CZASOPISMO GÖRIICZO-HÜTIIICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO i NAFTOWEGO

WYCHODZI 15-go KAŻDEGO MIESIĄCA.    jf

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Redakcją kieruje Komitet Redakcyjny. — Redaktor zast. Stan. Kamiński.

Skład Komitetu Redakcyjnego : Przewodniczący : Inż. Witold Sągajłło. — Członkowie : Inż. Dr Julian Czapliński, Inż. Aleksander Folusiewicz, Prof. Dr. Stefan Kreutz, Inż. Antoni Schimitzek, Inż. Marjan Szydłowski.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie . . . Mk 90-—

Cena pojedynczego numeru . . Mk 7-—. — Za granicą 45 fr. rocznie.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła,

Biura Redakcji i Administracji :/jal Warszawie, Bielańska 18, w Krakowie, ulica Jagiellońska L. 5.— Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Miernictwo podziemne w świetle dziennem

napisał Karol Miłkowski, prof. lwowskiej politechniki.

Bardzo często, nawet w kołach techników z wyż- nader ważnych pytań, przekona łatwo podane niżej szem wykształceniem, można spotkać się z poglądem, praktyczne zagadnienie, wzięte z szeregu różno-że różnicę między zwykłem miernictwem a mierni- rodnych zadań, którycli rozwiązanie wchodzi w za-' ctwem podziemnem stanowi praca przy lampkach kres prac i obowiązków, stojącego na wysokości górniczych zamiast przy świetle dziennem, że zatem swego powołania markszajdra, jako podwalina pierw-wystarczy poznać te sposoby manipulacji z przyrzą- szych kalkulacyjnych obliczeń.

darni mierniczemi, jakimi posługuje się górnik, aby    Przyczyna, że podobny, choć w zasadzie błędny

z geometry z praktyką robót polowych przedzierż- pogląd o podziemnem miernictwie mógł się ustalić gnąć się w tak zwanego, niestety! jeszcze dotych- dosyć powszechnie i to nietylko u nas, ale nawet czas „markszajdra“, którego zadaniem jest zdejmo- w Niemczech i we Francji, n. b. w kołach o małej wanie planów robót podziemnych.    styczności z zawodowemi pracami górnika, leży głę-

Zrobiwszy przegląd dzieł, których tytuły sprowadzają się do nagłówka: „Markscheidekunst“ lub „Geometrie Souterraine“, zobaczymy, zwłaszcza w no-

Jaką nazwę polską należy nadać owemu „mark- biej, niż to się na pozór wydaje, co usprawiedliwia szajdrowi“, by usunąć na zawsze to obce brzmienie, tych, którzy twierdzą, że praca markszajdra bardzo tak niemile rażące ucho polskie, łatwiej będzie osą- mało się różni od prac zwykłego geometry. Jeżeli dzić, gdy będzie znanym zakres jego działalności kto pragnąłby wyrobić sobie własne pojęcie o za-nie tylko w kołach górniczych, najmniej powołanych daniach markszajdra na podstawie literatury facho-do stróżów czystości ojczystego języka, bo zmuszo- wej z dziedziny podziemnego miernictwa, musiałby nych przy obecnym braku fachowej literatury polskiej przyjść do tego samego mylnego wniosku, że mark-do posługiwania się obcymi, w praktyce utartymi szajderja jest miernictwem przy lampkach, terminami, lecz także w szerszych kołach polskich techników.

Z powyższego mylnego poglądu na pracę „markszajdra“ wynikałoby, że jego rola zaczyna się do- wszych pracach, że bardzo niewiele z nich wyszło piero od chwili, gdy już zapoczątkowane podziemne z pod pióra górników, przeważnie zaś są one owo-roboty postąpiły tak daleko, że on może przystąpić cem pracy geodetów lub geometrów, których spe-do swej pracy, ograniczającej się do zdjęcia planu cyalność nie otwierała szerokiego pola dla zrozumienia, z wyrobionych pod ziemią przestrzeni i ich stopnio- jak ważne znaczenie posiada dla fachowego mark-wego uzupełniania w miarę , dokonanego postępu szajdra połączenie gruntownej znajomości ścisłego robót. Że tak nie jest, że od pomiarowej pracy miernictwa z geologją i wykreślną geometrją. markszajdra, wykonanej jeszcze przed rozpoczęciem    Wspomniane publikowane prace z dziedziny

pierwszego szybu zależy często powodzenie i nor- markszajderji stanowią przeważnie powtórzenie wska-malny rozwój prac podziemnych, że na jego bada- zówek o manipulacji z instrumentami, podają wzory niach opiera się pierwszy prawidłowo zestawiony obliczeń metodą spółrzędnych, zapoznają z tryangu-preliminarz ekonomiczny i wszelkie kalkulacyjne ra- lacją i z teorją błędów oraz rachunkiem wyrównania chunki, dążące do ustalenia wysokości nieodzownego i podają sposoby wykonywania robót w ciemnościach, zakładowego kapitału w stosunku do spodziewanych Winę tak skąpo opracowanego materjału ponoszą korzyści, norma amortyzacyjna włożonego kapitału, w wysokim stopniu górnicy, fachowi markszajdrzy, czas trwania robót przygotowawczych i czas robót że bogata, nad wyraz różnorodna ich praktyka za-właściwej eksploatacji obok rozwiązania innych po- wodowa, przy nienormalnych tektonicznych warun-r dobnych, dla prawidłowego rozwoju przedsiębiorstwa kach niespokojnego zalegania złoży, odnajdywanie

doskonałości.

przerwanych pokładów, określenie uskoków, prze- i przez kątomierz półkolisty obciążonego sznura, rzutów pokładu lub falistego uławicenia uwidocznia- określając z pomocą teorji najmniejszych kwadratów, jącego się później w zygzakowatych galerjach i t. p. granicę błędów odczytywania nachylenia jej cięciwy, zjawiska naruszonego porządku w przyrodzie oraz Główną treść tej pracy stanowi zastosowanie teorji konstrukcyjne sposoby ich określenia i obliczenia błędów w pomiarach markszajderskich z użyciem jeszcze przed ich odkryciem dłonią górnika tak mało jednego lub kilku instrumentów o różnym stopniu znajdują uwzględnienia w fachowej literaturze.

Z powyższych powodów wykłady markszajderji

Z szeregu szablonowych starszych prac wy-w szkołach górniczych są bardzo różne co do treści, szezególnia się także dzieło E. Borchers’a (Hanno-noszą wyraźne piętno indywidualnego charakteru wer 1870), w którem orjentacja zdjęć naziemnych traktowania przedmiotu ze strony wykładającego z podziemnemi przez szyby pionowe i pochyłe z po-i rzadko stanowią zupełny całokształt potrzebnego mocą teodolitu o lunetce odśrodkowej i łączenie dla praktyki przygotowania, skutkiem czego poważne szczegółów pomiarowych z siecią tryangulacyjną, zadania, powierzone mniej zdolnym a w szkole nie- stanowi najcenniejszą tak drobiazgowo nigdzie nie dostatecznie przygotowanym adeptom tej sztuki, po- opracowaną część działu. W niemieckiej literaturze wodują nieraz nieobliczalne szkody i mogą nieraz fachowej z tej dziedziny znane są także nazwiska : w niektórych przypadkach stawiać tamę naturalnemu Veitha, Schmidta, Uhlicha, Weissa, Junga, Weiss-rozwojowi górniczego przemysłu.    bacha i innych, których jednak zasługi polegają

Śmiało można twierdzić, że w żadnej literaturze głównie na specjalnych sposobach udoskonalenia nie spotka się pracy na temat markszajderji, jako samych zdjęć, metod postępowania, mogących sta-podręcznika, która obok nauki o zastosowaniu inśtru- nowić zdobycz naukową, nietylko podziemnego mier-mentów mierniczych do podziemnych robót, dawałaby nictwa ile w ogólności miernictwa i geodezji, wyczerpujące wskazówki dla praktyka markszajdra    Literatura francuska nie móże poszczycić się

w związku z geologją, tektoniką pokładową a naj- wielkim bogactwem specjalnych dzieł markszajder-mniej już z ekonomiczną stroną poważnych zadań skich, co w części tłómaczy się tern, że podziemne i odpowiedzialnością za skutki błędnego ich rozwią- miernictwo włączone jest w szkołach francuskich zania. W literaturze dotyczącej markszajderji jako do zwykłego miernictwa, nie tworzy więc osobnej specjalnej nauki, a w szczególności w literaturze nie- specjalności. W katalogach naukowych wydawnictw mieckiej, najbogatszej w tej dziedzinie, spotykamy francuskich widzimy od długich lat^ tego samego się z rządkiem zjawiskiem, nie mającem miejsca autora „M. E. Sarran, Manuel du géomètre souterrain, w innych gałęziach nauki, a które polega na tern, Paris 1868 ‘, dziełko o 144 str. z 6 litogr. tablicami, że starsze książki są bogatsze w treść naukową od Również ubogą jest literatura rosyjska tego działu, nowszych, wybiegają bowiem znacznie dalej po za W ostatnich przedwojennych czasach zwróciły na granicę sztuki mierzenia i ścisłego obliczania spół- siebie uwagę prace W. Baumana, prof. petersburskiego rzędnych, co jest wyłączną treścią nowszych prac, górniczego instytutu, w których zajmuje się autor przygotowując w ogólnych zarysach do rozwiązywa- przeważnie łączeniem podziemnych pomiarów z pań-nia zadań szerszego naukowego znaczenia w dzie- stwową siecią tryangulacyjną.

dżinie właściwego podziemnego miernictwa. Na po-    We wszystkich pomienionych wyżej lub pomi-

parcie powyższego twierdzenia wskażę na markszaj- niętych dziełach, można łatwo zauważyć, że tylko derję A. H. Beera, wydaną w Pradze w r. 1856 te prace uwydatniały istotną różnicę, zachodzącą (Dziś biały kruk w najstarszych antykwarniach a na- między pracą geometry i pracą zawodowego mark-wet w najbogatszych księgozbiorach). Czas pojawię- szajdra. które wychodziły z pod pióra górnika, nia się wspomnianej książki uwalnia ją od zarzutu,    Aby uwydatnić poglądowo tę tak ważną różnicę

Przypuśćmy, że przy poszukiwaniu wody na „Höhere Markscheidekunst“ (Wien, 1868) prof, leo- terenie geologicznie mało lub zupełnie niezbadanym beńskiej akad. górn. A. Müller — v. Hauenfels’a, znaleziono w szybikach Nr. 1 i Nr. 2 pokład węgla W określoną całkę ujmuje on krzywą naprężonego 2 metrowej grubości i że linje ograniczające krawędź

że nie znajdujemy w niej wskazówek zastosowania dwóch blisko pokrewnych a przecież w istocie swej teodolitu i innych nowszych instrumentów, używa- tak różnych specjalności, zwłaszcza w dzisiejszej nych przy ścisłych pomiarach. Autor ogranicza się dobie, gdy nowo powstała akademja górnicza w Kra-do objaśnień, dotyczących zastosowania wiszącej kowie powoła na jedną z katedr specjalistę, powie-busoli, dzisiaj już coraz mniej używanej, której jednak rza\ąc mu wykłady markszajderji, rozwiążemy jedno górnik nigdy zupełnie zarzucić nie może, w wielu i tosamo zagadnienie tak, jakby ono raz było po-bowiem wypadkach jedynie z jej pomocą można wierzone wykształconemu geometrze ale nie obowią-zdjąć plany z takich zygzakowatych i ciasnych prze- zanemu z tytułu swych studjów do zwracania uwagi strzeni, w których zastosowanie innych instrumentów i zrozumienia znaczenia geologicznych wskazówek — staje się niewykonalnem. Systematycznie ułożony a następnie przez fachowego górnika, którego prak-szereg zagadnień z dziedziny określenia rozciągłości tyka robi ostrożnym zwłaszcza, gdy widział jakie pokładu, jego kąta nachylenia z dawnych otworów niespodzianki gotuje często przyroda, jak szablonowe świdrowych lub pochylni, rozwiązywanie zadań, ma- rozwiązanie zagadnienia może narazić całe przed-jących na celu odszukanie oderwanych części złoży, sięwzięcie na ogromne straty lub na zupełne „fiasco“, określenie uskoków, przesunięcia pokładu i t. p. tek- £da umożliwienia wykonania rysunku, uwydatniają-tonicznych anomalji podnosi wspomnianą pracę do cego pomienioną wyżej różnicę dwóch różnych roz-rzędu niestarzejących się, wartościowych podręczni- wiązań jednego i tegosamego zadania przyjmiemy ków markszajdra, stosującego swą sztukę w szerszym P°d uwagę stosunkowo nie wielki teren węglowy, zakresie. Do dzieł wychodzących z granic szablono- c0. pozwoli nam przyjąć skalę: 1 01 = 0^5 mm., odpo-wej markszajderji, jako nauki podziemnego miernictwa, wiednio zmniejszoną przez zastosowanie kliszy foto-opracowanych z głębszym naukowym podkładem grawiurowej. należy zaliczyć również stare wydanie pod tytułem:

rysunku (stanowią zachodnią i południową granicę i w otworze świdrowym Nr. 3 należy do jednego koncesji (nadania, lub własności). Należy zbadać za- i tegosamego pokładu, wystarcza obok innych dopas węglowy na przestrzeni zamkniętej w polu ry- wodów ten, że n. p. nad dwumetrowym pokładem sunkowem, którego warstwice pozwalają sądzić o jego znaleziono we wszystkich trzech odkryciach charakte-konfiguracji powierzchni (Góry, wzgórza, kotliny, rystyczne dwie warstewki węglowe w odległości rzeka, kolej żelazna), oraz określić najkorzystniejsze sześciometrowej normalnego oddalenia od pokładu miejsce dla szybu, aby po obliczeniu głębokości w górnych jego warstwach, zestawić podstawowy plan robót inwestycyjnych,

Dla rozwiązania zagadnienia (kierunek i pochy-

(niezbędnych kosztów urządzenia) i robót przygoto- lenie pokładu), geometra (nie górnik) obierze nastę-wawczych dla zapewnienia przedsiębiorstwu odpo- pującą drogę postępowania: określi dokładnie poło-wiedniej rentowności. Chodzi zatem o dostatecznie zenie szybików i otworu świdrowego (punkty 1, 2, pewne określenie pochylenia i kierunku rozciągłości 3, rys. 1) z pomocą dokładnego zdjęcia; obrawszy pokładu oraz długości przyszłych chodników głó- stały punkt dla płaszczyzny poziomej, n. p. punkt O wnych, ilości chodników pośrednich i t. p. szczegółów na mostku kolejowym, od którego zostały określone dla zestawienia możliwie dokładnego kosztorysu ro- warstwice, wykona on niwelację między punktami bót nakładowych, podlegających amortyzacji w od- 1, 2, 3, którą odniesie do poziomu stałej płaszczyzny

rno 50 O H ' # »■*■■»4-

iOO m

Rłjs.1

r— - AL— //

■    J ?

H/7

___T.

"W" o r< *

rp?

£~.

/A

-f

T

'2

Nr/’

7>

\Vv

~2e—

*-0s

\

'SL

75\

"7U*

0,

4-

,<SKo

l-—J

■J-

różnieniu od robót właściwej wytwórczości. Podsta- O i otrzyma n. p. następujące dane, odnoszące się wowe dane do powyższych obliczeń musi się otrzymać do określenia poziomu dwu szybików i otworu świzę zdjęć pomiarowych, określających charakter żale- drowego, jako punktów leżących na szukanej pła-gania pokładu, jego rozciągłości i kąta nachylenia, szczyźnie.

Obliczenia rentowności muszą być oparte na pewnych sprawdzonych danych ; błędne dane, dadzą fałszywy wynik nawet przy najściślejszych obliczeniach.

Zadania zatem sprowadza się do określenia kierunku prostej, leżącej na płaszczyźnie, przechodzącej przez trzy dane punkty. Ponieważ dane są dopiero dwa punkty (głębokości szybików Nr. Nr. 1,2) zachodzi potrzeba odkrycia tegoż pokładu jeszcze (Hx oznacza bezwzględną głębokość od powierzchni w trzecim dowolnym punkcie i w tym celu przed- ziemi do węgla; hx — wzniesienie wylotu otworu sięwzięto głębsze wiercenie w otworze świdrowym nad płaszczyznę O, Hx ’ — redukowaną głębokość Nr. 3 (rys. 1), w którym, w głębokości 1728 m, względem płaszczyzny O, zatem oddalenie danych znaleziono ten sam dwumetrowy węglowy pokład, na płaszczyźnie węglowej punktów od postawionego Że węgiel znaleziony w szybikach Nr. Nr. 1, 2 poziomu płaszczyzny O).

metrów

Hx

hx ! Hx

Szybik Nr. 1......

» » 2......

Otwór świdrowy Nr. 3 . .

Ht=45-9 H₂ =27*4 H;i = 172-8

hx=21-14 h₂ = 7-24 h₃=28-12

2476

H₂ 7-20-16

H₈’=1U-R8

Płaszczyzna pionowa poprowadzona przez szybik Nr. l i otwór świdrowy Nr. 3 przetnie poziomą starczy wziąć pod uwagę różnicę względnej głębo-płaszczyznę O w prostej Öi O2 (rys. 1), natomiast kości dwóch znanych punktów oraz poziomą odległość płaszczyznę pokładu w prostej pt p₂, którą widzimy dwóch przez nie przechodzących płaszczyzn piono-już na kładzie, w rzucie bowiem pionowym nakry- wych (dwóch przyprostokątni w» trójkącie prostowałaby się ona z prostą öTöa, prostą pt p₂ otrzymamy kątnym, którego przeciwprostokątnia będzie przekro-odcinając na prostopadłych do OiO2 (lCi, 3Ui) war- jem pokładu między dwoma danymi poziomami a jej tości: Hi’ = 24*76 m ; H3* = 144 68 m (odcinek 3Ui, lCi. kąt nachylenia do podstawy, jaką będzie pozioma Zrobiwszy w ten sam sposób drugi przekrój płaszczy- odległość obu pionowych płaszczyzn, da właściwe zną prostopadłą przez szybik Nr. 2 i otwór świdrowy nachylenie pokładu). Przypuśćcmy, że przyjmie on Nr. 3, otrzymamy rzut przekroju poziomej płaszczy- na pokładzie punkty 3, 1, których różnica poziomów zny Ó z pionową w prostej Ö3Ö4, przekrój zaś po- będzie: H₃’-H₁, = 144 68 —24 76 = 119 92 m. kładu, pokazany na kładzie, w prostej p₃ p₄, której Jeżeli zatem opuści się z punktu 3 prostopadłą na właściwe położenie określą względne głębokości: Ei Et i od punktu n odetnie w skali wartość 11992m H2, = 20,16 m, H3⁵ = 144'68 m, odcięte na prostopadłych (odcinek H3’ —Hi’ = nś, rys. 1), to otrzyma się kąt Xt do O3O4 (odcinek 3Ü2, 2C). Aby określić kierunek jako kąt nachylenia pokładu.

Dla znalezienia kąta nachylenia pokładu wy-

teh

-te

—te

tss

il

L //

£\

/?/

■J9>

//.

O/'

3/

£\

'f^LyĄw \

B,

te'

"\

r<

ile

v '2

N^la

&mm

v, 3

'v

Rp

te

YS

\ \ V':

'îrk

ur

''1(C

Qf4

■>V

rH

2±

•).

•/

te

0\

ye

ELA

^2>kl

£2

'Rys. 2.

O.

<â

ses

*3

\;f

te

U.

r\ ' 10 /

.Ą

\U7

\°ś

v "k

mz

Cs

tetete

teJL

fi

.V.

/i

•n, yt

Jîâ

-m

p₀

. •>

Mm'

r₆ ⁴

là

■->

6,

te,-

te

te

!'Ą

Zagadnienie jest zatem w zasadzie z teoretycznej

pokładu wystarczy znaleźć dwa punkty, leżące na pokładzie w jednym poziomie. W tym celu obierze strony rozwiązane prawidłowo. Obok wykreślnego on dowolny punkt f* (na prostej px p₃, leżącej na po- rozwiązanią można dla sprawdzenia przeprowadzić kładzie) w poziomie h, pod płaszczyzną O i wróci tosamo rozwiązanie drogą analityczną i obliczenie z nim z kładu w płaszczyznę pionową i otrzyma da ten sam wynik jeszcze ściślej określony, niż drogą punkt A w rzucie pionowym w swojem właściwem wykreśloną.

miejscu. Aby znaleźć drugi punkt leżący także w po-    Jeżeli więc przyjmie się, że pole rysunku Nr. 1

ziomie h, na prostej p, p₄, leżącej na pokładzie, ode- odpowiadałoby granicom koncesji, to opierając się tnie on na prostopadłej do dich w dowolnem miejscu na praktycznych prawidłach, wskazujących odpo-wartości (ht) a równoległa do öioi prosta ci C2 określi wiednie miejsce dla głównego szybu ze względu na punk f2 na pokładzie, który w rzucie da punkt B. dwuskrzydłowy podział roboczego pola, to wypadałoby Jeżeli zatem punkty A, B leżą w jednym poziomie umieścić główny szyb na podstawie powyższych da-i na tej samej płaszczyźnie, to prosta ÄB (albo EE) nych w punkcie S przy południowej granicy—a kieru-określi kierunek pokładu, jeżeli zaś pokład przed- nek głównego chodnika (pomijając jego małe odchy-stawia regularną płaszczyznę, to w każdym poziomie lenie, wywołane przez nieznaczne wzniesienie poziomu jego kierunek pozostanie niezmiennym, równoległym dla odpływu wody) i jego długość określi prosta

do E E (proste Ei Ei, Es E3, Es Es )-

Es Es, tak wybrana, aby osiągnąć możliwie wielką

rozciągłość i głębię szybu w granicach koncesji. Na kona zatem wiercenia do węgla w otworach ; Nj\. 4 tej samej zasadzie, jak określił on odchylenie po- Nr. 5 ; przypuśćmy, że w otworze Nr. 6 nie utrzyma kładu, obliczy także przyszłą głębokość szybu dla on węgla i że w szybiku Nr. 7 osiągnie on węgiel punktu S (względnie dla poziomu Es Es ) z tró jkąta na małej stosunkowo głębokości. Charakter uławi-q d s. W danym wypadku otrzymałby on głębokość: cenią niechaj dowodzi, że mamy do czynienia we Hs=sd —około 302 — 304 m. wysokość zaś pola ro- wszystkich zrobionych dotychczas odkryciach z;;je-boczego, przedstawiona w przeeiwprostokątni sq, wy- dnym i tymsamym pokładem węglowym, że zatem nosiłaby około 480 m, do poziomu dna szybiku Nr. 1, zachodzi tylko jego anormalne zaleganie, ponad którym węgiel mógłby być gorszego gatunku    Ścisłe zdjęcie instrumentalne (sytuacja i niwe-

z powodu blizkiej stosunkowo wychodni pokładu; lacja) wszystkich sześciu punktów, odniesione co do każdy zatem 1 m b głównego chodnika zapewniałby poziomów do tej samej, co poprzednio płaszczyzny osiągalną wytwórczość w ryczałtowem pobieżnein O (poziom mostka kolejowego) dało następujące że-obliczaniu przy 2-metrowej grubości pokładu i ga- stawienie: tunku węgla o ciężarze właściwym 1*2, wyrażającą się liczbą;

Punkt

Hx

hx

Hx’

Uwag a

2; 480X1-2    1152 t.

Przy szczegółowem obliczeniu rzeczywistych długości chodników, objętości filarów oporowych, odtrąceniu strat w klinach i nóżkach, nie poddających się czystej wybiórce i t p. z technicznej strony wskazanych, w praktyce nieuniknionych strat podziemnego kapitału, da się ściśle określić, jak wielki można zaryzykować nakład inwestycyjny na urządzenie kopalni, określić system jego amortyzacji,

Szybik Nr. 1.

„ Nr. 2 Otw.św.Nr 3 „    „ Nr. 4

„    „ Nr. 5

„    „ Nr. 6

Szybik Nr. 7

45-90

27-40

172-80

63-90

7510

316-30

51-00

2114

7-24

28-12

3-62

3-81

16-24

18-14

2476 m 2016 „ 144-68 „ 60-28 „ 71-29 „ 30016 „ 32-86 „

Porządek warstw od węgla ku górze identyczny

[Jławiceme odmienne

Węgla nie znaleziono

Identyczne 7, Nr. 2

Jeżeli więc zastosuje on tosamo co do zasady wykonania, zupełnie prawidłowe rozwiązanie wykre-rozłożyć obciążenie jego amortyzacji na jednostkę ślne, opisane na rysunku 1, ale z jednej strony kosztów wytwórczych czyli przygotować plan pra- kotliny do skłonu wschodniego z pomocą punktów widłowej gospodarki pomienionego przedsiębiorstwa. Nr. Nr. 1, 3, 4, na skłonie zaś zachodnim z pomoeą Niestety! Skutki zaufania położonego w geode- punktów Nr. Nr. 2, 5, 7, to otrzymamy dwa kie-cie (nie górniku), który dostarczyłby powyższych runki pokładu o różnych pochyleniach : X2, Xs (rys. 2) podstawowych danych w najlepszej wierze, po kilka- niezgodnych ani z poprzednio określonym Xi, ani krotnem sprawdzeniu na j pra widło wie j z teoretycznej niezgodnych między sobą. Widzimy z rys. 2, że kie-strony rozwiązanego zadania okazałyby się w danym runki rozciągłości pokładu są prawie o 90° różne od wypadku fatalnymi dla przedsiębiorstwa, jeżeli określonego poprzednio na rys. 1, że zatem pierwsze ów pseudo markszajder, nie specjalista, nie zauwa- rozwiązanie było błędnem. Chodzi więc o spràwdze-żyłby lub nie miał zrozumienia dla następującego nie wyniku badań, ale nieopartego jedynie, na kon-zjawiska. Przypuśćmy, że na tymsamym terenie trokiem powtórzenia kreślenia lub obliczenia, bo mamy w punktach Ti, Ta, obnażenia skał. nie po- w tak ważnym problemie chodzi o faktyczne spraw-krytych diluwialnemi warstwami (stalizna w punkcie dzenie przypuszczalnego założenia, że mamy w da-Ti skłon ku wschodowi, w punkcie rlY ku zachodowi, nyin wypadku do czynienia z rozwartem siodłem, jak wskazują strzałki na rys. 2). Wprawnemu oku którego grzbiet jest prawdopodobnie częściowo zmyty, górnika, który przed zapoczątkowaniem zbierania Dowód prawidłowości powyższego przypuszczenia

mierzonego otrzyma górnik w nie uszłoby skłonów pokładu.

obu

podstawowych c mu zagadnienia

uwagi, że w punktach Ti, Ta układ tektoniczny obnażonych warstw stalizny przedstawia pewną ano- chodni i za jej śladem skierować sprawdzenie TO-malię, że mianowicie pochylenia pokładów niezgodne wami poszukiwawczymi, w których powinna się są z założeniem, iż ma się do czynienia z normal- znaleźć ta, dla oka górnika tak miła sadza węgło\ya, nem zaleganiem prawidłowej płaszczyzny pokłado- zwykle nieuchwytna dla oka profana, która chara*' wej. Jeżeli zaś bliższe badania struktury i złożenia kteryzuje wychodnie węglowe, obu porównywawczych warstw mogłyby wskazać,    Dla powyższego celu przyjmie on do pomocy:

że n. p. w punkcie T, obnażone skały nie należą znane mu co do poziomu dwa kierunki pokładu obu do górnych warstw nadpokładowych, spotkanych/ skłonów, możliwie najbliższe wychodni, t. j. najwy.“ w szybiku Nr. 1 i w otworze świdrowym Nr. 3, żej leżące pod zewnętrzną powierzchnią terenu, , zas miałby niezbity dowód, że ma do czynienia z wy- tern kierunek e, e, w poziomie 24*76 i ë₂è₂ w pozio-bitnem naruszeniem prawidłowego zalegania pokładu, mie 20*16 m pod pt. O (rys. 2). Jeżeli poprowadzi że zatem te; trzy dane punkty (2 szybiki i otwór on w dowolnych odstępach szereg płaszczyzn pro-, świdrowy) nie wystarczają    do określenia charakteru    stopadłyeh do    Ei Ei . i do E2 E2 aż do przecięcia

zalegania, nie mogą więc    być    skojarzone w jeden    z pokładem, to    po linji Ei Ei spotkamy stale nasz

system punktów, leżących    na    jednej i tej samej    pokład w głębokości względnej HiT 24*76 m, zaś)

płaszczyźnie. Łatwem jest    już    dla niego przypusz-    po linji E2E2 w    głębokości H-T 20*16 na. Odcinając;

czenie, że ma do czynienia albo z siodłem albo na Ei Ei wartości HT*: na linji E2E2 wartości HT.od z zawrotem pokładu, koniecznem jest zatem bliższe punktów przecięcia prostopadłych płaszczyzn i kre-j zbadanie tektonicznych warunków zalegania. W tym śląc przekroje zewnętrznej powłoki terenu podług, celu przeprowadzi on jeszcze wiercenia uzupełnia- linji warstwicowyeh lub niwelacji oraz przecięty po-> jące w ten sposób, aby na skłonach wybitnie różnych kład z jego właściwym kątem nachylenia (na kładzie),; co do kierunku i pochylenia otrzymać owe, konieczne jak wskazują konstrukcje przekrojów na rys. 2, do określenia płaszczyzny, trzy punkty osobno dla otrzymamy szereg punktów należących do geome-. skłonu wschodniego, osobno dla zachodniego. Wy- trycznej wychodni pokładu W1W1 \ W2W4, która

O CS

Trzeba zatem znaleźć geometryczną linję wy*

Przez powyższe szczegółowe, przeznaczone dla nych można już oprzeć śmiało kalkulacyjne oblicze- niefachowców objaśnienia charakteru zadań mark-nia rentowności przedsiębiorstwa.    szajdra chciałbym osiągnąć podwójny cel :

przeniesiona z rysunku na teren wskaże miejsce biorstwa może ustrzedz wstępna praca fachowego najprawdopodobniejszego znalezienia owej szukanej markszajdra — a więc wykształconego górnika. Ta-sadzy węglowej. Pozostaje więc wykonanie szeregu kich i temu podobnych zagadnień jest bardzo wiele rowów poszukiwawczych (r₁r₂r₃...r₁₅, rys. 2), które odmian. Określenie przerzutów, uskoków, przesunię-już czasem pod głębokością ornej ziemi zdradzą cia, odgięcia od normalnego zalegania (odwrotne obecność sadzy, jako dowód istnienia wychodni po- zadanie znachodzenia wychodni) i t. p., wiążą się kładu. Dla upewnienia się można tu i owdzie wy- ściśle z tektoniką pokładów i te zadania stanowią konać pogłębienia po śladach sadzy aż do pokładu ważną część potrzebnych dla fachowca wiadomości, pochyłymi szybikami. Znaleziona wychodnia według czasem ważniejszą niż samo zdejmowanie planów, powyższego postępowania daje niezbity dowód pra- bardzo pokrewne z pracami geometry, widłowego rozwiązania zagadnienia na którego da-

Łatwo z powyższego zrozumieć, jak ogromna    j) Zwróciwszy uwagę na ważne znaczenie zna-

zacbodzi różnica w wyniku pierwszego i drugiego jomości eol ji ^ ac|Jh z zakresu podziemnego

rozwiązania. W Pierwszym wypadku me spotkali- Miernictwa, w którem tektonika pokładów tak wy-byśmy węgla w szybie S. Aby znalezc węgiel z szybu    zajmuje miejsce, zastąpić nazwę markszajdra,

S w poziomie E3E3 (rys. Nr. 1) należałoby robie (ak wstrętną dla polskiego ucha, nazwą „tekto-w karnemu takiej długości przecznice, jak długość geometry“ lub „tektogeodety“ (albo stoso-chodnikow głównych, na które, liczono, przedsię- wać nazwę tektogeometry dla niższego, tektogeodety wzięcie byłoby finansowo poromonem. Rozwiązanie dla wyższego stopnia wykształcenia) drugie dowodzi znowu, ze warunki wytwórczości    z, „    ...    :    . ,    , 1L,

nie są bardzo korzystne, że nie warto robić znacz- , .    2) Zwrocie uwagę tych kandydatów geometrów

Karol Miłkowski prof. lwowskiej politechniki.

nych nakładów na szyby kapitalne, bo pokład jest lub geodetów bez górniczego wykształcenia, na po-rozdzielony (układ antyklinalny) ; opłacić się mogą wagę powierzonego im zadania, którzy sądzą, ze tylko tanie szyby bez bogatych adaptacyj. Na za- z praktyką chocby znakomitą z dziedziny zwykłego chodniem polu kliny węglowe pod poziomem naj- miernictwa łatwo mogą się podjąć bądź to w praktyce niższego chodnika musimy albo odbudowywać ko- g°rnicf ! bi*fz ''a Polu dydaktycznem, n. p. na od-sztownie, podnosząc urobek do jego poziomu-albo powiedniej katedrze w akademji górniczej, zajęcia nawet zostawić sąsiadowi za odpowiedniem wyna- stanowiska z korzyścią dla przemysłu górniczego grodzeniem. Wschodnie skrzydło posiada również lub dla jego młodych polskich adeptów, szukających niekorzystne warunki, o krótkich dalszych chodnikach wyższego wykształcenia w sztuce odnajdywania i wachlarzowatem rozcinaniu roboczego pola.    1 oceny skrytych w łonie ziemi skarbów przyrody.

Z powyższego szablonowego przykładu widzimy, że mogą zachodzić wypadki, iż od ruiny przedsię-

Nowe ogniwo grawitacyjne

Fabryczna przeróbka karnalitu w świetle nauki

Z Akademji Górniczej.

Światowa produkcja węgla.

o rozchodzie i przychodzie węgla kamiennego za miesięc styczeń r. 1920 w Dąbrowskim

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węglowem

Rozporządzenia i mianowania.

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

Nowe ogniwo grawitacyjne

napisał dr. Jan Stock.

Proszek zaczyna spadać w cieczy i j a k długo cyjnem, bo przetwarza bezpośrednio energję kinety- w 'czasie'spadania znajduje się między czną ciał spadających w energję elektryczną. Wpraw- elektrodami¹»— wywołuje w nich różnicę dzie korzystamy w bardzo rozległym stopniu z ener- potencjałów V. Oczywiście im drobniejszy jest gij grawitacyjnej płynącej wody, zamieniając ją proszek kwarcowy, tern powolniej spada, tern dłużej w zakładach elektrycznych w potężne zasoby ener- trwa zjawisko. Połączywszy elektrody przewodni-gji elektrycznej, ale dzieje się to za pośrednictwem kiem, otrzymujemy w riim słaby prąd, który trwa motorów wodnych i dynamo-maszyn. — Tymcza- tak długo, jak długo proszek spadający znajduje się sem w ogniwie grawitacyjnem odbywa się ta prze- między elektrodami, miana bezpośrednio — bez pomocy jakichkolwiek mniej lub więcej skomplikowanych przyrządów.

Ogniwo, które chcę opisać nazwałem grawita-

Aby dać wyobrażenie o wielkościach charakte-

Po ukończeniu zjawiska, gdy proszek minął elektrody, wystarczy odwrócić rurę, aby Najprostsza forma takiego ogniwa — to rura otrzymać przepływ prądu w przeciwnym szklana, zaopatrzona w elektrody z drucików piaty- kierunku. — Jeśli więc z rurą połączymy komuta-nowych wtopionych w boczne rurki. (Rys. 1). Rura, tor, który równocześnie z obrotem rury zostanie której używałem do pomiaru, miała około 2 metrów przestawiony, natenczas otrzymamy prąd płynący długości a 1*5 cm. średnicy światła, elektrody znaj- w zewnętrznym obwodzie zawsze w tym samym dowały się w odległości 110 cm. Rurę wypełnia się kierunku, cieczą, która — o ile chcemy teoretycznie zjawisko ująć — musi przewodzić elektrolitycznie t. zn. prze- ryzujących zjawisko, przytoczę kilka dat na podsta-pływ prądu przez ciecz musi się odbywać według wie wykonanych pomiarów.

prawa Ohma. — Najlepiej nadawał się do pomiarów    Odstęp elektrod, jak już poprzednio wspomnia-

czysty, destylowany nitro-benzol. — Do rury wypeł- łem, wynosił 110 cm. przekrój rury 144 cm². Czynionej cieczą wsypuje się czystego, dobrze wyża- sty, destylowany nitro-benzcl odznacza się tem, że rzonego, miałkiego proszku kwarcowego w ilości jego przewodnictwo elektryczne jest bardzo małem, kilku do 100 gramów zależnie od tego, jaki efekt jakkolwiek przewodzi elektrolitycznie; mianowicie

chce się osiągnąć,

jego opór właściwy t. zw. opór kostki sześciennej,

której krawędź równa się 1 cm. wynosił w doświadczeniu okrągło 3*7.1Ô.*⁷ ohmów. — Lepkość jego jest większą, niżeli lepkość wody i wyraża się współczynnikiem lepkości |a=0'02.

Proszek kwarcowy składał się ż możliwie jednorodnych ziarn, których średnica mierzona pod mikroskopem wynosiła okrągło dwie tysiączne milimetra. — Proszek wsypany do cieczy starałem się jednostajnie rozmieścić w całej cieczy — wskutek czego określona i łatwo dająca się oznaczyć ilość tego proszku znajdowała się zawsze między elektrodami.

kości prądu, którego można dostarczyć. Opór słupa nitro-benzolu między elektrodami da się obliczyć z uwagi, że długość jego wynosi 110 cm, przekrój 144 cm², a opór właściwy 3-7.10⁷.

Znajdujemy R = 3*7.10⁷.

v

Według prawa Ohma J = R

110

1-44

14.10 ⁹amper.

szek.

Q. v Q v

t cm/ j2 / sse.

Przyjąwszy nadto Q = 100 gr — 100 X 981 dyn, = 7.10⁻⁶

6Ö“

57.10-²

98100. v

Każdej ilości proszku spadającego między elektrodami odpowiada ściśle określona różnica potencjałów elektrod. Oto kilka odpowiadających sobie dat zestawionych w tabliczce:

Q=10    20    30    40    60    80    100 gramów

c =0*036 0 072 0'108 0*144 0 253 0*289 0’361 gr. w 1 cm³

cieczy

V—083    1-6    2*2    2-62    3 24 3*48    3‘65 woltów

Q oznacza ciężar proszku w cieczy, c—ciężar proszku przypadającego na 1 cm³ cieczy, a V—różnicę napięć elektrod w woltach.

Przejrzyście przedstawia się ten stosunek między ciężarem proszku spadającego a różnicą napięć elektrod na rysunku (Rys. 2), na którym liczby na

r\

osi odciętych odpowiadają ciężarowi piasku, na osi rzędnych napięciu elektrod w woltach.

Jak widzimy z ryciny rośnie z początku napięcie proporcjonalnie do ciężaru, potem coraz powol-niej zdążając do pewnej maksymalnej granicy, zależnej od fizycznej własności cieczy; w naszym przypadku wynosi ona okrągło 4 wolty. Nie można więc, jakby się zdawało, zwiększać dowolnie napięcia na elektrodach przez dosypywanie coraz to większych ilości proszku tak samo zresztą, jak nie można zwiększać dowolnie różnic jakichkolwiek wielkości w przyrodzie. — Różnice napięć wyrównują się w naszym przypadku przez prądy przenikające ciecz — tern łatwiej, im lepiej dana ciecz przewodzi i wskutek tego nie mogą przekroczyć pewnej granicy wskazanej przewodnictwem cieczy^ W wodzie więc, której przewodnictwo elektryczne jest okrągło 1000 razy mniejsze aniżeli przewodnictwo nitro-benzolu, napięcie wynosi zaledwie tysiączne części wolta i tylko bardzo czułymi przyrządami da się stwierdzić.

Technikę interesuje przedewszystkiem strona energietyczna zjawiska : jaką energję można czerpać z tego prostego ogniwa i czy da się ono zastosować do celów praktycznych. — Niestety w tym kierunku sprawa nie przedstawia się tak różowo, jak pod względem prostoty przyrządu.

Aby znaleść energję, którą czerpać można z naszego ogniwa, trzeba zdać sobie sprawę z wiel-= 2*8.10⁹ ohmów.

2*8.10⁹

Prąd ten jest tak słabym, że do wykazania go trzeba użyć bardzo czułego galwanometru. — Zrozumiałą tedy jest rzeczą, że do celów praktycznych nie nadaje się to ogniwo, bo jego sprawność (dzielność) elektryczna wynosi zaledwie L = VJ wolt-amperów = 5 7.10“⁹ watów = 7‘7.10~12 HP - 5-7.10~2 Mg/sek.

Jest to tylko bardzo drobny ułamek tej sprawności L₀, którą reprezentuje spadający pro-

— Łatwo obliczyć stosunek —. Mianowiciepra-

ca siły ciążenia w jednostce czasu zużywa się z jednej strony na pokonanie oporu (P) tarcia, z drugiej strony na wytworzenie energji elektrycznej L, którą naszemu ogniwu odbieramy.

Jest zatem Q. v = L + Lo, przyczem v ozna-za prędkość opadania proszku.

Ponieważ L wobec Lo jest wielkością bardzo małą, przeto można napisać = L

Proszek spadł w minucie okrągło o 5 cm, przeto jego prędkość y _ j>

otrzymujemy = co czyni zaledwie 7.10~⁴⁰/o.

Taki drobny procent energji spadającego proszku przemienia się w użyteczną dla nas energję elektryczną.

„Wydajność“ więc naszego ogniwa jest wobec wydajności różnych maszyn znikomą. — Można ją jednak zwiększać; mianowicie można obliczyć teoretycznie stosunek ^

i znajdujemy ~ = k. ~

przyczem k jest pewną stałą, która nas tu bliżej nie obchodzi, rs oporem właściwym, zaś r promieniem cząstki. — Zmniejszając więc promień cząstki, zwiększamy w stosunku kwadratowym wydajność ogniwa.

W nowszych czasach wytwarza się emulsje czyli zawiesiny cząsteczek w cieczach, których promienie wynoszą zaledwie dziesiąte części mikronu. Jeśli więc zamiast miałkiego proszku o promieniu równym tysiącznej części milinetra, użyjemy tych emulsji, natenczas wydajność ogniwa zwiększy się 100 razy i wynosi zaledwie 7.HT² °/₀.

Pozostaje w końcu pokrótce wspomnieć o teo-rji, która obejmuje zjawiska występujące w ogniwie elektrycznym i pokrewne znane w fizyce i technice pod nazwą zjawisk elektroosmotycznych. — Opiera się ona na założeniu (hypotezie), że na granicy między ciałem stałem a cieczą istnieje podwójna warstwa elektryczna, która jest w cieczy ujemną lub dodatnią zależnie od rodzaju obu ciał (Rys. 3); grubość tej warstwy obliczona na podstawie pomiarów powinna wynosić 5.10⁻⁷ cm. N. p. w wodzie zwilżającej szklaną ścianę jest elektryczna warstwa zawsze dodatnią, w ścianie ujemną ; odwrotnie ma się rzecz, gdy woda zwilża lód. — Podobnie jak woda zacho-

o ile zewnętrzny obwód jest zamknięty —

■O

QD--

wüje się nitro-benzol względem kwarcu. — W terpentynie jest podwójna warstwa elektryczna ujemną z wyjątkiem przypadku, gdy terpentyna'jest w zetknięciu z siarką.

Nie wchodzimy obecnie w to, jak powstaje ta warstwa elektryczna, czy jest ona wynikiem absorb-cji jonów czy innych procesów fizyczno-chemicznych; dość, że jej istnienie tłómaczy nam zjawiska ele-ktroosmozy.    . f

Wyobraźmy sobie teraz, że zmusiliśmy warstewkę cieczy przylegającą do ściany do ruchu względem ciała stałego. — Można to uskutecznić albo w ten sposób, że ciecz przepychamy przez cienką rurkę włoskowatą, albo każemy ciału stałemu w formie proszku opadać w cieczy jak w naszem ogniwie. — Razem z warstewką cieczy przesuwać się będzie ładunek elektryczny podwójnej warstwy tworząc

prąd elektryczny, w przeciwnym razie wywołując różnicę napięć wzdłuż rury.

Napięcie obliczone na podstawie tej teorji wynosi w przypadku przez nas omawianym (spadającego proszku).

V= A. —c°

o .    |t

przyczem A oznacza stałą, charakteryzującą podwójną warstwę elektryczną, a — opór właściwy cieczy, 1 — odstęp elektrod, jx współczynnik lepkości, a wreszcie c₀ — pozorny ciężar proszku w jednym cm³ cieczy.

Z prawa Ohma wynika, że wielkość prądu '

nie zależy od odstępu elektrod, ani od przewodnictwa ciecz a tylko od c₀ i przekroju q.

Chcąc więc z ogniwa grawitacyjnego otrzymać silniejsze prądy, należy przy niezmiennem c₀ zwiększyć w znacznym stopniu przekrój rury. Jeśli n. p. przepływający przez ciecz prąd ma wynosić kilkanaście amperów, musi łączny przekrój rury albo systemu rur wynosić 1 km².

Trudno oczywiście w praktyce technicznej w czyn wprowadzić budowę takich ogniw, ale w przyrodzie mamy — zdaje się — do pewnego stopnia tę budowę zrealizowaną : rzeki i morza pełne są zawiesin drobnych cząstek, których opadanie powoduje różnicę napięć elektrycznych w wodzie wzdłuż pionu. Gdybyśmy zanurzyli do niej odpowiedniej wielkości elektrody, jedną na powierzchni, drugą na dnie — przyczem druty odprowadzające musiałyby być izolowane od wody •— moglibyśmy otrzymać dość znaczne prądy.

Wprawdzie cząsteczki muszą na ogół podnosić się ku górze, aby mogły opadać i wskutek tego prądy elektryczne płynęłyby to w jednym to w drugim kierunku ; przy ujściu jednak dużych rzek w morze (Nil) przeciętnie znacznie więcej cząstek opada, aniżeli się podnosi i nie jest wykluczoną rzeczą otrzymywanie stałego prądu jednokierunkowego. -

Inna rzecz, czy opłaciłoby się takie przedsiębiorstwo.

Fabryczna przeróbka karnalitu w świetle nauki

napisał Dr. Zygmunt Rożen. ^    ^

•••    (Ciąg dalszy). A'⁴T,'‘

musi być wyższy nad 24% O- Jeśli więc pewną ilość karnalitu nadtrawiać będziemy niewielką ilością wody o temp. np. 25°, wtedy chlorek magnezu w nierównie znaczniejszej ilości przechodzi do roztworu, niż chlorek potasu i to dopóty, dopóki roztwór nie nasyci się według stosunku:

1000 H2 0:72,0 Mg CU: 11, OKCl²) czyli dopóki roztwór nie zawiera 26,8% Mg CU i 319% KC1.    ;    : ,    '

Ź tą chwilą karnalit przestaje się rozkładać i następuje stan stałej równowagi między karnalitem, stałym chlorkiem potasu i wodą.

Z tego wynika, że jeśli w temp. np. 25° dodamy do karnalitu dokładnie tylko tyle wody, ile jej potrzeba na całkowite rozpuszczenie zawartego w karnalicie chlorku magnezu, wtedy przeważna część chlorku potasu wydzieli się z niego w stanie stałym a tylko niewielka jego część przechodzi do roztworu.

Do tych faktów technicznie bardzo ważnych wrócimy w następnym rozdziale, a na razie tylko zaznaczymy, że te stosunki ilościowe będą, rzecz prosta, inne dja innych temperatur. Jeśli mianowicie do-

Techniczna przeróbka karnalitu.

Po tych wstępnych uwagach możemy przejść do rozważania naszego zagadnienia, któremu na razie dajemy wyraz czysto praktyczny, a mianowicie:

Jaką możliwie najprostszą metodą otrzymać można z k a r n al i t u e z y s ty chlorek potasu?

Pytanie to jest dla przemysłu potasowego, jak wiemy, pierwszorzędnej wagi, gdyż karnalit stanowi prawie połowę całej górniczej wytwórczości soli potasowych; w niektórych zaś kopalniach jest on niemal wyłącznym produktem eksploatacyi obok niewielkiej ilości soli twardej. Jeśli więc eksploatacja karnalitu ma się opłacać, musi on już na miejscu w warzelniach uledz przeróbce, która jeszcze i dziś opiera się przeważnie na empiryzmie.

Ogólnie rzecz biorąc, fabryuzna przeróbka korzysta z tej własności, iż karnalit w pewnych określonych ilościach wody rozkłada się, wydzielając KC1 w stanie stałym. Dalej wyzyskuje praktyka fakt, iż roztwór wodny karnalitu nasycony na gorąco wydziela przy oziębianiu nie karnalit lecz chlorek potasu. Karnalit wydziela się bowiem, tylko przez kon-centrację takiego roztworu w którym MgCh znaj-    M«”3r"i£    “

duje Się w stosunku do KC1 w znacznym nadmiarze-    a) Van’t Hoff i Meyer hot fer: Über die Gleiehgewiehtsver-

Dla temperatury pokojowej np, ten nadmiar MgCla hałtnisse des Carnallits Zeitschr. £ phys. Chemie 30, 64 (1899),

<r

damy wody do karnalitu w takim samym stosunku się zmienia w granicach temperatur od 0 do 100°, jak poprzednio, ale dajmy na to o temper, wrzenia, mianowicie z 32,52 części przy 0° do 39,61 części wówczas również nastąpi rozkład karnalitu i nietylko przy 100° na 100 części wody¹), to przeciwnie roz-chlorek magnezu, lecz także cała ilość chlorku po- puszczałność chlorku potasu w tych samych warun-tasu przechodzi do roztworu. Przy oziębianiu chlorek kàch niemal się podwaja, podskakując z 29,20 przy potasu znów się wydziela w stanie stałym i kiedy 0° na 56,56 części przy 100°. temperatura spadnie do 25°, wtedy znajdziemy w roztworze znowu jak poprzednio tylko 3,19°/₀ chlorku rozpuszczalność chlorku potasowego przecina się potasu i całą ilość Mg CI2. Jeśli zaś ten roztwór da- w tern. 28° z krzywą rozpuszczalności chlorku sodo-lej koncentrować będziemy przez odparowywanie w tej wego, gdyż powyżej tej temperatury rozpuszczalność samej temperaturze 25°*), wówczas już nie wydziela KC1 jest większą od rozpuszczalności NaCl, podczas się chlorek potasu lecz karnalit (t. zw. sztuczny kar- gdy poniżej tej temp. rzecz ma się odwrotnie, a mia-nalit) i to dopóty, dopóki roztwór nie dojdzie do sto- nowicie: ²). sunku:    !

Graficznie wyraża się to w ten sposób, iż krzywa

1000 H2 0:105 Mg Ch:2 KC1 tj. do zawartości tylko 0,53°/₀ KC1²).

Od tej chwili dalsze izotermiczne odparowywanie powoduje wydzielanie się obok karnalitu także biszofitu Mg CI2, 6 H2 O, gdyż wymieniony roztwór nasycony jest względem obu tych soli.

Karnalit jednak, jak wiemy, nie występuje w przyrodzie sam, lecz w paragenezie z innymi minerałami solnymi, przedewszystkiem z solą kamienną i kizerytem i dlatego od nich przedewszystkiem musi być oddzielony. Najmniej skomplikowanem byłoby mechaniczne oddzielanie i wtedy przeróbka pozostałego czystego karnalitu byłaby bardzo prosta. Oddzielanie np. na podstawie różnicy w ciężarze właściwym powinnoby się z teoretycznego punktu widzenia łatwo dać uskutecznić, gdyż karnalit o cięż. właściwym: 1,6 jest znacznie lżejszy od soli kamiennej (c. wł. 2,16) jakoteż od kizerytu (c. wł. 2,57). W praktyce jednak tego rodzaju próby nie dały dotychczas pożądanych wyników, a mianowicie już to z powodu zbytniej hygroskopijności miałkiego mate-ryału, jużto z powodu łatwego tworzenia się subtelnego szlamu, powodującego znaczne trudności techniczne ³).

£0

50

Vo

35,(1

29 io

id

YO'

6 a-

eSïû. /.

$£S6

/!//

gO‘

*9.61

Dlatego obecnie stosowane metody zasadzają się na następujących własnościach substancji karnalitowej K Cl. Mg Cl₂. 6 H₂ O

1.    Karnalit jest łatwiej w wodzie rozpuszczalny, niż towarzyszące mu minerały.

2.    Karnalit krystalizuje z roztworu, zawierającego nadmiar chlorku magnezowego. Można go zatem według 1. z surowego produktu wyługować i przez sztuczną krystalizacyę regenerować.

3.    Jeśli zaś w roztworze nasyconym na gorąco niema nadmiaru chlorku magnezu, wtedy przez oziębianie roztworu nie wydziela się karnalit lecz chlorek potasu i to dopóty, dopóki przez względny wzrost zawartości Mg CI2 w roztworze nie osiągnięty zostanie jego stan równowagi z karnalitem⁴) (por. str. 1).

Oddzielanie, wzgl. przeróbka według tych zasad mogłyby zatem być stosunkowo bardzo proste, gdyby nie okoliczność, że i inne minerały skały karnalitowej, choć w ilościach stosunkowo nieznacznych, również przechodzą do roztworu. Do nich należą przedewszystkiem chlorek potasu, chlorek sodu i siarczan magnezu (kizeryt). Wzajemne zaś ich oddzielanie polega na ich różnej rozpuszczalności w wodzie, wzgl. w ługu magnezowym (p. niżej). Bo podczas gdy rozpuszczalność chlorku sodowego w wodzie niewiele

Jeśli więc z roztworu chlorku sodowego nasyconego w temp. 100° w 100 q wody przez oziębienie do temp. pokojowej (15°) wydzieli się zaledwie 3,72 q Na Cl to z takiegoż roztworu chlorku potasowego wydzieli się w tych samych warunkach 23,1 lq KC1.

Jeśli zaś Na Ci i KC1 znajdują się w roztworze wodnym równocześnie, wtedy rozpuszczalność Na Cl z wzrostem temp. nie tylko nie rośnie, ale przeciwnie maleje. Bo podczas gdy roztwór Na Cl i KC1 nasycony np. w temperaturze 10° zawiera 29,7 części Na Cl na 12,5 KC1, to takiż roztwór nasycony 100° zawiera tylko 25,7 (— 4,0) części Na Cl na 35,9 części KC1 w 100 częściach wody³).

Bezwzględna więc rozpuszczalność KC1 w nasyconym roztworze Na Cl z wzrostem temp. wprawdzie maleje a!e jego względna rozpuszczalność w tych samych warunkach niemal trzykrotnie wzrasta, bo z 12,5 na 35,9 części.

Z tego wynika, że z roztworu tych soli, nasyconego na gorąco, po ostygnięciu do temp. pokojowej (15°) wydzielenie się Na Cl jest wogóle niemożliwe i że natomiast ilość wydzielającego się KC1 (22,3 części)⁴) jest niemal taką samą, jaką się otrzymuje w tych warunkach z czystego roztworu KC1 (23,11 części). Są to oczywista fakty wielkiej wagi dla praktyki, bo prowadzą w sposób prosty do prze-

str. 140.

ł) Odparowywanie także nazywamy izotermicznem.

²) Erdmann 1. c., str. 93. a) Michels i Przibilla 1. c., str. 102.

⁴) Por. W. Wickelhaus: „Chemische Technologie“, III. wyd.,

’) Erdmann 1. c., str. 94, tabl. I, według Poggiale’go i Gay-Lussac’a.

²)    P. Hollemann: „Lehrb. T. anorg. Chemie“ XV wyd. 1919, str. 267.

³)    H. Precrt. Ber. d. chem. Ges. 14, 1667 (1881).

⁴)    Liczba otrzymana na podstawie tablicy Preerta przez interpelacyę. Por. Erdmann 1. e., str. 95.

róbki tak zwanego sylwinitu, t. j. do oddzielenia naturalnego sylwinu od zrośniętej z nim prawie zawsze soli kamiennej.

W warzelniach jednakże operuje się nie czystą wodą, lecz około 20%-wym roztworem wodnym chlorku magnezu, zwanego pospolicie ługiem magnezowym. Głównie używa się go dlatego, by przy wytrawianiu surowych produktów na gorąco możliwie ograniczyć przechodzenie do roztworu prawie zawsze obecnego w nich kizerytu Mg SCh. H2 O. Nadto wskutek nadmiaru Mg Cl 2 w fabrycznym ługu magnezowym wytwarza się w nim łatwo sztuczny karnalit, który jest w wodzie łatwiej rozpuszczalny aniżeli KG, gdyż np. w temp. 18,75° 100 cz. wody rozpuszcza 64,5 cz. karnalitu i ostateczny rezultat jest więc skutkiem tego taki, iż KC1 jest łatwiej rozpuszczalny w ługu magnezowym, niż w wodzie.

Ważną jest zatem rzeczą także wiedzieć, jaka jest rozpuszczalność Na Cl i KG w obecności Mg CI2 w roztworze. — Następujące przykłady pouczają nas, że rozpuszczalność obu tych soli, a zwłaszcza chlorku sodowego w każdej temperaturze znacznie maleje z wzrostem ilości Mg Cl 2 w roztworze, a mianowicie :

1.    Nasycony roztwór Mg Cl 2 rozpuszcza w temp. 25° tylko 0,53% KG lub 0,41% Na Cl.

2.    Roztwór MgCk 20°/o-wy roztwarza w temp. 10°: 4,2°/₀ KG i 57% Na Cl.

3.    Roztwór MgCŁ 20%-wy roztwarza w temp. 100°: 13,0% KG i 6,9% Na Cl.

Rozpuszczalność Na Cl w 20%-wym roztworze MgCŁ, przy równoczesnem nasyceniu chlorkiem potasu, rośnie zatem z temperaturą, podczas gdy przeciwnie w obecności samego chlorku potasu malała. (P. str. 00). Stąd wniosek, iż możemy dobrać taką koncentrację roztworu chlorku magnezu, iż rozpuszczalność Na Cl w obecności KG w granicach temperatur między 10 a 100° wcale nie ulegać będzie zmianie.

Ta możliwość ma również doniosłe znaczenie praktyczne, bo z takiego na gorąco nasyconego roztworu wydziela się po ostygnięciu tylko KG w stanie stałym, podczas gdy Na Cl pozostaje w roztworze.

Wiedząc to, możemy obecnie ze zrozumieniem śledzić proces fabryczny w warzelni, który przebiega jak następuje¹):

1. Rozmiażdżenie w łamaczu i następnie grube zmielenie w młynie już prowadzi do pewnego wyniku, gdyż surowy urobek karnalitowy zachowuje się przy tych wstępnych operacjach tak, iż miękka i krucha substancja karnalitowa rozpada się na mąkę, podczas gdy twarda sól kamienna i kizeryt jeszcze stanowią grube ziarno. Jest to o tyle korzystne, iż grubszy kizeryt podczas ługowania tylko w małych ilościach przechodzi do roztworu i nie komplikuje procesu. Ponadto unika się w ten sposób wytworzenia się szlamu kizerytowego, który również spowodowałby znaczne trudności techniczne. Po zmieleniu zadaje się wszystko w dużych żelaznych kotłach gorącym roztworem chlorku magnezowego²) i ogrzewa do wrzenia. Sto-

x) Ług taki znajduje się w warzelniach zwykle w wielkich ilościach, gdyż przy roztwarzaniu wszelkiego snrowca prze-dewszystkiem chlorek magnezu przechodzi do roztworu.

²) Według Erdmanna i Riemanna 1. c. str. 97, wzgl. 42, pień nasycania się do roztworu stwierdza się areö-metrem lub zwykłym termometrem, ponieważ punkt wrzenia rośnie z koncentracją. W tych warunkach, jak już wiemy, główna część chlorku potasu przechodzi do roztworu, chlorku sodowego natomiast i siarczanu magnezowego przechodzi bardzo mało, kizeryt zaś niemal w całości rozpada się na piasek.

1. Odpowiednio nasycony roztwór przepuszcza się przez sita, znajdujące się na dnie kotłów do żelaznych krystalizatorów. Tam rozcieńcza się go wodą, by zapobiedz wytworzeniu się t. zw. sztucznego karnalitu i wydzielaniu się Na Cl. Wskutek oziębiania, trwającego w tych dużych, bo do 40 m³ objętości dochodzących naczyniach, zwykle kilka dni, wydziela się KG. O ile zaś wskutek zbyt słabego rozcieńczenia także się Na Cl wydziela, ługuje się tę mieszaninę przez kilkakrotne nakrywanie zimnym roztworem chlorku magnezu lub zimną wodą. Na Cl wtedy rozpuszcza się, pozostały zaś KC1 suszy się nad ogniem w żelaznych panwiach i tak otrzymuje się produkt handlowy, zawierający 90 do 98% KC1 %

Na sitach pozostałe części nierozpuszczone, t. j. przeważnie sól kamienna, dalej anhydryt i kizeryt, tudzież niewielkie ilości ilastego szlamu, dają szybko cementującą się mieszaninę, która dla tej właśnie własności, wraca napowrót do kopalni, by tam zapełnić wyrobione miejsca jako znakomita podsadzka.

3.    Ług pokrystaliczny, odpływający z krystalizatorów zawiera zwykle 7—8°/₀ KG. Aby tę poważną ilość również wyzyskać, koncentruje się ten ług w aparatach próżniowych w temp. 70—80°, mianowicie do cięż. wł. 1,325. Po oziębieniu w krystaliza-torach wydziela się z niego t. zw. sztuczny karnalit²)

Przeróbka zaś sztucznego karnalitu zanieczyszczonego jeszcze zwykle niewielką ilością chlorku sodu i siarczanów i zawierającego 18—20% KG odbywa się tak samo jak przeróbka surowego karnalitu. Mianowicie działaniem gorącego ługu chloro-magnezo-wego, którego koncentracja nie śmie przekraczać 24% Mg Ga, gdyż wobec jego nadmiaru wydzieliłby się w zwykłej temp. znowu karnalit.

4.    Z tego sztucznego karnalitu wytwarza się prócz chlorku potasu także wysoko procentowy, mianowicie 90—96% K2 SOi zawierający siarczan potasu. Pośrednim produktem w tym procesie jest 6-wodny siarczan magnezowo-potasowy, znany w przyrodzie jako schönit K2 SCb. Mg SCb. 6 Hi O. Rzadziej stosowaną bywa kalcynacja lub przekrystalizacja naturalnego leonitu Ki SCb. Mg SCb. 4 H2 O tudzież lang-beinitu Ki SCb. 2 Mg SCh, albo wreszcie wzajemna wymiana między chlorkiem potasu i siarczanem magnezowym według równania³):

!) Bliższe szczegóły znajdzie czytelnik u cytowanego już Erdmanna, str. 98—108, tudzież w książkach H. Osta: Lehrb. d; chem. Technologie, 1911, wyd. VII, str. 115 i H. Wichelhaus’a: Chemische Technologie, 1912, wyd. III, str. 140. Ktoby zaś ponadto szukał szczegółowego opisu urządzenia warzelni, jakoteż aparatury znajdzie je w wspomnianej już książce Michelsa i Przi-billa: Die Kaiirohsalze. Ihre Gewinnung und Verarbeitung, 191&

²)    Pod zwykłem ciśnieniem temp. wrzenia roztworu o takiej koncentracji podniosłaby się bowiem powyżej 120“ i w tych warunkach wskutek obecności jonów SOi, pochodzących z kizerytu i anhydrytu, potas wydzieliłby się nie jako chlorek, lecz jako podwójny siarczan Ks S04 2 Mg SCU (lacybetuit).

³)    Erdmann 1. c., str. 116.

(C. d. n.).

2 KCl -f 2 Mg SO4. 7 H> O = sól gorzka

K* SO4. Mg SO4. 6 H-2 O + Mg CL -f Hs O i stąd : schönit

K2 S04. Mg S04. 6 H2 O + 2 KC1 = schönit

2 K2 S04 + Mg Ch + 6 Ha O.

Możnaby wprawdzie w ściśle określonych warunkach temperatury i koncentracji otrzymywać siarczan potasu przez bezpośreduie działanie chlorku potasu na siarczan magnezu według równania:

2 KC1 4 Mg SO 4 = K‘2 S04 + Mg CI2.

W praktyce daje się jednak pierwszeństwo mniej subtelnej metodzie stosowania schönitu jako produktu pośredniego, o czem zresztą jeszcze pomówimy w części II. pracy niniejszej.

Z Akademji Górniczej.

Wyjątek ze statutu Koła Słuch. Akad. górniczej.

Od Politechniki warszawskiej otrzymała Akademja Górnicza w Krakowie w darze część zbiorów geologicznych z działu pokładoznawczego, po których odbiór w najbliższym czasie ma wyjechać profesor Dr Kreutz. — W ciągu zaś dwóch miesięcy, w czasie których nastąpi rozsegregowanie zbiorów mineralogicznych pozostałych po dawnym Wydziale górniczym rosyjskiej Politechniki Warszawskiej, otrzyma nadto Akademja Górnicza część zbiorów mineralogicznych. Za ten iście obywatelski czyn przesłał Rektorat Akademji Górniczej serdeczne podziękowanie Rektorowi Radziszewskiemu i Senatowi Politechniki Warszawskiej.

Pani Karolinie Nowakowskiej, składa Rektorat Akademji Górniczej w Krakowie najszczersze podziękowanie za piękny zbiór minerałów po Jej ś. p. mężu profesorze szkoły rolniczej w Czernichowie, ofiarowany bezinteresownie Akademji Górniczej.

I Bratnia Pomoc. Dnia 4. lutego b. r. odbyło się posiedzenie Wydziału „Koła Słuchaczów Akademji górniczej“, na którem zatwierdzono regulamin „Bratniej Pomocy“ stanowiącej sekcję w łonie wyżej wymienionego „Koła“. Celem zcentralizowania funduszu zapomogowego podjęto za zgodą Komitetu Pomocy dla Słuchaczów Akademji górniczej wszystkie fundusze, które napłynęły do tego Komitetu przed ukonstytuowaniem się słuchaczów w Towarzystwo pod nazwą „Koła Słuchaczów Akademji górniczej“ i przekazano je sekcji „Bratniej Pomocy“.

Na posiedzeniu uchwalono wyrazić gorące podziękowanie dotychczasowym ofiarodawcom, którzy przyszli z pomocą młodej instytucji w chwili najcięższej i zaliczono ich w poczet członków założycieli.

. Lista członków założycieli:

JWP.: Inż. Barącz Erazm, Wieliczka 100 K, Dr Stefan Bartoszewicz, Warszawa 100 K, Inż. Bruno Buzek, Dąbrowa, (Śląsk) 100 K, Dr Jan Buzek Dąbrowa (Śląsk) 100 K, Inż. Józef Chrcmek, Tenczynek 500 K, Inż. Marjan Czechowski, Cieszyn 100 100 K, Inż. Kazimierz Doboszyński 100 K, Inż. Dobrowolski, Cieszyn 200 K, Inż. Fabiański 142*50 K, Inż. Stanisław Gadomski, Zagórz 100 K, Dr Prof. Hoborski, Dziekan Akademji górniczej 200 K, Inż. Jędrkiewicz 120 Mk poi., Inż. Zenon Jędrkiewicz, Ciaszyn 97*50 K, Inż. Kosiński, Dąbrowa 300 K Inż. Józef Kiedroń, Dąbrowa (Śląsk) 100 K, Inż. Kondratowicz 100 K, Inż. Tadeusz Kański 200 Mk pols. Dr Prof. Stefan Kreutz prof. Akad. górn. 100 K, Inż. Józef Lebiedżik, Tenczynek 100 K, Inż. prof. Miłkowski 142*50 K, Inż. Franciszek Mackiewicz, Wieliczka 100 K, Inż. Naturski, Dyrektor „Tepege“ 200 K, Inż. Edward Nowak, Dąbrowa (Śląsk) 100 K, Inż. Śtefan Niepokoj-czyk, Borysław 190 K, Inż. Stanisław Parysiewicz, Kielce 249*70 K, Inż. Jan Paschek, Dyr. kop. Brzeszcze 100 K, Inż. Zdzisław Piotrowski, Dąbrowa Górn. 100 K, Inż. Przedbelzki, Sosnowiec 100 Mk poi., Inż. Władysław Podgórski, Krosno 100 K, Inż. Zygmunt Rusocki, Borysław 100 K, Dr Franciszek Rybaczew, ski, Warszawa 100 K, Inż. Jan Skarbiński, Grodziec 2000 K-Inż. Marjan Stecki, Dąbrowa 100 K, Jrof. Dr Jan Stock, prof, akad. górn. 100 K, Inż. Aleksander Styczeń, Borysław 100 K, Inż. Jan Stepek, Borysław 100 K, Iuż. Leopold Szefer, Cieszyn 100 K, Inż. Robert Sznapka, Cieszyn 100 K, Inż. Leon Wąsow-ski, Borysław 100 K, Dr Bernard Windisz, Warszawa 100 K, Inż. Włodek, Niwka 100 K, Inż. Jerzy Wojnar, Łazy 100 K, Inż. Jan Zarański, Warszawa 100 K, Inż. Stefan Zakrzewski, Borysław 100 K, Inż. Zechentner, Jaworzno 100 K, Inż. Władysław Żukowski, Dąbrowa 372 K, Komitet pomocy Akad. górn. Kraków' 1000 K, „Tepege“, Kraków 500 K, Ska naft, „Silva Plana“ 1000 K, Tow. dla handlu i przemysłu górn., Borysław 500 K, To w-. „Gazolly“, Borysław 500 K, Gal. Spka gazowa, Borysław 500 K, Ska naftowa „Hanza“, Borysław 500 K, Zarząd kop. nafty Feliks Tropp, Borysław 500 K, Przedsięb. górn. Goldmann i Ska, Borysław 500 K, Ska „Gea“ 500 K, Galie. Tow. nafowe 500 K, Grodzieckie Tow. Kopalń węgla 3000 K, Gal. Tow. narzędzi wiertn. „Perkins i Ska“ 500 K, Stowarzyszenie przemysł. „Walcownia“, Kraków 500 K, Tow. A. E. G. Huta stali i żelaza, Frysztat 1000 K.

„Bratnia Pomoc“ Koła sł. ak. górn. ma na celu niesienie pomocy materjalnej słuchaczom niezamożnym w formie pożyczek krótko i długoterminowych.

Członkiem założycielem jest każdy, kto jednorazowo złoży na cele Towarzystwa przynajmniej 100 K. Osoby prawne, jak przedsiębiorstwa — kopalnie — firmy składające jednorazowo najmniej 500 K uzyskują również charakter członków założycieli.

Członkiem wspierającym może zostać każdy, kto na cele To warzy s]wa składa rocznie conajmniej 50 K, lub osoby prawne, jak przedsiębiorstwa — kopalnie — firmy i t. d,, składające conajmniej 250 K rocznie.

Nie należy wątpić, że w najbliższym czasie liczba członków-założycieli tego, zasługującego ze wszech miar na poparcie Towarzystwa wzrośnie wielokrotnie !

Światowa produkcja węgla.

Stosunki w rosyjskich kopalniach węglowych po zdarza, że kilka powierzchownych zarządzeń komuni-spcjalizacji. Obecnie gdy kwestja socjalizacji kopalń stycznych zostaje zaprowadzonych dla pozoru. Oto nie schodzi prawie z porządku dziennego obrad wiel- co donoszą pisma angielskie, o tern co się w ostatnich kich partji politycznych i miarodajnych czynników, latach stało w Rosji pod wpływem owych nowocze-dobrze będzie przypatrzyć się, jak ta metoda wy- snych ukształtowali. Produkcja Zagłębia Donieckiego gfąda w praktyce -- tam gdzie ją przeprowadzono wynosząca za czasów cesarstwa rosyjskiego 4 całej w całej rozciągłości, a nie—jak to się gdzieniegdzie produkcji Rosji (miesięcznie 2,100,000 ton, czyli trzy

razy tyle co Zagłębia Ostrawsko-karwińskiego), a pod- łeczeństwo tak rzadko zaludnione, a tak obfitujące czas wojny pod wpływem nacisku militarnego o 120% w zboże i w drzewo jak Rosja, gdzie niemal połowa więcej (podobnie jak zresztą w kopalniach środkowej ludności żyje własną produkcją rolną, mogło tak i zachodn. Europy), opadła ze swego maksimum (marzec długo wytrwać w egzystencji cofniętej do patrjar-1917 2,500.000 ton) na 1,900.000 ton za czasów rewo- chalnych tradycji praojców, nie narażając całych mi-lucji Kiereńskiego, zaś podczas pierwszego panowania Ijonów ludzi na śmierć z głodu lub z zimna. Że na bolszewików(listopad 1917 do maja 1918) na 400.000 ton, dłuższą nutę dalej trwać to nie może, już sami bol-czyli na 21% wytwórczości przedwojennej. W ciągu szewicy spostrzegli, gdyż uznając potrzebę pracy, drugiej połowy 1918 r., za okupacji niemieckiej pro- utworzyli w zdobytej na nowo przez siebie południo-dukcja osiągnęła 88% produkcji pokojowej, by po wej Rosji, dwie armje robotników, z których jedna drugiej inwazji bolszewickiej w czerwcu 1919 opaść ma puścić w ruch koleje, uruchomić przemysł, a druga do 240.000 ton czyli 11%. Za czasów zajęcia obszaru zająć miejsca na kopalniach. Wydatność ich pracy tego przez ochotnicze wojska Denikina, produkcja zadecyduje o przyszłym losie ustroju sowieckiego, wzrosła znowu, tak że wynosiła w lipcu 1919 roku 288.000 ton, w sierpniu 330.000 ton, we wrześniu 400.000 ton a w październiku 490.000 ton, tak, że

z początkowej produkcji 14°/₀ (w porówaniu z okre- przedstawia się następująco: sem pokojowym) wzrosła do 60%. Obecnie jednak, wobec odwrotu Denikina, a nadciągnięcia bolszewików, sytuacja znów się pogorszyła.

Zasadniczą przyczyną tego zupełnego zastoju, jest zamieszanie i bezład w kolejnictwie rosyjskiem, tak dalece uniemożliwiającym transport węgla, że 1 sierpnia 1919 znajdowało się w całym okręgu donieckim 1,600.000 ton na hałdach, czyli cała 4—5 miesięczna produkcja. By zdać sobie sprawę z przerażającej doniosłości tych cyfr, trzeba sobie uprzy-    Dzienna produkcja węgla kamiennego w roku

tomnić, że owe niebywałe wielkie zapasy na zwałach ubiegłym wynosiła : notowane ubiegłej jesieni w zagłębiu Ruhr i w Ostrawie stanowiły wytwórczość 4—6 dni, że pozostałości

Z jednego dnia są w Ostrawie objawem przeciętnym, przeciętnie w roku 1913 a np. w Brüx wielki niepokój wywołują zapasy na w lecie 1918 hałdach wynoszące produkcję dwudniową.    styczeń-marzec 1919

Wobec tego stanu rzeczy na kolejach rosyjskich kwiecień 1919 (strejk)

(prócz braku wagonów i lokomotyw, zdemolowane maj-czerwiec 1919 . , stacje, nadwerężone mosty, popsute szyny) sprawa lipiec-wrzesień 1919 . jednostkowej wydajności pracy, nawet nie odgrywa listopad-grudzień 1919 tak wielkiej roli, mimo iż i tu ogólna dezorganizacja zrobiła swoje. W Ostrawie przypadało za czasów

pokojowych przeciętnie na 1 członka całej załogi przeciętnie w roku 1913 miesięcznie około 19 5 ton węgla wydobytego. Obe- w lecie 1918. ..... cnie wydajność ta wynosi 14*5 ton czyli ³U poprzedniej w styczniu 1919 (strejk) ilości. W kopalniach donieckich jednak opadła ta luty-marzec 1919.... jednostkowa produkcja z 12*5 ton na 4 tony podczas kwiecień-lipiec 1919 . . okupacji niemieckiej, a na 2 tony po drugim okresie sierpień 1919 (strejk). .

bolszewizmu, co się równa % wytwórczości pokojo- wrzesień 1919.....

wej na terytorjum donieckiem, a ¹h wytwórczości październik 1919 . . , . w Zagłębiu Ostrawsko-karwińskiem, a że tam zwraca listopad-grudzień 1919 .

się aż nadto baczną uwagę, by robotników nie prze -    Obecnie wynosi dziennie przeciętna produkcja

ciązyc pracą, więc naprawdę dziwnem się wydaje, w Zagłębiu Ruhr około 265.000 ton, zaś na Górnym ze górnik rosyjski pracując cały dzień, wydobywuje gIąsku od 105-110.000 ton. Do ogólnego braku wę-zaledwie ,6 kg węgla dziennie, tj. mmejwięcej swój gla_ przyc2ynia się oprócz zmniejszonej produkcji w asny ciężar.    . .    także i znaczne pogorszenie sort węgla, zwłaszcza

•    k* 5?^su’ której ubytek po wojnie wy- kamiennego, oraz dużo większe zapotrzebowanie wę-

nosi w Zagłębiu Ostrawsko-karwinskiem 50/o, opadła gla przez gwarectwa same, oraz jako deputaty dla w omawianych okręgach rosyjskich na 1 /o, a pome- znacznie zwiększonej obsady. (Np. w Zagłębiu Ruhr waz jest to cyfra zupełnie bez wartości, więc śmiało wynosi obecna, mniej węgla produkująca obsada rzec można, ze obecnie koksu niema tam wcale, 470.000 ludzi, a w 1913 roku 390.000). Najbardziej a skutxiem tego zamiera zupełnie przemysł hutniczy, oczywiście decydującym czynnikiem są tu ilości wę-Owe eksperymenty bolszewickie dały na zatem gla dostarczane koalicji, następujące wyniki: wydajność jednostkowa opadła    Gazownie w całym kraju są w wielkim zastoju,

do śmiesznie małej ilości, ogólna produkcja całego mniejsze całkiem nieczynne, większe zaledwie przez zagłębia donieckiego wynosi V10 produkcji przedwo- 3-5 godzin na dobę wysyłające gaz. Jak te warunki jennej, a równocześnie na hałdach piętrzą się całe są trudne, najlepiej ilustrują cyfry: w dniu 1 gru-stosy węgla, koleje stoją niemal bezczynnie, a huty dnia 1919 r. zapasy węgla wszystkich niemieckich puste i wyziębłe sterczą ku niebu, jednem słowem — gazowni wynosiły 170.000 ton (1 grudnia 1919 roku Rosja sowiecka pozbawiła się zasadniczych elemen- 458.000 ton) przy ograniczonym obecnie miesięcznym tów nowoczesnego ustroju państwowego. Jedynie spo- zużyciu 700—8Ö0.000 ton.

(sz).

Sprawy węglowe Niemiec. Porównawcze zestawienie produkcji węgla w Niemczech za ostatnie lata

Rok

1913

1914

1915

1916

1917

1918

1919

Węgiel kamienny w milj. ton

190

161

Węgiel brunatny w milj. ton

87

84

147

159

167

161

117

w Zagłębiu Ruhr

na Górnym Śląsku

88

94

95

101

94

380.000 ton 340.050 236.000 88.000 227.000 250.000 263.000

. . 145.000 . . 145.000 . .    64.000

. .    85.000

. .    84.000

. .    54.000

. .    92.000

. .    96.000

. . 104.000

Przemysł -hutniczy i metalowy cierpi bardzo z powodu braku węgla. Największe przedsiębiorstwa Węgrzech podniosła się Znacznie, tak, że ogólna musiały część swych wysokich pieców zgasić, co dzienna produkcja wynosi około 1102 wagonów. Po-z kolei rzeczy powoduje zastój w fabrykach lokomo- głoski o zamierzonem upaństwowieniu kopalń węglo-tyw, narzędzi, maszyn etc. Również zakłady prze- wych zostały zaprzeczone.

mysłu rolnego stoją przeważnie bezczynnie, a i wiele    Mimo że rząd sowietów w Rosji podwoił per-

wielkich elektrowni musiało znacznie ograniczyć sonal kopalni węglowych, produkcja ich od kwietnia swój ruch.    1919 r. spadła o 20%, tłomaczy się to zmniejszeniem

Zaopatrzenie południowych Niemiec, też napo- godzin dnia roboczego. Chcąc złemu zaradzić rząd tyka na wielkie trudności, gdyż oprócz wyżej urno- widział się zmuszonym wydzierżawić niektóre kopal-tywowanego ogólnego braku węgla, wchodzą tu w grę nie wielkim przemysłowcom lub odrębnym grupom trudności komunikacyjne, jak np. zbyt niski lub zbyt przedsiębiorców, co jednak wywołało konflikty po-wysoki stan wody na Renie, strajki robotników tran- między pracodawcami a pracownikami, tak, że w wielu sportowych itd. Jedynym środkiem zapobiegawczym, miejscach musiano ogółem zaniechać całkiem pro-któryby mógł uzdrowić te anormalne stosunki i przy- dukcji wrócić prawidłowe życie ekonomiczne byłoby wzmo-

W ostatnich tygodniach produkcja węgla nä

Jak podnieść produkcję węgla. Górnicze pisma żenie produkcji węgla i podniesienie sprawności fachowe zastanawiają się nad sposobem zwiększenia koleji. I do tego Niemcy wszelkiemi siłami dążyć dotychczasowej produkcji węgla. Nie wchodząc w różne °hcą.    ^    (zs).    szczegóły tych rozważań, podajemy kilka wytycznych

Ogólna wytwórczość węgla w Austrji w roku 1919 wskazówek w tym kierunku. Więc przedewszystkiem wynosiła w cetnarach metrycznych:

Węgiel Węgiel kamienny brunatny

ład i porządek na kopalniach i udaremnienie knowań i wichrzeń, które pod hasłem ekonomicznem szerzą agitację polityczną. Powtóre uruchomienie kopalń starych, zamkniętych z powodu ówczesnej rzekomo zbyt małej rentowności, które dziś, przy zmienionej metodzie eksploatacji, mogą się jeszcze całkiem dobrze opłacać. Następnie udoskonalenie techniki górniczej, jak np. zastąpienie mozolnego ręcznego wiercenia robotę mechaniczną (przy równoczesnem zaprowadzeniu przyrządów ochronnych od pyłu), dalej dostarczenie Razem    .    .    92.785    1,877.777    1,970.512    odnośnym fabrykom większej ilości bawełny dla spo-

Razem listopad    1919    83.854    1,681.883    1,765.737    rządzenia lepszych i bezpieczniejszych lontów i t. p.

77.076    1,733.483    1,810 559    Również transportowanie górników pod ziemią, od

65.720    1,747.633    L813’353    szybów do dalej położonych miejsc pracy powinno

79 940    1 698 800    1 778 740    odbywać się szybciej, możliwie przy użyciu lokomo-

69.074    1708.368    1,777.442    tyw poruszanych elektrycznością lub powietrzem

69540    1538.095    7607.735    zgęszćzonem, z wykluczeniem niebezpiecznego i szko-

67.956    1J346.370    1 7 1 4.326    dliwego benzolu. Dużo dałoby się reform zaprowa-

75990    1^687*233    1,763*223    dzić, któreby na wydatność pracy i oszczędzenie

81.036    1,563.310    1,664.346    czasu wpływały jak np. umiejętne i celowe roz-

68.364    1,458.626    1,526 990    mieszczenie pełnych i pustych wózków, by ruch nie

66.634    1,496.006    1 562.640    był opóźnionym lub tamowanym. Wreszcie zachęce

nie pracowników wszelkiej kategorji do komunikowania spostrzeżeń i czynienia projektów ulepszeń opartych na własnem doświadczeniu, ewentualne za-212.233, prowadzenie księgi projektów i pomysłów' na każdej 330.999 kopalni, zorganizowanie odczytów, wygłaszanych przez 549.428    549.428    pierwszorzędnych znawców, zaznajamianie pracują-

784.226    784.226    cych z fachowrą literaturą, dbałość o ich materjalne

56.615    56.615    i zdrowotne stosunki, wszystko to wywołałoby żywsze

35.331    35.331    zainteresowanie się zawodem, pracą i jej techniką,

i wpływałoby korzystnie na nastrój a co zatem idzie i na wydajność kopalni. Zaprowadzenie komisji technicznej, już nieraz proponowanej przez walne zgromadzenie Chrzęść. Związku Górników, sprawdzającej stan kopalni i wprowadzającej pożądane ulepszenia, byłoby również bardzo wskazanem, zwłaszcza z pewnym udziałem wytrawnych, obeznanych ze swym zawodem robotników. Wszystkie te punkta, o ileby zostały w praktyce zastosowane, przyczyniłyby się do powiększenia produkcji, a tern samem do uzdrowienia przemysłowych stosunków danego kraju.

Produkcja węgla we Francji wynosiła w r. 1919 (bez Alzacji i Lotarÿngji, których wytwórczość wynosiła 'w 1919 roku 2,325.000 ton) 19.500.000 ton, zaś w roku 1918 — 26,300.000 ton, a 29,000.000 w r. 1917. Ną ten ubytek produkcji składają się następujące 9,112.110    13,162,647-14    1.447 przyczyny: brak robotników, obniżenie się wydaj -

Okręg górniczy

Razem

Grudzień 1919.

St. Pölten.....

Weis . ......

Leoben . . . . . . Graz (Gradée) . . . Klagenfurt (Celowiec) Hall........

»    pażdz.

marzec

luty

styczeń

91767    122.844    214.611

968    340.137    - 341.105

—    507.871

—    829.973

—    44.605

—    32.347

507.871

829.973

44.605

32.347

Cały rok 1919 . 847.919 19,837.584 20,735.503 Styczeń 1920.

St. Pölten .....

Weis.......

Leobeii . . . . . .

Graz (Gradée) . . .

Klagenfurt (Celowiec)

Hall........

32.716    119.517

1.030    329.969

Razem » .    93.746    1,875 086    1,968.832

Wytwórczość węgla za rok 1919 w okręgach górniczych Cieplice, Brüx i Komotów wynosiła:

Ilość

wszystkich zmian 26 -    692.831

24    651.247

26    726.681

2(5    723.644

26    774.394 736,482

27    792.673

26    749.452

26    791.927

26    823.586

25    787.930

26    861.263

Miesiąc

Styczeń .

Luty i .

Marzec . Kwiecień Maj . . . Czerwiec    .

Razem . .

Ilość

dni

robo

czych

25 ;

Ogólna produkcja. w tonach 1,037.097-09 . 1,49.7 974.530-38    1.'496

Przeciętna produkcją na zmianę w tonach.

ności jednostkowej, strajk czerwcowy oraz trudności ljonów ton Francji, Belgji i Włochom. Nie może być transportowe przy równoczesnem podniesieniu taryf zatem mowy o eksporcie węgla niemieckiego.

Angielska produkcja węgla wynosiła w 1913 r. 292 miljonów ton, w 1918 r. produkcja zmniejszyła się o 605 miljonów ton; w r. 1919 sytuacja nie polepszyła się, wywóz nie przekroczył zapewne 20 miljonów ton.

Nic zatem dziwnego, że kraje importujące węgiel poczynają się zwracać ku Stanom Zjednoczonym. Produkcja wynosiła tam w 1913 roku 517 miljonów ton, zaś w 1918 r. podniosła się do 621 miljonów ton. Dla wywozu jednakże węgla do Europy potrzebny jest olbrzymi tonaż, rozwiązanie więc problemu węglowego uzależnione jest od rozwiązania problemu transportowego.

Dla Niemiec, jak i dla Anglji, zwiększenie produkcji jest kwestją bytu. Jedynie przez wywóz węgla można będzie myśleć o pokryciu strat poniesionych podczas wojny.

Produkcja węgla kamiennego w Zagłębiu donieckiem

(według danych urzędowych rosyjskich) Rok 1914 — 16*85 miljonów pudów, 1915 r. i6’26 miljonów pud., 1916 r. 17*53 miljonów pudów, 1917 r. 15*00 pudów, 1918 r. 450 miljonów pudów, 1919 r. 250 miljonów Wynik strajku w Ostrawie. Czternastodniowy pudów. — Zagłębie moskiewskie. 1915 r. 27*2 miljonów strajk górników w Morawskiej Ostrawie, spowodował pudów, 1917 r. 40*1 miljonów pudów, 1918 r. 21-8 ubytek węgla w wysokości 1,632.038 ton, a ubytek miljonów pudów, 1919 r. 24*7 miljonów pudów, koksu w ilości 197.226 ton.

przewozowych.

Ekspedycja kolejowa węgla w północno-zachodnich Czechach, przedstawia się następująco w ilościach wagonów :

Styczeń. . Luty . . . Marzec . . Kwiecień . Maj . . . Czerwiec . Lipiec . . Sierpień . Wrzesień . Październik Listopad . , Grudzień . .

Rok 1919 . 69.253 .    63.125

. 72.022 .    66.272

. 78.077 . 66.672 .    77.557

.    77.691

.    79.198

.    78.902

. 72.163 .    76.908

W porównaniu z r. 1918

—    7.090

—    12.525

—    6.111

—    14.937 4* 5.530

-    11.077 + 1.500 4- 2.630 + 3.511 + 12.497 -4 19.438 + 24.571

To znaczy że w roku 1919 wyekspedjowano 844.840 wagonów, czyli o 18.020 wagonów więcej niż w roku 1918.

Wytwórczość węgla kamiennego w Zagłębiu Dę-Produkcja światowa węgla. Przed wojną ekspor- browskiem w ostatniem dziesięcioleciu przedstawia się towano węgla 140 miljonów ton rocznie, z tego na jak następuje:

Anglię przypadało w przybliżeniu 76 miljonów ton, na Niemcy 40 milionów i na Stany Zjednoczone 22 miljony. Obecnie wojna wywołała wielkie zmiany w światowej produkcji. Niemcy w 1913 r. wyprodukowały 190 milionów ton, z czego zostało wywiezionych 40 milionów ton. W 1918 r. produkcja zmniejszyła się o 30 miljonów ton ; prócz tego Niemcy utraciły zagłębie Saary, gdzie wydobywano 13 miljonów ton rocznie, nie pewny jest również los Górnego Śląska, produkującego 36 miljonów ton rocznie; ponadto zobowiązane są Niemcy do dostarczania 40 mi-

Rok    1910    —    5,468.763    ton -    100°/o

„    1911    —    5,769.928    „    —    105 5%.

„    1912    —    6,315.430    „    —    115*5°/₀

*    1913    -    6,833.588    „    —    125*5%

(liczba przybliżona)

,    1919 — 4,614*710 „

830%

50*0%

95*0%

80*0%

84*0%    (sz)*

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

Ceny metali w Anglji. W ostatnich czasach ceny tyna: 770 s za uncję; — rtęć: w styczniu 1920 miedzi wahały się i nie rozwijały się jednostajnie,    22—22 s. 10 za butelkę, w lutym 21.10 do 21.15;—

i tak miedź standardyzowana poszła w górę, a rafi- srebro w ciągu stycznia i lutego przechodziło okres nowana spadła w cenie. Ostatnio notowano na targu wahań 85, 83 i 89 pensów (d) za 1 uncję. Żelazo

i stal poszły w górę, głównie z powodu większych stawek frachtowych. Marka Cleveland Nr. 1 za tonę 182 s 6 d. a Nr. 3 175 s; premja wywozowa do Francji, Włoch i Belgji : 5 s. od tony, dla innych

angielskim (na „prompt“) za tonę :

styczeń 1920.

miedź standard : £ 118. s. 4. d. 1.    £ 103. s. 17 d.    2.

£ 376. s. 12. d. 9.    £ 324. s.    5 d.    1.

M 47. s. 7. d. 2.    £ 41. s.    7 d.    8.    państw    dowolna    umowa,    prowadząca    do    znacznie

£ 5a s. 10. d. i.    £ 53. s.    9 d.    3.    wyższych    cen.    Wogóle    popyt    jest    na    stal    niesłycha

nie wysoki, a targ metalami szlachetnemi na Ogół podlega licznym spekulacjom handlowym i gieł.

cyna

ołów miękki: cynk:

styczeń 1919.

grudzień 1919.

grudzień 1918.

miedź standard: £ 93. s. 9. d. 9. £ 116. s. 5

£ 248. s. 9. d. 11. £ 267. s. 14 d. 3. dowym. £ 40.

cyna

ołów miękki: cynk :

(SZ.)

£ 34. s. 10.

£ 50. s. 15. d. 11. £ 54.

Ceny metali w Berlinie 17 lutego wynosiły w markach za 100 kg : miedź elektrolytyczna 4.625, miedź ra-pył cynkowy: £85 — antymon: £ 69 angielski, finowana do 3 550, ołów miękki do 1.750, cynk su-zagraniczny£66 — arszenik biały: ^68 do ^70;— rowy (cena syndykatu) 650, cynk surowy (w wol-bizmut: 12 s. 6 d. za 1 funt; - aluminium: £ 165 nym handlu) 1.450, cyna do 14.600, nikiel do 8,200, za 1 tonę w obrocie wewnątrz kraju — na eksport antymon do 2.400, glin (aluminium) do 6.300.    (cs).

drożej; — nikiel £ 220, £ 225 na eksport; — pla-    Ceny hurtowne żelaza w Czechach od 1, lutego

1920 są następujące, za 1 q w pragskich zakładach hutniczych :

Żelazo walcowe i szyny ....

« w taśmach i drut . . .

Blacha cienka . .

„ cynkowana w witkowickicłi zakładach :

surówka......

hematyt......

taśmowe......

sztabowe, szyny \ dźwigary, fasonowe J blachy grube . .    . . . . • 290-320 „

Ceny hurtowne w Niemczech, z powodu podrożenia opału, są przeciętnie o 150 M na tonie wyższe niż w styczniu, tak, że przedstawiają się następująco :    :    ^

a)    pół-wyrób od 2255 M do 2330 M za 1 tonę, zależnie od sorty;

b)    szyny kolejowe od 2750—3150 ;

c)    kształtownik (Formeisen) od 2620

d)    produkty: żelazo sztabowe 2650, taśmownik 2.900, blachy grube 3435, średnie 4470, cienkie 4535, blachy cieńsze niż 1 mm 4560, drut walcowany 3150.

Reński syndykat węgla brunatnego podniósł od 1/U. 1920 ceny węgla o 30 M na tonie, motywując to zarządzenie podniesieniem cen węgla kamiennego i koksu, spadkiem waluty niemieckiej, oraz koniecznością sprowadzania wielu przyborów technicznych z zagranicy.

Ceny węgla w Niemczech poszły z dniem 1 lutego znowu w górę. Podwyżka wynosi na 1 tonie: 35 marek dla reńsko-westfalskiego syndykatu węglowego, 65 marek dla syndykatu dolnego Śląska, 35 m dla okręgu dolno-saskiego, 53 m dla węgla kamiennego saskiego. Powodem tej zwyżki, żądania górników oraz zdrożenie materjału.

Ceny węgla na Górnym Śląsku od 1 lutego wraz ze wszystkiemi podatkami są następujące za 1 tonę: Bryły, kostka od 156*60 do 157*80 (węgiel gazowy) „ 153-70 „ 160-40 Groch i grysik „ 152*30 w 154 50 Pospółkai drobn.„ 150*80 ,, 15540 137-40 „ 139-90

Orzech

Miał

to OVO CS

. . 124 K

•    . 135 „

•    • 280 „

. . 250 „

Celem obrony przed masowem wykupowaniem metali przez zagranicznych hurtowników i fabrykantów, niemiecki związek fabrykantów blachy miedzianej w ciągu listopada podniósł ceny miedzi o 300 M na 1 q.r — Cenę blachy mosiężnej ustalono na 1750 M, mosiądzu w sztabach na 1250 M za 1 q, co znowu jest podwyżką dawnych cen mniej więcej o 200 M. — Ołów poszedł w górę o 65 M za cetnar, tak, że cena jego wynosi obecnie około 705 M za 1 q.

Wytwórczość soli potasowych w styczniu 1919 r.

wynosiła w kopalni Tow. Akc. dla eksploatacji soli potasowych w Kałuszu razem 12.000 q, z ezego przypada po 6.000 q na sylwin i kainit. Zbyt wynosił 8.350 q sylwinu i 5 221 q kainitu, zapas z dniem 31 stycznia 1920 wynosi 243.525 q kainitu i 16.923 q sylwinu Robotników zatrudnionych na tej kopalni było 200. — Wytwórczość soli potasowych cierpi podobnie jak i inne gałęzie przemysłu górniczego a powodu braku wagonów, których dostarczono w tym miesiącu zaledwie 30°/Q a żądanego zapotrzebowania, brak zaś miejsca na magazynowanie większych ilości wytworzonych soli potasowych uniemożliwia inten-zywniejszą eksploatację.

STATYSTYKA

produkcji węglowej w Ostrawsko-karwińskim okręgu górniczym w styczniu 1920.

Nazwa

przedsiębiorstwa

Wytwórczość w tonach

Zapas w tonach

węgła koksu węgla j koksu

Austr. Tow.

Górn.-hutn. 99.585e

26.121⁵

2.158«

948²

Gwar. górn.-hutn.

Kopalnie 83023« Zakłady

żelazne    —

Kolej północna 62.917® Orłowa-Łazy. . 42.752

15.495⁷

20.060⁵

3.785

417⁷

250

3.105

2.049⁹

1.919»

Podniesienie cen węgla w Anglji. — W końcu stycznia cena 1 tony wywozowego węgla walijskiego osiągnęła kwotę 5 f. szt. 10 szyi. co wynosi 11 tą wielokrotność ceny przedwojennej.

Ceny karbidu w Austrji , ze względu na to , iż sprowadza go się wyłącznie z Włoch, zostały z powodu relacji waluty ustalone dla handlu detalicznego na 2250 K za 1 kg.

Czeskie gwarectwa węgla brunatnego, podniosły cenę swego węgla na wywóz o 200 do 400 marek za 10 ton, zależnie od jakości.

Hr. Larisch-

Mönnich 44 764e

Hr. Wilczek . . 26.870²

Ostr.-Karw.

Tow. Górn. 9.713°

Alpiny ....    6.386³

Zwierzynieckie

gwar. węgl. 5 099⁴

5.070

4887

2.779

1.630°

179²

1.350

130

26e

193²

149

20

Razem . .381.104e 78.198⁷ j 11.048¹ j 3.4 79⁷

Sprawozdania i komunikaty.

Z Czytelni Polskiej w Leoben. Na Wahiem Zgro- Bibljotekarż : Jan Zyzak; Gospodarz: Zbigniew Ony-madzeniu „Czytelni Polskiej“ w dniu 31 slycznia 1920 szkiewicz; Przewodniczący „Bratniej Pomocy": Józef wybrano następujący Wydział i Komisję rewizyjną: Urbańczyk; Komisja rewizyjna: Andrzej Hess i Lu-Przewodniczący: Henryk Skarżyński; Skarbnik: Sta- dwik Mieczkowski, nisław Mazurkiewicz; Sekretarz: Franciszek Wilczek;

J;

DANE STATYSTYCZNE

i:

o rozchodzie i przychodzie węgla kamiennego za miesięc styczeń r. 1920 w Dąbrowskim

».

okręgu górniczym

I. Ruch zapasów węg’a.

4 Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego 58595.7 ton węgla niesortowanego.

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono ( złożono + ńa zapas lub wzięto z zapasu \ wzięto —

3.    Zâpas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

1754.5

10761.7

49588.5

n..

y>

?»

Wyszczególnienie

Gatunki

grube

Gatunki    Gatunki Węgiel

średnie    drobię niesortowany

RAZEM

a+b+c+d

\:3ï_

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni........

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

7306.7    3373.5    6300.3    2432.1    |    19412.6

656.2    531.1    2980.9    162.6    4330.8

179779.6    61067.2    85833.3    30554.2    357334.3

7. Wysyłka drogą wodną

!    8. Razem (4+5+6+7) . . . .

187742.5

64971.8

95214.5    33148.9

381077.7

79120.9

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym . . .

b) Rozchód na potrzeby własne.

10. Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

j 11. Opalanie kotłów parowych

I 12. Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

9656.2 10162.9

2219.7 ! 101159.7

5724.9 14876.2 511,8    1101.9

1014.1    603.9

2431.6 j 276 50210.5    2221.4

0.6

23308.7

53955.6

1618.6

jlpc, Wysłano drogami żelaznemi na różne inne potrzeby

14. Skreślono węgiel, który stracił wartość . . . .

rH

19

40

2537.4    78942.9

15.    Razem (10+11 + 12+13+14) . .

16.    Rozchód ogólny węgla (8+15) .

7250.8; 16493    52661.7

194993.3 814648 147876.2    35686.3    460020.6

17. Rozchód ogólny węgla (16)

III. Wytwórczość węgla.

194993.3; 81464.8

18. Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2)

j złożono + I wzięto —.

194.7    137 6

27049;    1897.6

147876.21    35686.3    j 460020.6

265.9    1156.3    17545

... } • • : ; , •

3505.1    2654.1    10761.7

19. Razem (17+18) . .

192483.1; 79704.8 144637    34188.5    {451013.4

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

178671.7 61404.7    86231

1764.7;    193.6    2683.2

20.    W kraju.............

21.    Za granicę ............

22.    Ogółem wysyłka drogami żelaznemi:

(20+21) = (5+6 + 13)...... . . .

30131.9 | 356439.3 584.9 i 5225.8

180435.8 61598.3 889142,    30716.8    361665.1

co

DANE STATYSTYCZNE

o rozchodzie i przychodzie węgla brunatnego za miesiąc styczeń 1920 r. w Dąbrowskim

okręgu górniczym.

I. Ruch zapasów węgła.

1.    Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego 11476.4 ton węgla niesortowanego.

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono na ( złożono +    1767

zapas lub wzięto z zapasu \ wzięto — , 452.2

3.    Zapas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

12791.2

r>

Wyszczególnienie

Gatunki Gatunki grube

Gatunki Węgiel średnie drobne nięsortowanyi

RAZEM

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni....... .

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

175.5

1375.1    ;>847.5 j; 7398.1

965

965

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

7.    Wysyłka drogą wodną

8.    Razem (4+5+6+7)

8768.2    8768.2

175.5

1375.1

15580.7 j 17131.3

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym ...    —    —

i    b) Rozchód na potrzeby własne

i f; i ,    '    !    ;•(■■■    ; ;    -    '    '

! 10. Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

11.    Opalanie kotłów parowych..........

12.    Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

13.    Wysłano drogami żelaznemi na różne inné potrzeby

14.    Skreślono węgiel, który stracił wartość . . .

• 15. Razem (10+11+12+13+14) , . .

16. Rozchód ogólny węgla (8 + 15) . .

61.1

1178.7

1738.6

275.8

343.8 738.6

275.8

62

42

61.1    3193 1    3358.2

- 237.5 i

42 I 1436.2 I ; .18773,8    20489.5

17. Rozchód ogólny węgla (16) . . .

III. Wytwórczość węgla.

......    237.5

42

18. Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2)

( złożono + I wzięto —

; 1436.2 !    18773,8    20489.5

111,2    1655.8    1767

452.2 ,r 452,2

19. Razem (17+18) .

• .. .

237.5

42    1547.4

19977.4    21804.3

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

20.    W kraju ■. . .

21.    Za granicę .

;    22. Ogółem wysyłka drogami żelaznemi:

(20+21)^(1+6+13) . . .

6921.2 | . .6921.2 2812

. 2812

J'.

9733.2    9733.2

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węglowem

za miesiąc styczeń 1920 r.

Nazwa gwarectwa

Wytwórczość

Wysyłka

koleją

drobna Przemszą

Własne

potrzeby Deputat zakładów

Zapas

31. XII. 1919

Ilość zatrudnionych robotników

tonach

Jaworznickie gwarectwo wę- x) glowe..........

58.734

43.337

518

60

8.650

2.876

1.849

2.827

Galie. Akc. Zakł. Górn.

Artur . .

18.220

11.437

646

4.510

1.627

1.943

Krystyna. . .

4.631

1.968

846

1.353

464

729

Wanda . .

w Sierszy

Société anon. minière et industrielle — Bory. . . .

Kopalnia „Kmita“.....

Comp. Galicienne de mines — Libiąż . .    ......

Gwarectwo węglowe „Brzeszcze“ .........

2.838

1.390

310

583

275

²)

³)

24.806

17.116

475

3.512

1.263

1.200

1.265

2.556

8.128

635

790

1001

85

262

4.291

703

2.374

567

1.042

15.140    8.016

883

4.643

267

220

1.151

231

Krajowa Kopalnia w Spytkowicach .........

Razem

135.053

88.190

4.861

60

26-353 !    7.149

3.898

9.625

9 z tego na hałdę 4.315 t.

²) z tego na hałdę 258 t.

3) z tego na hałdę 710 t.

Rozporządzenia i mianowania.

Ze złożonej kwoty otrzymuje przewodniczący i fukcjonu-jący członkowie Komisji egzaminacyjnej dla kandydatów na kierowników ruchu po 30 marek, zaś na dozorców ruchu — po 15 marek. Na pokrycie wydatków, połączonych z czynnościami    Akademja Umiejętności w Krakowie mianowała Inż. Karola

tych Komisji, służą fundusze, zebrane w Urzędach górniczych    Stadtmüllera, radcę budownictwa państwowego w Krakowie

okręgowych z poprzednio uiszczonych taks egzaminacyjnych.    współpracownikiem komisji dla spraw języka polskiego.

(—) Meyer.

(—) Henryk Słrasburger. włr.

(—) Czesław Klamer.

ROZPORZĄDZENIE

Starostwa górniczego w Krakowie z dnia 24 lutego 1920 r- L. 673, w sprawie zmiany drugiego i trzeciego ustępu § 7 rozporządzenia z dnia 10 października 1913 r. L. 5233, Dz. u. i rozp. kraj. Nr. 96, dotyczącego Komisji egzaminacyjnych dla kandydatów na kierowników i dozorców ruchu kopalń oleju ziemnego.

Na podstawie § 49 ustawy z dnia 22 marca 1908 r. Dz. u. i rozp. kraj. Nr. 61 (krajowa ustawa naftowa), rozporządza się, co następuje : >

Artykuł I.

Ustępy drugi i trzeci § 7 rozporządzenia Starostwa górniczego z d. 10 października 1913 r. L. 5233 zmienia się w ten sposób, iż mają one odtąd opiewać następująco :

Taksa wynosi dla kandydatów na kierowników ruchu 150 marek polskich, a dla kandydatów na dozorców ruchu—45 marek polskich i ma być uiszczoną każdorazowo w gotówce zaraz przy zgłoszeniu się do egzaminu za potwierdzeniem odbioru.

Artykuł II.

Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia w Monitorze Polskim.

Kierownik Starostwa górniczego :

Kraków, dnia 24 lutego 1920 r.

Rozporządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu w sprawie Zarządu Państwowego nad Hutą Blachownia w Blachowni pod Częstochową.

Mianowanego rozporządzeniem mojem z d. 3 marca 1919 (Monitor Polski Nr. 53, z dnia 6 marca 1919 r.) Zarządcą Państwowym Huty Blachowni w Blachowni pod Częstochową (Dzierżawcy, Zjednoczone Zakłady Królewska i Laura — Huta Tow. Akc. w Częstochowie) Inżyniera Henryka Kułakowskiego, na skutek jego podania, odwołuję, zarządcą zaś państwowym Huty Blachowni mianuję Inżyniera Konrada Kułakowskiego.

Minister :

Szef Sekcji:

Warszawa, d. 31 stycznia 1920 r.

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

w styczniu 1920 r.

•i

Sól spożywcza

Nazwa żupy solnej

kamienna topkowa

Sól bydlęca wzgl. omoki

Sól fabryczna wzgl. zmiotki

Ilość zâtru-Razem Solanka dnionych robotni-

__________ ków

hektolitrów

w centnarach metrycznych

Bochnia

28.397

(11.483)

1.245

(310)

Bolechów

6.352*08

75102

29.642

(11.793)

7.10310

594

(552)

174

Delatyn¹) . Dolina . . Drohobycz Kałusz . .

640²)

4.986-70

4—

248—

644'—    1.322’—

127

5.234*70    17.240*—    105

6.938*10

76 —

60—

7.074*10    37.001*—    206

Kosów

Łacko

5.036—

99*—

200—

5.335—

27.800—

(992)

281

Łanczyn . .

Stebnik. . .

6.182*82

400—

6.582-82 92-826 —

to

Wieliczka. . .

115.698- 13.136 -    5.540 -    9340-

(+80.382* -) (+7.340 -) (+1.340-) (+7.790—

1.989

143.714—    376.515

(+96.852--) (+72.494-) (+133)

144.095    43.271*70 |    7.360    10.60802 205.329-72 552.704’-

Uzupełnienie : Żupa solna w Dolinie wyprodukowała w grudniu 1919: sól topkowa 6,700 q., omoki 135 q., zmiotki 476 q., solanka 24.112 hl., ilość robotników 127.

Uwaga: Cyfry w nawiasach wyrażają stan lub porównanie ze stanem w tym samym miesiącu roku ubiegłego.

Razem. .. .

3.766

9 Salina wskutek wojennego zniszczenia zastanowiona. ²) Z powodu braku ropy ruch warzelni został wstrzymany, wskutek czego taka mała produkcja.

TOW. POLSKICH WYDAWNICTW GÓRNICZYCH „TEWUGE“

SPÓŁKA Z OGR. ODPOW. W KRAKOWIE

ma zaszczyt zaprosić swych członków na zwyczajne Walne Zgromadzenie, które odbędzie się w sobotę dn. 27 marca b. r. o godzinie 11 przed południem w lokalu Towarzystwa w Krakowie, przy ul. Jagiellońskiej L. 5 z następującym

porządkiem dziennym:

1.    Odczytanie protokołu z poprzedniego W. Zgromadzenia,*    b) zmiana art. 4 w kierunku rozszerzenia zakresu    dzia- !

2.    Sprawozdanie z działalności za rok 1919;    łalności Spółki; c) zmiana art. 8. w kierunku    ozna-

3.    Sprawozdanie Rady Nadzorczej i udzielenia absoluto-    czenia w głosowaniu na Walnem Zgromadzeniu    ilości

rjum Zawiadowcom ;    głosów w stosunku prostym do wysokości wkładki

4.    Rozdział zysków :    kładowej ;

5.    Zmiany kontraktu Spółki, a mianowicie: a) zmiana    6.    Sprawa otworzenia księgarni;

art. 2. w kierunku odmiennego brzmienia firmy Spółki;    7.    Wybór pięciu członków Rady Nadzorczej;

:    ':.v. .•    ; ; ;    8. Wnioski i interpelacje’

W razie niedojścia dó skutku tego Walnego Zgromadzenia z powodu braku potrzebnego do ważności jego kompletu odbędzie się Następne Walne Zgromadzenie z tym samym porządkiem dziennym w sobotę 27 marca b. r. o godzinie 12 w południe w oznaczonym powyżej lokalu bez względu na ilość obecnych wspólników.

' ./, '    ’    ZA DYREKCJĘ:    . '    \

za*

Naturski mp.

Kamiński mp