• v \ v \ 1 ;

’ ' V ; *\ ? o:- \ I

V\.    '■ '■• y < ■'

vï

yv-

N. ,'v \ V

* * V ■ ; \ À ;

A ' v V; ’

' *.% v

» ■ ■■ *

A-SV A

AV

î.'Mi /    .....,. . ,

■ •    ¹ AAVA ; •' f\ ' •« A

iCx'J^X ’ v\A\V:,\l.VKVlVO- ■ \V./'-VvV.\\. ;.aA'

i\

y;;

•/

' ,■ ; • >

A /    .

■ '    •'• t '

t. r

. ^ ;

** x\\{, 'VV ,va* \ ("

; vvy vV) v -A •

t ■' y' a Wÿ.;<v-, ■    .

V    >y îi V'A-V<'V ■••w,yv iw V'

AAAA^AaAI/va,.

aAAAAaavIM

■ V:

Y    ■>■    •; iW,'    K- ••    <’J:

î/vyÿ/^y,y\y;î/.iîv»//::f.:.v!./ :;v;-

;.,vi

* / >/. \ /V',<;v <

v;

*;<y.;;-,    i>/

y ;y

V -- r.'“‘ ^

■ -v’-

th

y\'V.

tv/

, i ? /'

) . y;

r’.:.

II.    4

v;

i',-

t¹

k •/ •

v: t'

...

-V

V. I

/■ ;

r*.V :

tp f

-y y

'.Wa

A'/.f'/i <    /•

. AV‘ÿ;.>'/,\'-î-r /A// -V/f îv\) fS'Vv,

? y

V-M

.vy.' ; V/-;.¹' >•■''./;    4

......; / v s" .....

•: f / • ; ;.■

:    fv

/y

< /•

y. f V y :    •

i: ://'    ■' •

i-VL-./y' a

?WV' - '

1 . v-

•' a/ ^

ÿAyiyv.......

•    iri ' *'    'J :>’< ■

V;.yv ' :

- y.y y; y--':

A Av '=

' :y ! ;

/ i *' t' i r ‘ I

| i •

'■ '.'A / ‘ *

) ; y/i ;y

y#

i.

JJ?

%+c

y-.y vy/;f

;y V A. .-/'v

•,:V?ArA- •

, /• -*•- » »/ ;

; / ■ /•'

y / ¹ V*

AAA/y

:    ;:A

**

/ »,

/ r'

'y* ■

y';>y

:    - A-y

' v j j ?    . i

Ayv: A‘

■ •V'Y

A.':-; ■

y: .v/a •

A.“*

; ; <• ;

-t

ft

\

^luT^ Zeszyt 1. kîi ĄQę Warszawa —

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

Kraków, styczeń 1919:

Rok V.

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO i NAFTOWEGO

WYCHODZI 15-go KAŻDEGO MIESIĄCA.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Redakcją kieruje Komitet Redakcyjny. — Redaktor Inż. Zdzisław Kamiński.

Skład Komitetu Redakcyjnego: Przewodniczący : Inż. Witold Sągajłło. — Członkowie: Inż. Dr Julian Czapliński, Inż. Aleksander Folusiewicz, Prof. Dr. Stefan Kreutz, Inż. Antoni Schimitzek, Inż. Marfan Szydłowski.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Cena pojedynczego numeru .    . Mk 5•—.

Rocznie . . . Mk 60—

Przy obliczeniu przedpłaty w koronach liczyć należy według kuf su urzędowego 1 Mk — P50 K.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródta.

Biura Redakcji i Administracji: w Warszawie, Bielańska 18, w Krakowie, ulica Jagiellońska L. 5.— Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Z dziejów walki o Polską Akademję Górniczą

przemówienie inż. Jana Zarańskiego w czasie uroczystego otwarcia Akademji Górniczej w Krakowie.

U progu zmartwychwstałej ojczyzny jaśnieje niespożytem światłem dzień dzisiejszy, w którym najwyżsi dygnitarze państwa biorą udział w otwarciu pierwszej polskiej akademji górniczej. Bo oto od dzisiaj młodzież nasza garnąca się do pięknego zawodu górniczego nie będzie już zmuszoną, jak to dotąd czyniła, tułać się po obczyźnie, by nabrać zawodowego wykształcenia w tej, ob> k roinict a może najważniejszej gałęzi pracy. Podczas gdy wyszkolenie naszej młodzieży w rolnictwie, tej siostrzanej gałęzi wytwórczości pierwotnej odbywało się na ziemiach polskich wśród korzystniejszych warunków, to w dziedzinie przemysłu górniczego zupełny brak wyższego zakładu naukowego dopiero teraz zostaje usuniętym. I dlatego górnictwo polskie wita dzień dzisiejszy jako swe wielkie święto, jako początek swego świetnego rozwoju, którego ze w;szeeh miar ma prawo oczekiwać. Wszak to górnictwo, wykazujące się wielowiekową tradycją, wszelkie może sobie rościć prawo do tego, by posiadało własną wyższą uczelnię, uwzględniającą właściwości rodzimego przemysłu. Naturalne bogactwa naszej ziemi, kryjącej w swem łonie nieprzebrane, wprost na setki lat obliczone zapasy minerałów użytecznych, że wymienię tylko najważniejsze jak węgiel, sól i olej skalny, uzasadniają w pełni potrzebę stworzenia wyższego zakładu naukowego, tak że zdziwienie ogarniało szerokie koła naszego społeczeństwa, żeśmy go dotąd nie posiedli. Ta przerwa w łańcuchu dorobku naszej kułtury zostaje usuniętą, od dzisiejszego dnia dopiero stajemy się z najemników na własnej ziemi, włodarzami naszych górniczych skarbów. Spełnienie tych nadzieji, jakie górnictwo wiąże z powstaniem akademji ułatwi w wysokim stopniu fakt, że nasze społeczeństwo zaczyna rozumieć doniosłość jego zadań, znaczenie jego rozwoju dla państwa i potrzebę oparcia silnego przemysłu fabrycznego na własnym przemyśle górniczym i hutniczym.

Starania o stworzenie polskiej akademji górniczej mają okrągłą półwiekową przeszłość. Podejmowane one były tylko w zaborze austrjackim, bo w dwóch innych pomijając otwarcie na krótko oddziału górniczego p olitechniki w arszawskLj, warunki polityczne * ie sprzyjały zabiegów w tym kierunku.

Już w r. 1889 uchwala Sejm galicyjski wezwanie do rządu austryackiego o założenie w Krakowie szkoły górniczej i hutniczej. Wezwanie to ponawia Sejm w latach 1871, 1873, 1875, 1876 i 1878 dodając że przyjmuje na siebie ’/₃ część kosztów utrzymania zakładu. W okresie rozwijającego się młodego ruchu wiertniczego w przemyśle naftowym uchwala Sejm w r 1882 rezolucję do rządu z wezwaniem, by przy akademji techniezno-przemysłowej w Krakowie utworzył oddział górniczy mający za główne zadanie kształcenie kierowników kopalń naftowych, obowiązując się do pokrywania ² ₃ części kosztów utrzymania tego oddziału. Gdy wezwanie to okazało się bez-skuteeznem, ponawia Sejm w r 1884 rezolucję, u-poważniąjąc zarazem Wydział krajowy do podjęcia rokowań o uzupełnienie nauk w politechnice lwowskiej wykładami z górnictwa. Od tego czasu datują się starania Sejmu w tym kierunku, by przy politechnice założono wydział górniczo-hutniczy. Ale i te starania pozostają bez skutku, wchodzi tylko w życie kurs przygotowawczy na politechnice upoważniający do starania się o przejście na trzeci rok studjow w akademiach górniczych w Leoben lub Przybramie. Ponadto otrzymuje politechnika tylko 2 katedry ; jedną obejmującą encyklopedję górnictwa, głębokie wiercenia, eksploatację nafty i wosku ziemnego, drugą, naukę o maszynach górniczych, podczas gdy właściwy postulat stworzenia całego Wydziału pozostaje nieuwzględnionym.

Prócz Sejmu wypowiadają się i inne czynniki za otwarciem wyższych studjow górniczych w kraju. Wyrażają to żądanie grono profesorów politechniki lwowskiej, dwa ostatnie wielkie zjazdy górników rodowych Czechów śląskich i wyrażają w szczegól-polskich, zjazd polskich techników, zjazd polskich ności obawę, że niemieckie przedsiębiorstwa górnicze przyrodników, Rada miasta Krakowa, wreszcie poi- na Śląsku będą przyjmowały wychowanków krakowska ucząca się młodzież. Pojawia się także w druku skich z pominięciem górników czeskich, przyczem kilka rozpraw traktujących o przedmiocie, tudzież nie przebierając w środkach posuwają się do twier-parę wniosków poselskich podanych w wiedeńskim dzenia, że na tak zw. „spornych“ terytorjach na Kole Poiskiem i tamtejszym parlamencie.

Śląsku, polscy inżynierowie są aibo polonizatorami

1 tu sprawiedliwość nakazuje przyznać, że w wal-

ad oculos.

Zdawałoby się, że po tylu wezwaniach sprawa albo — horribile dictu — germanizatorami. Dzisiejszy nie powinna już była napotkać na trudności. Tym- stan rzeczy na Śląsku cieszyńskim poucza nas, jakich czasem od ostatnicń energicznych uchwał rozpoczęły podstępnych miało Koło Polskie w narodzie czeskim się one jeszcze w wyższym stopniu. Rząd austrjacki przeciwników, nie doceniając tendencyjnie może znaczenia rozwoju polskiego górnictwa z jednej strony, z drugiej zaś kach o krakowską akademję górniczą nasi ówcześni obawiając się o swe stare niemieckie zakłady w Leo- najwięksi przeciwnicy polityczni Rusini występowali ben i Przy bramie jeszcze nie uznawał za celowe czy wprawdzie z wielką zaciętością, ale z otwartą przył-też wierzyć nie chciał w potrzebę stworzenia polskiej bicę. Akcję swą oparli oni na zapewnieniu rządu, akademji górniczej. Należało ją było zademonstrować dauern przy innej sposobności, według którego wszelkie sprawy narodowo - polityczne między Rusinami

cydować nie mogą i że akademia otworzy gościnne

Zadania tego podjęła się delegacja polskich a Polakami mają być załatwiane we wzajemnem po-górników i hutników, einanacja całego polskiego rozumieniu, wychodząc z fikcji, że powstanie aka-gornictwa, wyłoniona z ostatniego wauiego zjazdu, demji górniczej w Krakowie należy do spraw tej ka-Delegacja ta naprzód w lutym iyi2 zwołała do sali tegoiji. Posypały się zatem interwencje i konferen-Akademji umiejętności w Krakowie wielką ankietę cje ruskie u rządu wiedeńskiego, interpelacje w par-z udziałem wszystkich miarodajnych czynników, która lamencie i groźny, że ukraińskie stronnictwo żadnych jednomyślnie uznaje rychłe utworzenie wyższych nie zaniedba środków, by przeszkodzić powstaniu studjów górniczych jako pilną i niezbędną potrzebę akademji, o ile równocześnie nie otrzyma ruskiego społeczeństwa polskiego a następnie uzasadnia w sze- uniwersytetu we Lwowie. Zapomnieli jednak Rusini, roko. zakrojonym i drukiem ogłoszonym memorjale że powstanie polskiej wyższej uczelni górniczej w za-konieczność powstania wyższej górniczej uczelni, wy- chodniej, czysto polskiej połaci kraju, w najbhższem powiadając się zarazem co do jej formy w ten sąsiedztwie rozsiadłego tu starego po skiego goimctwa sposób, że zakład powinien powstać w Krakowie jako solnego i węglowego jest sprawą, o której oni zde-samodzieina akademja górnicza.

Rownoiegle szła akcja Niemców. Rozpoczęli ją

Niemal równocześnie zwołuje także Wydział wrota dla całej młodzieży garnącej się do zawodu krajowy zreorganizowaną świeżo krajową radę gór- górniczego, bez różnicy narodowości i wyznania, jak niczą, która po długiej dyskusji, poświęconjj głównie to zawsze było przykazaniem w Polsce, roztrząsaniu nad tormą zakładu, uznaje również „kreowanie należycie wyposażonej odrębnej akademji od dołu. Naprzód awantury burszów niemieckich górniczej w Krakowie jako najwłaściw sze rozwiązanie w Leoben przeciw po skim kolegom, potem protest sprawy wyższej uczelni górniczo-hutniczej“ a propo- tamtejszej rady miejskiej przeciw polskiemu projek-nuje tylko na wypadek trudności stworzenia takiego towi z przesadnem ubarwieniem niebezpieczeństw zakładu, uzupełnienie dotychczasowego teoretycznego grożących miastu i niemieckiemu gorniciwu, nadto oddziału górniczego w lwowskiej politechnice do kom- artykuły rzekomo fachowej treści wybitnych osobis-pletnego Wydziału górniczego.    tości w poczytnych dziennikach, wreszcie akcja

Dopiero na skutek tej akcji decyduje się rząd parlamentarna różnych niemieckich grup poselskich, austrjacki na bliższe rzeczowe rozpatrzenie sprawy.    Przetrwaliśmy i tę burzę i akademja, której

Ministerstwo robot publicznych, do zakresu działania powstanie zapowiedziało tymczasem orędzie cesarskie, ktorego należała opieka nad szkolnictwem górniczem, prawie przed 5 laty miała być utworzoną, gdy wy-zwołuje na dzień 1 lipca 1912 konferencję do Wiednia, buchła wojna, a z nią przerwa prac dobiegających na której powołani z kraju znawcy w sposób decy- już końca.

dujący przekony wują rząd o słuszności postulatu    Zbiorowa praca przyniosła dobre wyniki i dobre

krajowego, wypowiadając się zarazem w ogromnej Są zapowiedzi rozwoju tej nowej, naukowej placówki, przewadze głosow zgodnie z zastępcami Koła Pol-    Liczne nazwiska złączone są trwale z jej pow-

skiego za Krakowem, jako miejscem przyszłej akade- staniem. Wymieni je kiedyś szczegółowo kronikarz mji górniczej.    zakładu. Aie dziś, gdy górnictwo polskie przezemnie

nowisko, żądając wydziału górniczego na politech-

Od tej dopiero chwili, sprawa stworzenia aka- w murach czcigodnej krakowskiej wszechnicy zgłasza demji wchodzi na realne tory. Ministerstwo mianuje się do głosu, należy imieniem tego przemysłu wyra-Konntet, któremu powierza współpracę nad organi- zic cześć tym, którzy najwięcej przyczynili się do zacją zakładu, Koło Polskie zas obejmuje mozolne powstania zakładu. Leon Syroczynski, profesor zadanie nie tylko kontrolowania rządu w jego czyn- j późniejszy rektor politechniki lwowskiej, był naj-nościach, aie także staczania walk parlamentarnych wcześniejszym i naj wy trwalszym szermierzem spra-ze stronnictwami Izby, które niechętnem patrzą okiem wy, jakkolwiek co do formy studjow zajął inne sta-na powstać mający zakład.

W pierwszym rzęuzie przeciwnego obozu stoją nice lwowskiej. S. p. Adam Łukaszewski, inży-Rusini, którym sekundują Niemcy. i\ie brak także nier górniczy i docent politechniki lwowskiej, cichy i Czechów, ale ci nie występują otwarcie na arenie pracownik górnictwa, lecz wielki jego organizator, parlamentarnej, tylko w prasie swej umieszczają swą mrówczą pracą, swym wielkim, pełnym zapału artykuły, w których nazywają powstać mającą uczel- talentem organizacyjnym przyczynił się w wysokim nię wieikiem niebezpieczeństwem dla interesów na- stopniu do powstania akademji. Ś. p. Juliusz Leo,

prezydent Krakowa i ówczesny prezes Koła Polskiego w Wiedniu wywalczył na gruncie wiedeńskim z niezmierną wytrwałością i energią wykonanie projektu. Nie mniej profesor Józef Morozewicz, który kierował z godną podziwu energją, na którą my członkowie komitetu organizacyjnego patrzeliśmy nieprzerwanie, pracami organizacyjnemi zarówno za rządów austriackich jak polskich. Górnictwo polskie składa im niniejszym hołd publiczny*).

Górnictwo polskie posiada niezłomną wiarę, że powstający zakład stanie na wysokości swych wielkich zadań, że stąd wyjdą ważne dla górnictwa wskazania a wychowankowie przyuczeni do sumiennego wypełniania swych ciężkich obowiązków okiełzania tajemniczych sił przyrody, będą wzorowymi pracownikami zapowiadającego się dobrze górnictwa. Wolno

*) Wśród wymienionych brak nazwiska inż. Jana Z a-rańskiego, który gorliwością w nieustannych zabiegach o zdobycie polskiej Akademji górniczej pierwszorzędne położył zasługi (Przyp. Redakcji).

nam jednak wyrazić życzenie, by akademja, nie u-właczając teorji, miała w równej mierze na oku praktyczne kierunki życia i praktyczne zadania górnictwa i hutnictwa, bo od ich spełnienia zależy w wysokim stopniu dalszy świetny postęp rodzimego przemysłu górniczo-hutniczego. Tylko w ścisłej zgodzie teorji z praktyką, tylko w odbiegnięciu od dotychczas przeważającego szablonu studjów i w rozszerzeniu programu na nauki praktyczne, gospodarcze i społeczne zdoła zakład zaspokoić istotne i bardzo żywotne potrzeby. Jestem upoważniony do złożenia tutaj zapewnienia, że górnictwo i hutnictwo polskie przyjdzie zakładowi pod tym względem z wszelką pomocą, ułatwiając wycieczki naukowe, praktyki wakacyjne, dostarczając narzędzi górniczych, modeli, rysunków i innych środków naukowych, tudzież spełniając o ile możności wszelkie żądania akademji. W tej myśli, że tym torem pójdzie nauka, witam imieniem przemysłu górniczego powstanie akademji górniczej, i wołam z głębi serca vivat, crescat, floreat aima mater górnictwa polskiego.

Fabryczna przeróbka karnalitu w świetle nauki

napisał Dr. Zygmunt Rożen.

Otrzymawszy od Komitetu Organizacyjnego Akademji Górniczej stypendjum na wyjazd za granicę, chciałem przedewszystkiem poznać te środowiska naukowe, które w wie kich centrach górniczych specjalnie dostosowały się do swoistych bogactw naturalnych i rozpocząłem studja od górno-cechsztyńskich złóż solnych w Niemczech. Olbrzymie te złoża, najdawniej jako t. zw. „sole stasfurckie“ poznane na siodle stasfurcko - egelńskiem na-północ od Harcu, zajmują bardzo dużą część cechsztynu północnych i środkowych Niemiec¹), a mianowicie: ra północ od Harcu płaskowyż bernburski, siodło ascherslebeń-skie i pasu o flechtyńskie, na północny zachód od niego pasmo Harlyberg i Asse, siodło rhiideńskie, las hildesheimski, siodło doliny Leiny i horsty pstrego piaskowca w Salzderhelden i Soling i wreszcie południową jego krawędź. Dalej widzimy je w kotlinie mansfeldzkiej i querfurckiej, na rozległym obszarze w dorzeczu Fuldy i Werry, na równinie hanowerskiej i wreszcie na niżu północno-niemieckim²).

Złoża te, kryjące w sobie wprost niewyczerpalne skarby, są dziś w Niemczech podstawą, młodego wprawdzie, ale niezwykle ożywionego górnictwa, tudzież jednej z najważniejszych gałęzi niemieckiego prze* mysłu chemicznego. Dla badacza zaś stanowią bardzo ciekawy i bardzo wdzięczny materyał naukowy.

Uprzejmości i interwencji profesora Rinn ego w Lipsku, profesora Stillego w GeByndze i profesora Boekego w Hali nad Salą, wybitnych przedstawicieli geologji i petrografji solnej, u których kolejno z korzyścią pracowałem, zawdzięczam, żem mógł zwiedzić cały szereg niemieckich kopalń soli potasowych i poznać ważniejsze typy petrograficzne

') Patrz H. Everding i G. Einecke. Geologische Übersichtskarte der Kal i Verbreitung im mitteldeutschen Zechslein 1: 1,500.000 Abh. d. königl preuss geolog. Landesansialt Xeue Folge 1907.

*) Patrz H. Everding: „Zur Geologie der deutschen Zech-st°insalze“, tablica XI, „Deutschlands Kalibergbau“, Festschrift lb07.

tych złóż, szczególnie typ stassfurcki, południowo-hercyński i hanowerski.

Ponadto miałem w Hali nad Salą częstokroć sposobność omawiania stosunków genetycznych tych utworów morskich z prof. J. Waltherem, twórcą pustyniowej teorji genezy niemieckich złóż solnych, wobec której dziś teorja zatokowa Ochseniusa coraz bardziej traci rację bytu. Bardzo miłym dla mnie towarzyszem na licznych wycieczkach był również inżynier Karol Stier, asystent akademii górniczej w Freibergu w Saksonii, który właśnie w owym czasie zbierał dla siebie materjały porównawcze do obszernej pracy o tektonice złóż potasowych typu hanowerskiego. Wszystkim tym badaczom serdeczne tu składam dzięki, a panu Stierowi jeszcze i za to, że jako fachowy górnik solny, był dla mnie niezbędnym tłómaczem miejscowej gwary górniczej na język naukowy.

Wreszcie za porozumieniem z prof. Boekem przystąpiłem do petrograficzno-chemicznego opracowania profilu złoża „Salzmünde“ w miejscowości tej samej nazwy koło Hali nad Salą, na północnem skrzydle kotliny mansfeldzkiej i zebrałem do tego celu bardzo obfity materjał, obejmujący sól starszą tj. piętro anhydrytowe, polihalitowe i kizerytowe, dalej poziom soli potasowych, czyli t. zw. piętro karnalitowe, następnie trzy poziomy iłu solnego, anhydryt główny i wreszcie sól młodszą.

Niestety z wybuchem wojny musiałem tę pracę przerwać i materjał ten przechowany ze względu na wysoką hygroskopijność niektórych soli już to w słojach, już to w szczelnie zalutowanych cynkowych skrzyniach, zostawiłem w instytucie mineralogicznym uniwersytetu w Hali nad Salą.

Tak więc miałem wielokrotnie sposobność bliższego zetknięcia się z tern potężnem górnictwem, o którego coraz to szybciej postępującym rozwoju niech zaświadczy następujące zestawienie, obejmujące górniczą produkcję wszelkich soli potasowych

Przeciętna

roczna

wytwórczość

Całkowita

wytwórczość

W latach

1861—1865

1866—1870

1871—1875

1876-1880

1881-1885

1886-1890

1891—1895

1896—1900

1901—1905

1906-1910

284.969

490.591

2,253.984

3,489.463

5,206.887

5,767925

7,448.998

11,461.886

19,292.125

32,025.812

56.993

198.118

450.797

697.892

1,041.377

1,153.585

1,489.799

2,292.377

3,658.425

6,405.162

1911

9,706.507 31,070.014 .    11,607.510

1912

1913

w Niemczech, t. j. karnalitu (i kizerytu), soli twardej, kainitu i sylwinu.

Wytwórczość soli potasowych od r. 1861. do r. 1913.ł) wyrażona w tonach :

Z tego wypada na karnalit (+ kizeryt)

55679 185.575 431.691 642.469 836 357 816 089 801.567 1,125 252 1,914.052 2,895.160 4.441.664 5,287 643 5,302 350

Jeśli jeszcze porównamy rok 1913. z pierwszym rokiem istnienia tego górnictwa, t. j. z r. 1861., widzimy wprost imponujący wzrost tej produkcji, mianowicie z dwu tysięcy ton na przeszło 1T6 miliona ton surowca o zawartości jednego miliona ton K2 O i wartości powyżej 190 milionów marek¹ 2). Mniej więcej połowa tej produkcji przypada w r. 1913. na wywóz zagraniczny, mianowicie do Stanów Zjednoczonych Am. Półn (2,316.896 cetn. metr. K2 O), Holan-dji (434 784), Francji (331 149), Austro-Węgier (250.727), Wielkiej Brytanji i Irlandji (234106), pomniejsze zaś ilości do innych państw. Reszta zaś pozostaje w państwie niemieckiem, gdzie około 90°/0 konsumuje rolnictwo, a 10°/₀ przemysł chemiczny³).

W czasie moich studjów, tj. w r. 1914, ta cech-sztyńska formacja solna była dostępna w 150, miejscami około 1000 m głębokich kopalniach i pomimo to w tym samym czasie pogłębiano jeszcze kilkadziesiąt nowych szybów. W innych zaś wykończano już prace przygotowawcze do odbudowy grrniczej, by wnet również z wielkimi udziałami przystąpić d > tego potężnego ruchu handlowo przemysłowego, który dotychczas koncentrował się w syndykacie potasowym w Berlinie

Wojna bynajmniej nie powstrzymała tego rozpędu gospodarczego. W r. 1916 Michels i Przibylla w swojej obszernej książce o niemieckich solach potasowych *) przytaczają już bowiem 200, a Giebel ²) w swojej apologji istniejącego systemu gospodarczego przemysłu potasowego, któremu dziś wewnątrz państwa grozi socyalizacja, z zewnątrz zaś ciężka kontrybucja, wymienia już 207 czynnych kopalń i obaj zgodnie podają, że powstaje jeszcze wielka liczba nowych, z których część ma w najbliższym czasie również podjąć produkcję górniczą. Inwestowany do roku 1913. kapitał w przemyśle potasowym Michels i Przibylla Obliczają na 1*5 miliarda marek, liczba zaś ludzi zajętych w samem kopalnictwie potasowem wynosiła według Giebla ³) bezpośrednio przed wybuchem wojny tj. w lipcu 1914. r. 34 316 głów, których utrzymanie w r, 1914 mimo to, że ta liczba wskutek mobilizacji do końca tegoż roku spadła na 13 785 głów, wynosiło przeszło 35 milionów marek⁴)

Co się zaś tyczy wielkości zapasów solnych niemieckiego cechsztynu, jeden z najpoważniejszych w tym względzie niemieckich znawców, mianowicie dr Konrad Kubierschky ⁵) twierdzi na podstawie produkcji lat ostatnich, że niemieckie złoża potasowe będą mogły pokrywać zapotrzebowanie wszystkich dzisiejszych państw kulturalnych conajmniej jeszcze przez lat 5000.

Wartość ich według ceny przedwojennej wynosiłaby zatem setki miliardów marek Autor ten jest jednak może zbyt skromny, gdyż w tej samej rozprawie cytuje, że Amerykanie w „The Mineral Indu stry“ 1911, str. 613, na podstawie opisu tych złóż według Ochseniusa obliczyli trwałość ich produkcyi na lat 600.000..

Choć liczby tego rodzaju zawsze należy przyjmować z największą ostrożnością, nie ulega wątpliwości, że wiele zawieraią prawdy i że zapasy niemieckie przedstawiają istotnie olbrzymi majątek narodowy. Tern bardziej, że występowanie soli potasowych poza granicami Niemiec znane jest dziś tylko w niewielu punktach na kuli ziemskiej i to w ilościach stosunkowo nieznacznych, a mianowicie u nas w Kałuszu ⁶), Stebniku i Morszvnie, dalej w Kardonie, w Katalonii, w miejscowości Sobkamsk w gubernii permsUej, na granicy włoskiej kolonîi Erbhrea w Da-kalii, -wreszcie w prowincvach Terapaca i Antofagassa w Chile, na wybrzeżu Quüca w Peru i w Indjach wschodnich, gdzie znane są przeważnie jako saletra potasowa. Dla nas jeszcze ciekawym jest fakt, że w Indjach wschodnich w sylu^kiej formacji solnej w Punjap występuje również sylwin i że złoże to także pod względem gospodarczym przypomina formację solną w Kałuszu⁷).

Nic dziwnego, że skutkiem tych okoliczności światowa racjonalna kultura rolna, tudzież chemi-

‘) Die Kalirohsalze, ihre Gewinnung u. Verarbeitung 1916, str. 310 i 321. Tam znajdzie czytelnik szczegółowe opisy technicznego procesu przeróbki soli potasowych, jakoleż potrzebnej do tego aparatury.

') I,. c. str. 9.

³)    L. c. sfr 9.

⁴)    W r 1913. blizko 45 milionów marek.

⁵)    Die künstlichen Düngemittel und ihre Bedeutung für die Volkswirtschaft I. Kali, 1914, str 11.

G) Julian Niedzwied'ki oblicza zapasy w Kałuszu, mianowicie najważniejszego t. zw. trzeciego pokładu na 8,000.000 cetn. metr. (St sunki geologiczne formacji solnej Kałusza w Ga-licyi wschodniej, „Przegląd górniczo-hutniczy“ 1912).

⁷) Dr H. Giebel : Die Frage der Verstaatlichung der Kaliindustrie, 1918, str. 37 i następne, tudzież Zeit. f. pr. Geolog, str. 126 (Entwickelung der amerikanischen Kaliindustrie. Briefliche Mitteilung).

czny'przemysł potasowy pozostają do ostatnich cza-    rozpatrywać będziemy wszystkie inne, praktycznie

sów w zupełnej zależności od rynku niemieckiego,    ważniejsze sole potasowe, zatem t. zw. sól twardą,

nie mającego dotychczas nigdzie żadnej poważnej    kainit i sylwin. Każda z tych części rozpada się na

konkurencji. Oddawna zaś podejmowane próby eman-    część ogólną-opisową i na część szczegółową, obej-

cypacji w tym kierunku, zwłaszcza amerykańskie,    mującą fizyko-chemiczną stronę zagadnienia,

Przeróbka karnalitu.

A. Część ogólna.

Tylko bardzo rzadko niemieckie kopalnie soli potasowych mają tak korzystne warunki naturalne,

nie wydały jeszcze pożądanych rezultatów. Do nich należą próby uzyskania potasu z amerykańskich jezior słonych, z glonów, krzemianów, melasy, potu, wełny owczej i wogóle zwierząt żywiących się roślinami potas zawierającemi i wreszcie z lotnego pyłu wysokich pieców przy f ibrykacji cementu ¹).

Wynik wojny natomiast stworzył i w tym by ich surowy produkt nadawał się do bezpośre-względzie nową sytuację. Dziś bowiem w posiadaniu dniego użytku. Wprawdzie rolnictwo może pod pe-francuskiem będące złoża potasowe alzackie, które wnymi warunkami, np. w najbliższem otoczeniu ko-już przed wojną były w intensywnej odbudowie, palni zadawalniać się surowym, zaledwie 9% K2 O mogą uczynić bardzo poważny wyłom w tym mono- zawierającym karnalitem. Jednakże dla gospodarstw polu niemieckim i kto wie czy, wobec wielkiego bo- rolnych, odległych ponad 200 km od miejsca eksplo-gactwa tych złóż i przy obecnych stosunkach mię- atacji, ten nizkoprocentowy produkt już wypada dro-dzynarodowych, Francuzi nie będą usiłow: li wyzyskać żej, niż 12 4 do 15°/₀ K2 O zawierający surowy kai-tę korzystną konjunkturę, by ten monopol dla siebie nit. Oczywiście, że najkorzystniejsze warunki mają zagarnąć. Bvłby to dla niemieckiego życia gospodar- kopalnie zasobne w sylwin, zatem najbogatszy pro-czego istotnie straszny cios, bo skutkiem tego Niemcy dukt naturalny, bo zawierający przeciętnie 18°/₀ K2 O nietylko straciliby na przyszłość najważniejsze rynki i stanowiącej również u nas obok kainitu główny zbytu, ale ten ich cenny materyał mógłby nagle stracić składnik potasowy złóż kałuskich. na swej wielkiej wartości jako poszukiwany produkt    W wielu kopalniach jednak brakuje niemal zu-

zamienny, na niezbędnie im potrzebne inne surowce pełnie kainitu i sylwinu i produkcja ich opierać się i tern mniej zaważyć na międzynarodowych układach może tylko na nizkoprocentowym karnalicie. Rzecz handlowych jako ewentualny materyał kompensacyjny prosta, że wtedy surowy produkt już na miejscu musi do uzyskania poważniejszych ustępstw natury han- uledz sztucznej koncentracji. To samo zresztą dziać dlowo-politycznej.    się musi także z kainitem i sylwinem, jeśli zważymy,

To samo zresztą, co mówiliśmy o chlorkach po-

Już te krótkie uwagi starczą, by zrozumieć dla- że nawozy potasowe w^ handlu zawierają 20, 30 i 40°/0 czego pierwszorzędni badacze niemieccy, szczególnie K2 O względnie 31*7, 47 4 i 63 3°/₀ K Cl i że do ce-geo'ogowie, chemicy, mineralogowie, technicy i eko- lów przemysłowych sole potasowe muszą zawierać nomiścia) tak wyjątkową opieką otaczają ten mają- co najmniej 50, 5 do 62°/₀ K2 O, względnie 80 do lek narodowy i dlaczego niemiecki świat przemysłowy 90°/₀ KC1. tak chętnie popiera wszelkie badania naukowe soli

potasowych, a zwłaszcza usiłowania, zmierzające do tasowych odnosi się również, jak to zobaczymy w dru-wytworzenia nowych lub uproszczenia starych pro- gim rozdzielę niniejszej pracy i do siarczanów, które cesów przetwórczych. Świadczą o tern przedewszyst- z tych samych powodów uledz muszą fabrycznej prze-kiem bardzo liczne publikacje, których autorowie róbee. Prowadzi ona bowiem do wzbogaconego siar-wciąż dziękują za poparcie materjalne „dem Verband czanu potasowego z zawartością co najmniej 48*6 do für die wissenschaftliche Erforschung der deutschen 51 9°/₀ K2 O względnie do bezwodnego siarczanu ma-Kalisalzlagerstätten“, powołanemu do życia w r. 1905. gnezowo-potasowego z zawartością 25 9% K2 O, który przez Rinnego, Vant Hoffa i H. Prechta, jakoteż od również stosowany bywa jako nawóz. Mianowicie r. 1907 wychodzące bardzo starannie i bogato reda- wtedy, kiedy chodzi o rośliny wrażliwe na związki gowane czasopismo „Kali, Zeitschrift für Gewinnung, chlorowe, jak np. tytoń i winna latorośl.

Verarbeitung und Verwertung der Kalisalze, heraus-    Dla rolnika nie powinno więc być obojętną rze-

gegeben vom Verein der deutschen Kaliinteressenten“. czą, czy potas w nawozie związany jest jako kainit, Każde bowiem, choćby najmniejsze uproszczę- czy jako u nas powszechnie znana w handlu t. zw. nie procesu przeróbki tych soli może mieć wobec ich sól potasowa 40%-wa. Kainit bowiem, wskutek swej olbrzymiej produkcji bardzo poważne znaczenie eko- wybitnej hygroskopijności nądaje się szczególnie na nomiczne.    glebę lekką i suchą. Pochłaniając bowiem wilgoć z po-

Dlatego temu zagadnieniu, które i u nas mo- wietrzą, utrzymuje glebę ciągle w stanie wilgotnym; głoby z czasem stać się aktualnem, poświęcam ni- ponadto zawierając magn, działa również jako bo-niejszą rozprawę i z góry zaznaczam, że proces czy- dziec podczas wzrostu, szczególnie na rośliny paste-sto techniczny małe tu znajduje uwzględnienie. Nas wne, przedewszystkiem na buraki, Natomiast sól po-bowiem bardziej tu interesuje jego nieco skompliko tasowa 40%, w której potas głównie związany jest wana, ale dziś już gruntownie opracowana strona jako chlorek, nadaje się bardziej na glebę ciężką naukowa. Szczegóły zaś techniczne znajdzie czytelnik i wilgotną, tudzież na wilgotne pastwiska i gliniaste w cytowanej literaturze, przedewszystkiem u Michelsa łąki ').

i Przibylli (p. str. 00).    W praktyce jednakże zwykle nie rozróżnia się

tak ostro tych tak różnych nawozów, albowiem dodatnie skutki nawożenia potasem zawsze występują, Dla przejrzystości dzielę cały materyał na 2 czę- o ile tylko gleba posiada dostateczne ilości innych ści, z których I. obejmuje karnalit, w części zaś II. potrzebnych jej składników. Skutki te ujawniają się

') Giebel 1. c., str. 38 i następne.

²) Porówn. spis literatury S. Ziminermanna w „Deutschlands Kalibergbau“ 1907, str. 137—183.

!) Prof. dr Carl Riemann, „Die deutschen Salzlagerstätten, ihr Vorkommen, ihre Entstehung und die Verwertung ihrer Produkte in Industrie und Landwirtschaft" 1913, str, 89.

bowiem już to pośrednio, a mianowicie przez potęgowanie działania bez porównania droższych nawo- Ka Cr O4 i K2 Cra O:, otrzymywane przez topienie zów fosforowych i azotowych, już to bezpośrednio, żeleziaku chromowego (chromitu) Fe Cra Ch z sodą, przyczyniając się do wzbogacania się rośliny w skro- a następnie chromianu sodowego z chlorkiem potasu,

Chromian i dwuchromian potasu

bię i cukier.

służą do wyrobu barw chromowych, żelatyny chro-Jak niezwykły wpływ nawozy potasowe wywie- mowej, do ogniw galwanicznych, jako środek odka-rają np. na jakość buraków tj. na ich zawartość cu- żający, w farmacji, fotografji, do malowania na por-kru, świadczy fakt, że podczas gdy w latach od roku celanie itp.

1872. do 1876. na wytworzenie jednego kilograma su-    Ałun potasowy K2 SO4 Ala(S04)₃ 24 Ha O,

rowego cukru musiało się w Niemczech zużyć 11*74 kg otrzymywany z siarczanu glinowego przez dodanie buraków, to w latach 1900—1912, tj. w okresie wy- KCl j MgSCk, stosowany jest do bajcowania, odmęt-datnego nawożenia tego samego gruntu potasem, na niania ścieków, do farbiarstwa tkackiego, drukar-. wytworzenie tej samej ilości cukru wystarczało już stwa, tudzież do fabrykacji papieru i laków farbier-tylko 6*09 kg buraków (Michels i Przibylla 1. c. str. 313). skich.

Sinek potasu KCN otrzymywany dziś przez przepędzanie amoniaku ponad rozżarzoną mieszaniną potażu i pyłu węglowego według równania:

Ka CO3 + C + 2 NHa = 2 KCN + 3 Ha O,

Bromek i jodek potasu, otrzymywane przez żarzenie z węglem bromianu, względnie jodjanu potasu, wytwarzanych przez nasycanie ługu potasowego bromem, względnie jodem według równania:

1)    6 Br + 6 KOH = 5 KBr + K Br Os + 3 Ha O

2)    KBr O3 + 3 C = KBr + 3 CO *),

Dlatego też w praktyce tylko absolutna ilość potasu w nawozie, brana jest za podstawę do obliczania jego wartości¹). Ważną tylko jest rzeczą by ten nawóz nie zawierał za dużo chlorku magnezu⁸), by zatem nie był zbyt hygroskopijny. Za szybko bowiem rozpłynąłby się na powietrzu i pomimo absorb- nia bardzo ważne zastosowanie do wyługowywania cyjnego działania koloidów zawartych w glebie⁹ 10), złota z kruszców i piasków złotonośnych, dalej w po-roślina nie zdołałaby go odpowiednio wyzyskać. złacaniu, posrebrzaniu, niklowaniu, w galwanoplastyce Drugi zaś konsument soli potasowych, miano- i fotografii, wicie przemysł chemiczny reflektuje — jak się już rzekło — wyłącznie na sole wysokoprocentowe, zatem fabrycznie przerobione i możliwie wolne od wszelkich innych domieszek mineralnych. Przedewszyst-kiem na chlorek potasu i tylko wyjątkowo, mianowicie do fabrykacyi ałunu, także na siarczan potasu.

Szkło wodne potasowe, skoncentrowany roztwór wodny krzemianu potasowego K2 SiOa, otrzymywane przez stapianie węglanu potasowego z krze-,    ......    ,    .    . mionką, służy jako powłoka ogniotrwała, do impre-

potasu, bromek i jodek potasu, nadmanganian potasu gDacji łatss0 wietrzejących kamieni budulcowych, etc. ), a mianowicie.    w malarstwie etc.

t Te przykłady starczą, by w przybliżeniu zdać sobie sprawę z ważności chlorku potasu, względnie karnalitu dla przemysłu chemicznego, konsumującego rocznie miliony ton surowca, który musi uledz przeróbce i by zarazem wskazać, jak doniosłe znaczenie ekonomiczne ma w tym kierunku umiejętna tj. najkorzystniejsze warunki fizyko-chemiczne wyzyskująca praktyczna metoda.

Zanim jednak przechodzimy do szczegółowego omówienia tej metody, musimy wpierw dokładnie przyjrzeć się interesującemu nas tutaj materjałowi t. j. karnalitowi i ciągle pamiętać o tern, że karnalit jako minerał to zupełnie co innego niż to, co pospolicie w ustach górnika nosi tę samą nazwę.

Karnalit bowiem jako minerał jest to sól podwójna o wzorze: KCl. Mg Cl2. 6 Ha O, któremu odpowiada: 26-9°/₀ KCl, 34*2°/₀ Mg Cla i 38 9°/₀ Ha O. Minerał ten ma jednakże znaczenie tylko teoretyczne, bo nigdy nie występuje w przyrodzie w większych ł) Oznaczenie zawartości potasu jako chloroptatynianu> ilościach samodzielnie, a jeśli nawet jako taki znany kontrolowane według Morozewicza za pomocą mikroskopu w świe- jest w szczelinach solnych lub przypadkowych ługach tle spolaryzowanem. należy dziś do najściślejszych metod ana- J    17

lizy wagowej. (J. Morozewicz: O metodzie oddzielania potasu i sodu w postaci chloroplatynianów. Rozpr. Akad. Umiej. t. 46.,

1906).

O znaczeniu zaś soli potasowych dla przemysłu chemicznego nabierzemy wyobrażenia, jeśli wymię- mają podobnie jak nadmanganian potasu zasto-nimy choćby ważniejsze z nich otrzymywane prze- sowanie przedewszystkiem w medycynie tudzież w fo-twory i ich zastosowanie, zaznaczając, że dwie trze- tografji. cie całej produkcji chlorku potasu i jedna ósma siarczanu przetwarza się, jak to niżej widzimy, na węglan potasu, potaż żrący, saletrę potasową, chlorek, chromian i dwuchromian potasu, ałun potasowy, sinek

Węglan potasu, potaż, K2 C0₃. otrzymywany z chlorku potasu i magnezytu Mg CO3 ma zastosowanie przy fabrykacji szkła, smalty, mydła, że-lasinku potasowego, dalej w przemyśle barwierskim, w bielarstwie, piekarstwie i wreszcie w medycynie.

Potaż żrący, KOH, otrzymywany przez elektrolizę chlorku potasu służy również do fabrykacji mydła, w technice barwierskiej etc.

Saletra potasowa, KNO3, otrzymywana z saletry chilijskiej przez wymianę sodu na potas stosowana jest przedewszystkiem jako energiczny środek nawozowy, dalej w medycynie, do konserwacji mięsa, wreszcie jako materjał wybuchowy, szczególnie w pyrotechnice.

Chloran potasu KCIO3, również otrzymywany przez elektrolizę roztworu KCl, służy do fabrykacji zapałek szwedzkich, tlenu, czerni anilinowej, w farmacji i pyrotechnice.

magnezowo-potasowych, gdzie tworzy druzy kryształów, to prawie zawsze zawiera domieszkę izomorficzną karnalitu bromowego, albo też chlorek potasu jest w nim częściowo zastąpiony przez chlorek r u b i d u, chlorek cezu lub chlorek amonu.

*) Zupełnie analogicznie otrzymuje się jodek potasu.

Kryształy takie są w istocie rombowe o licznych    Ślady działania na masę karnalitową sił mecha-

nymi procesami chemicznymi, ujawniają się ezęsto-Präktyczne znaczenie ma natomiast tylko ten kroć przeróżnorodnem fałdowaniem białych wstęg produkt górniczy, który górnik nazywa powszechnie kizerytu na ezerwonem tie masy zasadniczej. Radjal-karnalitem. Jest to mianowicie agregat minerałów nie zaś te siły dyslokacyjne wskutek plastyczności o przeciętnej zawartości 60°/₀ karnalitu, któremu to materjału wyzwoliły się najczęściej w fleksurach, minerałowi towarzyszy zwykle około 22°/₀ soli ka- wyjątkowo tylko w uskokach, miennej, 15°/₀ kizerytu Mg SO4 a H-2O, 2% anhydrytu Ca SO4 i około 1% domieszek ilastych, kwarcu Si O2, pirytu Fe S2, hematytu Fe2 03 i czasami rutylu Ti O2.

Rzadszymi jego towarzyszami są boracyt Mg? CI2 Bi6 O30 i sulfoboryt Mg6 R4 O10 (S04)2. 9 H2O, a gdzieniegdzie także biszofit Mg CI2 6 H2 O i sylwin KC1, wreszcie tachhydryt Ca CI2 2 Mg CI2. 12 H2 O i po-lihalit 2 Ca SO4, Mg. SO4 K2 SO4. 2 H2 O, t. j. sole należące do starszej generacji soli potasowych cech-sztynu niemieckiego. Młodsze piętro karnalitowe jest wprawdzie bogatsze, bo zawiera do 74‘5o/o substancji karnalitowej czyli 18 do 26°/₀ KC1; ta formacya jest jednakże mało rozwiniętą. Stanowi ona masę litą nieuwarstwioną, zawierającą tylko wpryśnięcia soli kamiennej i prawie wolną jest od anhydrytu i kizerytu. Natomiast karnalit geologicznie starszy, stanowiący w wielu kopalniach w Niemczech główny produkt górniczy, tworzy już to prawidłowe, szare lub czerwone ławice, naprzemianległe z solą kamienną i kizerytem, już to zlepieńce i druzgoty, składające się z soli kamiennej, kizerytu i anhydrytu, spojone

ścianach piramidalnych, mają jednakże pokrój heksa- nicznych, czy to górotwórczych, czy wywołanych wtór-gonalny, bo kąt słupa pionowego wynosi 61°23'.

Skałę karnalitową z Salzmünde badałem także pod mikroskopem. Wyniki tych badań znajdzie czytelnik w mojej pracy, która pod podobnym tytułem co niniejszy artykuł, dzięki uczynności ruchliwego przedsiębiorstwa wydawniczego „Tewuge“ wnet ukaże się w druku jako obszerniejsza broszura, pozwalająca na bardziej szczegółowe traktowanie przedmiotu. Tu zaznaczę tylko, że skała ta wykazuje pod mikroskopem budowę holokrystaliczną, czego zresztą na podstawie możliwości przebiegu krystalizacji roztworu solnego z góry spodziewać się należy. Z poszczególnych istotnych jej składników, wśród których oczywista karnalit dominuje, anhydryt wyróżnia się wybitnym idiomorfizmem, wszystkie zaś inne minerały solne są względem siebie w miarę następstwa krystalizacji ksenomorficzne. Nadto karnalit z Salzmünde zawiera kizeryt, sól kamienną, sylwin, tachhydryt, biszofit i stasfurtyt, a z przypadkowych składników piryt i rutyl, tudzież nieco iłu i kwarcu. Van’t Hof-. .    .    .    ...    , A, . .. ,,    ,    .    fowski schemat krystalizacji soli oceanicznych z roz-

substancją karnalitową, której ilosc spada nieraz po- tworów, którego omówienie za daleko by nas odwio-mzej 50/₀. Mimo to górnik nazywa jeszcze 1 taką dło od właściwego tematu, znajduje potwierdzenie skałę karnalitem ).    .    .    .. iw naszem badaniu mikroskopowemu Widzimy tu bo-

karnalit wraz

, .. P stosunku starszego karnalitu do innych skła- wjem następujący porządek krystalizacji: sól ka-dnikow złoz solnych jeszcze tylko tyle wspomnimy, mienua _ anhydryt, sól kamienna - ki-ze szary ił solny miązszosci 4 do 12 m odgranicza zeryt i sól kamienna starszy karnalit ostro od warstw nadległych, podczas z syiwinem i hematytem.

gdy dolna jego granica nie jest ostra, bo leżące w jego    Stwierdziliśmy zatem stałą w karnalicie obecność

spągu piętro kizerytowe rowmez juz zawiera wpra- soli kamiennej, statecznie występującej także i we wdzie tylko subtelne, lecz często po ich rozowej bar- wszystkich innych dotychczas poznanych potasowych wie łatwo wyróżniające się wpryśnięcia karnalitu J). złożach sohiych. jest to zupełnie naturalne, jeśli sobie Miązszosc jego wynosi np. w Stassfurcie 30-40 m²). Uprzyto„mimy, że te twory oceaniczne wydzielały Intensywność jego często krwisto-czerwonej barwy, sję z wysychającego morza dopiero wtedy, kiedy ono słabnie w miarę malejącej zawartości blaszek hema- kyj₀ jU£ nasycone chlorkiem sodowym, zatem skła-tytu, tudziez rosnącej zawartości soli kamiennej 1 syl- dnikiem dominującym i dziś nad innemi solami w wo-winu w karnalitowej masie zasadniczej, az do bjado- dzie morskiej. Skutkiem tego sól kamienna wydzie-rozowej. Pospolicie jeszcze widoczne są w mej blado- lała się od pierwszej chwili nasycenia roztworu oce-mebieskie, częstokroć gęsto rozsiane kryształki anhy- anicznego do chwili wydzielania się ostatnich produ-drytu, wielkości kilku milimetrowy do jednego centy- któw krystalizacji t. j. do wydzielania się soli pota-metra. Cechuje nadto tę masę połysk wybitnie tłusty sowo-magnezowych. Z tego też powodu sól kamienna 1 przełam muszlowy. Rzadszemu w mej są natomiast występuje jako istotny składnik skał solnych w^e znacznie większych rozimarow buły boracytowe, białe wszystkich poziomach tych złóż, tj. w piętrze anhy-z żółtawym odcieniem, dochodzące do kilkunastu cen- drytowem, polihalitowem, kizerytowem i najwyższem tymetrów średnicy ).    karnalitowem i to w obu znanych w cechsztynie nie*

mieckim generacjach ])-

¹) Rzecz ma się tu więc podobnie jak z kruszcowemi złożami. Często bowiem surowy materjał, choć bardzo mało w kru- ków maleje w miarę wznoszenia się od piętra anhy-

Tylko jej ilościowy stosunek do innych składni-

szec zasobny, nosi w górnictwie kruszcowem nazwę zależną od drytowego ku wyższym poziomom, jak to np. widzimy

cmva>ti¹ p&Tawi^rającaIli^o¹ćbytecfo^so/o^Ma⁰^może^w wTeTu na złożu stasfurckiem, które zawiera²) wypadkach zasługiwać na miano kruszcu, podczas gdy skała zawierająca 30% żelaza tylko w wyjfjtkowych wypadkach będzie uważaną za rudę żelazną. (Bergeat 1. c. str. 1).

²) Hugo Liick. Beitrag zur Kenntnis des älteren Salzge-

str. 20.

!) Z punktu widzenia prawa działania masy musi tu uderzyć fakt, iż w przeciwieństwie do chlorku potasu, który chętnie łączy się z innymi składnikami w sole podwójne, jak to np. wi-birges in Berlepsch-Bergwerk bei Stassfurt nebst Bemerkungen dzimy na najważniejszych minerałach potasowych tj. na karna-über die Pollenführung des Salztones. Inaugural-Dissertation 1913, licie i kainicie, chlorek sodu pomimo, iż masą swoją przewyższa częstokroć wszystkie inne składniki solne razem wzięte, za-⁸) H. Everding, 1. c., str. 36.    chowuje wobec nich „splendid isolation“. Dotychczas w    tym

⁴) Kurt Beck: Petrographisch - geologische Untersuchung    względzie poznany został jedyny i to bardzo rzadko tylko    wy-

des    Salzgebirges an der oberen Aller im Vergleich mit dem    stępujący produkt wtórny: rinne t Fe CI2. 3 KCl. Na Cl.

str. 55.

Stassfurter u. Hannoverschen Lagerstättentypus, Inaugural Disser-    ²) Por. R. Lorenz: Chemische Industrie im Kriege, 1919,

tation, 1911, str. 9.

0 Strzelce zapomocę płynnego powietrza w kopalnictwie górnośląskiem

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

Przegląd zawodowego piśmiennictwa.

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węgiowem

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

Z żałobnej karty.

¹

)    Rok 1914 jako 1-szy rok wojny wykazuje już znaczny snadek ogólnej produkcji, bo z lid mil na niecałe 8*2 mil. (dokładnie 8,171.512).

²

)    Tu warto d'a porównania nadmienić, że według urzędowej statystyki (Statistik des Bergbaues in Oesterreich) wydanej nakładem byłego e. k. Ministerstwa robót publicznych z r 1913, str. 2 7, wydobyto w r. 1913 w Kałuszu, t. j. w obecnie zuanem u nas najbojrats'.em złożu soli potasowych: 2 *.443 cetn. metr. kainitu. Z tej ilości, jakoteż z zapasów poprzedniego roku wy-produk wano 136 626 cetn. metr. mielonego kainitu, wartości 177.6*4 K. — Por też dr K. Tołwiński. Sole potasowe, „Czasop. górn.-hutn.“ 1919, str. 62.

³

)    Najintensywniej korzystało z soli potasowych wysoko

⁴

rozwinięte rolnictwo holenderskie, zużywając w r. 1913. 2.000 kg K2 O na 1 km² uprawnej powierzchni, na drugiem miejscu są Niemcy z ilością 1.529*3 kg, na trzeciem Stany Zjednoczone z 1204 kg, na czwartem Wielka Brytanja i Trlandja z ilością

⁵

117*4 kg na 1 km², na piąłem kraje austrjackie z 114 2 kg, na szóstem Francja z 89*9 kg, a na siódmem Węgry z 18 8 kg na

⁶

1 km² powierzchni uprawnej. (Por. dr. H. Giebel: „Die Frage

⁷

der Verstaatlichung der Kaliindustrie, Berlin 1918, str. 8).

⁸

) Według Prechta oznacza się ilość chlorku magnezu, ekstrahując go alkoholem absolutnym i oznaczając ilość chloru, która w nawozach potasowych nie powinna przekraczać 6'7₀.

⁹

s) R. Zsigmondy, Kolloidchemie, II-gie wyd. 1918, str. 4.

¹⁰

) Reszta zaś pozoslaje nieprzerobiona i służy przeważnie jako domieszka do wzbogacania nawozów potasowych.

(C. d. n).~f ÆVjTÿ

w piętrze anhydrytowem: 96% soli kam. i 4%'anhydrytu,

w piętrze polihalitowem: 91% soli kam. i 7% poliha-litu, nadto 0,5% anhyd^tu i 1,5% chlorku magnezu,

w piętrze kizerytowem: 65% soli kam. i 17% kize-rytu, nadto 13% karnalitu i kainitu, 3% chlorku magn. i 2% anhydrytu,

w piętrze karnalitowem : 25% soli kam. i 55% karnalitu, nadto 16% kizerytu, 2% chlorku magn. i tachhydrytu i 2% anhydrytu, boracytu, he-matytu, iłu i piasku.

Ten fakt geologiczny ma ze stanowiska naszego zagadnieniato ważne znaczenie praktyczne, że wszelka przeróbka naturalnych soli potasowych musi się zawsze liczyć z obecnością w nich znacznych, bo normalnie 20% przekraczających ilości chlorku sodowego. Z drugiej strony teoretyczne rozważania nad genezą najważniejszych praktycznie soli potasowych tj. karnalitu, kainitu, sylwinu i soli twardej muszą wyjść z założenia, że wszystkie te produkty wydzielały się z roztworu morskiego, który przez cały okres ich krystalizacji był nasycony chlorkiem sodu, czyli in-nemi słowy, że sól kamienna wydzielała się z nimi równocześnie.

0 Strzelce zapomocę płynnego powietrza w kopalnictwie górnośląskiem

napisał

inż. St. Grabianowski.

Lont może się także stać pośrednim powo- sne zapalenie przy zastosowaniu lontu, działającego dem wyżej wspomnianych zapaleń. Jest całkiem mo- jako pneumatyczny zapalnik, przyczem opierano się żliwe, że węglowy miał wiertniczy znajdujący się na doświadczeniu Bourdoucle’a (13, S. 44,    45).

w otw⁷orze, skoro się połączy z ciekłem powietrzem Bourdoucle zużytkował ciepło ściskania powietrza zwłaszcza przy otworach skierowanych ku górze do zapalania lontu i zbudował zapalnik, składa-i przy użyciu naboi trocinowych, może jako nabój jący się zasadniczo z rury uszczelnionej, z któ-wtórny zostać zapalonym zapomocą lontu w zwykły rej jednego końca wystawał lont, a przez drugi ko-sposób lampą zatlonego. Następnie zaś, albo za po- nieć przechodził tłok. Przez nagłe posunięcie rury średnictwem szybciej wówczas palącego się lontu, ku zaporze tłok zostaje przyciśniętym ku dołowi albo wskutek dostatecznie silnej własnej detonacji przez co powstaje ciśnienie, dające tyle ciepła, że owa mieszanina sama bezpośrednio zapala nabój — następuje zapalenie się rdzenia prochowego, co jest tern prawdopodobniejsze, że zazwyczaj, mimo    Aby omawiane już wyżej nadciśnienie w otwo-

wszelkich zarządzeń, miał ów bardzo rzadko bywa rze było tak wielkiem, że zdołałoby zapalić lont — dokładnie usuwanym (nieraz także z powodu szcze- wydaje się naogół wykluczonem. Zawsze jednak linowatych ścian otworu wiertniczego nie może być istnieje możliwo ć, że przy zastosowaniu kapsli wy-mimo najlepszych chęci dokładnie usuniętym), a także buchowych niedostatecznie uszczelnionych, zapalają wbrew zakazom nieraz jeszcze okruchy węglowe się one z powodu nadciśnienia przedwcześnie i po-używane bywają częściowo przy przybijaniu otwo- tem zapalają nabój.

rów. Cały szereg doświadczeń przedsiębranych na    Najskuteczniejszem wydawałoby się, używać

kopalni G. na powierzchni ziemi i pod ziemią miały jedynie lontu z niezapalnem, lub trudno się palącem właśnie na celu zbadanie tych różnych ewentualno- zewnętrznem opleceniem. Naogół nie będzie rzeczą ści. Wprowadzono po dwa naboje trocinowe napo- możliwą taki lont otrzymać — nie mówiąc już o tem, jone płynnem powietrzem do otworów skośnie ku że ewentualna gwarancja praktycznie jest bez war-górze skierowanych, nie wyczyszczonych poprzednio, tości, gdyż trzeba jeszcze i o tem pamiętać, że rdzeń których jednak- nie uszczelniano.    prochowy (zwłaszcza przy wojennych, zastępczych

Pył węglowy nasycony płynnem powietrzem lontach) może przedostać się z wewnątrz na zewnątrz zapalał się natychmiast od palącego się lontu, spa- i zapalić znajdujący się w otworze miał węglowy lał się szybkim zduszonym płomieniem — wskazu- również napojony, a następnie przedwcześnie zatlić jącym kierunek najniższego miejsca w otworze i po    i    nabój.

kilku minutach zapalił nabój, który niebawem jasno    Do pewnego stopnia można    osiągnąć niezapal-

się paląc wraz z resztkami lontu i palącym się py- ność zewnętrznego oplecenia przez przeciągnięcie łem węglowym został wyrzucony. W 9 przypadkach lontu przez wilgotną glinę ; wytwarza się w ten spo-(na 35 prób) otrzymano ten sam wynik. Podczas sób cienka izolująca warstwa gliny na zewnętrz-analogicznych prób, przeprowadzonych z ładunkiem, nej stronie lontu.

utworzonym tutaj z naprzemian po sobie następują-    Staranne oczyszczenie otworu wiertniczego

cych warstw pyłu węglowego oraz iłowych przybi-    z    miału jest zatem nieodzownem.    Ewentualnie    po-

tek, gdzie częściowo używano także lontu rozszcze-    zostałe resztki miału węglowego    należy przez    po-

pionego (zwiększone niebezpieczeństwo przebicia się wolne wprowadzenie wilgotnej przybitki iłowej od-iskry z rdzenia prochowego na zewnątrz) — w dwóch sunąć w najdalszą głąb otworu. Trzeba na to zwa-przypadkach (na 28 prób) — po upływie 30 do 50 żać, by przybitka iłowa była koniecznie czystą, sekund, (tak długo lont palił się równomiernie), wy- wolną od drobnych węgli i chudą. Ponieważ górnicy strzelił z otworu wiertniczego wielki snop ognia, zapaliwszy ładunek, jak to doświadczenie wykazało, a po dalszych 10 sekundach nastąpiła silna détona- dopiero wtedy zwykle się oddalają z przodka, gdy cja połączona z gwałtownem wyrzuceniem z otworu ujrzą iskry tryskające z palącego się lontu, zarząd

jasno płonących resztek naboju.    -

Inną dalszą możliwość przedstawiało przedwcze-    *) t. j. pozbawianą znaczniejszej wartości „tłustej“ gliny.

jednej kopalni wydał rozporządzenie, że koniec lontu wystający poza otwór wiertniczy musi być długi przynajmniej na 30 cm., oraz o ile możności nie zwisać ku dołowi, lecz sterczpć ku górze. Rozkaz ten miał na celu dać żeleźnikowi możność po zapaleniu lontu, jeszcze na czas usunąć się i oddalić z przodka.

3. Nagie druty strzałowe na przestrzeni 150 mm a lontowym drutem przewodnim silnie ze sobą zwią

zane.

Obok zakazu palenia przy zakładaniu i zapalaniu naboju, należy jeszcze często zwracać uwagę na ostrożne obchodzenie się z lampą przy otworach.

Oto są zasadnicze reguły zapobiegawcze celem uniknięcia wypadku przy używaniu lontu, naturalnie nie mówiąc o rozumiejących się samych przez się przepisach, usuwających następstwa najzwyklejszej lekkomyślności. Ogólny zakaz używania lontu przy zastosowaniu powietrza rozsadzającego usunąłby wszystkie te tylko warunkowo skuteczne przepisy. Jeżeli dotychczas ustawowo nie jest to jeszcze obowiązu-jącem, to przyczyny szukać należy w braku elektrycznych silników do zapalania, oraz zapalników, któremu w dzisiejszych wojennych jeszcze warunkach zaradzić nie można.

Przedwczesne zapalania się przy elektrycznych zapalnikach.

Przy zapalaniu elektrycznym tylko bardzo rzadko zdarzają się przedwczesne zapalenia i to — pominąwszy skutki wielkiej niedbałości — w zasadzie jedynie przez odszczepione elektryczne prądy. Przed-zapalania, w przyjętym przez nas znaczeniu, nie mogą się z samej już natury rzeczy nigdy zdarzać.

Z inicjatywy urzędu górniczego w Dortmundzie zarządził elektrotechniczny oddział Związku nadzoru nad kotłami parowemi w Essen próby co do wpływu siły elektrycznej pod ziemię na tereny kopalu. Alvensleben ogłosił rezultaty tych badań.

Według jego zdania, nie zdarzałyby się te za-

palenia :

1.    Gdyby przedewszystkiem było możliwem utrzymać w dobrym stanie tory kolejek, gdyż w takim razie zapobiegłoby się niebezpieczeństwu u samego źródła. Chodzi tutaj o połączenie pojedynczych szyn. Jeżeli nakładki są luźne, lub jeżeli ich brak zupełnie, to prąd szczątkowy przepływający przez szyny będzie musiał z konieczności poszukać sobie innej drogi. Wówczas, przy odpowiednio wysokim napięciu, prąd w danym razie przechodzi w przewód strzałowy.

2.    Oraz, gdyby dla uzyskania dokładniejszego przewodu zwrotnego istniało połączenie umieszczonych na szlakach kolejek przewodów żelaznych z szynami należącymi do owego zwrotnego przewodu.

Stałe, unormowane przeprowadzenie powyższych warunków jest w górnictwie prawie niemożliwem. Trzeba więc było innych dróg szukać. Według p. Alvenslebena należy jako najprostszego środka przeciwko działaniu prądów rozprószonych, używać nagich t.j. nie izolowanych przewodów strzałowych, które na-tępnie należy odpowiednio izolowane układać. W górnictwie górnośląskiem, odkąd coraz liczniejsze zarządy kopalń przy zastosowaniu powietrza ciekłego wprowadziły u siebie zapalanie elektryczne zdarzały się niejednokrotnie wypadki, dające się wytłomaczyć przedwczesnem zapaleniem przez odszczepione, rozprószone prądy elektryczne. Wymieńmy dwa typowe wypadki:

1.    Robotnik został zraniony wybuchem powstałym w chwili włączania zapalnika.

Wytłomaczenie: Rura maszyny wiertniczej w kilku miejscach uszkodzona zetknęła się bezpośrednio z przewodami strzałowemu

2.    Wybuch nastąpił przy łączeniu drutów naboju z drutami zapalnika.

Wytłomaczenie: Przewód ładunkowy był z jednej strony połączony z ziemią, z drugiej strony z łącznicami (żerdziami) na których leżał uszkodzony kabel.

Było rzeczą oczywistą, że projekt Alvenslebena, by używać wiertarki o izolowanym ułożeniu nagich przewodów strzałowych, zwłaszcza w wilgotnych kopalniach również napotkać musiał w praktyce na trudności. Z konieczności trzeba było brać w rachubę fakt złej izolacji i złych przewodów i zastanowić nad znalezieniem innych środków zapobiegawczych. W tym celu przedsięwziął Riedel na kopalni G. dokładne badania. Stwierdził on, że zazwyczaj przedwczesne zapalania następują z powodu powstawania odszczepio-nych prądów i niezastosowywania sztucznego zwarcia oraz, że odszczepione prądy powstają w zasadzie przez zetknięcie się z otwartych miejsc przewodów i dostają się do przewodów strzałowych, dzięki dobremu przewodnictwu gonitwom, oraz wody kopalnianej. Należałoby więc wprowadzić w użycie sztuczne zwarcia, których można rozróżnić pięć rodzajów:

1.    Nagie druty strzałowe skrzyżowane i w punkcie skrzyżowania ściskiem śrubowym zczepione.

2.    Nagie druty strzałowe skrzyżowane, a w punkcie skrzyżowania związane przewodnim drutem lontowym.

4.    Nagie druty strzałowe, biegnące równolegle w odległości około ¹k m połączone ze sobą przewodnim drutem lontowym, którego obnażone z izolacji końce okręcone są około drutów strzałowych.

5.    Klub i podwójna.

Z wielu, dokładnie zbadanych rodzajów sztucznych zwarć, okazał się ten ostatni przy próbach najlepszym. Podwójna kluba, pomysłu nadsztygara Jó-sefiaka z kopalni Antonia składa się w zasadzie z dwóch pojedynczych klubek, umieszczonych sprę-żynowo na sztabie żelaznej w odległości mniej więcej 10 cm, opatrzonych chropowatemi płaszczyznami w celu uzyskania obnażenia przechodzących drutów przewodowych.

Ta kluba podwójna może być umieszczona na odbudowie przy wejściu do filara, lecz musi znajdować się na chodniku przynajmniej w odległości 10 m od przodka

Na drodze do zapalnika po założeniu naboju i połączeniu drutów przewodzących z drutami strza-łowemi, żeleźnik odłącza jeden drut z kluby. Gdyby w tymże momencie mimo wszystko nastąpiło przedwczesne zapalenie przez błądzące prądy, to przecież filarowy, nie może być wogóle wcale zranionym, a piecowy jedynie chyba tylko bardzo lekko. —W ten sposób wynaleziono więc środek, aby mimo wszystkie reguły zapobiegawcze przecież czasem zdarzające się przedwczesne zapalenia się z przyczyny prądów błądzących, o ile możności uchylić.

Próby wykazały dalej, że prąd stały jest dużo bardziej niebezpieczny niż prąd przemienny. Potwierdzają to również i wcześniejsze, z innych pobudek

przedsiębrane doświadczenia, gdzie miał węglowy, nasycony płynnem powietrzem zostaje wysypany na był następujący: jeden bok toru, połączenie zaś toru przerwane, poczerń ciężarowy pociąg zostaje wprowadzonym na tor a) Przy nabojach chloranowych tak, że powstaje przepływanie prądu na przeciwległej    b) „    »    trocinowych

źródłu prądu części toru, pomiędzy przerwanemi sty- c) »    »    ze sadzy

kami szyn. Nie udało się w tym wypadku zapalić Wielką długość płomienia przy zastosowaniu przy miału węglowego. Dopiero gdy miał węglowy wysy- bitki tłómaczy Riedel tern, że płomień zostaje przez panym został obok styku zauważono żywe powsta- ciśnienie^gazu^daleko^wyrzuconym.

Przeciętny wynik całego szeregu doświadczeń

bez przybitki z przybitką 2*28 m 1 58 m 0 9Ö m

272 m 2 23 m 1-26 m

Rycina 3.

Podwójna kluba krótkiego spięcia (system Józefiaka), (wielkość naturalna).

miar tlenu.

wanie iskier, które w kilku przypadkach prowadziło do zamierzonego zapalenia.

Te same próby przeprowadzone z jedno- i z dwu-fazowem połączeniem i z 120 woltami napięcia nie wywołały żadnego zapalenia miału węglowego, nasyconego ciekłem powietrzem, bez względu na to czy został on wysypany na, czy też obok zetknięcia się szyn.

Opisane metody zatem, z których podkreślić należy przedewszystkiem podwójną klubę Józefiaka, sądząc z powyższych doświadczeń, będą mogły, jeżeli nie całkiem zapobiedz, to przynajmniej znacznie zmniejszyć niebezpieczeństwo odchylonych prądów stałych — bo prądy zmienne, jak to widzieliśmy, prawie nie wchodzą w rachubę.

Powstawanie płomieni spiczastych wkrótce po normalnie oddanych strzałach zapomocę ciekłego powietrza.

W urzędowych rozprawach z powodu nieszczęśliwych wypadków, można często spotkać się z twierdzeniem, że płomienie spiczaste (żrące) powstałe wkrótce po zapaleniu nabojów z ciekłem powietrzem spowodowały oparzenia. Po bliższem zbadaniu przyczyn pokazało się zazwyczaj, że zatlenie nabojów było zbyt słabem, że zatem nie nastąpiło zupełne spalenie. Dość często można było zauważyć płomienie spiczaste przy użyciu trocinowych naboji.

Okoliczności spowodowały przewodniczącego Wydziału badań nad ciekłem powietrzem do podjęcia prób dotyczących powstawania płomieni spiczastych.

Chodziło o zbadanie stopnia powstawania płomieni spiczastych przy chloranowym materjale wybuchowym, przy nabojach trocinowych i ze sadzy napojonych powietrzem ciekłem, gdyż było jasnem, że wszystkie trzy rodzaje materjałów wybuchowych wykazują w danym razie płomienie spiczaste. Trzeba było jeszcze przedewszystkiem dowieść, że materjały wybuchowe w połączeniu z ciekłem powietrzem specjalnie są skłonne do tworzenia płomieni spiczastych.

Zapalano rozmaite normalne rodzaje naboji, raz bez ładunku, drugi raz z ładunkiem, w żelaznej rurze zacementowanej, długiej mniej więcej na 80 cm., o średnicy 40 mm, albo zapomocą lontu, lub elektrycznie, lub też wreszcie zapalnikiem „Sirius“.

Ponieważ twierdzenie, że obecność pyłu węglowego w otworze wiertniczym działa wydłużająco na płomień, nie okazało się fałszywem, powtórzono próby z taką ilością pyłu węglowego, jaka przeciętnie przy średnio-dokładnem czyszczeniu w zwykłym wiertniczym otworze węglowym pozostaje. Próby te miały przebieg zupełnie taki sam, jak dawniej wspomniane, z tą jedynie różnicą, że pył wiertniczy wkrótce po zapaleniu został z otworu gwałtownie wyrzuconym, przez wystrzelający płomień spiczasty. Zatem zdaje się, że obecność pyłu węglowego w otworze wiertniczym nie wpływa na długość płomienia spiczastego.

Przy próbach przeprowadzonych z miałem węglowym napojonym powietrzem rozsadzaiącem, oraz nabojami ze sadzy, tudzież trocinowemi nabojami z przybitkami lub bez tychże, zauważono wydłużenie się płomienia i to przeciętnie o 0 25 m przy nabojach trocinowych, a o 0*35 m przy nabojach ze sadzy. Przy tych doświadczeniach ładunek tylko nieznacznie wpływał na wydłużenie się płomienia.

Z tych trzech rodzajów materjałów wybuchowych—posiadają chlorany najdłuższy płomień spiczasty, anabój ze sadzy wykazuje najkorzystniejsze wyniki.

Przy wypadkach spowodowanych spiczastym płomieniem w nabojach trocinowych, wchodzi w grę jeszcze jeden, bardziej przypadkowy czynnik : — Lont, już sam przez się, jest słabym środkiem zapalnym, a właśnie te kopalnie, które używają patronów trocinowych, używają też zazwyczaj i lontów. Tym sposobem prócz skłonności nabojów trocinowych, już samych przez się, do wytwarzania płomieni spiczastych, mamy tu do czynienia ze słabą siłą zapalną lontu, powodującą najczęściej płomienie spiczaste. Jeżeli przy zapalaniu lontem używamy silnej kapsli wybuchowej, zaraz oczywiście zmniejsza się ilość spiczastych płomieni i to nam wyjaśnia tę małą liczbę zdarzających się wypadków przy chloranowych ma-terjałach wybuchowych zapalanych obecnie najczęściej zapomocą kapsli.

Zastanawiano się również i nad tern, czy nadmiar lub niedobór tlenu wpływa na długość ewentualnie powstającego płomienia spiczastego, przyczem się pokazało, że u naboi uboższych w tlen, płomień był o wiele krótszym niż u naboji wykazujących nad-

(C. d. n.)

Ekonomiczne skutki wojny.

Zmiana roku przyniosła jako rodzaj zamknięcia krycie w złocie wynosiło w 1913 roku 216 miliardów, bilansowego ekonomicznych stosunków poszczegól- zaś w 1919 roku 30Va miliarda franków, nych państw szereg rozważań w zagranicznej prasie

Poniższe zestawienie daje pogląd na procentowe na temat ekonomicznych skutków wojny. Rozważa-    wzmożenie się obrotu    notami w    roku 1919    w    poronią tego rodzaju nie są dla żadnego z państw euro-    wnaniu z rokiem 1913 i wykazuje, na podstawie    w ten

pejskich, z wyjątkiem chyba Szwajcarji zbyt przyje- sam sposób zestawionych liczb, wzmożenie się dro-mne, a zestawienie tak:ego bilansu jest tern gorsze, żyzny. Wynika z niego, że podnoszenie się cen stoi im gorzej odnośne państwo wyszło na wojnie. Nie- w prostym stosunku do ilości puszczonych w obieg wątpliwie jednak zrobienie takiego bilansu za okres pieniędzy papierowych, wojny, zwłaszcza za jej rok ostatni przyniesie zawsze nadzwyczajne korzyści, o ile będzie zrobione    Wzrost obiegu not 171    244 375    435 375

sumiennie i pod szerokim, światowym kątem widzę-    Wzrost drożyzny 206    257 330    330 1000

nia. Oderwane bowiem pozycje takiego bilansu po-

Stany Z jod. Auglja Francja Włochy Niemcy Niem. Austrja

3900

4000

Z powyższych cyfr odczytać można oczywiście szczególnych narodów niejednokrotnie daćby bowiem także i stosunek ekonomicznej siły pojedynczych mogły zupełnie fałszywy pogląd na prawdziwy stan państw. Najgorzej pod tym względem wygląda nie-rzeczy i jego przyczyny, którychbyśmy w przyszło- miecka Austrja, którą zresztą pod każdym względem ści chcieli ze względu na narodowe dobro uniknąć, wojna najbardziej dotknęła. Jednym z najdotkliwszych uregulować lub naprawić.    ciosów dla niem. Austrji jest kwestja spadku wytw'r-

Wyrazem tej dążności do rozwiązania wojenno- czości węgjowej. którego to płodu jest Austrja zupeł-ekonomicznych problemów jest między innemi także nie prawie pozbawiona i zdaną jest tylko na dowóz umieszczony w noworocznym numerze wiedeńskiej węgla głównie z Niemiec i z Czecho-Słowacji. Skoro „Neue freie Presse“: „Przegląd ekonomiczny". Nie- jednak państwa produkujące węgiel wytwarzają go wątpliwie Austrja należy do państw, które wojna naj- w porównaniu z rokiem 1913 conajmniej o 21% mniej, bardziej dotknęła, jakkolwiek śmiało rzec można, że to dla importu węgla do Austrji trudno rokować ujemne skutki wojny dały się w niemałej mierze od- zbyt wielkie nadzieje. Dla objaśnienia nie będzie rze-czuć i tym, którzy z niej wyszli zwycięsko. Wpraw- Czą zbyteczną podać zestawienie produkcji węgla dzie bowiem spadek kursu korony na giełdzie szwaj- w r. 1913 i 1919 w najbardziej pod tym względem carskiej do 3 cent. jest wyrazem braku kredytu i głę- produktywnych państwach Europy. Wygląda ono na-bokiego gospodarczego upadku, niemniej przeto wojna stępująco: wywołała zubożenie całego świata. Skoro bowiem przed wojną pracowano nad powiększeniem ogólnej zasobności i niejedna już społeczność rozporządzała zna-

cznemi ilościami potrzebnych jej artykułów, to po- mniej jak w r. 1913 o 32% 25°/o    32% 22%    21%

niższe zestawienie świadczy dosa lnie ile ucierpiała gospodarka światowa wskutek wojny.

1913

1919

miljonów ton Anglia Niemcy Francja Bclgja Czecho-Słowacy

287

195

to to

41    23

28 18

to co

-O

Wpływu obniżenia się produkcji węgla na wy-datność i stan przemysłu nie trzeba osobno udowadniać. Dla ilustracji warto jednak podać cyfry dla niektórych gałęzi przemysłu dobrze przed wojną zagospodarowanej Austrji. Spadła tu np. wytwórczość cementu z 5.200.000 q na 750.000 q, cegieł 82 8 miljonów sztuk na 6 miljonów,surowca żelaznego z 6,066.000q na 600.000 q, a lokomotyw gotowych z 283 na 145 Nie należy przytem zapominać, że zawikłane sztuk. Oczywiście obok braku węgla działał na czyn-w wojnę państwa posiadają około 1200 miljardów ność zakładów przemysłowych cały szereg innych franków długu, na którego umorzenie poświęcać będą czynników, jak wzmożenie samych kosztów prowadzenia przedsiębiorstwa t. j. wzmożenie cen za po-

Światowa wytwórczość pszenicy

1913 1022    31*5

1919 700    232

A mery kańska Swatowa Wytwórczość Wytwór, surowca wytwórczość wytwórczość węgla w główn. żelazu. Anglii, bawełny    cukru państwach    Amervki,

miljonów centnarów metrycznych    Niemiec

Spadek 32%    26%

169-7

1635

4%

10.470    550

8 320    410

20%

25%

musiały jeszcze przez długie lata znaczną część swo-    .

ich wytworów. Zapasy bowiem złota zostały dawno trzebne do prowadzenia materjały, których cena wyczerpane na pokrycie pierwszych potrzeb wojny, wzrosła w niektórych wypadkach nawet ponad 2000 /o a uskutecznienie wypłat za pomocą pieniędzy papie- cen przedwojennych. Nie mniej ujemnie wpłynęły na. rowych wywołało zdeprecjonowanie waluty. Poro- stan zakładów przemysłowych i stosunki robotnicze wnanie kursów na rynku pieniężnym w Zurychu no- Wydatki na opłacenie robocizny wynoszą obecnie sumy towanych z końcem roku 1919, jakie przedstawiamy wprost ogromne, a w niektórych instytucjach docho-poniżej, daje temu świadectwo    dz.\ć mają (Alpiny) nawet do 60 /o całego obrotu.

W każdym razie wzrosły prace niektórych robotników nawet i o 2200%, jak wykazuje zestawienie oparte na niemiecko-austr. datach:

„Parytet“

Kurs z końcem roku

Wiedeń

105

3-25

Pa yż Rzym Londyn

100 100    25

52    42 21-2

Spadek poniżej pari

37    31    48    58    15

Robotnicy

Czeladnicy

metalowi

drzewni

krawieccy

szewscy

za 1 godzinę

za tydzień

Ponieważ wskutek ogromnych wojennych wydatków potrzeba było coraz więcej pieniędzy przeto

^cejjakwr. 1914oB6Ü»/. »

kach gwarancyjnych (z wyjątkiem Rosji) wynosił ten    Powyższe zestawienie jest równocześnie także

obieg w 1913 roku 32 miliardy franków, wynosił on obrazem spadku wartości pieniądza, który równocze-w 1919 roku 177 miliardów franków, przyczem po- śnie jest też powodem ciekawego rozgardiaszu na gieł-

co co

co

0-90

0-48

6 00 11 00

LO O

<M CO

O 00

1300% 130%

dach i ogromnego pokupu t. zw. wartości realnych, dziernika 1919 r. wzmogła się produkcja węgla w Niem-Zestawienie podane odnośnie do transakcji efektami czech do 6,940.000 ton na 4,756.000 ton w styczniu na giełdzie wiedeńskiej z końcem roku 1918 i w rok tegoż roku, a produkcją żelaza wzrosła w tym sa-później wykazuje wywołane w ten sposób nadzwy- mym czasie z 505 000 ton na 559 000. Podobne zwyczajne zwyżki:

Przeciętna wysokość kursów w procentach :

20 fikcji 10 akcji 21 akcji 5 akcji 6 afceji bankowych transport, górnicz. naftowych tekstylnych

171    285    395    365    202

386    1020    1540    3875    528

Zwyżkawporównaniuz 1918 +205 +735 +1145 +3510 +326 Przeto będą chętnie z tej pomocy, która też z drugiej strony nie mniej chętnie, aczkolwiek nie bez Podobnie jak zniżka wartości waluty i dążenie wykorzystania dobrej sposobności, będzie im udzie-do ratowania majętności prywatnych spowodowały loną. W sprawie tej najdonioślejszą rolę odgrywać ogromny ruch na giełdach, podobnie ogólne wzmo- będzie posiadanie odpowiedniego materjału transpor-żenie wywołanego w związku z tern ruchu pienię- towego, warunkujące bezwzględnie zapoczątkowanie żnego doprowadziło gospodarki bankowe do nieocze- światowego handlu. Okazuje się na korzyść rozwoju kiwanych nigdy rezultatów, na co wpłynęła także tego handlu, że tonaż światowa po wojnie wynosi i ta okoliczność, że wobec ogólnej zwyżki cen, prze- 479 milionów ton, tj. o 2Va miliona ton więcej, jak mysłowcy żądać musieli coraz to większych kredytów, przed wybuchem wojny. Poniższe zestawienie daje Nie koniec jeszcze na tern. Kilku powyższemi oczywistą wytyczną, na czyją korzyść przechyli się uwagami zupełnie nie wyczerpujemy stosunków wy- w najbliższym czasie szala korzyści, przyniesionej wołanych zakończeniem wojny. Przełomowy rok 1919 przez otworzenie światowego handlu, odznacza się bowiem wybitną dążnością do wprowadzenia stosunków normalnych, względnie—rzec można — do unormalnienia stosunków. Niewątpliwie z najbliższych naszych sąsiadów są Niemcy pierwszem państwem, które w tym kierunku wykazują najwięcej zdolności. Według danych statystycznych z paź-

z końcem 1918 1919

żki wykazują i inne gałęzie wielkiego przemysłu, podczas gdy liczba bezrobotnych w porównaniu z r. 1913 nie wzrosła zupełnie.

Nie da się jednak zaprzeczyć, że bez pomocy z zewnątrz, dotknięte następstwami wojny państwa nie prędko będą się mogły podźwignąć. Korzystać

Austrja do sierpnia 18 miesięcy) miliony koron

Niemcy    Angija    Franeja

(12 mieś.)    (Mm.)    (9 m.)

matek    funtów    franków

Stany Zjed. (10 mieś.) dolarów

Przywóz

Wywóz

5.400 24.000 1.463 20.774 3.113 2.600 10.000    846 4.810 6.510

ipaU^ya -2.800 —14.000 —617 —15.964 +3.397

St. K.

Sprawy Związku Górników i Hutników Polskich.

XXXVI posiedzenie Delegacji Związku Górników Najwyższą w Paryżu sprawy Galicji Wschodniej. Protest i Hutników polskich odbyło się dnia 7 grudnia 1919, wśród oklasków jednogłośnie przyjęto i postanowiono w lokalu Związku w Krakowie pod przewodnictwem w myśl wniosku Inż. Kamińskiego doręczyć go Sej-zastępcy przewodniczącego inż. Jana Zarańskiego.

Główny przedmiot obrad stanowiły sprawy w Paryżu, związane z uroczystością immatrykulacji słuchaczy Akademji górniczej oraz sprawy, dotyczące przeję- rządkiem dziennym zebrania przedstawia przewo-cia dawnych, względnie ustalenia nowych zwycza- dniczący p. Inż. Rieger krótko działalność Delegacji jów górniczych, które posiadają duże znaczenie podjętą w wykonaniu uchwał zebrania lutowego, w społeczności górniczej, a zwłaszcza w jej akade- Uchwały, które dały się przeprowadzić zostały wszyst-mickich kołach. Dla szczegółowego zreferowania kie załatwione i ukończone, niektóre z nich są jeszcze tych spraw postanowiono wybrać w najbliższym w toku załatwienia. Szczegółowe sprawozdanie, od-czasie osobny komitet.

Następnie toczyły się obrady nad ustaleniem nego czasu. W końcu apeluje przewodniczący do porządku dziennego, mającego się odbyć zebrania zebranych, aby na powszechny Zjazd G. H. P., który górniczego, z którego sprawozdanie podajemy po- ma się odbyć w lecie 1920 r., nadesłano jaknajwię-niżej.

mówi i Rządowi i przesłać Delegacji Pokojowej

Przystępując do rozważania spraw objętych po-

nośnie do tego, musi odpaść z powodu ograniczo-

cej referatów fachowej, poważnej treści tak, aby Zebranie koleżeńskie Górników i Hutników poi- pod tym względem Zjazd wypadł prawdziwie im-

skich zwołane, jak corocznie, przez Delegację Z. G. ponująco.

P., odbyło się dnia 7. grudnia b. r. w sali Collegium    Sprawę stosunku ukończonych inżynierów górni-

Physicum w Krakowie przy współudziale 70 osób. czych do młodzieży akademickiej i zastosowanie opieki

Zastępca przewodniczącego Z. G. H. P. inż. J. Za- moralnej i materjalnej nad tą młodzieżą (2-gi punkt rański, który objął przewodnictwo zebrania, zagaił porz. dz.) referuje p. Inż. Wł. Zechenter. Po jego posiedzenie powitaniem gości, wyszczególniając obe- referacie i po krótkiem, złożonem przez prof. Dra cność szefa Sekcji górniczo-hutniczej inż. St. Świę- Stocka sprawozdaniu z działalności komitetu opieki łochowskiego. Poczem inż. Zarański złożył prze wo- nad słuchaczami, z którego to sprawozdania wynika, dnictwo w ręce Sekretarza Z. G. H. P. Inż. K. Rie- że pomoc natychmiastowa jest bezzwłocznie potrze-gera, usprawiedliwiając się koniecznością wzięcia bną, przystąpiono do dyskusji szczegółowej nad tą udziału w odbywającem się równocześnie posiedzę- sprawą. W ciągu dyskusji zgodzono się, że Tow.

Pomocy dla Słuchacy Akad. Górn. i Bratnia Pomoc

niu Komisji kodyfikacyjnej.

Przed przystąpieniem do porządku dziennego Akad. Górn. wydelegują po jednym swoim przed-odczytał Inż. Zdzisław Kamiński protest Górników stawicielu, którzy wspólnie z Delegatem Z. G. H. P.

i Hutników Polskich przeciw rozstrzygnięciu przez Radę i Krakowskiego Koła Związku Przem. Górn. zajmą

co

się energicznem zgromadzeniem potrzebnych fundu-    Odnośnie diSirav/ orgninîji Z3Vi1î¥îj hiy-

szów i zorganizowaniem pomocy w naturze. P. Inż. nierów górniczych postanowiono wezwać wybrany Rieger podaje wskazówki, w jaki sposób najprędszy dla tej sprawy w grudniu 1918 Komitet do złożenia i najskuteczniejszy powinna się Bratnia Pomoc po- sprawozdania ze swej działalności, starać od Magistratu m. Krakowa o odpowiedni lo-    Sprawę przewozu węgla drogę wodną, referuje p.

kal i kuchnię.    Inż. Szymanowski w jasnym i treściwym odczycie *).

Zebrani jako tacy i jako przedstawiciele przed-    Zebranie uchwala poprzeć najenergiczniej ini-

siębiorstw oświadczyli gotowość popierania Bratniej cjatywę przewozu węgla drogą wodną i budowę od-Pomocy Akad. w każdym kierunku. Następnie we- powiednich statków, zwano Rząd do utworzenia 10 bezzwrotnych stypen-

W końcu omawia p. Inż. St. Rażniewski sprawę djow dla akadem. górniczych w wysokości rocznej stosunków robotniczych i produkcji w Zagłębiu Dą-po 4.000 K, a Dyrekcję państw. Zakładów Salinar- browskiem Sprawy tej jednak, jak i wogóle całego nych i Dyrekcję gwarectwa węglowego „Brzeszcze“ objętego porządkiem dziennym materjału z powodu o otworzenie t. zw. adjutów. Ponadto wyrażono ży- spóźnionej pory wyczerpać nie zdołano, czenie aby Delegacja G H. P. zwróciła się do wszystkich przedsiębiorstw górniczych o stałe asygnowa-nie pewnej kwoty na rzecz pomocy dla Słuchaczy w wysokości, którąby się oznaczało w stosunku do ilości zajętych w danem przedsiębiorstwie robotników.

Zebranie towarzyskie w rocznicę patronki górników Św. Barbary odbyło się w dniu 7-go grudnia w Krakowie w sali Towarzystwa Technicznego. W zebraniu, które miało charakter wieczornego rautu, brało udział około 250 osób**).

W końcu poruszono sprawę urlopów wojskowych dla słuchaczy, odnośnie do której złożył Prof. Dr Hoborski oświadczenie, że Senat Akademicki poczynił już potrzebne kroki.

*) Odczyt ten podamy osobno w pełnym brzmieniu.

*) Według otrzymanych przez nas informacji podobne zebrania towarzyskie z okazji święta św. Barbary odbyły się uroczyście w Warszawie i Jaśle.    Redakcja,

Z Akademji Górniczej.

Z Towarzystwa Pomocy dla Słuchaczów Akademji Rektoratu Akademji Górniczej (ul. Loretańska 18, Górniczej w Krakowie- Poniżej podajemy dalszy ciąg 1- P-) z następującym porządkiem dziennym :

Obsada 10 katedr.

Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Prof. Dr. J. Morczewicz.

Uroczysta imatrykulacja. W niedzielę, dnia 7-go b. m. o godzinie 1-szej w południe odbyła się w sali wykładowej Zakładu mineralogicznego pierwsza imatrykulacja w nowo powstałej Akademii górniczej. Na uroczystość przybyło wielu górników z zagłębia krakowskiego i górnośląskiego, inżynier Czapla z Poznańskiego, gen. Latinik z Śląska Cieszyńskiego, major Podenkowski, dowódca szkoły dla oficerów wojsk kolejowych, grono profesorów Uniw. Jagieł Zagaja-» jąc uroczystość, przemówił dzikan Antoni Hoborski, kreśląc prawa i obowiązki słuchaczów Akademii i wzywając ich do wytrwałości i samodzielnej pracy.

_____; Sekretarz p. Rużamski odczytał rotę matrykulacyjną,

Suma 7600 K poczem słuchacze złożyli przyrzeczenia przez podanie ręki dziekanowi. Następnie przemawiali : imieniem Komitetu organizacyjnego prof. Morozewicz, imieniem Związku górników inż. Zarański, im. krajowego Tow. górniczego dyrektor Schimitzek, a wreszcie p. Michajda im. słuchaczów Akademii. Przy końcu zgotowano gorącą owacyę generałowi Latinikowi, obrońcy Śląska XXI. Posiedzenie Komitetu Organizacyjnego Akade- Cieszyńskiego przed inwazyą czeską. Dziekan Ho-mji Górniczej w Krakowie odbędzie się d. 27 stycznia borski podziękował obecnym za przybycie i zamknął 1920 r. (wtorek) godzina 11 przed południem w sali uroczystość.

składek na Towarzystwo Pomocy :

1.    Spółka „Gea“ Borysław......

2.    Gal Akc. Towarz. naftowe, Borysław

3.    Inż. Jan Stepek, Borysław . . .

9.    Inż. S. Sk-arbiński, Grodziec . . .

10.    Grodzieckie Tow. kopalń węgla . .

11.    ualicyjska Fabryka Narzędzi wiertniczych „ Perkins i S-ka.......

12 Inż. R. Sznapek, Cieszyn......

13.    Inż. M. Czechowski, Kraków ....

14.    Inż. J. Wojnar, Łazy........

500 K 500 „

• . 100 „

. . 100 „

. . 100 „

. . 1Ô0 „

100

300

. . 2000 . 3000 „

Poprzednia wykazana kwo'a 8340 „

Razem 15940 K

Dr. Jan Stock

Prof. Akademii Górniczej.

Sprawozdania i komunikaty.

Stosunki w Leoben.

Polska Kolonia akademicka nadesłała do naszej państwa austriackiego na równi. Dziś, przy wybit-Redakcji obszerny komunikat przedstawiający obecne nym i oficjalnie podkreślonym niemieckim charakterze smutne położenie młodzieży polskiej przebywającej uczelni tej, warunki zupełnie się zmieniły. Mały pro-na studjach w Leoben. Do czasów wybuchu wojny cent słowiańskich słuchaczy, przeważnie zresztą Po-stosunki były całkiem znośne, gdyż austrjacka aka- laków, jest nietylko przez studentów Niemców, ale

dem|a w Leoben traktowała wszystkich obywateli

co ważniejsza, przez władze, traktowany wrogo. Już na inauguracji rektora jedynie studenci niemieckiej narodowości mogli być obecnymi, a niebawem wydanym został zakaz dotyczący obcokrajowców, a więc w pierwszej linji Polaków, zakaz urządzania wszelkich komersów, wieców, obchodów górniczych tradycyjnych itd. Również zostało ogłoszonem rozporządzenie zabraniające w murach uczelni używania jakiegobądź innego języka, prócz niemieckiego.

Wszystkie wyżej przytoczone fakta, dające słaby obraz utrudnień i szykan spotykających na każdym kroku młodzież polską w Leoben, nabierają jeszcze większego znaczenia, jeśli się zwróci uwagę na to, że faworyzowana i popierana młodzież niemiecka, nie mając obecnie w okrojonej Austrji dostatecznego pola działania, ukończywszy studja zawodowe, zapewne szukać będzie chleba w krajach słowiańskich, zwłaszcza w Polsce, gdzie w wielu wypadkach, jak np. w przemyśle naftowym, opartym na obcym kapitale, może łatwo znaleść poparcie, znowu ze szkodą polskiej młodzieży.

Dlatego autorowie memorjału w gorących słowach apelują do słuchaczy Akademji górniczej w Krakowie, którym danem zostało kształcić się w rodzinnej ziemi, by z całą energją i pilnością pracując, fachowo całkiem przygotowani, mogli jak najszybciej zajmować odpowiednie stanowiska w kraju, nie-dopuszczając obcych do uzyskania wpływu na te najważniejsze sfery naszego życia gospodarczego.

Nieliczna garstka kończąca obecnie swe studja na obczyźnie, czyni to jedynie dla tego, iż w kraju niema jeszcze obecnie wyższych kursów, a z utęsknieniem oczekuje chwili powrotu do ojczyzny i pracy wśród swoich — dla swoich.

Związek inżynierów z akademickiem wykształceniem na Śląsku Cieszyńskim.

(Verband der akadem. Ingenieure in Ostschlesien-Teschen).

Cieszyn, dnia 10 grudnia 1919.

Inżynierowie wszystkich gałęzi technicznych? reprezentowanych tak w zagłębiu węglowem, jak i w okręgach przemysłowych Śląska Cieszyńskiego, zebrali się dnia 11 listopada 1919 r. w Cieszynie celem założenia fachowego zrzeszenia. Zjechali się licznie reprezentanci prawie wszystkich grup przemysłowych, górnictwa, komory cieszyńskiej, kolei i technicznych urzędów państwowych.

Jest rzeczą powszechnie znaną, że wysoki stopień swej obecnej kultury zawdzięcza Śląsk Cieszyń-ski wyłącznie skizętnej pracy swych techników. Upośledzony przez naturę pod względem jakości gleby i niekorzystnych warunków atmosferycznych, nie byłby się stał nigdy przedmiotem namiętnego sporu o przynależność, gdyby nie herkulesowa praca techników, która pokryła go szeregiem zakładów górniczych i przemysłowych. Jeżeli inżynierom z akademickiem wykształceniem, jako duchowym przywódcom tej nie dającej się prawie ocenić pracy, nie przypadło w udziale takie uznanie, na jakie w rzeczywistości zasługują, to przyczyna leży w tern, że każdy inżynier, stojąc odosobniony przy swym warsztacie pracy, nie znajduje wprost czasu, ażeby uświadamiać społeczeństwo o licznych i trudnych zadaniach nowoczesnej techniki oraz sposobach ich rozwiązania. To niedocenienie inżyniera przyniosło niejedną szkodę stanowi inżynierskiemu, a dla niejednego technika spowodowało w czasie politycznego przewrotu wprost katastrofę.

Wyliczone powody zachęciły do stworzenia organizacji, któraby zaradziła tym niedomaganiom. Założono więc „Związek inżynierów z aka-demickiem wykształceniem“ który przedstawiać ma silny gospodarczy czynnik w życiu spo-łecznem, a celem jego będzie nietylko chronić dotychczasowego dorobku technicznego, lecz także oddziaływać twórczo na przemysł Śląska Cieszyńskiego, popularyzować go i nadawać mu pożądany kierunek. Stworzono więc dla Śląska Cieszyńskiego instytucję, podtrzymywaną przez najpoważniejszych techników w kraju, która we wszystkich sprawach technicznych i gospodarczych oddaje się bezinteresownie na usługi społeczeństwa.

Konstytuujące zgromadzenie miało przebieg bardzo ożywiony, niebawem rozpocznie się żywa działalność Stowarzyszenia. Prócz czysto zawodowych wykładów, zorganizuje się wykłady ogólnie dostępne, by społeczeństwo poinformować o sprawach natury tak technicznej jak i gospodarczej, ogół obchodzących.

Przewodniczącym „Związku inżynierów z akademickiem wykształceniem na Śląsku Cieszyńskim“ wybrano emer. radcę budownictwa miejskiego p. dr. techn. Leonarda H u I k a, autoryzowanego inżyniera cywilnego w Cieszynie, zastępcą p. inż. Józefa Kiedronia, st zarządcę górniczego w Dąbrowie. Do Wydziału Związku weszli zastępcy wszystkich grup technicznych, reprezentowanych w okręgu bielskim, cieszyńskim, trzy-nieckim oraz w zagłębiu węglowem.

Targ wytworami górniczemi i hutniczemi.

Z. S,

Ceny węgla w Zagłębiu krakowskiem obowiązują według ogłoszenia krakowskiego Inspektoratu węglowego z dnia 11 grudnia 1919 następujące ceny węgla :

Za 10.000 kg. loko wagon kopalnia, koksownia brykieciarnia z wyłączeniem wszelkich kosztów :

1) Z kopalń Zagłębia Krakowskiego za sortymenty gruby do orzecha II. włącznie K 1865, za miał K 1215.

2) Z kopalń Karwińskich za sortymenty grube do grzsiku włącznie K 2140, koks karwiński za sortymenty gruby, kostka, orzech Koron 3750, koksik K 2480.

3)    Z kopalń Zagłębia Dąbrowskiego gruby, kostka I. i IL K 2285, orzech I. K 2165, orzech II. K 2025, orzech III. K 1885, pospółka K 1625, miał K 1085, brunatny K 1305.

4)    Za brykiety K 3115.

Nowe ceny żelaza w Niemczech. Związek przemysłowców żelaznych ustanowił następujące ceny na grudzień dla surowców:

Żelazo hematytowe 1171*50 M za tonę, lane żelazo, surowiec I. 914*50 M za t., lane żelazo surowiec III. 913*50 M za t., lane żelazo stalowe 826*— M za t., surowiec zwierciadlisty 896*— M za tonę.

Cenom tym brakuje jednakowoż jeszcze zatwierdzenia przez odnośne ministerstwo.

Ceny węgla w Dąbrowie. Państwowy Urząd węglowy ogłasza następujące ceny za węgiel dąbrowski (za 1 tonnę) loco kopalnia:

Gruby i kostka Orzech I. i II

183

(z. s)

191 Mk

„ III. i pospółka ... 151 Miał oraz brunatny . . . .105 Do cen powyższych doliczać się będzie 10% podatku komunalnego, a za węgiel gazowy po 10 Mk na tonnie.

Dla węgla i koksu Cieszyńskiego ustanowiono następujące tymczasowe ceny za 1 tonnę loco stacja Cieszyn lub Piotrowice : węgiel 330 Mk, — koks 635 Mk. (z. s.).

Ceny węgla na Śląsku Górnym. Z dniem 1 grudnia 1919 ogłoszono następujący cennik węgla kamiennego na Górnym Śląsku (za 1 tonę):

Bryły węgla i kostka od 93*30 do 94*10 marek niem. orzech od 90*40 do 94*70 m. n., groch od 89*10 do 9010 m n., grysik od 88*20, pospółka od 87 60 do 91*20 m n., miał od 74*20 do 75 90.

Ceny koksu górnośląskiego zostały o 13 M na 1 q podniesione, t. j. na 33*20 M na miejscu w gazowni. Z powodu wysokich kosztów transportu, te ceny koksu wzrastają niepomiernie, tak że np. w obwodzie „Wielka Praga“, 1 q kosztuje już 65 K (z. s.)

W Londynie notowano z początkiem stycznia b. r. znaczne zwyżki na targu metalowym i tak cena niklu wzrosła z 104% na 111⁵/₈, cyny z 324% na 337%, ołowiu z 44 na 45%, a cynku z 54V4 na 11 %. (x).

W Amsterdamie, wytworzyło się dla targu meta-

Iowego — według doniesienia niemieckich dzienników — położenie niekorzystne, ponieważ z powodu zastanowienia kredytów dla Niemiec i równoczesnego złego stanu niemieckiej waluty tendencja kupna, utrzymywana silnie głównie przez niemieckich odbiorców, znacznie opadła. I tak odnośnie do miedzi, której wprowadzenie na kontynent europejski usiłuje amerykańska Exporters Association znacznie podnieść, przeprowadzano tylko drobniejsze transakcje dla zapotrzebowania przemysłu elektro-tech-nicznego, a odnośnie do (produkowanej przez Holendrów) cyny sprawa nie przedstawia się lepiej. (x).

Ceny targowe w Anglji :

Surowiec żelaza 1 tona 157/—, nikiel 1 tona 210, mosiądz 1 tona 55, aluminium 1 tona 150, miedź w blachach 1 tona 145, cyna 1 tona 271, blacha cynowa 1 tona 35, rtęć 75 f. ang 23: 10:0. ołów 1 t 27, cynkowa blacha 1 tona 75'60 -75, srebro 1 uncja ang. 4'10, spelter 1 tona 41:10:0, cynk 1 tona 40, węgiel kamienny 1 tona 80/—do 95/—, koks 1 tona 85/—, nafta 8 funt. 1/7.

Według najnowszych wiadomości sekretarjat związku górników w Anglii ogłaszając sprawozdanie z produkcyi węglowej domaga się obniżenia ceny węgla o 3% schilinga, wobec tego, iż węgla-jest więcej niż tego wymaga pokrycie zapotrzebowania w kraju i pozostają nadwyżki na wywóz.

Angielskie sfery handlowe interesują się bardzo sprawą zorganizowania regularnego wywozu swoich produktów na wschód Europy. Specjalne kredyty będą przyznawane, by ruch ten poprzeć i rozwinąć.

Z. S.

Przegląd zawodowego piśmiennictwa.

Przemysł i Handel tygodnik wydawany przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu, opuścił w dniu 1-go stycznia b. r. po raz pierwszy prasę, aby, jak obwieszcza odezwa Redakcji, obfitym i autentycznym materjałem informować szerokie koła publiczności o stanie naszych spraw i zadań gospodarczych. Jakkolwiek niewątpimy w najlepsze intencje Redakcji, ani w potrzebę podawania szerokiemu ogółowi wiadomości autentycznych, to jednak nie sądzimy, aby dla tego konięcznem było aż podejmowanie wydawnictwa osobnego pisma, co w dzisiejszych warunkach wymaga dużo wkładów pracy i pieniędzy, a które i tak nie będzie w możności zamknąć w swoich ramach wszystkich najważniejszych kwestji, objętych pojęciami „Przemysł i Handel". Pozatem musimy pamiętać, że rząd każdy rozporządza i tak dostatecznie silnemi środkami informacyjnemi i że niepotrzebne się uciekać do coraz to nowych urzędowych, a bardzo kosztownych organów. Wystarczy przecież przejrzeć tylko cennik ogłoszeń nowego tygodnika, aby mieć przybliżony obraz o kosztach jego wydawnictwa.

Skoro jednak, rzecz stała się faktem, a uwagi nasze poprzednie powinien był przemyśleć ten, kto decydował o powstanu pisma, nie pozostaje nam nic innego, jak życzyć jego Redakcji dopięcia określonego w jej wstępnej odezwie celu. 1. Zeszyt „Przemysłu i Handlu“ przynosi nam następujące artykuły i prace. Dr. St. Bartoszewicz: Nasz przemysł naftowy, S. J. O kolski: Taryfa celna polska, J. C.: Wydajność pracy robotnika na kopalniach węgla,

F. Wójcicki: W sprawie organizacji izb handiowo-przemysłowych na ziemiach polskich, J. G. : Ujednostajnienie taryf kolejowych, A. S. : Kupieetwo polskie na Pomorzu, Kronika krajowa, Kronika zagraniczna, Dział informacyjny.    /

Z powyższego zestawienia widzimy, że treść jest obfita i różnorodna, różnorodniejsza nawet jak agendy odnośnego Ministerstwa, bo wchodzi nawet w sprawy innych ministerjalnych resortów (Sprawy naftowe) i ta właśnie różnorodność jest naszem zdaniem ujemną cechą pisma, które powinno sobie postawić cel bardziej określony i wytknięty. Nie należy bowiem zapominać, że w Polsce już dziś istnieje za wiele pism zawodowych, które cierpią na brak ukwalifikowanych współpracowników i czytelników, a nie potrafią doprowadzić do ściślejszego zespolenia się w mniejsze, ale silniejsze grupy. Wątpimy, aby celem Ministerstwa P. i H. było przysporzyć tej gałęzi literatury perjodycznej jeszcze jeden organ i nie życzymy mu tego niepowodzenia Dlatego właśnie nie ograniczamy się w dzisiejszej notatce tylko do kronikarskiego zauważenia o powstaniu nowego tygodnika, z którym niewątpimy, będą nas łączyć jak najlepsze stosunki.

(sk.)

\ „Tygodnik dostaw⁴ fachowe czasopismo, poświęcone polskiemu dostawnictwu i odbudowie, istniejące od r. 1908, rozpocznie 1 stycznia 1920 po przerwie, spowodowanej wojną, na nowo wy chodzić w nakładzie wielo tysięcznym.

Główna Administracja i Redakcja, Lwów, ul, Potockiego 26.

DANE STATYSTYCZNE

o rozchodzie i przychodzie węgla kamiennego za miesięc listopad r. 1919 w Dąbrowskim

okręgu górniczym.

I. Ruch zapasów w?g'a.

1.    Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego 1,165 868 cetnarów metr. węgla niesortowanego

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono / złożono +

na zapas lub wzięto z zapasu \ wzięto —

3.    Zapas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

35 208 311.461

889.615

W y szczególnienie

Gatunki

grube

Gatunki

średnie

Gatunki Węgiel drób e niesortowany

RAZEM

a+b+c+d

cetnarów metrycznych

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni ........

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

84.596

4.299

1,863.947

49.892    45.415!    42.114

5.640    30.884

666.457 943.061    361.922

242

222.017

41.065

3,835.387

7.    wysyłka drogą wodną

8.    Razem (4+5+6+7) .

400

650

1.050

1,953 242

721.989

1,020.010

404.278    4,099.519

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym . . .

719.057

125.585

49.973

19.327

913.942

b) Rozchód na potrzeby własne.

10.    Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

11.    Opalanie kotłów parowych..........

12.    Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

13.    Wysłano drogami żelaznemi na różne inne potrzeby

14.    Skreślono węgiel, który stracił wartość ....

15.    Razem (10+11+12+13+14).........

16.    Rozchód ogólny węgla (8+15)........

47.640 117.631 3.911 6.440 10.217 7.944

16.854

462.423

4.132

15.244

61.768

2,015.010

165

124

32.304

75

94

186.257

488.018

18.330

165

124

479.352

19.470

692 894

854.293| 1,499.362|    423.748

4,792.413

17. Rozchód ogólny węgla (16)

18.

Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2) j

III. Wytwórczość węgla.

...... 2,015.010

1.857 79.106

złożono + wzięto —

854.293 1,499.362 2 645    11.780

64.370 131.379

423.748

18.926

36.606

4,792.413

35.208

311.461

19. Razem (17+18)

1,937.761

792.56811,379.763

406.068

4,516.160

20.    W kraju.............

21.    Za granicę . ...........

22.    Ogółem wysyłka drogami żelaznemi:

(20+21) = (5+6 i-13).........

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

1,842.426 658.655 927.624

25.820    13.607    46.321

1,868.246 672.262| 973.945

V. Wysyłka węgla drogę wodnę.

358.688

3.476

362.164

3,787.393

89.224

3,876.617

23.    W kraju

24.    Za granicę

400

650

1.050

25. Razem (23+24) = 7

400

650

1.050

t>

DANE STATYSTYCZNE

o rozchodzie i przychodzie węgla brunatnego za miesiąc listopad 1919 r. w Dąbrowskim

okręgu górniczym.

I. Ruch zapasów węgla.

1.    Zapas węgla na początku miesiąca sprawozdawczego 87.424 cetnarów metr. węgla niesortowanego

2.    W miesiącu sprawozdawczym złożono na f złożono +    35.001    „    „    „    „

zapas lub wzięto z zapasu \ wzięto

3.    Zapas węgla w końcu miesiąca sprawozdawczego

122

122.303

W yszczególnienie

Gatunki Gatunki grube średnie

Gatunki Węgiel drobne niesortowany

RAZEM

a+6+c+tf

cetnarów metrycznych

II. Rozchód węgla.

a) Sprzedaż

4.    Sprzedaż cząstkowa na kopalni........

5.    Wysyłka drogami żelaznemi zakładom własnym

6.    Wysyłka drogami żelaznemi odbiorcom obcym

4.223

0.645

35.306    49.174

12.848    12.848

65.069    65.069

7. Wysyłka drogą wodną

8. Razem (4+5+6+7)

4.223

9.645

113.223

127.091

9. W tej liczbie sprzedano drogom żelaznym ...    —    —

b) Rozchód na potrzeby własne

10.    Opał mieszkań pracujących i postronnych oraz domów zbornych i zabudowań kopalnianych . .

11.    Opalanie kotłów parowych..........

12.    Wydano cząstkowo na różne inne potrzeby . .

13.    Wysłano drogami żelaznemi na różne inne potrzeby

14.    Skreślono węgiel, który stracił wartość ....

15.    Razem (10+11+12+13+14).........

16.    Rozchód ogólny węgla (8+15)........

345

345

4,568

869

869

10.514

11.847

14.920

9.551

13.061

14.920

9.551

36 318j    37.532

149.5411    164.623

17. Rozchód ogólny węgla (16) . . .

III. Wytwórczość węgla.

-4.568

10.514

18. Złożono na zapas lub wzięto z zap. (2)

| złożono + \ wzięto —

149.541

35.001

164.623

35.001

62

60

122

19. Razem (17 + 18)

4.568!

10.452

184.482

199.502

IV. Wysyłka węgla drogami żelaznemi.

20.    W kraju.............

21.    Za granicę......

22.    Ogółem wysyłka drogami żelaznemi: (20+21) = (1+6+13) ........

38.939

38.978

38 939 38.978

77.917    77.917

Dąbrowa, d. 31. grudnia r. 1919.

Wykaz wytwórczości węgla w Krakowskiem Zagłębiu węgiowem

za miesiąc listopad 1919 r.

Nazwa gwarectwa

0SCZ310M1ÂM

Wysyłka

koieją

drobna j Przemszą

Własne

potrzeby

zakładów

Deputat

Zrpas

30. Xi. 191°

Hose zatrudnionych robotników

tonach

Jaworznickie gwarectwo węglowe..........

*)

59 813-5

46.877

371

643

8.306

2.638

. CO

Galie. Akc.

Artur . .

20.790

10.739 !    4 048

5.095

870

co

GO CO

2.614

1.409

Zakł Górn.

Krystyna. . .

5 330

2.230

605

1.942

554

752

w Sierszy

Société anon. minière et industrielle — Bory ....

Kopalnia »Kmita“ ......

Comp. Galicienne de mines — Libiąż . . .......

Gwarectwo węglowe „Brzeszcze“ .........

Wanda . .

1.148

12 802

898

250

255

7.966    645

3.151

842

tHi

2.006 !    320    646

10.1535    5 763

1.486

923

95

CS <M

1.231

286

2.139

**)

25.753    17.836

1.809

4.098

o-t    Ol

00

CD

1.060

1.252

214

Krajowa Kopalnia w Spytkowicach .........

Razem

137.796    92 629

9 610

643

25.904    6.096

1.416    9.073

Okres od 1-go d o 15-go grudnia

Razem

62.846

41.3¹2

2 514

213

12.023

3 015

3199

9.705

**) 1.498 t. na hałdy.

w październiku 1919 143 385 we wrześniu w sierpniu w lipcu w czerwcu

Wytwórczość węglowa Krakowskiego Zagtębia wynosiła:

w maju w kwietniu w marcu w lutym w styczniu

120.587

118.175

121.684

101.683

106.477 109.997 113 265 105.790 111.861

4-54 1. 0¹45359 kg. 30 479 cm. 1 5_;3 km. 20 sh. 12 d. pensów

Ameryka:

1 galon. . 1 baryłka. 1 dolar $ .

Rozporządzenia i mianowania.

Postanowienie

Ministrów Przemysłu i Handlu oraz Skarbu w przedmiocie zatwierdzenia statutu Spółki akcyjnej: Towarzystwo dla przedsiębiorstw górniczych „Tepege“ S. A.

Na zasadzie art. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1919 roku o zatwierdzaniu i zmianie statutu Spółek akcyjnych zatwierdzono statut Spółki akcyjnej : Towarzystwo dla przedsiębiorstw górniczych „Tepege“ S, A. Według brzmienia ogłoszonego w Nrze 279 „Monitora Polskiego“ z dnia 22 grudnia 1919 r,

Tabela porównawcza niektórych miar etc.

Anglja:

1 galon......

1 funt ......

1 stopa......

1 mila......

1 funt szterligów £ 1 sziling (sh.). . .

. .    3 78 1.

ca 90 kg. 100 centów amer

¹

8.981 t. na hałdy.

Wykaz wytwórczości soli i solanki małopolskich żup solnych

w listopadzie 1919 r.

Sól spożywcza

Nazwa żupy solnej

kamienna topkowa

,Sól bydlęca wzgl. omoki

Sól fabryczna wzgl. zmiotki

ilość zatru-Razem ? Solanka dnionych robotni-

_ków

hektolitrów

w centnarach metrycznych

Bochnia*). Bolechów*) Delatyn ²). Dolina . .

5.305

273

177

5.755

16.055

Drohobycz

5.132

496

5.628

rHi

o

CO H

Kałusz

7.851 •

156

140

8.147

5.600

200

Kosów

4185

87

4.272

51.521

176

Lacko .

5.555

60

140

5.755

40.700

276

Łanczyn

2.661

33

2.702

7.970

106

Stebnik

9.452

751

10.242

8.804

290

Wieliczka. . .

95869

(+62.994)

14.431    1.700

(+8.553)    (+1.700)

1.500

(+600

113.500

(+73.847)

69.182

(+69.001)

1.970

(+275)

Razem. . .

Uwaga: Cyfry w nawiasach wyrażają porównanie ze stanem w tym samym miesiącu roku ubiegłego-

stanowiona.

i) Z żupy solnej w Bochni i Bolechowie brak odnośnego wykazu.

²) Salina wśkutek wojepsego zniszczenia za*

Z żałobnej karty.

Po ukończeniu Akademji Górniczej w r. 1890, odbywał praktykę górniczą na kopalni węgla „hr.

S. P. JÓZEF KOLSKI.

W Częstochowie w dn. 3 listopada o godz. 5-ej rano zmarł nagle uczony geolog polski Józef Kolski.

Urodził się w 1866 r. w Kaliszu. Nauki pobierał w gimnazjum filologicznem w Płocku i odznaczał się zamiłowaniem do nauk przyrodniczych, geologji i mineralogji. Studja górnicze odbył we Freibergu, będąc jednym z pierwszych Polaków w tej Akademji studjujących. Za nim dopiero pociągnęło wielu z młodzieży polskiej, którym chętnie dopomagał wiedzą, radami oraz materjalnie, wspomagając istniejące we Freiburgu Stowarzyszenie polskie „Sar mac ja“, zawsze ceniony za nieskazitelność i prawość charakteru.

Renard“ w Sielcu. Następnie zaproszony przez T-wo ,.Boyona & Cd“ prowadził poszukiwania górniczo-geologiczne w Macedonji w okolicach Salonik. Owocem tych poszukiwań było znalezienie rud chromowych w pobliżu Salonik oraz rud ołowianych w Jo-kari Poroj, okolicach jeziora Dojran.

Tu poraź pierwszy spotkał się z trudnościami geologicznemi : zrzutami i przerzutami, rozwiązanie których i ujęcie ich w ogólne prawidło, w ścisłą formułę matematyczną, stosowaną dla wszystkich wogóle podobnych powikłań w skorupie ziemskiej, stanowiło ideę przewodnią jego prac.

Po rocznym pobycie w Macedonji wrócił do kraju i osiadłszy w majątku w Kaliskiem, oddał się z zapałem stydjom nad geologją praktyczną

W r. 1899 przyjął obowiązki kierownika w biurze poszukiwawczem dla poznania gruntów pod firmą

„O. Wojsław“, poszukując jednocześnie węgla bru-    W latach 1906 i 1907 jeździł dla zbadania pól

W 1918 r. po zrzuceniu jarzma okupantów i przywróceniu niepodległości Polski wraca do kraju, chcąc mu poświęcić resztę życia, wiedzę oraz bogate do świadczenie życiowe.

W maju 1919 r. został powołany na stanowisko Naczelnika, ciekawego pod względem geologicznym Okręgu Częstochowskiego, zamieszkując stale w Częstochowie. Tu śmierć przedwczesna przerwała nić tego tak owocnego i tak potrzebnego dla odradzającej się Ojczyzny żywota. Do ostatnich chwil pracował naukowo, zbierając materjały dla dalszych prac.

Jako patrjota bolał nad anarchią w kraju, walką

nätnego w okolicy Krośniewic. Poczem kierował naftowych w okolicach Baku — ten temat powyższy badaniami na Wiśle pod projektowany 2 gi most interesuje go stale, kolejowy. Rezultaty badań ogłosił w „Wszechświecie“.

Wtedy też zapoznał się z pokładami węgla brunat-hego, w Zagłębiu Dobrzyńskiem, o którem zaopinjo-wał, iż nie przedstawia korzystnych warunków dla eksploatacji wskutek obfitości wody i złego gatunku węgla. W r. 1900 zaproszony przez wyżej wspomnianą firmę poszukiwawczą prowadził badania w gubernji Twerskiej, rezultatem których było wywiercenie studni artezyjskiej w Raszynie, o własnościach leczniczych. W r. 1903 zapoznał się z budową południowego Uralu, gdzie wykonał ekspertyzy miedzi w gub.

Orenburskiej. W r. 1904 przyjął posadę geologa: markszejdra i jednocześnie dyrektora wt T-wie Górniczym Kopalń Węgla w Żyłówce, w Zagłębiu Do- Partyin3 * nad wszystkiem, co tamuje rozwój wy-nieckiem. Na tym stanowisku pozostawał do 1918 r. zwolonej Polski. Z prac naukowych drukiem zostały komunikując się stale z krajem, zyskawszy ogólną ogłoszone : „Powstawanie pokładów węgla w Zagłę-miłość i szacunek podwładnych, tak iż w okresie bju Donieckim“, odbitka z „Przeglądu Górniczo-Hut-bolszewizmu i od tych nadmiernych przykrości nie niczego , wydanego w Dąbrowie Górniczej w r 1913. doznawał. W Żyłówce przypada najważniejszy okres    Pisywał artykuły fachowe, drukowane w temże

jego pracy, na obczyźnie — dla obcych, bada Za- piśmie oraz „Wiadomościach Markszajderskich“ wy głębie Donieckie, 10 lat trawi nad rozwiązaniem dawanych w Jekaterynosławiu. dyslokacji i zawiłej tektoniki tego Zagłębia Wystę-    Z prac przygotowanych prawie całkowicie do

na

Cześć Jego pamięci !

puje przeciwko mapie geologicznej starszego geologa druku, które miały być wygłoszone jako odczyt rosyjskiego Łutugina, częściowo go zbija, uzupełnia niedoszłym do skutku ogólno krajowym zjeździe gór-i wyjaśnia to, czego ten zaniechał z powodu trud- niczo-hutniczym w dn. 3 października w Warszawie ności powikłań terenowych. Wyprowadza drogą do- i poddane dyskusyi pozostały : „Tektonika Zagłębi świadczalną teorję, wyjaśniającą w sposób łatwy, Węglowych" oraz „Powstawanie Zagłębi Węglowych, przystępny i zrozumiały zrzuty i nasunięcia i wogóle te powikłania, jakie często zachodzą w kopalniach.

Owocem tej 10-letniej pracy jest dzieło „Opis złoża Żyłowskiego“ w jęz. rosyjskim, dotychczas niewydane.

Po zamknięciu numeru otrzymaliśmy następujące ważne

OGŁOSZENIE.

W zastępstwie Rektora:

Dziekan

Akademji Górniczej.

Rektorat Akademji Górniczej podaje do wiadomości, że po myśli reskryptu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1/XII 1919 Nr. 10716-IV/19, iż na drugie półrocze letnie obecnego roku szkolnego będą przyjmowani do wpisu na zwyczajnych słuchaczy jedynie ci kandydaci, o ile będą wolne miejsca po słuchaczach wpisanych do Akademji Górniczej w I-szym półroczu i o ile ci kandydaci wykażą się, że wysłuchali pierwsze półrocze w równorzędnym zakładzie fachowym, przyczem pierwszeństwo będą mieli ci, którzy mając powyższe warunki w październiku 1919 zdawali egzamin wstępny w Akademji Górniczej, jednakowoż w porządku lokacyjnym otrzymali tak wysokie numery, iż na pierwsze półrocze z powodu numerus clausus nie mogli być przyjęci, względnie mający z pierwszego półrocza świadectwa kolokwialne przynajmniej z postępem dobrym.

W Krakowie, dnia 14 stycznia 1920 r.

%

's

biblioteka GtOWNa

oy

A K A D E M I I GÓRNICZO H UTNICZE3

> ' •'    - i ; :

i

L -yJ.es.>: '}

* si • *’ ** ‘y • •

fvï/j'i -

tvue>\o Hkfâ

>•

.    , .    ’ i ' ■ ' *, • l * ; > i    ;< i ■■

m BÉm ää

■ "t

; 'A. V '• .

, ’    «    ' ; " i *    »    ^ \    '    :    ’ .    ■>

■,    / i" .    >. .    :, • ,

im -mv, <

• a wM%0*

i*

,ÿî

! X)

3 . ;■

>. ■

'>‘,1/ A ■A'Lu’i’VÀ ; .1 ' Ai :' ' V<.Vi:A

êm te

ißv . '^-VV-AA

.    .v-AVV«; ; ,

.t

. '¹ '• • ' .

■ ¹ . *

■ ''V, .v -, ; ?V.

m

.A' V-ÀAA;

'V^-'AVÀ^V

■ fc

■'

V*

,*V ;

-V

v.

• fe