CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO i NAFTOWEGO

WYCHODZI 15-go KAŻDEGO MIESIĄCA.    W

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“

Redakcją kieruje Komitet Redakcyjny. — Redaktor zast. Stan. Kamiński.

Skład Komitetu Redakcyjnego : Przewodniczący : Inż. Witołd Sągajłło. — Członkowie : Inż. Dr Julian Czapliński, Inż. Aleksander Folusiewicz, Prof. Dr. Stefan Kreutz, Inż. Antoni Schimitzek, Inż. Marjan Szydłowski.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie . . . Mk 90-—

Cena pojedynczego numeru . . Mk 7-—. — Za granicą 45 fr. rocznie.

_Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła._

Biura Redakcji i Administracji: w Warszawie, Bielańska 18, w Krakowie, ulica Jagiellońska L. 5. — Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Spostrzeżenia przy zastosowaniu gazo-generatorów do węgla

B. Stosunki fizyko-chemiczne procesu.

Sprawozdanie Związku Górników i Hutników Polskich

Spostrzeżenia przy zastosowaniu gazo-generatorów do węgla

zagłębia krakowskiego

napisał inż. Roman Dawidowski.

Przy spalaniu węgla za pośrednictwem genera-

Niezależnie od powyższych specyficznych wła-

ciepła powinna być przy użyciu każdego opału w gazo-

W przemyśle przetwórczym rubryka kosztów minut do pełnego ruchu, podczas gdy inne paleni-własnych opału gra przeważnie znaczną, a nawet ska trzeba przy krótkich przerwach ruchu stale bardzo często pod względem zdolności konkurencji węglem podgrzewać, zaś przy dłuższych przerwach produktu decydującą rolę. Podczas gdy wytyczne na kilka godzin przed puszczeniem w pełny ruch wyboru materjału opałowego są zazwyczaj ceną ma- drzewem i węglem podpalać, terjału, kosztami transportu, możnością zastosowania a w ostatnich latach i możnością otrzymania danego torów można uzyskać produkta uboczne węgla, jak materjału opałowego ściśle określone i polegają ter, amoniak i t. p. przeważnie na kalkulacji kupieckiej, wymaga wybór racjonalnego pod względem ekonomii rodzaju pale- sności gazo-generatorów, opał gazo-generatorowy niska gruhtownego pyrotermicznego przekalkulo- dobrze zastosowany, powinien i pod każdym innym wania tak, ażeby materjał dany opałowy w poszczę- względem przewyższać resztę rodzajów palenisk, gólnym wypadku mógł być jaknajskuteczniej wy- a więc w rezultacie większa wydajność sprawna korzystanym.

W razie zastosowania węgla, torfu itp., jako generatorach osiągniętą. Współczynnik wydajności materjału opałowego przy wyborze palenisk odgry- sprawnej 80—85%, jak to wielokrotnie n. p. w ga-wają gazo-generatory niepoślednią, niestety niejedno- zowni miasta Wiednia w Leopoldstadt skonstatowa-krotnie niedocenianą rolę, przypadającą już choćby no, nie należy do rzadkości.

z tego względu gazo-generatorom w udziale, że są    Oprócz nienależycie przepalonego węgla, co

one wyrazem ostatnich postępów w technice opałowej, może się także zdarzyć w generatorach, jakkolwiek

Także konieczność większego nadmiaru powie-punkcie, przyczem zysk polega nie tylko na bezpo- trza przy paleniskach zwykłych wpływa na obni-średnich materjalnych korzyściach, lecz także i na przejrzystości i ujednostajnieniu ruchu.

Za pomocą gazo-generatorów można wytwa- rzadziej, aniżeli przy bezpośrednich paleniskach, tru-rzać o wiele wyższe temperatury, aniżeli przy innych dnymi do uniknięcia przy bezpośrednich paleniskach paleniskach, gazy wytworzone w gazo-generatorach są t. zw. straty przepadowe t. j. spowodowane prze-spalają się łatwo absolutnie bezdymnie; jedynie przy padaniem drobniejszego węgla przez ruszta. Straty gazo-genatorowych paleniskach — rozsyłając gazy ru- te są przy ruchu generatorów prawie że nieznane, rami — można skoncentrować nawet i w większym za- natomiast wynoszą one przy bezpośrednich paleni-kładzie przemysłowym tak obsługę wielu rozległych skach 3—5°/₀ a nawet i więcej, palenisk, jak też i całą manipulację węglem w jednym

żenie współczynnika wydajności ciepła, albowiem nadmiar ilości powietrza potrzebnej teoretycznie do Za jedną z większych, jednak przy kalkulacji spalania się całkowitego wynosić musi przy paleni-często pomijanych zalet, uważać należy możność skach bezpośrednich 100, a najmniej 50°/₀, podczas tak zwanego tłumienia gazo-generatorów w razie gdy przy generatorowych paleniskach z nadmiarem przerw ruchu, w którym to wypadku po zamknięciu 10—20°/₀ można osiągnąć zupełnie łatwo i pewnie wentyla przepływowego powietrza, generator bez całkowite spalanie się gazu.

przydawki węgla tygodniami zachowuje ogień i może    Jak obniża się współczynnik wydajności przez

przejść przez otwarcie dopływu powietrza w kilka wprowadzanie do paleniska (a zatem i bezużyteczne

CZASOPISMO GÔRNiCZO-ËÜtNICZË

■ - :    ■■ ■    Ł -------------- - ■ ■    ---

przegrzewanie) nadmiaru powietrza wynika z następującego obliczenia, którego podkład stanowią daty zebrane na Salinie w Lacku przy gazowaniu w generatorach węgla z zagłębia krakowskiego o przeciętnej analizie :

C = 59-62%

H = 3 97%

O + N = 14-35°/0 H₂0 = 17-12%

S = 0-44°/0 popiół = 4’50⁰/0 wartość opałowa = 5370 kal

Teoretycznie do spalenia 1 kg. powyższego węgla potrzebna ilość powietrza =

13-35

8-904(59-62 — 3-5%) -f 26*51 (3*97 — 5-74691X1*.

7-94

) + 4*528 X 0-44 =

0-539 kg. pochodzi ze spotrzebowanego w generatorze powietrza w ilości 0-539 X 100 76 81X1-2932

Praktycznie więc ilość gazu, nie licząc strat N w amoniaku wynosi w tym wypadku najwyżej 5-7469 : (14539 -f 0 54262) = 2-8 m³ na 1 kg. węgla, czyli teoretyczna ilość powietrza przeliczona na podstawie analizy równa się 4’0712 kg. na ilość gazu wytworzonego z 1 kg. węgla.

Przy 20°/₀ nadmiaru powietrza w gazie generatorowym wynosi nadmiar ten 4"0712 X 0 2 = 0 81424 m³ czyli 0*81424 X 1 2972 = 1 053 kg. na 1 kg. węgla.

Strata przegrzewania nadmiaru wynosi przy przyjęciu przeciętnego ciepła właściwego powietrza = 0-238:

== 0-54262 m³.

Ilość gazów kominowych z 1 kg. węgla wynosi:

13.35

8-904 X (59-62 — 3*5%) + 32 074(3-97 —

Temperatura gazów kominowych

Straty

100°

200°

300°

400°

7-94

) — 0-797 X 1 +

+ 1-242 X 17-12 — 4-32 X 0'44

100

100

= 6-093 ms.

Palenisko generatorowe z 20°/0 nadmiaru powietrza

Kalorji

25-06

50-12

75-18 100-24

W tern

8-904 (59-62 — 3'5%)

100

= 51224 m³ =

% wartości opałowej węgla

0-46% 0-92% 1*40%

1-86%

C0₂ + N(C02) czyli 1-0737 C0₂ i 4-0487 N a zatem C0₂ zawartość teoretyczna w gazach kominowych = 1-0737 X 100

Paleniska bezpośrednie z 62% nadmiaru powietrza

Kalorji

12P64

242-88

364-93 486-57

6093

- 17-6%.

% wartości opałowej węgla

2-2%

4-4%

6-6%

9-0%

Ze względu, że gazy kominowe mają przecięt-

Przy 62% nadmiaru powietrza suma powietrza zużytego = 5-7469 X 1-62 = 9-3100 m³na 1 kg. węgla czyli nie temperatury 2C0-300°więc też sama konieczność sam nadmiar powietrza 9 3100 - 5-7469 = 3-5631 m³ zwiększenia nadmiaru powietrza przy paleniskach

bezpośrednich wraz z wadą przepadania przez ruszta obniżają z góry sprawność zwykłych palenisk o 5% -j- 5°/o = 10°/₀ poniżej sprawności generatorów.

Co do generatorów należy też podnieść, że raz dobrze dostosowane do danego węgla, są one wprost idealnie wygodnem, od rzetelności obsługi, a także od wibracji ruchu fabrycznego prawie że niezależ-nem urządzeniem opałowem, przy którem obsługa ma tylko zważać przy dosypywaniu węgla, ażeby warstwa górna węgla nie obniżała się zanadto poniżej normalnego położenia. Przy paleniskach bezpośrednich nawet o rusztach mechanicznie porusza-Teoretycznie do spalenia lm³ gazu potrzebna nych jest dostosowanie paleniska do danego opału

bez porównania łatwiejsze, natomiast w razie znacz-0-159 X 1-956 X 1-9 -f 0-036 X 0*715 X 13.3333 + nych wahań zapotrzebowania ciepła, jest regulowanie ognia względnie rusztów zawsze dość skomplikowaną rzeczą.

Natomiast w razie niedostosowania generatorów do opału spada zazwyczaj Współczynnik wy-zawartość C w 1 m³ gazu = C = (151 + 3*6 -f- dajności sprawnej ciepła, a ponadto przy westfal-15-9) X 0-5359 = 0T853 kg. czyli na 1 kg. węgla skim węglu, oraz przy węglu pochodzącym, przynaj-zgazowanego przypada teoretycznie =

5962

Produkta spalania się jak wyżej = 6 0930 do tego nadmiar powietrza = 3*5630 Razem ilość gazów kominowych 9 656 m³ na 1 kg węgla. Z tego węgla wytworzono gaz genatoro-wy o składzie :

ilość powietrza :

C0₂ = 15-1 CO = 15-9 H = 21-9

ch₄

36

0-3

N = 43-2

100

+ 0-219 X 0-0895 X 26-517

100

= 1-454 m³ na 1 m³ gazu

mniej o ile mnie wiadomo, z niektórych stron zagłębia krakowskiego sprawia przy generatorach popiół żu-żlowaty trudności przy przegrzebywaniu i odżużlo-wywaniu. Rezultaty, względnie uwagi dotyczące wprowadzania gazo-generatorów na salinach wschodnio-małopolskich podane zostaną w krótkości poniżej ze względu, że przy wprowadzaniu gazo-generatorów Praktycznie jednak wynika z analizy jak następuje: na salinach wschodnio-małopolskich poczynione zo* zawartość azotu w gazie = 43*2% na 1 m³ gazu stały interesujące i w powyżej podanym kierunku czyli = 0 432 X 1*2546 = 0*5420 kg. z czego około nader instruktywne spostrzeżenia, które odnoszą się = 0 003 N przypada na związki azotu w wę- ogólnie do generatorów, a więc i przy wprowadze-glu, zaś reszta azotu w gazie = 0 5420 — 0*003 = niu generatorów w innych gałęziach przemysłu mogą

= ä*21 m³ gazu

,    18-53

zatem teoretyczna ilość powietrza potrzebnego do spalania gazu wytworzonego z 1 kg. węgla =

3-21 X 1454 = 4-667 m³.

0-01 : 3

oddać wielkie usługi zwłaszcza, że przy salinach nie traciła nic na swym śnieżno białym wyglądzie, z powodu zbierania dokładnych dat i wyników opa- Szkic generatora typu Hellera przedstawia rys. 1. łowych, można było i pod względem pyrotermicznej    Ruch generatorów był równomierny i — z wy-

wrażliwości generatorów zebrać dosyć dokładne dane. jątkiem niżej obszernie opisanego tworzenia się żu-W roku 1913 z powodu zwyżki cen ropy, wpro- żli — od obsługi mało zależny, generator nie był wadzono na salinach wschodnio-małopolskich gazo- bowiem nawet zupełnie wrażliwy pod względem regeneratory dla węgla kamiennego w miejsce opału gularnego napełniania go. Chcąc zbadać o ile ruch ropą. Inne paleniska dla węgla kamiennego nie mo- generatora ucierpiałby w razie gdyby napełnianie gły wejść w rachubę, albowiem warzelnie wschodnio- węglem, które miało się odbywać co pół godziny, małopolskie posiadają ekonomiczne, na odwilżaniu zostało przeciągnięte z powodu niedbałości obsługi, przez bezpośrednią styczność produktu z gazami ko- kazałem na salinie w Lacku dnia 4 kwietnia 1914 r. przy minowymi polegające susznie czyli, że palenisko pełnym ruchu warzelni wstrzymać napełnianie gene-węglowe musiałoby być pewnie bezdymne lub też susz- ratora na trzy godziny i brałem z początku co 15 nie musiałyby być znacznym kosztem na mniej eko- minut, w końcu po godzinie próby gazów-generatora, nomiczne przebudowane, na co ze względów pro- których analiza wydała poniżej graficznie zestawione dukcji nie starczyło czasu.    nader równomierne wyniki (patrz rys. 2).

Wybrano świeżo opatentowane generatory Hel-

Osiągnięte, powyżej opisane wyniki zastosowa-lera, opierając się na pochwalnych atestach poważ- nia generatorów były zadowalniające pod względem

as

2n>

li

mu

si

{*v_j

à- ■■■

§M

i/

WM7M

Rys. 1.

Następnie przeszły saliny znowu na opał ropny, popęd i promieniowanie ciepła, dla wielkich i małych wskutek czego teraz czas przeprowadzenia udosko-generatorów prawie że jednakowe, przy mniejszych nalenia generatorów nie da się na razie przewidzieć, jednostkach zanadto niekorzystnie obciążałyby bilans Pozostałe do urzeczywistnienia zabiegi około podniesienia termicznego współczynnika będą prawdo-Wybór generatorów Hellera można nazwać po- podobnie przeprowadzone dopiero wtedy, gdyby myślnym, wbudowa tych pod względem konstrukcji generatory miały być nadal utrzymane w ruchu na pojedynczych, przeważnie murowanych generatorów salinach wschodnio - małopolskich, lub też gdyby nie trwała długo, wkrótce też, jakkolwiek nie bez miały być wprowadzone generatory przy topieniu trudów, osiągnięto tak idealnie bezdymne spalanie soli projektowanem na salinach zachodnio-małopol-się, że sól suszona bezpośrednio gazami kominowymi, skich. Przeprowadzenie tych prób jest jednak ko-

nych przedsiębiorstw, przyczem typ ten nadawał się możności prowadzenia ruchu, nie zadawalniały one także specjalnie pod względem wielkości odpowia- jednak ćo do pyrotermicznego efektu. Niestety pod dającej najlepiej wymogom salin, co do ilości zga- tym względem [nie można było ruchu generatorów zowanego węgla. Brane były mianowicie pod roz- wydoskonalić względnie należycie wypróbować, powagę także nowoczesne generatory, jak Kerpetego, nieważ podczas wojny, saliny wschodnio-galicyj-Poettera, Hilgera i t. p. Generatory te, budowane skie były często ewakuowane, w czasie zaś zazwy-wprawdzie we wszystkich praktycznie potrzebnych czaj krótkotrwałych wznowień ruchu salin próby rozmiarach, jednak stosowane przeważnie do więk- przy przeważnie wśród huku armat z powodu braku szego zużycia węgla w ilości 1—3 wagonów na 1 soli forsowanym ruchu salin były trudne do prze-generator dziennie, są z żelaza skonstruowane i mają prowadzenia, zwłaszcza, że do prób takich potrzeba mechaniczną obsługę .rusztów, a zatem zachodziła było zakupić poniszczone w czasie ewakuacji apa-obawa, że przy rozdrobnieniu tych generatorów na raty i urządzenia, których nabycie w czasie wojny większą ilość dla ruchu warzelni korzystniejszych również natrafiało na trudności, mniejszych jednostek czynniki, jak mechaniczny

pyrotermiczny generatorów.

nieczne, ponieważ dotychczasowe wyniki termiczne na 100 kg, węgla 96—104 kg. soli, czyli współczyn-generatorów w porównaniu z wynikami osiągniętymi przy opąle drzewem i ropą były bez porównania

niższe, a z drugiej strony trudno przypuścić, ażeby    Cyfra ta jest ogólnym współczynnikiem t. zn.,

współczynnik wydajności generatorów specjalnie przy jesf iloczynem współczynników, z których współ-węglu z Zagłębia krakowskiego nie dał się zwyższyć. czynnik panwi i komina jest dla drzewa i węgla W alpejskich salinach, przy gazie generatorowym, co prawda wytwarzanym z węgla idealnie do gene-

nik wydajności =

1766 X 100

100X5370

= 0-328.

t. j. z wyjątkiem opału ropnego stały.

W razie przesunięcia na konto współczynnika ratorów przydatnego, współczynnik wydajności spra- panwi strat potrzebą podgrzania powietrza spowo-wnej był tylko nieznacznie (tylko o 4%) niższy, dowanych, dla drzewa, ropy i węgla prawie równych, aniżeli przy drzewie *). W tym wypadku różnica ta wynika przy opale drzewem bardzo wielki współ-wynosi według poniżej podanego obliczenia 42°/₀.

Według Arbessera**) potrzeba do wyrobu je- nisku ogranicza się wtedy tylko do podgrzania dnego kg soli w formie zbitej, suszonej 1766 kalorji znikomej ilości popiołu (0'75%), oraz do straty pro-włąćznie z odparowaniem solanki i suszeniem soli. mieniowania ciepła przez ścianę tylną paleniska.

czynnik paleniska, ponieważ strata w samym pale-

Il

ISIS»*

^ o

if

VV'

10”    1Î’° 2S

55    1210    25

‘J 10 GODZINY 155

Rys. 2.

Te same pan wie warzelniane, do których wbu- Współczynnik ten, samego paleniska drzewnego wy-dowano na salinach wschodnio-małopolskich paleniska nosił najwyżej 98% czyli podług formułki współczyn-gazo-generatorowe, wydały na 100 kg. t. j. na 0.20 mp. ników (n = n^ n₂ = 077 = x. 0 98) wynosi współczyn-opału drzewem świerkowem 124 — 136 kg. soli, zależnie od wilgoci drzewa, zawierającego przeciętnie nik sprawności ciepła panwi i komina przy 25% wody (3713% C, 4.5% H, 32.62% O,

0.75% popiołu) 2975 Cal względnie przy 30% wilgoci 2725 Cal.

Współczynnik wydajności całego urządzenia (paleniska wraz z panwią i kominem) wynosił za-130 X 1766

077

0-98

= 0785.=x.

Przy ropie w porównywaniu powyższego współczynnika panwi i komina, należy uwzględnić, że gazy kominowe ropne w ilości około 12 m³ na 1 kg. ropy uwodziły około 850 Cal kominem więcej, aniżeli to miało miejsce przy opale drzewnym lub

tern

= 0*77 i spadał, jak doświadczenie gazowo-generatorowym.

100 X 2975

uczy, rzadko poniżej 0*75.

Przy opale ropą wydajność soli na 100 kg. n*k ogólny przy ropnym opale ropy o wartości opałowej 10.000 Cal wynosiła 300 — 325 kg. soli czyli współczynnik wydajności czyli współczynnik samego paleniska-równa się:

Po potrąceniu zatem tej straty wynosił współczyn-

310 X 1766

100X9178 0 599

= 0-599

0785

0765,

przyczem do 100% brakujące procenta tkwią głównie właściwie poza paleniskiem, a mianowicie we współczynniku wydajności kotłów potrzebnych do wytworu Przy opale gazowo-generatorowym z węgla pary wydmuchowej ropy. Cyfra ta zgadza się o wartości kalorycznej 5370 wynosiła wydajność soli z wzmianką w literaturze *), według której współczynnik wydajności opału oliwą terową (wartość *) Führers Salzbergbau u. Salinenkunde Braunschweig opałowa około 9000 Cal) wynosił 0768.

1900, str. 782.    v    ,

**) Abdörrung von W. Grünner Österr. Zeitschr- für Berg u. Hüttenwesen Jahr 1896.

1766X310

100X10000

= 0-5474

*) Feuerungstechn. Zeszyt 10 z 15-go lutego 1914.

Przy paleniskach gazowo-generatorowych, jest w kominie tasama temperatura, co i przy opale drzewnym, a zatem i tensam współczynnik wydajności ciepła panwi i komina względnie po zredukowaniu powyżej wykazanym, współczynnik panwi i komina osiągnięty przy opale ropnym, może być zastosowanym*.

Współczynnik samych generatorów wylicza się z ogólnego współczynnika, jak następuje :

0 328

Co do równoważności opałowej gazu zupełnie suchego i silnie przeparowanego nadmienić należy, że o ile w praktyce można wyczuć, istnieje zdaje się przecież jakaś różnica, teoretycznie jeszcze nie zbadana.

41-78 = 42%

0-785

Gdzie leży przyczyna tak niskiego współczynnika wydajności ciepła generatorów w tym wypadku?

Cały ruch generatorów, skład gazów, wygląd popiołu, współczynnik wydajności zależą tylko od przyrządu wdmuchującego powietrze względnie i równocześnie parę, jest to więc jedyny ale i zarazem najgłówniejszy „Nervus rei* generatora i tu należy szukać przyczyny trudności w dostosowaniu generatora Hellera do węgla małopolskiego względnie powodu możności wydobycia przy tym węglu w generatorze Hellera wyższego współczynnika wydajności.

Dmuchawka w generatorze Hellera, jest bardzo pojedynczym smoczkiem (injektorem) powietrzno-parowym, przy którym para przelatując z rurki do generatora porywa swym dynamicznym rozmachem powietrze. Jest więc przy tym injektorze prawie że stały od ciśnienia pary zależny stosunek pary do powietrza, który da się zmienić tylko na niekorzyść powietrza i to tylko przez zmniejszenie ciśnienia pary lub przez zamknięcie klap dopływowych powietrza.

Gdy byłem u wynalazcy Hellera w Kasniau, podałem mu moje wątpliwości co do kalorycznej równoważności gazu suchego i przeparowanego, Heller jednak bronił zawzięcie teorji, biorąc w ten sposób bezwiednie lub rozmyślnie dmuchawki swego systemu w obronę. W krótki czas po moim wyjeździe z Kasniau opowiadał mi przygodnie chemik Hellera, który nie wiedział o mojej rozmowie z Hellerem, że w czasie, który mniej więcej odpowiadał mojemu wyjazdowi z Kasniau, zarządził rzekomo Heller próbę wytwarzania gazu bez pary i że próba wydała wyniki korzystne.

Skład gazu, jakkolwiek według stosunku pary do powietrza ogromnie zmienny, nie odgrywa jednak według teoretycznych obliczeń żadnej roli, albowiem wziąwszy pod rozwagę takie dwa ,dosyć skrajne wypadki, jak gaz bez dodania pary obliczony z powyżej podanego w Lacku przy próbie zastosowanego węgla, oraz gaz faktycznie w Lacku przy bardzo silnym dopływie pary z tego samego węgla wytworzony, otrzymamy tę samą zdolność wydania ciepła gazu, a to jak następuje:

Niezależnie od równoważności kalorycznej i nie-wchodząc w to, o ile zmniejszenie ilości pary na małopolskich salinach ze względu na żużlowaty popiół jest dopuszczalne, należy dążyć bezwarunkowo do zmniejszenia ilości pary, choćby ze względu na znaczne zaoszczędzenie kosztów pary wydmuchowej. Na salinie w Dolinie, jak zmierzyłem, wynosiła ilość wdmuchiwanej do 2 generatorów pary na 24 godzin 5.700 kg., do wytworzenia tej ilości pary spotrzebowałem 19 q węgla na 24 godzin, a zatem przy ilości węgla spalonego dla jednej panwi w generatorach w ilości 7.200 kg. na 24 godzin oraz przy produkcji panwi 10.000 kg. na 24 godzin przypadała para w stosunku do węgla jak 1:1-26.

Przy powyżej podanej cyfrze odparowywania 19: 57 = 1:3 wpływa zmniejszenie ilości pary na wydajność soli jak następuje:

Stosunek pary do węgla 1:X

1:1-26

1:2

1:3

1:4

1:5

1:10

Zawartość

. Zawar-

W WeglU tośc gazu w

Gaz z 1 kg. węgla bez pary wytworzony

Gaz mieszany przy stosunku pary do węgla 1: 1*485 *)

Sumaryczne zapotrzebowanie węgla w kg. na 24 godzin == Y = 7200 + 7200 X. 3

9100

8400

8000

7800

7680

7440

Ciepło własne gazu

kg. P'%?oo«c.

Ciepło Zawar-spalania tość ga-się zu w kg.

Ciepło własne gazu przy 200° C.

Ciepło

spalania

się

n = wydajność soli na 100 kg.węgla= 10000X100

110

119

124

128

130

134

59*62 /o

1*08

1-3939

2-62

ox co ¹ H*

I—■ co

—    0*69    51-70    —

3-421 2-125    34*50    1690

w ilości węgla Y procentowa zawartość węgla kotłowni

26

14-3

11-1

8-3

6-65

334

6-78    44-80    2330

współczynnik wydajności generatorów = 1766 X n

45-8

49-6

51-6

53 3

54

55-8

103-8

0-785 X 5370

Razem

234-8    4020

425^800

854    3-421

"”4275

Ciepło spalania się dla C = 0 5962 kg. wynosi 4817,29 Cal a więc współczynnik spalania się gazu:

I.

II.

4817-29

4274-6

= 88-5%

4817*29

4254-50

=88*4 °/₀

*) Przy wyliczaniu opuszczono dla przejrzystości drobne ilości CH₄ i O.

**) Gazy suche wpadają do paleniska z temperaturą około 700° C zaś gazy przeparowane mają temperaturę około 200° C.

Rozchodziłoby się tylko o to, o ile dowolny stosunek pary do węgla dopuszczalnym jest przy generatorach na salinach małopolskich ze względu na właściwość żużlowania popiołu.

Prof. Dr. E. Constant*) omawiając popioły wspomina, że tylko popioły łatwo topliwe żużlują i dzieli popioły podług topliwości jak następuje :

*) Prof. Dr. E. Constam, Zurich Feuerungsteckn. Zeszyt 11 z roku 1914.

dla obniżenia temperatury deprymowała znacznie współczynnik wydajności sprawnej generatorów ilością węgla potrzebnego do wytwarzania pary.

A więc pozostała jeszcze jedna droga do udoskonalenia generatorów t. j., podwyższenie temperatury znacznie ponad 900° C i skwalifikowania żużla podług skali popiołów Dra Constama, co gdyby się Według Constama pyrit obniża znacznio topli- powiodło, przyniosłoby znaczne korzyści, tak pod wość popiołu, natomiast wielka ilość łupku węglo- względem podniesienia i wydajności sprawności ciepła, wego w popiele jest niebezpieczną, ponieważ łupki jak też prawdopodobnie i usunięcia zupełnego trute nadtapiają się zewnątrz już przy niższych tempe- dów, z jakimi było na salinach wschodnio-małopolskich ratnrach, podczas gdy w środku pozostaje niesto- połączone zazwyczaj odżużlowywanie generatorów, pione jądro.

Bunte — Harries*) oraz Luggin**), badając przy użyciu injektora Hellera, albowiem przy zmniej-temperatury reakcji CO : CO2 : H podają stosunek tej szaniu ilości pary zapomocą wentyla celem stworze-reakcji w procentach objętości gazów podług tempe- nia wyższej temperatury, malała równocześnie zna-ratury tabelarycznie zestawiony:

Topliwość

popiołu

Klasyfikacja

Poniżej 1200° C

łatwo

topliwy

1300-1350° C 1500-1650° C

topliwy

ciężko

topliwy

Ponad 1650° C

ognio

trwały

Na próbę taką nie można sobie było pozwolić

cznie prędzej od ilości pary, także i ilość powietrza. W Stebniku przy Wysokiem napięciu pary i z tern połączonym korzystniejszym stosunkiem powietrza, zachowanie się popiołu przy wyższej temperaturze dowodziło, że powyższym przypuszczeniom, co do lżejszego odżużlowania po przekroczeniu temperatury topliwości popiołu, nie brak pewnego uzasadnienia. I w Stebniku jednak nie przekroczono temperatury topliwości popiołu tak, jakby tego próba taka zasadniczo wymagała, a to z powodu, że i tu injeklor nie dopuścił dalszej zwyżki temperatury. Przy najbliższych próbach generatorów należy zatem odmon-tować injektor i wstawić mały elektrycznie pędzony wentylator lub też w braku prądu elektrycznego, mały turbo wentyla tor, n. p. typu w kuźniach używanego firmy Vohanka w Pradze, który przy dowolnie regulowanej przydawce pary, wpuszczonej do wylotu Według powyższych dat z pewną dokładnością wentylatora, zezwoliłby na przestopnio wanie tempe-można ocenić temperaturę w generatorach małopol- ratur w generatorze a zarazem i umożliwiłby wybór skich wewnątrz w strefie redukcyjnej na około 860° C najkorzystniejszej dla popiołu temperatury. Niezależnie podług stosunku CO : CO2 : H2 ^ 1:1: 1*45, jak z przed- od udatności powyższej próby okazałoby się prawdo-tem podanej analizy gazu z Lacka wynika. Tempe- podobnie, że turbowentylator byłby i w razie ko-raturę tą w generatorach małopolskich można przyjąć nieczności dodawania większej ilości pary do powietrza na podstawie analiz gazów innych salin, jako prze- daleko odpowiedniejszym, aniżeli injektor parowo-ciętną, czasem tylko na salinie w Stebniku według powietrzny. Na salinie w Dolinie mierzyłem depresję analizy gazów (7*8 — CO2, 20*7 = CO, 20'4 = H, ssawki powietrznej injektora, która to depresja wy^ 56 7 = N, 0*3 = CH₄, 0*2 = 0), temperatura podnosiła nosiła 20 m/m sł. wody, że zaś przy zupełnie suchym się do około 950° C a to z powodu, że kotły w Stebniku gazie z węgla małopolskiego trzebaby wdmuchiwać, miały wyższe napięcie, wskutek czego stosunek pary jak z poprzedniej tabeli wynika, około 2 *62 N czyli do węgla malał samoczynnie na korzyść powietrza, 2-62 X 100 przyczem naturalnie podnosiła się wydajność soli na 100 kg. węgla. Przy przeciętnie według analizy gazów na salinach w generatorach około 850° C wynoszącej temperaturze zdarzały się żużlowania generatorów a więc z tego wynika, że ta temperatura była zarazem punktem najniższym topliwości zowanego węgla, więc przy normalnem zużyciu węgla popiołu.

Przy czeskim węglu brunatnym, dla którego w jednym generatorze w ilości generatory były skonstruowane, a także i injektory były wypróbowane, nie odgrywa żadnej roli temperatura odpowiadająca funkcjonowaniu' injektora Hellera, ponieważ jak to już niejednokrotnie stwierdzono***), popiół tego węgla jest bardzo ciężko topliwy, i wskutek tego przy temperaturach niższych rozpadając się na proch, przybiera wygląd mączki szamotowej. Gdzieniegdzie na salinach małopolskich generatory przy niżej 850° C leżącej temperaturze pędzone, wydawały popiół niedostatecznie przepalony, a nadto jak wyżej wykazano, znaczna ilość pary potrzebnej

Temperatura w generatorze

674

758

838

838

861

954

1010

1060

1125

Podług Bunte-Harries

Podług Luggina

H₂

CO

co₂ co

h₂

co₂

65-2

65-2

62-4

61-9

59-3

53-3

48-8

50-7

50-9

-O

17-1

15-1

18-1

39-3

49-7

48-0

48-5

29-8

0-63

8-41

3-84

27-0

24-5

22-9

21-9

6-8

1-5

1-3

0-6

267

7-96

11-1

32-70

4820

46-31

48-34

32-77

44-43

47- 30

48- 84 50-33

9-23

12-11

13-33

5-66

4-45

1-25

0-6

= 3‘4 m³ powietrza na 1 kg. węgla, nato-

76-81

miast przy gazie silnie przeparowanym ilość powie-2*125X100

trza wynosiłaby

7681

= 2*76 m³ na 1 kg. zga-

3.600 kg.

= ²’5 kg,

*) Journ. f. Gasbeleucht. 1894.

**) Zeitschr. f. phys, Chemie 1903.

***) Dr. Ing. L. Fricke Peine Stahl u. Eisen Nr. 24, 1911.

24 X 60

na minutę wynosiłaby sprawność wentylatora 2-5(276«»3-4) = 6*9«»8-5 m³ na min. czyli 0T15«»0142 m3 na sek. powietrza. Wentylator odśrodkowy dla tak małej ilości i prężności 20 m/m sł. wody potrzebowałby siły popędowej :

1    20 (115 «» 1*42)

0*45

licząc dużo pary w ilości 20 kg. na 1 HP godzinę wypadałoby 44«» 5-5 kg. węgla na godzinę oraz dwa generatory t. j., 210—264 kg. na 24 godzin oraz dwa wentylatory, podczas gdy injektor parowo powietrzny dla tej samej ilości powietrza potrzebuje 1800—2000, kg. dziennie.

N = ~X

75

= 0-68 «» 0*83 HP czyli

Dziwić się zatem należy, że wobec takiej różnicy chętnie stosuje się przy wszystkich i to najnowszych rodzajach generatorów injektory i przy-puszać należy, że polega to tylko na nieświadomości wypróbowanych już dawno w maszynoznawstwie wad wszelkiego rodzaju injektorów.

Co do innych uzupełnień generatorów salin małopolskich, nadmienić tylko wypada, że do uszczelniania otworów służących do przegrzebywania generatorów istnieje bardzo wiele*) konstrukcji n. p., J. Hofmanna i Stocha z Witkowie, E. Spetzlera z Düssel-dorfu, G. Lufta z Mülheim a. d. Ruhr, firmy Erhard et Schmer, Saarbrücken, firmy Carl Manderla z Lübeck, firmy L. Mannstaedt et Co A. G. i Inż. Bansen. Wszystkie te uszczelniacze polegają na stwarzaniu

osłony parowej względnie powietrznej, ewentualnie próżniowej i działają tak pewnie, że ani najmniejsze ilości gazów przy otwartym otworze nie wydostają się na zewnątrz.

Także i mechaniczny przyrząd do automatycznego usuwania popiołu z generatorów, nadający się specjalnie do typu Hellera generatorów, skonstruowanym został przez firmę Hofmann **) w Berndorf.

Przyrząd ten na salinach małopolskich mniej wchodzi w rachubę. Działa on na wzór rusztów obrotowych z tą jedynie różnicą, że podłoże płaskie rusztów napełnione wodą, poruszane mimośrodem bardzo powolnym, wykonuje ruch nie obrotowy, lecz oscylujący i w ten sposób kruszy oraz wygniata popiół ponad brzegi podłoża.

*) Schürlochverschlüsse für Gasserzeuger Dr. Ing. L. Fricke Feine Stahl u. Eisen Nr. 24, 1911.

**) Prof. Gwoźdź Neues über Gaserzeugung u. Gaserzeuger „Glück auf“ Zeszyt 18, 1916.

Fabryczna przeróbka karnalitu w świetle nauki

napisał Dr. Zygmunt Rożen.

(Ciąg dalszy).

Ze schematu O s t ’ ax), który podajemy na str. 114

Podnieść jeszcze należy, że ilości bromu otrzy-widać również, iż prócz wymienionego już chlorku mywane w przemyśle potasowym z karnalitu są bar-potasu, dalszymi podkładami fabrycznej przeróbki dzo znaczne i że dziś niemiecka produkcja bromu karnalitu są kizeryt, ług pokrystaliczny do fabrykacji zajmuje pierwsze miejsce na kuli ziemskiej. W Europie bromu i chlorku magnezu i wreszcie sól glauberska. zaś zupełnie wyrugowała obcą konkurencję. Dlatego

5.    O kizyrecie Mg SCb H2 O, który głównie Maillard¹) już w r. 1907 z goryczą powiada: „Przed przerabiany bywa na sól gorzką wiemy już, że jest trzema lub czterema laty wyprodukowano na fran-jednym z tych nierozpuszczonych produktów ubocz- cuskich wybrzeżach morza śródziemnego ostatni ki-nych, które pozostają przy fabrykacji chlorku potasu logram bromu, pomimo że przemysł francuski był z surowego karnalitu. Należy tylko działaniem zimnej jego pierwszym i przez długie lata jedynym wywody usunąć z niego domieszkę soli kamiennej i części twórcą“.

ilaste oddzielić przez szlamowanie. Pozostałą breję leje się przy odpowiedniej koncentracji do form, rego wykrystalizował sztuczny karnalit i który służył w których wskutek hydrafyzacji szybko twardnieje do wytwarzania bromu, służy również do fabrykacji i w postaci cegieł wagi od 15—32 kg, stanowi jako chlorku magnezowego. Mianowicie przez kon-t. z w. kizeryt bryłowy, gotowy produkt handlowy, centrację w punkcie wrzenia 157° względnie do cię-W handlu znany jest również kizeryt kalcynowany, żaru właściwego: 1,435. Przy zastyganiu tworzy się zatem w wyższej temp. pozbawiony wody krystaliza- z tego skoncentrowanego roztworu lita, biała masa, cyjnej i następnie sproszkowany.    zawierająca 47°/o Mg Cl₂, wody zaś nieco mniej niż

6.    Z karnalitu otrzymuje się również brom. Dzięki to odpowiada wzorowi MgCl₂6H₂0. Przez rozcień-bowiem zdolności karnalitu do tworzenia kryształów czenie zaś stopu Vs wody wydzielają się z niego mieszanych, zawiera on brom podobnie jak amoniak • po ostygnięciu iglaste kryształy, zawierające około jako domieszkę izomorficzną, tak, że istnieje karnalit 45 Mg Cl,.

bromowy K Br. Mg Br₂ 6 H₂ O i karnalit amonowy czyli    8. Choć sól glauberska NaSO₄10H₂O lub kal-

chlorek amonowo-magnezowy NH₄ Cl. Mg Cl₂ 6 H₂ O. cynowana bezwodna, znana w przyrodzie jako te-Niewielkie ilości Br zawarte w skale karnalitowej nardyt NaS0₄ nie ma technicznie takiego znaczenia około 0,19°/₀, wzbogacają się w ługu końcowym (p. jak poprzednie produkty, jednak warto o niej wspom-schemat), pozostałym z przeróbki na 0,25—0,42°/₀ Br.a). nieć nietylko dla całości obrazu ale przedewszystkiem Otrzymuje się go zaś z ługu końcowego działaniem ze względu na jej ciekawą fabrykację, która odbywa chloru albo mieszaniny braunsztynu i kwasu siarko- się tylko w zimie. Krystalizuje ona bowiem z roz-wego i wtedy wydziela się w stanie wolnym.

Do handlu dostaje się brom także jako ciemno- produkcja w innych porach roku wymagałaby ko-brunatny bromek żelaza (mieszanina bromku żela- sztownego utrzymania nizkich temperatur. Ze sche-zowo-bromowego i wody), otrzymywany działaniem matu Osta (str. 114) widzimy, że materjałem służącym pary bromowej na opiłki żelazne lub drut stalowy, do jej wytworzania jest nierozpuszczona pozostałość

po skale karnalitowej, zawierająca Na Cl, Mg S0₂ H₂ O i CaS0₄. Analogiczny proces, który w zwykłej temperaturze prowadzi do powstania siarczanu potasu z siarczanu magnezu i chlorku potasu prowadzi

7. Ten sam ług końcowy pokrystaliczny, z któ-

tworu tylko w temperaturach poniżej 0° i dlatego jej

*) W. Ost. Lehrbuch der chemischen Technologie 1914.

Wyd. VIII.

²) H. E. B o e k e. Ueber das Kristallisationsschema der Chloride, Bromide und Jodite von Natrium, Kalium und Magnesium sowie über das Vorkommen des Broms uud Fehlen-von Jod in den Kalisalzlagerstätten. Z. f, Kristallogr. 1908, 45, str. 382. Por. również. E. B i 11 z und Marcus. Z. f. anorg. Chemie 1909, 62, str. 185.

9 L. Maillard. Bulletin de l’Institut océanographique (Fondation Albert I-er, Prince de Monaco 1907 Avril 43 (cytowany przez Erdmanna 1. c. 120).

w nizkiej temperaturze do wytworzenia się soli glau-berskiej z siarczanu magnezowego i chlorku sodu, według równania:

Mg S0₄ + 2 Na Cl + 10 H₂ O

Na₂ S0₄10 H₂ + MgCl₂

sól glauberska.

11.    Jeśli ponadto wymienimy obecność w karnalicie litu i talu, stwierdzonego także w r. 1883 przez Schramma w karnalicie kałuskimx), tudzież obecność 12 inkludowanych w karnalicie gazów, przedewszystkiem wodoru, powstającego według Preczta ²) działaniem douglasytu Fe Cl₂ 2 K Cl 2 H₂ O, względnie zawartego w nim chlorku żelazawego na wodę krystalizacyjną karnalitu, według równania:

Fe₂0₃ + 4HC1 + H*³)

12.    Oczywista, że jeśli jeszcze uwzględnimy przypadkowe wrostki jak rutyl Ti 0₂, piryt Fe S₂, kwarc Si 0₂, hematyt Fe₂ 0₃ i zanieczyszczenia ilaste, to analiza wykaże także krzemionkę i tytan i wreszcie żelazo i glinkę.

Celem zaś otrzymania soli glauberskiej bozwo-dnej t. j. tenardytu odparowuje się jej roztwór w kotłach, w temp. powyżej 32,4°.

9.    Podnieść jeszcze należy obecność w karnalicie rubidu i cezu¹)* Wydzielanie ich ze skały karnalitowej polega na ich koncentrowaniu się w sztucznym karnalicie, mianowicie z 0,03°/₀ w skale na 0,15 do 0,2°/₀ Rb Cl w sztucznym produkcie. Ilość zaś samego cezu w sztucznym karnalicie wynosi zwykle zaledwie 2°/₀ zawartości rubidu. Oddziela się zaś je od siebie jako winiany, gdyż winian cezu C₄ H₅ Cs 06 jest łatwiej rozpuszczalny niż winian rubidu C₄ H₅ Rb O₀.

Cez zaś otrzymuje się z roztworu zapomocą chlorku antymonowego jako nierozpuszczalny związek Sb Cls 6 Cs Cl.

10.    Dalej zasługuje także na uwagę obecność Cu w karnalicie w ilościach mniejwięcej takich, w jakich

znajduje się w soli kamiennej, mianowicie 2mq Cu ‘„“terciu^yon Wassfratoffbz^ano^cÂïï^ogosf na 4 kg. starszej soli kamiennejx).    un er 1 ung von assers 0    anoig. emie , t ),

2 Fe Cl₂ + 3H₂ O

9 Julian Schramm. Ueber die Stellung des Thalium in der chemischen Systematik und dessen Vorkommen in Sylvin u. Carnallit von Kałusz. Liebigs Annalen 219 (1883) str. 374, tamże na str. 375 Schramm podaje, iż Radziszewski znalazł Rb i Cs w źródle Wanda w Szczawnicy i w źródłach jodowych w Rymanowie.

²) Preczt. Ueber die im stassfurter Kalisalzlager stattge-

str. 1935.

9 Feit i Kubierschky. Chemiker Ztg. 1892, 16, str. 335. Również W i 1 k e. Über das Vorkommen des Rubidiums in den Kalisalzlagerstätten. Kali, 1912, str. 245.

‘) Boeke Petr. 382. Biltz i Marcees wydzielili ją elektrolitycznie. Z. f. anorg. Chemie 1909, 64, str. 236.

³) Tem się tłumaczy też w wielu wypadkach powstawanie w kopalniach soli potasowych gazów wybuchających. Z tym wodorem liczyć się zawsze musi górnik przy zakładaniu nowych szybów, gdyż zapala się przy użyciu gazów wybuchowzch i pali się bardzo długo powodując tygodniowe przerwy w pogłębianiu szybów.

Schemat przeróbki karnalitu według Osta.

Surowy produkt po zmieleniu i zalaniu ługiem magnezowym

Roztwór mętny. Po ustaniu się

Nierozpuszczona pozostałość (Sól kamienna, kizeryt, auliydryt, ilaste części etc )

Roztwór jasny Po krystalizacyi:

Szlam

Po rozrobieniu wodą i prasowaniu:

Albo zadaje się zimną wodą:

Chlorek potasu I Po nakryciu ługiem i wodą:

Ług pokry-

Ług ma-

Albo wraca do szybu jako podsadzka. Rzadziej zadaje się gorącą wodą i poddaje w zimie krystalizacji:

gnezyowy staliczny I do roztwa-Po koncentracji i krystalizacji:

rzania su-

rowego

karnalitu

Szlam Po kalcyno-waniu i zmieleniu :

Chlorek Ług na- Sztucz-potasu I Po wysuszeniu :

Ług

krywo- ny kar- końcowy nalit wy Po zada-|    niu łu-

giem na-krywo-wym

Nieroz-pusz-czone (Sól kamienna, kizeryt etc.)

Kizeryt i Sól glauberska

Ług

ług

jałowy

- Po osadzeniu się :

Szlam

kizery-

towy

Ług

jałowy

Chlorek

potasull

Po przeróbce jak Kcl I:

Ług po-krystali-czny II, który dołącza się do ługu po-kryst. I

Chlorek potasu.

Ług końcowy do fabrykacji bromu.

Sól nawo- Materjałna Kirezyt Sól glauberska. Ług jałowy, zowa. podsadzkę bryłowy.

von

rowe

13. Obecność w karnalicie złota mianowicie 12—13 mg/t¹) i śladów srebra, podobnie jak we wszystkich innych naturalnych ługach potasowych otrzymamy wreszcie możliwie dokładny obraz składu chemicznego skały karnalitowej.

Ciekawym jest natomiast brak jodu w karnalicie pomimo, że pospolicie znany jest w wodzie morskiej. Prawdopodobnie pierwotne jodki, które się wydzieliły podczas krystalizacji, później uległy rozkładowi przez oksydację soli żelazawych na niestałe jodki żelazawe — i wskutek tego wolny jod uszedł w powietrze. Dalej wykazały badania Boekego²), że karnalit jodowy nie tworzy tak jak karnalit bromowy kryształów mieszanych z karnalitem chlorowym, w czem również należy upatrywać przyczynę nieobecności jodu w naturalnym karnalicie³).

Cały przebieg procesu fabrycznego tu tylko bardzo pobieżnie omówiony, H. Ost⁴) ujmuje w następujący schemat:

B. Stosunki fizyko-chemiczne procesu.

Tern zagadnieniem przeróbki karnalitu, któremu nadaliśmy formę czysto-techniezną i które, jak później zobaczymy ma również doniosłe znaczenie geochemiczne, musimy się jednak nieco ściślej zająć i przedewszystkiem bardziej je naukowo sprecyzować. Uczynimy to za wzoreip Van’t Hoffa i W. Mayer-hoffera,⁵) badaczy wielce zasłużonych nie tylko na polu chemji ogólnej, lecz także w dziedzinie syntezy minerałów i skał solnych, którzy sprowadzili to ważne zagadnienie do kwestji równowagi chemicznej i fizyko-chemicznych warunków rozpuszczalności karnalitu. Mianowicie jużto na podstawie własnych wyników doświadczalnych, już to na podstawie prac wykonanych wspólnie z całym szeregiem uczniów⁶) i wreszcie na podstawie wyników pracy innych badaczy autorowie ci usiłowali wytworzyć sobie możliwie dokładny obraz wszelkich warunków równowagi chemicznej, wśród jakich powstały w przyrodzie t. zw. przez V’Hoffa sole oceaniczne, a zatem i karnalit. I wyszedłszy słusznie z założenia, że woda morska jest tylko specjalnym przypadkiem wśród wielu możliwych roztworów wodnych, które tworzyć mogą chlorki i siarczany sodu, potasu, wapienia i magnezu wciągnęli również i to zagadnienie w dziedzinę badań nad roztworami i przez to stworzyli świetną podstawę do wyjaśnienia genezy i tej tak różnorodnej paragenezy złóż potasowych.

Rozumie się, że w pierwszych ścisłych badaniach fizyko-chemicznych soli poszczególnych mogło przedewszystkiem chodzić nie o karnalit w znaczeniu górniczem, lecz o określony produkt K Cl. Mg CI2. 6H2O, który — jak już wiemy — stanowi jako

H K. Friedrich. Metallurgie 1906, 3, 627. Bolke Petrogr.

str. 382.

²)    Boeke 1. c. Z. f. Kr. 45, 388.

³)    Michels i Przibilla 1. c. str. 99.

⁴)    1. c. str. 116.

⁵)    Die Existenzbedingunhen und Löslichkeitsverhältnisse Karnallit. Berichte der königl. preuss. Akad. der Wiss.

1897 str. 487. Por. też Raczt i Cohen Untersuchungen über die Bildungsverhältnisse des ozeahischen Salzablagerungen insbesondere des Statsfurter Salzlagers. Lipsk 1912. To zbio-dzieło wydane po śmierci Van’t Hoffa zawiera wyniki wszystkich badań Van’t Hoffa i jego uczniów nad solami oceanicznemu

⁶) Do nich należy z Polaków T. Estreicher-Rozbierski, ' (Magnesium sulphatpenta- und tetrahydrat qualitativer Teil Sitz-ber. d. k. pr. Akad. d. Wiss. Berlin 1898 str. 497—490).

t. zw. sztuczny karnalit ważne stadjum fabrycznego

procesu.

Wyniki zaś swoich specjalnych badań nac( karnalitem autorowie przedstawili graficznie zapomocą modelu skonstruowanego na podstawie ilościowych stosunków układu trój składowego. KC1, Mg CL, H2O, względnie stosunków rozpuszczalności chlorku potasowego, chlorku magnezowego i powstającego z nich karnalitu w wodzie, a mianowicie w granicach temperatur od —33,6 do +182° i przy zwykłem ciśnieniu atmosferycznem

Przytoczone granice temperatur są bowiem tak ze względu na genezę karnalitu w przyrodzie, jak i ze stanowiska technicznego zupełnie wystarczające. W pierwszym wypadku zwłaszcza granice te są znacznie ciaśniejsze, dla technicznych zaś celów miarodajnymi są fakty, że punkt kryohydratyczny karnalitu znajduje się już przy —21° czyli, że karnalit poniżej tej temperatury w zetknięciu z roztworem wodnym ulega rozkładowi, tudzież, że karnalit topi się już w temp. 167V2⁰ czyli, że powyżej tej temp. ani w przyrodzie, ani jako produkt w fabrycznym procesie również istnieć nie może.

Co się zaś tyczy wpływu ciśnienia na genezę soli oceanicznych, to badania V’Hoffa i Dawsona⁴) nad tachhydrytem (Ca CI2 2 Mg CI2. 12H2 0), daléj badania Le Chateliera ²) nad anhydrytem (Ca SO4), wykazały, że ciśnienie nie posiada istotnego znaczenia dla wyjaśnienia warunków genezy soli oceanicznych, zatem i dla interesującego nas tutaj karnalitu i dlatego ten czynnik może być pominięty w dalszych rozważaniach.

Przechodząc do omówienia warunków równowagi trój składowego układu : KCl, Mg CI2, H2O, wyrażonych graficznie na wzmiankowanym modelu, musimy i tutaj podobnie, jak postąpiliśmy w części technicznej naszych rozważań z poszczególnymi składnikami, rozpatrzeć najpierw z osobna granice egzystencji, względnie równowagę chemiczną wchodzących w skład tego systemu obydwu możliwych dwuskładowych układów, a mianowicie :

1)    Mg CI2 i H2O w temperaturze między —33,6° a +182° tudzież

2)    KCl i H2O w temperaturze między —11,0°

a +182°.

Mamy zatem rozpatrzeć te dwa układy w granicach między ich punktami kryohydratycznymi, a tą maksymalną temperaturą, w której zaczynają się zmieniać, t. j. kiedy pod zwykłem ciśnieniem atmosferycznem zaczyna się z tych roztworów ulatniać chlorowodór. Te stany równowagi wyrazimy również graficznie za pomocą diagramów w płaszczyźnie (fig. 2 i 3), na których oś odcinków jest stale osią temperatur, a na osi rzędnych odkładane są ilości molekuł soli, a mianowicie : n-X 95,4g Mg CI2 wzgl. pX74,6g KCl na 100Xl8g H2O.

Fig, 2. przedstawia właśnie taką krzywą rozpuszczalności ABCDEFG chlorku magnezowego w wodzie ³) w wymienionych wyżej granicach temperatur, t. j. od 33,6° do +182°.

Jeśli więc w A, t. j. w punkcie zamarzania wody dodamy do niej Mg CI2, to jej punkt zamar-

⁴) Einfluss des Druckes auf die Tachhydritbildung, Zbiorowe wydanie Preczta i Cohena str. 108—113.

²)    Compt. rend 1895 (cytowane przez V. Hoffa, Zur Bildung der ozeanischen Salzablagerungen I. str. 65).

³)    P. Hollemann str. 270,

zania coraz bardziej się obniża i wreszcie w punkcie B (—33,6°) osiągamy punkt kryohydratyczny. Woda krzepnie tu razem z chlorkiem magnezu i wydzielają się bezbarwne kryształy soli 12 wodnej : MgCk.l2H20. Stosunki zaś ilościowe wyrażają się tu równaniem

MgCk : H2O = 1:20,3 czyli 4,94 MgCk : IOOH2O.

Następny odcinek BD, t. j. krzywa rozpuszczalności MgCk. I2H2O różni się tern od poprzedniego i wszystkich następnych, iż posiada maximum w C (—16,3°), które dla MgCk. I2H2O jest punktem topliwości. Część BC jest zasobniejsza w wodę, część

MęC/;

‘froc? ïjéfr/ fpVff/pu/ ??o//

16

10

Roztwór przegony

x>

>t6.er

A__ ! #' W^76J‘

-33,6°    0‘

tfgCh

Roztwór /)/enjsycony

■50°

WP°

750”

762°

Fï/npe/'âtrz/'a    ' •

Fig. 2.

CD uboższa. W C zaś Mg CI2. I2H2O topi się na ciecz jasną o tych samych stosunkach ilościowych co w soli, t. j. dokładnie:

MgCk : II2O = 1:12 czyli 8.33 MgCk : IOOH2O.

Masa krystaliczna rozpływa się mianowicie w C w własnej wodzie krystalizacyjnej i ten punkt topliwości może być obniżany, już to ku B przez dodawanie wody — już to ku D — przez dodawanie MgCk, względnie uwodnionego chlorku magnezowego, zawierającego mniej, niż 12 molekuł wody krystalizacyjnej. Dla jednej i tej samej soli MgCk. I2H2O

mamy zatem dwie różne krzywe rozpuszczalności : BC i CD, schodzące się w punkcie D z następnym odcinkiem wzgl. krzywą DE.

Sól MgCl2.12H20 może więc w granicach temperatur między —16,3 a —16,7°, t. j. na odcinku postępującym BC i wstecznym CD być w równowadze z dwoma różnymi roztworami, z których jeden zawiera więcej, drugi zaś mniej wody, aniżeli sól stała 12-wodna. Raz bowiem jest w równowadze z roztworem, zawierającym mniej niż 8,33 części MgCk na 100 H2O, drugi raz z roztworem zawierającym na tę samą ilość wody znacznie więcej, bo 8,95 części MgCk (przy —16,7°).

W punkcie D sól 12-wodna MgCk.l2H20 może istnieć obok 8-wodnej MgCk. 8H2O. Krzywą rozpuszczalności zaś oktohydratu jest odcinek DE. Sól ta jest w przeciwieństwie do bezbarwnego dodekahy-dratu białą i po tej barwie łatwo jest te sole obok siebie rozróżnić w punkcie D. Stosunki zaś ilościowe w punkcie E, któremu odpowiada temperatura —3,4°, są następujące :

MgCk : H2O =1 :10 wzgl. 10 MgCk : IOOH2O.

Powyżej tej temperatury sól 8-wodna staje się nietrwałą i utraciwszy 2H2O przechodzi w heksahy-drat MgCk. 6H2O, sól znaną w przyrodzie pod nazwą biszofitu. Dla naszego zagadnienia jest ten minerał o tyle ciekawy, że w przyrodzie może występować w paragenezie z karnalitem. Drogą syntetyczną zaś można go otrzymać w granicach temperatur między —3,4 a +116,67° (odcinek EF).

W punkcie F, gdzie stosunki ilościowe odpowiadają równaniu :

MgCk : H2O = 1:6,18 wzgl. 16,2 MgCk: 100 H2O odcinek EF schodzi się z krzywą FG dla te-trahydratu Mg Ck. 4tk0. Tetrahydrat znów może w punkcie G, obok soli 2-wodnej Mg Ck. 2H2O być w równowadze z roztworem nasyconym o stosunkach ilościowych :

MgCk : H2O = 1:4,2 wzgl. 23,8 MgCk : 100 H2O.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Światowa produkcja węgla-

Razem

Czeska produkcja węgla wynosi za pierwszy kwartał roku 1920-go 370.433 wagonów, co w porównaniu z tymże okresem za rok 1919 — wykazuje wzrost produkcji o 50.348 wagonów, czyli przeciętnie o 16.782 wagony miesięcznie.

Węglowa państwowa ustawa w Czechach. W uzupełnieniu naszych notatek o monopolu rządowym w Czecho-Słowacji, podajemy dalsze szczegóły.

Przedsiębiorca kopalniany ma najdalej do 10-go każdego miesiąca uiścić skarbowi Państwa w sposób ściśle przepisany 30°/₀ od ceny węgla załadowanego z kopalni.

Każdy, kto 1 maja posiada więcej aniżeli 100 q węgla powinien bezzwłocznie zgłosić swoją nadwyżkę do najbliższego urzędu podatkowego, celem uiszczenia dopłaty.

Każdy przedsiębiorca węglowy, czy to zajęty wydobywaniem węgla, czy też przeróbką jego, lub też handlem, powinien przedsiębiorstwo swe u odnośnej władzy zgłosić, celem zarejestrowania.

Rozdział węgla w Czechach. Pragska Izba Han-dlowo-Przemysłowa ogłaszając poniżej podany plan rozdziału węgla na najbliższy miesiąc podaje jako trzy najważniejsze czynniki, którymi należy się kierować przy podobnych obliczeniach następujące wytyczne: 1) dokładną, każdoczesną znajomość produkcji, 2) ścisły obraz chwilowych warunków transportowych, 3) dokładną znajomość zobowiązań wywozowych oraz możliwość importowych.

2,150.000 t.

Produkcja węgla w Austrji w marcu b. r. wynosiła w tonach :

Graz

Klagenfurt

St. Pölten

Weis

Leoben

węgiel kam. węgiel brunat. Razem

IO.66O0    14.0244    24.6849

242s    40.7352    40.978

55.357s    55.357s

Hull

90.3851    90.385i

7.1677    7.167t

3.9612    39612

Razem

w lutym b. r. w styczniu b. r.

10.9033    211.6314    222.534t

8.863t    181.3543    190.218

9.374e    187.508e    196.883₂

STATYSTYKA

produkcji węglowej w Ostrawsko-karwińskim okręgu górniczym w marcu 1920.

STATYSTYKA

produkcji węglowej w Ostrawsko-karwińskim okręgu górniczym w kwietniu 1920.

Nazwa

przedsiębiorstwa

Wytwórczość w tonach

Zapas w tonach

węgla

koksu

węgla

koksu

Nazwa

przedsiębiorstwa

Wytwórczość w tonach

Zapas w tonach

węgla

koksu

węgla

koksu

Austr. Tow. Górn.-hutn.

Witkowickie

Kopalnie

Kolej północna

Orłowa-Łazy. .

Hr. Larisch-

Mönnich

Hr. Wilczek . .

Ostr.-Karw. Tow. Górn.

Alpiny . . . .

Zwierzynieckie gwar. węgl.

154.066s 34.0375    7.191s

135*988 20.7779 97*4018 29.457e 44.0373    5.588

49.4454

43.3415

12.397

6.9717

7 732s

2.2294

2.940

9.116

6.4315

5892

3.0973

2.1221

275

1,8945

3006

583₈

988s

220

1.524s

287

3186

150

Austr. Tow. Górri.-hutn.

Witkowickie

Kopalnie

Kolej półn. .

Orłowa-Łazy

Hr. Larisch-Mönnich

Hr. Wilczek .

Ostr.-Karw. Tow. Górn.

Alpiny . . .

Zwierzynie-ckie gw. węgl

1,799.895

351.575

56.523

13.506

1439.725    221.026    32.138    2.600

881.460    272.925    26.200    15.746

691.064    84.017 105.200    —

773.938

408.306

111351

72.340

63.599

89.255

53.989

97.500

40.180

18.750

3.912

2.229

8.923

1.500

1.000

127

Razem . .

561.381t 104.0789 27.856

3.489s

Razem. .

6,241.678 1,170.287 289.541 38.993|

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

Podwyższenie cen żelaza w Niemczech. Ministerstwo gospodarki    wewnętrznej    w    porozumieniu ze

związkiem producentów surowca oraz z zastępcami konsumentów i robotników uchwaliło następujące sceny żelaza za tonę dla wewnętrznych dostaw : hematyt    2.338*50    M    zwyżka    50    M

surowiec żelaza I    1.776*50    „    „    21    „

*    HI    1.775*—    „    „    21    „

Również dla stali siegerlandzkiej oraz dla zwierciadlistego surowca („Spiegeleisen“) — podniesiono cenę o 96 marek na 1 tonie.

Czeskie ceny eksportowe dia żelaza zostały w następujący sposób ustanowione:

Żelazo Żelazo sztabowe taśmowe

przy odbiorze do 25 kg — 50 K, do 100 kg —10 K, do 500 kg — 5 K.

Ceny węgla górnośląskiego zostały podwyższone z dniem 1 kwietnia 1920 w następujący sposób za 1 tonę, loco kopalnia :

Gruby węgiel i kostka od 276*40 — 277*60

od ,273 *20 - 280*20 Grysik i pospółka . . od 270*80 — 275*40 Miał węglowy .... od 258*60 — 261*10 Ceny metali w Berlinie w kwietniu za 100 kg

23/IV

Orzech

ponad 5 mm

43 1 a c h. y 5 -3 mm 3—1 mm

poniżej 1 mm

do Holandji¹). . . . do Skandynawji²) . do Szwajcarji, Francji, Włoch, Belgji,

Rumunji³). . . . do Austrji⁴) ....

Do innych państw dolicza się 50°/₀ dodatku eksportowego do cen krajowych.

Przy zakupnie produktów walcowanych w Czechosłowacji, wprost w składach dopłacać się będzie :

29

58

co co

co o

-o

42

84

wynosiły :

Miedź elektrolityczna M Miedź rafinowana „ Ołów Cynk

Glin (aluminium)

Cyna

Nikiel

9/IV

2.871

OO Ol

60 60 540 600

80    90

680 750

2.736

2.000 2.000—2.100 825— 875 600— 875 4*100-4*200 3.900-4.000 8.500-8.700 9.300-9.500 5.800 5.500-5.600 Antymon    „    1.700 1.600—1.650

następne notowania wykazują dalsze zniżki i tak:

27/IV * 2 666

1.900 1.800-1.850

Miedź elektrolityczna M „ rafinowana „

900- 925 700-1*000

4/V

2.512

x) w guld. holenderskich. ²) w koronach szwedzkich. ³) w frankach szwajcarskich. ⁴) w koronach czeskich.

Ołów

Cynk

Glin (aluminium)

Cyna

Nikiel

Antymon

775— 800 575- 800    575— 800

3.850 3.750—3.800 8.700-9.000 8.300—8.500 5.200-5.400 5.200—5.400 1.400

1.400-1.500

700

Sprawozdanie Związku Górników i Hutników Polskich

za lata: 1914, 1915, 1916, 1917, 1918 i 1919.

7)    stosunków służbowych w kopalniach,

8)    ogólnego Zjazdu G. H. P. we Warszawie. Powzięte wówczas uchwały zostały częściowo

przeprowadzone i ukończone — niektóre z nich są jeszcze w toku załatwienia.

Drugie zebranie koleżeńskie odbyło się w dniu 7 grudnia 1919 r. przy bardzo licznym udziale górników i hutników oraz zaproszonych gości między którymi witaliśmy serdecznie i owacyjnie bohaterskiego obrońcę Śląska Cieszyńskiego i przyjaciela górników i hutników polskich generała Latinika, z okazji otwarcia Akademji górniczej w Krakowie i uczczenia święta św. Barbary, patronki górników.

Obradowano nad sprawą stosunku ukończonych górników do młodzieży akademickiej i roztoczeniem opieki moralnej nad tą młodzieżą, nad organizacją „Bratnia Pomoc“ słuchaczów, założeniem ewidencji akademików górniczych i hutniczych Polaków koń-Na posiedzeniu w dniu 28 października 1918 r. czących studja na akademjach zagranicą, organizacji przystąpiono do wyboru nowego prezesa, którym zawodowej inżynierów górniczych, przewozu węgla został inż. Witold hr. Sągajłło, dyrektor Tow. War- drogą wodną, obecnego stanu produkcji i stosunków szawskiego w Niemcach, piastujący tę godność do- robotniczych na kopalniach w zagłębiu dąbrowskiem, tychczas.    uniformu górniczego, zwyczajów i symbolów gór-

Sekretarze Delegacji w tym okresie kolejno się niczych. Zebranie zakończono ochoczą zabawą towa-zmieniają. Byli nimi: inż. Franciszek Drobniak, inż. rzyską.

Zdzisław Kamiński, inż. Roman Rieger, inż. dr. Ju-    Za czasów niewoli austryjackiej poszczególni

ljan Czapliński, wreszcie powtórnie inż. Roman Rie- członkowie Delegacji zastępowali interesa polskiego ger, który funkcje sekretarza do końca sprawozdaw- górnictwa i hutnictwa w austryjackich Radach: górniczej, naftowej, kolejowej i przemysłowej.

W polskiej Radzie Komisji Taryf Celnych za-rym mowa był inż. Jan Zarański, skarbnikiem p. Ka- siada jako członek reprezentant Związku, ziinierz Srokowski.

Starania podjęte u rządu au stryj ackiego o założenie w Galicji krajowego zakładu geologicznego i kilku stacji geologicznych do chwili wybuchu wojny Wyrazem ciągłej czujności nad sprawami odno- nie odniosły skutku. Wojna przerwała prace w tym szącemi się do górnictwa i hutnictwa polskiego i czyn- kierunku. Rząd polski zakład taki w Warszawie ności organizacyjnej Delegacji, są dwa duże zebrania założył, koleżeńskie, które obradowały w dniu 24 lutego i 7 grudnia 1919 r. Zebrania te miały za zadanie nego organizatora Związku ś. p. Adama Łukaszew-

Ostatniem ogłoszonein publicznie sprawozdaniem Związku Górników i Hutników Polskich wAustrjibyło sprawozdanie za rok 1913 drukowane w numerze 9 „Przeglądu Górniczo-Hutniczego“, wydanego w Dąbrowie górniczej, dnia 1 maja 1919 r.

Wybuch wojny i wywołane nią stosunki nie pozwoliły sekretarjatowi Delegacji ogłaszać regularnie sprawozdań za lata następne. Nie należy jednak stąd wnosić jakoby Delegacja Górników i Hutników Polskich zawiesiła swe czynności, a Związek przestał istnieć. Owszem przeciwnie, po krótkiej przerwie spowodowanej inwazjami nieprzyjacielskimi, Delegacja podjęła swe normalne czynności, zaś prace podjęte przez nią i przez Związek tak z własnej inicjatywy jak wskutek uchwał II. Powszechnego Zjazdu Górników i Hutników Polskich były przez cały czas wojny prowadzone. Z czynności i prac tych zdawał sekretarjat i skarbnik Delegacji sprawozdanie na posiedzeniach Delegacji w roku 1919 przed szerszym zaś ogółem Członków Związku, na zebraniu koleżeń-skiem w grudniu 1919 r.

Dziś stojąc przed reorganizacją Związku Górników i Hutników Polskich i zmianą jego statutu, czego wymagają zmienione obecnie warunki i pomyślna przyszłość organizacji górnictwa i hutnictwa w Wolnej i Niepodległej Polsce, pragniemy zebrać krótko i w jednem sprawozdaniu przedstawić działalność Delegacji Związku Górników i Hutników Polskich za cały ubiegły okres od ogłoszenia sprawozdania tj. ód roku 1914 do roku 1919 włącznie.

W okresie od początku r. 1914 do końca r. 1919 Delegacja Związku odbyła 14 posiedzeń.

Ostatnie posiedzenie przed wybuchem wojny odbyło się w dniu 25 czerwca 1914 r. następne udało się zwołać dopiero na dniu 26 i 27 maja 1917 r. Na tern to posiedzeniu przypadł Delegacji smutny obowiązek oddania czci pośmiertnej długoletniemu i zasłużonemu prezesowi ś. p. Janowi Surzyckiemu, zmarłemu w dniu 5 stycznia 1916 r. Od tej chwili przewodniczył Związkowi i Delegacji zastępca prezesa inż. Jan Zarański.

czego okresu sprawował.

Wiceprezesem Delegacji przez cały okres o któ-

1. Organizacja.

zastąpić choć w części III. powszechny Zjazd G. H. P. którego zwołanie w ówczesnych warunkach było ze względów społecznych i technicznych niemożliwe.

W pierwszem zebraniu w którem uczestniczy przeszło 100 osób, biorą udział nie tylko osobistości ze świata górniczego, ale także wielu wybitnych przedstawicieli innych zawodów.

Celem tego zebrania było przedewszystkiem obmyślenie sposobów i podjęcie starań, któreby zapewniły górnictwu i hutnictwu polskiemu pomyślne warunki istnienia i rozwoju w nowych stosunkach wywołanych przewrotem politycznym i społecznym. Obradowano nad następującemi nader ważnemi sprawami :

1)    Akademji Górniczej w Krakowie,

2)    organizacji Władz górniczych,

3)    podporządkowania państwowych żup solnych Ministerstwu przemysłu i handlu,

4)    utworzenia Ministerstwa górnictwa,

5)    zarządu państwowemi zakładami górniczo-hutniczemi,

6)    udziału sił fachowych w konferencji pokojowej,

Celem przyjścia z pomocą rodzinie niezapomnia-

19)    Inż. Józef Sarę, Wieerezydent miasta Krakowa;

skiego utworzono z inicjatywy Związku fundusz, z którego od września 1917 r. począwszy wypłaca się stypendjum synowi Zmarłego.

2. Akademja Górnicza.

20)    Inż. Antoni Schimitzek, dyrektor Banku handlowego, Kraków, Wiślna 3;

21)    Dr. Jan Stock, Profesor Akademji Górn. w Krakowie;

22)    Inż. Leon Syroczyńskj, Profesor Politechniki, Lwów ;

23)    Rektor Dr. Władysław Szajnocha, Kraków ś. Anny 6 ;

Mimo znanego systemu oszczędnościowego w Austrji stosowanego zwłaszcza do Galicji i ciężkiego biurokratyzmu austryjackiego, udało się Delegacji z inż. Janem Zarańskim (ówczesnym posłom do parlamentu austryjackiego) na czele, doprowadzić do tego, że rząd austryjacki postanowił z początkiem 1914 r. uruchomić pierwszy rok studjów na Akademji Górn. w Krakowie. Od gminy miasta Krakowa uzyskano 10.000 m² placu pod budowę gmachu i 200.000 Kor. jako jednorazowy datek na budowę. Wydział krajowy lwowski wstawił w budżet 100.000 K na cele Akademji górniczej. Podjęto starania, aby przyszłemu rektorowi Akademji przyznano miejsce wirylne w Sejmie galicyjskim, oraz, aby w komitecie Akademji zasiadali także górnicy-praktycy. Ten ostatni postulat został uwieńczony pomyślnym skutkiem.

Delegacja zajęła się sprawą mianowania profesorów, dla których przyznał Rząd stypendja.

W końcu ustalił Rząd austryjacki termin otwarcia Akademji na rok 1915. Równocześnie z otwarciem Akademji miał się odbyć III. Zjazd G. H. P. Wybuch wojny uniemożliwił przeprowadzenie tego planu i moment otwarcia Akademji odwlókł się na czas nieograniczony. Nie powstrzymało to Delegacji od dalszych starań i zabiegów. Z chwilą, gdy stosunki wojenne na to pozwoliły, zainterpelowano rząd austryjacki w tej sprawie i uzyskano w 1917 r. wstawienie do budżetu właściwej kwoty na rzecz Akademji. Po przewrocie politycznym, który pozwolił nam odzyskać wolną Ojczyznę, a nawet przed nim jeszcze, bo na posiedzeniu w dniu 28 października 1918 roku uchwalono u Rządu polskiego forsować otwarcie Akademji. Na posiedzeniu Delegacji 13 lutego 1919 r. postanowiono poczynić starania o zreorganizowanie Komitetu Akademji w ten sposób, aby w nim znaleźli się obok zastępców uniwersytetu Jagiellońskiego reprezentanci obu polskich politechnik i zastępcy sfer górniczych wszystkich dzielnic.

Dziś w komitecie zasiada 27 członków w tem wielu górników.

Skład komitetu jest następujący:

24)    Inż. Leopold Szefer, inspektor węglowy, Cieszyn ;

25)    Inż. Radca Erwin Windakiewicz, Bochnia;

26)    Dr. Konstanty Zakrzewski, Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Gołębia 13;

27)    Inż. Jan Zarański, Warszawa, Mokotowska 45.

Postanowiono powołać do życia kursa uzupełniające i komisje egzaminacyjne dla tych słuchaczy zagranicznych Akademji, którzy z powodu wojny nie byli w stanie kontynuować swych studjów. Na posiedzeniu dnia 27-go lipca 1919 roku skonstatowała Delegacja, że Rząd Polski przyjął na siebie akcję i zobowiązanie otwarcia Akademji już w bieżącym roku i że czuwa nad tem komitet, w którym silne wpływy mają przedstawiciele górnictwa. Dnia 20 października 1919 r. odbyło się uroczyste otwarcie Akademji Górniczej w Krakowie w obecności Naczelnika Państwa i licznych przedstawicieli świata górniczego, naukowego, przemysłowego i t. d.

W tem krótkiem sprawozdaniu, nie podobna pominąć wzmianki o tem, że na posiedzeniu Delegacji, które odbyło się w przeddzień otwarcia Akademji górniczej wyrażono jednogłośnie wśród oklasków wiceprezesowi Związku inż. Janowi Zarańskiemu gorące podziękowanie imieniem Delegacji i całego społeczeństwa polskiego za jego wytrwałe i z żelazną konsekwencją do pomyślnego końca doprowadzone trudy i zasługi około utworzenia i otwarcia Akademji. Imieniem Delegacji przemówił podczas uroczystości aktu otwarcia Akademji inż. Jan Zarański. Również na szczególne podziękowanie zasługują szlachetne czyny niżej wymienionych osób, które złożyły następujące zapisy na rzecz Akademji Górniczej względnie słuchaczy tejże:

1)    Michalina Osadcowa, zapisała 20.000 K na stypendja dla słuchaczy Akademji Górniczej;

2)    Wydział III. Rady Narodowej w Cieszynie ustanowił 3—4 stypendja po 1400 K do 1600 K dla słuchaczy Akademji górn., absolwentów gimnazjum polskiego w Orłowej i szkoły górn. w Dąbrowie;

1)    Inż. Karol Adamiecki, Warszawa, Foksal 11 ;

2)    Inż. Juljan Cybulski, naczelnik Wydziału Górniczego Sekcji Górniczo-Hutniczej Ministerstwa Przemysłu i Handlu ; Warszawa, Jasna 8;

3)    Inż. Juljan Fabiański, Profesor Politechniki, Lwów, Nabielaka 26 a ;

4)    Inż. Antoni Gerzabek, emer Starosta górniczy, Kraków, Karmelicka 38;

5)    Inż. Ludwik Gorazdowski, Warszawa, Natolińska 8;

6)    Dr. Antoni Hoborski, Rektor Akademji Górniczej w Krakowie;

7)    Inż. Zenon Jędrkiewicz, dyrektor huty żelaznej Kor-

natka p. Dobczyce;    „

8)    Dr. Kazimierz Kling, Profesor Uniwersytetu Lwów;

9)    Inż. Hieronim Kondratowicz, Warszawa, Aleje Jerozo-

3)    Stanisław Larysz-Niedzielski, właściciel dóbr w Śledziejowicach złożył 10.000 K jako fundusz mającego powstać stypendjum jego imienia dla ubogich słuchaczy Akademji Górniczej. Aktu fundacyjnego jeszcze nie wygotował;

4)    stypendjum Y. Zjazdu Polskich techników dla zwyczajnych słuchaczy wyższego zakładu naukowego górniczego. Założycielami są: Profesor Politechniki lwowskiej Leon Syroczyński, właściciel dóbr Zenon Suszycki i Radca górniczy i dyrektor kopalni Kazimierz Szumski. Fundusz zakładowy stypendyjny wynosi 3016 K z którego według aktu fundacyjnego dopiero przy wzroście jego do 10.000 K będzie wypłacone z odsetek roczne stypendjum w kwocie 450 K;

5)    stypendjum Jaworznickiego Gwarectwa wę-

limskie 59-    glowego w kwocie 200 K miesięcznie na razie na

10)    Inż.    Stanisław Kontkiewicz, Warszawa, Śniadeckich 23 ;    jedno półrocze roku szkolnego 1919/20 dla jednego

11)    Dr.    Stefan Kreutz, Profesor Uniwersytetu    Jagielloń-    słnchacza Akademji Górniczej z którego korzysta

słuchacz Franciszek Sikora.

Z darów otrzymanych przez Akademję Górniczą należy wymienić: zbiór minerałów po śp. profesorze

skiego w Krakowie ;

12)    Inż. Henryk Korwin Krukowski, Warszawa, Wilcza 22;

13)    Inż. Karol Miłkowski, Profesor Politechniki, Lwów;

14)    Inż. Józef Modzelewski, Dąbrowa górnicza ;

15)    Dr. Józef Morozewicz, Dyrektor Instytutu Geologi- Uniwersytetu Jagiellońskiego Drze Jentysie, ofiaro-cznego, Warszawa, Pałac Staszica Krakowskie: Przedmieście; wany przez tegoż rodzinę, oraz zbiór minerałów ofia-

16)    Inż. Stefan Niementowski, Prof. Politechniki, Lwów;    J 1    °    ^

17)    Inż.    Plużański, Warszawa, Śniadeckich 13 ;    rowany przez przez Karolinę Nowakowską po sp. mężu

18)    Inż.    Szymon Rudowski, Sosnowiec;    profesorze szkoły rolniczej w Czernichowie, jak rowmez

oddaną przez niewiadomego nazwiska ofiarodawcę za i zbadała statut spółki, która rozwija się bardzo po-pośrednictwem Starosty Górniczego Gerżabka bibljo- myślnie. Staraniem Delegacji a pod kierunkiem jej tekę składającą się z 70 dzieł w języku niemieckim członka p. Inż. Jastrzębskiego jest w opracowaniu

III. tom Monografji zagłębia krakowskiego który nie-Również dla bibljoteki Akademji Górniczej na- bawem ukaże się w druku. Pracę opóźniła wojna desłali kilkadziesiąt książek fachowych Inż. Łempicki i trudności techniczne nią wywołane, i Inż. Dyr. Kondratowicz.

Oto krótka historja mozolnych zabiegów i starań Delegacji około założenia Akademji Górniczej w Polsce uwieńczonych pomyślnym skutkiem dla dobra górnictwa i hutnictwa polskiego.

z dziedziny górnictwa i hutnictwa.

6. III. Zjazd G. H. P.

Na posiedzeniu Delegacji z d. 18 stycznia 1914 r. postanowiono że Zjazd winien się odbyć równocześnie z otwarciem Akademji Górniczej, a więc w r. 1915. Wojna uniemożliwiła Zjazd tak samo jak otwarcie Akademji. W roku 1919 Delegacja podjęła na nowo Szkoła ta która od pierwszej chwili swojego starania o urządzenie Zjazdu — ustaliła termin na istnienia walczy z wrogimi żywiołami niemieckimi dzień 3—6 października i wybrała na miejsce Zjazdu i czeskimi i z brakiem fnnduszów, dzięki niestrudzo- Warszawę.

nym zabiegom i ustawicznej pracy Delegacji, a w szcze-    Wybrano komitet, który podjął forsownie prace

gólności jej członków pp. Zarańskiego i Szefera, tylko przygotowawcze. Wobec trudności wywołanych trwa-na 2 lata przerwała wskutek wojny swoją działalność, jącymi ciągle jeszcze stosunkami wojennymi

Już w r. 1917 podjęto wykłady na nowo i do warunkami pracy na kopalniach i w zakładach gór-dnia dzisiejszego kształci ona przyszłych sztygarów niczych, termin zjazdu został odroczony na czas niepolskich, których spora liczba co roku opuszcza jej ograniczony, z dyrektywą dla komitetn Zjazdu, aby mury. Wskutek zatargu polsko-czeskiego i znanego ₀ ile stosunki pozwolą (zwłaszcza wyniki ple-wszystkim dobrze teroru i gwałtu, którymi posłu- biscytowe na obu Śląskach będą już znane) zwołać gują się Czesi, warunki w których szkoła pracuje od ten Zjazd jaknajprędzej np w jesieni 1920 r. chwili okupacji czeskiej są nader ciężkie. Żywimy nadzieję, że z chwilą gdy Dąbrowa zostanie uwolnioną

od najazdu wraz z całym Śląskiem cieszyńskim i włą- Skład Delegacji Związku Górników i Hutników Polskich

czoną do Polski, w co niezłomnie wierzymy, Rząd Rzeczypospolitej przyjmie szkołę na swój etat.

3. Szkoła Górnicza w Dąbrowie na Śląsku.

z końcem 1919 roku.

oraz

4. Memorjał w sprawie nabycia terenów węglowych przez Kraj.

Jednym z najowocniejszych a długotrwałych prac i starań Delegacji uwieńczonych pomyślnym wynikiem, było nabycie przez Kraj krakowskiego terenu węglowego od firmy „Schlutius“. Memorjał w tej sprawie opracowany przez jej członków pp. Dr. Benisa, Inż. Drobniaka, Inż. Schimitzka, Su-rzyckiego i Inż. Zarańskiego zdobył wielkie uznanie Wydziału krajowego galicyjskiego i kół fachowych i on to głównie przyczynił się do korzystnej decyzji Sejmu gal. a tern samem do przeprowadzenia tak wielkiego dzieła.

Prezes: Inż. Witold hr. Sągaiłło, gen. dyrektor To w. warszawskiego, członek Rady Zjazdu Przemysł, góra w Dąbrowie Górniczej.

Zastępca prezesa: Inż. Jan Zarański, radca stanu, Warszawa.

Sekretarz: Inż. Roman Rieger, dyrektor krajowych kopalń węgla, Kraków.

Skarbnik: Kazimierz Srokowski, sekretarz Rady Zjazdu Przemysł. góra., Dąbrowa Górnicza.

Członkowie czynni:

Inż. Drobniak Franciszek, właściciel faaryki, Kraków

„ Jastrzębski Ferdynand, st. radca góra., Kraków

„ f Kamiński Zdzisław, st. radca górn., Kraków

„ Kontkiewicz Stanisław, Warszawa

„ Schimitzek Antoni, Dyr. Oddz. Banku Handl. w Krakowie.

Członkowie korespondenci:

Dr. Benis Artur, adwokat krajowy, Kraków Czapla Tadeusz, b. szef Sekcji w Ministerstwie skarbu, Poznań „Przegląd Górniczo-Hutniczy“ był do roku 1916 Inż. Dr. Czapliński Juljan, st. radca góra., Kraków oficjalnym organem zawodowym, zasilanym pracami » Czechowski Marjan, Cieszyn

fachowymi i popieranym pod każdym względem przez *    ^/^r^“rk0p°    Górnicza

Delegację. Wydawnictwo Przeglądu wskutek wybuchu s Grabiński Mieczysław, Dyr. tow. Franc.-Włoskiego, Dąbrowa wojny doznało przerwy. W dniu 16 sierpnia 1916 r.    Górnicza

obecni w Krakowie członkowie Delegacji uchwalili » Kiedroń Józef, Dąbrowa Śląsk

kredyt na rozpoczęcie wydawnictwa na nowo. Wy- ’ MkkowJki lafoi, pmŁ Pol.?techWni&>a LwdwWOrZ"M dawmctwo podjęto pod zmienioną nazwą i formą. Od Dr. Müller Antoni, sekretarz tow. naftowego, Lwów tej chwili organ zawodowy G. H. P. wychodzi jako Inż. Naturski Jan, dyrektor „Tepege“, Kraków „Czasopismo Górniczo-Hutnicze“ pod kierunkiem Ko- » Piotrkowski Zdzisław, Dąbrowa Górnicza rnitetu Redakcyjnego.    »    gniewski Stanisław Grodziec p. Będzin

W dniu lö września 1918 r. usamodzielniono    Rudowski Szymon, dyrektor huty, Sosnnwiec

wydawnictwo Czasopisma zatrzymując jednak patro- Skarbiński Stanisław, dyr. tow. Grodzieckiego, Grodziec liât Związku.    Skoczylas Stanisław, dyrektor żup solnych, Kraków

Zawiązano pod firmą Towarzystwo Polskich    d|r"7ow““Sawskiego, Dąbrowa Górn.

Wydawnictw Górniczych" „Tewuge“ (z kapitałem    Szefer Leopold, dyr. szkoły górn., Dąbrowa. Śląsk

zakładowym 50.000 K) spółkę Z ograniczoną odpo- Szydłowski Marjan, dyr. tow. „Tepege“, Kraków wiedzialnością, której zakres działania obejmuje nie

tylko wydawnictwa Czasopisma, ale także całą lite-    .    . ,    _ ,

raturę górniczą polską. Dla Związku G. H P. zastrze- Grabi*G^ke?ysław’ dyF' ł°W' Francusko'włosk- w Dąbrowie żono wpływy na wydawnictwo. Delegacja za pośred- Sykała Julian,^dyr- Tow. warszawskiego, Dąbrowa Górnicza nictwem wyłonionej ze siebie komisji wypracowała Windakiewicz Erwin, radca górn., Bochnia.

5. Wydawnictwa.

Komisja rewizyjna:

Lista członków Związku Górników i Hutników Polskich.

I. Przedsiębiorstwa i instytucje:

Brzeszcze gwarectwo w Brzeszczach Bergsonowie w Sosnowcu Czytelnia Polska w Leoben

Izba pracodawców przemysłu naftowego w Borysławiu Jaworznickie Gwarectwo węglowe w Jaworzniu Dyrekcja krajowych kopalń węgla w Krakowie Kopalnia „Matylda“ w Kętach Kopalnia „Kmita“ w Tenczynku Krajowe Towarzystwo naftowe we Lwowie Krajowy Związek producentów ropy we Lwowie, pi. Marjacki „Saturn“, Towarzystwo akc. dla przemysłu, Sosnowiec „Schodnica“, akc. Tow. dla przemysłu naftowego we Wiedniu Spółka „Rekord“, Wolanka koło Borysławia „Silesia“, akc. Tow. górn., Bielsko Sekcja Górniczo-Hutnicza w Dąbrowie Górniccej Tow. Grodzieckie w Grodźcu „ kopalń galicyjskich w Libiążu „ górniczo-przemysłowe w Borach „ kopalń węgla „Czeladź“ w Czeladzi koło Sosnowca „ akc. Gal. Karpackie Naftowe w Borysławiu „ „Flora“ w Dąbrowie Górniczej „ dla przemysłu oleju skalnego w Borysławiu „ zakładów hutniczych i górniczych w Trzebini „ Waterkayn Józef, Borysław Zakłady fosforowe w Białej.

II. Osoby:

1.    Ałbrycht Konstanty inż., Kraltńw

2.    Ajdukiewicz Zygmunt inż., Jaworzno

3.    Badowski Ryszard w Tłukience

4.    Barącz Erazm inż. w Wieliczce

5.    Bartonec Franciszek inż. (ojciec) w Freihęitsau, Śląsk

6.    Bartonec Hugo inż. (syn) w Freiheitsau, Śląsk

7.    Bartoszewicz Stefan dr., Warszawa, Min. Przem. i Handlu

8.    Benni Artur w Warszawie

9.    Benis Artur dr., adwokat w Krakowie

10.    Brzeski Roman inż. w Krakowie

11.    Bielski Zygmunt inż.

12.    Brzezowski Franciszek inż. w Krakowie

13.    Brzostowski Jan w Wodźcu

14.    Buzek Jerzy inż. w Węgierskiej Górce

15.    Cehak Józef inż. w Regulicach p. Alwernia

16.    Cholewiński Leonard w Niemcach

17.    Cissowski Stanisław w Bolesławiu

18.    Cybulski Juljan w Warszawie

19.    Czapla Tadeusz w Poznaniu

20.    Czaplicki Marjan inż. w Niemcach

21.    Czapliński Juljan dr. inż. w Krakowie

22.    Czechowski Marjan inż. w Cieszynie

23.    Czerlunczakiewicz Emil inż. w Jaworzniu

24.    Dawidowski Roman inż. w Wieliczce

25.    Dietze Juljan inż. w Wieliczce

26.    Doborzyński Kazimierz inż. w Niwce

27.    Drobniak Franciszek inż. w Krakowie

28.    Drojecki Mieczysław inż. w Dąbrowie Górniczej

29.    Dunajecki Michał inż. w Sierszy

30.    Dunka de Sajo inż. we Lwowie

31.    Fabiański Juljan inż., prof. Politechniki we Lwowie

32.    Faryaszewski Konstanty inż. w Dąbrowie Górniczej 83. Filippi Tadeusz w Krakowie

34.    Freindl de Freindelsberg Jan inż. w Krakowie

35.    Friedberg Salomon Henryk inż. w Jaśle

36.    Frycz Feliks inż. w Klimkowie

37.    Fryt Józef inż. w Bochni

38.    Gadomski Felicjan inż. w Dąbrowie Górniczej

39.    Gadomski Stanisław inż. w Zagórzu

40.    Garbiński Andrzej inż. w Warszawie

41.    Gąsiorowski Kazimierz inż. we Lwowie

42.    Gęca Piotr inż. w Dąbrowie Górniczej

43.    Gerżabek Antoni inż. w Krakowie

44.    Grabiński Mieczyław inż. w Dąbrowie Górniczej

45.    Grabianowski Stanisław inż. w Katowicach

46.    Grocholski Zygmunt inż. w Dziedzicach

47.    Grzybowski Józef dr., profesor Uniwersytetu w Krakowie

48.    Grzywak Feliks inż. w Niemcach

49.    Harajewicz Tadeusz inż. w Krakowie

50.    Hardt Albert inż. w Dąbrowie Górniczej

51.    Hilczyński Stanisław inż. w Dąbrowie Górniczej

52.    Hodurek Eugeniusz w Brzeszczach

53.    Hofman Juljan w Dąbrowie Górniczej

54.    Holewiński Jan Wacław inż. w Borysławru

55.    Hromek Józef ioż. w Tenczynku

56.    Janota Walery inż. w Dąbrowie Górniczej

57.    Jasiński Bronisław inż. w Warszawie

58.    Jastrzębski Ferdynand inż. st. radca górn. w Krakowie

59.    Kamiński Stanisław, redaktor Czasopisma G. H. P.

60.    f Kamiński Zdzisław inż. w Krakowie

61.    Karłowski Stanisław inż. we Lwowie

62.    Kaznowski Wacław inż. w Dąbrowie Górniczej

63.    Kiedroń Józef inż., Dąbrowa Górnicza, szyb „Pekin“

64.    Kikinger Henryk inż. w Inowrocławiu

65.    Kmietowicz Józef inż, w Dąbrowie Górniczej

66.    Kolbe Bronisław inż. w Warszawie

67.    Kontkiewicz Stanisław inż. (ojciec) w Warszawie

68.    Kontkiewicz Stanisław inż. (syn) w Częstochowie

69.    Kosiba Stefan inż. w Dąbrowie Górniczej

70.    Kosiński Edward inż. w Dąbrowie Górniczej

71.    Koszko Władysław inż w Zakopanem

72.    Kostkiewicz Kazimierz inż. w Jaśle

73.    Kowalczyk Piotr inż., poczta połowa

74.    Kowarzyk Hugo inż., b. dyrektor gwarectwa w Jaworzniu

75.    Kowerski Jan inż. w Sosnowcu

76.    Krasucki Stefan w Krakowie

77.    Kułakowski Henryk inż. w Dąbrowie Górniczej

78.    Kurnatowski Eugeniusz inż. w Zamościu

79.    Lasko Stanisław inż., Kraków, ul. Siemiradzkiego 25

80.    Łęcki Zdzisław inż., Monasterzec p. Czerchawa

81.    Łempicki Michał inż. w Warszawie

82.    Łoszyga Roman dr. w Glinniku Marjampolskim

83.    Lukasievfàcz Stefan inż. w Granicy

84.    Łukowski Stefan inż. w Czeladzi

85.    t Macher Henryk inż. we Lwowie

86.    Mackiewicz Franciszek inż. w Bochni

87.    Majewski Leszek inż. w Dąbrowie Górniczej

88.    Malawski Zygmunt inż. w Krakowie

89.    Malinowski Stanisław inż. w Milowicach

90.    Marczewski Włodzimierz inż. w Dąbrowie Górniczej

91.    Markiewicz Aleksander dr. inż. w Drohobyczu

92.    Mazurkiewicz Walenty inż. w Bochni

93.    t Mendelsburg Zygmunt w Krakowie

94.    Meyer Antoni dr. inż. w Krakowie

95.    Meyer Stanisław inż. w Warszawie

96.    Michalski Adam inż w Niemcach

97.    Michalski Jerzy dr inż. we Lwowie

98.    f Midowicz Kazimierz dr. inż. w Krakowie

99.    Mi kucki Bogusław inż. w Krzeszowicach

100.    Milde Józef inż. w Dąbrowie Górniczej

101.    Miłkowski Karol inż., profesor Politechniki we Lwowie

102.    Mischke Maksymiljan inż. w Bochni

103.    Modzelewski Józef inż. w Dąbrowie Górniczej

104.    Mokry Juljan inż. w Krakowie

105.    Mtiller Antoni dr. w Warszawie

106.    Mtiller Antoni inż. w Krakowie

107.    Naturski Jan inż. w Krakowie

108.    Nechay Ernest inż. we Lwowie

109.    Niepokojczycki Tadeusz inż. w Grodźcu

110.    Nowakowski Feliks inż. w Niemcach

111.    Okółowicz Antoni inż. w Krakowie

112.    f Osadca Marceli inż. w Krakowie

113.    Parysiewicz Stanisław inż. w Kielcach

114.    Pawlas inż. S. M. S.

115.    Piaskowski Jan inż. w Niwce

116.    Piestrak Feliks inż. w Krakowie

117.    Piotrkowski Zdzisław inż. w Dąbrowie Górniczej

118.    Pirszel Ludwik inż. w Kielcach

119.    Przetocki Wacław inż. w Bielsku

120.    Rażniewski Józef inż. w Czeladzi

121.    Rażniewski Stanisław inż. w Grodźcu

122.    Reicher Maksymilian inż. w Sosnowcu

123.    Rieger Roman inż. w Krakowie

124.    Rowiński Antoni inż. w Krakowie

125.    Rozenberg Marjan dr. w Krakowie

126.    Różycki Gustaw inż. w Dąbrowie Górniczej

127.    Rudowski Szymon inż. w Sosnowcu

128.    Rybarzewski Dominik dr. inż. w Warszawie

129.    Sągaiłło Witold hr. inż. w Niemcach, p. Granica

130.    Schimitzek Antoni inż. w Krakowie

131.    Sierszański Alfred inż. w Unowie, p. Kielce

132.    Skarbiński Stanisław inż. (ojciec) w Grodźcu

133.    Skarbiński Stanisław inż. (syn) w Grodźcu

134.    Skoczylas Stanisław inż. w Krakowie

135.    Skowronek Alfred inż. w Krakowie

136.    Skup Marjan inż. w Niemcach

137.    Skup Marjan inż., kop. „Kazimierz“ w Dąbrowie Górn.

138.    Spitzer Tadeusz dr. inż. w Drohobyczu

139.    Srokowski Kazimierz w Dąbrowie Górniczej

140.    Stadnikiewicz Tadeusz inż. w Dziedzicach

141.    Stattler Zenon inż. w Sielcach

142.    Staufer Henryk ihż. w Drohobyczu

143.    Stecki Marjan inż. w Dąbrowie Górniczej

144.    Straszewski Kazimierz inż w Sierszy

145.    Strokowski Zygmunt inż. w Dąbrowie Górniczej

146.    Strzałkowski Antoni inż., Jaronowice, p. Jędrzejów

147.    Strzemecki Wiktor inż. w Jaworznie

148.    Strzeszewski Stanisław inż. w Dąbrowie Górniczej

149.    Strzeszewski Wiktor inż. w Sielcach

150.    Sulimirski Wit inż. we Lwowie

151.    Surzycki Jan inż. w Sosnowcu

152.    Surzycki Tomasz inż. w Warszawie

153.    Sykała Juljan inż, w Niemcach

154.    Syroczyński Leon int., prof. Politechniki we Lwowie,

155.    Szefer Leopold inż. w Cieszynie

156.    Szydłowski Marjan inż. w Krakowie

157.    Szymanowski Stanisław inż. w Warszawie

158.    Szymański Roman inż. w Tłukience

159.    Świętochowski Stanisław inż. w Warszawie

160.    Tarnowski Kazimierz inż. w Dąbrowie Górniczej

161.    Todtleben Jerzy inż. w Sielcach

162.    Turkiewicz Józef inż. w Kałuszu

163.    Wendt Władysław inż. w Jaworznie

164.    Wilczyński Antoni inż. w Dąbrowie Górniczej

165.    Windakiewicz Edward inż. w Bochni

166.    Windakiewicz Erwin inż. w Bochni

167.    Winter Stanisław inż. w Krakowie

168.    Wiśniowski August inż. w Dąbrowie Górniczej

169.    Wojewódzki Heryk inż. w Niemcach

170.    Wróblewski Mieczysław inż. w Grodźcu

171.    Zaleski Feliks inż. w Dąbrowie Górniczej

172.    Zakrzewski Stefan inż., Grodziec, p. Sosnowiec'

173.    Zamoyski Franciszek inż. we Lwowie

174.    Zamoyski Władysław, Zakopane

175.    Zarański Jan inż. w Warszawie

176.    Zaremba Bolesław inż. w Stróżach-

177.    Zarębski Mieczysław inż w Grodźcu

178.    Zechenter Władysław inż. w Jaworznie

179.    Zegartowski Franciszek inż. w Sierszy

180 Żukowski Władysław inż. w Dąbrowie Górniczej

Umorzenie długu p. Zdzisława Kamiń-

skiego.............

Zasiłki, zapomogi i ofiary......

Koszta podróży w sprawach Delegacji Wartość wydawnictw obcych, zgubionych w biurze Delegacji.....

Zaliczenie odsetek funduszom obcym, przechowanym przez Delegację . Zaliczenie zysku na różnicy kursu wa-v lut funduszom obcym przechowanym przez Delegację......

Umorzenie części wartości urządzenia biura ..............

Z przeniesienia . . 11.540 63

1.698-50 1.440 — 1.652 —

111-50

5.897-41

Koszta zwołania Zjazdu III. :

Ogłoszenia...........

Materjały piśmienne i druki . . .

Wydatki pocztowe.......

Pomoc biurowa.........

Utrzymanie biura Delegacji: Płaca sekretarzy: Zdzisław Kamiński . Juljan Czapliński . .

3.550*— 700"—

Pomoc biurowa sekretarzowi Delegacji ...........

Pomoc biurowa skarbnikowi Delegacji . . .........

5.141-20

496-84

175-70 1.612*—

383*40

700*—    2.871-10

4.250-—

14.776'—

SPRAWOZDANIE RACHUNKOWE

Usługa.............

Ubezpieczenie pracowników . . .

Wynajęcie lokalu........

Wynajęcie urządzenia elektryczn.

Opał biura...........

Oświetlenie biura........

Opłata za telefon . . . • . . . . Materjały piśmienne i druki . . .

Potrzeby biurowe........

Wydatki pocztowe i depesze . . .

Przeróbki lokalu........

Naprawa maszyny do pisania . .

Koszta przepisywania......

Oprawa książki.........

Różne wydatki drobne.....

lssilislss§ssgil

o I o I sgsssśśś l'3Ś I'

29.54085

Delegacji Górników i Hutników Polskich za rok 1914, 1915, 1916, 1917, 1918, 1919 (w koronach).

WPŁYWY :

ZEBRANIE.

Razem . .

60.390'03

Opłaty kół:

Koło w Krakowie....... .

Koło w Dąbrowie Górniczej . . .

5.986-44

635-—

6.62U44

Wydatki

Wpływy

60.390-03

57.233'87

Zasiłki od przedsiębiorstw górniczo-

hutniczych ...........

Sprzedaż wydawnictw własnych:

Niedobór. .    3.156-16

19.302- —

5-60

5-60

6-—

12 —

V    V    V

Pozostałe wydawnictwa .

Komisowe na sprzedaży wydawnictw

obcych .............

Zysk na różnicy kursu walut . . . .

Odsetki od funduszów i......

Podniesiony fundusz wiertniczy . . . Zasiłek od Polskiego Towarzystwa Handlowego ............

Różne wpływy drobne.......

2.349 15 12"— 2.409-26

4.799-61

23306

5.14120

8.35372

2.359-83

10.000 — 423-01

Stan rachunków w dniu 31 grudnia 1919 r.

Winien 6.713-26 708-92 10.302-87

354-96 30.000-—

Ma

Razem . .

57.233-87

WYDATKI :

Pokrycie niedoboru na dzień 1 styczeń 1914 r.*).........

Pokrycie niedoboru na „Czasopismo

Górniczo-Hutnicze“.......

Nakład wydawnictw :

Kalendarz „Szczęść Boże“ na r. 1914 „    1915

5.50029

111878

V    V    V

Pozostałe wydawnictwa .

3.014T4

266.55

1.640-87    4.921-56

Kasa oszczędności.........

Kasa w Krakowie..........

Bank Przemysłowy w Krakowie . . . Oddział Banku Przemysłowego w Dąbrowie Górniczej........

Pożyczka państwowa........

Udziały Towarzystwa polskich wydawnictw górniczych......

Papiery procentowe (6.800 K) . . . . Fundusz stypendyjny imienia Adama

Łukaszewskiego ........

Urządzenia biurowe.........

Wydawnictwa własne........

Fundusz wydawniczy........

Fundusz zapomogowy dla rodziny Adama Łukaszewskiego.......

Fundusz szkolny..........

Fundusz umorzeniowy.......

Dłużnicy Delegacji.........

Czytelnia Polska Akademików górniczych w Leoben ........

Towarzystwo polskich wydawnictw

górniczych...........

Niedobór ..............

5.000"— 6.442*83

3.090-26

13.548-82

6.483-13

13.518-82

536-80

3.15616

418-60

48.184-40

1.679-21

900-—

8.640 72

Do przeniesienia . . 11.540-63

Razem . .

79.854-88    79.854'88

*) '»Przegląd Górniczo-Hutniczy« r. 1914, Nr. 9, str. 435-

Skarbnik Delegacji Górników i Hutników polskich: Kazimierz Srokowski.

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

w lutym 1920 r.

Nazwa żupy solnej

Sól spożywcza

kamienna topkowa

Sól bydlę- Sól fabry-ca wzgl. cznawzgl. Razem omoki zmiotki

Solanka

w centnarach metrycznych

hektolitrów

Ilość zatrudnionych robotników

Bochnia.

Bolechów Delatyn J) Dolina . Drohobycz Kałusz . Kosów .

Lacko .

Łanczyn²) Stebnik²)

Wieliczka

25.858 (L 15.497)

2.667 60

3.900*— 5.302'50 4.106-70

3.840"— (+3.615*—)

1.870

(+1.561)

276*—

27.728

(+17.058)

2.943-70

588

(+72)

150

30*—

323-—

94*—

10-—

100--

3.940--5.625 50 4.300-70

12.494 — 18.380"— 8.600

127

106

207

90*—

(+64*—)

90--

(+87-50)

4.010-—    13.830-—

(+3.766 50) (+13.672-)

282

95.944 — 14.000—    1.300 -    3.860 - 115.044— 62.503 —

(+91224’-) (+7.146—) (+1-300—) (+2.230—) (+101*900*—) (+6.646-)

2017

(+163)

Razem . .

121.802-—

33.816-90    3.973 —

4.060-— 163.591-90 115.797--

3.477

w marcu 1920 r.

Sól spożywcza

Nazwa żupy solnej

kamienna topkowa

Sól bydlęca wzgl. omoki

Sól fabryczna wzgl. zmiotki

Razem

Solanka

Ilość zatrudnionych robotników

w centnarach metrycznych

hektolitrów

Bochnia

23.782

(+10.382)

Bolechów

7.153-08

1.740

(+1.640)

98-—

25.522

(+12.022)

7.251-08

614

(+107)

150

DelatynŁ)

Dolina

8.715-—

87*—

58*—

8.860*-

25.592-

130

Drohobycz Kałusz . .

5.51330

5.382 —

672-68

92 —

77-—

6.185-98

5.551 —

20.420"—

15.650*—

110

208

Kosów²)

Lacko

5.072*—

170*— (+4.473--) (+164*—)

343*—    5.585-—    27.180-—

(+328*—) (+4.965-—) (+19.180—

276

Łanczyn ²) Stebnik²) .

Wieliczka

103.137— (+91.199--)

19.163-

(+711 )

1.300—    3*800-

(+1.590-) (+533—)

127.400— 81.016*— (+90.853.—) (+44.649-)

2.035

(+382)

Razem. . .

126.919-— 50.999-01

4.159-68

4.278- -    186.355-78

169.858'—

3.548

Uwaga: Cyfry w nawiasach wyrażają porównanie ze stanem w tym samym miesiącu roku ubiegłego.

9 Salina wskutek wojennego zniszczenia zastano wioną. ²) Zarządy kopalń nie nadesłały nam wykazów.