. j. przy odpowiedniej 'ilości powietrza czątkowego; w ten sposób udaje im się wykazać a więc przv szybkiein pędzeniu). W odlewniach, przy próbnem topieniu, iż piec wymaga bardzo gdzie przez cajy dzień formuje się i równocześ-małego namiaru koksu. Później jednak następuje nie 0dlewa, mowy być nie może o zupełnie nor-rozczarowanie tern większe, im niekorzystniejsze malnem pędzeniu pieca.

są warunki, w jakich dany piec pracować musi, ja-    jy przy obliczaniu zużycia koksu uwzględ-

ko to: nienormalne pędzenie pieca przez cały dzień, niać należy ciepło topienia, odpowiadające da-wysoki stopień przegrzania surowca i t. d., wa- nemu stopniowi przegrzania. Niemożna prowadzić runki, o których dostawca pieców kopułowych obliczeń we wszystkich wypadkach ogólnikowo, nie poinformował się umyślnie, ale których po przyjmując wartość cieplika równą 250 ciepłostkom zapłaceniu pieca używa jako wymówkę.    na ^ surowca, jak to dzieje się bardzo często.

Zdarza się często w odlewniach, że przetapia    Y.    Bieg pieca kopułowego powinien podle-

Sama

gazów i temperatura gazów wylotowych), temperatura gazów bez zbadania składu chemicznego, jak i odwrotnie, nie daje podstaw do wyrokowania o doskonałości danego pieca. Analiza gazów, nie wykazująca żadnej zawartości tlenku węgla (CO), nie jest jeszcze dowodem dobrego działania pieca.

YI. Reklama, głosząca, że 5—6 % koksu włącznie z koksem początkowym wystarcza do otrzymania 100 kg dobrze wygrzanego surowca, jest niezgodna z rzeczywistością.

się w piecu kopułowym kolejno różne mieszaniny gać od czasu do czasu pewnej kontroli (analiza surowca, że pędzi się piec dla pewnych odlewów bardzo gorąco, dla innych znowu zimniej. Jest rzeczą jasną, że w takich wypadkach oszczędzać można na koksie, zmieniając namiar. Po stopieniu surowca bardzo gorącego można namiar normalny, odpowiadający niższemu przegrzaniu surowca, zmniejszyć w kilku lub kilkunastu nabojach o 20 — 30 % i dać normalną ilość koksu dopiero wówczas, gdy surowiec zaczyna być za zimny. Tak samo można zużytkować wielki nadmiar ciepła, pochodzący z bardzo dużej ilości

VII.    Przy zamawianiu pieców kopułowych 70 % C na C0₂, i z którego gazy uchodzą o tem-należy podać dokładnie wszystkie warunki, w ja- peraturze 300°C, może uchodzić pod każdym wzglę-kich piec kopułowy ma pracować, aby uniknąć dem za wzór godny naśladowania, możliwych zawsze niespodzianek.

VIII.    Piec kopułowy, w którym spala się

Jerzy Buzek.

Oznaczanie zapomocą a zasadzie

łości i upadu pokładów na wiertniczych.

Sposób wyznaczania rozciągłości z trzech otworów zapomocą wyliczenia jest znany od dawna lecz bardzo rzadko stosowany. Pochodzi to z pewnej kłopotiiwości dokonywania wyliczeń trygonometrycznych z nielogarytmującychsię bezpośrednio wzorów, co ma miejsce właśnie w danym wypadku. Pozatem jedyna zaleta sposobu rachunkowego, polegająca na możności utrzymania błędu wyliczenia w granicach dokładności pomiaru głębokości otworów i planu, na którym są one wyznaczone, w danym razie nie ma znaczenia. Pomijam już błędy, o których mówiłem i które są zwykle dość znaczne a nie-. uchwytne, zwrócę natomiast uwagę na to, że pojęcie rozciągłości jest teoretycznem, i że rozciągłość zarówno jak i upad ściśle określone być mogą tylko dla danego punktu na pokładzie, jako styczna do jego powierzchni, leżąca w płaszczyźnie poziomej; kierunek upadu określa styczna, leżąca w płaszczyźnie poziomej, a wielkość tego upadu kąt, utworzony przez tę styczną z płaszczyzną poziomą.

Określenia, które podałem powyżej, są ścisłe matematycznie, lecz nie mogą być brane w rachubę przy praktycznej sprawie pomiarów.

Zwracam na nie tylko uwagę po to, aby wykazać, że każdy pomiar rozciągłości nosi w sobie cechę przypadkowości, to jest jeżeli nieco tylko zmienimy miejsce pomiaru, bez względu na instrument, to wynik zostaje również zmieniony.

Dlatego też geolog zwykle nie robi sobie wielkiej ceremonii ze stopniami, odczytanymi na kompasie, zaokrąglając cyfrę dowolnie w tę lub inną stronę.

Określenie rozciągłości z trzech otworów zależne jest między innemi od położenia tych otworów; w razie odsunięcia któregokolwiek z nich w bok otrzymamy już inny wynik i różnica będzie tern większa, im pokład jest mniej prawidłowy.

Dla tych wszystkich przyczyn, razem wziętych, przy określaniu rozciągłości w danem miejscu można zbytnio nie dbać o ścisłość matematyczną metody określenia; lepiej jest o wiele powtórzyć określenie wielokrotnie w rozmaitych miejscach i wynik średni uważać za normalny.

Uwaga ta stosuje się przedewszystkiem do pokładów o niewielkiem pochyleniu, lub silnie pogiętych i nieprawidłowych.

Zestawienie danych z otworów drogą grupo-

« Powierzch-^ nia ziemi

li

i.

'i

!i

II

bt

'A

Poziom

niwelacyjny

Dowolna

płazczyzna

pozioma

wania ich po trzy i wykreślenia rozciągłości i upadu dają możność wykrycia nieprawidłowość i np. uskoków, które ujść mogą uwadze badającego, jeżeli ten zechce posiłkować się wyłącznie wykreślaniem przekrojów.

Sposób, o którym mówię, polega na zastoso waniu jednego z pierwszych zadań geometryi wy

kreślnej a mianowicie: mając dane rzuty dwóch, do osi w punkcie dt zrzutem b c. Kierunek roz-przecinających się prostych, znaleźć ślady płaszczyzny, określonej przez te linie proste. Weźmy przykład. Mamy trzy otwory, które na pewnej głębokości, określonej oczywiście dla każdego z nich, spotkały, dajmy na to, pokład węgla; ujścia ich są zniwelowane. Oznaczamy je na planie; są to rzuty poziome; aby otrzymać pionowe, przyjmujemy pewną prostą za oś rzutów, najlepiej poziom niwelacyjny, od którego w górę lub na dół odkładamy różnice wysokości, a od punktów, określonych w ten sposób, głębokości otworów do stropu, czy też spągu pokładu, w zależności od tego, którego z nich rozciągłość chcemy określić.

bj

Zadanie nasze przyjęło postać znaną; dla ułatwienia wykreślenia, które w większości wypadków przy posiłkowaniu się poziomem niwelacyjnym jako osią XY wymagałoby bardzo długich linii, dogodnem jest przenieść oś rzutów tak, aby przechodziła ona przez rzut pionowy jednego z otworów (ną) i przecinała rzut prostej, łączącej dwa drugie (bt ct). W ten sposób a staje się jednym ze śladów płaszczyzny, drugi ślad d otrzymujemy przez przecięcie się prostopadłej

ciągłości (przecięcie płaszczyzny a₀b₀c₀ z nową płaszczyzną odciętych xy) jest znaleziony; jest nim prosta a d.

Dla określenia kierunku i wielkości upadu przez punkt b₀ przeprowadzamy płaszczyznę pionową, prostopadłą do ad. Trójkąt, utworzony przez rzędną b₀b, ślad be i przecięcie płaszczyzny pokładu z nową pionową b₀e umieszczamy na płaszczyźnie odciętych (rzędna bQb — blf). Kąta daje nam wielkość szukanego upadu. W razie potrzeby upad ten możemy określić przez styczną:

Tga

Kierunek upadu określa położenie śladu ad względem punktu b; strzałkę należy umieścić na przedłużeniu prostopadłej be względem ad.

Może się zdarzyć, że jeden z rzutów pionowych np. aibl jest, rzecz prosta rysunkowo, równoległym do osi; w tym wypadku rzut odnośny poziomy należy uważać za rozciągłość, a upad określić przy pomocy punktu c.

Stanisław Doborzyński.

WYKAZ ILOŚCI WĘGLA,

wysłanego drogami źelaznemi z kopalń zagłębia Dąbrowskiego w listopadzie r. 1906.

W listopadzie r. 1906 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 900 wagonów drogi żel. Warszawsko - Wiedeńskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 22 502 wagony. Z liczby tej kopalnie odwołały 28 wagonów, winny były przeto otrzymać 22 474 wagony. Droga żelazna podstawiła 20 780 wagonów czyli 831 wagonów na dzień roboczy, a przeto o 1694 wagony, czyli o 8% mniej, niż kopalnie winny były otrzymać. Oprócz tego droga żelazna^ podstawiła kopalniom ponad normę 1775 wagonów austryackich.

W listopadzie r. 1906 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 214 wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej na dzień roboczy, a na cały miesiąc 5 340 wagonów. Droga żelazna podstawiła 5 557 wagonów, czyli 222 wagony na dzień roboczy, a przeto o 217 wagonów czyli o 4% więcej, niż kopalnie winny były otrzymać.

W listopadzie r. 1906 przypadało do podziału pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego po 75 wagonów na dzień roboczy, a na cały miesiąc 1 875 wagonów do przeładowania węgla w Go-łonogu z wagonów drogi żelaznej Warszawsko-

Wiedeńskiej do wagonów drogi żelaznej Nadwiślańskiej. Kopalnie wysłały tą drogą 539 wagonów, czyli 22 wagony na dzień roboczy, a przeto o 1336 wagonów czyli o 71% mniej, niż przypadało z podziału.

W listopadzie r. 1906 kopalnie wysłały do Warszawy 4 836 wagonów węgla, drogą żelazną Warszawsko - Wiedeńską i 208 wagonów drogą żelazną Nadwiślańską, czyli 202 wagony na dzień roboczy; więcej, niż w listopadzie r. 1905 o 2 867 wagonów, czyli o 132%. W okresie czasu od 1-go stycznia do 30 listopada r. 1906 kopalnie wysłały do Warszawy 44868 wagonów węgla, czyli 164 wagony na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1905 o 6926 wagonów, czyli o 18 % W listopadzie r. 1906 kopalnie wysłały do Łodzi 5 149 wagonów węgla, czyli 206 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w listopadzie r. 1905 o 3351 wagonów, czyli o 186%. W okresie czasu od 1 stycznia do 30 listopada r. 1906-go kopalnie wysłały do Łodzi 47 670 wagonów węgla, czyli 175 wagonów na dzień roboczy; więcej, niż w tym samym okresie czasu r. 1905 o 6 751 wagonów, czyli o 16 %

tH

to

Kl

r¹

KJ

tel

cl

Eh

tel

NH

KJ

1907

Rok 1905

Rok 1906

WYSŁANO

W r. 1906 wysłano węgla więcej ( + ) albo mniej( — ), niż w roku 1905

Raz w a kopalni

SS

ls

pj M.

|-e ® c

Od początku roku do 30 listopada

W miesiącu listopadzie

Pt

§1

s-l

Wogóle

Przypada | na dzień | roboczy !

^ j Wogóle

O jPrzypada ! nadzień I roboczy

» Wogóle

Przypada na dzień roboczy

Wogóle

Przypada na dzień roboczy

W miesiącu listopadzie

W okresie czasu od początku roku do 3b listopada

■O

wagonów

wagonów

Droga żelazna Ifflarszawsku-Wiedeńska

Ni wica Mortimer .

Milowice .

Krabia Keuard Paryż

Kazimierz i Feliks

Saturn

Czeladź

Flora .... Jan

Antoni

Mikołaj i Franciszek Matylda .

Reden .

Grodziec 11 Strzyżowice . Jakób.

Flötz Kudolf . Andrzej I .

Andrzej III Helena

Wańczyków . Alwina Grodziec I Nierada Katarzyna

§3si=issgi|Ssssgis3s.....ss

Sîcufo^3co^coc5 I

WHwwoœœcoHM

SSsli¹¹^§llggS|g|gglgg|ggg

I I H^MHwwcwwa.S*SggSl^gS

ł-A. to

ësssgsssggi lassIgliSISIggS

18 573 13 468 22 439 25 855 21 089 21 560 i 32 595 i 28 725 15 134

571

678

1 460 1 739

686

—    1 142

—    1 569 -- 1 720

V¹ të *-

944

5 982

605

295

696

CC ł— (O

538

214

431

13

12

12 843

1    203

2    154

195

19

385

199 |

275

712

2 726 | 1 268

CO O Tf* OO

cc

-f 59

-f 1531

124

730

184

243

68

131

141

233

96

484

57

32

-f 333 + 1292

-f 75 +    72

180

19

37

30

13

96

211

41

209

51

85

180

49

-H 9 226

+    558

4-    338

189

18 !

19 ;

385

199

18

4-    536

4“    46

150

+1+1+++I++I+I+++I+++++++I+

*o ł-A U* V' C7* ^3 -O

OC l>* OC QO C5XrH

MIS

(f*. V C2

Razem .

7 923    318    189 149

20 868

GO

CO

ü<

229 943    842 +12 945 +    163

+ 40 894 +

Droga żelazna Nadwiślańska

Niwka Mortimer Hrabia Renard Paryż Kazimierz Reden Andrzej I . Matylda , Jakób.

Wańczyków ,

Wit. WH.

-H

I «a I 5C03MOO WMC

Oï CO SD Ht 00 Oi OO SO i TPiOI^SO^tl-^so ICO

th ¹

1 017

577

to CO

I £1

1 294 1 250 1 296

98

11

Mol

-ssfBSsssS

I + I+++++4

967(4- 1934 450 +    354

971

772

924

92

19

11

301

162

248

1533

100

100

— 1 397 -- 2 032 -- 3 905 -- 4 551 -- 2 228

285

218

-f 33

98

f++l 1 + 1 +

Razem .

1 382

55

35 613

132

5 543

222    49 161

180    4- 4161

4- 301

4- 13 548 4-    38

9 305

373

224 762

832

26 411    1057    279104

1022    4- 17106

4- 184

4- 54 442 4-    24

Przemysł żelazny w Królestwie Polskiem w

kwietniu r. 1906.

Wytwórczość

Kwiecień

I Od początku roku do d. 30 kwietnia

Zapasy w dniu 30 kwietnia

■Surowiec lejarski

Wytwór pierwszy.

dla dalszej przeróbki w odlewach, z wielkiego pieca bez wymienienia nazwy zwierciadlany 12—14% /

»    19—20 % (

manganowy 50—60% }

78-80% j !

441 701 996 522 4422 152 466

I 579 568 3 252 998

40 975 480 466

821 839 1 077913 V 255 2f2 826

120 848

34 029

krzemowy

5¹ 7I7

Razem

Stare żelazo

Wszelkie obcinki i okruchy żelaza

Wytwór drugi A

i 595 ¹11 81 364 19 T43

5 354 007

293 403

79 351

2 35¹ 427

4972

56913

Bloki zlewne martenowskie „ pudlowe

1 815 376 155 57⁸

7711 ⁸77 659073

1 468 225 181 660

Razem .

Wytwór drugi B.

Odlewy surowcowe z kopulaków i pieców żarowych

„ stalowe z pieców marten o wskich i tyglowych oraz gruszek Rury surowcowe wodociągowe, z połączeniem mufowem .i kolnie-rzowem

Części fasonowe do tychże    .

1970954

8370950

1706 798

139580 11 955

428 950 57 ⁸⁸5

86 226

2858

70

330

Razem .

Bloki kute i przewalcowane jako też kęsy płaskie i równoboczne

151 610 25 669

487017 242 603

89414

83399

Wytwór trzeci.

Belki żelazne dwuteowe i korytkowe wysokości ponad 100 Szyny dla kolei konnych i Feniks Szyny dla dróg żelaznych parowych wagi 8,32 f. i więcej na 1 sto pę bieżącą    .....

„ kopalniane wagi mniej, niż 8,32 f. na 1 stopę bieżącą Stal i żelazo płaskie i wszelkie handlowe i profilowe „ resorowa i sprężynowa    ....

„ narzędziowa    .....

„ cementowa ......

Drut walcowany okrągły i kwadratowy w kręgach Blacha żelazna i stalowa grubości większej nad 3 mm

„    „    „    „ od 3 mm do N® 20 włącznie |

„ do krycia dachów żelazna i stalowa cieńsza od N® 20 f Żelazo i stal uniwersalne szerokości od 150 do 600 mm włącznie oraz żelazo do wyrobu rur

mm

53 538 30035

278771 96 473

209 277 -33602

3¹ 774 ⁸59754 10028

187883 63 252 61 235 18420

151 829 1

15033 7¹ 133

3679878 61064 !

10911 41 480 i i/7410 3 687

209

708 247

26q i 99

272955

69034

678 548

R°£ R

co co »O 03

72 57¹

45 ⁸⁶>

Obręcze do kół parowozowych, tendrowych i wagonowych oraz koł- !

49018 33662 152 096

323909 140 769 Ć05 050

P 575 39827

7999

Razem .

Wytwór czwarty.

1 702 524

7 330063

1 699 112

Wyroby.

Rury ciągnione spawane . Złączki i podkładki Okucia różne .

Gwoździe maszynowe i szynowe

30 228

97 096

599 r75 40514 62 808

51 641 114 260 7800 7 739

Razem

170 968

181 440

W kwietniu r. 1906 ogólna liczba zatrudnio- ! ponieważ pomimo wielokrotnych upominań się o nych robotników wynosiła 18 549. Przytoczone dane statystyczne zakłady te dotychczas żadnych powyżej cyfry nie obejmują następujących za- wiadomości nie dostarczyły, kładów:    Niekłań, Poręba, Bliżyn i Kamienna, I

799 593

Komilefy wagonowe.

Do ostatnich czasów w państwie Rosyjskiem istniały trzy instytucye, które zajmowały się regulowaniem przewozu kolejami niektórych kate-goryi towarów, mianowicie:

1) Komitet w Charkowie dla regulowania wy-

i soli z

wozu paliwa kopalnego, rudy, topników okręgu górniczego południa Rosyi.

2)    Komitet w Baku dla podziału wagonów-cystern pomiędzy wytwórców nafty, wysyłających naftę ze stacyi Baku.

3)    Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego, która w liczbie innych czynności zajmuje się również podziałem wagonów węglowych pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego.

W ostatnich czasach, mianowicie w końcu roku 1906. powstała nowa instytucya, mająca za zadanie podobnego rodzaju sprawy, mianowicie centralny komitet wagonowy oraz komitety wagonowe miejscowe.

Pomijając komitety w Charkowie i Baku, jako nie mające znaczenia dla przemysłu górniczego w Królestwie Polskiem, należy zaznaczyć, że przed 1 października roku 1898-go podział wagonów węglowych znajdował się wyłącznie w rękach służby miejscowej tych stacyi kolejowych, które obsługują zagłębie Dąbrowskie. Otrzymywanie przez poszczególne kopalnie większej lub mniejszej liczby wagonów do naładowania węglem zależało wyłącznie od rzeczonej służby, co przedstawiało dla kopalń bardzo wiele niedogodności i narażało je na koszta, wynikające z konieczności ofiarowywania służbie kolejowej datków pieniężnych i w naturze (węgla) w celu otrzymania większej liczby wagonów. Dla kolei żelaznych ten sposób bezładnej gospodarki wagonowej przedstawiał również bardzo wiele niedo godności.

W zimie r. 1897 w całym kraju a szczególnie w Warszawie ujawnił się dotkliwy brak węgla i nadmierne podniesienie jego cen. Miejscowe władze górnicze i administracyjne zwróciły na to uwagę i zajęły się zbadaniem przyczyn braku węgla i przedsięwzięciem środków dla usunięcia tego zjawiska*). W tym celu ówczesny generał - gubernator Warszawski powołał w grudniu r. 1897 specyalną komisyę w składzie przedstawicieli władz górniczych, administracyjnych i miejskich, dróg żelaznych, obsługujących zagłębie Dąbrowskie, kopalń węgla, kupców hurtowych oraz większych odbiorców. Komisya podzieloną została na trzy sekcye, z których jedna miała za zadanie zbadanie sposobów dostarczania węgla do miejsc spożycia. Komisya ta uznała, że dostarczanie kopalniom wagonów przez drogę żelazną Warszawsko-Wiedeńską przedstawia wiele do życzenia tak pod względem liczby wagonów jako też i porządku w ich dostarczaniu. W komisyi powstała myśl utworzenia w zagłębiu Dąbrowskiem specyalnego komitetu, mającego na celu regulowanie wysyłek, na wzór istniejącego w Charkowie. Zamiast jednak tworzenia oddzielnej instytucyi uznano za dogodniejsze powierzenie tych czynności istniejącej już repre-zentacyi przemysłu górniczego, mianowicie Radzie Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego w Dąbrowie, i opracowanie odpowiednich przepisów, które kierowałyby temi czynnościami.

Przepisy te, opracowane przez pomocnika

*) Przegląd Oôrniczo-Hutnièzy, r. 1903, N» 4, str. 91—95

9. Wymienione w p. 8 dodatkowe podstawianie wagonów może mieć miejsce z zachowaniem warunków następujących: a) o mającem nastąpić podstawieniu dodatkowej liczby wagonów zawiadowca stacyi zawczasu zawiadamia zarząd kopalni (nie później jak na 6 godzin przed podstawieniem); b) dodatkowa liczba wagonów nie

naczelnika ruchu kolei Warszawsko-Wiedeńskiej p. Adama Franka, przysłane zostały do Rady Zjazdu przez zarząd kolei Warszawsko-Wiedeńskiej dnia 13 września r. 1898 z tern, że będą one wprowadzone w życie od dnia 1 października r. 1898. Następnie dnia 27 i 28 września odbyły się w sprawie tych przepisów w Warszawie pod przewodnictwem inspektora państwowego kolei żelaznych p. Mikołaja Jaszanowa posiedzenia przedstawicieli kolei Warszawsko - Wiedeńskiej i kopalń węgla zagłębia Dąbrowskiego; na posiedzeniach tych przepisy powyższe zostały ostatecznie rozpatrzone i obustronnie przyjęte. Przepisy te brzmią jak następuje:

1.    Po zawiadomieniu zarządu kolei Warszawsko-Wiedeńskiej przez jej Radę Zarządzającą o ustanowionej w porozumieniu z Radą Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego największej liczbie wagonów, jaka przeciętnie w przeciągu danego okresu czasu powinna być podstawiana na dzień roboczy na wszystkie kopalnie zagłębia Dąbrowskiego, i po zatwierdzeniu podziału tych wagonów pomiędzy poszczególne kopalnie rzeczony podział zarząd kolei komunikuje Radzie Zjazdu na dwa tygodnie przed terminem wprowadzenia go w życie.

2.    Jeżeli Rada Zjazdu uzna podział ten za niedogodny i zechce porobić w nim jakie zmiany, wówczas w razie otrzymania przez Zarząd kolei piśmiennego od Rady Zjazdu zawiadomienia na 4 dni przed wyznaczonym przez zarząd kolei terminem wprowadzenia podziału, żądane przez Radę Zjazdu zmiany wprowadzają się od wskazanego terminu z zachowaniem wymagań, wymienionych w p. 3; w przeciwnym razie wprowadza się podział, zatwierdzony przez Radę Zarządzającą. a podział, zmieniony przez Radę Zjazdu, wprowadza się najpóźniej po upływie tygodnia od dnia otrzymania go przez zarząd kolei.

3.    Przy układaniu podziału wagonów powinny być zachowane następujące dwa wymagania: a) Liczba ogólna wyznaczonych dla wszystkich kopalń wagonów nie powinna przenosić tej liczby, jaką kolej przeznaczyła do podziału pomiędzy rżeczone kopalnie, b) Liczba wagonów, wyznaczonych dla poszczególnych kopalń, otrzymujących wagony z jednych i tych samych stacyi, nie powinna przenosić na dzień roboczy norm następujących: Strzemieszyce 150 wagonów, Dąbrowa 250 w.,¹) Gzichów 130 w., Sosnowiec 470 wagonów²).

4.    Z chwilą wprowadzenia przepisów o podziale wagonów ustaje przyjmowanie od kopalń żądań podstawiania wagonów i za żądaną uważa się liczba wagonów, przeznaczona w podziale dla

każdej kopalni do podstawienia przeciętnie na dzień roboczy.

5.    Ze względu na konieczność dokonywania od czasu do czasu zmian w podziale wagonów, co jednak nie może być robione codziennie, Rada Zjazdu ma prawo żądać dokonywania zmian w ustanowionym podziale co tydzień (od poniedziałku) z zachowaniem wymagań, zawartych w p. 3, oraz pod warunkiem, żeby nowy zmienionypodział, mający być wprowadzonym od poniedziałku, zakomunikowany był bezpośrednio naczelnikowi ruchu najpóźniej w piątek poprzedniego tygodnia. W razie nieotrzymania takiego zawiadomienia podział pozostaje bez zmiany.

6.    W celu zapobieżenia nagromadzaniu się wagonów na stacyach kopalnianych zarządy kopalń mają prawo w razie niemożności naładowania całej przypadającej im z podziału liczby wagonów zawiadamiać o tern na 24 godziny przed podstawieniem wagonów piśmiennie zawiadowcę stacyi miejscowej oraz Radę Zjazdu z po- __ daniem liczby wagonów, którą danego dnia kopalnia odwołuje. Jeżeli przewiduje się, że takie nieprzyjmowanie wagonów przez kopalnię będzie trwało czas dłuższy (więcej jak trzy dni), wówczas Rada Zjazdu ma prawo podzielić zbywające wagony pomiędzy pozostałe kopalnie i bezwłocz-nie zawiadomić o tern naczelnika ruchu (w myśl p. 5). Zarząd kolei nie ma obowiązku pokrycia podstawienia tej liczby wagonów, którą kopalnia odwołała.

7.    Kopalnie, otrzymujące wagony z jednych i tych samych stacyi, mianowicie: w Dąbrowie kopalnie Mortimer, Flora, Paryż, Jan i Mikołaj, w Sosnowcu kopalnie Niwka, Milowice, Saturn i Czeladź i w Strzemieszycach kopalnie Kazimierz i Feliks mają prawo na zasadzie porozumienia wzajemnego z zawiadomieniem o tern zawiadowcy stacyi na24godziny przed podstawieniem wagonów zmieniać przeznaczoną na dany tydzień z podziału liczbę wagonów (odstępować jedna drugiej pewną liczbę wagonów), przestrzegając jednak, żeby liczba ogólna wagonów, przeznaczonych do podstawienia przez daną stacyę, była taką, jaka wymieniona jest w obowiązującym na dany tydzień podziale.

8.    Wrazie niepodstawienia przez zarząd kolei w dany dzień na daną kopalnię całej przypadającej z podziału liczby wagonów brakująca liczba może być pokryta przez kolej w dni następne z tern, żeby przeciętnie w przeciągu tygodnia była podstawiona cała przypadająca z podziału liczba wagonó w.

powinna przenosić 10% przypadającej z podziału; nowną w tym względzie prośbę przedstawicieli c) podstawienie dodatkowej liczby wagonów mo- kopalń przedstawiciel kolei Nadwiślańskich p. Jan że być dokonane tylko za zgodą danej kopalni; Borisow wyraził w imieniu rzeczonych kolei swo-zgodę tę wyraża zarząd kopalni piśmiennie na ją na to zgodę.

zawiadomieniu zawiadowcy stacyi.    Jak to powyżej było nadmienione, przepisy

10.    W niedziele i święta wstrzymuje się powyższe okazały się wogóle dogodnemi i dla

podstawianie wagonów na kopalnie. Wyjątek kolei żelaznych i dla kopalń. Nikt bowiem inny stanowią wypadki podstawiania dodatkowego, lepiej nie może przewidzieć w ogólnych przy-przewidziane w p. .8 i 9.    najmniej zarysach spodziewanej wysyłki węgla,

11.    Dla uniknięcia nieporozumień przy okre- jak Rada Zjazdu, do składu której należą przed-

12. Porządek codziennego podstawiania wagonów na kopalnie, mianowicie, w jakim czasie i po ile z przypadającej z podziału wagonów powinno być podstawiane na kopalnie, ustanawia ostatecznie zarząd kolei zależnie od warunków miejscowych, o czem zawczasu kopalnie powinny być zawiadomione.

Przepisy powyższe posłane zostały do wiadomości wyższych państwowych władz kolejowych, które oświadczyły się za wprowadzeniem ich czasowo, o czem oddział ruchu departamentu kolejowego ministerstwa komunikacyi zawiadomił zarząd kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w odezwie z dnia 13 października r. 1898 N» 18096.

Przepisy o podstawianiu wagonów, jak to w następstwie wykazało doświadczenie, okazały się wogóle dogodnemi i dla kolei żelaznej i dla kopalń, wobec czego na odbytem w AYarszawie dnia 17 sierpnia r. 1899 (pod przewodnictwem tegoż p. Mikołaja Jaszanowa) posiedzeniu przedstawicieli kopalń węgla i obu kolei żelaznych (Warszawsko- Wiedeńskiej. i Iwmngrodzko-Dąbrowskiej), obsługujących zagłębie Dąbrowskie, przedstawiciele kopalń wyrazili życzenie, żeby przyjęty w myśl przepisów powyższych sposób podstawiania w podziałach pomieszczane i mogą otrzymywać wagonów przez kolej Warszawsko-Wiedeńską za- wagony; każdy, kto kupi węgiel od kopalni, wystosowany był również na kolei Iwangrodzko-Dą-brQwskiej; kolej rzeczona uznała jednak na razie wprowadzenie u siebie tych przepisów za zbytecz-Dopiero na odbytem w Warszawie dnia 10 października r. 1900 (pod przewodnictwem tegoż p. Mikołaja Jaszanowa) posiedzeniu przedstawicieli kopalń węgla i obu kolei żelaznych na po-

ślaniu liczby podstawianych wagonów ustanawia stawiciele kopalń, nikt również inny nie może się, że za podstawioną w dany dzień na kopal- lepiej dysponować kierowaniem wagonów na różnie uważa się cała ta liczba wagonów, tak ładów- ne stacye; wiadomości takie są dla kolei bardzo nych do wyładowania na kopalni jako i próż- ważne ze względu na możliwe wyzyskanie swego nych, która dostarczoną jest na kopalnię w prze- taboru wagonowego oraz zapobieganie zbytniemu ciągu danej doby, licząc takową od godziny 12 gromadzeniu się próżnych wagonów na jednych w nocy poprzedniego dnia do godziny 12 w no- stacyach, gdy na innych może ich brakować, cy bieżącego dnia (np. za liczbę wagonów pod- Od chwili wprowadzenia przepisów powyższych stawioną we wtorek będzie uważaną ta liczba, w biurze Rady Zjazdu zaprowadzone zostały która podstawioną została od godziny 12 w nocy księgi statystyczne dla notowania danych codzien-z poniedziałku na wtorek do godziny 12 w nocy uyćh o liczbie przypadających z podziału dla z wtorku na środę). Dla określenia przeciętnej każdej kopalni, odwołanych, podstawionych i wy-liczby podstawionych wagonów liczba ogólna wa- słanych z węglem wagonów; dane te pomagają gonów, podstawionych na kopalnie (podług wska- wiele w oryentowaniu się. ile wogóle kopalnie zanych zasad), nie wyłączając dni świątecznych, potrzebują wagonów i ile należałoby dla każdej dzieli się przez liczbę dni roboczych w danym z nich przeznaczyć. Kopalnie skutkiem wpro-okresie czasu.    wadzenia tych przepisów, wiedząc z góry na czas

dłuższy, ile będą otrzymywały wagonów, do liczby tej przystosowywać mogą swoją wytwórczość. Oprócz tego przepisy powyższe, z których wynika, że wagony do naładowania węglem mogą być podstawiane tym tylko osobom, które wymienione są w układanych przez Radę Zjazdu podziałach, jeżeli nie uniemożliwiły zupełnie, to przynajmniej utrudniły kradzież węgla z wagonów i nadań górniczych.³) Kopalnie wobec dawniej bezczynności a w ostatnich czasach bezczynności i bezsilności władz odnośnych muszą z konieczności godzić się z tein, że, oprócz tych ludzi, którzy z tych lub innych względów otrzymują opał bezpłatny, znaczna część ludności, zamieszkałej w zagłębiu Dąbrowskiem, opala swoje mieszkania węglem, kradzionym z wagonów i nadań górniczych; wprowadzenie przepisów powyższ}mh uniemożliwiło przynajmniej wysyłanie wagonami węgla kradzionego, ponieważ osoby, które trudnią się kradzieżą węgla, jako nie pomieszczane w podziałach wagonów, nie mogą otrzymywać ich na stacyach. Kojjalnie czy to większe czy pomniejsze „odkrywki", wydobywające węgiel z nadań górniczych własnych lub dzierżawionych, są

II e.

dobywającej go legalnie, może od sprzedającej nie może naładować całej przypadającej jej z ob-mu ten węgiel kopalni otrzymać potrzebne do liczenia powyższego liczby wagonów, wówczas naładowania węgla wagony. Wszelki przeto wę- zbywające wagony przenoszą się na korzyść tych giel oprócz kradzionego ma możność być nałado- kopalń, które mogą ładować więcej wagonów, wanym do wagonów i wysłanym.    niż przypada im z obliczenia. Wyjątki od zasad

Na zasadzie przepisów o podstawianiu wa- powyższych ustanawia się również dla tych ko-gonów Radzie Zjazdu powierzone zostało doko- palń, które rozpoczęły prawidłowe wydobywanie nywanie podziału wagonów. Aby jednak podział lub wysyłanie węgla mniej, niż przed trzema laty, ten był dokonywany możliwie sprawiedliwie i jak również dla tych, które w ubiegłym okresie odpowiednio do sprawności wytwórczej każdej trzyletnim miały jakie przerwy w prawidłowym kopalni, Rada Zjazdu dokonuje podziału wago- biegu robót górniczych i wysyłce węgla. Wyrów na posiedzeniach, na które zapraszani są jatki takie, dokładnie każdorazowo omówione i przedstawiciele wszystkich bez wyjątku kopalń ściśle określone, ustanawiają się na posiedzeniach zagłębia Dąbrowskiego tak większych jako i przedstawicieli kopalń węgla zagłębia Dąbrow-•drobnych „odkrywek“. Latwem bywa dokony- skiego. Tym sposobem sprawa podstawiania i po-wanie podziału, jeżeli liczba ogólna wagonów, działu wagonów węglowych pomiędzy kopalnie przeznaczona przez drogi żelazne do naładowa- zagłębia Dąbrowskiego odnośnie do kopalń we-nia węglem, jest względnie wystarczająca; gdy szła na tory prawidłowe; chodzi tylko o to, żeby jednak liczba ta jest niewystarczającą, dokony- i drogi żelazne zechciały również kierować wanie sprawiedliwego podziału wagonów staje tą sprawą możliwie prawidłowo, się wielce utrudnionem, ponieważ dla określenia    Jak to powyżej było przytoczone, od 1 paź-

Zarząd kolei Warszawsko-Wiedeńskiej stanął pod tym względem w zupełności na sokości swojego zadania i, przyjmując przepisy o podstawianiu wagonów, poczuwał się jednocześnie do obowiązku pilnowania, żeby przepisy przez służbę kolejową były przestrzegane. Zauważywszy nadużycia pod tym względem, naczelnik ruchu kolei Warszawsko-Wiedeńskicj wystosował dnia 22 października r. 1900 do zawiadowców stacyi okólnik JN® 76 809 treści następującej: „Doszło do wiadomości mojej, że niektóre stacye podstawiają wagony do naładowania węglem osobom, nie wymienionym w obowiązującym w danym czasie podziale wagonów. Dla uniknięcia nieporozumień i uchybień w tym względzie wyjaśniam, że węgiel kamienny przewozi się koleją Warszawsko-Wiedeńską podług oddzielnych zasad na mocy przepisów o podstawianiu wagonów i wszelkie podstawiane przez kolej do naładowania węglem wagony dzielą się pomiędzy wysyłających wyłącznie tylko przez Radę Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego zapomocą układanych przez nią podziałów. Skutkiem tego wszelkie zapotrzebowania wagonów do naładowania węglem powinny być zgłaszane do Rady Zjazdu i do niej również powinni być

wy-

sprawności wytwórczej poszczególnych kopalń dziernika r. 1898 zarząd kolei Warszawsko-Wie-trudno wynaleźć jaki ścisły wskaźnik liczbowy, deńskiej a od 1 listopada r. 1900 kolei Nadwiś-Doświadczenie wysuwało jednak konieczność usta- lańskich wprowadziły stosowanie przepisów o pod-nowienia jakichkolwiek możliwie słusznych i spra- stawianiu wagonów; chodziło tylko oto, żeby wiedliwjmh zasad podziału wagonów; uznano za miejscowa służba stacyjna, którą wprowadzenie najsłuszniejsze opierać się na liczbie wysłanego przepisów pozbawiło dochodów pobocznych czy w czasie ubiegłym przez każdą kopalnię węgla z to w postaci datków od kopalń, czy w postaci tern, żeby czas późniejszy miał-pod tym wzglę- pośredniczenia w wysyłaniu węgla kradzionego •dem przewagę jak również żeby nieładowanie | do przepisów tych zechciała zastosować się. Trud-przez poszczególne kopalnie całej przj^padającej i no było służbie tej odrazu przyzwyczaić się do z podziału normy, t. j. odwoływanie wagonów nowych porządków podstawiania wagonów i z miało wpływ ujemny na liczbę przypadających początku działy się pod tym względem nadu-dla danej kopalni wagonów. Na odbytem w Dą- życia, browde dnia 30 czerwca r. 1903 posiedzeniu przedstawicieli kopalń węgla zagłębia Dąbrowskiego przyjęto i postanowiono stosować od dnia 1 października r. 1903 następujące zasady dokonywania przez Radę Zjazdu podziału wagonów węglowych pomiędzy kopalnie zagłębia Dąbrowskiego'.

przeznaczona p nia węglem. O

W celu dokonania podziału wagonów na dany miesiąc układa się trzy następujące szeregi liczb {dla każdej kopalni): 1) przeciętna wysyłka dzienna w trzech odnośnych miesiącach (t. j. tych, na jaki dokonany ma być podział wagonów) trzech lat ubiegłych; 2) przeciętna wysyłka dzienna za ubiegły okres roczny, licząc do dnia 1-go poprzedniego miesiąca; 3) przeciętna wysyłka dzienna za ubiegły okres miesięczny, licząc do dnia 1-go poprzedniego miesiąca. Z liczb powyższych wyprowadza się przeciętna dla każdej kopalni i formuje w ten sposób jeden dla wszystkich kopalń szereg liczb. Z szeregu tego potrąca się każdej kopalni przeciętny procent odwołania w porównaniu z przypadającą z podziału liczbą wagonów w trzech przedostatnich miesiącach i w stosunku do otrzymanego w ten sposób nowego szeregu liczb dzieli się liczba ogólna wagonów, rzez drcgę żalazną do naładowa-ile która z kopalń oświadczy, że

Rada Zjazdu w przeciągu 6 lat podejmowała u różnych władz starania o to, żeby koleje Nadwiślańskie spełnił}^ przyjęte na siebie na posiedzeniu z dnia 10 października r. 1900 zobowiązanie; starania te nie odnosiły jednak żadnego skutku. Nareszcie dnia 3 paździeruika r. 1906 Rada Zjazdu otrzymała od wydziału ruchu kolei Nadwiślańskich kopię depeszy z podpisem p. Her-szelmana, w której stacye otrzymały od swój ej} władzy polecenie podstawiania wagonów do naładowania węglem wyłącznie tylko osobom, wymienionym w podziale. Zdawałoby się, że wszystko powinno być w porządku. Niestety, zawiadowcy stacyi nie zwrócili na polecenie to żadnej uwagi i po dawnemu podstawiają 30 — 40 wago-..    nów dziennie osobom, wysyłającym węgiel kra-

kierowani wszyscy, życzący sobie wysłać węgiel, I nia takiego węgla, jakkolwiek jest on kradziony., o ile nie są oni pomieszczeni w obowiązującym Osoby, wysyłające węgiel kradziony, muszą wy-w danej chwili podziale wagonów. Podstawianie soko opłacać się służbie stacyjnej za podstawia-wagonów do naładowania węglem osobom, nie nie wagonów i mogą to robić, ponieważ obracają pomieszczonym w podziale bez specyalnego mo- towarem kradzionym, a przeto nabywanym za ta-jego pozwolenia jest niedozwolone i wszelkie nie pieniądze; osoby te mają za to zawsze pierw-uchybienia w tym względzie będą surowo kara- szeństwo w otrzymaniu wagonów, gdy kopalniom, ne. Zawiadowcy stacyi powinni surowo wyma- wysyłającym węgiel, pochodzący ze źródła ucz-gań powyższych przestrzegać i zawiadomić o nich ciwego, niejednokrotnie wagonów brakuje, wszystkich swoich pomocników za pokwitowaniem“. Okólnik powyższy podpisał ówczesny naczelnik ruchu kolei Warszawsko-Wiedeńskiej p.

Daragan, lecz główna zasługa sumiennego traktowania tej sprawy należy się w udziale p. Adamowi Frankowi, który nie szczędził i dotychczas nie szczędzi pracy, żeby sprawę podstawiania wagonów doprowadzić do należytego porządku.

Gorzej przedstawia się sprawa stosunku kopalń z kolejami Nadwiślańskiemu Podobnie jak odnośnie do kolei Warszawsko-Wiedeńskiej Rada Zjazdu od 8 lat co miesiąc a w razie potrzeby i w ciągu miesiąca podaje naczelnikowi ruchu kolei Nadwiślańskich wiadomości, ile z podziału przypada dla każdej kopalni wagonów. Ow podział pozostaje jednak tylko na papierze, ponie-

się ze skargą do zarządu kolei, który wydelegował do Dąbrowy naczelnika oddziału 3-go kolei Nadwiślańskich p. Ignacego Silwestrowa dla porozumienia się w tym względzie z przedstawicielami kopalń. Po otrzymaniu należytych wyjaśnień i przekonaniu się, że wydobywanie węgla z cudzego nadania górniczego w myśl obowiązującego w Królestwie Polskiem prawa górniczego musi być uważane jako kradzież cudzego mienia, p. Silwestrow przyrzekł poprzeć tę sprawę w duchu pomyślnym i zażądał tylko zaświadczonego w sposób urzędowy spisu właścicieli kopalń, którzy mają prawo wydobywania węgla.

Z powyższego wynika, że najdogodniejszym i dla kolei żelaznych i dla kopalń pod względem sposobu podstawiania wagonów byłby stosunek,, przewidziany w przepisach o ich podstawianiu, pod warunkiem przedsięwzięcia przez władze kolejowe odpowiednich środków, żeby przepisy te przez służbę stacyjną ściśle były przestrzegane. Rada Zjazdu ze swej strony gotowa jest okazać pod tym względem wszelką pomoc kolejom, układać dla sprawdzenia z danemi kolejowemi wszelkiego rodzaju zestawienia i t. d., lecz niechaj i koleje szczerze i energicznie zajmą się uporządkowaniem tej sprawy.

waż, pomimo iż jak to po wyżej było przytoczę- dziony. Wó wczas Rada Zjazdu zmuszona była udać ne, rzeczone koleje na posiedzeniu z dnia 10 października r. 1900 zgodziły się na zastosowanie u siebie w całości przepisów o podstawianiu wagonów a przeto od tej chwili powinny były podstawiać wagony do naładowania węglem wyłącznie tylko osobom, wymienionym w podziałach, jednakowoż służba stacyjna podstawiała wagony każdemu, kto zgłosił się na stacyę z węglem. W rezultacie okazało się, że cały ruch węgla, kradzionego z wagonów⁴) i nadań górniczych, ze-środkowany został na stacyacli kolei Nadwiślańskich. Zachodzą takie nawet zjawiska niezwykłe, że węgiel przeładowywuje się w Golonogu z wagonów kolei Nadwiślańskich do wagonów kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, zamiast, jak to w warunkach normalnych zwykle ma miejsce, w kierunku odwrotnym; pochodzi to z tego powodu, że kolej Warszawsko-Wiedeńska odmawia wysyłania węgla kradzionego, a przeto tego rodzaju węgiel, żeby trafić na stacye rzeczonej kolei, musi być ładowany na stacyach kolei Nadwiślańskich i następnie przeładowywany w Gołonoguna kolej Warszawsko-Wiedeńską; ta ostatnia kolej w myśl obowiązujących przepisów o komunika-cyi bezpośredniej nie może odmawiać przyjmowa-

(d. n.)

Kazimier z Srokowski.

Kronika bieląca.

n;i

S.

na

Niemieckie związki robotnicze. W Niemczech istnieją związki robotnicze dwóch głównych typów: 1) socyalno-demokratyczne (Socinldemo-kratische Gewerkschaften) i 2) chrześcijańskie (Christliche Gewerkschaften).

Według ostatniego sprawozdania centralnego zarządu związków socyalno-demokratycznych za r. 1905 liczebność ich, rozwój i stan finansowy przedstawiają się, jak następuje: ogólna liczba członków wynosiła: w końcu r. 1904—1 116 723, w końcu r. 1905—1429 303, t. j. powiększyła się o 312 580. Tak znaczny wzrost nie był dotychczas obserwowanym ani razu w ciągu 40 lat istnienia związków; należy go przypisać licznym w r. 1905 bezrobociom, podczas których związki wypłacały swym członkom zapomogi, co niewątpliwie zachęciło wielu obojętnych robotników do przystąpienia do związków (w r. 1905 strejkowa-ło w Niemczech 526 810 robotników). W ogólnej podanej wyżej liczbie znajdowało się w końcu r. 1905 — 89 431 kobiet (przybyło w ciągu roku 35 906). Do organizacyi związkowej należą 64

Przemysł węglowy na Wschodzie Dalekim, przeszło 20 wagonów dziennie. Przykłady roz-Pomiędzy węglem kamiennym i drogami żelaz- woju kopalń w Dżalajnorze i Udziminie dowo-nemi istnieje ścisły związek. Zauważono, że dzą, że przemysł węglowy w Mandżuryi maszan-przed przeprowadzeniem dróg żelaznych wy- se rozwoju. Sąsiedni obwód Nadmorski posiada twórczość węgla kamiennego we wszystkich kra- również bogate pokłady węgla. Przemysł węglo-jach, gdzie znajdują się jego pokłady, nosi cechę wy datuje się tu od r. 1880 lecz dotychczas roz-przemysłu próbnego i wysokość jej jest bardzo wija się słabo z powodu braku zapotrzebowania nieznaczna. Węgiel bowiem, jako artykuł tani, i lichego gatunku węgla (znaczna zawartość po-potrzebuje dla swego rozpowszechnienia dogod- piołu). Czynnik pierwszy ma powodem brak za-nego i taniego przewozu. Skutkiem tego dopie- kładów przemysłowych oraz małe spożycie węgla to budowa dróg żelaznych przez pola węglowe na kolei Usuryjskiej, na której ruch jest bardzo daje konieczny bodziec dla rozwoju przemysłu słaby; z podniesieniem się Władywostoku należy węglowego. Oprócz tego drogi żelazne, jako je- się jednak spodziewać rozwoju spożjmia węgla, den z największych spożywców węgla kamienne- Czy unik drugi przeszkadza w zbycie węgla na uży-go, sprzyjają powiększeniu wytwórczości tego tek floty, wymagającej węgla w dobrym gatunku, rodzaju opału. Ponieważ na Wschodzie Dalekim Flota woli przeto kupować po wysokiej cenie komunikacye kolejowe są bardzo słabe, przeto cardit, niż korzystać z węgla miejscowego. Skar-i przemysł węglowy stoi tam na bardzo jeszcze sła- bowe kopalnie w Suczanie posiadają jednak wę-bym stopniu rozwoju. Japonia ma możność giel, zdatny do użytku na parostatkach, lecz ko-otrzymywania węgla morzem na potrzeby swojej palnie te są mało przygotowane a przytem ze floty. W Chinach pomimo obfitości bogatych względu na obawę zabrania ich przez Japończy-obszarów węglowych węgiel wydobywa się w ków zostały one zatopione i dopiero na wiosnę bardzo niewielkiej ilości skutkiem małej ilości r. 1906 puszczono je ponownie w bieg. Oprócz dróg żelaznych jak również znacznej odległości ¹ Suczanu w kilku innych miejscowościach obwo-istniejących kolei od kopalń. W Mandżuryi po- ¹ du Nadmorskiego przedsiębiorcy prywatni wydo-zwolenie, otrzymane w r. 1896 od rządu chińskie- ; bywają niewielkie ilości węgla mianowicie około go przez Towarzystwo kolei Wschodnio-Chiń- 350000 centnarów metrycznych rocznie. Sacha-skiej, przewiduje możność wydobywania ciał lin posiada również bogate pokłady węgla i dzię-kopalnych. w pasie, odległym o 100 wiorst od ki znajdowaniu się ich w pobliżu morza może linii kolejowej. Na zasadzie tego pozwolenia To- liczyć na zbyt do poblizkich portów Azyi wschod-warzystwo kolejowe utworzyło w pasie kolejo- niej, niezależnie od rozwoju przemysłu na samej wym trzy przedsiębiorstwa węglowe: w Dżalaj- wyspie, norze, Jantaju i Fuszunie. Dwa ostatnie przeszły w posiadanie Japonii, ponieważ znajdują się południe od stacyi Kuanczendzy. W posiadaniu Rosyi pozostały jedynie kopalnie w Dżalajnorze, znajdujące się w odległości 25 wiorst od granicy rosyjskiej i 2 wiorsty od kolei, z którą kopalnie połączone są odnogą w pobliżu jeziora Dżalajnor, odkrytego w r. 1863 przez Przewalskiego. Roczna wytwórczość tych kopalń wynosi 5 milionów centnarów metrycznych; wytwórczość tę osięgnię-to w przeciągu niespełna 3 lat. Powodem tak szybkiego rozwoju wytwóczości było olbrzymie spożycie węgla przez kolej Wschodnio-Chińską podczas wojny Japo ią, a osiągnąć w tak krótkim czasie tak naczn wytwórczość można było tylko dzięki wyjątkowo pomyślnym warunkom, mianowicie poziomemu układowi pokładów, ich niewielkiej głębokości i znacznej grubości. Ze względu na stratę kopalń w Jantaju i Fuszunie Towarzystwo kolei Wschodnio-Chińskiej rozpoczęło niedawno wydobywanie węgla w jednem jeszcze polu węglowem, mianowicie w Udzimi-nie (w połowie drogi pomiędzy Charbinem i sta-cyą Pograniczną), gdzie wytwórczość wynosi już

rykanie nadali już miano „Gary“. Miasto to-według zapewnień ma bjm ostatnim wyrazem sztuki inżynierskiej ze względu na urządzenia hygieniczne oraz estetykę budynków. Wkrótce 15000 robotników znajdzie zatrudnienie w nowej hucie, 100 000 mieszkańców zaludni przyszłe miasto. Budowa miasta odbędzie się jednocześnie z budową huty, aby, dając robotnikom pracę, zapewnić im mieszkanie. Towarzystwo W. S. Steel, które podjęło to olbrzymie dzieło, zakupiło przeszło 2 400 hektarów ziemi; z tego 560h na północ od rzeki Calumet, przeznaczono pod budową huty. Po zupełnem wykończeniu huta ta będzie zużywała 5 mil. tonn rudy, a wytwórczość jej dosięgnie 2¹/'? miliona tonn stali. Hutaposiadać będzie: 16 wielkich pieców, 84 piece zasadowe o pojemności 60 t każdy, walcownie żelaza płaskiego, bloków i rygli, walcownie blach, z których jedna na 1220 mm a druga na 4075 ram, mają wytwarzać razem 200 000 t rocznie, walcownię żelaza kształtowego i inne do wyrobu żelaza handlowego od 205 do 510 mm. Liczba pieców koksowych nie jest jeszcze ustaloną, w każdym razie będzie taka, żeby uniezależnić omawianą hutę od koksowni w Pensylwanii i Wirginii Zachodniej. W ten sposób okręg czykagoski będzie rywalizował z Pitsburgiem. Odwrócony bieg rzeki Calumet utworzy południową granicę między zakładami metalurgicznymi a miastem Gary. Na stronie wschodniej będzie przekopany kanał 75 m szeroki i 1600 m długi, który połączy hutę z jeziorem, ułatwiając w ten sposób dostęp okrętów naładowanych rudą. Piece koksowe będą położone w części wschodniej po drugiej stronie kanału naprzeciw składu rud. Wielkie piece staną w kierunku z północy na południe, na zachód od składów rudy; dalej na zachód staną piece Siemensa i walcownie. Najpierw zbudowaną zostanie pierwsza grupa tej olbrzymiej całości, składająca się z 34 wielkich pieców i 28 pieców Siemensa z odpowiednią liczbą walcowni, warsztatów mechanicznych, sal maszynowych etc. Gaz wielkopiecowy będzie zużytkowany w najszerszym zakresie dla wytworzenia potrzebnej siły moto-rycznej. Każdy budynek stalowni zajmie przestrzeń 360 m długą i 62 m szeroką i pomieści 14 pieców o pojemności 60 t każdy. Ładowanie odbywać się będzie mechanicznie zapomocą podnośników mostowych elektrycznych o sile nośnej 75 t. Każda grupa pieców będzie zasilana przez zbiorniki surowca o 300 t pojemności każdy, poruszane motorami hydraulicznymi. Dla stworzenia tej kolosalnej huty razem z miastem Gary, M. L.    które według słów Iron Trade Reviev będzie ideal-

związki zawodowe (Verbände); między nimi pierwsze miejsce, co do liczebności, zajmują:

Z liczby ogólnej około 600 000 członków przypada na 15 większych miast niemieckich, jako to: Berlin    224 685, Hamburg 64 110, Drezno

54 523, Lipsk 48 879 i t, d.

Wpływy ogólne pieniężne do kasy centralnej wyniosły w r. 1905—27 812 257 marek; w tej sumie wpłaciły:

związek robotników przemysłu:

metalowego — 5 357 728 marek drzewnego — 3 245 075    „

związek robotników:

rn ularskich

3 126 826 marek drukarskich — 2407 770 marek i t. d, Wydatki ogólne dosięgły sumy: 25 024 234 marek, przyczem główne pozycye były następujące:

na zapomogi dla robotników: strej kujących .    .    .' — 9 674 094 marek

nie mających zajęcia — 1991924    „

chorych .    .

— 1 920 639    „

na wydawnictwa związkowe 1 415 397 „ i t. d.

Przewyżka dochodów nad wydatkami 1905 stanowiła 2 788 023 marki; cały zaś majątek z końcem r. 1905 wynosił 19 635850 marek.

Na same cele agitacyi. zarząd centralny (Ge-neralkommision) wydał 1305132 marki; oprócz tego zarządy miejscowe wydały nie mniej niż dwa miliony, czyli razem przeszło trzy miliony marek w ciągu jednego roku!

Nieporównanie słabszą jest dotychczas orga-nizacya związków robotniczych chrześcijańskich; według czasopisma Sociale Kultur, reprezentującego tendecye tych związków, stan ich w końcu r. 1905 był następujący: liczba członków .

za r.

268 866

wpływy za rok 1905 . — 2 674190 marek wydatki „    „    „    . — 2 423 554    „

majątek w końcu r. 1905 — 1523 214    ,,

Poza tymi dwoma głównymi typami istnieją jeszcze w Niemczech związki robotnicze, noszące nazwę: „Hirsch — Dunkersche Gewerkvereine“; liczyły one w końcu r. 1905 — 117 097 członków, miały w ciągu tegoż roku dochodu 1 336 651 marek, rozchodu 1 170 219 marek, a majątek w końcu r. 1905 wynosił 3 497 069 marek.

Olbrzymia huta Towarzystwa W. S. Steel nem siedliskiem, trust stalowy poświęca sumę (Trust stalowy) w Gary (Indiana). Na pias- 225 milionów franków. W celu wytworzenia od-czystem zarośniętem krzakami południowem wy- danego sobie personelu Towarzystwo zapewni brzeżu jeziora Michigan powstanie w krótkim robotnikom wszelkie wygody, nawet komfort, jed-czasie największa huta na świecie obok miasta, nakże bez cech filantropii. Jakkolwiek urzeczy-mającego powstać w przyszłości, a któremu Ame- | wistnienie tych projektów nie zadowoli nowo-

PLUŃ PRZEWIETRZ I NI II ROBÓT

W POKŁADACH FANNV I SZCZĘSNY

Prąd wschodni

-----A

CZĘŚĆ

OŁUDN I OWA

Prąd zachodni

■>

Prąd z (i! pola z szybu XV

Li

CZĘŚĆ

PÓŁNOCNA

U-

w//

//

PRĄD POwiETRZA

W POŁUDNIOWEJ części ZACHODNIEGO POLA

kopalni Saturn

RYS.HQ.

vD

T 08 OU SIH II S fl T 31W3XÄ1 NflJfl

YK2JSOS2 I YMMAa HOAOA-WOq W

inborissw b£i*î

*1

iftborfa&x bpfl

x bpys

s:

ZI

ijjtè

o*

K!

<0

nu

îsk3

vCA

k-

-O

HJ

kl

»,»

-—

sV

A4QS Oa3IHCIOI-OAS IOè?SO 13WOIMQUJOS W HHUTA2 IMJA90X

ASflraiwcw a/vfis

~<$L

eu

.ÛH.2YA

nzesnych socyologów, którzy dążą do zdobycia jaknaj większych wygód przy najmniejszej pracy, jednakże będzie ono olbrzymim krokiem naprzód ku rozwiązaniu sprawy robotniczej.

potrzeb}?-, na wolniejsze pola pracy, doskonalenie zawodowe robotników, ubezpieczenie od bezrobo-ci przymusowych (na wzór ubezpieczenia od wy^ padków nieszczęśliwych), kolonizacyę zewnętrzną (emigracyę) i przedewszystkiem kolonizacyę wewnętrzną i t. d.

K. Ch.

Bezrobocie przymusowe. Bezrobocie przy-    .    ,

musowe (chômage) ma miejsce, jak wiadomo, wte-    Ostateczne swe wnioski kongres streścił w

Syndykaty robotnicze we Francyi. Pierwsze syndykaty robotnicze zawiązały się we Francyi na zasadzie prawa z d. 21 marca r. 1884 o związkach zawodowych i początkowo nie były ani korporacyami socyalistycznemi, ani też nie zajmowały się polityką; obecnie przedstawiają one obszerną, rozgałęzioną w całym kraju organiza-cyę, która wchodzi w skład francuskiego stronnictwa socyalistycznego („Partie socialiste français unifie“), a w stosunkach, międzynarodowych stanowi: „Section française de l’internationale ouvrière“. W głównych zarysach organizacya jest następująca: Robotnicy jednego zawodu w danej miejscowości tworzą syndykat miejscowy; rozmaite syndykaty danej miejscowości łączą się w miejscową „Union des syndicats“; syndykaty zaś jednego zawodu w „Federation“, kińra obejmuje albo tylko jeden okrąg przemysłowy, albo nawet całą Francyę; są więc najrozmaitsze „fe-deracye“, jako to: metalurgiczna, przędzalnicza, drukarska, stolarska, fryzyerska i t. d. Jedną z najpotężniejszych, jest federacya przędzalnicza departamentu du Nord; w skład jej wchodzi 315 syndykatów z 76 000 zjednoczonych tkaczy. Fe-deracyi górniczych dotychczas było we Francyi dwie: „Union fédérale“ i „Federation nationale“; na zjeździe w Carmaux we wrześniu r. 1906 po-stanowionem zostało oba te związki zlać w jeden z jedną wspólną kasą. Czynnych obecnie we Francyi jest około 5 000 syndykatów, połączonych w federacye, liczba których dochodzi do

dy, kiedy zakład przemysłowy dla braku zamó- uchwale, która, omijając ostrożnie rozpatrywanie wień zmuszonym jest zmniejszyć lub nawet zu- przyczyn, wywoływujących przymusowe bezro-pełnie wstrzymać swą działalność; przyczyny tego, bocia, podaje tylko szereg środków, jakie zda-często. niestety, w obecnych czasach powtarzają- njem kongresu mogą do pewnego stopnia zapo-cego się zjawiska, jego bolesne następstwa i środki biedź takim bezrobociom i leczyć ich następstwa, zaradcze były przedmiotem obrad jednego z mię- Środki te są: 1) lepsza organizacya robotnicza, dzynarodowych kongresów podczas tegorocznej która miałaby skuteczny wpływ na długość dnia wystawy w Medyolanie w początku października, roboczego, na normy zapłat, na umowę najmu i t. d. W kongresie wzięli udział uczeni, profesorowie (ói 2) zbieranie przez państwo peryodycznych uniwersytetów włoskich, razem z przedstawicie- dokładnych danych statystjmznych o stanie prze-lami sfer robotniczo-socyalistycznych rozmaitych mysłu; 3) założenie narodovyych i międzynarodo-krajów. Wypowiedziano rozmaite zdania: zadzi- wych biur dla kontrolowania stanu rynków; 4) wiająco prostą była opinia niemieckiego socyali- wprowadzenie obowiązkowego lub dowolnego ubez-sty, d-ra Mjckelsa: „jedyną przyczyną przymuso- pieczenia przeciw przymusowemu bezrobociu z wych bezroboci jest obecne kapitalistyczne społe- udziałem robotnika, przemysłowca i państwa; 5) czeństwo; jedynem lekarstwem zburzenie tegoż“; obniżenie stopy procentowej, dla związków robot-myśl tę podtrzymywali koledzy z Frańcyi (Boilot niczych w celu ułatwienia im korzystania z po-i pani Bouvard) i nowy wódz angielskich socya- życzek (np. na cele kooperacyi wytwórczej); 6) listów Keir Hardie; wyrażali oni niezachwianą i wydawanie przez państwo i gminy subwencyi ka-wiarę w skuteczność działań organizacyi robotni- | som pomocy robotników, pozbawionych pracy, czych: bojowych (organisations de combat), koope- : racyi w celach wytwórczych (coopératives de production) i innych, które usuną możliwość przymusowych bezroboci, doprowadzając stopniowo do ześrodkowania wytwórczości ekonomicznej w rękach państwa i do socyalizacyi całego społeczeństwa. Jeden z mówców socyalistycznych (prof.

Cabiati) przypomiał nawet Malthusa: proponując założenie międzynarodowego biura robotniczego dla regulowania rynku pracy i zamianę umowy najmu osobistej przez umowę zbiorową (cotrat collectif), zalecił jeszcze, jako środek zapobiegawczy przeciw przymusowemu bezrobociu, zmniejszenie liczby urodzin !

. Obok powyższych teoretycznych, tyczących się dalekiej przyszłości, poglądów wypowiedziane były również uwagi praktyczne o przyczynach przymusowych bezroboci, jakiemi są: znaczne wydatki państw na cele nieprodukcyjne, brak nieraz należytej rozwagi przy zakładaniu przedsiębiorstw przemysłowych, wprowadzanie udoskonalonych maszyn, kaprysy mody i t. p.; wskazywano również praktyczne sposoby zapobiegania podobnym bezrobociom i łagodzenia ich następstw; do tych sposobów zaliczano oprócz stosowanych obecnie: przez państwo organizacyi robót publicznych i zwykłych zapomóg, a przez związki robotnicze zmniejszania liczby godzin pracy każdego robotnika, ustanowienie jeszcze przez państwo, zapo-mocą odpowiednich „inspektorów pracy“ umiejętnej i dokładnej kontroli nad rynkami pracy i handlu w celu przerzucania robotników, w razie

niej parlamentarnej, skierowanej przeciw prawnym podstawom obecnego ustroju społecznego;: pozostają one wyłącznie na gruncie walki ekonomicznej, polegającej na akcyi bezpośredniej („action directe“), skierowanej przeciw instytucyi społecznej kapitalisty-przedsiębiorcy („contre le patronat“); zapomocą środków gwałtownych, jak bezrobocia częściowe i powszechne, bojkot i „sabotage“ (termin, odpowiadający znaczeniem ob-na. 4). Zsyndykowani robotnicy opłacają strukcyi) syndykaty w codziennej walce („reven-obowiązkowe składki do kas pomocy w razie cho- dications quotidiennes“) zdobywają niezwłoczne roby, na starość, w czasie braku roboty (chôma- polepszenie bytu materyalnego robotników, jako ge), w czasie bezrobocia (grève) i t. p. oraz na to: zmniejszenie liczby godzin pracy, zwiększenie cele ogólnego pożytku, jako to wydawnictwo or- zapłat i t. p. Ostatecznym zaś celem syndyka-ganu syndykatów „La Voix du Peuple“, kosztu- lizmu jest całkowite wyzwolenie („émancipation jącego rocznie około 50 000 franków, na propa- intégrale“) klasy robotniczej czyli proletaryatu, gandę i t. d.    które nastąpić może tylko przez wywłaszczenie

600. Wszystkie federacye razem tworzą „Confédération générale du travail“ (oznaczaną począt-kowemi literami C. G. T.) z sekretaryatem, noszącym nazwę: „Comité Confédéral“ i zasiadającym w Paryżu. Trudno jest określić dokładnie ogólną liczbę robotników, należących do syndykatów; prawdopodobnie jednak nie przenosi ona cyfry 72 miliona, t, j. we Francyi mniej więcej na 20 robotników przypada jeden zsyndykowany (w An-glii 1

ma o

Obok syndykatów stoją giełdy pracy („Bour- kapitału („expropriation capitaliste“) i wprowa-ses du travail“), rozrzucone w liczbie 135 po ca- dzenie własności kolektywnej; w przyszłymustro-łej Francyi, ale połączone w jedną „Fédération ju społecznym syndykaty, jako organizacye rodes' bourses du travail“; są to instytucye, założo- botnicze, będą jedynemi grupami wytwórczości ne przez rząd i subwencyonowane; w r. 1905 su- i podziału bogactw; jako środek, przyspieszający gólna zapomóg, wypłaconych giełdom pra- osiągnięcie wskazanego celu, służy propaganda cy przez zarządy miejskie, departamenty i rząd antymilitarna i antypatryotyczna. centralny wyniosła 993950 fr., przyczem na samą    Powyższy program syndykatów, przyjęty na

wo

ro-

ne 1

M. L.

Bronzy, używane w mechanice*). Zależnie od przeznaczenia używane w mechanice stopy miedzi można podzielić na kilka kategoryi..

1) Części mechaniczne, wystawione na ciśnienie pary, wody i innych płynów. W takim razie używają zwykle bron-zu na działa, t. j. stopu, zawierającego 90% miedzi i 10% cyny z dodatkiem 2% cynku lub 2%. ołowiu. Oto kilka przykładów składu chemicz-nego dobrych stopów, będących w użyciu:

N® 1 ko 2 N» 3 N® 4 88    89    86

1    9    12

giełdę Paryską przypadło 450 000 fr. Początko- kongresie w Amiens, nie zyskał bezwzględnego giełdy pracy miały za zadanie badać nauko- uznania w partyi socyalistycznej francuskiej; do-wo i praktycznie kwestye robotnicze, zbierać da- wodem tego są uchwały, powzięte na kongresie ne statystyczne, przeciwdziałać bezrobociom przy- tej partyi, jaki odbył się w Limoges w listopa-musowym i ekonomicznym i t. d.; obecnie stały dzie r. 1906. Również i pomiędzy samymi się one niemal organizacyami rewolucyjnemi, kie- botnikami budzi się opór przeciw niewoli, narzu-rującemi całym ruchem syndykalnym; przy gieł- canej przez zarządy syndykatów, i powstaje redach funkcyonują też rozmaite stałe i czasowe akcya przeciw jednostronnej propagandzie walki i komitety i komisye, tak zwane międzysyndykal- nienawiści klasowej; świadczy o tern pomyślny międzyfederalne, jak np.: „Comité de la gré- rozwój we Francyi syndykatów niezależnych o-ve générale“, „Comité interfédéral pour la propa- dążnościach umiarkowanych, zwanych „żółtymi* gande de la journée de huit heures,,, „Comité in- („syndicats jannes“); powstały one zaledwie w r. tersynclical pour l’application du repos hebdoma- j 1901 i obecnie liczą już do 200 000 członków;; daire“ i t. d. Federacye urządzają w rozmaitych j działalność swoją syndykaty żółte opierają nie na miastach i w rozmaitych terminach zjazdy kor- samej tylko wmlce klasowej, lecz na pokojowem poracyjne; w r. 1905 było 53 podobnych zjazdów; porozumieniu się i na wzajemnych ustępstwach raz do roku odbywa się ogólny zjazd przedstawi- pracodawców („patrons“) i robotników, cieli wszystkich syndykatów, federacyi i giełd pracy pod nazwą „Congrès de la confédération générale du travail“. Ostatni taki kongres 15-ty z kolei odbył się w Amiens w październiku r.

zu

Ohh

1906; powzięte na nim uchwały świadczą, że obecnie w syndykatach francuskich przeważają żywioły o tendencyach rewolucyjno - anarchistycznych; jest tu więc na odwrót, jak w Niemczech, gdzie związki robotnicze („Gewerkschaften“) stanowią element stosunkowo umiarkowany. Kongres w Amiens przyjął za zasadę na przyszłość pełną niezależność synd}/katów robotniczych od partyi socyalistycznej i zupełną odrębność własnej taktyki postępowania. W krótkich słowach zgodnie z rezolucyami wspomnianego kongresu, i program i cel francuskiego „syndykalizmu“ obecnej chwili można wyrazić w sposób następujący:

*) E, Lewis, Engineering, 1905. LXX1X.

Syndykaty nie biorą udziału w walce pośred-

CD Q

CD O

C 03

Cynk Cyna Ołów .    2 „

Metal ten topi się łatwo i

odlewy z niego

ma

8,

8,

10,

CM

14,

Rok 1905

Rok 1904

Tonny

°/o

16 760 986 10103 941 8 699 661 1369500 2 999 787 2 978325 1307 399 274 777 27 600 386000 528525

36.38

21,93

18,88

2,97

6,51

6,47

2,84

0,60

0,06

0,84

1,15

633 000    1,37

1,21

Ołów dodaje się głównie w celu’ułatwienia toczenia metalu w ilości, nie przekraczającej nigdy 2%. Stop «Ns 4 używa się przeważnie tam, gdzie ma miejsce ciśnienie hydrauliczne i nie powinien zawierać więcej, niż 0,25%, ołowiu. Wprowadzenie 0,05% iosforu w skład bronzu na działa zwiększa jego ścisłość, czyniąc go trudniejszym do toczenia; dodatek ten nie zaleca się dla zwykłych części mechanicznych. Obecność arsenu nie jest szkodliwą, pomimo przeciwnych zdań wielu techników. Antymon w ilości do 3 nie wywiera także złego wpływu.

2) z ę ś c i mech ni z n e, ie podlegając silnemuci ni n i u, j k np. oliwi ar k i. Typowy skład chemiczny takich stopów jest następujący:

Miedź . 80%

15 ,

są doskonałe.

3) Odlewy z czystej miedzi. Otrzymanie w formach z piasku odlewu miedzianego, zupełnie wolnego od tlenku miedzi, który tworzy się podczas topienia, jest prawie niemożebne bez dodania obcych ciał redukujących. Wielu techników wprowadza w tym celu 5% cynku, lecz jest to zupełnie zbyteczne. Lepiej jest dodać 0,25% krzemu, fosforu lub manganu. Przy sta-rannem wytopieniu metalu ilość powyższa w zupełności wystarcza dla usunięcia tlenku i otrzymania bardzo dobrych odlewów. Dodatek ten powinien być wprowadzony pod postacią stopu z miedzią.

4) O d 1 e w y z mosiądzu. Dobry stop powinien zawierać 80% miedzi i 20% cynku; ilość ołowiu nie powinna przekraczać 0,3%. Mosiądz, używany do lutowania, zawiera około 50% miedzi i 50% cynku z ilością ołowiu mniejszą od r0,3%. Czasami dodaje się 1% cyny dla ułatwienia odlewania metalu, lecz sposób ten nie jest zalecanym.

5) Panewki. Istnieją dwie kategorye tych części mechanicznych: panewki bez metalu białego i panewki z metalem białym. Dla otrzyma-panewek kategoryi pierwszej należy użyć bronzu na działa z dodatkiem 8—10 % ołowiu, np.:

Miedź . 84%

Cyna

Ołów

Należy unikać starannie obecności cynku, ponieważ powiększa on współczynnik tarcia i szybkość zużycia. Kilkakrotne przetapianie znacznie podnosi jakość tego stopu, lecz trzeba uważać, aby nie przegrzać stopu i odlewać natychmiast po stopieniu dla uniknięcia wydzielenia się ołowiu.

metal niezupełnie czysty, przetapiając odpadki. Zaleca sie następujący skład:

Miedź . 84%

Cyna Ołów

Cynk .

6) Bronz fosforyczny na zawory (wentyle). Typowy skład stopów tej katego-ryi jest następujący:

Miedź . 84%

Cyna

Ołów .    2 „

Fosfor około 0,05 „

Kilkakrotne przetapianie znacznie ulepsza te stopy. Taki stop można otrzymać, lejąc go do tygla próżnego, w którym umieszczono na dnie pałeczkę fosforu długości 25 mm, Zastosowanie tego sposobu nie przedstawia żadnego niebezpieczeństwa, ponieważ fosfor zostaje zupełnie pochłonięty, należy tylko obznajmić robotników z ostrożnościami. które powinny być przestrzegane przy obchodzeniu się z fosforem, a mianowicie: przechowywać fosfor w wodzie, nie brać go do rąk i wysuszyć przed użyciem.    R. Ch.

Wytwórczość surowca na kuli ziemskiej w r. 1904 i 1905.*)

Nazwa krajów

I Tonny

655000 46 069 501 100,00 54 060 783 100,00

Bilans Towarzystwa Bodzechowskiego.

W N® 40-yrn Wiestnika Fin insow, Torgowli i Pro-mysslennosti z roku 1906-go ogłoszony został bilans Towarzystwa zakładów żelaznych Bodzechów za rok 1905/6 (za czas od 1-go lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). Towarzystwo w okresie sprawozdawczym miało dochody następujące: ze sprzedaży żelaza i odlewów 627 687 rub., ze sprzedaży gwoździ 31 360 rub., z kopalń rudy żelaznej 5 343 rub. z pieców pudlo wych i walcowni 8810 rub., z warsztatów 1714 rub., z procentów 238 rub., z dzierżaw 300 rub., z kamieniołomów

5 709 rub., z lasów 63 747 rub., z gospodarstwa rolnego 11 357 rub., pozostałość zysku czystego z r. 1904/5 20 000 rub., razem 776 265 rub.; wydatki wynosiły: użyte materyały 484 420 rub.. wypłaco-robotnikom 91 454 rub., utrzymanie urzędników 15073 rub., podatki 8 356 rub., ubezpieczenie budynków od ognia i robotników od wypadków nieszczęśliwych 6 617 rub., utrzymanie budynków 9 077 rub., utrzymanie maszyn 2 958 rub., pomoc lekarska 4 260 rub., utrzymanie stajni 3 936 rub., koszty ogólne 9 509 rub., procenty od obligacyi 22226 rub., utrzymanie szkoły 505 rub., zapomogi i emerytury 1 087 rub , razem 659 478 rub.; czysty zysk wynosi 116787 rub., który postanowiono podzielić w sposób następujący: na powiększenie kapitału zapasowego 4 839 rub., na powiększenie funduszu amortyzacyjnego 43165 rub., na dywidendę od akcyi 50 000 rub. (5%), na gratyfikacye urzędnikom 1283 rub. i nu założenie straży ogniowej 500 rub.; pozostałość czystego zysku w czysty 335 609 rub., sumie 17 000 rub. postanowiono zaliczyć do zysków roku następnego. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: gotówka w kasie 4256 rub., zaliczenia 15 665 rub., weksle 9 211 rub., papiery procentowe 1300 rub., depozyty 3 000 rub., depozyt w Banku Handlowym w Warszawie 40 250 rub., rachunki bieżące w bankach 118 338 rub., majątek nieruchomy 789 470 rub., lasy 542 628 rub., majątek ruchomy 105 410 rub., materyały i wyroby 246140 rub., dłużnicy 112 296 1987 964 rub. Stan bierny: kapitał zakładowy (2000 akcyi po 500 rub.) 1000 000 rub., obligacye (1 771 po 250 rub.) 442 750 rub., kapitał zapasowy 19 045 rub., kapitał amortyzacyjny 167 077 rub., depozyty 1796 rub., wierzyciele 240509 rub., czysty zvsk 116 787 rub., razem 1987 964 rub.    "    H.

Bilans Towarzystwa Wielkich pieców i zakładów żelaznych Ostrowieckich. W N» 46-ym z roku 1906 czasopisma Wiestnik Finansów, Promy-sslen/iosti i Torgowli ogłoszony został bilans Towarzystwa Ostrowieckiego za rok 1905/6 (za czas od 1-go lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906). Towarzystwo w okresie sprawozdawczym przyniosło 507 674 ruble zysku brutto, z którego pokryto: utrzymanie biura rady zarządzającej 29 726 rubli, procenty 62 271 rub., utrzymanie szpitala 39 059 rub., utrzymanie szkół 7 870 rub., odszko-dowanie dla robotników za wypadki nieszczęśliwe 18 568 rub., ofiara na rodziny robotników, powołanych do służby wojskowej 3 964 rb., ubezpieczenie od ognia i0 607 rb.; pozostało 335 609 rub. zysku czystego, z którego przeznaczono: na umorzenie budowli 16 780 rub., na umorzenie maszyn 33 561 rub.,

7 688 rub.; pozostałość 277 580 rub. zysku czystego postanowiono rozdzielić w następujący sposób: dywidenda od akcyi 120 000 (6%), tantyemy kon- I manganu, traktowe 32 558 rub., gratyfikacye dla pracują- '

no

rub., razem

na

dodatkowy podatek przemysłowy

cycli 10000 rb., kapitał na ubezpieczenia, emerytury i zapomogi dla robotników 110 000 rub., resztę 5022 rub. postanowiono zaliczyć do zysków na rok następny. Stan czynny bilansu składa się z następujący cli pozycyi: ziemia 57192 rub.. budowle 1127 335 rub., maszyny 2038633 rub., narzędzia 447 718 rub., ruda 352 387 rub., kamień wapienny 49508 rub., zapasy materyałów 897078 rub., półwyroby 762028 rub., magazyn wysyłający 201 500 rb., gotówka w kasie 17 705 rub., papiery wartościowe 54 845 rub., weksle 29 325 rub., kaucye 182 550 rub., dłużnicy 1 538 076 rub.; stan bierny: kapitał zakładowy 2 000 000 rb., kapitał amortyzacyjny 1 522 220 rub., kapitał zapasowy 1 735 000 rub., kapitał zapasowy spe-cyalny 300 000 rub., kapitał ubezpieczeniowy 100 000 rb., fundusz zapomogowy dla pracujących i robotników 28 000 rub., weksle, złożone jako kaucye 182 550 rb.. wierzyciele 1552 501 rub., zysk

H.

Bilans Towarzystwa akcyjnego Sosnowieckich fabryk rur i żelaza. AV JY° 46-ym z roku 1906 czasopisma Wiestnik finansów promyss-lennosti i torgowli ogłoszonj^ został bilans Towarzystwa akcyjnego Sosnowieckich fabryk rur i żelaza za rok 1905/6 (za czas od 1-go lipca r. 1905 do 30 czerwca r. 1906).' Towarzystwo w okresie sprawozdawczym przyniosło 1072623 ruble zysku, a łącznie z pozostałością zysku czystego z roku poprzedniego 1090 235 rub. Z zysku postanowiono odliczyć przedewszystkiem 478 395 rub. na powiększenie funduszu amortyzacyjnego i 53 631 rub. na powiększenie kapitału zapasowego, a resztę, czyli 558 209 rub. postanowiono podzielić, jak nastęjmje: rezerwa na opłatę podatku procentowego od zysków 29 164 rub., wynagrodzenie dla członków rady zarządzającej 27 030, dywidenda od akcyi 480 000 rub. (8%), pozostałe 22 015 rub. postanowiono zaliczyć do zysków roku następnego. Stan czynny bilansu składa się z następujących pozycyi: ziemia, nadania górnicze, budynki i maszyny 6 430 358 rub., gotówka w kasie 39 796 rub., weksle 73232 rub., kaucye 69 246 rub., wytwory i materyały 1 917 295 rub., dłużnicy 2052809 rub.; stan bierny: kapitał zakładowy 6000000 rub., fundusz am orty żacy jny 2 631 867 rub., kapitał zapasowy 583 891 rub., wierzyciele 808 769 rub., zysk czysty 558 209 rubli.

H.

Kolorymetryczny sposób wykrywania i oznaczania manganu. Sposób polega na rozpuszczalności wodzianów manganowych w glicerynie i na łatwem utlenianiu się tego rodzaju roztworów na powietrzu; dla wywołania prędszego utlenienia można dodać roztworu podchlorynu sodowego; otrzymuje się piękne zabarwienie czerwone, tern silniejsze, im więcej roztwór zawiera

(Chemik Polski)

Wydawca: Rada Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego.

Redaktor Mieczysław Grabiński.

W drukarni St. Swięckiego w Dąbrowie.

<

i

.

..

. »

’-A

\

/

•X. •

V'

•*ź <

p

i

♦

*

• j

-r

••

.*.

1

;

.

f

*

i'

k

Ï

i

\y

i

*

i

•*

⁴

K '■<

- ' V

%

«►

\V

:

:

.

.

>;

■

— — ________

w€

•VU

IlÉlll

gj

*>

SES

v.'C %*

fia

/jj

■ » »

KOS

m

r/?

m

7C~.

iÉIH

£c

'i*

m

-six,

pii

's*"

55î

m

E-wja=

1

PS*

P**

.*»»•

,'-i

SE

WW

K]

;:a

mm

S

Ml

gt

-'/

lv . -.

mm

R5

Ö&

ïm

»•

r-v-Vr⁵*“

S9

m

ISrepgggsf

\$t5%SB&k

v

tvii

SX

«si

fl!»

gy

<i'

w

#ji

àfôt§f&

Î&S

SB

<3

K

‘•î*"ns©

*

Sy;

;:.v.

?r

:<à

gg

|®k

IIÜ

v.

.Ą

v,V-

<-

lœ>

S

CT

<>

Si

ri*

v<

si

*®3h

Kssp

flflr

&ïà!

«*

r».~i

E5

V-^

p

f- t/ 73

-v

» . -■

SB

{»‘rw

LIk.i

s;

&

liï

i

a?.

*2353

CT

§»&<

ä&WfflRs^

I

%'%j&0Ś&ĘŁ

-

■ ■

:

-r>

K

k>

ri

tT*,

m

m

nesg

U'v

J,f,

^2?

$3

K

11

’^m

/~r^s

ü

fi^ÈÊÊÊm.

fc.0

r^j

%

^ ;

»-W

3*

IhP^RR

■M

Es

£§>

I

S

bl

JA/'

>»' 7

äs

&'Î5

ip»

^2

.oj

^âtî

«Jaî

’V-^

‘g=8&'&éî\

•y3

cïv»®

55

pg

r/Â>>

pji

»?

à*

iS®

g;

&

SÏ'\

7

gx

S'K l<3

KP

,*.v-

n2?

\*-'

E-i.

«V.v-

^•*V' Vi

B3

L>Jj

mmm

•v

i

■ss

» ■» its'^Yî

'*?

:/

>/V

«*

»ÄN

SS!

>7/

7»*,

?»

Ür

:7»

mêm

3

'S*'

g£

:».■■ v

kv:<

sŁ?.v-

à

ft-'riS

pMæÉÉ

Evi

^■‘ii

'. ,?' v. »N j ^

§

m

K\

mïàm

s£2y

m

-75

VHI

^jZJ

CT

ry

SS®

>Y»'

1

>aA

n?v»

K«

äs

»ii

Ü7-7.

P-Stv

^SMgâ

sjgT ß*$ßt

k>

^-r r^-N,

Âv

■I

S

J0

/ Jf TJ.V /

/AL?

y

^53

mmm*

•fck ^77^

1

mà

jV

^7>

m

f.*

ms^4i

i - ~'

<g5§

t.4?H»^C?»iZZ!5c%!i!feys

7v

PJi

ss

m

**“»

4t--

;.v-

ssmar*^

^rw^-

v

"*/?û«Ssei

S;

»*

H

f'2

^4^

mm

E-/^)

»Ä

»to’i ■*»/

i«

m

«.V-

/.i£N

-

J*

&

£*0

■    j

m

Ef!P

^7

V

^y7

P2^

fei"

>V>r

,3

;

OT

rl

;.V-

iü

^-r7>

> t.'.V

<m&$

57

:

V.

:ô

m

g

m

E^SB

rt&£É‘L

m

p'

V

>y

auvi/

äLt»;

gy>f»*'

&...

!Éfe

j

CTk i '

57.

%fi£0A

Wm

ŹRfl

Ät-ifn

%Z#Swè. ■Ę&1

■kMÉ

y£

i^/5

!.t-

y^-1 ' -'i

y-v»; -s\7

P

»

Ki

(v'>

~ÿl

Ä

pMrjv

sm

S;

i

fc'i

^7V?

:\i

a\77Z

1

10

F»V|,: ' — yp.

W-4M

mm*

<3

mm

«s*.

2«

M

ywiiiÉË^®i

:V,

M

’

ü

»

j*

'"*M

',n*>

Pj

<r-

[-7

PÄ7

P,

[rÇJ

£p.

fé@k

£ÉEF*

Z&phé,

K,

CT

c:-7

n

m

m

nV-

??

mSisrSÊ.

y

VJ

ISS!*

-(V

m

7>

wéÊm>

2a>

•I

âi

üifâî

’śfsM&

-2

N’ ~

. -.

£

U-/

iv

*•

-2

f-5

Ö2

*.

mm

gmgâ

m*

tm

Wü

5»

‘jg

r»*

3

rWgj

Ä

\mrf‘

(Ą

'•vV.i

. .i

.T/

5â

5-3

m

V&l

#

W

- 'V

Lù's

^fi ■

jyfTTo

a

rr2

Cil

m

--

Erfcl

m

l'-t-

e V ^e§

??»

W?'7

1

afe^

*0

3

*>

i

£v

TTÿy» J^fc-Kx isro

S.'*

Mśiil

iP§

Jv

sr * \£ix'i*zzMm'-j/-

► *k

Ävrx-,

N

y,-

:>

$î

fjgï

Î.V-

§§r3Ś

5T£

*??!

ä

£K5>

BKS

g»

g

ysdPS

îVi

i»v?f. Mi\<fiP .»*»Vę^UhH

¹

L~V

N:

•TO

«

P.

s£v$

âsëüa

V

i.'

£&ü

el

aas

VS

B

g|pj

&S5

1-Ą

g

ga

XSy-y.

7‘

>y

Pi

i

êÉÉ

~?$§5

Î.'.W

v<

*5*3l

s

CTkL

IH

/~ ^

:>•'

a

l~

P

■

V-Ji

££

»

y.

#K

*5£“«Ï5

: >

>ra

~ÿy?

JÖÖ

r>

5pv

m*

Hl|p

ÉÜPS

&P1IE5Ł

55

^rag®?

WĆ7

S;

**/£

SÙ-Pf/^⁹ - »

>?,'

•Ç3

■p

sü^HH

<33

p5

EV)

w

s

vV>

'I

*.V

t'/

V;

»Wśss

jÏÏgrW-

a\75/V5

îpt£

iS*

?s££S&y

y>.

vî

/P,,

:.

XK

M

$

7-tm55?

wÆm.

äs

mmmï

':->Vv

■>

fw

5BSK

papBp

'V

\

lü^St

Si

/*.W

777

P

m

V

;ś|&8C£S3

P^ÉIl

STs

»*

M

£'n"

,vyv

v>

'z

!|3

imma^Êk. inÈÈmXi

ś-:^sł

53

■5?*.

É%

W&Ę§8£fMF.

V^Q

w\

Ri

S75

bMi^

s

'\V

pi

,•>3

!/5

■

$

ses

sè

ÎSS

i:î

;i

m

ÈS

‘ĘM

gfcj.

■v*'; 13

NZP>

*kś5$vh

E‘

J55

fcâ

vî

S;

M

P,

rÆ?

W^:

::

'^ÉiëéÊÊÊê'

eâ

ĘSęm

;.v^

H

--sf

>y

m

w

/;y

fe

Pt?

£

tii

P.

W

:»ÎMj

mmmm

*'11111

ä&sn)

£v

Kîfe

1

Ha

mm

V

27

æÈÊMm

LVT=

ïoî

&

Ö

<3

P

*“0

J£

EKâ;

®|g§|

JflK

P>

g®

«mÊÊS--

vmÊÊt

rs2'

11

KÔ

sas

?7>

gs

SS

*»✓

w

&m

wfeSL¹

U-"/

i^pf

Si

I

"*•*

■ÏP>

si

CvV

ti-îS

»I

7.

pg

tm

sJ

mm

7vJ^2

ÏVsfâj

fc-.yyj

2 S

.nosa

RS

irw'aôvv

">/i

mcp

P3

S

sK

vtmm

.« VVyP\7fQ V

i'%&l-yc’J>&¹

y:C^Ft!&-

Ä'-

m'

^&kś'5§g3i

fi:>

Ar>

rj.

ftSïflSâï

•V;

sypŁ»

P

1/

b7

lv

bV:

»*

v

5Ê?

ryj

m

■dxJl

W*\

!SS

vT

CTH

*/5*

ftX>5

kijfv

•vl>d

T‘*

fck'L

Mip

Sv

*££

m

c?e*

jp*2l

£vl

[PK

îfA

»

;

SW

Wm

Mïm

j

71

V‘‘

aiv.'.

^jr^S'‘

as

£3

çyap.

rrL&fl P-v^^VTl

1

>y

®!

>■$3

;*’►; t'

I

Ä--

iï/jyS

f )

'*n

w<

o*5

Ęsj

y?

l

VS \£S£

’v-m

^ÂfS

SS;^1

55

mĘ&

,'1'iS

****■

ÊÆ

■

m»

SS

.'_-,pV

iy7>

wm

m

si

■a^y~

Ł5

•m?

y

&

S

V-₍y^

■$v

<■:

bii

Ci-

VPtPv>-

5«5S^-IpSî

vy

a:

55

W**

s r

s

P

!*s

’s'J

PŹJ

■p

Tt:$â.

ä

çjjj

5&if

V*» V

mà

:,v

. lAV-'iL<V<I

ed

Pj

\ Ł

kO..

■'o>

*31

LP/ęrLd

o:

!ï<Â$fc502

7i

imos

55

k ijjWRi

H

WJ

PŚ7

‘/SW

w

»‘y

&5

pfc

*m

wn

k!

V*» 13

\*>

JP.

A«

4î'

PS

mm

S33

■AUrfi

Pa

•as

?v‘

PĘ$W^L

1^9 p.-i^SfcV.

^StMi’

ïfA

S

?2j^

V

S

W

WźmŁ

m

K~ K L

,■

■H

>.*A

wgïïà

m

;V*

W)-

■PU

$th*

y-

4ffi»

^ '

ïœ«

- v£i ' F

iàk

7,V

S7-]

a

Sff 3*’

y

SScW/C;l^®|

Ætri

aSr/kViC

>?/

r /■ ■

p

r>'

^■'Jrr

ii

-ł~

fcy/7?>^?2^±5sS6Sss23    . >v?ł

"Ss

»

fc>

f

'P'

rd

■ AS

I    'W

:‘o.

asas

¹

Liczba ta powiększona została później do 500 wagonów.

²

Liczba ta powiększona została następnie do 495 wagonów oraz wprowadzono ograniczenie, że ogólna liczba wagonów, podstawianych na kopalnię Niwka wraz z przyległemi odnogami (Ludmiła) nie może przenosić 120 wagonów.

³

Dla wyjaśnienia należy nadmienić, że podług obowiązującego w Królestwie Polskiem prawa niektóre znajdujące się. w łonie ziemi ciała kopalne a w ich liczbie i węgiel kamienny należą nie do właściciela powierzchni, lecz do właściciela nadania górniczego; wydobywanie przeto węgla chociażby na swoim gruncie lecz z cudzego nadania górniczego uważanem być musi za kradzież cudzegojmienia i jako takie sądownie bywa karane. W Kosyi właściciel po wierzchni'jest zarazem właścicielem znajdujących się pod powierzchnią ciał kopalnych; obradujący w Charkowie w grudniu r. 1906 zjazd XXXI przemysłowców górniczych południa Rosyi oświadczył się za oddzieleniem własności powierzchni od własności wnętrza.

⁴

W aktach sądu gminnego w Dąbrowie znajdują się sprawy, wszczynane z tytułu kradzieży węgla z wagonów kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i wysyłania tego węgla kolejami Nadwiślańskiemu

BIBLIOTEKA

GŁOWNA

-C 104

akademii GÓRNICZO HUTNICZE3

N<Mfo[C