CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO i NAFTOWEGO

WYCHODZI 15-go KAŻDEGO MIESIĄCA.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Redakcją kieruje Komitet Redakcyjny. — Redaktor zast. Stan. Kamiński.

Skład Komitetu Redakcyjnego : Przewodniczący : Inż. Witold. Sągajłło. — Członkowie : Inż. Dr Julian Czapliński, Inż. Aleksander Folusiewicz, Prof. Dr. Stefan Kreutz, Inż. Antoni Schimitzek, Inż. Marjan Szydłowski.

Rocznie . . . Mk 90 —

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Cena pojedynczego numeru . . Mk 7-—. — Za granicą 45 fr. rocznie.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Biura Redakcji i Administracji: w Warszawie, Bielańska 18, w Krakowie, ulica Jagiellońska L. 5.—Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Ś. p. Inż. Zdzisław Kamiński.

4'jm f

■I

Dnia 31. stycznia o godz. 3. po południu odbył się Jego pogrzeb, którego rozmiar i charakter wyszedł daleko poza ramy zwyczajnej żałobnej uroczo-stości rodzinnej, dając tern samem świadectwo, że ubył człowiek, który jak w rodzinie, tak w całej naszej społeczności, którą zawsze jako wielką zbiorową pojmował rodzinę, zajmował miejsce poczesne. I stawiła się na rozniesioną przez dzienniki żałobną wieść cała ta Jego wielka rodzina, którą w właściwy sobie sposób ukochał i dla której ustawicznie, rzetelnie i owocnie pracował. Stawiły się więc na ten smutny obrzęd rzesze znajomych i przyjaciół Zmarłego, pracowników, współpracowników i kolegów głównie ze sfer górniczych i ze świata literackiego i dziennikarskiego. Delegaci robotników wielickiej i bocheńskiej żupy solnej z wieńcami i muzyką górniczą poprzedzały karawan zarzucony wieńcami od najbliższej rodziny, od kolegów z Dyrekcyi Państw.

Zakładów salinarnych, inżynierów i sztygarów żup wielickiej i bocheńskiej, od Redakcji i Wydawnictwa II. Kurjera Codz., Tow. „Tepege“ i w. i. Na cmentarzu pożegnał Zmarłego imieniem kolegów i inżynierów żup solnych inż. R. Dawidowski, który w swem pięknem przemówieniu podniósł zasługi ś. p. Zdzisława Kamińskiego dla rozwoju państwowych żup solnych oraz Jego ogromne zasługi dla pracowników państwowych zakładów salinarnych, którzy też z prawdziwym smutkiem żegnają swego ukochanego kolegę i przyjaciela.

Ńastępnie przemówił imieniem kolegów z Redakcji II. Kurjera Codziennego i Syndykatu Dziennikarzy Polskich Prof. Dr. M. Szyjkowski, intuicyjnie może, a może na podstawie dokładniejszego poznania, trafnie i pięknie charakteryzując duchowe tło życia Kazeta, pod którym to pseudonimem pracował Inż. Zdzisław Kamiński na niwie literackiej.

mó-

Cześć Jego pamięci!

„Wyszedł z błogosławionego łona ziemi wił Dr. Szyjkowski — ten zbożny górnik. Na świat słoneczny przyniósł ze sobą ten kryształ solny, który jest symbolem mądrości“.

„Był mądry umysłem — i był mądry sercem. Posiadał umysł jasny, wejrzenie na sprawy świata tego trzeźwe, wyobraźnię lotną i wrażliwą, zmysł piękna czuły i rzetelny. A rozporządzając zdolnością pióra, spostrzeżenia swoje zamykał w obrazki wdzięczne, humorystyczne, pełne wiary i smaku koncepty, plastyczne, często silne w wyrazie nowele, utwory dramatyczne i poezye. Obok mądrości umysłu posiadał rzadki klejnot mądrości serca. Wierzył, że ludzie mogą być słabi, ale nie mogą być z gruntu źli — że w duszach ich mieszka Piękno i Prawda — że należy budzić i wzmocniać“.

„I budził te instynkty drobne nietylko piórem, ale i żywem słowem“.

Ostatniem przemówieniem pożegnał, „ukocha-negego przez nich*)“ imieniem górników żup solnych górnik KI. Tatara, rzucając do zamykającego się podziemia trzykrotnie „Szczęść Boże“.

I niewątpliwie było to ostatnie przemówienie wyrazem i świadectwem jednej z największych zasług Zmarłego, położonych dla dobra rodzimego przemysłu, a zrozumie ją każdy, kto z jednej strony poznał trudności pracy i jej warunki dzisiejsze w na-szem kopalnictwie, z drugiej zaś strony przypatrzył się znakomitym owocom regularnej pracy w państwowych kopalniach soli, którym Zmarły od czasu upadku Austrji głównie poświęcił swą pracę, prowadzoną wśród ogromnych trudności i przeszkód, a ożywioną jedynie wiarą w słuszność i celowość podjętych trudów i ich gorącem umiłowaniem, które zresztą zawsze cechowały Jego działalność, podjętą w jakimkolwiek kierunku dla dobra ogółu. Te same czynniki spowodowały Go niewątpliwie w okresie przedwojennym do wzięcia czynnego udziału w po-litycznem i społecznem życiu Wschodniej Małopolski, kiedy warunki służbowe, jako inżyniera salinarnego, rzuciły go na długi przeciąg lat do Delatyna i Łan-czyna. Zostawił tam po sobie zaszczytną pamięć i z czasów walk wyborczych i z czasów spokojnej pracy nad podniesieniem polskiej kultury na kresach. Wybudowane przez Niego szkoły ludowe dla polskich wiejskich dzieci i czytelnie prowadzone pod egidą T. S. L. przechowają jeszcze długie lata tę pamięć po Nim, jeśli nie stanie tych wielu, którzy Go tam, na kresach w zawsze życzliwej będą przechowywali pamięci.

Działalność ś. p. Inż. Z. Kamińskiego na polu zawodowem jest w odnośnych sferach zawodowych ogólnie znaną i świeżo jeszcze mamy w pamięci Jego pełną inicjatywy postać na górniczych Zjazdach i Zebraniach, w Wydziałach i Zarządach górniczych zrzeszeń. Organizatorski duch ś. p. Łukaszewskiego odnalazł w Zmarłym przyjaciela i pomocnika, który też od czasu powołania Stałej Delegac₍i Górników i Hutników Polskich wzgl. Związku Górników i Hutników Polskich jest stale członkiem czynnym i pracowitym, wykorzystującym dla dobra tych zrzeszeń zarówno swoje zdolności organizatorski (II. Zjazd Górników i Hutników Polskich we Lwowie) jak i literackie. Ten właśnie czynnik, jak i gorąca chęć dopomożenia w najwłaściwszy sobie sposób do rozwoju rodzimego przemysłu, którego był zawsze go-

*) Napis na wieńcu: „Ukochanemu przez nas“.

rącym rzecznikiem w czasach, kiedy rządowe austry-jackie instytucje faworyzowały specjalnie tylko przemysł niemiecki, skłoniła Go do założenia w r. 1916 Czasopisma Górniczo-Hutniczego. Tylko niespożyta energia i ta znamionująca Go zawsze jasność poglądu na świat i życie sprawiły, że mimo najcięższe warunki doprowadził tę myśl do skutku i doprowadził wydawnictwo do znacznych rezultatów.

Poza Czasopismem Górniczo-Hutniczem w latach przed jego powstaniem znajdujemy w wielu rozmaitych pismach zawodowych (Czasopismo Techniczne, Przegląd Techniczny, Przegląd Górniczo-Hutniczy itp.) i codziennych (Słowo Polskie, Gazeta Warszawska, Głos Narodu, II. Kurjer Codzienny itp.), jak niemniej i wielu zbiorowych wydawnictwach sporadycznych (Polska w kulturze, Pamiętniki Zjazdu Górników i Hutników Polskich itp.) mnóstwo wyrazów pracy i myśli twórczej na polu zawodowem. Ten jednak dorobek literacki ś. p. Inż. Kamińskiego jest tylko drobną cząstką Jego pracy literackiej wogóle. O wiele znaczniejsze rezultaty, osiąga on w dziedzinie poezyi, dramatu i nowelistyki. Nie tu jest miejsce na rozbieranie krytyczne tei części Jego pracy, wspomnieć jednak musimy, że Kazet zapisał się zaszczytnie w polskiej literaturze i prasie i pozostawił po sobie drogocenne okruchy swej myśli i swego uczucia. Od nawiązanego w dawnym „Szczut-ku“ kontaktu z literaturą i prasą do ostatnich prawie chwil ukazywały się mniejsze lub większe wierszyki, sonety, poematy, obrazki, nowele, krytyki na łamach różnych pism i w różnym czasie tak, że nie sposób byłoby zebrać je wszystkie. Z ostatnich poezji wspomnieć jednak musimy o silnym i pięknym wierszu p. n. „Uparty“ osnutym na tle walk legionowych, o komedji również na tern tle opartej, a ostatnio w Warszawie granej p. n. „Najazd“ i o tchnącem głęboką miłością Ojczyzny poemacie „Matka“. Z dawniejszych prac, z których obecnie pozostały nam jeszcze tylko onegdaj zapamiętane tytuły wymienić należy „Scherzo“ (4 T), „Plamka“, „Z urzędniczego światka“, „W królestwie nocy“ i ułożony wraz z H. Zbierzchowskim fantastyczny dramat, nagrodzony w swoim czasie na Konkursie Wydziału Krajowego, a osnuty na tle życia w kopalni p. n. „W mroku“.

To krótkie i pobieżnie zestawione wspomnienie, które jednak rzuca dostatecznie światło na wszechstronną działalność przedwcześnie pożegnanego towarzysza pracy, nie zdoła oczywiście dostatecznie oświetlić tych jasnych stron Jego charakteru, które zyskiwały mu kolegów i przyjaciół, niewątpliwie jednak najdorodniej świadczy o tern żal, jaki po sobie wszędzie pozostawił.

PODZIĘKOWANIE

Z powodu zgonu naszego Redaktora ś. p. Inż. Zdzisława Kamińskiego otrzymała Redakcja naszego Czasopisma cały szereg listów i telegramów z wyrazem współczucia, za które pozwalamy sobie na tern miejscu wszystkim jaknajgoręcej podziękować.

W Krakowie 4 lutego 1920.

Wydawnictwo Czasopisma Górniczo-Hutniczego-

UWAGI

w sprawie uzyskiwania smoły przy zgazowaniu węgla kamień, w generatorach

napisał Inż. Eugeniusz Kwiatkowski.

jednak może posługiwać się węglem im-

Sprawa uzyskiwania t. zw. produktów ubocznych, a przedewszystkiem smoły i związków azotowych, przy racjonalnej przeróbce węgla w gazo-generato-rach z dwóch względów przedstawia dla nas coraz większe i aktualniejsze znaczenie.

Pierwszym momentem aktualności jest wzrastające coraz silniej zapotrzebowanie na pochodne tych produktów. Uwzględniając tylko najważniejsze gałęzie gospodarstwa społecznego należy wskazać, że postulat intenzywnej gospodarki rolnej już w chwili obecnej wiąże się najściślej z dostawą bardzo znacznych ilości nawozów azotowych. Ilości te wzrastać będą prawdopodobnie bardzo szybko i doszłyby cyfry kilkuset tysięcy wagonów rocznie, gdyby zmierzać do osiągnięcia tych rezultatów w gospodarstwie rolnem, do których doszło już przed wojną Poznańskie.

Również zapotrzebowanie na smołę, jej pochodne i t. zw. półprodukty jest już obecnie dość znaczne, a wraz z uruchomieniem przemysłu i realizacją akcji organizacyjnej, posuniętej już daleko, zapotrzebowanie wzrastać może znacznie prędzej, niż się to przypuszcza, Ważnem zaś jest, by zaopatrzeć w surowce, pochodne smoły węglowej, przedewszystkiem fabrykację drogocennych barwików anilinowych, produkcję materjałów wybuchowych, potrzebnych dla celów wojskowych i dla górnictwa, a także fabrykację materjałów farmaceutycznych, leczniczych i spożywczych.

Dostawcami surowców dla wymienionych i wielu innych produkcji były dotychczas w pierwszym rzędzie dwie gałęzie przemysłu przetwórczo-węglowego, opierające się o zasadę suchej destylacji, a mianowicie gazownictwo i koksownictwo. W tych wypadkach jednak, ze względu na produkcję gazu, względnie koksu, należy dobierać pewne, ściśle określone gatunki węgla. Jak wiadomo — ziemie polskie są bogato wyposażone w te właśnie węgle gazowe, koksujące w środkowej i zachodniej połaci Zagłębia ślązko-polskie-go. Rewindykacja jednak tych właśnie bogatych ziem polskich napotyka na rozliczne trudności, przewleka się, opóźnia z miesiąca na miesiąc, właśnie ze względu na ukryte tam wielkie skarby węglowe. Na tern tle polityczni przeciwnicy Polski rozwijają najgorliwszą akcję, wysuwają przeróżne koncepcje „państwa węglowego“ i jak na Śląsku Górnym pod wodzą księcia von Pless i jego żony angielki, proboszcza Ulitzki i wielu innych usiłują przy pomocy intryg odsunąć dzień oddania tych ziem Polsce „ad calendas graecas“.

Gdyby jednakże nawet sprawa rewindykacji tych ziem potoczyła się z większą szybkością po drodze prostej i naturalnej, gdyby ziemie ślązko-polskie weszły definitywnie w skład państwa, to i w tym wypadku podnosi się wątpliwość, czy ze względów politycznych można wiązać ważny przemysł przetwórczo-węglowy wyłącznie z dzielnicą, leżącą u granic państwa. Względy polityczne domagają się raczej rozwinięcia tego przemysłu choćby częściowo w ośrodkach bardziej dośrodkowo położonych. W tym względzie ważną rolę odgrywać będzie przemysł gazowniczy, który po przyłączeniu dzielnic ślązkich zyska naturalne podstawy szerokiego rozwoju, a w chwilach krytycznych — z trudem co-prawda

portowanym, czy to angielskim, dowożonym przez Gdańsk czy Ło^wę, czy też donieckim.

Produkcja smoły w gazowniach nie zdoła jednak pokryć zapotrzebowania wielkiego przemysłu che-miczno-organicznego. Ponieważ więc posiadamy bogate złoża węglowe w okręgu krakowskim i dąbro-wieckim, złoża nie produkujące wprawdzie do tej pory węgli gazowych, ale nadające się zupełnie dobrze do innych celów, przeto zupełnie zrozumiałą jest myśl, szczególnie wobec faktu rozwiązania na Zachodzie sprawy uzyskiwania produktów ubocznych przy zgazowaniu węgla w generatorach, by i u nas na tej drodze produkować bardzo znaczne ilości związków azotowych i smoły. Oto drugi moment aktualności zagadnienienia.

Należy wyraźnie podkreślić, że idea przerobu węgla, a szczególnie właśnie gorszych gatunków i sort w wielkich nowoczesnych generatorach ma zupełnie realne szanse rozwoju i uzasadnienia ekonomiczne. Jest bowiem pewne, że gaz może być z bezporównania wyższym efektem praktycznym wyzyskany, jako źródło ciepła, niż stały materjał opałowy jakim jest węgiel. Ponadto uzyskuje się, z najgorszych nawet materjałów opałowych, które normalnie nie wytrzymują kosztów transportu i ulegają częściowo zniszczeniu na zwałach kopalnianych, znaczne ilości cennych związków azotowych. Jeżeli więc zważy się, że z 1 tony małowartościowego normalnie materjału np. miału węglowego, otrzymuje się w generatorach, bez względu na gatunek węgla, średnio około 8500 m³ gazu o wartości opałowej około 1300 kal. oraz 20—40 kg. cennego siarczanu amonowego — to możemy ogólnie potwierdzić racjonalność przeróbki generatorowej. W związku jednak ze zdobyczami techniki światowej ostatnich lat łączy się z nowoczesną przeróbką węgla w gazo-geneiatorach również i produkcję smoły węglowej.

W tej właśnie sprawie panują dość chaotyczne pojęcia i z tego względu należy choćby najogólniej omówić warunki powstawania i wydzielania smoły w generatorach przy zgazowaniu surowego węgla.

Jak wiadomo — teoretycznie — wywiązywanie się smoły w generatorach następuje w warunkach znacznie korzystniejszych, niż to ma miejsce w retorcie gazowni lub piecu koksowym. Mianowicie, węglowodory płynne, tworzące smołę, wydzielają się z węgla w normalnych warunkach ciśnienia już w temperaturze stosunkowo nizkiej, od m. w. 300°. Przy 650—700° C wydzielanie smoły jest już praktycznie ukończone. Wyższe temperatury działają w znacznym stopniu rozkładająco i niszcząco na te węglowodory, przyczem równocześnie zachodzą energicznie różne skomplikowane reakcje chemiczne.

Otóż w gazowniach czy koksowniach węgle poddawane suchej destylacji są zamknięte w retortach szamotowych, ogrzewanych z zewnątrz. Celem przyspieszenia procesu suchej destylacji oraz doprowadzenia w możliwie najkrótszym czasie pożądanej temperatury do wnętrza wypełnionej węglem retorty, konieczną-jest znaczna różnica temperatur. Stąd więc ściany retorty utrzymuje się normalnie w tempera-

Oto pierwsza zasadnicza uwaga, związana z oma-

turze powyżej 1000° C. Ale właśnie ta wysoka tem- neratorowych, tworzących się w sferze największego peratura działa rozkładająco na wywiązane i prze- żaru. pływające wzdłuż ścian pary smoły w tym sensie, że wydziela się węgiel w postaci grafitu, a wolny wianym przedmiotem: uzyskanie odpowiedniej smoły

przy zgazowaniu węgla w generatorach zależy w pierw-Inaczej zupełnie przedstawia się sprawa przy szym rzędzie od typu, konstrukcji urządzenia.

Drugim ważnym problemem — to sprawa ga-

wodór przechodzi do składników gazu.

zgazowaniu węgli w generatorze. W tym wypadku

nicach 300—650°.

węgiel znajduje się ułożony w formie odpowiadającej tunku węgla. Już z procesu odgazowania węgla w re-budowie generatora, a więc m. w. w formie piono- tortach lub piecach komorowych wiemy, że różne wego obeliska, rozpalonego u podstawy do najwyż- gatunki węgla dają w rezultacie różne wydajności szej temperatury. Gazy generatorowe, przepływając smoły. Jakich rezultatów w tym kierunku można od dołu ku górze, ogrzewają węgiel stopniowo i po- oczekiwać z węgli zagłębia krakowskiego lub dąbro-wodują w warstwach górnych suchą destylację węgla, wieckiego ? Oczywista rzecz, że wyniki, jakie by Łatwo daje się pomyśleć takie unormowanie tempe- osiągnięto przy użyciu tych węgli w gazowniach, nie ratur, że w górnej części generatora otrzymamy mogą być dostatecznie miarodajne. Wydajność smoły sferę, w której temperatura zamknięta jest w gra- zależy bowiem w tym wypadku nietylko od gatunku

węgla, ale także w wysokim stopniu od warunków

fenoli.

Oczywista rzecz, że w tych warunkach smoła procesu, a przedewszystkiem od temperatury. Nato-wydzieli się z węgla nietylko całkowicie, ale zarazem miast większe znaczenie mogą mieć w tym wypadku nie będąc narażoną na działanie wysokich temperatur wyniki, osiągnięte na drodze t. zw. „destylacji węgla i nie stykając się z rozżarzonymi ścianami, nie ule- w nizkiej temperaturze“. Jak wiadomo bowiem, wę-gnie rozkładowi. Naturalnem więc następstwem przy giel gazowany w nizkich temperaturach wydziela procesie generatorowym w przeciwstawieniu do od- smołę, t. zw. pierwszorzędową, składającą się prze-gazowania węgla w koksowniach czy gazowniach ważnie z węglowodorów alifatycznych i wyższych powinno być :

Ponieważ w tym wypadku rozkład węglowodorów płynnych w szerszych rozmiarach nie zachodzi,

1)    wydzielenie z tego samego węgla znaczniejszych ilości smoły węglowej,

2)    korzystniejszy skład jakościowy smoły, gdyż przeto — w granicach praktycznych — można powie-szczególnie wrażliwe na działanie wysokiej tempera- dziedź, że ilości smoły pierwszorządowej uzyskiwane tury, a cenne oleje lekkie mają mniej sposobności z różnych gatunków węgli są w stosunku prostym

do rozkładu, czy polimeryzacji.

do ilości smoły normalnej, aromatycznej, otrzymy-

Jednakże wbrew teoretycznemu rozważaniu po- wanej jednak — z powodu zachodzącego w wyższej wszechnie było wiadomem, że uzyskiwana przy prze- temperaturze rozkładu — w mniejszych ilościach, róbce węgli w generatorach smoła była materjałem Otóż wedle publikacji „Niemieckiego Instytutu do małowartościowym, niezawierającym zupełnie olei lek- badań węgla“ oraz na podstawie prac Dr. F. Fischera, kich, a otrzymywanym w niewielkich tylko ilościach. Dr. W. Gluuda, Bone’go i innych można przytoczyć,

8—12% D5- 5%

z węgli gazowych z węgli tłustych

Nie może ono, oczywista, mieć decydującego,

Fakt ten tłomaczą następujące zjawiska fizyczne: że przy gazowaniu w nizkiej temperaturze otrzymano przy suchej destylacji węgla otrzymuje się przeciętnie smoły : z 1 tony węgla okr. 300 m³ gazu. Jeżeli idzie o najcenniejsze węglowodory lekkie, przedewszystkiem benzol i toluol, to wiadomem jest, że w smole znaj- przyczem Dr. W. Gluud wspomina o tych węglach dują się one w stosunkowo niewielkich ilościach tłustych, jako o koksujących. Dla tej ostatniej kate-w porównaniu z temi, które zawarte są w gazie, gorji węgli sprawa wydajności smoły będzie się Wysoka bowiem prężność par tych węglowodorów przedstawiać jeszcze gorzej, gdy idzie o miał. Zanie pozwala na skondenzowanie ich pomimo syste- wiera on bowiem normalnie znacznie więcej, niż wę-matycznego ochładzania gazu. Można je natomiast giel gruby, substancji nieczynnej, popiołu, a także wydzielić dopiero przez odpowiednią ekstrakcję. Przy leżąc na powietrzu, łatwiej ulega utlenianiu, przez zgazowaniu węgla w generatorach otrzymuje się je- co traci wiele cennych składników, przedewszystkiem dnak bez porównania większe ilości gazów, a miano- tych, które przy zgazowaniu tworzą smołę. Eksploa-wicie 3000—4000 m³ z 1 tony węgla. Gdyby więc towane obecnie węgle w zagłębiach krakowskiem prężność pary oleji lekkich wynosiła w danych wa- i dąbrowieckiem prawdopodobnie do żadnej z tych runkach choćby 1 mm. — faktycznie wynosi ona grup węgli należeć nie będą pod względem wydaj-znacznie więcej — byłoby to zupełnie dostateczne, ności smoły. Przypuszczalnie staną w szeregu po-by kondenzacja węglowodorów nawet przy systema- niżej wymienionych węgli tłustych. W każdym razie tycznem ochładzaniu nie nastąpiła. Najwyżej uległyby musi się tu wyłaniać poważne zastrzeżenie, kondenzacji tylko frakcje wysokowrzących ciał, dających istotnie smołę gęstą i małowartościową. Zdo- znaczenia, dla racjonalnej przeróbki tych węgli spo-bycze nowoczesnej techniki w kierunku uzyskania sobem generatorowym na wielką skalę. Jak wspo-jakościowo i ilościowo doborowej smoły z procesu umieliśmy — proces ten ma swoje pełne uzasadnie-gazo-generatorowego polegają zaś między inne mi na nie gospodarcze, niezależnie od możliwości otrzymania tem, że dzieli się, frakcjonuje strumień gazów i par. znaczniejszych ilości smoły z danego gatunku węgla. Mianowicie odprowadza się oddzielnie gazy z górnej Jako wniosek należałoby raczej wskazać, na konie-części szybu generatorowego, zawierające pary smo- czność i z tych względów podjęcia energiczniejszych łowe, i przez ochłodzenie wydziela się — analogicznie prac, organizowanych celowo i finansowanych przez jak w gazowni — smołę; oddzielnie zaś przeprowa- państwo w kierunku poznania węgli bogatego, a tak dza się znacznie większą część gorących gazów ge- mało zbadanego zagłębia krakowskiego.

0 Strzelce zapomocą płynnego powietrza w kopalnictwie górnośląskiem

napisał

inż. St. Grabianowski.

W porównaniu z materjałami wybuchowemi ehloranowemi ma nabój ze sadzy dużo mniejszy dewszystkiem niedostatecznnm napojeniem nabojów płomień spiczasty. Nabój trocinowy dużo zaś łatwiej lub zbyt słabem ich zapaleniem. Samo przez się ro-wytwarza płomienie spiczaste, aniżeli nabój ze sa- zumie się, że również pierwszą przyczyną bywa dzy. Dwa są momenty miarodajne dla powstawania i to, że nabój dobrze i umiejętnie napojony, dopiero długich płomieni spiczastych :

1.    słaba siła zapalna,

2.    znaczna nadwyżka tlenu.

Jako środek zapobiegawczy, przedewszystkiem mamy wypadek równoznaczny, jak ze słabo napojo-

wchodzą tu w grę: silne zapalanie (przy loncie nym nabojem. Naprzód słabo napojony nabój zostaje kapsla wybuchowa Nr. 8, przy zapalaniu elektrycz- doprowadzonym do zatlenia zapomocą zapalnika i do-nem: zapalnik „Wulkan“, a nie „Sirius“, a wzglę- piero wtedy wybucha, gdy tlenie posunęło się aż do dnie specjalny zapalnik dla rozsadzającego powietrza dobrze napojonych części nabojów. I na odwrót, do-lub też t. zw. wyłącznik strzałowy), wreszcie fachowe, brze napojony nabój, może wskutek słabego zapalenie zbyt silne napojenie nabojów i możliwe unikanie nia nie odrazu być doprowadzonym do wybuchu, lecz

zaczyna naprzód tlić się i dopiero później exploduje Prócz tego już omówionego powstawania pło- dzięki sile zapalnej części tlejącej.

Pewne zarzuty przeciwko maszynie zapalniczej

Późne zapalenia spowodowywane bywają prze-

po zbyt długim czasie odparowywania (czas, który upłynie od wyjęcia naboju z naczynia aż do prawidłowego zapalenia) zostanie odpalonym, a zatem wtedy

nabojów trocinowych.

mieni spiczastych, mogą także zdarzać się wydłużania się zwykłych płomieni strzałowych, które jednak polegają właśnie na tym ostatnim fakcie. Jak wia-należy odnieść do, innemi przyczynami (przedwczesną domo, przy pełnym ruchu, nie zawsze bywają z na-delonacją, przedwczesnem zapaleniem lub przed za- leżytem staraniem na nowo wplecione końcowe ka-paleniem) wywołanego zapalenia węglowego pyłu wałki przewodu zapalającego, które każdorazowy elek-wiertniczego, obfitującego w tlen i w wielkiej ilości trycznie odpalony strzał uszkadza. Gdy więc wsku-

l]

■>

e/

iz

8,8*

10

Rycina 4. Wyłącznik strzałowy.

1. Puszka z lanego żelaza. 2. Izolacja. 3. Śrubki stykowe. 4.* Sprężyny stykowe. 5. Pręciki stykowe kontaktu. 6. Kabel. 7. Końcówka kabla. 8. Pokrywa, służąca równocześnie do przymocowania kabla. 9. Izolacja. 10. Pręt pozostający pod ciśnieniem sprężyny. 11. Rękojeść. 12. Klucz specjalny.

nagromadzonego. Można też zjawisko to tłomaczyć nagłem powiększeniem się małego samego przez się płomienia, przez gazy zapalne powstające zwłaszcza przy współdziale pobliskiej, sąsiadującej ściany węglowej, przesiąkniętej wskutek równoczesnego nabicia kilku otworów wiertniczych gazami rozsadzającego powietrza i przez to poniekąd zamienionej na płaszczyznę zapalną.

Późne zapalania.

Obok przedwczesnych detonacji, przedwczesnych zapaleń i przedzapaleń najczęściej zdarzały się późne zapalenia. Jeszcze nawet po upływie godziny (z zegarkiem w ręku), następowały późne zapalenia. Tym sposobem zostało obalone zapatrywanie, przed dwoma laty rozpowszechnione, że materjały wybuchowe z powietrzem rozsadzającem, po upływie pół godziny tracąc z naboju przez odparowywanie powietrze ciekłe, stają się zupełnie bezpieczne i właściwie nie są już więcej materjałem wybuchowym.

tek tego, jak to często bywa, druty są zardzewiałe to wtedy opór może stać się tak wielkim, że nabój z powodu zbyt słabej siły zapalnej maszyny zapalni-czej wogóle albo wcale się nie zapali, albo zbyt późno. Następstwem tego są późne zapalenia i niedo-pały (zawody).

Temu brakowi zapobiega wyżej już wspomniany wyłącznik strzałowy firmy Siemens & Schukert, który świeżo został wprowadzonym w użycie. Można wyłącznik ten umieścić na zwykłym przyrządzie wtykowym; przy przewodzie prądu mocnego, np. przy przewodzie wiertarki, którego napięcie, nawet przy nie całkiem prawidłowem założeniu, zapali przewód strzałowy naboju.

Jak to rycina pokazuje, cztery śrubki stykowe, wychodzące z izolacji ukrytej w puszce z lanego żelaza, są opatrzone sprężynami stykowemi, które parami na sobie umieszczone, tworzą dwubiegunowe urządzenie przerywaczowe. Dwa wydłużone pręciki stykowe doprowadzają prąd, dwa drugie przeprowa-

dzają prąd do przewodu strzałowego przez kabel, nieco wilgotny. Żeleźnik zraniony podczas tego wy-którego wolne końce opatrzone są nasadkami haczy- padku, wywiercił trzy otwory od 1*05 m do 130 m kowatemi. Do przerywania prądu służy część izola- głębokie, niedaleko jeden od drugiego i prawie ró-cyjna, wsunięta pomiędzy sprężyny stykowe, umoco- wnocześnie je nabił, przy pomocy dodanego sobie wana na pręcie pozostającym pod naciskiem sprę- wozaka. Nabijanie trwało mniej więcej 4 minuty, żyny i wraz z owym prętem włączona do rękojeści, a zapalenie miało nastąpić zapomocą lontu bez kapsli. Gdy się ową część izolacyjną, znajdującą się w sta- Według twierdzenia zeznań zranionego naboje (ze nie spoczynku pomiędzy sprężynami stykowemi na sadzy) z ciekłem powietrzem, zostały dopiero-co przed dół przyciśnie, sprężyny się zetkną i obieg prądu przodkiem z kąpieli za lont z pewną ostrożnością wy-zostaje zamkniętym. Do obsunięcia na dół owej czę- jęte, ręcznie do otworów wsadzone i drewnianym drą-ści izolującej służy specjalny klucz. Sprężyna umiesz- giem ładunkowym do samej głębi otworów wiertni-czona w rękojeści samoczynnie wywołuje znowu przer- czych wsunięte. Pierwsze przybitki iłowe zostały cał-wanie prądu. Próby przeprowadzone z wyłącznikiem kiem lekko, a zaś następne coraz silniej zakładane, strzałowym wykazały jego zupełną sprawność pod Po ukończeniu zakładania nabojów, robotnicy ukryli względem dokładnDŚci funkcjonowania, oraz możli- się w bezpiecznem miejscu. Po pierwszym normalnie wości działania w pewnym określonym kierunku, odpalonym strzale, następny wystrzelił aż do rniej-A chociaż nie zupełnie odpowiada § 45 b przepisów sca, gdzie najbardziej oddalony od przodka wozak konstrukcyjnych Związku Niemieckich Elektrotechni- stał (około 50 m), długim płomieniem, który częś-ków (uwidocznianie obecności prądu!), to przecież, ciowo zranił robotnika, a prócz tego zapalił jedną zwłaszcza wczasach obecnych, powinno go się w miarę z flaszek transportowych napełnionych płynnem po-możności używać zamiast słabszej maszyny zapal- wietrzem, a stojących nie zbyt daleko od miejsca

niczej.

strzału.

Z liczby wypadków z roku 1916 spowodowanych późnem zapaleniem przypada mniej więcej około nia można wytłoinaezyć tern, że węgiel ścian przodka 80% na używanie słabych zapalników „Sirius“ — przesiąknięty uchodzącemi z otworów strzałowych

gazami ciekłego powietrza, podczas wybuchu został sam częściowo zapalony, przyczem powstały wielkie ilości zapalnych gazów, sprzyjających zdłużaniu się płomieni. Wkrótce potem nastąpiły, całkiem normal nie, przez świadków słyszane, oba inne strzały.

Wynika z tego, że przy strzałach ciekłem powietrzem, a zwłaszcza przy strzałach na „sztrece“ należy zawsze na raz. tylko jeden otwór zakładać i wypalać. Wykonywanie naraz kilku strzałów wydaje się być niebezpiecznem. Prócz tego trzeba, jakeśmy to już dawniej zauważyli, uważać bardzo na staranne oczyszczenie otworu z pyłu wiertniczego, a w danym razie należy przez wprowadzenie wilgotnej przybitki iłowej do głębi otworu wiertniczego o ile się da uczynić pozostały pył węglowy nieszkodliwym,

Powstanie tego niepomiernie długiego płomie

a tylko 20% na lont bez kapsli.

Zapalania się pyłu węglowego.

Unikanie eksplodujących i trujących oparów po-wybuchowych.

Trujące opary składają się przedewszystkiem z gazów tlenku węgla, które według Knochenhauer’a

Zapalania się pyłu węglowego zdarzają się rzadko, ale są tembardziej niebezpieczne. Podczas gdy przy ręcznym materjale wybuchowym, można na ogół wytłomaczyć je tem, że równocześnie zapalono kilka otworów wiertniczych, a wskutek tego powstała prawdziwa eksplozja miału węglowego, to przy strzałach ciekłem powietrzem już zaraz przy pierwszym strzale możliwość ich nie jest wykluczona. Tutaj znowu miał węglowy, znajdujący się w źle wyczyszczonym otworze wiertniczym, a właściwie sam zamieniony przez silną absorbcję ciekłego powietrza na materjał wybuchowy, zostaje przez eksplozję prawidłowego naboju również zapalonym. Przytem występuje zwykle zdłużenie płomienia strzałowego, co również może spowodować zranienie robotników. Przedewszystkiem jednak możliwe są tu zatrucia powstającemi wyziewami po-wybuchowemi, a nawet wielkie eksplozje pyłu węglowego.

Oprócz przyczyn powstawania eksplodujących

Jużeśmy raz o tem wspominali, że węgiel z roz- powstają tylko przy względnie wysokich temperatu-maitych pokładów, nawet rozmaite jego części, nie rach (rozpoczynającym się czerwonym żarze) a ró-niejednakowo silnie absorbują, z reguły tem silniej, wnoczesnym ograniczonym dostępie tlenu, oraz ga-im bardziej węgiel sam dla siebie jest zwietrzały, zów tlenku azotu. Opary zaś wybuchające składają Przy przeciętnie ubogim w gaz węglu górnośląskim się przeważnie z łatwo zapalnych węglowodorów, jest rzeczą możliwą, zwłaszcza przy równoczesnem częściowo samych przez się, a częściowo zmieszanych nabijaniu kilku otworów, że wydobywające się z nich w pewnym stosunku z powietrzem (a więc w obeeno-gazy ciekłego powietrza przenikają sąsiadujący wę- ści pewnej ilości tlenu) — a także z gazów CO, spa-giel w ten sposób, że powstaje poniekąd jedna jedno- łających się potem na CO2. lita wielka płaszczyzna zapalna, z której zaraz w czasie wybuchu lub wkrótce po detonacji pierwszego i trujących oparów po-wybuchowych działających strzału uchodzą w wielkiej ilości zapalne gazy, współ- także i przy ręcznych materjałach wybuchowych, działają przy eksplozji i mogą doprowadzić potem do występują przy materjałach z ciekłem powietrzem następnych zapaleń pyłu węglowego, jak również do także inne momenty dla nich charakterystyczne.

zdłużenia się płomienia strzałowego.

Mogą mianowicie powstawać wybuchające i tru-

Pouczającym tu jest wypadek, jaki pod koniec jące opary przy przeładowanych otworach wiertni-roku 1915 wydarzył się na kopalni Gl.    czych, gdzie występują specjalnie wysokie tempera-

Węgiel pokładu Nr. 4 jest łupkowy, zresztą jed- tury, przy otworach źle nabitych (Bohrlochpfeifen) nak całkiem dobrej jakości, raczej miękki niż twardy. Opary te zwykły również powstawać przy kilku ró-Przy rozsadzaniu zachowano przepisy o skrapianiu wnocześnie albo też wkrótce po sobie oddanych strza-wodą. Przed strzałem żeleźnik oblał wodą zbocza łach (zwłaszcza niebezpiecznym tu jest dynamit), miejsca wypadku, a już węgiel sam przez się jest a także przy złem funkcjonowaniu naboji samych i przy używaniu otworów niedostrzałowych Przy wy- wietrzą rozsadzającego, a potem zachowywać się bę-strzałach ciekłem powietrzem przybywają jeszcze dzie tak, jak źle napojony nabój, i inne niekorzystne okoliczności, zbyt silne łub zbyt słabe napojenie, współdziałanie nasyconych gazami ciekłego powietrza ścian otworów wiertniczych łub miału węglowego, zbyt wysoka temperatura przy wierceniu, oraz sama już natura nabojów napojonych ciekłem powietrzem, sprzyjająca wytwarzaniu się oparów. A wogóle przy jakimkolwiek górniczym strzale, zawsze nieuwaga i niedbalstwo przy rozsadzaniu i złe nawietrzanie może przyczynić się do wytwarzania oparów i zbytniego nasycenia.

Zawartość tlenu w ciekłem powietrzu dlatego odgrywa tu pewną rolę, że przy powietrzu rozsa-dzającem, ubogiem w tlen, obficiej wówczas występujący azot uniemożliwia całkowitą zamianę na CO2 i sprzyja wytwarzaniu się gazów CO2. Im zatem zawartość jego jest wyższa, tem korzystniejszym jest skład oparów wytwarzanych. Opary zawsze się znajdujące w kopalni, jak to już mówiliśmy, stają się znacznie niebezpieczniejszemi przez zwiększanie się ich ilości, wskutek kilku naraz lub w krótkich odstępach po sobie oddanych strzałów.

Najlepszym środkiem ochronnym przeciwko tym trującym gazom jest silne zapalenie początkowe, oraz ani nie zbyt silne, ani nie zbyt słabe napojenie patronów powietrzem płynnem o wysokiej zawartości tlenu. Silne zapalenie początkowe wywołuje szybkie przetwarzanie się naboju, nawet nie zawsze dostate-

Przy mniej więcej starannej robocie, można będzie uniknąć przeładowanych i fałszywie założonych strzałów Jeżeli mimo to zdarzają się przeładowane nabicia, to nie wolno wchodzić do przodka zaraz po odpaleniu. Używanie otworów niedostrzałowych, jest zasadniczo wzbronionem, a następnie wskazanem jest dostateczne nawodnienie.

A w każdym razie, ze względu na możliwość nagromadzenia gazów trujących, nie wolno przynajmniej na tym samym chodniku, odpalać równocześnie kilku strzałów. — Uniknąć będzie można ogłu-szeń i zatruć gazami już tem samem, jeżeli robotnicy dopiero po upływie 5 minut po odpaleniu strzału udadzą się do przodka.

O ile dzięki odpowiednim środkom zapobiegawczym, można do pewnego stopnia uniknąć wytwarzania się trujących oparów, (tlenki węgla, azotu), to przy bliskości samozapalnych węglowodorów rzecz ma się inaczej.

Temperatura przetwarzających się naboji z ciekłem powietrzem, jest bardzo wysoka. Skutkiem tego, otaczający węgiel może się częściowo destylować, przez co uwalniają się węglowodory, wybuchające równocześnie z powietrzem płynnem w obfitującej w tlen atmosferze otworu wiertniczego, zupełnie się przetwarzając i zazwyczaj spalając się doszczętnie. Jednak przy opóźnionym płomieniu eksplozji (wywołanym za słabem zapaleniem początkowem) — zapalają się dopiero nieco później.

Silne zapalenie początkowe i dość wielka szyb-

Właściwie możnaby prawie całkiem uniknąć wypadków spowodowanych oparami pochodzącemi z przeładowanych otworów' wiertniczych o ile źródłem ich nie jest całkiem proste niedbalstwo lub rozmyślne pozostawanie wśród oparów, gdyż dają się one od-razu rozpoznać przez swoją barwę i gryzącą woń, a zresztą w podobnych wypadkach zawsze można się spodziewać ich obecności. A ponieważ przyczyny cznie napojonych, ich są ogólnie znane i już w literaturze omówione, więc właściwie odpadają z obecnego rozważania.

Po każdym strzale powstają opary same przez się, a przy przeważnej liczbie materjałów wybuchowych w⁷ praktyce zawsze znajdować się będą w ich oparach gazy CO. Miarodajnym tu jest stopień zawartości CO i stopień gęstości oparu, podobnie jak przy możliwościach eksplozji oparów tylko pewien ich stopień wchodzi w grę, przeważnie samospalenie się (a nie wybuch!) i zapalenie przez otwartą lampę oświetlającą urobek lub czoło przodka. Oczywiście, że trzeba się starać, ze względu na możliwość eksplozji lub zatrucia możliwie obniżyć ów stopień zawartości, zwłaszcza, że według Heise’go już 0*5°/₀ tlenku węglowego w powietrzu kopalnianem przodka wystarcza, by przy dłuższem działaniu wpływać trująco.

W ogólności wyziewy materjałów wybuchowych powietrza rozsadzającego dają się znosić.

Gazy CO zawarte w oparach są szczególniej niebezpieczne, bo są bezwonne, a także nie odrazu działają na lampę tak, że zatrucie daje się zauważyć dopiero wówczas, gdy ono już występuje, a ewentualnemu wybuchowi już nieraz wcale nie można zapo-biedz. Większe ilości gazu CO powstają przy strzałach wskutek niezupełnej przemiany materjału wybuchowego, czego główną przyczyną jest znowu niedostateczne napojenie lub zbyt mała zawartość tlenu w powietrzu wybuchowem.

W otworach węglowych wiertniczych może pewien wpływ wywierać prócz tego także i ściana otworu wiertniczego, oraz znajdujący się w nim miał wiert- kość eksplozji przedewszystkiem zapobiega tworzeniu niczy. Powstają przytem lekkie, zapalne węglowo- się oparów eksplodujących, a w dalszym ciągu wcho-dory, z powodu mniejszego ciężaru gatunkowego pa- dzą tu w rachubę ogólne przepisy ochronne przed łące się pod powałą lub w ociosie (podcinku), a tem trującemi gazami.

samem dające się odróżnić od ciężkich gazów CO,    Usiłowania odnoszące się do prób wynalezienia

oraz ciężkich węglowodorów.    naboju odpornego na kurzawkę i pył węglowy, po-

Z samej natury rzeczy, nabój rozsadzający, nie mijamy w niniejszych rozważaniach, jako rzeczy jesz-dostatecznie obsuszony mniej w siebie wchłonie po- cze nie całkiem gotowe.    (C. d. n.).

Sprawy bieżące.

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węgiowem

Sprawy bieżące.

wytwarzały jedynie sól warzoną, Galicja zaś oprócz warzonki produkowała tańszą od niej sól kamienną, przeto, aby zapobiedz konkurencji galicyjskiej soli

Taryfy kolejowe dla soli.

Kraków, 15 lutego 1920.

Polityka przewozowa dawnej Austrji wymagała kamiennej, na alpejskich rynkach stworzono osobne ustalenia pewnych osobnych opłat przewozowych dla taryfy przewozowe dla soli (taryfa 26 a i 26 b), dzięki rozmaitych gatunków soli. Ponieważ saliny alpejskie którym przewóz soli kamiennej na trochę znaczniej-

sze odległości już się nie opłacał, wysokość bowiem opłaty przewozowej za sól kamienną przenosiła prawie trzykrotnie wysokość opłaty przewozowej za warzonkę. Jeśli można taką politykę przewozową b. rządu austrjackiego zupełnie słusznie uzasadnić, zwłaszcza odnośnie do takiego artykułu monopolowego, jakim była sól w Austrji, to trudno jest nam zrozumieć bezkrytyczne zastosowanie obowiązujących onegdaj w dawnej Austrji taryf, do naszych nowych warunków ekonomicznych i to na wyraźną ich szkodę Skoro bowiem :

1)    obecna wytwórczość warzonki wystarcza jedynie na pokrycie małej części naszego zapotrzebowania soli, to powinniśmy się starać wytworzyć jak najdogodniejsze warunki zbytu dla soli kamiennej, której mamy poddostatkiem,

2)    wogóle zaś powinniśmy się starać opanować naszą solą przede wszy stkiem wszystkie nasze wewnętrzne rynki zbytu, aby — jak sobie to obiecujemy — móc w przyszłości część tej produkcji przeznaczyć na wywóz, na co sobie niewątpliwie będziemy mogli pozwolić.

Tymczasem u nas dzieje inaczej. W miejscowościach odleglejszych nieco od salin (a grają tu rolę przedewszystkiem małopolskie żupy solne) podaje się konsumentowi dzięki nierównomiernie oznaczonym kosztom przewozu, sól kamienną gorszą po znacznie wyższej cenie, aniżeli najlepszą warzonkę, której oczywiście nie możemy nastarczyć, W następstwie zaś tego podkopujemy zaufanie do naszych władz i naszej organizacji we własnem społeczeństwie, otwieramy pola do krytyki i do niezadowolenia, które potrafi łatwo wykorzystać handlarz towaru importowanego, dla którego i tak będziemy musieli dopiero stworzyć jakąś skuteczną przeciwwagę. (x.)

W sprawie wyższych studjów górniczych.

Warszawa, 10 lutego 1920.

Kiedy na Zjeżdzie Górników w lutym 1919 zapadła uchwała o konieczności utworzenia kursów uzapełniających dla słuchaczów obcych uczelni górniczych, którzy z powodu wypadków wojennych nie byli w możności ukończenia studjów i kiedy ówczesny Minister Przemysłu i Handlu p. Hącia obecny na tymże Zjeżdzie zapewnił wykonaniu tego wniosku rządowe poparcie (por. Zeszyt II. z r. 1919), zdawało się, że sprawa ta została rzeczywiście pomyślnie załatwioną i że wykonanie nie będzie przedstawiało zbytnich trudności. Od czasu jednak wspomnianego Zjazdu nie uczyniono w tej sprawie nic pozytywnego,

aż wreszcie w początkach stycznia b. r. oświadczyło M. W. R. i O. P. gotowość stworzenia takich kursów przy Szkole Politechnicznej we Lwowie i wstawieniu do preliminarza budżetowego odpowiednich kredytów, aby w roku 1920/21 i 1921/22 zorganizować rok JI1 i IV studjum górniczego, zaś w roku 1922 23 jeszcze1 rokIV jako likwidujący zaległości naukowe młodzieży. W ciągu zaś tych lat trzech osiągnęłaby krakowska Akademja Górnicza swój pełny rozwój. W tyrn celu Ministerstwo zamierza utworzyć na ten okres studjów przy Politechnice Lwowskiej kilka docentur (górnictwa, przebiórki mech. kopalń, nauki o złożach, elektrotechniki górniczej, markszajderji, technicznej analizy gazów i warzelnictwa soli), przyznać odpowiednie siły pomocnicze (asystentów, służbę) i jednorazowe nadzwyczajne dotacje na bibliotekę, przybory i modele.

Jakkolwiek z radością i uznaniem powitać musimy to stanowisko Ministerstwa Wyznań Relig. i Oświecenia Publ. i niemniej z uznaniem podnieść starania Komitetu Organizacyjnego Akademji Górniczej zmierzające do utworzenia tych niezbędnych kursów, jak również podkreślić gorliwość zajęcia się tą sprawą ze Strony Grona Profesorów Politechniki Lwowskiej, to jednak nie uważamy za stosowne stwarzanie takich docentur przy Politechnice we Lwowie, choćby miały one charakter prowizoryczny w chwili, w której właśnie nastąpić ma obsadzenie katedr w Krakowskiej Akademji Górniczej. Zdaje nam się bowiem, że nowomianowani profesorowie tej Akademji mogą rozpocząć swe czynności zaraz po otrzymaniu nominacji i równoczesne stwarzanie docentur niepotrzebnie obciąży tylko i tak nie zbyt wysokie kredyty Ministerstwa W. R. i O. P. Ponadto zaś wiemy, że stworzenie takich kursów wymagać będzie znacznych wydatków na inwentarz bibliote-teczny i naukowy i sądzimy, że inwentarz ten powinien być zakupionym zupełnie celowo przez przyszłych kierowników odnośnych katedr. Przy omawianiu tych kwestji poruszyć musimy jeszcze także i inny moment. U to obawiamy się, że przeniesienie punktu ciężkości wyższych kursów górniczych na Politechnikę we Lwowie utworzyć może precedens do utworzenia tamże w najkrótszym czasie pod ja-kimkolwiem pozorem osobnego wydziału górniczego. Tego precedensu, który — jakto zresztą jesteśmy dobrze poinformowani — naprawdę już dziś omal że nie istnieje, musimy koniecznie unikać, ponieważ z wielu względów uważać musimy dążenie do «tworzenia drugiego ogniska wiedzy górniczej w obecnych warunkach nietylko za niepotrzebne i obciążające zbytecznie budżet państwowy, ale wprost za destruktywne i szkodliwe. (Lr.)

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

■O o | ip <p ;

óo ^

tH 1—1

•—k-1—11— 00

Ol dl ob : O O O '

Gruby i kostka . Orzech.

Groch i grysik . Pospółka ;

Miał

„ 110-70 „ 1Î1 60 94-60 „    96*30-

Ceny węgla. Od 1-go stycznia b. r. uchwalono w Okręgu Ostraw. Karwińskim następujące ceny za 100 kg. w koronach czeskosłowackich, do których-to cen ma być jeszcze doliczany dodatek aprowizacyjny i manipulacyjny.

Gruby i kostka Orzech .

Grysik . Drobny węgiel

Miał

Kostka płukana

Orzech płukany . Grysik *

Węgiel do kuźni .

Na Górnym Śląsku obowiązują od d. 15. i. 1920 następujące ceny węgla za 1 tonnę (w markach niem.)

od 113-80 do 115*—

„ 110 90 „ 116-60 „ 108*60 „ 108-55

Ceny metali w    Niemczech.    Świeżo ogłoszono    Żelazo    w taśmach    (Bandeisen )

w Niemczech następujące    ceny na    metale (za 100 kg):    Blacha    6 mm    2    mm

Miedź elektrolityczna    .    .    2298 marek nient.    Blacha    cienka

rafinowana .    .    . 2.150—2 200    „ :    „    Blacha    cynowana

8 0— 870    ..    ... .Ingot .    .    .    .    .

Równocześnie celem uzyskania większej ilości surowca podwyższono ceny starego żelaza o 50°/o.

220 „ .    . 240—255

265

380

yy

-i

Ołów miękki

Cynk (cena syndykatu) .

(cena w woln. handlu) 850 Aluminium (Glin) .

Cyna......

Nikiel.....

450

870

yy

140

. 3.150-3.200

. 6 350 6.400    „    „    Huty i fabryki żelaza w Czecho-Słowacji podniosły

4100—4.200    „    „ z dniem 1. I. 1920 znacznie ceny żelaża, i tak: su-

Antymon..... 975—1.000    „    „ rowiec kosztuje 100 K (zamiast 72 K), żelazo szta-

‘ W Londynie ceny metali 31 XII. 1919 ’były na- bowe 195 K (145 K), a blacha 230 K (155 K). stępujące: miedź 11162; cyna 337.37; ołów *45.37 Wszystkie fabryki i warsztaty z powodu braku wę-a cynk 57.50.    „    . -.    .... ■ gla i koksu mogą zaledwie część tylko swej dawnej

W Niemczech kosztuje obecnie żelazo hematy- wytwórczości utrzymać, nawet pierwszorzędne przed-towe 1.718-50 Mk a surowiec 1.324-50 Mk za 1 tonnę. siębiorstwa obecnie wykazują ledwo 40°/o swej pro-Cena karbidu wynosi obecnie dla mniejszych dukcji. Zamówienia krajowe są tak liczne i wszystkie ilości 3-25 koron czechosłow. z 1 kg. (zs.)    fabryki są tak zasypane zamówieniami, także za-

Ruda żelazna z zagranicy dla Czech. Do Szcze- granicznemi, dużo od krajowych korzystniejszymi cina zawinęło pięć parowozów z rudą żelazną dla (wobec relacji waluty), że podołać im fabryki nie Czech o łącznej wadze 20.000 ton. Przystąpiono do mogą i terminy dostaw wynoszą od 8—16 miesięcy przeładowywania ładunku na łodzie, które towar ¹ t° z tem zastrzeżeniem, że obowiązywać będą ceny dowiozą do Poznania — a stamtąd koleją dalej do ustalone w chwili oddania roboty, (zs.)

czecho-słowackiej republiki — gdzie zapotrzebowanie______ Dalsze podniesienie cen węgla niemieckiego spo-

surowca jest olbrzymie i gdzie na pierwszy kwartał dziewane jest w najbliższym czasie w sferach wiel-1920 ustanowiono następujące ceny na żelazo:

W Witkowicach

Surowiec dla odlewami .    .

Żelazo hematytowe ....

Surowiec dla stali .    .    .    .

Żelazo sztabowe i fasonowe .

Blacha 5 mm — 2 mm W Pradze

kiego przemysłu. „Dziennik Gdański“ z 29 stycznia b. r donosi, że zebranie właścicieli kopalń syndykatu reńsko-weslfalskiego obwodu węglowego, postanowiło zażądać od centralnego związku kopalnianego rzeszy niemieckiej naznaczenia cen wyższych na węgle z dniem 1 lutego 1920 r. Za powód podali właściciele kopalń znaczny przyrost wydatków na płace, pensje i materjały potrzebne, mianowicie także 205 K czeskich na wy reperowanie urządzeń szybowych. (x.).

220 „ „

98 K czeskich

115 „

Żelazo sztabowe i fasonowe . Drut walcowany .

Z Akademji Górniczej.

Z Towarzystwa Pomocy dla Słuchaczów Akademji Górniczej w Krakowie. Poniżej podajemy dalszy ciąg składek na Towarzystwo Pomocy :

Kor. hal.

1.    Dr. Jan Buzek (Dąbrowa).....

2.    Huta żelaza i stali (Frysztat) . . . .

3.    Inż. Z. Jędrkiewicz (Cieszyn) ... .

4.    Inż Józef Kicdroń (Dąbrową).....

5.    Inż. Wład. Podgórski (Krosno) . . .

6.    Tow „Walcownia4, (Kraków) ... .

7.    Inż. Wład. Zechentner (Jaworzno) . .

8.    Inż. Wład Żukowski (Dąbrowa) .

100

1000

97 50

100

100 —

500

100

. .    372

nazwiska zaczynają się od liter A do J, w dniu 2-go marca od liter K do SI, w dniu 3 marca od liter Sm do Z.

Do wpisu jnależy przynieść: książeczkę legitymacyjną z wpisanemi wykładami i ćwiczeniami, 1 rodowód starannie wypełniony i poświadczenie zwolnienia, urlopu lub odroczenia służby wojskowej. Przy wpisie należy uiścić tytułem wpisowego kwotę 84 Mk względnie wnieść podanie o uwolnienie od wpisowego zaopatrzone w świadectwo ubóstwa.

Nie wpisujący się w powyższym terminie imatry-kulowani już w Akademji Górniczej słuchacze tracą prawo do wpisu.

ń.:

•4

; i Razem 2369 50 Poprzednio wykazano 15940    —

Suma 18.309 50 Dr. J. Stock prof. Akad. Górniczej.

er :

*> •

OGŁOSZENIE

wpisów na półrocze letnie roku szk 1919/20.

W döiu 1, 2 i 3 marca b. r. odbędą się w Se-kretarjacię w godzinach od 10—12 przed południem wpisy słuchaczów imatrykulowanych w Akademji Górniczej t. i. w dniu 1 marca p. słuchacze, których

Dnia 3 mąrca b. r. o godzinie 6 po południu będzie ogłoszona ilość-miejsc wolnych dla nowowstę-pujących słuchaczów do Akademji Górniczej, którzy mają się osobiście zgłosić w Dziekanacie w dniach 4 lub 5 marca o godz. 10 do 12 przed południem. Przy zgłoszeniu należy okazać:

1)    metrykę urodzenia,

2)    świadectwo dojrzałości,

3)    indeks lekcyjny na dowód, że zgłaszający się wysłuchał przynajmniej jedno półrocze w równorzędnej sźkole wyższej tj. na uniwersytetach przedmioty matematyczno-przyrodnicze, na politechnikach lub zagranicznych Akademjach górniczych i ewentualne świadectwa kolokwialne,

czej. Ponadto nowowpisująey mają złożyć taksę ima-Dnia 6 marca będzie o godzinie 9 rano ogło- trykulacyjną w kwocie 21 Mk od zapłaty której nikt szona lista nowo przyjętych i tego samego dnia ci może być zwolniony, sami mają się zgłosić w Sekretarjacie Akademji Górniczej dla definitywnego wpisu przy którym obowiązują w zupełności przepisy wyżej wymieniono dla

4) poświadczenie urlopu, odroczenia lub zwoi- słuchaczy już imatrykulowanych w Akademji Górni nienia służby wojskowej.

Dziekan Akademji Górniczej : Hoborski m p.

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węgiowem

za miesiąc grudzień 1919 r.

Nazwa gwarectwa

Wytwórczość

Wysyłka

Własne

Ilość za-

koleją

drobna Przemszą

Zapas

potrzeby Deputat 3^ XII 191^ trudnionych

robotników

zakładów

tonach

Jaworznickie gwarectwo węglowe . . .

. .    54.022

89.924

494

822

7.991    2.486    1.228    2.779

Galie. Ake

Zakł. Góra.

Artur ....    17.335

Krystyna. .

Wanda . .

11.651

714

8.963    1 007

1.906

4.170

1.314

493

1.885

438

743

w Sierszy

Société anon. minière et industrielle — Bory....

Kopalnia „Kmita“.....

Comp. Galicienne de mines — Libiąż.........

Gwarectwo węglowe „Brzeszcze“ .........

1.325

329

330

160

257

17.760

11.199

650

3.398

1.272

1.240

1.246

*)

1.894

8.903

219

700

859

99

256

4.786

878

2.248

624

71

1.052

26.573    18.628

1.312

4.550

432

500

1.245

221

Krajowa Kopalnia w Spytkowicach . ........

'i

Razem

||131.982 j 87.090 j 5.241

322

25.224 ;    6.358 j 3.199

9.594

Okres od 1-go d o 15-go stycznia 1920.

Razem

67.183 i 44.680 :    2.326

60

11.884 j 3 694 j 4.043 j 9.535

*) 5405 -f z tego na hałdę.

• 'Ö 0>

fl)

o «pS cfi

.a &£

Q. © i.

333£

GO TH <M CT> tH (M 1—1 <m

Wytwórczość węgla w Krakowskiem Zagłębiu wę-glowem za cały rok 1919 wynosiła: 1,422.682 ton.

Wytwórczość węgla brunatnego w Małopoisce ogranicza się do wytwórczości kopalni »Zygmunt“ wDżu-rowie i kop. Roman II. w Potyliczu. Załoga robotnicza liczyła w tym kopalnictwie z końcem grudnia 1919 r. robotników 192. W drugiem półroczu 1919 r. wytworzono łącznie 3625 ton z czego przypada na poszczególne miesiące:

Październik 1009 t. Listopad . . 966 „ Grudzień . 1017 „

STATYSTYKA

produkcji węglowej w Ostrawsko-karwińskim okręgu górniczym w listopadzie 1919.

Nazwa

przedsiębiorstwa

Wytwórczość w tonach

Załoga robotnicza

węgia koksu kopalń koksowni

Kolej północna j 105.940 Orłowa-Łazy. .    71500 :

Kopalnie 157.200 !

Zakłady żelazne j

28.430 5.7501

7.619

5.323

47

430

Gwar. górn.-hutn.

23.280

14.062

9.812

847

399

Hr. Larisch-

Mönnich 78 800

Hr. Wilczek . j 44.403

Ostr.-Karw.

| g |Tow. Górn. | 13.603

Alpiny . . . .    8.447

Zwierzynieckie j gwar. węgl.    7 038

Austr. Tow.

Górn.-hutn. 1172.970 |

9.900 5.8001

3.106:

31.110 ;

5.047

2.957

836

1.073

474 i

11.148;

600

464

175

1.026

Razem . . || 659.901 i 121.438 j 44.289    4.788

Porównanie produkcji ogólnej w okręgu górniczym Ostrawsko-Karwińskim w listopadzie 1919 z produkcją w listopadzie 1918 r. wykazuje dosyć znaczny spadek wydatności kopalń i koksowni. I tak w listopadzie roku 1918 kopalnie okręgu tego wyprodukowały łącznie węgla 78.937.176 q zaś w roku 1919, 62,533.833 q. Wytwórczość koksowni w tym samym okresie spadła z 15,932.070 q na 11,795.450 q.

Według ostatnich doniesień w ciągu tygodnia roboczego 15—21 XII. 1919 wyprodukowano węgla 1,524.777 q, koksu 277.053 q, co w porównaniu z tygodniem poprzednim 8 — 14 grudnia daje przyrost produkcji węgla o 1.921 q a spadek produkcji koksu o 13.774 q.

. Okres zaś od 22—28 grudnia wykazuje cyfry dla węgla 815.561 q, dla koksu 248.640 q, co oznacza dalszy spadek produkcji dla węgla w porównaniu z tygodniem ubiegłym o 609.216 q, a dla koksu o 28 413 q.

Ogółem porównując całość miesięcznej produkcji grudniowej 5,989.281 q z produkcją za listopad 1919 6,212.014 q widzimy ubytek 222.733 q czyli 3 6% z całej produkcji — natomiast wytwórczość koksu, wskazuje nadwyżkę 134.640 q, co daje przeciętną dzienną wytwórczość tego okręgu dla węgla 249 553 q, (24 dni roboczych) a dla koksu 38.981 q (28 dni roboczych), (zs.)

Tabela porównawcza niektórych miar i wag.

Anglia i Ameryka.

1 tonna (ton=t) = 1016 kg 1    „    =20 cwt (hundredweight)

1 cwt=112ang. funt. (lbs)

1 ang. funt (lbs) — 453 6 gramów

1 pud = 13*3805 kg

Rosja.

1 wiorsta=1500 arszynów=426*6 m 1 arszyn=0711 m 1 sążeń — 3 arszyny=2133 m

1 baryłka — 40 ameryk. galionów „ = w Ameryce 42 galionów 1 galion ameryk.=3*7853 1 1    „ angielski = 4*543 1

1 wiorsta kwadr. = 1'1388 km² = 113*88 ha 1 dziesięcina =1*08 ha = 108 arów

Reszta Europy.

1 mila ang. = 1609 m = 5280 stóp (foot ft) I stopa foot (ft)=30*5cm 1 yard = 914 cm (około 30 stóp)

1 cysterna=10 ton

1 tonna = 10 cetnarów metrycznych (q) 1 q = 100kg

1 kilometr = 1000 m

1 mila kwadr, (zwana w Ameryce także „section “ ) = 640 acrów „    =2*589 km²

1 acre = 40*46 ara (= 4,046 m²)

1 km* = 100 hektarów (ha) 1 ha = 100 arów (a)

1 ar = 100 m²

DANK STATYSTYCZNE

o rozchodzie i przychodzie węgla kamiennego za miesiąc grudzień r. 1919 w Dąbrowskim

okręgu górniczym.

I. Ruch zapasów węg'a.

1.    Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono ( złożono -j-

na zapas lub wzięto z zapasu ( wzięto —

3.    Zapas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

889.752 cetnarów metr. węgla niesortowanego 16.407 319.271

r> '

586.888

Wyszczególnienie

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki

drób je niesorjiwaiiy

cetnarów metrycznych

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni........

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

68.210!    86.678    55.899

7.469    4.703    30.941

1,692.091 636.398 851.035!

39.124    199.911

43.113 300.367    3,479.891

7.    Wysyłka drogą wodną

8.    Razem (4+5+6+7) .

1,767.770 677.779

950,

950

938.825,

339.491    3,723.865

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym . . .

678.784

118.254

52.908

17.317!    867.263

b) Rozchód na potrzeby własne.

10.    Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

11.    Opalanie kotłów parowych..........

12.    Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

13.    Wysłano drogami żelaznemi na różne inne potrzeby

14.    Skreślono węgiel, który, stracił wartość ....

15.    Razem (10+11 + 12+13+14)

16.    Rozchód ogólny węgla (84-15)

59.049    131.463

26.472

480.619;

2.717

4.573

20.879

100

74.084

1,841.854

III. Wytwórczość węgla.

503

2.300

193

221.557

515.649

13.509

13.551

2.593

154.519 512.611 832.2981,451,43§|

25.645    766.859

365.136    4,490.724

m:

17. Rozchód ogólny węgla (16) .

Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2) j

r~r '    .

19. Razem (17+.18)......... .

18..

złożono 4-wzięto —

1,841.854 832.2981,451.436 —    2.788    4.011

73.976;    23.966 188.486

l,767.878i 811.1201,266,961

365.136    4,490.724

9.608    16.407

32.843;    319.271

341.901    4,187,860

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

20.    W kraju....... .    .

21.    Za granicę........ ... .

22.    Ogółem wysyłka drogami żelaznemi:

(204-21) = (5-f 64-13). .........

1,623.708! 621.768: 803.618) 80.705;    27.528: : 78.861;

1,704.413! 649.296* 882.479

V. Wysyłka węgla drogę wodną.

291.716! 3,340.810 8.651    195.745

300.367    3,536.555

23.    W kraju

24.    Za granicę

r.

950

25. Razem (23+24) = 7

950

950

DANE STATYSTYCZNE

o rozchodzie i przychodzie węgla brunatnego za miesiąc grudzień 1919 r. w Dąbrowskim

okręgu górniczym.

i. Ruch zapasów węgla.

1.    Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego    94.493    cetnarów    metr.    węgla    niesortowanego

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono na / złożono +    27.290    „    „    „    „

zapas lub wzięto z zapasu \ wzięto

3.    Zapas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

7.019

114.764

Wyszczególnienie

Gatunki

grube

Gatunki Gatunki średnie drobne niesortowany

Węgiel

RAZEM a b -f- c d

cetnarów metrycznych

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni........

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

3.212

4.573

44.781

19,148

72.572

52.566

19.148

72.572

7.    Wysyłka drogą wodną

8.    Razem (4+5+6+7) .

3.212;

4.573j    136.501    144.286

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym ...    —    —

b) Rozchód na potrzeby własne

10.    Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

11.    Opalanie kotłów parowych..........

12.    Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

13.    Wysłano drogami żelaznemi na różne inne potrzeby

14.    Skreślono węgiel, który stracił wartość ....

15.    Razem (10+11 + 12+134-14).........

16.    Rozchód ogólny węgla (8+15)........

553

553

3.765

317

407    14.279

15.494 2.360

15.556

15.494

2.360

317    407

317    4.980

4.102

4.102

36 235    37.512

172.736    181.798

I i. Rozchód ogólny węgla (16)

III. Wytwórczość węgla.

. . . . . .    3.765

18. Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2)

j złożono + 1 wzięto —

317    4.980    172.736    181.798

32    27.258!    27.290

7.019

7.019

19. Razem (17+18)

3.765

317    5.012    192.975    202.069

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

20.    W kraju............

21.    Za granicę...........

22.    Ogółem wysyłka drogami żelaznemi :

(20+21) = (1+6+13).......

70.863    70.863

20.8571    20.857

91.720

91.720

• Dąbrowa, d. 27. stycznia r. 1920.

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

w grudniu 1919 r.

Sól spożywcza

Nazwa żupy solnej

kamienna topkowa

j Sól bydlę- Sól fabry-ca wzgl. czna wzgl. omoki zmiotki

Ilość zatru-Razem Solanka dnionych robotników

w centnarach metrycznych

hektolitrów

Bochnia. . .

27.170

1.050

28.220

(4-17.170)

615

(4-125)

Bolechów 4 Delatyn²). Dolina . .

Drohobycz Kałusz . .

3.694-20 7.68105 i

169 —

72’—

Kosów

3.865-—

69 —

3.863-20    12.598’-

144-- ; 7.897-05 j 22.800'— ! 3.934-— ! 5.360"—

105

197

146

Lacko

3.775*-

40*-

60*—

3.875-

.17.600--

282

Łanczyn

2.871*-

7-40

33*60

2.912—

10.097*-

108

Stebnik

Wieliczka

10.885 -

7.650—

5.720-

123.666 -

(4-84.996* -) (+2.380-) (+7.650-) (+4.002-

147.921 - 66.15250 ( 4-99.028—) (4-65.l23'50)

2.007

(+95)

li

Razem. .

150.836

32.771*25 i 9.057-40    5.957*60 498.62225 ;134.607’50

3.460

Uwaga: Cyfry w nawiasach wyrażają porównanie ze stanem w tym samym miesiącu roku ubiegłego-

0 Z żupy solnej w Bolechowie brak odnośnego wykazu.

²) Salina wskutek wojennego zniszczenia zastanowiono

Zapas sylwinu wynosił z końcem sierpnia 1919 muje jedynie kopalnie Tow. Eksploatacji soli pota- roku 190 q. Na wytwórczość sylwinu w ostatnich sowych w Kałuszu. Z powodów wojennych mamy miesiącach rzucają światło następująch cyfry : daty odnośnie do produkcji tych soli dopiero od września b. r. t. j. od czasu kiedy wznowiono regularny ruch na kopalni. Kainitu nie produkowano w tym roku. Jedynie z zapasów, które wynosiły z końcem Sierpnia 1919 r. 2700 q, wyekspedyowano we wrześniu 90 q, w paz'dzierniku 84 q, w listopadzie 19 q, w grudniu 79 q, tak że zapas ten z końcem grudnia wynosi 2427 q.

Wytwórczość soli potasowych w Małopolsce obej-

wytwórczość wysyłka ilość robotnik w cetnaracb metrycznych

60

64

Wrzesień . .

Październik .

Listopad . .

Grudzień . .

Zapas z końcem grudnia 193 q

90

100

110

140

112

135

128

106

Spółka Handlowa reflektuje na kupno

BENZYNY

i prosi o skierowanie ofert do niniejszego Czasopisma pod Nr. 1021.

151

188