CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO i NAFTOWEGO

Ml

WYCHODZI 15-go KAŻDEGO MIESIĄCA.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Redakcją kieruje Komitet Redakcyjny. — Redaktor zast. Stan. Kamiński.

Skład Komitetu Redakcyjnego : Przewodniczący : Inż. Witold Sągajlło. — Członkowie : Inż. Dr Julian Czapliński, Inż. Aleksander Folusiewicz, Prof. Dr. Stefan Kreutz, Inż. Antoni Schimitzek, Inż. Marfan Szydłowski.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie . . . Mk 90-—

Cena pojedynczego numeru .    . Mk 7-—. — Za granicą 45 fr. rocznie.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Biura Redakcji i Administracji: w Warszawie, Bielańska 18, w Krakowie, ulica Jagiellońska L. 5.— Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Rola komorowych pieców i wywołane przez nie zmiany we współczesnem

gazownictwie*)

przez Adama Stanisława Kossa.

Współczesne gazownictwo doświadcza ewolucji lat, dopóki nareszcie centralizacja gazu i jego trart-w trzech kierunkach: 1° drogą stałego zwiększania sport na dowolną odległość nie zostaną radykalnie pojemności retorty, 2° drogą częściowego rugówania rozstrzygniętymi, gazu węglowego naftowo-wodnym i naftowym, 3° drogą

Dla każdego, kto chociaż pobieżnie obeznany wprowadzania niemal do każdej większej gazowni jest z gazownictwem, jasnem jest, że im retorta w za-specjalnego oddziału do wyrobu „ciężkiego“ wodoru, stosowaniu do rozmiarów danej wytwórczości jest Trzeba jeszcze zauważyć, że olbrzymie gazownie stają większa, tern ona pracuje wogóle produktywniej, t.j. się coraz bardziej podobne do właściwych koksowni, zużywa mniej paliwa i wytwarza więcej gazu na 1 a maleńkie stopniowo przechodzą na naftę ; wreszcie retortę/człowieka w 24h. gaz naftowo-wodny traktowany jest jako rezerwa na wypadek nagłego wzrostu konsumcji i niemożności cyjny piec z poziomemi retortami na 150 kg/24u zo-zaspokojenia jej inną drogą; zaś produkcję „ciężkie- stał wyparty przez piec z retortami pochyłemi na go“ wodoru, niezbędnego sterowcom, stale napoty- 0,5 t/24h, a ten ostatni — znowu przez jeszcze bar-kamy w miejscach, mających jakieś strategiczne zna- dziej ekonomiczny i t. d. czenie, o ile transport tego gazu z tych lub owych przyczyn nie jest pożądany.

Rolę zwykłej retorty na 150 kg. możemy uważać za skończoną, ponieważ obecnie aż nazbyt jasno zarysowuje się cała przewaga olbrzymich komór pojemności 3 —11 ton. Zjawisko to z ekonomicznego punktu widzenia jest kompletnie zrozumiałe. Przemysł europejski zaczyna coraz bardziej nabierać cech przemysłu wielkiego, zaczyna więc koncentrować się, bo dogodniej jest pod każdym względem i gospodarczym i technicznym zorganizować jedno olbrzymie przedsiębiorstwo niż np. miliqn takichsamych małych.

Wracając do naszej kwestji dodamy, że w gazowniach maleńkich i prawdopodobnie przestarzałych średniego kalibru zwykła retorta na 150 kg będzie wegetowała jeszcze chyba z kilkanaście a może i z kilkadziesiąt

Z tej tylko a nie z innej przyczyny regenera-

Z licznych systemów gazowych pieców w niniejszym artykule rozpatrzymy detaliczniej tylko poziome koinorowe piece Koppersa z komorami na

TABELA I.

Nr.

kolejny

Nazwa pieca

Liczba w piecu

komór retort

Wielkość Okres 1 ładunku w t. destylacji 1 ładunku

komory retorty

wh

⁴) Autor artykułu celowo nie porusza tu dwóch ciekawych kwestji, pozostających w ścisłym związku ze współczesnem gazownictwem. Jedną z nich jest sucha destylacja węgla kamiennego pod zmniejszonem ciśnieniem (przy t. zw. „niskich temperaturach“), drugą — destylacja w generatorach Pintscha o przekroju 12—15 m i wysokości 18—20 m. Pierwszą sprawę dostatecznie wyczerpująco referuje od dłuższego czasu w specjalnych organach p. inż. E. Kwiatkowski, druga jest zaledwie w zaczątku i wymaga przed publikacją bliższego sprawdzenia i skontrolowania.

Pochyły

Koppersa

Poziomy

Koppersa

Pochyły

Monachijski

Poziomy

Klönne

18

18

3—4

3-4

24

24

24

24

V.

vr.

vu.

vnr.

Pionowy

Pionowy

Poziomy

Pochyły

12

18

os "u«    "o* CS

21

21

JO

llt/24h, t. j. piece zdatne do minimalnej produkcji wzajem do siebie prostopadłych szczelin, rozbita jest 50.000 m ³/24\ Lecz mając na uwadze wytwórczość na dosyć prawidłowe prostokątne równoległościany. jedynie olbrzymią, postaramy się tu i owdzie w ce- Z pośród tych szczelin jedna P (Rys. 1) jest główna, lach porównawczych potrącić także o piece znacznie przechodzi przez oś i płaszczyznę symetrji komory, mniejszego kalibru. Wogóle rozważymy następujące a szereg szczelin drugorzędnych Q, Q.... jest prosto-systemy pieców (Tabela I.).    padły do P    i do osi symetrji ; szczeliny    Q, Q.... od-

Na przyszłość przy porównywaniu    wymienio-    ległe są od    siebie na 0,5 — 0,7 m. Prócz    powyższych

nych .systemów będziemy trzymali się numeracji, za- głównych szczelin „gotowa“ pryzma koksowa cała wartej właśnie w Tabeli I.    porżnięta jest szeregiem licznych szczelin drugorzę-

Równolegle ze wzrostem pojemności retorty kon- dnych, równoległych do poprzednich, lecz te już nie statujemy fakt przejścia w gazowniach wielkiego typu zawadzają samorzutnemu wypełzaniu koksu z ko-od węgla w bryłach do mielonego; średnica ziarnek mory.

ostatniego nie przekracza 4mlm. Ma to na widoku kilka    W chwili otwarcia drzwiczek po destylacji naj-

jednocześnie celów dogodność ładowania, lepsze wy- niższe równoległościany koksu niczem nie wstrzy-zyskanie pojemności retorty, równomierniejsze gazo- manę zaczynają „pełzać“. To pełzanie ma większą wanie i wreszcie, otrzymanie    koksu    bardziej    przy-    swobodę w    miejscu 1 — 1... zetknięcia się równole-

datnego w metalurgji.    głościanów,    niż u boków komory 2 — 2....., 2i — 2i....

KV

pi

Jedną z najuciążliwszych operacji gazownic- (Rys. 2) ; twa było oddawna ręczne opróżnianie retort z koksu ; z czasem gdy pojemność retort wzrosła niepomiernie, należało zastosować opróżnianie maszynowe. Lecz to

S,

?Sï

,o^

Q.

oc

s,

ïw">

un

o.â'

'h

c2

.€

•jVf

ostatnie przez dłuższy czas nie było uważane za ideał z dzisiejszego punktu traktowania techniki ; taka operacja winna wszak odbywać £ię samorzutnie, bez żadnej zgoła pomocy z zewnątrz, bo o ileż wówczas zredukowałyby się koszta eksploatacji przedsiębior- wskutek tego równoległościany stają ukośnie, jak stwa ! Pozornie myśl tę udało się urzeczywistnić wskazuje linia punktowana, i w tej pozycji „zaci-przez wprowadzenie pochyłych komorowych pieców nają się“, dopóki jakaś pomoc z zewnątrz nie usunie (Koppersa), wskazanych wyżej pod Nr. I. Niestety, ich ; zaraz potem miejsce brył usuniętych zajmuje nadzieje pierwotne zawiodły, wspomniane piece mu- następnie para i t. d. Ponieważ komory te zawczasu, siano zarzucić, a ich miejsce odtąd zajęły piece z re- rzecz prosta, nie były zaopatrzone w żadne specjalne tortami pionowemi i — z komorami poziomemi ; piece stemple do wypychania i t. p., więc pomoc rz ze-zaś Nr. I., jako niezwykle ciekawy okaz nieudanej, wnątrz“ mogła być tylko ręczna. W tym celu podlecz nader pouczającej, a zwłaszcza kosztownej próby, czas opróżniania komór stawiano u dolnych drzwi-można było swego czasu (w 1910 r.) oglądać jedynie czek po dwóch robotników z żelaznymi drągami, w Wiedniu na przedmieściu Siegmaringen. »    którzy przez jakie kilkanaście minut formalnie piekli

Ponieważ samorzutnego opróżnienia pochyłych się w żarze koksu; była to procedura dla ludzi nie-komór Nr. I. nie osiągnięto, a kąt ich pochylenia zwykle uciążliwa i niebezpieczna. Wyrzucony z komór (jak wskażemy dalej) był do tego zupełnie wystar- koks miał się samorzutnie staczać po specjalnej po-czający, więc przedsiębiorstwo Koppersa postanowiło chylni do rynny hydraulicznej ; ale i to nie odbywało przynajmniej zbadać przyczynę zawodu. W tym celu się bez przeszkód.

zarządzono cały szereg skrupulatnych doświadczeń,    Pochodzenie szczelin da się wyjaśnić takim spo-

na

Jak wiadomo, na samym początku gazowania,

mocy których ustalono, że delikatnie wysunięta sobem : z komory pryzma koksu nie przedstawia sobą porowatego [monolitu, lecz szeregiem dwóch kategorji węgiel naprzód pęcznieje, objętość naładowanej masy

Według słów jednego z przedstawicieli firmy

wzrasta i osiąga swe maximum przy temperaturze mniej więcej 600°; następnie już po odpędzeniu naj- Koppers obawa eksplozji była należycie oceniona bardziej lotnych części, ta objętość zaczyna stopniowo przez konstruktorów też dopiero po puszczeniu tych zmniejszać się. Pozbawiony najlotniejszych części pieców w ruch. koks, tworzy w tern stadjum gazow.ania twardymi nader porowaty agregat; lecz gazowanie w komorze łemi komorami na 11 t/24łl firma ta obecnie wyna-na tern się nie kończy i trwa dalej ; następuje teraz lazek swój zarzuciła zupełnie, dalszy spadek objętości pryzmy, pryzma się „kurczy“

Wobec takich dwóch defektów pieca z pochy-

Przejdziemy obecnie do opisu pieców z komo-

Odbiegliśmy nieco od tematu, wdając się w szcze-i powstają w niej właśnie owe szczeliny, co ją roz- goły nie stanowiące de facto bezpośredniej treści sadzają w kierunku przenikania ciepła, a ono jak niniejszego artykułu. Jednakże dwa opisane tu wy-widać, obiera sobie drogę najkrótszą. Z powyż- padki są w poruszonej przez nas dziedzinie jedyne szego można wnioskować, że gdyby uchwycić taki i mogą nasunąć wielu czytelnikom szereg pożądanych moment, kiedy już główna masa gazu została odpę- refleksji wobec zbyt nieraz hazardownej gorączki dzona, a szczeliny w pryzmie jeszcze się nie utwo- wynalazków, rzyły, to w tym właśnie momencie pryzma zapewne wypełzłaby samorzutnie. Tego właśnie doświadczę- rami poziomemi. Te ostatnie w praktyce okazały się nia nie przeprowadzono; no i skracając okres gazo- pod każdym względem praktyczniejsze, pomimo, iż wania, temsamem zniżylibyśmy wydajność gazu na muszą być zaopatrzone w nader skomplikowane machiny opróżniające.

Już w r. 1910 istniały liczne typy pieców z poziomemi komorami na 11 t/24h dostosowanemi do

]*- Vf *

= 32°.

Podstawiając w poprzednie wyrażenie odpowiednie wartości dla L i a, otrzymamy Hi = 5,3 m. Wysokość poprzecznego przekroju komory, h = 3,5 m, przeto

'Sr

J.

3.

jednostkę węgla, t. j, skasowalibyśmy to, co przede-wszystkiem komory miały na celu.

Druga wielka wada tychsamych komór została dostrzeżona też dopiero podczas ich montowania i polega na tern.

Różnica wysokości Hi między górnemi i dolnemi drzwiczkami komory określa się ze stosunku (Rys. 3) Hi = L sin. a,

w którym:

L—długość pochyłej komory = 10 m., a — kąt jej pochylenia

H = Hi + i/2h = « 7 mt.

Jeżeli dolne drzwiczki komory nie będą należycie uszczelnione, a to jest praktycznie prawie niemożliwe, to wobec stałego odpływu gazu do zbiornika komora zacznie natychmiast funkcjonować jako komin o wysokości 7 m, sprzyjając przenikaniu powietrza do wnętrza. Ponieważ pod koniec gazowania (po 18 godzinach) wychodzi z komory już całkiem „ubogi“ gaz, więc ilość niezbędnego do jego eksplozji powietrza jest mniejsza, niż na początku, i dlatego wszelkie szczeliny mogą sprowadzić następstwa bardzo niepożądane.

Potęgują niebezpieczeństwo — szczeliny w ściankach komory, a tego nigdy nie da się uniknąć.

kompletnego użytkowania wszystkich ubocznych produktów gazownictwa ; z pośród takich pieców najbardziej dziś są rozpowszechnione regeneratorowe piece Otto-Hoffmanna, Koppe i znanej nam już firmy Koppersa.

W tern miejscu zatrzymamy się tylko nad ostatnim typem, z którym mieliśmy możność szczegółowo zapoznać się podczas bytności w Wiedniu na Sieg-maringen.

Cały piec składa się z baterji komór, przylegających do siebie długiemi ściankami (10 m) ; liczba komór w piecu waha się od 10 do 20, naj-najczęściej wynosi 18. Gazowanie jednego ładunku komory trwa 24h, wymiary komory są następujące: podstawa 1,5 X 10 m, wysokość 3,5 m. Spółezyn-nik napełnienia komory jest bliski do 1 wobec 0,5 dla zwykłych retort j ręcznem ładowaniu.

Minimalna liczba komór, gwarantująca racjonalną eksploatację takiej gazowni, nie może być mniejsza od 20.

Konstrukcja pieców jest następująca (Rys. 4) :

Na betonowym fundamencie wznosi się szereg równoległych ścian i zasklepia je w połowie i na górze wysokości. Tym sposobem powstają dwa szeregi komór : górny szereg tworzy właściwe komory do gazowania, dolny — regeneratory. Sklepienie każdego regeneratora służy jednocześnie za podstawę położonej nad nim komory ; dzięki takiej konstruk-cyi unikamy w znacznym stopniu szkodliwej straty ciepła przez przewodnictwo i promieniowanie, a wskutek tego współczynnik wydajności pracy naszych pieców znacznie wzrasta.

Regeneratory są tu rozlokowane nie wzdłuż całej baterji pieców, lecz prostopadle ku niej i posiadają stosunkowo nieznaczną długość (5 m), gdyż pod każdą komorą mamy ich dwa, czynne na zmianę. Jak objaśnia Rys. 4, przeznaczone do ogrzewania komory kanały T, których liczba z każdego jej długiego boku wynosi po 28 do 32, dzielą się pod względem kolejnego wykonywania tychsamych funkcji na dwie połowy; do każdej połowy kanałów (14— 16) doprowadzamy na przemian : raz gorące produkty spalania i raz mające się rozgrzać powietrze.

Płonący gaz unosi się do góry jedną połową kanałów T, tam nawraca do wspólnego kanału G (w tej chwili proces spalania jest już ukończony), poczem produkty spalania dzięki działaniu komina

opadają na dół z drugiego boku komory i przez    Uwaga. Na załączonym Rys. 4. między każ-

Teraz zapytamy się, jakie są granice zastoso-

otwory C wchodzą do regeneratora; tu go rozpalają demi pięcioma komorami mamy grubsze ścianki; do 1200° C, a dalej przedostają się do kanału V i, tym sposobem w jednym 20 komorowym piecu jest wędrując przezeń wzdłuż całej baterji pieców, wkra- jakby cztery mniejsze, czają do komina — z temperaturą nie wyższą nad 260 — 300° C. Dla ścisłości trzeba dodać, że wszystko,

co tu opisaliśmy, działo się, że tak powiemy, tylko wania tych komór na 11 t? na jednej ściance komory, to samo dzieje się i na    Odpowiedź wypływa z następujących rozważań:

jej drugiej ściance.    Biorąc średnią wydajność gazu ze 100 kg. węgla na

Gaz generatorowy ze specjalnej centrali (patrz 24h równą 26 mt:i, otrzymamy wydatek z dwóch niżej) doprowadza się do pieców jednym wspólnym 10-komorowych pieców na dobę : kanałem i w zależności do okresu wstępuje do jednej    2 X 10 X U X 260 = 57.200 nr

z dwóch rozdzielczych rur D, skąd przedostaje się i na rok : 57.200 X 360 — 20,592.000 m do kanału E, z obydwóch stron sięgającego aż do    Przyjmując dalej minimalny roczny rozchód gazu

środka pieca i przez nasadki F z ogniotrwałej gliny na głowę równy 40 m³, na upływ ń°/₀ i na różne (t. zw. „palniki“) wprowadza się do ogniowych ka- potrzeby — prócz oświetlenia gazowni — 10°/o, otrzy-nałów T. Nasadki F muszą wytrzymywać bardzo silny mamy, że komorowe piece tego lypu można z ko-

rr" li

'//Z.

,1.

trxmt

II

In!

111

W/ÆZZ

"'W&SsdËkgm

IggigMI

V////ZZÛ

Wfe‘

SP§#

mÊlâlÊÊÊ

5BW5Baig«BaEaai

W//'/////'*

W/.

WWM

A =|j

ii

y//,

—B8MÉ

•a

ihH

«■II

wêêèSMêêSÊÊÈÈ

É3

m

'«rryrr

MM

W,

'mmmm

i-

żar, szybko się szlakują i zanieczyszczają ; można je czyścić i zmieniać przez specjalne szczelnie zatykane otwory na górze komór. Dopływ gazu do „palników“ reguluje się za pomocą kranów na rurkach H ; wszystkie te krany są ze sobą połączone i pokręcają się jednocześnie. Niezbędne do spalania gazu powietrze doprowadza się do regeneratorów przez ogólny kanał U ; w rurze B, łączącej każdy regenerator z ogólnym kanałem, ustawiony jest szyber do regulowania dopływu powietrza. Ogrzane powietrze wstępuje do dolnej części ogniowych kanałów przez szereg otworów C u góry regeneratora. Zmiana kierunku gazu odbywa się co pół godziny od ręki lub automatycznie. Jak widać gaz generatorowy ogrzewa się jedynie przez grubość ścianek kanałów T, natomiast powietrze przechodzi stale przez rozpalony regenerator, rzyścią stawiać tam, gdzie mamy skupionych nie mniej, jak jakie 430.000 głów ludności — słowem na pierwszy rzut oka sfera zastosowania tych pieców jest jakby nadzwyczaj ograniczona. Tak się rzecz ma jednak tylko pozornie, a faktycznie podobne piece z korzyścią dadzą się zastosować wszędzie, byle tylko transport gazu na dowolną odległość był należycie zorganizowany, np. w miejscowościach chociażby fabrycznych ; jednak tu piece komorowe już pod postacią koksowych mają inne zgoła zadanie, chociaż produkowany w nich gaz świetlny i smoła „kamienna“ są równie ważnymi fabrykalami, jak sam koks.

Skoro mowa o transporcie gazu^ to trudno nie wspomnieć, jak pod każdym względem trafnie zagadnienie to zostało rozwiązane w Łodzi r. 1910 przez dyrektora tamecznej gazowni, inż. E. Świerczewskiego, Zapewne w ogólnych zarysach sprawa ta jest dosyć

znana, więc tylko mimochodem w paru słowach wystarczy o niej powiedzieć.

Ótóż wskutek nadmiernego rozwoju przemysłu i powstania całych fabrycznych dzielnic, znacznie oddalonych od miejskiej gazowni, uliczne oświetlenie miasta Łodzi zaczęło silnie kuleć. Nareszcie doszło do tego, ze w r. 1910 końcowe ciśnienie gazu w sieci spadło do 8m!m wobec niezbędnych dla palnika Aii-era 40% ; naturalnie niedoboru 32% nie można było pokryć żadnym paliatywem w rodzaju np. takiego, jak podniesienie początkowego dziennego ciśnienia do 80% i nocnego — do 125%t. Brak ciśnienia w magistrali świadczy o jej słabem zasilaniu gazem.

Gazownia miejska w danym razie nawet produkowała niezbędną na 24h ilość gazu, lecz magistrala ilości tej nie była w stanie przepuścić, pomimo, że wystawili nową stację tłoczącą, to transport gazu średnicę jej podczas budowy fabryki wzięto o trzy możnaby powtórzyć i t. d. przynajmniej z 5 razy, razy większą od niezbędnej wówczas.    przyczem krańcowy punkt magistrali mógłby się od-

W podobnych wypadkach jeden jest tylko spo- dali(5 od gazowni o 40 km. Oczywista rzecz, że kie-sób radykalnego wyjścia z przykrej sytuacji: trzeba runek transportu jest zupełnie dowolny, do miejsc najodleglejszych, a więc najsłabiej zasilanych gazem, skierować nowy potok gazu pod ciśnieniem np. jakichś 80%. Osiągnąć ten cel można dwojako : albo zbudowawszy nową gazownię, specjalnie pełnie jeszcze znośnej, ponieważ upływem tym i ko-

c) miejski regulator ciśnienia." __

Obie stacje połączono spećjalną*magistralą~o’śre-

Stację tłoczącą 2 gaz opuszcza pod ciśnieniem 2000%, po drodze traci znaczną jego część i do stacji zasilającej 3 wstępuje już pod ciśnieniem tylko 100“/ stąd wchodzi do gazieńca 4, dalej — do regulatora, a z niego już — do najkrytyczniejszych miejsc magistrali pod ciśnieniem 80%. Dzięki takiej inowacji ciśnienie w całej sieci odrazu wzrosło do 50Upływ gazu na całej przestrzeni 8 km. nie przekroczył na razie 5°/₀, czyli można go uważać za bardzo nikły w porównaniu z początkowem ciśnieniem.

dnicy 200“/:

•'•4

Gdybyśmy teraz na terytorjum stacji zasilającej

Ogólny upływ gazu przy długości rozgałęzień 40 km. nie przekroczy

40-5

= 25%, t. j. cyfry zu-

Ki

iz_.

-r

przeznaczoną do zasilania magistrali, albo zarzą sztami całej instalacji okupimy z lichwą koszta bu-dziwszy transport gazu. W Łodzi wybrano drugi do wy kilku mniejszych gazowni, sposób, jako tańszy, pod każdym względem prostszy i zupełnie nowy, — a zatem dla wielu, co nie mieli

Trzeba przecież i to jeszcze przyjąć pod uwagę, że upływ 5°/₀ osiągnięto w Łodzi z magistralą suro-możności obserwowania podobnej instalacji za gra- wcową, stalowa napewno da nie większy upływ od nicą — nader pouczający. Ten ostatni wzgląd bodaj jakich 2°/₀ a wtedy cała kalkulacja zgoła inaczej się głównie kierował projektodawcą i, sądzę, winien być należycie oceniony.

Samo wykonanie projektu w najogólniejszym = 100 km., ilość stacji tłoczących można będzie

zmniejszyć do 4, tylko na każdej wypadnie postawić

W miejscu najbardziej oddalonem od gazowni silniejsze kompressory, po jakie 9 atm.

(8 km.), gdzie w r. 1910 było zarejestrowanych naj-    Transport gazu — to rzecz obecnie „zagranicą“

więcej budynków mieszkalnych i fabrycznych, wy- bardzo na czasie : cała masa miast i miasteczek np. stawiono stację zasilającą (Rys 5.), złożoną z regu- Anglii oświetla się gazem wyłącznie z okolicznych latorni 3 i gazieńca 4 na 250.000 stp°.    koksowni. Ostatnimi czasy sporządzono nawet projekt

W przyszłości pojemność gazieńca przez tele- oświetlenia Londynu gazem z dourghamskich kokso-skopowanie może być doprowadzona do 750.900 stp³. wei (Dourgham), położonych w odległości 148 km. Na terytorjum głównej gazowni wystawiono również ₀d stolicy ; początkowe ciśnienie gazu według pro-specjalną stację tłoczącą 2 z gazieńcem 1, zaopatrzoną jektu ma wynosić 32 atm. Zgodnie zdokła-w następujące machiny i aparaty:    dnemi obliczeniami taki transport bę-

a)    automatyczna płóczka do naftaliny (Standard- dzie o sześć razy tańszy od kosztów sa-

scrubber) na 20.000 stp³/24h z antracenowym olejem mego tylko przewozu zapasu węgla, jaki jako cieczą płóczącą ;    jest niezbędny do wyprodukowania po-

b)    dwa kompressory o sile 8 HP każdy, z tych trzebnego Londynowi gazu świetlnego.

Angielski projekt przewiduje na całej odległości tylko

zarysie tak się przedstawia :

jeden zawsze czynny, drugi — zapasowy;

25-8

przedstawi : transport da się przedłużyć do : —^

= 2200"/,„ na 1 km.

jedyną tłocznię i przyjmuje spadek ciśnienia = 13,6.7600.32 — 100 148,4

Wreszcie w innym jeszcze projekcie Martin proponuje zaopatrywać Londyn w gaz z południowego Yorkshirefeldu, odległego o 275 km. Średnica głównej magistrali zasilającej obliczona jest na 650”*/,,,.

Ilość sil na przetransportowanie niezbędnych Londynowi przez rok 1.130 miljonów m:i gazu (przy początkowem ciśnieniu 25 atm.) ma wynosić, jak głosi projekt, 46 000 HP. Koszt transportowanego gazu będzie stanowił 0*64 kosztu produkcji na miejscu.

Pod względem transportu Stany Zjednoczone stanowczo wyprzedziły cały świat, tak np. Baltimore ze swymi 600.000 mieszkańców otrzymuje absolutnie wszystek niezbędny na różne cele gaz z naturalnych komora napełnia się do swej pojemności. Po tern ładowaniu wstępnem wprowadza się do komory od maszynowej strony pieca elektryczne grabie równające 7 i wreszcie znowu dodaje się brakująca ilość miału. Kiedy komora jest już napełniona, zasówki 5, 5, 5, zamykają się, wózek 3 przesuwa się do następnej, zawczasu przygotowanej komory, a otwory 8, 8, 8 w sklepieniu dopiero co napełnionej komory natychmiast zamyka się ręcznie. Cała procedura ładowania trwa 2 — 2 5 minuty.

Wypychanie koksu uskutecznia się przy pomocy elektrycznego stempla 9, umieszczonego również z maszynowej strony komory. Drąg stempla składa się z jednej lub kilku części, w ostatnim wypadku zgina się w łuk. Procedura opróżniania wogółe jest następująca : dwuścienne przednie i tylne drzwiczki komory otwierają się jednocześnie, cała koksowa pry-

i,

*C —j

10

^ I

______Kstaateifc

źródeł Zachodniej Wirginii, odległych o 320 km.!³).

Najważniejszą zaletą transportowanego gazu jest ta, że po drodze nie traci on absolutnie nic ze swej początkowej energii, czego nie można powiedzieć o elektryczności²).

Druga, równie kolosalna jak pierwsza, zaleta, ściśle związana jest ze stałą dążnością uzdrowotnie-nia miast, — a transport gazu to jeden z kardynalnych .sposobów osiągnięcia tego celu.

Po wyczerpaniu chociaż ogólnikowem kwestji transportu gazu, wracamy do opisu jeszcze niektórych konstrukcji pieców Koppersa.

Ładowanie i opróżnianie komór odbywa się sposobem maszynowym, jak wskazano na Rys. 6.

Zmielony na drobiarce 1 węgiel za pomocą elewatora 2 zostaje przeniesiony do ruchomego wózka 3 na 20 t. W dolnej swej części wózek posiada trzy żelazne lejki 4, 4, 4, z których każdy zaopatrzony jest w zasówkę 5, Wszystkie trzy zasówki otwierają się automatycznie i jednocześnie. W ciągu pół minuty

ł) Journal f. Gasb. (1910) 1147.

²) Journal f. Gasb. (1910) 385.

zma wypycha się odrazu i wpada do ruchomego metalicznego natrysku 10; stąd koks spada do poziomej hydraulicznej rynny 11 z grabiami, dalej idzie na pionowy elewator i wreszcie na sortowniki (sita).

Za opał tym piecom służy gaz, produkowany w generatorach Kerpelyego. Baterja generatorów mieści się w odrębnym budynku, oddalonym od pieców przynajmniej o jakie 100 m. Skrzętnie wypłukany w skruberach gaz ten z temperaturą zwykłą dostaje się do kanałów E pieca i tu znacznie się ogrzewa.

Ponieważ w chwili wyjścia z generatora temperatura jego jest nie niższa od jakich 220° C, a przed wejściem do pieców komoro wy ch nie przekracza pokojowej, więc rzecz prosta strata 200° C jest bardzo znaczna ; kompensuje się ją dwoma sposobami : 1) przez wprowadzenie pod komorami regeneratorów o bardzo doskonałej konstrukcji, 2) przez użycie do wyrobu gazu specjalnych, udoskonalonych aparatów Kerpelyego.

Dzięki pierwszym udaje się powietrze po drodze do wylotów F rozpalić aż do 1000° C., a tempe-

raturę odprowadzanych gazów kominowych zniżyć bardzo przypominają wodny kocioł Strebla z parową

komorą.

do 260 —300° C.

Obszerniej musimy pomówić o drugim środku    Ta darmowa para wprowadza w ruch wszyst-

kompensacyjnym, t, j. o generatorze Kerpelyego. kie wentylatory, pompy, dezintegratory do płókania Aparat ten (Rys. 7), jest to funkcjonujący au- i chłodniki do chłodzenia gazu, ekshaustory, maszyny tomatycznie i bez przerwy cylinder 6 o średnicy we fabryce amoniaku i wreszcie służy temu gene-2 m.³).    ratorowi za „zimne dmuchanie“ 5.

i?

t»

\6

.5 A i

wm-

vW

>N

^xv

mm

'.Ar

i.

Wszystek wyprodukowany w generatorze 6 gaz

Na dole jego mieści się ekscentryczny, powoli obracający się ruszt 1 ; szybkość jego obrotów przechodzi przez płaszcz 8, tu oddaje resztę swego nie przekracza 8 na minutę i ciągle się zmienia ciepła wodzie i parze i nakoniec rurą 9 idzie do za-w zależności do °/₀-owej zawartości szlaki w paliwie, pasowego zbiornika, dzięki temu wysokość warstwy paliwa w generatorze jest prawie stała. Do ²k swej wysokości licząc od dołu generator otoczony jest wodnym płaszczem 2, pochłaniającym około 95°/₀ tej ilości ciepła, które „normalnie“ byłoby stracone bez powrotu.

Na rysunku cyfry 7 — 7 oznaczają przyrządy do ładowania generatora.

Oto kilka charakterystycznych cyfr odnośnie do tego aparatu. Jeden generator przerabia 15 —19 t. Wyprodukowana w wodnym płaszczu 2 para koksu lub 21 — 25 t. brunatnego węgla w 24\ Wiel-o ciśnieniu mniej więcej 6 atm. rurkami 3 przechó- kość ziarnek koksu jest kompletnie dowolna : od 0 do dzi do parowego płaszcza 4 i tu przechowuje się. 25™; jest bardzo wybitną przewagą tego generatora Z konstrukcji tej widać, że oba płaszcze razem w porównaniu z innymi, że nadaje się on do wszelkiego paliwa.

³) Journal f. Gasb. (1912) 345—350.

Cl

Wszystko tu dzieje się automatycznie, robotnik jest formalnie wyrugowany, i rola jego sprowadza się wyłącznie do nadzoru nad prawidłowem funkcjono-nowaniem pewnych mechanizmów. Ekonomię siły roboczej najlepiej illustruje taki przykład:

Aby otrzymać 57.200 in³/24h gazu w zwykłych retortach na 150 kg., trzeba dokonać (przyjąwszy nawet maximalną wydajność 39 m³ z jednej retorty (ładunku) 57.200 :39 = 1466 ładunków i tyleż opróżnień; produkcja ta wymaga około 300 retort i ze 100 ludzi (na trzy zmiany). Ta sama ilość gazu da się wyprodukować w 20 komorach po 11124/h każda przy 20 ładunkach i ' mniej więcej 12 robotnikach (na trzy zmiany).

Prócz wyłażonych celów starano się osiągnąć przy pomocy komorowyćh pieców jeszcze dwa : 1) ekonomię paliwa, 2) maximalną wydajność kalorji z jednostki wagowej węgla. Pierwszeństwo pieców sty: zawiera w 100 m³ 500    800 gr. koksowego Koppersa przed innymi i pod tym jeszcze względem

pyłu i popiołu ; jak już wspominano gaz ten opuszcza generator z początkową temperaturą 220° C. i przechodzi przez cały szereg aparatów odpylających ; po wyjściu z ostatnich, stopień zanieczyszczenia już nie przekracza 2⁻5 gr. pyłu na 100 m³ gazu.

Z powyższego widać, że odpylanie dokonane jest nadzwyczaj subtelnie; jest ono niezbędne, bo pył ten wywiera kolosalny wpływ na ogniowe kanały komorowego pieca, szlakując je i skracając przez to ich trwałość.

Skład gazu przeciętnie jest następujący : CO — 29,84%

C0₂ —    2,78%

H₂ -    9,12%

0,84 %

Razem 42,58%

Powietrza 57,42%

CH

100,00%

Minimalna wartość opałowa gazu = 1218 Kai.

1 kg. paliwa odparowuje 1,13 kg. wody w lh,

1 m.² powierzchni ogrzewania odparowuje •*> 1,14 kg. wody w lh,

Powierzchnia ogrzewania kotła = 55 m²..

Strata koksu, odchodzącego ze szlaką, stanowi *«1,43%, Spółczynnik wydajności pracy generatora = 0,95,

„    „    „    płaszcza    — 0,98.

Surowy generatorowy gaz jest bardzo nieczy-

widoczne jest z odnośnych danych Tabeli II.

Uwaga. Nasze dane dotyczą saarskiego węgla o następującym składzie :⁴)

węgla

wodoru

tlenu

wody

popiołu

77,18% 4,97% 9,37 % 2,00% 6,48%

Razem 100.00% Palnego materjału 91,52%

Piece z poziomemi komorami na 11 t/24¹¹ po raz pierwszy były zbudowane 7 lat temu w Wiedniu (Siegmaringen) ; przez ten krótki czas swego istnienia zwróciły na siebie ogromną uwagę świata technicznego i mają już dziś o tyle ustaloną opinię, że znaczne ich rozpowszechnienie jak w gazowniach

tak w koksowniach jest zapewnione; dają wyborny Laboratoryjna wydajność koksu 67,9% metalurgiczny koks, z którym może żaden inny nie Fabryczna równa się i gaz świetlny o bardziej jednostajnym Wartość opałowa koksu 6900 — 7000 Kai. składzie, niż otrzymany w zwykłych piecach. Wreszcie i obsługa tych pieców jest prawie żadna.

w tern : węgla

wodoru — tlenu —

rklOO

Razem 100,00%

62,2 - 69,5%

⁴) H. Bunte: „Zürn Gaskursus“ (1910).

TABELA II.

Nr. kolejny i nazwa pieców

Wychód koksu

w % na 100 kg odpędzonego węgla

W kg na 100 m wyproduk.

Wychód gazu w m³ przy 0°

Wartość opałowa gazu w kaloryach

gazu

760 m/m ze 100 kg węgla

Z 20% wodnego K

Czystego

Ilość wyprodukowanych ka-loryi ze 100 kg. węgla kamiennego

Produkcya gazu w m³ przez I robotn. w 24h z I pow. retortni

m2

Dla jakiej w m3 produkcyi w 24h piece są przeznaczone

Produkcya w m3 na I robotn./dobę

I. poch. Kopp . .

11,3

35,97

31,41

5472

10,0

32,66

30,62

6065

Ili. poch. Monach.

14,5

47,35

29,91

5630

6115 | 31,41X5472 = 171 875

6810    30,62 X 6065=185‘ 710

6310    29,91X5630=108 393

260,0

220,0

156,o

6-100

min. 50-000

18000

8-700

IV. poz. Klónne .

V. pionowe . . .

15,o

38,9

5365

14,o

30,⁷

31,08

5400

5890 31,08X5365 = 166738

5980    31,08X5400=167 832

160,5

222,o

25-000!

li

14-000

VII. poziome . .

12,45

45,82

27,39

5420

6050

27,39X5420=148-453

180,o

3-050

max. 20 ooo

VIII. pochyłe . .

1*525

-CO

Co się tyczy Tabeli II. to należy zauważyć :

1)    Dane dotyczące rozchodu koksu na gazowanie węgla, są wogóle bardzo niepewne, a jeżeli pochodzą bezpośrednio od, zainteresowanych form technicznych, to nawet wprost nie zasługują na wiarę: znane są takie fakty, że próbny rozchód koksu był np. niższy o 20—30°/₀ od ustalonego później przez samych producentów ;⁵)

2)    Obecnie często pod koniec gazowania wpuszcza się do komór parę wodną ; wytwarzający się wówczas gaz wodny podnosi ogólną wydajność gazu mniej więcej o 20°/₀ ;

3)    Wartość opałowa wodnego gazu =2900 Kai. Wiedząc, że mieszanina K składa się z 80°/₀ gazu kamiennego i 20°/₀ wodnego, i oznaczywszy niewiadomą wartość opałową czystego kamiennego gazu przez X, z równania :

doru — wzrasta, co zupełnie zgadza się z teorją suchej destylacji.

Wahanie zawartości azotu pochodzi stąd, że dzięki nieuniknionym w ściankach komory szczelinom stale do wnętrza ich przedostają się z kanałów gazy kominowe ; wszakże w komorze mamy rozrzedzenie wprawdzie nieznaczne, lecz ustawicznie podtrzymywane przez ekshaustor ; ponieważ ostatni nie działa jak maszyna ujednostajniona, więc też i ilość wchłanianego do wnętrza komór powietrza stale się waha. Tak samo, rzecz prosta, zmiana składu gazu powoduje i zmianę jego wartości opałowej ; na po-

Ifm 0 "2 <t 6 8 10 IS \M 16 IBS9    §8 30 32 U

CO, I

90

80 X + 20.2900 = 100 K

CO

so

a;

lll

odnajdujemy X;

4)    Kolumna, zawierająca dane o stopniu eksploatacji retortni, nie powinna grać szczególnej roli przy wyborze systemu pieców, ponieważ w cyfry wydajności gazu nie jest włączony koszt retortni, która dla komorowych pieców Koppersa na 1J t/24h jest nawet całkiem zbyteczna.

5)    Ze wszystkich danych Tabeli II. widać, że poziome komorowe piece na 11 t/24h zużywają minimalny °/₀ koksu na gazowanie (10) i dają maximalną ilość kalorji (185‘710) ze 100 kg. węgla. I dla tego tym właśnie piecom należy oddać pierwszeństwo przed wszystkimi, gdy chodzi o produkcję minimum 50.000 m³/24h ;

6)    O tern, jak się zmieniają własności gazu podczas gazowania naszych komór, można coś niecoś powiedzieć tylko w pewnem przybliżeniu. Niewiadomo np. na jaki okres, licząc od początku gazowania, wypada maximum zawartości takich szkodliwych domieszek surowego gazu jak NH₃, H₂S, CS₂, C0₂,HCN; to maksimum trudno określić chociażby na mocy analogji, ponieważ w rozpatrywanych przez nas komorach okres gazowania trwa o sześć razy dłużej, niż np. w retortach, dla których ta prawidłowość jest już ustalona zupełnie ściśle;

7)    Co się tyczy wydajności gazu przez jednego robotnika na dobę, to i o tern niezwykle trudno jest powiedzieć coś stanowczego, ponieważ cyfra ta zależy od całej masy niedostrzegalnych wprost czynników ; pomimo to cyfry przytoczone w odpowiedniej kolumnie Tabeli II, mogą być przyjęte za zupełnie wiarogodne.

Chemiczny skład czystego kamiennego gazu przez cały czas gazowania wiadomy jest dla komo-rowego pieca z poziomemi komorami po 9t/32h; fizyczne własności też czystego gazu są zbadane dla pieca również z poziomemi komorami po 6,61/24¹¹. Sądzimy, że przytoczone niżej obie charakterystyki w ogólnych chociaż zarysach będą dosyć zbliżone do tych, których jeszcze na razie brak dla komór Koppersa.

JÇ{

Ml

lo

60

5o

*i0

50

510

10

y//A

VZV/%

111

0 î 1 { J 10 IÎ w « 18 SD SS 2». 2ß 23 30 32

S.

Wykres na Rys. 8. oznacza skład gazu z komór pieca Otto po 91/32\

Z wykresu widać, że koksowanie trwało 32 go-

czątku wartość ta jest wyższa, ku końcowi niższa.

Wykres na Rys. 9. c) zawiera zmianę fizycznych własności gazu, odpędzonego z komór na 6,6t/24".

Rysunek ten wykazuje, że maximum wydajności cieplnej (= wartość opałowa), ciężaru właściwego i natężenia światła przypada na koniec czwartej godziny destylacji. Wszędzie te trzy charakterystyki osiągają swoje maximum stopniowo i jeszcze powoi-niej tracą je.

Wyjaśnienia wykresu mamy podane w napisach z lewej i prawej strony.

Z lewej :

najwyższa wydajność cieplna, dochodzi do 7000 Kai. z 1 m³ gazu,

najwyższy ciężar właściwy wynosi mało co mniej od 0,6,

najwyższe natężenie światła prawie dochodzi do 30 normalnych świec,

najwyższa wydajność komory równa jest około 100 ms gazu w lh.

Z prawej strony wykresu mamy wyprowadzone te same średnie dane z całego okresu destylacji, a więc:

dżiny.

Zawartość dwutlenku węgla w gazie stale spada, tak samo silnie spada i zawartość węglowodorów (metanów i pozostałych), natomiast zawartość wo-

średnia wydajność cieplna (wartość opałowa), średni ciężar właściwy, średnia wydajność gazu, średnie natężenie światła.

⁶) Journal i Gasb. (1911) 975.

⁶)

*'•*59

Z um Gaskursus* (1910).

00

7000

ŁL c.ujC

6000 OJê_

5£op_ q_5\

__ śngyi.cfil it. c. ftC

i Jf św

3000 0,3 \%0 j

%OpO

Hü

jvr myL-g-

1000 d<¹ : 5 \SO

liii

iii

o 0,0 \ o j o

18

O 1 S 3    5    £ t S 9 10 11 12 13    15 fg 1? 18 19 2Ö 21 ił3 *,3 *»«

-%7-

5*.

Wykresowo dane te są oznaczone poziomemi kamienna, to o nich wszystkich można powiedzieć

tyle, że zawartość trzech pierwszych pozostaje taka sama, jaka jest ustalona dla zwykłych retort; ilość smoły jest cokolwiek mniejsza, lecz wartość wyższa, jak widać z Tabeli III.

Wyrażam niniejszem wdzięczność dyrektorowi p. E. Świerczewskiemu za cały szereg wyjaśnień, udzielonych mi osobiście podczas zwiedzania jego gazowni, a zwłaszcza — instalacji do transportu gazu. Dało mi to możność przytoczenia w niniejszym artykule, prócz innych, również konkretnego przykładu.

punktowanemi liniami.

Rodzaj aparatu do gazowania

Retorty . . Komory . .

TABELA III.

wydajność

smoły

5,5

4,0

°/o

zawartość

naftaliny

zawartość

antracenu

4,0 — 6,0 6,0 — 9,0

0,5

1,0

Co się tyczy wydajności ubocznych produktów

Nowoczerkask, w lipcu 1918 roku. fabrykacji, jak cyan, amoniak, związki siarki i smoła Politechniczna pracownia Technologji związków organicznych.

0 Strzelce zapomocą płynnego powietrza w kopalnictwie górnośląskiem

napisał inż. St. Grabianowski.

(Ciąg dalszy).

Daty statystyczne odnoszące się do wypadków.

ciekłem powietrzem 12,200.600 ton, a zatem około Zastosowanie powietrza ciekłego w kopalnictwie 28*3°/₀ całej produkcji górnośląskiej. Za pomocą chlo-rozwijało się właśnie podczas lat wojny. Jednakże ratu i perichloratu wydobyto 24,279.600 ton, a 6,540.000 dopiero rok 1918 przynosi nam obfity statystyczny ton przy użyciu zwykłych przedwojennych materja-materjał odnoszący się do zalet i wad tego postę- łów wybuchowych. Tak się przedstawia w przyblh powania, mianowicie w kierunku powiększenia bez- żeniu stosunek wyżej podanych liczb : pieczeństwa. Riedel opracował statystykę za rok 1917, dającą nam pogląd na tę kwestję podczas wojny.

W roku tym 27 kopalń węgla, oraz 2 kopalnie rudy żelaznej wydobyły za pomocą rozsadzania

Węgiel kamienny    %    Skała    %

4,325.000 1    97-8    99.000    1    2‘0

Materjał wybuchowy chloranowy 11,591.0001 89‘2 1,402.1251 10 8

3,147.2001    2-2    250.1001    7‘4

19,063.2001    1,751.2251

Powietrze ciekłe

zwykły

Nie należy porównywać strzałów oddanych w skale z odnośnemi datami w czasach pokojowych, ponieważ w czasie wojny tylko najpotrzebniejsze roboty w skale były przeprowadzane; 28% wszystkich U Przedwczesnych detonacji etc strzałów we węglu było uskutecznionych zapomocą § Późniejszych zapaleń . . . ciekłego powietrza.    3) Płomieni spiczastych . . .

Na 100.000 ton węgla przypada przy :

. 076 . 0.60 . 0-30

4) Nieostrożne obchodzenie się z materjałem 0 24

nabojach trocino- Naboje ze wych i trociny ze . sadzy sadzą

0-20

0-27

0-20

0-13

Statystyka rozróżnia następujące możliwości wypadków :

Już przy 2 pierwszych grupach przyczyn wypadków uwidacznia się, o ile naboje trocinowe gor-

Największy nacisk musimy położyć na stosunek materjałów wybuchowych. Jeżeli porównamy liczby odnośne, to otrzymamy na 100.000 ton węgla, przy

1)    Przedwczesne detonacje, do których należą szemi są od naboi ze sadzy. Przedewszystkiein jednak omawiane poprzednio przedwczesne detonacje, zwraca na siebie uwagę wielką różnicą liczbową przedwczesne zapalania i zapalania uprzednie; zaraz pierwsza grupa.

2)    Późne zapalania;

3)    Działanie promieni spiczastych ;

Materjalo wybucho- Matorjale Innych wym z cieki. pow. chloran, materjał.

.... 0-52

4)    Eksplozje miału węglowego i gazów zapalnych ;

0-07

0-05

046 0-49    0*31

0-25    0-61    0-00

5)    Działanie oparów;    i) Przedwczesnej detonacji

6)    Nieuważne obchodzenie się z powietrzem cie- -) Późnych zapaleń

kłem oraz środkami zapalnemi;    ?)    spiczastych. . . . . . .

0‘21 0-11 018

r    4) Nieostrożne obchodzenie się materja

7)    Pęknięcie naczyn ;    łami wybuchowemi.......

Według tego zestawienia najwięcej wypadków wypada na materjał z powietrzem ciekłem w grupie 2 i 3 na materjały chloranowe.

Jeżeli porównamy tylko naboje ze sadzy z na-.    .    bojami chloranowemi, ponieważ w przyszłości jedynie

W ciągu roku 1917, wydarzyło się przy zasto- tych dwóch gatunków przeważnie używać się będzie, sowaniu powietrza ciekłego ogółem 207 wypadków, to wynik będzie korzystniejszy dla ciekłego powie-czyli procentono na 100.000 ton węgla wydobytego trza niż dla chloranów. Mamy bowiem na 100.000 P67 wypadków.    ton węgla przy :

8)    Nie zastosowanie się do ogólnych przepisów przy rozsadzaniu skał;

9)    Inne przyczyny ;

10) Przypadki nie wyjaśnione.

Największa liczba wypadków idzie na karb przedwczesnej detonacji, przedwczesnych zapaleń    i) Przedwczesnych detonacji

i zapaleń uprzednich, to jest 30*9%; następnie na    ²) Późnych zapaleń ....

3)    Płomieni spiczastych . .

4)    Nieostrożne obchodzenie się z materjałami 0⁻13

nabojach ze nabojach sadzy    chloranowych

0-07

0-49

. . 0-02

0-27

0-20

0-61

o-ii

Jeżeli jednak wogóle przy zastosowaniu ciekłego

późne zapalania wypada 27*1%; na płomienie spiczaste 14 5%; na nieuważne obchodzenie się z materjałem wybuchowym 12*6°/₀; różne inne przyczyny przedstawiają 5-3%; wypadki spowodowane niestoso- powietrza obecnie zdarza się jeszcze większa liczba waniem się do zasadniczych przepisów 4-3%: dalej wypadków, to częściowo odnieść to należy do po-pęknięcie naczyń było przyczyną wypadku w l*4°/₀ wyższych przyczyn, z drugiej strony jednak nie na-a 1% wypadków pozostał niewyjaśnionym. Na eks- leży porównywać bez zastrzeżeń całej, ogólnej sumy plozje miału węglowego oraz gazów, nie przypada wypadków przy ciekłem powietrzu z cyfrą odnoszącą w ciągu roku 1917 żaden wypadek. Widzimy, że się do gotowych nabojów. Nie należy bowiem za-właściwie największą rolę, odgrywają trzy pierwsze pominąć, że nabój z ciekłem powietrzem wogóle przyczyny, t. j., przedwczesne zapalanie, późne za- zostaje sporządzonym dopiero przed przodkiem, tuż palenie i płomienie spiczaste.    przed samem użyciem, a wypadki, które się wyda

Oddawna już podjęte zostały usiłowania, by jaknajbardziej obniżyć cyfrę nieszczęśliwych wypadków, a w przyszłości jeszcze bardziej dążyć się do tego będzie, tembardziej, że będzie można osiągnąć jednolitą fabrykację nabojów, co dotychczas było niedościgłem.

rzają podczas tych przygotowań bywają zaliczane do wypadków na kopalniach, podczas gdy przy gotowych nabojach, wypadki zdarzają się na fabrykach, przy zestawianiu nabojów, wcale statystyką wypadków kopalnianych nie bywają obejmowane, a zatem nie są tu wliczone. Należałoby również od całej sumy odciągnąć jeszcze i grupę wypadków, które Już sam rodzaj nabojów, bardzo silnie wpływa się zdarzają przy pękaniu naczyń z powietrzem cie-na bezpieczeństwo strzału. Liczba wypadków zaszłych kłem, przy ich transporcie, a zatem nie wynikają przy użyciu nabojów z trocin, oraz z trocin ze sadzą, z własności naboju samego, lecz ze składowych jest 150, a na inne naboje przypada liczba 57, zaś części naboju mającego dopiero powstać, stosunek używania nabojów tych w kopalnictwie ma    Z wszystkiego tego wynika, że można śmiało

się jak 25:17. Widzimy więc, że na naboje troci- używać jako materjału wybuchowego ciekłego ponowę, a zwłaszcza w połączeniu ze sadzą, przypada wietrzą w połączeniu z węglikonośną substancją, oraz dużo więcej nieszczęśliwych wypadków, niż na że na ogólną sumę wypadków wpływają niekorzystnie:

wszystkie inne razem wzięte.

1)    naboje trocinowe,

Jeszcze wyraźniej liczbowo uwydatnia się niebezpieczeństwo nabojów trocinowych przy rozważaniu odosobnionych przyczyn wypadków. Porównanie pomiędzy nabojami trocinowemi i trocinowo-sadzowemi dalej zapalania lontem, oraz równoczesne odpalanie (tych ostatnich używano niewiele i przytaczamy je kilku strzałów, to w kopalnictwie górnośląskiem może raczej tylko dla dokładności), a nabojami ze sadzy ciekłe powietrze śmiało wytrzymać pod względem w odniesieniu do czterech zasadniczych grup przy- bezpieczeństwa technicznego porównanie z wszelkimi

gotowemi materjałami wybuchowemi.

2)    zapalanie lontem,

3)    strzelka grupami.

O ile przestaną naboje trocinowe być używane,

czyn wypadku jest bardzo pouczającem.

Jest rzeczą całkiem naturalną, że technikom, luzie w r. 1912, który rzecz całą znacznie naprzód zwłaszcza specjalistom dla materjałów wybuchowych posunął.

oraz fizykom, przyszło na myśl zastosowanie ciekłego    Przedewszystkiem chodziło o rozwiązanie dyvôch

powietrza do rozsadzania skał, gdyż wychodzili oni zagadnień: 1) o sposób otrzymywania materjału wy-z założenia, że ciekłe powietrze składając się prze- buchowego zawierającego ciekłe powietrze, 2) o wpro-dewszystkiem z tlenu, w połączeniu z węglikonośnym wadzanie go do otworu. Wszystkie inne kwestje materjałem, najprawdopodobniej utworzy materjał były drugorzędnego znaczenia. Doświadczenia prze-wybuchowy. To też gdy Linde w roku 1817 zesta- prowadzone przez inżyniera górniczego Kovatcs’a wił materjał wybuchowy z węgla drzewnego oraz w kamieniołomach niemieckich wykazały stanowczą ciekłego powietrza, zainteresowanie tym odkryciem przewagę kąpieli nabojów w płynnem powietrzu,

wśród fachowców było niezmierne.

Metoda zanurzania Lindego.

Metoda zanurzania według Lindego wypróbowana podczas wojny, okazała się o wiele pewniejszą, kopalniach węgla w Bawarji, lecz mimo iż uzyskano Chodziło o wyszukanie takiego materjału węgliko-pomyślne rezultaty, uznano, że wynalazek musi być nośnego, któryby bardzo wolno oddawał powietrze jeszcze wydoskonalony, zanim znajdzie szerokie za- ciekłe. Węgiel drzewny oraz korkowy okazał się stosowanie w praktyce. Przy dalszych próbach zamiast bardzo dobrze wsysającym powietrze. Natomiast kłopotliwego nalewania naboju płynnem powietrzem, poprzednie oziębianie nabojów nie dało dodatnich zaczęto naboje w niem zanurzać, aż do dostatecznego rezultatów, raczej komplikowało cały proces. Zasta-ich nasycenia.    nawiano się wiele nad tern, czy powietrze wybucha-

Doświadczenia te udawały się jednak tylko jące może tworzyć materjał wybuchowy odporny na z powietrzem zawierającem bardzo wieie tlenu, oraz działanie kurzawki oraz gazów zapalnych, przy bardzo silnem nabiciu. Zależnie od średnicy takiego naboju 25 - 60 mm trwała jego siła żywotna dodanie soli kuchennej, a równocześnie zapobiedz od 5—15 minut. Do prób używano wszelkich możli- tworzeniu się płomieni towarzyszących wybuchowi, wych materjałów utleniających się jak: trociny, mąka Próby te jednak również pozostały bez skutku, pszenna, saletra, sadza, dynamit, krzemkówka z naftą,    Również co do używania lontów^ i kapsli czy-

węgiel korkowy z naftą i t. d.    niono różne doświadczenia i spostrzeżenia i przeko

nano się, że näjbezpieczniejszemi przecież są zapal-

ponad napełnianiem niem gilz z papy, co z początku Przebieg doświadczenia u Lindego był nastę- praktykowano. Już to samo zmiejszało do pewnego pujący : znajdującą się w skrzyneczce z białej blachy stopnia niebezpieczeństwo tego systemu, przez mniej-o rozmiarach 70x80x40 mm mieszaninę bardzo sta- sze odparowywanie ciekłego powietrza. Również po rannie sproszkowanego węgla drzewnego i płynnego raz pierwszy Kovatcs wprowadził elektryczne zapa-powietrza zapalono za pomocą lontu oraz umieszczo- lanie naboju, co było znacznym krokiem naprzód, nej w tej mieszaninie rtęciowej kapsli wybuchowej. Z dzisiejszych naszych jednak doświadczeń sądząc, Wybuch ten przebił zupełnie deskę o grubości 30 mm, widzimy, że rzecz cała była jeszcze dużo za kło-na której puszka ta stała. Również i doświadczenia potliwa i wymagała całego szeregu dalszych ulepszeń, przeprowadzone w Monachium na strzelnicy wojskowej w bryłach kamiennych i betonowych, miały korzystny wynik.

W tym samym roku przedsiębrano próby na

Próbowano obniżyć temperaturę eksplozji przez

Ponieważ te dwa ostatnie materjały, mimo iż funkcjonowały świetnie, były dla kopalń zbyt nie- mkl eIektryczne.

bezpieczne, zaczęto zastępować naftę całym szere-    Zarówno ze względów ekonomicznych, jak i ze

giem innych substancji jak: olej lniany, benzyna, wz^?du na większe bezpieczeństwo zaczęto coraz benzol, smoła, alkohol, naftalina', parafina i t. p., chętniej używać powietrza ciekłego o wysokim pro-jednakowoż bez oczekiwanych wyników.    cencie tlenu- ⁰PaïT P° takich nabojach są bowiem

Wprawdzie działanie było dobre i silne, jak to iai0    niebezPiecZne i dają się łatwo znosić.

»té?s.oSrèrnrprôbyHbudr    ä

wie tunelu Simplonskiego oraz przy budowie wiel-    niczego lenszeïo nie skonstruowano

kiego mostu w Monachium wykazały, to przecież dS nicze£° lePszeg° nie skonstruowano.

bezpieczeństwo przy zastosowaniu tego procederu Strzelka zapomocą ciekłego powietrza w kopalniach było zbyt bardzo małem.    węgla kamiennego, wolnych od gazów zapalnych.

zag J>P'prÄ™ S

Ä nbkl udo!tonalónołasposorbu sporządzania^ * okręgiem dąbrowskim’ oraz krakowskim

ekonomicznei stronv tezo Dostawania nie mopło dzema co do uzywama Jedyme bardzo pewnych ekonomicznej strony tego postępowania, me mogło materjałów wybuchowych wcale nie istnieją. Odbu-

byc mowy o szerszeni zastosowaniu go, zwłaszcza A J    ' A • u

w" kopalnictwie węgla kamiennego.    s^aTSkt,

Wynalazek powrócił do prywatnych pracowni wje wszędzie panują doskonałe stosunki pod wzglę-i był na razie uznanym jedynie jako „pure curio- dem przestrzeni oraz wody. Ponieważ cały prawie site scientifique (Claude)’    okręg górnośląski leży na dziale wód pomiędzy

zu-

W latach 1911, 1912 i 1913, przeprowadrono Wisłą a Odrą, więc na kopalniach tych rzadko spo-także i we Francji podobne badania, czego dowodem tyka się większe ilości wody. Sam węgiel jest bardzo referat wygłoszony za inicjatywą francuskiego mi- twardy i ręcznie odbić się nie da. W roku 1913 nistra wojny, przez fizyka francuskiego Jerzego Claude żyto w kopalniach tych 5,685.742 kg. prochu strzel-o tych sprawach na frigorificznym kongresie w Tu- niczego, 877.177 kg. dynamitu, żelatyny wybuchowej

i podobnych materjałów, a 1,347.655 kg. innych śród istotne źródło niebezpieczeństwa, powinien być żaków rozsadzających. Podczas wojny te materjały, stąpiony innym, nie palącym się szybciej w prądzie zarekwirowane dla celów wojennych musiały być tlenu, a zatem dozwalającym na dokładne obliczenie zastąpione innemi.    chwili wybuchu, wogóle całkiem pewnym, zachowu-

Chodzi teraz tylko o techniczne zestawienie

Dzięki pomyślnym warunkom miejsca i trans- jącym się wobec powietrza rozsadzającego obojętnie, portu, obchodzić się tu można starannie z naczyniami Takiego lontu możnaby całkiem bezpiecznie używać z ciekłem powietrzem, wykonywanie ochronnych za- w połączeniu z kapslą Nr. 8. rządzeń nie natrafia na specjalne trudności, tak że ciekłe powietrze może być całkiem wygodnie i bez takiego lontu. Prócz tego zapalniki elektryczne wraz

piecznie przed sam przodek przyniesione.

Zastosowanie już niejednokrotnie omawianych

z dosyć silnym zapalnikiem „Wulkan“ lub ze specjal-Nasycanie patronów może odbywać się z całą nym zapalnikiem dla ciekłego powietrza coraz bar-starannością w wysokich chodnikach. Umiarkowany dziej się rozpowszechniają, a wreszcie tam, gdzie zapad warstw dozwala w wielu wypadkach na istnieją przewody o silnem napięciu można zastoso-umieszczenie naczyń bezpośrednio na dnie, a tam wać wyłącznik strzałowy, gdzie nierówność terenu na to nie pozwala, można dzięki silnym, zwartym warstwom naczynia te zawie- różnych ochronnych przepisów wpłynąć bardzo może sić, tak by nikomu nie przeszkadzały.    na rozpowszechnienie się tej metody, a także należy

Wszystko to razem rokuje dla rozwoju metody strzelki zapomocą płynnego powietrza w kopalnictwie Zakładanie nabojów samo przez się, nie przed- górnośląskiem jaknajlepsze nadzieje, stawia żadnych trudności, ponieważ węgiel przeważnie jest suchy. Ponieważ już nauczono się na- sowę próby nie były tak daleko idące i nie dały bijać otwory wiertnicze tylko chudemi, dającemi może wszędzie tak pomyślnych rezultatów jak na się jeszcze ręką urabiać, czystemi przybitkami iło- Górnym Śląsku, ponieważ jednak uwarstwowienie wemi, a przez to unikać tak niebezpiecznych nad- jest tu takie same, lub przynajmniej bardzo podobne ciśnień, zatem obecnie, trudności przy nabijaniu będą jak tam, zatem prawdopodobnie w przyszłości system sprowadzone do minimum, tembardziej, że wraz ten znajdzie i tu szerokie zastosowanie, tembardziej, z ukończeniem wojny, naboje trocinowe, ogółem że już podczas wojny niektóre kopalnie używały uznane za najniebezpieczniejsze, będą całkiem z uży- powietrza ciekłego do swoich strzałów, cia wykluczone. Również i powtórne nabijanie starych otworów, powodujące tyle nieszczęśliwych wypadków, wody, naogół jednak posiadają podobne do górno-obecnie z nastaniem normalniejszych warunków na śląskich warunki pracy, tak że i tu będzie można kopalniach, powinno całkiem ustać, zwłaszcze, że pomyśleć o zastosowaniu omawianej przez nas me-n. p. na kopalnich górno-śląskich dzięki potężnemu tody. Gwarectwo Jaworznickie już dziś używa strzelki uwarstwowieniu, można z łatwością na przedsobiu ciekłem powietrzem.

(Ortsbrust) zakładać nowe otwory górnicze o dobrym wyniku.

Na ogół zaś, na Śląsku Górnym nie obowiązują pamiętać o tem, że dostateczne zwilżenie ścian prze-ograniczenia, co do nabojów wrażliwych na kurzawkę ciwdziała do pewnego stopnia wytwarzaniu stę wy-lub gazy. W tym kierunku pozostawia się kopalniom buchających i trujących oparów, zupełną swobodę, co ogółem wpywa korzystnie na rozpowszechnienie się powyższego systemu.

W dąbrowskim Okręgu górniczym dotychcza-

Warstwy krakowskiego zagłębia mają dużo

Widzimy więc, że w kopalniach wolnych od gazów i kurzawki nic nie stoi na przeszkodzie jak-Największych ulepszeń wymaga jeszcze sprawa największemu rozwojowi tego ulepszenia, zapalania naboju. W czasie wojny używany lont,    (C. d. n.).

Upaństwowienie produkcji węgla.

Upaństwowienie produkcji węgla.

Oddawna już, bo od roku 1890, dążą górnicy do upaństwowienia kopalń węgla. Na zjazdach międzynarodowych niejednokrotnie podnoszono tę myśl. Jak nieraz w podobnych wypadkach, władze państwowe chciały uprzedzić bieg wypadków i niektóre z nich jak h. p. rząd pruski, saski, a także i austro-węgierski, zaczęły na własną rękę prowadzić przedsiębiorstwa górnicze, poniekąd dla przeciw-wagi wobec przedsiębiorstw prywatnych, dla regulacji cen, oraz uzdrowienia polityki socjalno-ekonomicznej. Cel tu jednak został całkiem chybiony, biurokratycznie rządzone kopalnie źle prosperowały, płacone* najniższe zarobki, żądano za węgiel najwyższych cen i przeważnie obracano go na eksport.

Inaczej miała się rzecz we Francji i w Anglji. Tam pozostawiając kopalnie w ręku prywatnych przedsiębiorstw, rząd zastrzegł sobie kontrolę nad wyprodukowanym węglem, oraz zmusił właścicieli kopalń, do zawiązania syndykatu sprzedaży celem wywierania wpływu na produkcję oraz obrót węgla.

Na ogół wydaje się, że o ile ingerencja państwa jako regulatora produkcji i cen byłaby pożądaną, to przecież prowadzenie kopalń we własnym zarządzie jest dlapaństwa przedsięwzięciem zbyt uciążliwem i niepewnem. Działa się tu często po omacku, ryzykując bardzo wiele ; kopalnia przechodzi tyle przesileń i krytycznych chwil, tyle niepewności i strat, zanim zacznie odrzucać poważne zyski. Potrzebną tu ilość pracy, bystrości, wytrwałości, szybkości decyzji dać może jedynie prywatne przedsiębiorstwo, a nie biurokratyczny zarząd.

Podobnie gdy chodziłoby o szybkie wyasygnowanie pieniędzy na niecierpiące zwłoki większe roboty techniczne i t. d., ileż to kopalń mogłoby katastrofalne szkody ponieść, gdyby trzeba było czekać na urzędowe załatwienie pisemnego podania o potrzebny kapitał, lub gdyby dzięki osobistym protekcjom i stosunkom, jedni dostawali za wiele, a drudzy za mało, jak to się w tylu innych dziedzinach nieraz praktykuje. Wychodząc z powyższych

CD

przesłanek stanowczo twierdzić można, że sprawa upaństwowienia kopalń, może nie pozbawiona pewnej słuszności w swej koncepcji, jeśli chodziłoby o udoskonaloną formę gospodarki społecznej, o sparaliżowanie potęgi nieodpowiednich czynników, działających nieraz na szkodę państwa i ludzkości — jest conaj-mniej przedwczesną. — Nie może być mowy o upaństwowieniu samej produkcji węgla, o ile przedtem nie zostanie w należyty sposób uregulowana sprzedaż węgla, przez specjalną rządową organizację zakupu i sprzedaży, opartą na nowych zasadach socjalnych, podwyższającą dochody państwa jako jednolitej całości, oraz będącą jakby pierwszym stopniem do racjonalnej państwowej gospodarki węglowej. W historji niemieckiego górnictwa mamy przykłady liczne, że kopalnie zamknięte przez rząd, dla zbyt małej chwilowo produkcji, lub technicznych trudności, objęte przez prywatny kapitał doszły do świetnego rozwoju i długoletniej wysokiej wydajności.

Dopiero gdy rząd stworzy doskonale i sprawnie funkcjonujący urząd sprzedaży węgla i wniknie w istotę górnictwa, pozna jego cechy i właściwości, niedostrzegalne dla urzędników biurowych, dopiero wtedy będzie można myśleć o przystąpieniu do upaństwowienia także i kopalń. W myśl tego, górnicy czescy przeciwni upaństwowieniu kopalń żądają socjalizacji kopalń oraz stworzenia centralnego organu kontrolującego produkcję węgla.

W dniu 30 marca b. r. wniesiono pod obrady Zgromadzenia Narodowego w Pradze projekt ustawy o regulacji gospodarki węglowej. Według tego projektu gospodarzenie wytworzonymi albo przywiezionymi do Rzeczypospolitej Czecho-Słowackiej ilościami węgla należy do Ministerstwa robót publicznych, które działać winno w porozumieniu z innemi inte-resowanemi ministerstwami. Określeniem węgiel obejmuje projekt każdy rodzaj węgla brunatnego i kamiennego oraz wszelkie wytworzone z nich mate-rjały opałowe, jak koks, karnnazyt, brykiety, bullety i t. p.

Z chwilą wejścia w życie nowej ustawy zostaje wszystek wydobyty w obrębie Czecho-Słowacji węgiel objęty aresztem, zarówno jak i jego zapasy, złożone w miejscu wytwórczości oraz wszystek węgiel do Czecho-Słowacji przywieziony. Areszt ten będzie miał na celu uniemożliwienie zużytkowywania węgla bez wskazówek odnośnej władzy. Aresztowi nie podlegają tylko zapasy węgla, uzyskane przez konsumentów na zasadzie normalnych przydziałów, oraz ilości węgla, zużytkowywane przez kopalnie na własne potrzeby i na deputaty.

przedstawiciele konsumentów węgla opało wego i trzech fachowców, z których jeden ma być znawcą górnictwa, drugi chemicznych badań nad węglem, trzeci zaś znawcą zużytkowania węgla.

Siedzibą Rady jest Praga. Czas trwania mandatów jej członków 3-letni.

Jako do ciała doradczego w sprawach gospodarki węglowej należy do Rady przedstawianie ogólnych zasad tej gospodarki i czuwanie nad ich przestrzeganiem.

Głownem zadaniem Rady jest działalność w kierunku uniemożliwienia powstania szkodliwej konkurencji między wytwórcami oraz w kierunku ochrony konsumenta. Rzeczą Rady jest na czas spowodować zarządzenie, zapewniające odbiorcy 10 ton węgla w roku naraz, rzeczywiste jego dostarczenie. Do Rady ma należeć przedkładanie ogólnych warunków dostaw węglowych, określanie wysokości własnych potrzeb, zakładów węglowych oraz wysokości wytwórczości pojedynczych szybów i rejonów zbytu, określenie wytycznych dla maksymalnego dopuszczalnego zysku i wykluczenia handlu łańcuszkowego oraz przedkładanie zarysów warunków wywozu względnie przywozu węgla i wreszcie wnioski na orzeczenie cen węgla loco kopalnia, dodatków do tych cen i t. p.

Oprócz tego może minister robót publicznych w porozumieniu z ministrem handlu po wysłuchaniu stron interesowanych powoływać przy inspektoratach węglowych pod przewodnictwem inspektorów osobne Izby węglowe, w których skład ma wchodzić jeden przedstawiciel koleji, 4 przedstawicieli kopalń węgla, 2 robotników górn., 1 urzędników kopalń., 2 reprezentanci przemysłu i 2 zastępcy handlarzy węgla. Głownem zadaniem Izb węglowych jest przedkładanie wniosków odnośnie do rozdziałów węgla konsumentom i zabezpieczenie im rzeczywiście dostawy tego węgla. Zresztą zakres działania Izb węglowych odpowiada zakresowi działania Rady węglowej z ograniczeniem do okręgu danego Inspektoratu.

Nowa ustawa oznacza też wysokość podatku węglowego, który wynosić ma w zasadzie 30% od oznaczonych cen węgla. Opodatkowaniu nie podlega węgiel zużyty na własne potrzeby kopalń i węgiel zużyty lub sprzedany po cenach kosztów własnych funkcjonarjuszom kopalnianym, dalej węgiel przeznaczony do dalszej przeróbki (koks, brykiety) od której to ostatniej wymierzony będzie osobny podatek. Odnośnie do węgla importowanego ustalać będą ministrowie robót publicznych i handlu od czasu do czasu odpowiednie stawki cłowe.

Omawiany projekt ustawy zawiera dalej określenia, tyczące się nadzoru nad kopalniami i postanowienia karne za przekroczenie przepisów tej no-

spodziewanem jest jako bezpośrednie jej następstwo, W skład Rady węglowej wchodzą : 8 zastępców podniesienie się cen węgla o 40% skutkiem przy-kopalń węgla, 6 przedstawicieli pracowników górni- musowego oddania skarbowi państwa 30% z całej czych, i rolnictwa, 2 kolei, 1 żeglugi rzecznej, dwaj produkcji.    (St. Kj

Gospodarką węglową zawiadować ma Ministerstwo robót publicznych w porozurńieniu z innemi interesowanemi zespołami jako takie, albo przez podwładne sobie organy, do których należą : Rada wę- • weli. Po wprowadzeniu w życie powyższej ustawy, głowa, Inspektoraty węglowe i Izby węglowe.

9

Światowa produkcja węgla.

Wywóz węgla brunatnego z kopalń nych czasowo do kopalń w Ostrawie, więc nie tylko czeskich podniósł się bardzo znacznie w miesiącu całą produkcję dzienną załadowywano, lecz zapasy styczniu i to z przyczyn całkiem zewnętrznych. Po- na hałdach tak się zmniejszyły, że n. p. z końcem nieważ z powodu strajku styczniowego w Ostraw- miesiąca w okręgu Brüx wynosiły one tylko 3.000 skim zagłębiu wiele wagonów zostało przydzielę- wagonów, t. j. właśnie przeciętnie produkcję je-

grudzień 1919 cały rok 1919

897.769 1,028.623

Weis

V

Leoben Graz Klagenfurt „ Hall

150

150

3,859.932

5,790.073

8,518.447

520.306

52.241

Razem

Razem

20.535’-34.558'7 50.860’2 74.208 6.213 3.842*

11.730’*

34.499’'

50.860-²

74.208

6.213

3.842’¹'

190.218

196.883’²

węg. brun.

St. Pölten Weis Leoben Graz

Klagenfurt

Hall

181.354*3 187.508’"

8.863* '⁷

Wytwórczość w tonach

Zapas w tonach

węgla

koksu

węgla koksu

176.940

32.780

142-200

20.040

105.770

64.300

28.400

4.130

74.640    8.360

39.636⁸ 5570

15.0606 8 747⁴ 2.692

7 307³

Gwar. gorn.-hutn.

dnego dnia. W Brüx załadowano 64.700 wagonów, t. j. o 4.000 wagonów więcej aniżeli w grudniu — z tej cyfry przypada na zapas 3.500 wagonów. Sama produkcja jednak w porównaniu z grudniem obniżyła się i wynosi conajwyżej 75% produkcji pokojowej, przyczem trzeba zważyć, że zamiast 27 tysięcy robotników, pracuje obecnie 35 tysięcy. — Wogóle wydatność pracy robotnika coraz bardziej maleje : w roku 1916 wynosiła jeszcze przeciętna produkcja jednostkowa na miesiąc około 60 ton, w lipcu 1919 opadła na 36 6 t. a w styczniu 1920 osiągnęła minimum 35’5 ton, t. z. 55'% produkcji wojennej. Tak, że śmiało rzec można, iż nie strajki, nie deszcze i wysoki stan wody, lecz przedewszyst-kiem brak chęci do pracy jest przyczyną tych katastrofalnych stosunków. W okręgu Falkowskim (Falkenau), deszcze i niepogoda spowodowały ubytek w wysyłce 2.000 wagonów, które co prawda, mogły były łatwo być powetowane, gdyby część górników pracujących pod ziemią bez wody, była chciała pracować tak, jak przed wojną. Tylko dzięki wielkim zapasom zdołano załadować 15.000 wagonów, t. j. o 900 wagonów więcej niż w miesiącu grudniu (strajk), lecz o 2000 wagonów mniej, niż n. p. w październiku. Mimo, iż pracowało na kopalniach o 4.000 ludzi więcej, osiągnięto zaledwie 96°/₀ produkcji przedwojennej. Miesięczna jednostkowa produkcja wynosząca w 1916 r. jeszcze 53 tony opadła stopniowo aż do 30 6 ton (styczeń 1920). a horoskopy na przyszłość nie są różowe.

Że oba te okręgi wysłały razem w styczniu 80.200 wagonów, czyli o 5.000 wagonów więcej, niż w grudniu, (z czego 4 000 wzięte z zapasu) jest zdarzeniem czysto przypadkowem, polegającem jedynie na chwilowo zwiększonej dostawie wagonów. Coraz wyraźniej widać, że produkcja węgla obniża się, i że przedewszystkiem przyczyną tego jest zmniejszona wydatność pracy, choć i zły stan samych prac odbudowy ma tu też swój wpływ. W każdym jednak razie, cała dzisiejsza przyszłość ekonomiczna danego kraju zależy od dzielności robotnika, i to nie tylko po kopalniach, ale w hutach, warsztatach kolejowych, oraz na całej sieci dróg żelaznych.

Na Węgrzech stosunki węgłowe nie przedstawiają się zbyt pomyślnie, całe zagłębie Pięcio-Kościołów (Fünf-Kirchen) o przeciętnej dziennej produkcji 3.400 ton, mimo, iż zostało traktatem pokojowym przyznane Węgrom, nadal pozostaje pod rządami Jugosławji, a ponieważ z zagranicy dowóz jest znikomy, państwo węgierskie ograniczone jest do swej własnej szczupłej produkcji, wskutek czego wiele gałęzi przemysłu, zwłaszcza przemysł żelazny i metalowy są w zupełnym zastoju. Także i koleje zniosły całkowicie pociągi pospieszne. W ostatnich czasach produkcja kopalni węgierskich trochę się podniosła, przeciętnie na 14.000 ton dziennie, co w porównaniu z produkcją z czasów rządu sowietów wykazuje mniejwięcej podwójną ilość wydobytego węgla. Wszystko to razem, ani w drobnej części nie dorównuje wytwórczości pokojowej i nie pokrywa zapotrzebowania kolei, żeglugi, przemysłu, rolnictwa, oraz domowego użytku. Największą trudnością, hamującą znaczne wzmożenie produkcji jest przedewszystkiem brak materjałów, maszyn, przy-borów i narzędzi, których sprowadzanie z zagranicy, możliwe prawie wyłącznie drogą umów kompensacyjnych jest bardzo utrudnione i skomplikowane. Drugim czynnikiem, wpływającym ujemnie na pracę, jest niedostateczna aprowizacja kopalń — a co z tera w ścisłym stoi związku nietylko bezpośrednim, lecz i pośrednim, spadek jednostkowej wydajności pracy.

Produkcja węgla w Austrji za miesiąc grudzień 1919, oraz za cały rok 1919 wynosiła w tonach:

St. Pölten węgiel kamienny 92 585 „ brunatny 122.844 „ kamienny

brunatny 350.137 „    507.871

873.287 38.767 4.347

1,989.988    20,667 541 w lutym 1920 r. w tonach węg. kam.

8.804’4 59-³

Razem w styczniu 1920 9.374’G

STATYSTYKA

produkcji węglowej w Ostrawsko-karwińskim okręgu górniczym w lutym 1920.

Nazwa

przedsiębiorstwa

Austr. Tow. Górn.-hutn.

Kopalnie

Zakłady

żelazne

Kolej północna

Orłowa-Łazy. .

Hr. Larisch-

Mönnich

Hr. Wilczek . .

Ostr.-Karw. Tow. Górn.

Alpiny . . . .

Zwierzynieckie gwar. węgl.

Razem . .j|634.602 j 101.972    — |

Cyfry te wykazują nam w porównaniu ze styczniem 1920 roku zwiększenie się produkcji węgla o 138.195 t., a w porównaniu z grudniem 1919 r. ubytek 2.143 ton; przyrost zaś produkcji koksu wynosi 137.630 q w porównaniu ze styczniem 1920, a w zestawieniu z grudniem 1919 ubytek 188.68 ton. Przeciętna dzienna produkcja węgla w lutym wynosiła 27.591 t, a koksu 3.516 t. Zapas z końcem lu-

tego wynosił 18.218 t. węgla, a 3.031 ton koksu (w stjmzniu 10 036 t. i 4.971 ton). Ilość robotników zatrudnionych w lutym przy węglu wynosiła 44.738, a w koksowniach 4.263, t. j. prawie bez zmiany w porównaniu z poprzednim miesiącem.

Powyższe ilości węgla zostały w następujący Spósób rozdzielone: na potrzeby kolei zużyto 61.293 t, dla wysokich pieców 61.717 ton, dla koksowni 166.710 t, fabryki maszyn otrzymały 12.708 ton, zakłady elektryczne 4.893 ton, fabryki tkackie 10.633, na opał domowy i rolnictwo poszło 33.207. Wywóz do Au-strji wynosił 22.574 ton, z czego dla samej gazowni wiedeńskiej 21.188 ton. Do Polski dostarczono 71 2631, z czego 8.764 ton przypada na Śląsk wschodni. Do Węgier wysłano 200 t, do Jugosławji 702 t.

Produkcja węgła kamiennego w okręgu Ostraw-sko-karwińskim (z wyłączeniem szybów z Peters-hofen, kopalni Witkowickich oraz „Silesii“) wynosiła w roku 1919 68,518.793 q, podczas gdy w r. 1918 84,059.375 q, a w 1913 91,923.104 q, czyli o 15,540.582 q (o 18*49%) mniej niż w r. poprzednim, a o 23,404.311 q (czyli o 25*46%) mniej niż w 1913.

Kopalnia „Silesia“ należąca do Towarz. Górn. w Dziedzicach, wyprodukowała w tychże latach 1919, 1918 i 1913 następujące ilości węgla kamiennego 1,213.338 q, 1,432 502 q i 1,842.028 q. W ostraw-sko-karwińskim okręgu górniczym łącznie z hutami w Witkowicach i w Trzyńcu wynosiła produkcja koksu w roku 1919 15,763.552 q, w 1918 20,709,005 q, a 25,070.201 q w 1913 roku. Witkowickie kopalnie wyprodukowały w 1919 koksu 50.754 q, a w r. 1919 nie produkowały go wcale, zaś w 1913 r. 524.291 q.

74.973

4.345

9980

154.948 12 902 72.654

74.680

benzolu naftaliny

innych produktów

Załoga robotnicza ściślejszego okręgu^ ostraw-sko-karwińskiego (bez Dziedzic) składała się przeciętnie w roku 1919: dozorców dołowych 1156; dozorców powierzchniowych 541 ; robotników kopalnianych 30.364; dziennych robotników mężczyzn 8485, kobiecych 1895. W koksowniach 150 nadzorców, 416 koksowników, oraz 3381 męskich, a 573 żeńskich pracowników. — Cała załoga (bez urzędników i dozorców 45114) była w 1919 o 12*06°/₀ większa niż w r. 1918 (39.675), a o 8*49% większa niż w r. 1913 (41.364). Mimo tak znacznego powiększenia załogi, ogólny spadek produkcji w 1919 r. wynosi 18.490 q, czego przyczyny szukać należy w kilkakrotnych strajkach, jak również w znacznem obniżeniu się wydatności jednostkowej pracy górników. Brak wagonów przyczynił się tu również do zmniejszenia się produkcji. — (Według „Tägliche Montan-Berichte“).

1.660

Z produktów ubocznych otrzymano w koksowniach tego okręgu w cetnarach metrycznych :

638 201 44 642 185.192

mazi

smoły

amoniaku

378.615 26 583 134.139

672420

71.491

258160

Amerykańska konsumcja węgla. O ilościach węgla konsumowanego w Stanach Zjednoczonych dają pojęcie następujące cyfry, odnoszące się do r. 1917. Ogółem rozdzielono 551,790.563 ton, nie wliczając w to węgla przeznaczonego do domowego użytku, oraz wprost z zapasów przydzielonego do bezpośredniego zużytkowania. Koleją rozesłano 459,000.000 ton, drogą wodną zaś 10,600.000 ton. Na cele przemysłowe zużyto 176,365.000 ton, na domowe potrzeby 57,104 000 ton, dla wytwarzania prądu elektrycznego 31,700.000 ton, w gazownictwie 5,000.000 ton, dla wytworzenia koksu i produktów ubocznych 31,500.000 ton, wreszcie w kopalniach dla wytworzenia pary i ciepła 12,170.000 ton, — reszta poszła na potrzeby kolei oraz żeglugi. Samo miasto Nowy York zużywa rocznie blisko 20,000.000 ton węgla-

(sz.)

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

Nowe ceny na węgiel. Państwowy Urząd węglowy ogłasza w Nr. 74 „Monitora polskiego“ z 31 marca br. Począwszy od dnia 1 kwietnia b. r. zgodnie z rozporządzeniem p. Ministra przemysłu i handlu będą pobierane aż do odwołania, następujące ceny za węgiel z kopalń Zagłębia Dąbrowskiego:

Mk 410 —

391 •_

Orzech 111. i pospółka „    322* —

Miał

Brunatny

plus 10% podatku komunalnego pobieranego z góry z zapłatą za węgiel,

Za węgiel i koks Karwiński oraz Górno śląski P.

U. W. obliczać będzie tymczasowo:

Gruby i kostka Orzech 1 i II.

„ 245*-„    245*—

za tonę f-ko wagon kopalnia

Ceny metali w Niemczech. Na giełdzie metalowej w Berlinie notowano dnia 26 mąrca b. r. następujące ceny za 400 kg.:

Miedz' elektrolityczna.....

Miedź rafinowana.......

Ołów........... .

Cynk (cena syndykatu) ....

Cynk (w wolnym handlu) . . .

Aluminium (glin).......

Cyna............

Nikiel............

Antymon...........

Mk 3.308

Węgiel Karwiński Mk 500*— ) ₇.a 1 tonnę loco stacja Koks    „    „

Węgiel Górno-Śląski „ 650*— I Koks

„    900’— / Cieszyn lnb Piotrowice

za 1 tonnę „ 1000*— ) loco stacja pograniczna

a ostateczne obliczanie nastąpi po ustaleniu kursu koron czeskich (Karwiński) i marek niemieckich (Górno-Śląsk).

Zniżka na żelaza. Niemieckie pisma zawodowe przynoszą nieprawdopodobną na dzisiejsze czasy wiadomość, że Alpejskie Towarzystwo Górnicze (t. zw. Alpiny) obniżyło cenę swego żelaza sztabowego z 1.030 K na 850 K za tonnę.

Nowej zwyżki cen za węgiel domagają się westfalskie kopalnie węgla. Od początku b. r. już trzy razy ceny podniesiono, a mianowicie 1 stycznia 1920 o 40 60 Mk, 1 lutego o 35 Mk, a 1 marca o 15 Mk. Obecnie projektowane podwyższenie z ważnością od. 1 kwietnia wynosiłoby 25 Mk na 1 tonie.

⁶/4

251-75-351-75 350-25-349-75

Ołów

Cynk

Rtęć

Szalone skoki cen węgla. Niemieckie pisma zawodowe ogłaszają ciekawe zestawienia porównawcze, odnośnie do rozwoju cen węgla od roku 1913. Prze-dewszystkiem rzuca się w oczy niebywały wzrost cen po ukończeniu wojny. I lak ceny z roku 1913 przedstawiają w porównaniu z cenami w jesieni 1918 stosunek 1 :2 lub 3, zaś w zestawieniu z cenami np. w lutym 1920 stosunek ten ma się ,jak 1:9 lub nawet do 22. Mało wartościowe gatunki węgla, które dawniej nie miały popytu, okazują stosunkowo daleko większą zwyżkę niż gatunki lepsze-

Obniżenie ceny węgla dia marynarki. Angielscy właściciele kopalń obniżyli dobrowolnie cenę eksportową węgla na 73 sh — 72V_> sh za tonnę dla okrę tów opuszczających angielskie lub szkockie porty aż do końca sierpnia b. r. Wyniesie to ubytek w bilansie handlu węglem 21 milionów funtów szterlingów.

Londyński targ metalami. W Londynie notowano za tonę funtów szterlingów

-

Miedź standard. . . 108-12-108-50    10562-111-12

Cyna

. 42-75— 44*75    42-25— IlO—

. 49*00- 52-50    48-50- 51*25

—    72‘—

Miedź eletrolyt. . . 114*00—115*— 114-00—115'—

Statystyka produkcji w kopalniach złota. „The Mining Magazine“ w numerze za marzec 1920 podaje zajmujące zestawienie odnoszące się do produkcji złota. — W kopalniach w Transvaaï’u wyprodukowano w roku 1919 8,330.091 uncji *) złota, a w styczniu 1920 r., 670.503 uncji. W Rodezji wydobyto w roku 1919 złota za 2,499.498 .H, a w styczniu 1920 r., 43.428 uncji. W Afryce zachodniej w roku 1919 za 1,240.691 W Australji w 1919 r., za 3,890.890 w styczniu 1920 r. za 140.590 W Indjach w roku 1919 461.171 uncji a w r. 1920 39.073 uncje.

import metaii i rud do Anglji wynosił w tonach w styczniu i w lutym 1920 r.: rudy żelaznej 350.059 i 334.668, piryty miedzi i żelaza 28.852 i 29.236, miedź 9,825 i 7.310, cyna 5.891 i 4.583, ołów 5.888 i 8.598, cynk 10.154 i 10.345, rtęć 64.858 i 513.579.

9 1 uncja = 31'10349 g.

i TADEUSZ WINICKI i S-ka I

Ü RAFINERJA ŻYWICY I TERPENTYNY | R FABRYKA OLEI I TŁUSZCZY TECHNICZNYCH f

Spółka z o. o.

- WARSZAWA, UL. MARSZAŁKOWSKA L. 15 a. ---—

Telefony: Biura 177-21, Fabryki 1-12 (dawny), o    o Konto P. K. O. Nr. 456.

Adres telegraficzny: „FROLEUM“,

Poleca: tłuszcze do maszyn „Tovotte“, tłuszcze Staufera, smary do osi, wózków kopalnianych, lin drucianych i konopnych. Jako specjalność „CALIPSOL“ (tłuszcz trwały). Łój techniczny, tłuszcz do wyciągania drutów do walców ciepłych i zimnych.

1048

Dla browarów: smołę piwowarską i galzurę znanej marki „FRO“.