CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYŚLU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW I HUTNIKÓW POLSKICH“.

Rocznie

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Półrocznie

............. K 60’—

Cena pojedynczego numeru . .    . K 6'—.

Przy obliczeniu przedpłaty w markach liczyć należy według kursu urzędowego 1 Mk — P50 K.

K 30 —

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Adres Redakcyi i Administracyi : Kraków, ulica Jagiellońska L. 5. — Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi É Lublina w księgarniach : Gebethnera i Wolffa.

O rudach żelaznych na ziemiach b. Królestwa Kongresowego.

Odczyt wygłoszony przez inż. górn. Stanisława Kontkiewicza (syna) w dniu 13 kwietnia na zebraniu Koła w Dąbrowie Górniczej.

Na wstępie muszę zaznaczyć, że wobec braku czasu i niemożności korzystania z różnych danych traktujących o rudach żelaznych naszego kraju, danych wogóle dość skąpych i niepełnych, treść mego komunikatu nie będzie tak szczegółową, jak ważność przedmiotu tego wymaga. Postaram się dać najogólniejsze pojęcie o rudach żelaznych znajdujących się w naszym kraju, o ich charakterze, gatunku, bogactwie i warunkach zalegania, przyczem mówić będę wyłącznie o rudach na terenie b. Królestwa Kongresowego.

Na ziemiach b. Królestwa Kongresowego rudy żelazne występują bardzo obficie w różnych poziomach geologicznych i na dość znacznych przestrzeniach. Głównym obszarem występowania tych rud jest wyżyna Małopolska, a mianowicie część Królestwa ograniczona od zachodu granicą Ślązka Górnego, od południa i wschodu Wisłą, od północy zaś dolnym biegiem Pilicy tam, gdzie rzeka ta ma kierunek wschodnio-zachodni, dalej zaś na zachód — przedłużeniem tego kierunku. Na tej przestrzeni złoża rud żelaznych zajmują trzy obszary, z których jeden leży w południowej części powiatu Wieluńskiego, zachodniej części Częstochowskiego i północnej Będzińskiego. Nazwiemy go obszarem Częstochowskim, gdyż Częstochowa leży prawie w jego środku. Drugi obszar znajduje się w południowej części powiatu Będzińskiego i zachodniej Olkuskiego, jest to obszar Będzińsko-Olkuski. Trzeci obszar zajmuje graniczące ze sobą części ziemi Kieleckiej i Radomskiej i ciągnie się równolegle do pasma Świętokrzyskiego, przeważnie na północno-wschodnim stoku tego pasma. Nazwiemy go obszarem Kielecko-Radomskim. Pozatem w licznych miejscowościach Królestwa znane są rudy darniowe, które szczególnie obszerne przestrzenie zajmują w okolicach Kalisza,

Obszar Częstochowski.

Częstochowski obszar rudonośny ciągnie się pasem w kierunku z północno-zachodu na południo-wschód wzdłuż południowo-zachodniego stoku jurajskiego pasma Krakowsko-Wieluńskiego, począwszy od. Wielunia, aż do okolic na południe od Zawiercia. Długość tego obszaru wynosi około 115 kim., szerokość jego jest największa na północy, gdzie dochodzi do 15 kim., ku południowi zmniejsza się, w okolicach Żarek wynosi tylko około 3 kim., a na południe od Zawiercia zaledwie kilkaset metrów. Cały ten obszar zajmuje przestrzeń około 842 kim².

Rudy żelazne Częstochowskie należą do piętra środkowej jury. Zalegają one w ciemnych, plastycznych iłach, mających słaby upad na północny-wschód i eksploatowane są obecnie do głębokości 40 mtr. Główną rudą jest tu syderyt ilasty, który występuje bądźto w postaci cienkich pokładów, których grubość waha się od 10 do 30 ctm., bądźteż w postaci sferosyderytów, które tworzą warstwy nieregularne, ulegające częstym wyklinieniom.

Ruda pokładowa leży w najniższej części iłów; liczba pokładów wynosi jeden do trzech, leżą one blisko siebie i mogą być wspólnie wyjmowane.

Sferosyderyty tworzą kilka, a w nioktórych miejscach nawet kilkanaście warstw. Sferosyderyty leżące płytko wybrano zostały już dawniej, prowadzi się ich odbudowa obecnie w średnich poziomach, gdyż głębiej odbudowa kosztuje za drogo.

Eksploatowana obecnie ruda pokładowa zawiera od 28 do 32% żelaza, a w niektórych miejscach zawartość metalu dochodzi do 32%- Wszystkie te rudy zawierają do l°/o manganu.

Kielce

cf/ e iv o ny

<9AOMafp '.łizjjCs

irnfgAs^iyr-Q (ytu&TTlI

SiuzhedniÓMr

ery ces ( ftsłrj njicLskowLec )

-I

*5

■'.7?

s 7=r

> /td

jtri

fcj

Bl

fc¹

Wi er z dmie (Stara/Jiofnce ;

G>)xcraaivcxTXG rrrxGciecie

T2Qp.rzzczne ~<3Ctz£^ÇCÔ^$\jg&onxsf<ieQo ofcj

x poi, xa-ciaod-u- na &0lri.xosc£ióci.

xorru ru

Ä«.

/O

Obszar Będzińsko-Olkuski.

Rudy żelazne obszaru Będzińsko-Olkusjriego należą przeważnie do piętra wapienia muszlowego. W powiecie Będzińskim tworzą one dwie grupy, jedną mniejszą pomiędzy Rogoźnikiem, Wojkowicami i rzeką Brynicą, gdzie zajmują przestrzeń 9 kim⁸.: drugą większą pomiędzy Siewierzem, Siemonią i Sączowem około 80 kim².

Rudy te zalegają bardzo nieregularnie : tworzą one nieforemne gniazda w wyżłobieniach wapienia muszlowego (podstawowego) Gniazda te mają przeważnie postać stożków wywróconych dnem do góry, głębokość ich wynosi 5 do 30 mtr. Czasami stożki są wydłużone lecz wąskie i przyjmują kształt żył, w innych wypadkach są szerokie i płaskie, tworząc złoża w rodzaju pokładów. Rudą żelazną jest tu li-monit, który tworzy bryły różnej wielkości (ruda karniasta) i ochra. Ruda jest przeważnie zmieszana z brunatną gliną. Częstą domieszką jest galman (bardzo niepożądany w procesie wielkopiecowym). Zawartość żelaza wynosi 30 — 37 °/₀. Podobne rudy występują także w powiecie Olkuskim w okolicach Krzy-kawki, Bolesławia i Okradzionowa. W powiecie Będzińskim w okolicach Pińczyc i Myszkowa występują w niewielkich ilościach żelaziaki brunatne w naj-wyższem piętrze tryasu (kajprze), które dawniej przetapiano w wielkim piecu w Mijaczowie pod Myszkowem.

Obszar Kfefecko-Radomski.

Największym obszarem rudonośnym w b. Królestwie Kongresowem jest obszar Kielecko-Radomski, którego powierzchnia, według co prawda bardzo nieścisłych obliczeń, wynosi około 3200 kim².*)

Rudy żelazne tego obszaru występują w pięciu różnych poziomach geologicznych:

1) w formacji dewońskiej,

2)

tryjasowej w pstrym piaskowcu

(piętro Röthu),

3)    w formacji tryjasowej w dolnej części kajpru bezpośrednio na wapieniu muszlowym,

4)    w formacji tryjasowej w górnej części kajpru,

(Räth?),

-~h

=!j •

“7 I

•vn

- Lclaxnyc^

5) w piętrze jury brunatnej.

Warstwy rudonośne wszystkich tych poziomów ciągną się równolegle do pasma Świętokrzyskiego, t. j. z północn-zachodu na południo-wschód.

Rudy dewońskie występują na południowym stoku gór Świętokrzyskich, rudy zaś innych poziomów na północno-wschodnim.

-Kl

SP

2Ś1¹/

}?/

nw.

iiti

S.il!

pj ,fi

Ifźa

Poziom I.

Rudy tego poziomu (dolna część środkowego dewonu) ciągną się począwszy od okolicy na zachód od Miedzianej Góry przez Daleszyce, aż na wschód od Łagowa w powiecie Opatowskim na długości przeszło 50 kim.

Warstwa rudonośna ma zmienną grubość, która wynosi przeciętnie 4 — 6 mtr. i występuje na granicy pomiędzy piaskowcem a dolomitem lub wapieniem. Wypełnienie jej stanowią gliny i łupki ilaste.

Ruda żelazna w tej warstwie tworzy większe lub mniejsze gniazda, które w rzadkich wypadkach przechodzą w prawidłowe pokłady, grubości od kilku

*) Przemysł górniczo-hutniczy w Królestwie Polskiem rok 1918. — Wydawnictwo Rady Zjazdu Przemysłowców górniczych w Królestwie Polskiem. II. str, 15.

ctm. do 1 mtr. Rudę stanowi syderyt ilasty, limonit, wiera miejscami do 40°/₀ żelaza, lecz z powodu zna-rzadziej hematyt lub ochra. Zawartość żelaza wynosi cznej przymieszki krzemionki (przeszło 25%) bywa 30 — 40%. Rudy te były eksploatowane jeszcze przed i znacznie uboższą. Ruda tworzy gniazda nieraz zna-25 laty i przetapiane w nieczynnej obecnie hucie cznych rozmiarów, które występują częstokroć bez-w Szczecinie. Obecnie z powodu trudnej komunikacji pośrednio na powierzchnię, z istniejącemi w tej części kraju hutami są one zarzucone, lecz nie można powiedzieć aby były wy- brunatne (żelaziaki ilaste) w okolicach Tomaszowa czerpane i nie mogły być w dalszym ciągu eksploa- Rawskiego, należące do najwyższego piętra formacji towane.

Oprócz tego znane są dość ubogie rudy żelazne

jurajskiej, lecz ani co do obszaru zajmowanego przez te rudy, ani co do ich ilości żadnych danych nie posiadamy.

Poziom II.

Są to rudy pstrego piaskowca, występujące w pstrych iłach górnych warstw tej formacji, mianowicie w piętrze Röthu (charakteryzującego sie ska-    Wobec tego, że opisane tereny rudonośne są

mieniałością Myophoria costata). Znane one są głó- dotychczas bardzo mało zbadane, jest rzeczą trudną wnie w okolicach na wschód i na zachód od Su-

Zapasy rud.

określić zawartość znajdujących się w nich zapasów chedniowa.    rud żelaznych. Należy jednak przypuszczać, że są

Ruda przeważnie występuje jako limonit i sfe- ₀ne znaczne. Pewnym wskaźnikiem może służyć tu rosy dery t ilasty w nieforemnych gniazdach. Limonit zestawienie wydobycia tych rud za przeciąg czasu zawiera zwykle pewne ilości manganu. Zawartość ₀d roku 1800 do 1913, w którym to okresie wydo-żelaza wynosi od 28 do 40%. Do niedawna były tu byto w Królestwie Kongresowem przeszło 11,000.000 czynne rządowe kopalnie Dalejów i Piotr, które do- ton, przyczem były lata (po roku 1830) z bardzo starczały rudę do poblizkich rządowych hut żelaznych małem wydobyciem. Cyfra ta jednak stoi poniżej Rejów, Bzin i Parszów, od kilkunastu lat nieczynnych, rzeczywistej ilości, gdyż wiele kopalń, zwłaszcza

Poziom III.

mniejszych prywatnych, nie podało swego wydobycia ; pozątem w materjałach statystycznych rządo-Są to rudy dolnego kajpru, które leżą bezpo- wych, na zasadzie których wyliczono powyższą cyfrę, średnio lub prawie bezpośrednio na wapieniu mu- są duże braki. Inżynier Kukawski, poprzedni kiero-szlowym w iłach i glinach i ciągną się począwszy wnik kopalń T-wa B. Hantke cały zapas rud żela-od Radkowie (na południo-wschód od Bzina) w kie- znych na terenie Królestwa Kongresowego, nadają-runku północno-zachodnim aż do okolic Radoszyc cych się do eksploatacji, podaje bez dokładniejszych (na południe od Końskich).    obliczeń na 600,000.000 ton. Jednak profesor Bogda-

Długość tego pasma wynosi około 45 kim., sze- nowicz, dyrektor zakładu geologicznego w Peters-rokość jest nieznaczna.    burgu, uważa tę cyfrę za wysoką i obniża ją do

Ruda występuje przeważnie w postaci limo- połowy, t. j. do 300,000.000 ton, nie przytaczając ni tu, rzadziej syderytu ilastego i tworzy w iłach jednak motywów tej redukcji, ani danych służących gniazda nieraz dość znacznych wymiarów. W byłych za podstawę podanej przez siebie cyfry*). Przeciwnie hutach rządowych uważano te rudy za najlepsze, profesor Morozewicz uważa, że szacunek ten jest Zawartość w nich żelaza wynosi 25 — 35°/₀ *    za nizki**).

Poziom IV.

Są to rudy żelazne górno-kajprowe, które z wiel- . . ,    ,    _ .    _A_ ,

kiem prawdopodobieństwem można zaliczyć do piętra iuz t.am rudami) wynosiła około 82,000.001 ton. Obli-retyckiego. Występują one na znacznych przestrze- czeme to jednak zrobione jest rowmez na zasadzie niach w powiatach Opatowskim, Iłżeckim, Koneckim danych niezupełnie dokładnych, przeto me może być i Opoczyńskim. Zaczynają się one na południo-wcho- uważane za zupełnie pewne.

dzie w okolicach Ćmielowa i ciągną się na północny-    Zrobiłem je na podstawie wyników badan nad

zachód wzdłuż rzeki Kamiennej aż do Gielniowa na zawartością rudy na zgłoszonych na tym obszarze wschód od Opoczna.    nadaniach górniczych, jak rowmez i nad wydajnością

Rudy zalegają w cienko uwarstwionych łupkach rudy z jednego metra kwadratowego powierzchni nadań ilastych mających niewielki upad na północny-wschód iuz wyczerpanych. Badania te wykazały, ze całą przestrzeń pokrytą tu nadaniami podzielić można na trzy

Według obliczeń dokonanych przezemnie w r. 1914-tym ilość rud żelaznych zdatnych do odbudowy na obszarze Częstochowskim (łącznie z wydobytemi

i tworzą wyraźne cienkie pokłady, zwane płaskurą.

Pokładów tych jest zwykle kilka i leżą tak blisko kategorje.    .

siebie, że mogą być wspólnie wyjmowane z jednego    Pierwsza kategorja, obejmująca ^7 7/o tej prze-

chodnika. Rudę stanowi syderyt ilasty, zawierający strzem, zawiera rudę zelazną w ilości 0,322 tony na od 27 do 32% Fe.    1 mt£ powierzchni.    .

Kategorja druga obejmuje lr6°/₀ przestrzeni; wydajność rudy wynosi tu 0.161 tony metra kw. powierzchni.

P o z i o ra V.

Trzecia kategorja wreszcie, największa, stanowiąca 60’7% całkowitej powierzchni nadań, nie zawiera wcale rudy, lub też zawiera rudę niezdatną do odbudowy.

Są to rudy żelazne piętra środkowej jury (piętro Bath), które się ciągną pasmem szerokiem od 5 do 10 kim. Północno-zachodnia granica ich jest nieznana, ale zdaje się, że nie dochodzi do Inowłodza nad Pilicą ; ciągną się one w kierunku południowo-wschodnim w prostej linji aż do Ćmielowa na długości prawie 100 kim. i leżą bezpośrednio na war-    *) Cyfra ta podana jest w Pamiętniku ostatniego Między-

Stwarh o-órneern kainrn    narodowego Kongresu geologicznego w Sztokholmie,

siwdca goniego Kdjpiu.    ;    ■    **) Przyroda Polski wobec zadań gospodarczych Państwa

Rudę tego poziomu stanowi limonit, który leży Polskiego. Odczyt wygłoszony na posiedzeniu Akademii Umię-\v piaskowcu żelazistym lub w brupątnej glinie i za- jętności dnia 18 maja 19'§,

114.334 t. 30.000 t. 55.000 t. 20.000 t.

Przyjmując taki stosunek dla całego Częstochowskiego obszaru rudonośnego, obejmującego 842 kim², ilość rudy zdatnej do odbudowy (łącznie z rudą już wydobytą) wyniesie około 91,000.000 ton. Potrącając 10°/₀ na straty wskutek odbudowy, na filary oporowe pod domami, drogami etc. otrzymamy, jak wyżej, 82,000.000 ton.

Stosując (mniej więcej dowolnie) te same dane przy obliczaniu ilości rudy dla dwuch pozostałych obszarów rudonośnych, otrzymamy, że ilość rudy żelaznej na obszarze Kielecko - Radomskim wynosi 310,000.000 ton, na obszarze zaś Będzińsko-Olkuskim 8,000.000 ton.

Ogółem przeto ilości rud żelaznych na terenie b. Królestwa Kongresowego, nie wliczając rud darniowych, wynoszą 400,000.000 ton. Od tego należy odjąć wydobytą dotąd ilość rudy, wynoszącą około 12,000.000 ton, tak, że obecny zapas rud żelaznych zdatnych do odbudowy na ziemiach b. Królestwa Kongresowego można ocenić z grubem przybliżeniem na 388,000.000 ton.

Należy tu podkreślić, że wyliczenia, dotyczące obszarów Kielecko-Radomskiego i Będzińsko-Olku-skiego są bardzo niepewne, gdyż ani powierzchnia tych obszarów, ani ilość rudy na jednostkę powierzchni nie są dokładnie wiadome.

Dowodzi to, jak mało znane są nasze rudy żelazne i jak pilną rzeczą jest dokładne ich zbadanie zarówno co do zajmowanej przez nie przestrzeni, jak i co do znajdującej się na tej przestrzeni ilości rud.

Głębokość, z której wydobywane są rudy na obszarze Częstochowskim nie przenosi dotąd 40 mtr.

Warunki górniczo-hutnicze

System odbudowy jest bardzo prosty. Pole górnicze przygotowuje się przez zgłębienie szeregu szybików o przekroju jeden na półtora metra, oddalonych od siebie o 40 do 50 mtr. Szybiki łączą się ze sobą chodnikiem głównym, od którego co 10 do 12 mtr. prowadzone są pod kątem prostym, lub zbliżonym do prostego, chodniki odbudowy. Długość chodników odbudowy wynosi 50 mtr. Utworzone w ten sposób filary długie na 50 mtr. szerokie około 10 mtr. odbudowywa się zabierkami, posuwając się ku chodnikowi głównemu. Odstawa rudy pod ziemią dokonywa się kubłami drewnianeini o pojemności mniej więcej 125 klg. Na powierzchnię kubły są wyciągane ręcznie lub też przy większych głębokościach za pomocą konnyęh kieratów. Wobec tego, że warstwy rudonośne składają się przeważnie z iłów lub łupków gliniastych, zużycie drzewa do odbudowy jest znaczne. Wynosi ono średnio 0 05 mtr³. na 1 tonnę wydobytej rudy.

Dopływ wody przeważnie jest duży i nawet na niewielkich kopalniach dochodzi do 3 mtr³. na minutę.

Największe trudności techniczne stanowi zgłębienie szybów, gdyż w wielu miejscach warstwy rudonośne pokryte są piaskami wodonośnemi. Pomimo że rudy zalegają w skałach miękićh, jednak przy odbudowie ich konieczne jest używanie materjałów wybuchowych.

Część rud (np. w okolicach Częstochowy i w wielu wypadkach rudy jurajskie obszaru Kielecko Radomskiego) zalega tak płytko, że możliwem staje się odkrywkowe wydobywanie rudy. W celu zastosowania systemu odkrywkowego także i dla większych głębokości na jednej z kopalń pod Częstochową zastosowano tytułem próby mechaniczne zdejmowanie warstw pokrywających pokład rudy za pomocą czerpaka łyżkowego o pojemności 2 tonn. Czerpak ten ' umieszczony jest na spodzie odkrywki, posuwa się po pokładzie i zbiera warstwę iłu obnażając rudę. Zebrany ił wyrzuca obok, zapełniając nim sąsiednie doły, pozostałe po poprzedniej odkrywce. Bezpośrednio za czerpakiem postępują górnicy, którzy zrywają rudę i ładują ją do żelaznych kubłów z ruchomemi dnami o pojemności 1 tonny. Kubły te podnosi następnie kran umieszczony przy odkrywce i wypróżnia je do stojących obok wózków. System ten dał bardzo dobre rezultaty. Dotychczas czerpak pracował na głębokościach do'6 metrów, sądzę jednak, że przy odpowiedniej konstrukcyi czerpaka można będzie go zastosować i przy większych głębokościach.

Stosunki robotnicze.

Co się tyczy stosunków robotniczych na kopalniach rudy, to sprawa ta nie przedstawiała dotychczas żadnych trudności. Pojedyncze kopalnie zatrudniają nie więcej jak 300 — 4C0 ludzi. Kopalnie te sę dość odległe jedne od drugich i robotnicy rekrutują się przeważnie z miejscowych rolników, zamieszkujących sąsiednie wsie. Większość z nich posiada własne grunta, mniejszość dzierżawi pola od obywateli, tak, że prócz pracy na kopalniach zatrudnieni są jeszcze częściowo i na roli. Tylko nieznaczna część są to wyrobnicy, nie mający innych środków utrzymania. Zwykle w miesiącach letnich część robotników odchodzi do robót w polu, zwłaszcza synowie gospodarzy. W miesiącach zimowych napływ ludu jest znaczny i w tym czasie pędzi się zwykle więcej robót przygotowawczych.

Ilość kopalń, produkcja, zbyt etc.

Eksploatację rud żelaznych prowadzą przede-wszystkiem wielkie towarzystwa hutnicze, posiadające własne wielkie piece. Na obszarze Częstochowskim ²/₃ wszystkich nadań górniczych na rudę należy do Towarzystwa Huta Bankowa, T-wa B. Hantke i Tow. Zawiercie. Pozatem istnieje jeszcze tylko jedno większe towarzystwo, mianowicie Częstochowskie Tow. Górniczo-Przemysłowe nie posiadające własnej huty i produkujące tylko rudę w większych ilościach, które przed wojną bądźto sprzedawało na potrzeby hut miejscowych, bądź w niewielkiej ilości wywoziło zagranicę. Reszta nadań należy do drobnych właścicieli, którzy tylko w czasach wysokiej konjunktury żelaznej brali się do eksploatacji rudy. Większe kopalnie znajdują się obecnie w okolicach Częstochowy pod Porajem i Konopiskami.

W roku 1913 było czynnych 8 kopalń, które zatrudniały około 2500 ludzi. Produkcja w tym roku wynosiła :

Two B. Hantke.....

Huta Bankowa.....

Częst. T-wo Górn.-Prz. . Różni....... .

Razem. . .    319.334 t.

Podobne warunki istnieją i w okręgu Kielecko-Radomskim, gdzie większość nadań górniczych należy do miejscowych hut, mianowicie Ostrowca, Starachowic, Stąporkowa, Chlewisk, Niekłania, Bliżyna etc. Pozatem znaczna ilość nadań górniczych na rudę należy do rządu, który prowadzone przez siebie huty zamknął przed kilkunastu laty, zamykając równocześnie i kopalnie. Większe kopalnie znajdują się w okolicach Ostrowca, Starachowic i Końskich,

11.234 t. 20.100 t. 51.144 t. 5.000 t.

°l I o

to

-O;.

W roku 1913 było czynnych 15 kopalń, które zatrudniały około 1300 robotników. Produkcja rudy wynosiła :

Chlewiska . Stąporków . Ostrowiec. . Starachowice

Razem. . .    87.478 t.

W okręgu Będzińsko-Olkuskim rudę żelazną eksploatowano w bardzo niewielkich ilościach. W roku 1913 wydobyto tam tylko 4534 tonn.

Razem przeto wydobycie rudy w roku 1913 wyniosło około 311.000 tonn.

Podczas najbardziej intenzywnej eksploatacji rud żelaznych w latach 1899 i 1900 w czasie wysokiej konjunktury żelaznej produkcja rud wynosiła około 500.000 tonn rocznie. Kopalnie zatrudniały wtedy ogółem 6.500 robotników.

Jakość rud

Rudy nasze należą przeważnie do rud ubogich w żelazo, którego zawartość średnio wynosi 28 do 35%. Zdarzają się rudy żelazne lecz rzadziej, np. z wapienia muszlowego pod Olkuszem, zawierające do 45% żelaza.

Żelaziaki ilaste przed użyciem ich do wielkich pieców są prażone w piecach prażalnych o pojemności 25 tonn. Piece te mają kształt ściętego stożka obróconego dnem do góry. Do prażenia używany jest miał węglowy lub koksowy. Zużycie miału wynosi 16 —12% otrzymanej rudy. Przez wyprażenie ruda zostaje wzbogacona o 50% żelaza, tak że zawartość metalu w rudach wyprażonych wynosi od 42 do 48%.

Zawartość krzemionki jest w niektórych rudach znaczna i dochodzi do 25% (np. jurajskie na obszarze Radomskim). Rudy samoidące (selbstgehende), t. j. takie, które nie potrzebują dodatku wapienia i są bardzo łatwo topliwe, znajdują się także w Królestwie Polskiem, lecz w niewielkich ilościach (przeważnie sferosyderyty ilaste pod Opocznem). Większość rud zawiera pewne ilości fosforu i manganu.

Przyszłość górnictwa rud.

Na zakończenie kilka słów o przyszłości naszego kopalnictwa rud.

Pierwszym warunkiem rozwoju górniczego rud jest dokładne zbadanie terenów rudonośnych i obszarów sąsiednich, gdyż jest możliwem, a nawet pra-wdopodobnem, że warstwy rudonośne zajmują większe przestrzenie niż dotąd wiadomo, a także, że ciągną się one dalej w głąb pod przekryciem młodszych warstw geologicznych i są tam jeszcze możliwe dla eksploatacji. Następnym warunkiem rozwoju kopalń rudy jest przeprowadzenie nowych linji kolejowych, które umożliwiłyby wywóz rud z terenów już zbadanych, lecz dziś leżących bezużytecznie wobec niemożności transportu.

Niemniej ważnem jest ulepszenie sposobów eksploatacji przez zastosowanie urządzeń mechanicznych.

W celu obniżenia wysokich kosztów eksploatacji (choć obecny sposób odbudowy przy istniejących warunkach zalegania rud wydaje się najbardziej odpowiednim) należałoby zastosować wyciąganie mechaniczne, ulepszyć odstawę na dole etc., przez co możnaby obniżyć koszty własne. Na terenach płytszych odbudowa odkrywkowa czerpakami również znakomicie obniżyłaby koszty wydobycia.

Pomimo tego, że ruda nasza nie jest bogata (30% Fe), to jednak nadaje się ona doskonale do przetapiania, dowodem czego może służyć fakt, że w roku 1911 w hutach Królestwa na 650.000 tonn rudy zużytej w wielkich piecach, rud krajowych przetopiono 250.000 tonn t. j. 40%. Reszta rud pochodziła z Krzywego Rogu w południowej Rosji. Zaś w roku 1913 jedna z hut 40% wytwórczości surowca otrzymała z rud krajowych, co odpowiada zużyciu całej ilości przetopionej tam rudy.

Przy użyciu rud krajowych w takim samym stosunku na innych hutach Królestwa, ogólny rozchód ich, przy produkcji surowca najmniej 400.000 tonn, wyniósłby przeszło 500.000 tonn rocznie.

Przez przyłączenie Śląska Górnego do Państwa Polskiego, zapotrzebowanie rud wzrosłoby bardzo znacznie, gdyż tamtejsze huty chciałyby korzystać z tak bliskiej a stosunkowo dobrej rudy, szczególnie z Zagłębia Częstochowskiego.

Racjonalne zużytkowanie węgla

napisał Dr. Jan Bobrzyński¹).

w wysoce cywilizowanych krajach Zachodu.

Dążenie to jest niezbędnym warunkiem naszego bytu, a zarazem koniecznym postulatem samoobrony przed zalewem obcego kapitału i, co zatem idzie, obcej supremacyi politycznej. Zebraliśmy już dosyć smutnych doświadczeń, zwłaszcza w Galicyi nad tą gospodarką obcego kapitału, rabunkową względem naszych surowców, a tamującą zdrowy, naturalny rozwój rodzimego przemysłu. Istnieją zaś liczne i bardzo widoczne oznaki, że po pierwszem uregulowaniu kwestyi politycznych w Europie ten obcy kapitał rzuci się na nas z bezwzględną chciwością i zgotuje nam niewolę ekonomiczną, jeżeli nasza zapobiegliwość i przedsiębiorczość nie powstrzyma go zawczasu w zapędzie.

W zrozumieniu ważności rozwoju gospodarczego

Stoimy na progu nowej egzystencyi politycznej, jakie nam daje potężny rozwój techniki i przemysłu która przybierze niebawem ostateczne swe kształty.

W takiej epokowej chwili, licząc się zarówno z naszymi warunkami wewnętrznymi, jak i z całą sytuacyą na świecie, musimy zdać sobie sprawę z tego, że o stanowisku naszem w koncercie państw Europy zadecyduje na najbliższą przyszłość nie siła naszych bagnetów, ale w pierwszym rzędzie nasz rozwój ekonomiczny. Do tego więc rozwoju należy nam dążyć wszelkiemi siłami, zużytkowując z jednej strony doświadczenia naszych dotychczasowych błędów, zaniedbań i braku przedsiębiorczości na polu gospodarki ekonomicznej, z drugiej zaś strony przykłady,

kraju dla zabezpieczenia mu jakiegokolwiek bytu na- na 6 bilionów ton, roczna zaś jego produkcya prze-rodowego, rzucono u nas niedawno hasło uprzemysło- wyższa 30-krotnie produkcyę ropy. wienia i poczyniono, przyznać trzeba, zwłaszcza    Przy dzisiejszym stanie techniki należy rozróżnić

Pierwszy, mniej doskonały, to proces w gazo-

w ostatnich dziesiątkach lat, pewne postępy w kie- dwa stopnie racyonalniejszego zużytkowania węgla, runku jego realizacyi, chociaż niezawsze praktycznie brano się do dzieła i nie osiągnięto rezultatów, odpo- wniach i koksowniach, który część węgla zamienia wiadających rozmiarom agitacyi    na gaz (z tony około 300 m³) i dobywa z niego

Dzisiaj sytuacya nasza jest pod tym względem pewną ilość płynnych i stałych składników w postaci z jednej strony trudniejsza, bo przemysł, zniszczony mazi (z tony kilkanaście do kilkudziesięciu kg.), wojną leży chwilowo odłogiem; ale z drugiej strony ale większą część węgla (około 60—70°/o) pozostawia znacznie łatwiejsza, bo ustał ucisk zaborczy i mo, w postaci koksu, który, o ile nie jest koksem hutni-żemy urządzić się jak chcemy.    czym, niezbędnym do celów metalurgicznych, spala

Realizacya stopniowego uprzemysłowienia kraju się znów w piecach w sposób mniej więcej równie powinna jednak postępować według pewnej myśli nieekonomiczny jak surowy węgiel, przewodniej, bo luźne, dorywcze zakładanie fabryk    Ilość węgla, przerobionego w gazowniach i ko

w którym produkcya i przeróbka węgla wykazują

nie wyda należytego skutku. Jasną jest rzeczą, że ksowniach, jest też wskaźnikiem racyonalniejszego musimy oprzeć się w pierwszym rzędzie na naszych wyzyskania energii i substancyi węglowej w każdern surowcach, a więc na płodach rolniczych i górniczych, państwie. Wskaźnik ten, zależny wszędzie oczywiście Intenzywniejsza uprawa roli, uprzymysłowienie roi- od stopnia rozwoju przemysłu, utrzymuje się dotąd nictwa, oraz należyte wyzyskanie skarbów ziemnych jeszcze na bardzo niskim poziomie. W roku 1913, i jak najdalej posunięta ich szlachetna przeróbka oto naturalna droga dojścia do celu. I tu właśnie wy- najwyższe cyfry, osiągnął on na całym świecie zasuwa się na pierwszy plan konieczność racyonalnego ledwie około 15% produkcyi, wynoszącej wówczas i odpowiadającego nowoczesnym zdobyczom techniki 1,350,000.000 t. Prym w przeróbce węgla trzymały zużytkowania węgla.    Anglia i Niemcy, niewiele różniąc się co do cyfr wy-

37,500,000 t koksu 1,400.000 „ mazi 550.000 „ siarczanu amonowego 100.000 „ benzolu 550.000 „ olejów motorowych 50.000 „ naftaliny 500.000 „ smoły 2 V* miliarda m³ gazu,

Węgiel to nie tylko główna podstawa przemy- robu poszczególnych produktów. W Niemczech wy-słu, nie jeden z największych czynników dzisiej- produkowano z 278 milionów ton węgla : szej kultury i postępu, ale zarazem niewyczerpane źródło wielu cennych produktów i twórca licznych, bardzo ważnych gałęzi przemysłu, wszędzie tam, gdzie jego istotną wartość energetyczną i skład chemiczny należycie umieją ocenić i wykorzystać.

Pod tym zaś względem panuje dotąd powszechna niesłychanie krótkowzroczna, rabunkowa gospodarka. Rzec można śmiało, że żaden produkt przemysłowo-handlowy nie podlega tak marnotrawnemu systemowi zużycia, jak właśnie węgiel. Przyzwycza- nie licząc całego szeregu innych produktów pocho-jono się z dawien dawna używać go w stanie suro- dnych. Wartość całej wytwórczości przemysłu węglowym na paliwo i ciągle jeszcze największa część jego wego, łącznie z produkcyą surowca, wyniosła około produkcyi idzie na opał pieców wszelkiego rodzaju, 3 miliardy marek; sam wyrób barwików osiągnął mimo znaczne postępy nauki i techniki, które wartość 500 milionów mk. Mimo to wypada na racyo-wykazują jasno, jak olbrzytnie ilości energii i drogo- nalną przeróbkę zaledwie 20% produkcyi; poddając cennych substancyi marnują się przytem w postaci przeróbce w gazowniach i koksowniach całą ilość dymu, sadzy i nieużytego ciepła. Wszakże nasze piece wydobytego węgla, mogły były Niemcy uzyskać n. p. wyzyskują zaledwie 10—30% energii kaloryjnej węgla, zamiast 2¹/, blisko 60 miliardów m³ gazu z samego piece kaflowe gorszej konstrukcyi nawet tylko 5%. tylko węgla kamiennego.

Jako inny przykład weźmy Włochy, kraj nie nadto odpowiednia ilość drogocennych składników, mający własnych pokładów węgla, a zatem natural-zniszczonych przez spalenie !    nej podstawy i bodźca do rozwinięcia przemysłu wę-

Ale nie dość na tern. Siły motorycznej we fabry- glowego. Przecież jednak z importowanych w r. 1909 kach i w komunikacyach lądowych i morskich do- 9 milionów ton węgla wyprodukowano tam milion starcza nam dotąd zawsze jeszcze w olbrzymiej więk ton koksu, 35.000 ton mazi i 8.500 ton olejów moto-szości maszyna parowa, której największy efekt rowych, czyli, że racyonalnej przeróbce poddano około teoretyczny, w praktyce nigdy nieosiągalny, wynosi 15% importu, zaledwie 14% energii kalorycznej paliwa.

Najwyższy już chyba czas, aby zmienić w szyb- statystyka niesłychane zacofanie przemysłu węglo-szem tempie ten system przestarzały, marnotrawny, wego w Polsce. Pomijając bowiem Śląsk, gdzie z po-kosztowny i — brudny. Ale, chcąc skuteczną zapro- wodu wyrobu koksu metalurgicz. osiągnęła przeróbka wadzić reformę trzeba sobie nietylko dobrze zdać węgla wyższy stopień rozkwitu, wynosił przed wojną sprawę, ale wprost wpoić w szerokie koła to prze- w Królestwie i w Galicyi wskaźnik nieco racyonal-świadczenie, że węgiel nie jest prostem „paliwem“, niejszy przeróbki znikomą ilość 2% całej produkcyi ale ciałem organicznem, wysoce skomplikowanem, tych krajów, łącznie z importem. Przeróbka ta wege-obfitym zbiornikiem, z którego w umiejętny sposób towała mizernie w 20 gazowniach miejskich, ograni-czerpać można wszelakie rodzaje energii i użytecznych czających się do bardzo prymitywnego wyrobu pro-substancyi, którym w dalszym ciągu zawdzięczać mogą duktów pochodnych. W r. 1913 zużyto w obu krajach świetny rozwój zarówno przemysł jak ogólny dobro- blisko 12,000.000 ton węgla, z czego przerobiły ga-byt i kultura. A zbiornik to olbrzymi, bo światowe zownie 240.000 ton, sprzedając następujące ilości zapasy węgla na znanych dotąd terenach obliczają produktów:

IC

OC»

95% ciepła idzie więc w tym wypadku na marne,

W porównaniu z powyższemi cyframi wykazuje

M-'

cc

cc

150.000 t. koksu 15.000 „ mazi 2.800 „ amoniaku 650 w siarczanu amonowego 220 „ naftaliny .

145 „ benzolu 850 „ surowego karbolu 518 „ węgli do lamp łukowych 300 „ soli cyanowych 60 „ krealiny 5.700 „ smoły 97 milonów m³ gazu, z czego na Galicyę przypada tylko :

32.000 t. koksu 3.200 „ mazi 300 „

20,000.000 m³

Są to ilości wprost śmiesznie małe w porów- motorów daleką jest jeszcze od szczytu rozwoju. Piece naniu z temi jakie przy nieco tylko większym roz- gazowe zużytkowują rzeczywiście do 90°/o energii

cieplnej gazu, gdy piece opalone węglem marnują

amoniaku

gazu

Pierwsze miejsce wśród produktów węglowych zajmuje niewątpliwie gaz, jako najwydatniejsze i naj-ekonomiczniejsze źródło siły, ciepła i światła, czy to użyty wprost czy też zamieniony na prąd elektryczny. Używając gazu zamiast surowego węgla, możemy bez porównania lepiej wyzyskać energię kaloryczną paliwa. Wiadomo, że jeżeli najlepszy węgiel odparowuje z kotła 8 kg wody, to równoważną ilość gazu około 12 kg. Maszyna parowa zamienia na użyteczną energię mechaniczną lub elektryczną w praktyce zaledwp 8—10°/₀ całej energii kalorycznej węgla, motor gazowy zaś, przy odpowiedniej instalacyi, do 25°/₀ przyczem zważyć jeszcze trzeba, że udoskonalenie efektu maszyny parowej zakreśla teorya granice 14°/₀; dalsze wydoskonalenia więc tej maszyny, nad którem pracują od 150 lat, nie przedstawia już większych widoków postępu, podczas gdy technika

woju tej gałęzi przemysłu można było uzyskać.

Najdoskonalszym jednak sposobem wyzyskania nieraz taki sam procent ciepła paliwa. Dodajmy do wartości węgla jest przy dzisiejszym stanie techniki tego wygodę i oszczędność w obsłudze przy użyciu przerób w generatorach. Generator daje nam bowiem opału gazowego, łatwość w manipulacyi, czystość całą użytą ilość węgla w postaci, w której tak ener- i t. d., a wówczas musimy zrozumieć wielką korzyść getycznie jak i materyalnie najlepiej można go wy- ekonomiczną, finansową i techniczną, jaką przynosi zyskać, zamieniając go całkowicie na gaz (3-4 gaz jako czynnik opałowy i motoryczny. tysięcy m³ z tony) oraz na tesame produkta uboczne,    Nadto użycie gazu (lub wytworzonego z niego

które otrzymujemy w procesie koksowania, niektóre prądu elektrycznego) ma olbrzymie znaczenie dla pod-z nich (n. p. amoniak) nawet w znacznie większej niesienia przemysłu wogóle i poziomu kultury, zwła-ilości. Nadto generator niweluje do pewnego stopnia szcza przy zcentralizowaniu wytwarzania energii wę-różnice w jakości użytego węgla, bo z najgorszych glowej w wielkich zakładach, obejmujących siecią nawet gatunków, z odpadków, miału, a nawet z tak ciągów i przewodów większe obszary kraju. Pociąga lichego materyału, jakim jest torf, otrzymać można to bowiem za sobą rozpowszechnienie nowoczesnych nie o wiele mniejsze ilości gazu, mazi, amoniaku motorów i postępowych urządzeń we fabrykach i war-i innych produktów. W ten sposób odpadki węglowe, sztatach, cywilizuje i kształci robotnika przez uszla-wyrzucane zwykle na zwały, mogą znaleźć bardzo chetnienie metod i narzędzi produkcyi i zamienia cenne zastosowanie.    szybko zapadłe zakątki kraju w centra przemysłowe.

Niestety ten właśnie najdoskonalszy rodzaj prze- Lampa elektryczna i motor gazowy lub elektryczny róbki węgla jest dotąd stosunkowo najmniej rozpo- skuteczniej przyczyniają się do podniesienia oświaty wszechniony i nie wyszedł jeszcze poza obręb wielkich [ sposobu życia szerokich warstw ludności niż naj-przemysłowych rewirów kilku mocarstw węglowych, lepsza szkoła. Nie brak nam przykładów w tym kie-

Najnowsze badania, które częściowo znalazły runku w potężnych centralach gazowych i elektry-już nawet zastosowanie w przemyśle, wykazały, że cznych za granicą. Tylko, że tam powstały one prze-maź generatorowa, wytworzona w stosunkowo niskiej ważnie jako skutek, u nas zaś powinny powstawać temperaturze (około 500°), zbliżona jest składem do jako czynnik i rozsadnik kultury i postępu, ropy; zamiast składników aromatycznych (benzolowych) zawiera ona oleje szeregu parafinowego, a nawet stałą parafinę. Dalsze badania naprowadziły na metody dobywania z mazi pod ciśnieniem znacznych ilości lekkich olejów benzynowych, oraz olejów smarowych, co wobec niepewności produkcyi ropy i wzmagającego się zapotrzebowania materyałów popędowych i smarowych, jest rzeczą piewszorzędnej donio- mai całą ilość azotu węglowego na amoniak. Jest on słości. Wogóle racyonalna przeróbka węgla otwiera obok kwasu węgłów, głównym czynnikiem w przemy-nam bardzo szerokie widoki na przyszłość i poparta śle, użyczającym niskich temperatur, przyczem wska-konsekwentnemi badaniami i przedsiębiorczością może, żmy tylko na wyrób parafiny i sztucznego lodu. Na wobec olbrzymich zasobów węgla, przewyższyć wnet amoniaku opiera się dzisiaj już prawie wyłącznie wy-rozmiarami i znaczeniem przeróbkę ropy.    rób sody, której znaczenia tak dla przemysłu che-

Przejdźmy teraz w krótkości najważniejsze pro- micznego, jak i dla użytku domowego nie trzeba chyba dukty tej przeróbki i ich znaczenie w przemyśle specyalnie podnosić. Wielkie zastosowanie ma amo-i gospodarce społecznej, a zarazem uprzytomnijmy niak dalej przy fabrykacyi barwików i środków wy-sobie jakie w przybliżeniu ilości tych produktów mogli buchowych; o ile pierwsza, wymagająca szczególnej byśmy otrzymać rocznie w Polsce, gdyby tylko pewna, specyalizacyi, leży dla nas na razie może na dalszym niewielka część dobytego węgla uległa odpowiedniemu planie o tyle rozwój własnej, produkcyi materyałów zużytkowaniu w generatorach. Przypuśćmy, że z ca- wybuchowych związany jest ściśle z obroną kraju, łej produkcyi zagłębia Polsko-Śląskiego, która wyno- a więc ze samoistnem bytem państwa. Z produkcyą siła przed wojną około 60 milionów ton, zużytkuje amoniaku wiąże się także przeróbka jego na kwas się w powyższy sposób tylko 10 mil. t.    azotowy (metoda Ostwalda), niezbędny dla wielkiego

ruro-

Przerabiając 10 milionów ton węgla procesem generatorowym, mielibyśmy do dyspozycyi rocznie conajmniej 30 miliardów m³ gazu, czyli ilość sto razy większą od wytwarzanej przed wojną istotnie na wszystkich ziemiach polskich.

Specyalne generatory przerabiają dziś już nie-

przemysłu chemicznego, dla wyrobów barwików, środków wybuchowych, nawozów sztucznych i t. p.

pująca przy wyrobie różnych przedmiotów użytkowych róg, kość słoniowa, bursztyn, szelak, celuloid, a nawet szkło lub porcelanę.

Naftalina, znana powszechnie jako środek przeciw pasożytom w kuśnierstwie, jest jedak przede-wszystkiem najtańszym środkiem popędowym; koszta użycia jej w motorach stają, według przedsięwziętych prób, do kosztów benzyny w równych warunkach w stosunku 1:4. Nadto jest naflalina surogatem do wyrobu bardzo ważnych barwików (indyga) i innych preparatów chemicznych. Przypuszczalna produkcya u nas około 40—50,000 h.

Smołę, stanowiącą .pozostałość po destylacyi mazi, wyrabiają dzisiaj kraje węglowe w ilościach setek tysięcy ton. Służy do wyrobu brykietów, papy dachowej, asfaltu, do izolacyi kabli podziemnych itd. Sprasowana z rozdrobnionym koksem daje t. z w. kamienie węglowe, nadające się znakomicie do budowy pieców wysokich, gdyż przewyższają trwałością cegłę szamotową.

Wreszcie wspomnieć należy o wyrobie sadzy z różnych produktów węglowych, mającej szerokie zastosowanie przy fabrykacyi farb i lakierów, a prze-dewszystkiem w znacznych ilościach do wyrobu węgli elektrodowych, do czego zresztą służy także tzw. grafir retortowy, tworzący się w piecach koksowych lub gazowniczych.

Ten krótki przegląd wykazuje chyba dosyć wymownie, jakie skarby posiadamy w naszym węglu, bylebyśmy tylko chcieli z nich skorzystać. Do osiągnięcia tego celu jest jednak niezbędnem, aby pełne przeświadczenie o korzyści i konieczności wprowadzenia racyonalnej przeróbki węgla zakorzeniło się należycie w pojęciach naszych miarodajnych i interesowanych czynników. Realizacyę tego programu na szerszą skalę ułatwi przedewszystkiem skoncentrowanie przerobu węgla i wytwarzanie jego energii w wielkich zakładach okręgowych.

Dążyć więc należy do stwarzania w odpowie-nnich punktach w kraju, w pierwszym rzędzie naturalnie w okręgach przemysłowych i górniczych, takich central, skupiających w sobie całokształt przeróbki węgla, możliwie najdalej posuniętej. Zakłady te powinny posiadać potężne instalacye generałowe, centrale gazowe i elektryczne i urządzenia do całkowitego wyrobu wszystkich produktów ubocznych. W następstwie powstałyby koło nich niezawodnie mniej lub więcej ściśle z niemi związane, różne fabryki, mające na celu dalsze wyzyskanie produktów central; a więc fabryki barwików, środków wybuchowych, nawozów sztucznych i wszelakich prepa-

Ale największe może ma znaczenie dla kraju rolniczego, jakim jest przeważnie Polska, amoniak w postaci siarczanu amonowego, tego znakomitego nawozu pod kartofle i buraki cukrowe. Zapotrzebowanie tego artykułu rośnie raptownie z roku na rok w państwach, przechodzących do intenzywnej uprawy rolnej; według naszego założenia moglibyśmy wyrabiać rocznie około 7s miliona ton siarczanu.

Rzeczą wielkiej wagi byłoby wydoskonalenie metod wydobywania siarki z węgla. Metody takie są już w użyciu, ale wyzyskują stosunkowo niewielką ilość siarki. Gdyby się powiodło otrzymać na większą skalę i doskonalszemi metodami siarkę z węgla, choćby tylko w ilości 0*5°/o, to produkcya jej wyniosłaby w naszem założeniu 50.000 t., unieżależniłoby więc nas zupełnie od zagranicznego importu, pozostawiając nawet znaczne zapasy na wywóz.

Zastosowanie mazi węglowej jest bardzo rozległe i rozmaite, do motorów, do opału, (zwłaszcza w tak zwanych forsmikach), utrwalania dróg i wyrobu makadamu chodnikowego, impregnacyi drzewa, cegieł i naczyń, wystawionych na działanie kwasów, a zwłaszcza do wyrobu papy dachowej, która w czasie wojny tak wielką odegrała rolę przy budowie baraków.

Niemcy i Anglia produkowały przed wojną po 1'5 mil. t. mazi rocznie, a w naszym przykładzie możemy ocenić jej ilość dla Polski przynajmniej na 400-500,000 t. a więc mało co mniej niż wynosi obecnie cała galicyjska produkcya ropy.

Ale daleko większe znaczenie i zastosowanie mają dopiero produkta pochodne mazi, benzol, oleje motorowe, naftalina, fenole i smoła, pomijając już inne, mniej ważne.

Zastosowanie benzolu i olejów maziowych do popędów motorów, a olejów jako środka opałowego, zwłaszcza pod kotły, przybiera coraz potężniejsze rozmiary i wytwarza poważną konkurencyę olejom, otrzymywanym z ropy. Motor olejowy wyzyskuje użytecznie do 30°/₀ energii kalorycznej paliwa. O korzyściach opału olejowego możnaby powiedzieć mniej-więcej to samo, co o opale gazowym, z tym jeszcze dodatkiem, że nadaje się on specyalnie do kotłów ruchomych, a więc na kolejach i statkach. Idąc za postępem techniki, należałoby energiczniej poprzeć akcyę zastępywania węgla opałowego opałem płynnym lub gazowym, a w dalszym ciągu o ile możności kotły parowe motorami. Przemawiają za tern wszelkie możliwe względy techniczne i ekonomiczne, a przeciwdziała właściwie tylko dawne przyzwyczajenie i pewna ociężałość społeczeństwa, akomująca się z trudem do ratów chemicznych. Każda taka centrala stanowiłaby

postępu.

więc jądro, dokoła którego tworzyłby się z natury

_ Aby jednak ten cel osiągnąć, nie wystarczy

Benzolu moglibyśmy wyrabiać do 100.000 ton, rzeczy cały rewir przemysłowy, olejów cięższych conajmniej dwa razy tyle.

Benzol i jego pochodne są nadto podstawą ca- szeroka nawet propaganda, ale potrzeba czynu, przy-łego szeregu gałęzi przemysłu chemicznego; barwiki kładu. Czyn ten musi polegać na założeniu przy-perfumy, niezliczone inne preparaty chemiczne i le- najmniej jednego zakładu, w miejscu odpowiednio cznicze, środki wybuchowe, im zawdzięczają pocho- obranem. Nie należałoby też zapomnieć o zaopa-dzenie. Wyrób tych materyałów postawi nasz przemysł trzeniu go w dobrze wyposażone laboratoryum dla na całkiem innej stopie, zwłaszcza wobec zagranicy, naukowo-technicznych badań nad węglem, gdyż prze-

Przedsiębiorstwo takie powinno być zakrojone

Fenol znany w szerokich kołach przeważnie róbka i ekonomiczne zużytkowanie węgla znajduje tylko jako środek dezynfekcyjny, jest również pod- się niemal dopiero w początkowem stadyum rozwoju stawą ważnych gałęzi przemysłu : wyrób barwików i wielkie pole do pracy otwiera się tu dla badań i środków wybuchowych, regeneracya kauczuku, oraz w rozmaitych kierunkach, specyalny proces kondensacyi fenolu z formaliną, wytwarzający nader ciekawy preparaty, nadzwyczaj na wielką skalę, gdyż wtedy tylko całkowita prze-odporne na działania chemiczne i termiczne, a zastę- róbka węgla będzie mogła zaważyć na rynku kra-

jowym i powołać do życia różne gałęzie przemysłu. Potrzeba tu koniecznie rozmachu, zbyt ostrożne próby nie wydadzą odpowiedniego rezultatu. W danym razie, gdyby przedsiębiorczość prywatna okazała zbytnią ociążałość, powinien rząd wystąpić z inicyatywą, propagując stworzenie takiego przedsiębiorstwa, albo nawet biorąc w niem czynny udział. Inna rzecz, czy chwila obecna, wobec tak nadzwyczajnie trudnych pod każdym względem warunków, nadaje się już do zrealizowania takiej myśli. Ale to pewne, że nadaje się w każdym razie do wszechstronnego jej rozważenia i do ułożenia planu, tak, aby w dogodnym momencie módz go zaraz w czyn wprowadzić.

Rzućmy okiem wstecz na historyę naszego przemysłu, zwłaszcza przemysłu naftowego i wyciągnijmy z niej naukę. W Galicyi wydestylowano po raz pierwszy naftę świetlną z ropy, przez co uczyniono ją dopiero zdatną do użytku. Zdawać by się więc mogło, że Galicya powinna przodować światu na tern polu, a jednak ⁹/io jej przemysłu naftowego znajduje się w obcych rękach, a jej ropa destylowała się dotąd w większej połowie za granicą.

Pilnujmy się, aby ustrzedz tę nową gałąź wytwórczości rodzimej od podobnego losu. Jeżeli się zawczasu energicznie nią nie zajmiemy, to zrobi to z pewnością kto inny, a nam pozostanie niewczesny żal po szkodzie.

Chodzi tu nadto o nader ważny manewr pedagogiczny : o przyzwyczajenie społeczeństwa, a w piew-szym rzędzie naszego przemysłu, do należytego wyzyskania i gruntownej, szlachetnej przeróbki surowca. Zbyt prymitywne, ekspanzywne prowadziliśmy dotąd gospodarstwo, ogołocając kraj z jego bogactw naturalnych. Obecnie, gdy możemy nareszcie swobodnie o tern zadecydować musimy postawić sobie jako pierwszą zasadę; żaden z naszych płodów krajowych nie powinien przedostawać się za granicę inaczej, jak w postaci ostatecznych fabrykatów.

Racyonalne zużytkowanie węgla może nam w tern właśnie być przykładem i drogowskazem*).

*) W ostatnim czasie zawiązał się w Warszawie fachowy komitet, złożony z przedstawicieli wszystkich działów przemysłu, interesowanych w racyonalnem wyzyskaniu węgla, mający na celu dokładne wypracowanie nakreślonego powyżej programu wprowadzenia do Polski tej nowej gałęzi przemysłu i założenie odpowiedniego przedsiębiorstwa na większą skalę

Przemysł naftowy w Rumunii przed 1917 r.

napisał inż. Edward Windakiewicz.

W roczniku 1918 czasopisma „Bergbau und Hütte“ daje radca ministeryalny inż. Jan Holobek ogólny pogląd na przemysł naftowy Rumunii. Ze względu na to, że publikacye takie dla nas, którzy również taki przemysł posiadamy, są bardzo cenne, nie będzie od rzeczy podać ten przegląd, choć w skróceniu, do wiadomości czytelnikom polskim.

I. Rozwój rumuńskiego przemysłu naftowego.

Znachodzenie się oleju skalnego w Rumunii było znane już od dawna, rozwój tego przemysłu datuje się jednak dopiero od stosunkowo niedługiego czasu. Już w 1646 r. wspomina misyonarz Bandinus o wydobywaniu ropy z licznych szybów ręcznych. Uzyskany olej używano jako smar do wozów i butów, jako środek leczniczy i jako materyał do oświetlania izb służby bojarów osiedlonych w bliskości tych studzien. Ten stan trwał do roku 1857, w którym to roku użycie repy do celów oświetlenia znajdowało coraz to znaczniejsze zastosowanie. W r. 1856 urządzono w Ploesti pierwszą destylarnię ropy, a 1 kwietnia 1857 oświetlano Bukareszt destylatem uzyskanym w tej rafineryi. Było to pierwsze miasto na świecie oświetlone naftą. W Galicyi sięgają początki destylacyi ropy od roku 1853-4, w Ameryce od roku 1858. Oświetlenie naftą zaprowadzono w roku 1855 w szpitalu krajowym we Lwowie, a w zimie 1858-9 na dworcu północnej kolei w Wiedniu.

Uzyskanie ropy w Rumunii odbywało się w początkach w ten sposób, że na powierzchni gdzie ślady ropy spostrzeżono, wykopywano 3 — 4 głębokie doły, w których się ropa zbierała, poczem zbiorniki te celem uwolnienia ropy od benzyny zapalano i po jakimś czasie znów gaszono. Później używano głęb-nych dołów do 20 m., a następnie szybiki ręcznie kopano — dochodzące miejscami od 150 do 200 a • pawet do 265 m. Jeszcze w roku 1863 uzyskano olej w szybikach ręcznych i prowadzono w ten sposób wydobycie do r. 1903. W roku 1905 było 823 produktywnych szybików ręcznych, w 1915 zmniejszyła się ilość szybików do 553, a z tych było 360 (Bakau w Mołdawii) o stosunkowo małej produkcyi. Uzyskanie ropy zapomocą wierceń rozpoczyna się pierwszy raz w 1863 roku, wyniki były z powodu braku znajomości fachowych niezadawalające. W latach 1873, 1874, 1879, 1882 aż do roku 1885, 1887 i 1889 wiercono szyby w różnych terenach ropodajnych systemem pensyhornskim, większą część ich jednak niebawem zastanowiono. Dopiero w roku 1896 zaczyna wiercenie za ropą przybierać szersze rozmiary, a w roku 1900 osiągnięto już ogólne zastosowanie i to dla tego, ponieważ Towarzystwo Steana Romana zastosowało system wiercenia do rodzaju górutworu i że wierceniami temi rozwiane zostały długoletnie wątpliwości co do bogactwa oleju skalnego w Rumunii.

W Galicyi rozpoczęto poszukiwania za ropą wierceniami w roku 1862 w Bóbrce pojedynczymi luźnospadami aż do głębokości 200 do 250 m.

Głównym systemem uzyskania ropy w Galicyi były jednak do roku 1884 kopane szybiki. W roku 1882 zastosowano kanadyjski system wiercenia, który się w praktyce okazał tak dobrym, że znalazł wkrótce ogólne rozpowszechnienie. Ten system utrzymał się w Galicyi do dziś dnia, a w Rumunii usuwa powoli systemy płuczkowe i inne. Zapiski o produkcyi ropy w Rumunii sięgają do 1832 r. ale dopiero od 1857 roku t. j, od czasu rafinowania ropy może być mowa o regularnej produkcyi. Produkcya ta wynosiła w 1857 roku 275 tonn, w r. 1866 już 5915 tonn, w tym roku rozpoczyna się po raz pierwszy wywóz ropy, który jednak wskutek konkurencyi amerykańskiej i rosyjskiej nie utrzymał się długo, dopiero koło 1897 r. rozpoczął się znów eksport ropy.

Wytwórczość ropy Rumunii w porównaniu z Gą-licyą :

Rok

1873

1880

1890

1895

1900

1904

1905 *

1907

1909

1910

1913

Rumunia :

Galicy a :

14.468    ton    21.800 ton

15.900    „    32.000    „

53.300    „    91.650    ,,

80.000    „    118.634

226.500    „    347.213

496.440    „    823.943

627.500    „    794.391

1,129.297    „    1,125.806    „

1,297.257    „    2,086.342    „    (max.)

1,352.407    „    1,766.018    „

1,885.225 (max.) 1,113.669 „

Większa wytwórczość rozpoczyna się w roku 1900 i podnosi się od roku 1904 bardzo szybko, tak, że w roku 1913 dochodzi do dotychczasowego maximum, poczem od roku 1914 znów spada. Upadek produkcyi nie leży jednak w mniejszej wydajności terenów ropnych, ale w trudnościach eksportu z powodu wybuchu wojny. Okoliczności które wpływały na rozwój przemysłu ropnego w Rumunii były następujące :

Brak kapitału aż do początku tego stulecia, usuwanie sie kapitału od tego przemysłu spowodował po części brak ustawodawstwa co do prawa uzyskania i wydobywania ropy ze złóż ropodajnych a w części też złe wyniki z własnej winy niektórych towarzystw. Niektóre towarzystwa obciążyły się znacznie nabyciem wielkich, niezbadanych jeszcze terenów ; inne pracowały bez znajomości stosunków geologicznych i przy użyciu nieracyonalnych sposobów poszukiwania ze stratą. Pomiędzy kapitał a własność gruntową wsunął się pośrednik, który ciągnął dla siebie zbyt wielkie korzyści, co znów spowodowało, że tylko wielkie, w kapitał bogate towarzystwa, te-rena nabywać mogły, a mniejsze, które tereny opłacały za drogo, zbankrutowały z braku dalszych środków pieniężnych. Geologiczne badania kraju były do tego stopnia niedostateczne, że jeszcze w roku 1900 spotykano się z przekonaniami, iż w Rumunii znajduje się ropa tylko w płytkich złożach i w małej ilości, wskutek czego uzyskanie ropy wierceniem nie opłaca się. Tylko w sześciu z 87 miejscowości znanych jako ropodajnych wykonywano do roku 1904 roboty celem uzyskania ropy, a to w Campina, Bu-stenari, Moreni, Baicu, Tintea i Gura Ocnitei. Z powodu nieznajomości stosunków geologicznych terenów naftowych, które w żadnem państwie nie są tak . zawiłe, straciło wiele przedsiębiorstw znaczne kapitały.

W roku 1866 inwestowano ogółem na cele przemysłowe tylko 8,100.000 lei i dopiero z końcem roku 1895 włożony na ten cel kapitał dosięgnął 23 milionów. Racyonalne badanie niektórych przedsiębiorstw z końcem zeszłego stulecia a w szczególności niemieckiej „Disconto Gesellschaft“ i „Steana Romana“ którą jako Etoile Roumaine węgierski bank dla handlu i przemysłu w życie wprowadził a stworzoną została przez wiedeński bank związkowy i njemiecki bank, zwróciły dopiero na siebie uwagę kapitałów zagranicznych. Niemniej przyczyniła się do tego i ta okoliczność, że utworzono komisyę do badania terenów naftowych popieraną przez rząd, który się do tego kroku z powodu niedoboru państwowego w r. 1900 czuł spowodowany. Jako skutek tego rozpoczęto budowę przystani i rezerwoarów w Constancyi, zorganizowano przewóz Dunajem, przeprowadzono ustawowo prawa posiadania i wydobywania, utworzono szkołę górniczą w Campino i popierano towarzystwa powstałe w celach rafinady i wywozu ropy.

Skutki tego postępowania ukazały się w roku 1900 do 1906, a szczególnie w 1900 do 1903, w którym to okresie udział kapitału niemieckiego był nadzwyczaj wielki i do rozwoju tego przemysłu przyczynił się nader wydatnie. Z końcem roku 1908 in westo-wano już na te cele ponad 179 milionów lei. Włożony kapitał w przemysł naftowy w Rumunii oceniono w roku 1913 na 440 milionów lei. Rozwój przemysłu uwidacznia ten szczegół że w roku 1866 było tylko 6 rafineryi o bardzo małej wydatności, a w roku 1907-8 przerobiono już w 54 rafineryach 1,020.362 ton ropy.

W ostatnim dziesięcioleciu zeszłego stulecia nastąpił zastój w przemyśle ropnym w Rumunii, do czego przyczynił się niespodziewany rozwój przemysłu ropnego w Ameryce i Rosyi, także trudności transportowe, brak znajomości technicznych, gospodarczych i kupieckich, brak inteligencyi i doświadczenia i brak organizacyi, niemniej brak miejsca do gromadzenia oleju przy powtarzających się kilkakrotnie zastojach zbytu i t. p. Stosunki te dały powód do zniżenia cen ropy, tak, że n. p. w roku 1902 spadła cena ropy na 17 lei za 1 tonnę.

Do korzystnego rozwoju przemysłu naftowego w Rumunii przyczyniły się wspomniane okoliczności jak niemniej korzystne geograficzne położenie ^państwa szczególnie ze względu na eksport. Niemniej przyczyniło się do tego także otwarcie przystani w Constancyi 10-go paz'dziernika 1909 roku i znaczne polepszenie transportu oleju przez wybudowanie w roku 1913 podwójnego rurociągu z Baicoi do Constancyi na 300 kim. długiego i obliczonego na przetłoczenie 880.000 ton ropy i 500.000 ton rafinady, wreszcie wielkie zapotrzebowanie odpadków do opału. W roku 1912 wyprodukowano 1,804.761 ton ropy, z czego odpada 95°/₀ na przedsiębiorców i towarzystwa akcyjne. Tereny rządowe dotychczas nie wyzyskano dla produkcyi ropy, tak n. p. w roku 1901 przypada 92°/₀ wydobytego oleju na grunta prywatne a tylko 8°/o na tereny rządowe.

Spotykane w dotyczącej literaturze twierdzenie, że przemysł ropny Rumunii ma jeszcze nadspodziewaną możność rozwoju jest uzasadnione, zaś ocenienie bogactwa ropy w Rumunii na 20 milionów lei wcale nie opiera się na uzasadnionych podstawach.

II. Geologiczne stosunki rumuńskich złóż ropnych.

Żaden kraj produkujący ropę nie ma tak niezmiernie zawiłych stosunków geologicznych jak Rumunia. Górutwór ropodajnych okolic jest bardzo zmienny a ropodajne strefy bardzo nieregularne, wielką rolę odgrywają najrozmaitsze zmiany w budowie geologicznej jako to : silne pofałdowania, nasunięcia, odwrócenia, złomy, przewroty, zesunięcia, uskoki, rozpadnięcia warstw w pojedyncze soczewki i łuski. Zmiany te często i miejscowo występują po sobie, a w niektórych miejscach towarzyszą erozye, zawodnienia złóż, ciśnienia skał i t. p.

Geologiczne stosunki Rumunii opisuje L. Mra-rec, W. Teisseyre i inni. Szczegółowe badania terenów naftowych i złóż postępowały bardzo powoli i nie szły razem z praktyczną pracą, co niekorzystnie wpływało na rozwój przemysłu. Niedostateczne zbadanie złóż spowodowało rząd, szczególnie ze względu na państwowe tereny naftowe i w celu oznaczenia punktu wyjścia rurociągu do Constancyi, do zorganizowania Komisyi, której by było zadaniem wypracowanie programu zbadania terenów naftowych.

Z prac tej komisyi w maju 1904 przedłożonych wyspa, a na południowym zachodzie równina ru-wyłoniły się następujące rezolucye : Komisy a oświad- muńska. cza stanowczo, że ujemny wynik większej części przedsiębiorstw przypisać należy niedostatecznej znajomości stosunków geologicznych i tej okoliczności, że przedsiębiorstwa tak długo racyonalnie rozwijać się nie mogą dopóki odnośne złoża dokładnie prze- flyszu i podkarpackiej. Złoża ropne, godne wydoby-studyowane nie zostaną. Komisya podzieliła swoje cia należą do utworów starszych i młodszych (pa-zadanie na trzy części: geologiczną i topograficzną, leogen, neogen). tudzież poszukiwania napowierzchne i do wielkiej głębokości. Komisya oświadczyła również, że górutwór nicza sie prawie wyłącznie na strefę piaskowca, wy-stref ropodajnych częstokroć tak jest skomplikowany, stępuje ropa na Wołoszczyźnie w podkarpackiej że w niektórych strefach zaznaczyć można tylko strefie i to tak w paleogenie jak i w neogenie, które przypadkową jednolitość górutworu złoża na większą to warstwy są ropodajne aż do najwyższego pliocenu. odległość niż 500 m. Z 87 miejscowości, w których stwierdzono ropę tylko w 5 do 6 metrach wykonano cznych złóż ropy w Rumunii stanowią publikacye prawidłowo roboty, które dają możność oceny zna- L Mrarec’a o tworzeniu się rumuńskich złóż ropnych czenia rozciągłości stref tak, że popełnilibyśmy błąd (1907) i „Les gisements de pétrole“ (1912) Z tych zgubny w skutkach, myśląc, że bogactwo różnych publikacyi dadzą się wysnuć następujące wnioski : formacji geologicznych ogranicza się jedynie na do- Pomijając mało znaczące występowanie ropy na pier-tychczasowych robotach i że z dokonanych badań wotnym złożu w górnej kredzie i paleogenie, musimy tak terenów prywatnych jak i rządowych bezsprze- uznać jako macierzyste łożyska ropy : ilaste i mar-cznie wynika brak uzasadnionych podstaw, któreby glowe warstwy miocenicznej formacyi solnej, która dały możność oceny wartości tych terenów. Komisya prócz bogatych złóż soli zawiera ropę na pierwo-zalecała dalsze odbywanie studyów geologicznych, tnem złożu, bo przy tworzeniu się bogatych złóż ażeby z możliwą dokładnością wyznaczyć się dało oligocenu nie odgrywała skała macierzysta wybitnej

5)    Płyta mołdawska.

6)    Równina rumuńska.

7)    Dobrudża.

Dotychczas skonstatowano ropę tylko w strefie

Podczas gdy produkcya ropy w Mołdawii ogra-

Wielki postęp w zbadaniu stosunków geologi-

strefy ropodajne.

roli, gdyż tu głównie tektonicznemi zmianami spo-Z powyższego wynika jak ważne są przedwstę- wodowane położenie i bezpośrednie sąsiedztwo warstw pne studya geologiczne dla każdego przedsiębiorstwa, formacyi solnej podkarpackiej było rozstrzygające, aby o ile możności niespodzianek uniknąć, jak nie- Złoża ropy w innych formacyach i ogniwach formacyi mniej ze względu na niewątpliwy związek fizykal- w Rumunii znajdują się na drugorzędnych a nawet nych i chemicznych własności ropy z stosunkami i trzeciorzędnych złożach, do których się ropa z pierw-geologicznymi, mianowicie z stosunkami, które w cza- szorzędnych złóż wędrówką dostała. Formacya solna sie tworzenia się złóż i wędrówki ropy najważniejszą ciągnąca się aż do górnego oligocenu i mogąca się rolę odgrywały, a które bezsprzecznie stały się po- wznieść aż do sarmackiego stopnia miocenu jest bo-wodem, że ropa bogata i w parafinę uboga wystę- gata w węglowodory otaczające pokłady solne (bryły puje naprzemian z ropą żywiczną, lekko płynną i bo- solne) jakby aureolą i impregnujące górutwór strefy gatą w benzynę. Jest też zrozumiałe, źe tylko te solnej. Wszystkie pokłady soli formacyi miocenicznej części niezbadanych terenów, które bezpośrednio otoczone są taką bituminiczną aureolą, która się przylegają do terenów eksploatowanych pozwalają w swojej pierwotnej postaci ogranicza, zdaje się, na na dokładną ocenę ich wartości, naturalnie z pe- nadkładowe warstwy brył solnych, zawierających wnymi zastrzeżeniami. Przytem zaznaczyć należy, że węglowodany. Utworzenie się ropy i znachodzenie niedawno jeszcze przypisywano podrzędne tylko zna- się wody słonej zdaje się być w pewnym genety-czenie tym miejscowościom, które się później jak np. cznym stosunku. Formacya solna jest głównym, może Moreni rozwinęły jako najwydatniejsze miejsca pro- jedynym macierzystym górutworem bogatych złóż dukcyi.    ropy w Rumunii. Jakkolwiek formacya bardzo jest

Komisya rozróżnia trzy wielkie oddziały, które rozpowszechniona w Rumunii, nie występują w niej ‘eksploatują w Rumunii ropę, a mianowicie : strefę bogate złoża ropy lecz w formacyach młodszych, flyszową, strefę podkarpacką i zachodnio rumuński głównie w piaskach i piaskowcach meotyckich, da-kraj pagórkowaty, przyczem Komisya zaznacza, że cyjskich i lewantyjskich pliocenu, gdzie ropa z for-Rumunia jest jedynym krajem w Europie, w którym macyi miocenu znajduje się na drugorzędnem złożu, występują najmłodsze ropodajne formacye. Komisya    Także w paleogenie znachodzi się bogatszą ropę

dzieli Rumunię ze stanowiska tektonicznego na na- na drugorzędnem złożu. Tworzenie się takich złóż stępujące ogniwa:    tłumaczy się wędrówką (emigracyą) ropy ułatwioną

1)    strefa skałek (Klippenzone), składająca się ciśnieniem gazów węglowodoru. Dalej pęknięciami

z dwóch wysep krystalicznych w północno-zachodniej (szparami) górutworu itp. Ciśnienie, które kształt i części Mołdawii i w północnym zachodzie Wołosz- strukturę pokładów soli zmieniło było aż nadto wy-czyzny.    starczające, aby gazy węglowodorowe z ilastych i pias-

2)    Strefa flyszu (strefa piasku karpackiego), która czystych margli formacyi solnej wycisnąć i ich wę-

jako dalszy południowy ciąg galicyjskiej strefy od drówkę w te skierować warstwy, w których były ko-Suczawy aż do doliny Jalosunnit a sięga tworząc rzystniejsze warunki do utworzenia złóż, przyczem wraz z strefą skałkową (Klippenzone) t. zw. górską warstwa wzdłuż wielkiej linii przewrotu (Störung) strefę-    zazwyczaj bogatszą jest w ropę i to z powodu, że

3)    Podkarpacka strefa, która się wzdłuż ze- na tej linii wędrówka ropy z najsilniejszym spotkała

wnętrznego brzegu strefy flyszu ciągnie i sięga od się oporem. Bogatsze złoża neogenu są wogólności Suczawy do doliny Dambowita.    związane z liniami tektonicznemi jak to z liniami

4)    Zachodnio-rumuńskie pogórze, które na pół- nadsunięcia i przebicia warstw, podczas gdy linie nocy i zachodzie .odgranicza połudpiowa krystaliczna antyklinalne tylko jako linie oryentacyjne służyć mogą.

Powszechna organizacja przemysłu oleju skalnego w Rzeczypospolitej Polskiej

P. 0. P. 0. S.

Projekt opracowany przez Dyr. Związku producentów ropy Przybyłowicza.

Z odzyskaniem Borysławia stało się komecznem ujęcie    b) korzystania Z wszystkich urządzeń i zakła-

całej produkcyi ropy i racyonalny rozdział tejże między rafi-    Qfnwar7v<;7pnia

nerye. Pozostawienie bowiem ropy w tym przejściowym czasie    ^    ’

we wolnym handlu spowoduje przy znanej polityce rafinerów ogólną zniżkę cen ropy, a — co za tern idzie — i zastanowienie ruchu kopalń nie mogących przetrzymać krytycznego przejściowego czasu. Producenci ropy widzą tedy jedyny swój ratunek w przeprowadzonej pod opieką Rządu organizacyi producentów. Jeden z projektów takiej organizacyi, który umieszczamy poniżej, przedłożył Dyr* Związku Producentów p. Przybyłowicz.

c)    korzystać z ceny przeciętnej uzyskanej za ropę w roku administracyjnym według regulatywu.

d)    do dywidendy.

Wszyscy przemysłowcy uprawnieni do wydobywania oleju skalnego (ropy naftowej) na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, są obowiązani przystąpić i w ciągu wykonywania tego przemysłu należeć do stowarzyszenia, założyć się mającego na poniżej podanych zasadach.

Stowarzyszeniu będzie przysługiwało wyłączne prawo dysponowania ropą, która z jakiegokolwiek tytułu znalazła się w obszarze zakresu działania stowarzyszenia.

§. 6. Członkowie stowarzyszenia są obowiązani :

a)    uiszczać wszelkie wkładki na udziały lub na koszta utrzymania stowarzyszenia w myśl przepisów niniejszego statutu lub uchwał Walnego Zgromadzenia.

b)    dostarczać stowarzyszeniu wszystką wyprodukowaną ropę,

c)    w razie sprzedaży kopalń zgłosić w urzędzie górniczym tranzakcyę z podaniem komu została ona sprzedaną i termin od którego prawa przelane zostały na nowonabywcę,

d)    popierać dobro stowarzyszenia.

§. 7. Wpisowe Udziały.

Każdy członek przy podpisywaniu deklaracyi Firma stowarzyszenia opiewa : Powszechna Orga- wpłaca wpisowe w wysokości K 100 na fundusz rezer-nizacya Przemysłu Oleju skalnego. Siedzibą stówa- wowy. Wysokość wpisowego może być uchwałą Rady rzyszenia jest stół. miasto Warszawa.

§. 1. Firma i siedziba.

Nadzorczej zmienioną.

§. 2. Zakres działania.

Do zakresu działnia stowarzyszenia należy:

1. Popieranie wzajemnych interesów na polu kopalnictwa naftowego i tworzenie służących temu celowi zakładów.

§. 8.

2. Przeprowadzanie na wspólny rachunek robót, jak badania geologiczne i próbne wiercenia na nowych terenach.

Udział członka wynosi K 100 --za każde rozpoczęte 100 m głębokości szybu będącego w ruchu. Celem ściągnięcia tych opłat winien jest członek podawać Urzędowi górniczemu w dwu egzemplarzach co miesiąc ilość uwierconych metrów w swym szybie.

§. 9

Każdy członek pozostaje właścicielem wpłat usku-

3.    Popieranie interesów gospodarczych członków tecznionych na poczet swych udziałów, które z chwilą

stowarzyszenia odpowiednimi środkami    wystąpienia zostaną mu wypłacone w wysokości; jaką

4.    Rozdział i pozbycie dostarczonej stowarzy- księgi stowarzyszenia z końcem roku wykazywać

szeniu ropy jakoteż i regulowanie cen.    będą. Do innych funduszów występujący członek nie

5.    Wydawanie orzeczeń i informacyi, jakoteż samodzielne stawianie wniosków do władz w sprawach dotyczących celów stowarzyszenia. '

ma prawa.

§• 10.

Udziały odpowiadają przedewszystkiem za zobowiązania stowarzyszenia tak, że Rada Nadz. ma prawo

§. 3. Czas trwania.

Czas trwania stowarzyszenia jest nieograniczony, w razie strat odpowiednią kwotę z udziału odpisać.-

§. 4. Członkowie.

§. 11.

Każdy członek otrzyma książeczkę udziałową,

Członkiem stowarzyszenia jest każda fizyczna lub prawna osoba, jakoteż każda spółka cywilna uprą- która służyć będzie członkowi, jako legitymacya przy wniona do wydobywania oleju skalnego z chwilą zgło- wykonywaniu praw członka, szenia szybu w urzędzie górniczym, gdzie podpisuje odnośną deklaracyę w trzech egzemplarzach. Urząd górniczy odsyła jeden egzemplarz do sekcyi naftowej przy Ministerstwie handlu i przemysłu, drugi do sto- z wpisowego wpłaconego przez członków (§. 7) i części warzyszenia, a trzeci zachowuje u siebie.    zysków przyznanej przez Walne Zgromadzenie. Fun-

Osoby prawne zastąpione być mają przez swych dusz rezerwowy służy na pokrycie strat, któreby statutowych przedstawicieli, zaś spółki cywilne przez zyskami roku, w którym powstały, nie zostały po-notaryalnie ustanowionego pełnomocnika.

Obowiązek należenia do stowarzyszenia kończy się z upływem roku, w którem członek zastanowił w zupełności ruch swej kopalni.

§. 12. Fundusz rezerwowy.

Fundusz rezerwowy pozostaje przedewszystkiem

kryte.

§. 13. Rok administracyjny.

Rok administracyjny trwa w regule od 1 maja do 30 kwietnia każdego roku.

§. 5. Prawa i obowiązki członków.    §. 14.

Członkowie stowarzyszenia mają prawo :    Zamknięcia rachunków mają być jak najpôz'niej

a) czynnego i biernego prawa wyborczego do w trzy miesiące po upływie roku administracyjnego organów stowarzyszenia,    przedłożone Komisyi rewizyjnej.

Wniosek musi być podany na piśmie z umotywowaniem.

Zebranie Walnego Zgromadzenia może spowodować Ministeryum handlu i przemysłu.

Przewodniczy na Walnem Zgromadzeniu Prezes stowarzyszenia lub w jego nieobecności zastępca.

Zwołanie Walnego Zgromadzenia ma być podane do wiadomości Ministeryum handlu i przemysłu z porządkiem dziennym.

W razie braku kompletu ma być zwołane dru- dzenia przez Ministerstwo handlu i przem. gie Walne Zgromadzenie z tym samym porządkiem dziennym, na którem ważne uchwały zapadają bez i rozdział zysku, względu na ilość obecnych członków.

Walne Zgromadzenia odbywają się z reguły Nadzorczej, w siedzibie stowarzyszenia, Rada Nadzorcza ma jednak prawo oznaczyć inne miejsce,

wizyjnej

§ 15.

Kontrolę biura i rachunków wykonuje Rada Nadzorcza w ciągu roku przez Komisyę kontrolującą, składającą się z trzech członków.

§. 16.

Rada Nadzorcza obowiązaną jest. sprawdzone przez siebie rachunki wyłożyć w biurze stowarzyszenia przynajmniej na 8 dni przed Walnem Zgromadzeniem.

§. 17. Rozdział zysków i strat.

¹

Artykuł ten jest streszczeniem obszerniejszej pracy autora, która wyjdzie niebawem w druku nakładem Ministerstwa Przemysłu i Handlu.

§. 17. Rozdział zysków i strat.

Z czystego zysku wydziela się przynajmniej 10% do funduszu rezerwowego i przydział ten trwa póki fundusz rezerwowy nie osiągnie wysokości wpłaconych udziałów Z pozostałej reszty wypłaca się 10% jako tantyema dla Rady Nadzorczej, 10% dla biura stowarzyszenia, dalej dywidendę, która nie może przekraczać 6%, a z reszty tworzy się fundusze specyalne i ewentualnie przeznacza się na specyalne cele.

§. 18. Organy stowarzyszenia.

Organami stowarzyszenia są :

a)    Walne Zgromadzenie,

b)    Rada Nadzorcza,

c)    Komisya -rewizyjna.

§. 19. Walne zgromadzenie.

Walne zgromadzenie zastępuje ogół członków, a jego uchwały są wiążące dla wszystkich członków stowarzyszenia.

Do udziału w Walnem Zgromadzeniu są uprawnieni wszyscy własnowolni członkowie stowarzyszenia, z wyjątkiem małoletnich, pod kuratelą się znajdujących, lub przeciw którym toczy się śledztwo sądowo-karne.

Członek może się dać zastąpić przez pełnomocnika, który musi być członkiem stowarzyszenia. Nikt nie mo|e mieć więcej jak jedno pełmocnictwo.

§• 20.

Walne Zgromadzenie ma być przez Radę Nadzorczą przynajmniej raz w roku zwołane. Zwołanie następuje przez ogłoszenie (§. 41) przynajmniej na 8 dni przed terminem zgromadzenia. Rada Nadzorcza jest obowiązana zwołać Walne Zgromadzenie, jeżeli tego zażąda :

a)    przynajmniej Va część Rady Nadzorczej,

b)    przynajmniej Ve część członków stowarzyszenia, licząc według ilości głosów na Walnem Zgrom, im przysługujących.

§. 21. Uchwały.

Komplet wymagany do ważności uchwał stanowi obecność tylu członków, by reprezentowali przy-pajmniej połowę wszystkich głosów.

Uchwały zapadają absolutną większością głosów. W razie równości głosów rozstrzyga głos przewodniczącego.

Do ważności uchwał co do zmian statutu lub nałożenia na członków nowych po za tym statutem wpłat wymagana jest reprezentacya % wszystkich głosów, przyczem uchwała powziętą być może % głosówr obecnych.

§. 22. Głosowanie.

Na Walnem Zgromadzeniu głosują członkowie stowarzyszenia według następujących postanowień :

Ogólna ilość głosów wymierza się według ilości udziałów, przyczem każden udział daje jeden głos, i według ilości dostarczonej do stowarzyszenia w ubiegłym roku ropy, przyczem każde 10 cystern daje jeden głos.

Ta ogólna ilość głosów dzieli się na dwie równe części, z których jedna przypada na czystych producentów, a druga na producentów-rafinerów. Każdy członek grupy czystych producentów posiadać będzie tyle głosów, ile z połowy ogólnej ilości głosów w stosunku do posiadanych przez niego udziałów i dostarczonej ropy wypadnie. Każdy członek grupy producentów rafinerów posiadać będzie tyle głosów, ile z drugiej połowy ogólnej ilości głosów w stosunku do posiadanych przez niego udziałów i dostarczonej ropy wypadnie.

Gdyby stosunki produkcyi się tak ukształtowały, że dostarczona przez czystych producentów ilość ropy przekroczyłaby 50% ogólnej dostawy — natenczas podział ogólnej ilości głosów ustanawia się w stosunku dostarczonej przez każdą grupę ropy.

§. 23.

Głosowanie odbywa się kartkami, przy czem wybrani skrutatorzy wywołują imiennie członka, a ten oddaje kartkę złożoną, na której skrutatorzy znaczą ilość głosów, jaka na danego członka wypada.

§• 24.

Z posiedzenia spisuje powołany przez przewodniczącego' sekretarz protokół, który podpisuje przewodniczący i sekretarz.

§. 25. Zakres działania Walnego Zgromadzenia.

Walnemu Zgromadzeniu przysługuje następujący zakres działania :

1. Rozważanie i uchwalanie przedkładanych przez Radę Nadzorczą wniosków odnośnie do :

a)    Popierania i strzeżenia wspólnych interesów,

b)    Zakładania urządzeń i przeprowadzania robót na wspólny rachunek i uchwalanie połączonych z niemi wydatków, o ile nie są pokryte przez statutowe wpłaty.

c)    środków odpowiednich w celu popierania kopalnictwa naftowego-

d)    oznaczania rocznej prowizyi, pobrać się^ mającej od dostarczonej przez członków ropy.

e)    zmiany statutu — z zastrzeżeniem zatwier-

2. Zatwierdzenie rocznych zamknięć rachunków

3. Ustanowienie wynagrodzenia członków Rady

4. Wybory do Rady Nadzorczej i K^misyi re

5. Uchwały co do wniosków członków stowa-

§• 30.

.    .    Rada Nadzorcza jest pod osobistą odpowiedzial-

o. Ostateczne orzeczenie w sporach między człon- nością obowiązana do prawidłowego prowadzenia kami a Radą Nadzorczą stowarzyszenia,    kasowości, rachunków i biura. Obowiązaną jest również

7. Pozbawienie mandatu członków Rady Nad- Rada Nadzorcza do prowadzenia dokładnego spisu zorczej mespełniających swych obowiązków wobec członków, zdokumentowanych rachunków przychodów stowarzyszenia lub prowadzących z niem spór,    i rozchodów stowarzyszenia — i najpóźniej w trzy

o. Podejmowanie kroków prawnych przeciwko miesiące po upływie roku administracyjnego przed-członkom Rady Nadzorczej,    H F * *    J'J & f

9. Odpisanie strat od udziałów członków bez przedsiębrania likwidacyi.

rzyszenia,

łożenia zamknięć rachunkowych komisyi rewizyjnej.

Bliższe postanowienia co do zakresu działania członków Rady Nadzorczej, zarządu majątkiem sto-§. 28 Rada Nadzorcza.    warzyszenia jak i sposobu prowadzenia interesów

Rada Nadzorcza składa się z 17 członków, określi osobny regulamin, który podlega zatwierdze-z których :    niu Ministra handlu i przemysłu. W regulaminie musi

a)    5-ciu mianuje Minister handlu i przemysłu być ustalony sposób prowadzenia rejestru członków,

na dwa lata,    Rada Nadzorcza jest uprawniona żądać celem

b)    2-u wybierają Bruttowcy,    kontroli produkcyi ropy, zapasów, jak i transportu,

c)    10-ciu wybiera Walne Zgromadzenie.    jak również przebiegu robót wiertniczych potrzebnych

Wybieralni są wszyscy członkowie stowarzy- dat za pośrednictwem urzędów górniczych, które są

§. 31. Prezes.

Przewodnictwo w Radzie Nadzorczej sprawuje

szenia o ile posiadają kwalifikacye (§. 10). Jeżeli przy obowiązane daty te i wszelkie informacye dostarczyć, pierwszem głosowaniu nie otrzymali wszyscy absolutnej większości głosów, Walne Zgromadzenie dokonuje wybory ściślejsze pomiędzy tymi członkami, ,    , .    .    ,    ,

którzy uzyskali po wybranych największą ilość gło- wybrany większością głosow z posrod członków Rady sów. Przy równości głosów rozstrzyga los. Odwołanie Nadzorczej na dany okres wyborczy prezes się przeciwko ważności wyborów należy wnieść w ciągu    Podobny sposob następuje wybór dwu wice-

Wybór przezesa jak i wice-prezesów podlega zatwierdzeniu Ministra handlu i przemysłu.

14 dni do Ministerstwa handlu i przemysłu, które prezesów, ostatecznie rozstrzyga.

§• 27.

§. 32. Podpisy firmowe.

Podpis stowarzyszenia uskutecznia się w ten sposób, że pod wypisaną, wydrukowaną lub wytłoczoną firmą stowarzyszenia, kładzie swój podpis prezes, lub jego zastępca, lub też przez prezesa wyznaczony członek Rady Nadzorczej a obok niego proku-rzysta.

§. 33. Komisya rewizyjna.

Okres urzędowania wybranych tak przez Brut-towców jak i przez Walne Zgromadzenie trwa 2 lata.

Z wybranych pod b) i c) członków ustępuje po upływie pierwszego roku połowa wyznaczona przez losowanie. Na ich miejsce zarządzone zostaną nowe wybory. Wylosowani członkowie pełnią swoją fun-kcyę aż do nowych wyborów. Wylosowani mogą być na nowo wybrani. Po drugim roku ustępuje druga połowa i t. d.

Jeżeli w ciągu roku ustąpi jakiś członek Rady    Dla kontroli zarządu stowarzyszenia wybiera

Nadzorczej, to ta ma prawo kooptować w jego miejsce Walne Zgromadzenie Komisyę rewizj^ną złożoną i na czas urzędowania ustępującego członka innego. z g czonków i 3 zastępców. Wybieralnymi są ci człon-Kooptacya ta podlega zatwierdzeniu najbliższego kowie, którzy mają bierne prawo wyborcze do Rady Walnego Zgromadzenia.    Nadzorczej i z żadnym członkiem Rady Nadzorczej

Jeżeli liczba członków Rady Nadzorczej w ciągu nje są spokrewnieni ani spowinowaceni, okresu wyborczego spadnie do połowy, to mają być    Komisya rewizyjna wybiera z pośród siebie prze-

zarządzone wybory uzupełniające.    wodniczącego.

Mianowani przez Ministra handlu i przemysłu    Komisya jest obowiązaną, kontrolować tok inte-

członkowie Rady Nadzorczej mogą być bez podania resów jak i kasowość i nadzorować należyte prowa-powodu przez niego odwołani.    dzenie rejestru członków.

Komisya rewizyjna ma zbadać roczne rachunki i zdać sprawozdanie na Walnem Zgrom.

W ràzie zauważenia, że interesa prowadzone są wbrew statutom ma się postarać Komisya rewizyjna o usunięcie niewłaściwości a nawet zażądać wkroczenia władz.

§ 28.

Uprawnieni do podpisu (§. 32) członkowie Rady Nadzorczej i prokurzyści mają być podani sądowi do zapisania w rejestrze handlowym.

§. 29. Zakres działania Rady Nadzorczej.

§. 34. Dostawa i rozdział ropy.

Rada Nadzorcza załatwia wszystkie sprawy stowarzyszenia, które nie zostały zastrzeżone Walnemu

Zgromadzeniu. Ona zastępuje stowarzyszenie sądownie    Członek stowarzyszenia obowiązany jest całą

i poją sądownie, zarządza majątkiem stowarzyszenia, na swej kopalni wyprodukowaną ropę bez względu na prowadzi cały tok interesów.    uprawnienia osób trzecich (brutto procenta) dostar-

Rada Nadzorcza wykonuje przzdewszystkiem czyć stowarzyszeniu. Właściciele brutto-procentów uchwały Walnego Zgromadzenia. Rozdziela i spie- nie mają prawa do pobierania ropy w naturze, a tylko nięża dostarczoną stowarzyszeniu ropę jak również do Ceny przeciętnej za należną im ropę w wysokości reguluje jej cenę; układa wnioski i sprawozdania, przypadającej właścicielowi kopalni, przyjmuje personal, udziela orzeczeń i informacyi, jak    Dostarczoną ropę przez członków rozdzielać bę-

również występuje z wnioskami do władz.    dzie stowarzyszenie według oznaczonego przez Mini-

kurzystów,

Rada Nadzorcza jest uprawniona mianować pro- stra handlu i przemysłu kontyngentu rafineryom, lub

użytkować w inny przez tegoż Ministra uznany sposób.

§. 37. Produc nci-rafinerzy.

Pod pojęcie producenta-rafinera podpadają tacy członkowie, którzy posiadają zarówno kopalnie ropy jak i rafinerye nafty, przy czem oba te przedsiębiorstwa muszą tworzyć prawną i gospodarczą całość.

§. 40. Nadzór państwowy.

za

li a

§. 35. Cena ropy.

a) Zaliczki.

Za dostarczoną przez członków ropę wypłacać będzie stowarzyszenie zaliczki w wysokości płaconej przez rafinerów ceny aproksymatywnej, po potrąceniu pewnej przez Walne Zgromadzenia oznaczonej kwoty na opędzenie kosztów zarządu stowarzyszenia.

b) Cena ostateczna.

Ostateczna cena zostanie wypośrodkowaną na podstawie cen osiągniętych za finalne produkta przez rafinerów, którzy będą obowiązani przedkładać Ministerstwu handlu i przemysłu oryginalne daty co do sprzedaży tych produktów tak w kraju, jak i na eksport.

c) Rada cen przy Ministerstwie h. i p.

Celem oznaczenia zaliczek i cen ostatecznych utworzoną zostanie przy Ministerstwie handlu i przemysłu rada przyboczna, do której stowarzyszenie deleguje taką ilość członków, jaką delegować będą rafinerzy. Rada ta, pod przewodnictwem wyznaczonego przez ministra szefa sekcyi naftowej — oznaczać będzie wysokość zaliczki płacić się mającej przez rafinerów, i po skończonym roku rachunkowym — oznaczać ostateczną cenę za ropę. Delegacyę do Rady cen wysyła Rada Nadzorcza.

§• 38.

Bliższe postanowienia co do warunków dostawy ropy, jej tłoczenia, magazynowania, udzielania zaliczek i wypłat ceny ostatecznej, ustali osobny regu-latyw, podlegający zatwierdzeniu Ministra handlu i przemysłu.

§ 38. Bruttowcy.

Stosunki między uprawnionymi do pobierania z kopalń ropy w naturze (Bruttowcy) zostaną oso-bnem rozporządzeniem uregulowane, przyczem uwzględniony ma być przepis §. 34. w myśl którego nie będzie przysługiwało Bruttowcom prawo pobierania z kopalń ropy w naturze.

§. 39. Stosunki prawne stowarzyszenia.

Stowarzyszenie może nabywać prawa, przyjmować zobowiązania, nabywać i pozbywać ruchomości i nieruchomości, skarżyć i być oskarżonem — wogóle ma uprawnienia jednostki prawnej.

Za zobowiązania stowarzyszenia odpowiada wierzycielom tylko majątkiem stowarzyszenia.

Przedsiębiorstwa stowarzyszenia, które mają za zadanie interesa handlowe, podlegają ogólnym przepisom ustawy handlowej.

Stowarzyszenie zostanie zarejestrowane w sądzie handlowym.

Stowarzyszenie podlega nadzorowi państwowemu, które wykonywane będzie przez Sekcyę naftową przy ministerstwie handlu i przemysłu.

Minister handlu i przem. może ustanowić na koszt stowarzyszenia komisarza rządowego, dla którego jednocześnie wydaną zostanie osobna instrukcya.

Nadzór rządowy odnosi się przedewszystkiem do kontrolowania, czy postanowienia statutu są ściśle przestrzegane a sposób ich stosowania odpowiada łożeniu i celom stowarzyszenia.

Sekcya naftowa przy ministerstwie handlu i przysługuje jest uprawnioną do wglądu w księgi i rachunki stowarzyszenia, delegować przedstawiciela swego wszystkie posiedzenia i zebrania stowarzyszenia, wstrzymać uchwały, zwoływać posiedzenia i zgromadzenia lub je rozwiązywać.

Ministrowi handlu i przemysłu oprócz tego przysługuje prawo odmówić wykonania uchwał, któreby sprzeciwiały się dobru publicznemu.

Przeciw orzeczeniu Sekcyi naftowej może być wniesiony sprzeciw do Ministra handlu i przemysłu, co jednak nie wstrzymuje wykonania orzeczeń tej sekcyi.

§. 41. Publikacye stowarzyszenia.

Wszelkie ogłoszenia i zawiadomienia w sprawach stowarzyszenia ogłaszane będą w Dzienniku urzędowym wychodzącym w siedzibie stowarzyszenia, jak również przez wywieszanie plakatów w urzędach górniczych.

§. 42. Rozwiązanie stowarzyszenia.

Stowarzyszenie może być rozwiązane jedynie przez Ministra handlu i przemysłu na podstawie uchwały Rady Ministrów.

W razie rozwiązania stowarzyszenia nastąpi jego likwidacya. Pozostały przy likwidacyi fundusz użyty zostanie na zwrot udziałów, a reszta rozdzieli się między członków w stosunku wpłaconych udziałów

W sprawie dróg wodnych.

Wisła i jego ekonomiczne dla ówczesnej Galicji czenie.

Polskie górnicze sfery zawodowe niejednokrotnie już zanim jeszcze można było marzyć o samoistnej państwowej egzystencji, zwracały uwagę społeczeństwa na ten ważny czynnik ekonomicznego rozwoju, którym jest wodna komunikacja. Szczęśliwe pod tym względem położenie naszych centrów górniczych spowodowywało już nie rzadko nasze zawodowe zrzeszenia do wyrażenia dążności wyzyskania tego naturalnego środka komunikacji dla transportów górniczych wytworów, a wydana przez Związek Górników i Hutników Polskich w r. 1910. Monografia Krakowskiego Zagłębia węglowego w obszernej rozprawie uwzględniała projekt budowy kanału Dunaj-Odra-

zna-

Sprawę polskich dróg wodnych śledzimy uważnie i w Czasopiśmie Górniczo-hutniczem. W zeszycie X-tym z r. 1917 znajdujemy odnośnie do tej kwestji obszerniejszą pracę, którą później w przedruku podało niejedno polskie pismo, a do napisania której motywem była wyrażana wówczas na łamach przemysłowych pism niemieckich zaborcza chęć zmonopolizowania żeglugi na polskich wodach przez germański kapitał.

Założenie niemieckiego „Związku żeglugi na Wiśle“ (w czerwcu 1917 r.) było wyraźnym dowodem niemieckich dążeń, któremu nie można było przeciw-

glowego i w przemysłowym powiecie bialskim, po-

stawiać wywodów Dra Steinerta, wykazującego w ber- zajęcie licznej rzeszy bezrobotnych, przedewszystkiem lińskim „Kurjerze Przemysłowym“ (Nr. 25) słuszność w okolicy Warszawy, Łodzi, Krakowa, Zagłębia wę-polskieh żądań odnośnie do Wisły i do Gdańska.

Dziś całą sprawę traktujemy już z innego punktu daje projektowana ustawa w art. 5-tym te roboty, widzenia i oceniając jej znaczenie dla rozwoju na- które bez włócznie mają być podjęte, oczywiście tam, szych Zagłębi węglowych z prawdziwą radością no- gdzie można je rozpocząć na podstawie istniejących tujemy kroki przedsiębrane przez nasze władze celem z przed wojny projektów, jak również tam, gdzie bez

szkody dla całości mogą być podjęte na podstawie wstępnych studiów.

Ankieta, której przewodnictwo objął szef sekcji,

sprowadzenia projektów na realne drogi.

Ministerstwo Robót Publicznych zwołało na dzień 8 kwietnia b r. ankietę, której zadaniem było rozpatrzenie programu w sprawie budowy dróg wo- inżynier Różański, oświadczyła się przede-dnych w Polsce. Minister Pruchnik, witając członków wszystkiem za budową drogi wodnej, łą-ankiety, powołanych ze wszystkich trzech zaborów, czącej Warszawę z Zagłębiem węgłówem. a reprezentujących przemysł, handel i techników, za- Trasę kanału, wychodzącego z Huty Królewskiej, znaczył, że wprawdzie widzi dokładnie braki i ujemne ustalono w ten sposób, iż przechodzi przez Często-strony programu, opracowanego dorywczo — bo chowę, a obok Łodzi i Piotrkowa, które to miasta w czasie tylko dwu miesięcy, gdy praca ta wymaga uzyskują doskonałe połączenie z kanałem przy po-w uporządkowanych stosunkach lat — to jednak mocy krótkich odnóg. Projekt przewiduje ewentualną uważa, że postawienie programu spełnia postulaty odnogę kanałową do Płocka.

nietylko gospodarcze, ale także — co może jest waż-    Oświadczono się również za budową kanału

niejsze w obecnej dobie — i socjalne.    Warszawa-Zegrze; nowa ta droga wodna nietylko

Program Ministerstwa obejmuje:    skraca i ułatwia połączenie Warszawy z Bugiem i Nar-

1)    Uspławnienie Wisły (929 km.), i jej dopływów, wią, ale także umożliwia osuszenie ogromnego kom-

w pierwszym rzędzie Sanu, (143 km.), Bugu (540 km.), pleksuzabagnionych i obecnie nieużytecznych gruntów. Narwi (258 km ), Niemna (204 km.), Warty (433 km. :    Budowa tej drogi po ustaleniu jej punktu

2)    kanał żeglugi z górnośląskiego wyjścia, powinna być bezzwłocznie rozpoczęta, dać

zagłębia węglowego przez Częstochowę, bowiem może kilku tysiącom bezrobotnych natych-koło Łodzi do Wisły pod Płockiem (350 km.) ;    miastowe zatrudnienie.

3)    drogę wodną do Poznania przez Wartę do    Natomiast decyzji co do drogi Wschód-Zachód

ani typu tego kanału tranzytowego, mającego znaczenie nietyle dla nas, ile dla Europy zachodniej

Warszawy, stąd Bugiem przez Brześć Litewski do nie powzięto. Jak długo nie nastąpi porozumienie Prypeci (t. zw. droga wodna śródziemna 850 km.), w sprawie budowy dróg wodnych z sąsiadami, za-w raz z kanałem łączącym ujście Narwi do Bugu chodnim i wschodnim, nie można ustalić ani kierunku, z Warszawą;

4)    kanał żeglugi dąbrowski eg o zagłębia węglowego przez Oświęcim do Wisły i Rosji.

w Krakowie, z odnogą do zagłębia węglo-    Regulację Wisły na przestrzeni od Warszawy,

wego cieszyńskiego (180 km.);    ze względu na połączenie z Gdańskiem, uznano za

(390 km.);

5)    spławne połączenie Wisły z Dniestrem rzecz nietylko aktualną, ale wprost pierwszorzędnego

znaczenia. W tym celu polecono przeprowadzić

6)    drogę wodną łączącą Dniestr przez Lwów obszerne studja hydrologiczne i pomiarowe, aby uzy-

z Bugiem (360 km.).    skać należyte podstawy dla projektu regulacji i bu-

Zarazem będą zbudowane krótkie odnogi do dowy. miejsc przemysłowych i przystanie połączone z sie-    Równocześnie postanowiono budowę małego

cią kolejową.    *    portu na lewym brzegu Wisły, w okolicy Saskiej

Dalej obejmie program zbiorniki rzeczne na do- Kępy, który to obsługiwałby wyłącznie Warszawę, pływach Wisły, celem zasilania jej wodą w okresie Pragę — i najbliższe okolice stolicy. Duży port prze-niskich stanów wody i zmniejszenia wylewów i cen- chodowy ma być wybudowany poniżej Warszawy, trale wodno-elektryczne przy drogach wodnych i zbiór- w okolicach Bielan, również na brzegu Wisły. Ter-nikach.    min budowy tego ostatniego portu odłożono na pó-

Cała długość rzek do uspławnienia przeznaczo- źniej — budowę małego zaś portu uznano za nie-nych wynosi 2,507 kin., sztucznych dróg wodnych zbędną nietylko pod względem gospodarczym, ale 2.130 km.; czas trwania budowy przyjęto dla robót także i ze względu na możność zajęcia bezrobotnych regulacyjnych 40 lat, dla dróg wodnych 30 lat, dla w Warszawie. Omawiając regulację Wisły, wzięto pod zbiorników 10 lat.    rozwagę kanalizację jej w obrębie miasta Warszawy.

Na jeden rok przypadną zatem do wykonania    Duże korzyści, jakie przyniosłaby kanalizacja

roboty regulacyjne na długości rzek 63 km., dróg pod względem żeglugi i seminarjum, łączą się z mo-wodnych 106 km. Regulacja rzek musi postępować żnością wykorzystania na stopniu kanalizacyjnym wolniej i trwać dłużej. Pomimo to żegluga odbywać siły wodnej około 13.000 koni parowych, się ma na nich bez przerwy, a tylko warunki jej    Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu przedłożyła

będą się poprawiać w miarę postępu robót.    ankiecie projekt szczegółowy kanalizacji Warty —

Opracowanie projektów szczegółowych i koszto- projekt ten jednak wymaga ze względu na trudne rysów wymagać będzie kilku lat pracy, dlatego warunki terenowe dokładnego rozpatrzenia, aby w ustawie zakreślono termin do przedłożenia ich Sej- z jednej strony sprawę drogi wodnej załatwić eko-mowi na lat o.    nomicznie — z drugiej nie wpływać ujemnie na sto-

Ponieważ jednak roboty przy budowie dróg sunki rolnicze i w wielu wypadkach np. na drodze wodnych mogą dać zajęcie kilkudziesięciu tysiącom Wschód — Zachód niewłaściwie. Zapatrywanie tood-robotników i rzemieślników, tudzież pobudzić do życia powiada zresztą i obecnym poglądem technicznym zamarły w czasie wojny przemysł, przeto, aby dać i spodziewać się należy, że Ministerstwo opierając

Zarys układu sieci kolejowej w Polsce.

Pod powyższym tytułem podaje lwowskie „Sło- kiem tkanin wschodnich i towarów kolonialnych. Ko-wo Polskie“ sprawozdanie z odczytu inż. Ignacego lej ta, w linji powietrznej 1200 km. długa, dopeł-Drexlera w polskiem Towarzystwie Politechnicznem niona dopiero podczas wojny marnie zbudowaną linją we Lwowie. W odczycie tym podał prelegent kiero- Bełżec-Rejowiec, wymaga nowej trasy między Bełz-wnicze zasady przy konstrukcji układu sieci kole- cem a Lublinem i urządzenia całej linji jako dwu-jowej w Polsce i wskazał, które linje w obrębie pań- torowej dla pociągów pospiesznych, stwa należy przedewszystkiem i jak najrychlej zbu-    Za podstawę układu linij kolejowych, przezna-

dować, aby uczynić zadość potrzebom światowego czonych przedewszystkiem dla ruchu państwowego i państwowego ruchu kolejowego.    uważa prelegent potrzebę połączenia głównych środ-

Światowy ruch przewozowy, jak to prelegent ków życia państwowego, dotąd celowo ręką okupanta na podstawie schematycznego zarysu dowodził, ma rozdzielonych. Koleje miałyby być prostolinijne, na ziemiach polskich cztery kierunki:    dwutorowe dla pociągów pospiesznych i łączyć mię-

1)    lądowy z głębi państwa rosyjskiego ku za- dzy sobą: Warszawę, Poznań, Łódź, węzeł Katowicki,

chodniej Europie,    Kraków, Lwów, Poznań i Wilno i Gdańsk. Wszystkie

2)    lądowo-morski z Rosji ku morzu Adryjaty- linje biegnące do Gdańska służyłyby też głównemu

ckiemu,    dowozowi i wywozowi państwowemu drogą morską.

3)    międzymorski od Adryjatyku ku morzu Bał- Z tą siecią powinny być złączone miasta Drohobycz

tyckiemu i    (Borysław) i Cieszyn. Dla jej zbudowania potrzebnem

4)    od morza Czarnego ku Bałtykowi.    będzie wykonanie z nowa lub gruntowne uzupełnie-

System dróg żelaznych pierwszego i drugiego nie dwunastu, przeważnie długich linji kolejowych.

kierunku jest dobrze rozwinięty w sześciu wielkich    Sieć kolejowa drugorzędna powinna odpowiadać

zachód i południe.

linjach do europejskiego węzłowiska kolejowego So- przedewszystkim lokalnym interesom. Z politycznych, snowiec-Katowice-Gliwice. Tu już otwarte drogi na zarówno jak i z gospodarczych względów należy

Ruch turystyczny, który niewątpliwie zawrze

przekraczać jak najliczniej linje byłych kordonów, Szlak międzymorski adryjatycko-bałtycki, tj. łą- aby przyspieszyć proces zatarcia różnic wywoływa-czący Tryjest i Fiumę z Gdańskiem, wymagać będzie nych celowo przez najeźdźców. W sieci linij trzeciego uzupełnienia prostolinijną dwutorową trasą z Często- rz§da zaleca prelegent stosować kolejki wąskotorowe, chowy do Torunia. Przewozowy ruch towarowy na które z wielu powodów dla nas, kraju ubogiego, są tej linji nie będzie wielki, bo możemy liczyć tylko idealnym środkiem komunikacyjnym, na wymianę wyrobów i materjałów z wybrzeży

Jak w innych dziedzinach życia staje młode

li

CM.-;

•"O

tsi

t-3

CS3

tCO

50

się na materjałach, dostarczonych przez ankietę, będzie mogło nietylko program swój ustalić, ale także i bezzwłocznie w czyn wprowadzić.

W jednym z przyszłych zeszytów naszego Czasopisma będziemy się starać poświęcić więcej miejsca technicznej i ekonomicznej stronie wykonania po wyższych projektów i ich szczegółów.

W każdym razie możemy dziś stwierdzić, że w górno-śląskich sferach przemysłowych istnieje przekonanie, wyrażone w wygłoszonym na zjeździe inżynierów we Wrocławiu w roku 1911 referacie, że Górny Śląsk nie może się rozwijać, ponieważ wciśnięty pomiędzy państwo austryackie i niemieckie nie rozporządza bezpośrednio drogami wodnemi o więk-

szem znaczeniu ekonomicznem, zdała od wielkich miast i ośrodków przemysłowych.

Te drogi wodne, o jakich wspomina ciekawy referat, mają iść przez nizinę polską od Bytomia do Wisły, a dalej bądź do Gdańska, bądź do dorzecza Prypeci, a przechodzić mają przez wielkie miasta i ośrodki przemysłowe pod któremi rozumieć należy Łódź i Warszawę i całą zachodnią połać Polski.

Przytoczony powyżej za „Gazetą Warszawską“ referat wskazuje nietylko na to, że rozwój Górnego Śląska zawisłym jest od przyłączenia go do Polski, ale i wykazuje równocześnie znaczenie dostosowanej do potrzeb górniczego nrzemysłu sieci wodnej.

(St. K.)

Adryjatyku z północnych Włoch za odpowiednie pro- na linjach naszych, stawia liczne wymagania, którym dukta' Szwecji, Danji, Finlandji, a może i Norwegji. będziemy musieli rychło zadość uczynić. Dla budowy Czwarta linja, od morza Czarnego ku Bałtykowi- nowych linij, utrzymania istniejących i dla potrzeb Odessa, Kilja lub Constanza-Gdańsk — jest od tamtej mchu powstanie wielki przemysł kolejowy. O jego bez porównania ważniejszą. Spodziewanym jest ruch rozmiarach dają wyobrażenie cyfry, odnoszące się przewozowy większy, niż go daje sama wymiana do potrzeb samych tylko pojazdów kolejowych. Dla produktów między państwami nadbałtyckimi z kra- normalnego ruchu na istniejących już linjach potrze-jami leżącemi nad morzem Czarnem. Mianowicie od buje Polska: 17.000 lokomotyw, 34.000 wozów oso-Wschodu dochodzi do morza Czarnego światowa ar- bowych, 340.000 wozów towarowych, terja ruchu kolejowego Batum-Baku, która po przejściu morza Kaspijskiego, od Michajłowska dąży państwo i tu wobec zadań wprost gigantycznych. Od w głąb pod granicę chińską. Przy wygodnych wa- naszej własnej sprężystości, energji, zapobiegliwości runkach na naszych kolejach mogłaby ta linja prze- i organizacji będzie zależał rozwój stosunków w przywozić wiele materjału przewozowego, przedewszyst- szłości i dobrobyt licznych pokoleń.

Przegląd zawodowego piśmiennictwa.

Berg- u. Hüttenmännisches Jahrbuch*). Treść zeszytu 2-go: H. Drotz. Über Lohnformen. — Dr Ri-fan Kossuth. — Prof. Grzybowski. Górnictwo naf- chard Canaual. Das Kohlenvorkommen von Lobnig towe w Polsce (dok.) — I. Mirowski. Zrzeszenia i syn- bei Eisenkappel in Kärnten und das Alter der Ka-dykaty w przemyśle mechanicznym. — F. Kucha- rawanken.

rzewski. O trzech inżynierach polskich XIX w. słyń-    Treść zeszytu 1-go : Prof. Dr H. Fleissner. Die

nych na obczyźnie, (dok.) — G. Kamieński. Polski Bildung fossiler Kohlen in Zusammenhang mit Ver-przemysł wojskowy. Ochrona własności przemysło- Witterungsvorgängen. — Prof. Dr E. Donath. Zur wej w Polsce. — J. Dąbrowski. Kilka uwag o stratach Einführung der Schieferöl-Industrie in Österreich. — wojennych przemysłu Królestwa Polskiego z uwzglę- Dr H. Tertsch. Die Erzaufbringung Österreich-Un-dnieniem polityki ekonomicznej Niemiec i Austryi.— garns. — Bücherbesprechung.

internationale Mitteilungen für Bodenkunde*). Treść

Przegląd techniczny, Warszawa. Treść Nr. 17- 20.

Od Redakcyi. — Wspomnienie pozgonne. Ś. p. Ste-

W. Humnickl O skażaniu spirytusu za pomocą olejów ketonowych — E. Hauswald. Produktywizm. — zeszytu 5/6 P. Koettgen. Zur Methode der physika-C. Boczkowski. Sposoby opodatkowania piwa, (c. d )— lischen Bodenanalyse. — Mitteilungen und wissen-Bibliografia. F. Eychhorn. Potrzeby budownictwa schaftliche Nachrichten. — Referate, szkolnego. — Polskie koło Architektów Urbanistów    Petroleum*). Treść zeszytu z 1-go maja : Dr M.

w Paryżu. — Odezwa. — Wystawa Architektury Behr. Die Vorkommen von Erdöl, Erdölgasen und monumentalnej w Polsce. — Sprawozdanie Koła Ar- Brandschiefern in den baltischen Ostseeprovinzen chitektów. — Konkursy. — T. Kociatkiewicz. W spra- Estland, Livland u. Kurland. — Dr F. Schultz. Die wie umiędzynarodowienia dróg komunikacyjnych. — Abfallaugen und Abfalwässer der Erdölverarbei-M. Nesterowicz. O zwołaniu 1-go Zjazdu w sprawie tung. — Referate. — Personalien. — Aus den Pro-dróg kołowych w Polsce.    duktiongebieten. — Aus den Raffinerien. — Aus den

Przegląd elektrotechniczny, Warszawa, Treść I-go Absatzgebieten. — Die Nebenprodukte. — Verarbei-zeszytu: Od Redakcyi. — Związek Elektrowni Pol- tung von Braunkohle u. a. auf Öle. — Finanzielle skicb, — R. Podoski. Elektryfikacya kolei. — K. Drew- Chronik. — Bücherschau.

nowski. Nowoczesne poglądy na istotę przepięć eie-    Die Rohölindustrie *). Treść zeszytu z kwietnia :

ktrycznych i ochronę przed niemi. — M. Szejman. Dr F. Schulz. Die Abfallaugen und Abfalwässer der Elektryfikacya krajowa i siły wodne Szwecyi. — Erdölverarbeitung. — Neues über Ölfeuerung. — Sprawy Urzędu Elektryfikacyjnego. Projekt ustawy Monatschronik. — Situationsbericht, o podniesieniu cen za energię elektryczną. — Ko-    Montanistische Rundschau *). Treść zeszytu z 1-go

misya do studyów nad elektryfikacyą kolei — Wia-    czerwca: Prof. V. Pollack. Bodensenkungen infolge

domości bieżące. — Kronika handlowa.

Bergbau in Grossbritannien. — Dr. Ing. M. Dolch. „Przegląd elektrotechniczny“ rozpoczyna tym Kohlenvergasung und rationelle Ausnutzung derBrenn-numerem swoją publicystyczną działalność w miej- stoffe. — Die Sozialisierungsvorlagen der deutschst dotychczasowego działu „Elektrotechniki“ w war- österreichischen Staatsregierung. — Prof. E. Blau. szawskim „Przeglądzie technicznym“.    Einrichtung und Betriebsverhältnisse von Druckluft-

„Czasopisma Krakowskiego Towarzystwa techni- anlagen. — Statistik. — Gesetzgebung und Verwal-cznego“ ukazał się zeszyt podwójny V. — VI. za maj tung. — Personalien. — Wissenschaftliche Nachrich-i czerwiec b. r. Treść jego jest następująca: Edward ten. — Wirtschaftliche Rundschau. — Mitteilungen Herzberg: Frez, jego historya i zastosowanie (do- montanistischer Vereine. — Finanzielle Chronik. — kończenie). — Projekt ustawy o przeprowadzeniu Aus den Revieren. — Machtberichte. — Bücherschau, regulacyi posiadłości gruntowych. — Prof. E. Haus-    Nadesłane książki. Dr. H. Tertsch. Die Erzberg-

*) Przedpłata przez „Tewuge“, Kraków, Jagiellońska 5.

wald: Produktywizm, nowoczesny system gospodarczo- baue Österreich - Ungarns (Kartographischwirtschaf t-społeczny. — W sprawie gazów ziemnych (stresz- liche Übersicht) Wiedeń 1918. Verlag für Fachlitera-czenie odczytu inż. M. Seiferta). — Treści dopełniają: tur G. m. b. H. Wien u. Berlin. Skład główny dla notatki z dziedziny techniki i przemysłu, z ruchu Polski : Tewuge, Kraków, Jagiellońska 5. w Towarzystwie i wspomnienie pośmiertne (śp. Stanisław Kułakowski).

Przemysł górniczo-hutniczy Galicyi w latach 1912 do 1918 na tle dat ostatniego piędziesięciolecia

zestawił Stanisław Kamiński.

Ciąg dalszy.

*) W zestawieniu dat za lata wojenne pominąłem wiele gółowo całe zestawienie, poprzednio uwzględnionych szczegółów z powodu wątpliwości co do ich dokładności. Niewątpliwie jednak podane w niniej- poprzednim.

Lata wojenne*).

I. Przemysł górniczy**).

a) Ruda żelazna.

Rok 1914 wykazuje już w porównaniu z rokiem poprzednim znaczny spadek wytwórczości rudy żelaznej, która ledwie osiąga cyfrę 22.787 q (—165.607). Rok 1915 i następne nie wykazują już żadnej wytwórczości, a statystyki urzędowe ograniczają się do szej pracy cyfry wystarczą do uzupełnienia ogólnego obrazu, którego stworzenie było całym celem pracy, a dokładne daty, które podane zostaną w najbliższym czasie na łamach „Czasopisma górniczo-hutniczego“ za rok 1918 uzupełnią już szcze-**) Liczby w nawiasach wyrażają porównanie z rokiem

wytwórczość węgla brunatnego

M.

• tH

podania ilości zgłoszonych celem eksploatacyi rud żelaznych przedsiębiorstw, których liczba wynosi w r. 1914 i 1915 —13, w r. 1916 i 1917 -10.

b) Ruda ołowiu.

Wytwórczość rudy ołowiu, jak to wykazuje krzywa R. O, wykresu Nr. 1, pomieszczonego w 1 zeszycie „Czasopisma górn.-hutniczego“ z b. r. wykazuje od szeregu lat tendencyę zwyżkową. Dochodzi ona w r. 1903 do 72.412 q i utrzymuje się w latach następnych mniej więcej na poziomie 60.000 do 70.000*q. Dopiero w r 1914 następuje nagła zniżka do 43.886 q, którą r. 1915 jeszcze pogłębia, wykazując 32.653 q całej rocznej produkcyi. W latach następnych podnosi się już jednak wytwórczość rudy ołowiu o ok. 175°/₀ wykazując w r. 1916 —89400 q (+56.747 q), a w r. 1917 —90.450 q (+1.050) t. j. cyfry o 25% większe od wykazanego wspomnianym wykresem maximum z r. 1903.

c) Ruda cynku.

Wykres Nr. 1, pomieszczony w podanym już powyżej zeszycie „Czasopisma górn-hutn.“, wykazuje stałą skłonność zniżkową odnośnie do rocznej wytwórczości rudy cynkowej w Galicyi, a od r. 1890 ta zniżkowa tendencya występuje już nadzwyczaj wyraźnie. Rudę cynku wytwarzano w omawianych latach podobnie jak w latach 1912 i 1913 ubocznie przy eksploatacyi rud ołowiu i uzyskano w r. 1914 5.500 q (—9.804 q), w r. 1915 — 2.960 q, w r. 1916 13.420 q i w r. 1917 — 7.010 q.

d) Ruda siarki

Zamknięcie dowozu siarki sycylijskiej do Au-stryi odbiło się na Galicyi wywołując rozpoczęcie robót poszukiwawczych w r. 1916 w jednem przedsiębiorstwie w Galicyi zachodniej. Do końca r. 1917 nie uzyskano żadnej produkcyi i w ciągu obecnego roku roboty zastanowiono.

e) Węgiel brunatny.

Od roku 1907 — jak wykazuje krzywa wykresu Nr. 2 w drugim zeszycie „Czasopisma górn.-hutn.“ z r. b. stara się osiągnąć coraz wyższe cyfry. W r. 1914 wykazuje urzędowe źródło wytwórczość 125.930 q, który to spadek wywołany został niewątpliwie w tym roku, jak i w latach następnych bezpośrednim wpływem działań wojennych we wschodniej Galicyi, gdzie właśnie znajdują się wszystkie galicyjskie produktywne kopalnie węgla. Nie mniej przeto przy tej sposobności zauważyć należy, że podana przez urzędowe źródło cyfra wytwórczości węgla brunatnego w Galicyi nie może odpowiadać rzeczywistości, skoro ze sprawozdań miesięcznych obliczona produkcya wynosiła dla Galicyi i Bukowiny w r. 1914 od 1. stycznia do końca sierpnia 238.419 q, w czem udział

kopalń bukowińskich był napewne — jak zwykle — bardzo nieznaczny. Jeśli przyjmiemy zatem, że w dru-giem półroczu r. 1914 ruch na kopalniach prawie ustał, to wysokość produkcyi w tym roku przyjąć się powinno na co najmniej ok. 250.000 q. W r. 1915 wynosiła ta produkcya według urzędowych sprawozdań 23.626 q, w r. 1916 — 53.868 q, a w r 1917 76146 q.

f) Węgiel kamienny.

Wpływ wojny ilustrują doskonale cyfry. Ustawicznie do osiągnięcia coraz to wyższych cyfr zdążająca wytwórczość węgla kamiennego w Galicyi, która napróżno usiłuje pokryć swoje zapotrzebowanie krajowym surowcem, doznaje wskutek wybuchu wojny nagłej przeszkody i spada w roku 1914 na 17,274.186 q (—2,433.710 q). Tymczasem wskutek wybuchu wojny wynik pracy galic. kopalń w Il-giem półroczu r 1914 wynosi 6,968.960 q na 10,315.650 q w I-szem półroczu tegoż roku. Rok 1915 przynosi jeszcze słabszy rezultat 16,426.532 q (—847-654 q) i dopiero od roku 1916 zbliżać się zaczyna wytwórczość węgla do rezultatów ostatnich lat przedwojennych osiągając 18,475.120 q w r 1916 i 18,579 040 q w r. 1917.

II. Przemysł hutniczy.

h) Srebro.

W omawianych latach wytworzono podobnie jak w roku 1913 srebro ubocznie w hucie ołowiu w Trzebini. Wyniki wytwórczości podano na odnośnych tablicach.

i) Ołów.

Wytwórczość ołowiu wykazuje w latach wojennych przyrost. Wywołały go potrzeby wojenne i zaopatrzenie także hut galicyjskich w surowiec przez austr ministerstwo wojny. W r. 1914 wynosi wytwórczość ołowiu o 30.052 q więcej niż w r. 1913, t. j. 57.017 q, a choć spada w r. 1915 na 35 322 q t. j w r. 1916 podnosi się o przeszło 85%, t. j. na 65.450 q, a w r. 1917 wynosi 60 710 q. Na r. 1916 przypada najwyższa cena ołowiu, przenosząca cenę jego w roku poprzednim o blisko 50%.

j) Cynk.

Lata wojenne wpływają na wytwórczość cynku ujemnie Krzywa C wykresu Nr. 4 (zeszyt 3-ci „Czasopisma górn.-hutn.“ z r. b.) osiąga swój najwyższy punkt w r. 1913. Od tego punktu zaczyna się spadek produkcyi cynku w Galicyi. Rok 1914 Wykazuje wytwórczość o 40.883 q niższą, jak r. 1913, w roku 1915 wynosi ta wytwórczość 54.470 q, a dopiero od r. 1916 zaczyna się podnosić, dochodząc w r. 1916 do 74 720 q, a w r. 1917 do 83.340 q.

(Ciąg dalszy nastąpi).

s,

CZASOPISMO GORNîCZO HUTNICZË

Rok 1915.

Zestawienie wytwórczości hutniczej w Galicyi.

Tabl. XIII.

dj

Oznaczenie

Srebro

± jak

Ołów

+ jak wr.1914

Cynk¹)

± jak

Razem

± jak w r. 1914

1 ilość zatrudnionych dozorców ²)    .    .

mężczyzn .    .

3    Ilość zatrudnionych

4    robotników

kobiet .    .

młodocianych³) .    .

Razem .    .

Wytwarzano jako produkt uboczny w hucie ołowiu w Trzebini, przeto niema osobnych wykazów

6-12

9-15

113    - 15

19    + 13

72    + 16

204 + 7*4

349

462

50

69

120 —

192

519-37 2

.723 —28*83 !

6 Roczna wytwórczość w cetnarach metr.

50.78 - 8 12    35.322 - 381

54.470-50 8

7 Wartość tej wytwórczości w koronach . 556.650

+ 118 2,199.722 - 26 34

4,173.477-2531+ 6,929.849 -24 —

8 Przeciętna wartość cetnara metr. w kor.

10.962 + 1014

62-27    + 18-9

76-62 + 51-9%

o

Zbyt w cetnarach metrycznych

w krajach dawnej Austryi

⁴) 5078

⁵) 26.200 -33-52

40.530

-38-7%

poza granicami Austryi

8.722 —56'4°/₀    16.200

- 64 8%

Rok 1916.

Tabł. XIV.

1 ilość zatrudnionych

dozorców ²)

11

mężczyzn .    .

3    Ilość zatrudnionych

4    robotników

kobiet .    .

młodocianych³) .

wykazów

90    -23

9    -10

40    -32

139 -31-9°/₀

515    +166

605    +143

71    + 21

80 +11

161    + 41

747 +43-9°/₀

201

886 +22-5%

Tabl. XV.

Rok 1917.

Ilość zatrudnionych dozorców ~)

mężczyzn .    .

kobiet ,    .    .

młodocianych ³) Razem

Ilość zatrudnionych robotników

. Wytwarzano jako produkt uboczny w hucie ołowiu w Trze”bini, przeto niema osobnych wykazów

123

+ 33

461

-54

29    + 20

106

+ 35

11

584    - 21

135    + 55

12 -28 164 + 18-- +

139

-22

151

50

706 -5*5%

870 - 1*8%

Roczna wytwórczość w cetnarach metr.

8*37 -62 0°/o    60 710 - 7*24°/₀    83 340 +11-53+

+109*1+

8 Przeciętna wartość cetnara metr. w kor.

16120 +46 83+

93-20

+49*7%    107*50 +40'3°/o

o

I Zbyt w cetnarach metrycznych

w krajach dawnej Austryi

27.050

+3.24°/o ¹ 2) 60.840 +50*l°/₀

poza granicami Austryi

⁷) 2.203

38.000

+335-77»    8.700    46-3%

10

Wartość tej wytwórczości w koronach .

Przeciętna wartość cetnara metr. w kor.

Zbyt w celnarach metrycznych

w krajach dawnej Austryi

poza granicami Austryi

245.660 -30-8°/₀ 6,131 811 +05% 10,750280 +33 8%

17,127.751 +18 2%

29-350

⁴) 1251

+82*1%!    101.00 +8*36₀/₀

123-99 +603%

24.520

16.290

9-35%

⁵) 67.430 +10-8%

—57-3%

18.980 +1182%

Uwagi do tablicy XIII.

⁴) Huty „Artur“ i „Jadwiga“.

²)    Obliczono przecięciowo.

³)    Chłopcy od lat 14 do 16 i dziewczęta od lat 14 do 18.

⁴)    Całą produkcyę zbyto do Wiednia.

⁵)    400 cetn. metr. zmagazynowano.

⁶)    Z tego 21.230 q oddano do własnej walcowni blachy w Trzebini.

⁷)    Na Śląsk Cieszyński, do Moraw, Czech, Austryi dolnej, Styryi.

Uwagi do tab|jCy XIV.

9 Huty „Artur“ i „Jadwiga“.

-) Obliczono przecięciowo.

³)    W tem 109 jeńców wojennych.

⁴)    Chłopcy od lat 14 do 16, dziewczęta od lat 14 do 18.

⁵)    86.900 q koksiku zagranicznego.

629 960 q węgla krajów kamiennego. °) Z tego 23.500 q oddano do własnej walcowni blachy w Trzebini.

⁷) Do Budapesztu.

Uwagi do tablicy XV.

⁴) Huty „Artur“ i „Jadwiga“.

²)    Obliczono przecięciowo.

³)    Chłopcy od lat 14 do 16, dziewczęta od lat 14 do 1 +

⁴)    Do dolnej Austryi, oprócz tego 182 kg. zmagazynowano.

9 Z tego 19.420 q oddano do własnej walcowni blachy w Trzebini.

co

Tablica X.

w r. 1914

53

i + \n

28-43%

8-92

5.485

355

369

5.210

17,547.952

Tablica XI.

—13

40

10

+22

159

6.926

455

399

6.880

32-05“/.

0/0I.ZS

w r. 1914

kamienny

12

8+1

127

5.181

271

313

5.765    12%

4-90%

9-670/0

15 34%

7-95%

21 *51°/a

+ 14

-f

4-7%

(9

(o

16,426.532

16,426.301

2.849

2.849

13

141

5.412

323

300

6.035

(9

(n

± jak

w r. 1914

81-2%

128%    18,475.120 1 12-5%

38-80/0    27,566.661

22,801.097

23-4%

7-4%

32-50/0

1.234

3.060

3.776

Zestawienie wytwórczości górniczej w Galicyi.

brunatny

± jak

w r. 1914

cynku

± jak

w r. 1914

Rudy

ołowiu

+ jak

w r. 1914

żJaza

ÏWS

Oznaczenie

12

23.626

53.868

(s

(2

13

1+1

1+1

20

90

M 100%

46-2°/o

2.960

29-7

12.795

30*5%!

4-32

13

%f SQ8

917-4%

124-5%

⁴)

(g

13

(s I (1

zgłoszonych

(i

9 —4

25-87%l

25-6%

⁴)

¹⁰)    13.420

130.174

9-70

284

84

56

424

32.653

15-23

54-9

2‘4%

54-2%

1,108.856

33-96

84

2.643

18 | + 9

614

132

66

99-3%

173-8%

3180/0

52-7%

45%

114%

845

89.400

4,635.390

51-85

122

5.640

(s

12)

(sT

—3

10

(s I S (t

Rok 1915.

Ilość przedsiębiorstw

L. p.

czynnych

3 |[ Ilość w tych, przedsiębiorstw, zatrudn. dozorców

mężczyzn

kobiet

(a

młodocianych ¹⁰)

Ë_ Ilość w tych przed-

6    siębiorstwach zatru-

- dnionych robotników

Razem

Roczna wytwórczość w cetn. metr.

Wartość tej wytwórczości w koronach

Przeciętna wartość cetn. metrycznego

cetnarów metrycznych

ich wartość w koronach

zgłoszonych

10

11

Przeciętny udział ro-U botnikaw rocz.wytw.

Rok 1916.

Ilość przedsiębiorstw

czynnych

3 || Ilość w tych przedsiębiorstw, zatrudn. dozorców

-ii---,----

mężczyzn

kobiet

młodocianych ⁹)

^_ Ilość w tych przed-

6 siębiorstwach zatru-- dnionych robotników

Razem

Roczna wytwórczość w cetn. metr.

Wartość tej wytwórczości w koronach

Przeciętna wartość cetn. metrycznego

cetnarów metrycznych

ich wartość w koronach

10

11

Przeciętny udział ro-^2 u botnika w rocz.wytw.

7 W dkohobyckim okręgu góra.

²)    Z tego przypada na krakowski okręg góra. 10 i po 1 na pozostałe trzy okręgi (jasielski, dro-hobycki, stanisławowski).

³)    W krakowskim okręgu górniczym.

7 W krakowskim okręgu góra., a mianowicie w powiecie polit, chrzanowskim.

⁵)    U w okręgu góra. stanisławowskim, 1 w jasielskim.

⁶)    W krakowskim okręgu góra

⁷)    Kopalnia galic. akc. Zakł góra. w Sierszy.

⁸)    Obliczono przecięciowo.

⁹)    W tern 26 jeńców wojennych.

¹⁰)    Chłopcy od lat 14 do 16 i (jziewczęta od 14 do 18 lat.

n) Wytworzono ubocz. przy ekspl. rudy ołowiu.

Uwagi do tablicy X

Przeciętny udział ro-12 ii botnikawrocz.wytw.

11

10

ich wartość w koronach

cetnarów metrycznych

Przeciętna wartość cetn metrycznego

Wartość tej wytwórczości w koronach

Roczna wytwórczość w cetn. metr

5    _ Ilość w tych przed-

6    siębiorstwach zatru-- dnionych robotników

(i

młodocianych

kobiet

mężczyzn

Razem

(ß

3_11 Ilość w tych przedsiębiorstw, zatrudn. dozorców

—— Ilość przedsiębiorstw zgłoszonych __•    _czynnych

L. p.

Oznaczenie

Rok 1917.

7 J Jak dla tablicy X.

⁵)    Brak szczegółowszych danych.

⁶)    Jak dla tablicy X.

⁷)    W tern 151 jeńców wojennych.

⁸)    Obliczono przecięciowo.

⁹)    Jak uw. 10 dla tabl. X.

¹⁰)    Wydobyto przy eksplotacyi rudy ołowiu. n) Oprócz tego wydobyto z hałdy 45.650 q

węgla

¹²) Obliczono z uwzględnieniem wytworów -.......ubocznych (rudy cynku).

(s Z (t||

Siarki

Ci

górniczym.

Uwagi do tablicy XI.

7 Po 1 w krakowskiem i drohobyckim okręgu

(8

3.102

106

96-08

2,800.395

90.450

916

86

147

683

22

°loLf

%Sl

7₀8-Ot

7o9-68

l-20/o

o/ok-8

5-83

40-880

(n

7.010

10

żelaza

w r. 1916

+ jak

(s

ołowiu

Rudy

Zestawienie wytwórczości

w r. 1916

± jak

(t

13

cynku

l7o6-68

7o9-89

[7o8.it

w r. 1916

(o

0 Obliczono przecięciowo.

⁸)    W tern 117 jeńców wojennych.

⁹)    199

¹⁰) Jak dla tablicy X.

u) Wytworzono ubocznie przy eksploatacyi rudy ołowiu.

¹²)    W tern 141.270 q miału wydobytego z hałdy.

¹³)    Obliczono z uwzględnieniem wytworów ubocznych (rudy cynku)..

76146

brunatny

górniczej w Galicyi.

(9

0:

(f

(s:

(1

Jak dla tablicy XI.

Uwagi do tablicy XII.

4.367

2.480

1.761

32,897.303

18,679.040

kc_

7o8-SI

7o6I

42-7%

7o8-'tt

7oOT-T

35,738.578

29'6°/o

7ot.lt

7.367

481

404

9)    6.482

(9

w r. 1916

%0-SS

8.283

567

551

7.165

°/of-OZ

155

10

14

kamienny

4-14

177

11

41

w r. 1916

i jak Razem

[81+

w r. 1916

± jak

Tablica XII.

Wiadomości bieżące.

Na rzecz wdów i sierót po ofiarach katastrofy    Stanowisko przedsiębiorców wyłuszczali Dr Po-

w Łazach urządził dnia 8 b. m. Komitet pracowni- spiśil, generalny dyrektor Günther i dyrektor Locker, ków bocheńskiej kopalni soli wielki festyn na plan- Nie przemawiali jednak jako zastępcy przedsiębior-tach salinarnych, urozmaicony obfitym programem, ców, lecz jako kierownicy przedsiębiorstw. Wszyscy Dzięki gorącemu poparciu publiczności i nieznużonej trzej panowie wypowiedzieli się przeciwko upaństwo-pracy komitetu festyn udał się pod każdym wzglę- wieniu kopalń, przyznali, że kapitał prywatny wy-dem świetnie, a co najważniejsze, przyniósł pokaźny rządził górnictwu dotkliwe szkody, że żądanie gór-czysty dochód 12.047 K. Oprócz tego składka do- ników o współudział w zarządzie jest uprawnione, browolna wszystkich pracowników kopalń bocheń- lecz, że przeprowadzenie socyaüzacyi w dzisiejszej skich bez różnicy na stanowisko przyniosła dalszą chwili związane jest z wielkiem niebezpieczeństwem, kwotę 5700 K, tak że razem tutejsze górnictwo do- ze względu na chory organizm gospodarczy. Na po-starczyło dla ofiar katastrofy 17.747 K. Piękny to wyższe wywody będzie można odpowiedzieć dopiero objaw ofiarnego, koleżeńskiego poczucia górników ! po dokładnem przeczytaniu protokółu ankiety. Dyr.

Socyalizacya kopalń w Czechach. Dnia 23. i 24. generalny Günther przedstawił nawet konkretne pro-maja b. r. odbyła się w Pradze czeskiej ankieta pozycye w sprawie współudziału robotników w za-w sprawie socyalizacyi kopalń, zwołana przez mini- rządach kopalń. Zgodził się na utworzenie na każdej steryum robót publicznych. Obecnych było około kopalni Rady fabrycznej na podstawie wyborów 140 zastępców organizacyi górniczych, właścicieli proporcyonalnych. Robotnicy i urzędnicy mają od-kopalń, urzędników kopalnianych, właścicieli skła- dzielnie wybierać. Kompetencyę Rad fabrycznych dów węgla, izb handlowych, akademii górniczej, eks- można określić w krótkich zarysach jak następuje: pertów i gości.    Współudział przy ustaleniu płac i akordów,

Przygotowania do ankiety były niewystarcza- w zarządzie wszystkich zakładów humanitarnych, jące; odpowiednie arkusze informacyjne otrzymali prawo przeglądania książek firmowych i kalkulacyj, eksperci dopiero podczas ankiety tak, że nie mieli wpływ na pracę przy ulepszeniach technicznych, czasu do należytego obmyślenia odpowiedzi.    współudział we wszystkich akcyach, dotyczących po-

Minister Stanek zagaił posiedzenie dłuższem prawy bytu robotników i urzędników i t p. Rady przemówieniem, w którem wskazał na ważność pro- fabryczne wybierają po jednym zastępcy do zarządu, dukcyi węgla dla republiki, podnosząc, że olbrzymie Część czystego zysku obróconą zostanie na urządze-wartości wewnątrz ziemi stanowią podstawę wszel- nia humanitarne dla robotników, którzy tą sumą kich bogactw dla republiki, i że jedynie państwo mogą w zupełności dysponować, ma prawo tymi bogactwami rozporządzać. Wobec    Przemawiało jeszcze sporo mówców, a pomię

tego państwo ma obowiązek zaopiekować się tymi dzy innymi czeski socyalny demokrata Hampl, który bogactwami.    również występował przeciwko upaństwowieniu ko-

Główny referent Dr A d a m przemawiał za upań- palń, a za socyalizacyą tychże : zaproponował też stwowieniem kopalń, uważa jednak, że z chwilą wybór ścisłego komitetu, który się ma zająć przy-przejścia kopalń na własność państwa, ma ono prawo gotowaniem materyału do dalszych prac apkiety. — kopalnie wydzierżawić kartelowi obecnych właści- Komitet taki został też wybrany, a w skład jego cieli, albo innemu w tym celu powstałemu. Dr Adam weszli delegaci robotników, przedsiębiorców, urzę-proponuje, ażeby nowa odbudowa znajdowała się dników po sześciu z każdej grupy i zastępcy mini-w dalszym ciągu w rękach prywatnych, celem wię- sterstwa robót publicznych. Pierwsze posiedzenie kszej inicyatywy przy nowych pracach i wierceniach, tego podkomitetu odbyć się miało 4. czerwca-zaś wszystkie inne objekty kopalniane mają przejść    Sztuczny węgiel. Norwegski inżynier Strehlenert

w posiadanie państwa.    wynalazł sposób fabrykacji sztucznego węgla. Suro-

czenie :

Zastępcy górników złożyli następujące oświad- wiec do tej wytwórczości tworzą bogate w materje

„Zastępcy górników odrzucają upaństwowienie kopalń, żądając socyalizacyi tychże. Organizacye górników przedłożą w przeciągu 14 dni wnioski, proponujące utworzenie wspólnej korporacyi, która ma objąć kopalnie wraz z wszystkiemi objektami i domagające się współudziału robotników i urzędników w zarządzie tej korporacyi“.

Oświadczenie to uzasadnili obaj eksperci robotniczy dłuższemi wywodami, w których powiedziano, że robotnicy nie mają zaufania do państwa, aby ono mogło tak ważnem źródłem, jakiem jest górnictwo kierować z punktu widzenia społecznego, technicznego i kupieckiego. Zagadnienie to mogą rozwiązać tylko producenci, produkujący wraz z państwem. Pełne równouprawnienie robotników i urzędników w zarządzie można przeprowadzić tylko w jednej formie. Dlatego też robotnicy są za socyalizacyą kopalń. W jakiej formie socyalizacya ma nastąpić, zaproponują organizacye górników w najbliższym czasie.

organiczne wyługowiny fabryk drzewnika, które w czasie wojny zużytkowy wano także i w Austrji do wytwarzania spirytusu. Proces chemiczny w czasie gotowania odbywa się wedle odnośnego sprawozdania „Zeitschrift für angewandte Chemie“ w sposób następujący: Zawarty w wyługowinach kwas siarkawy utlenia się na wolny kwas siarkowy, który przy zastosowaniu wysokiego ciśnienia rozkłada zawarte również w ługowinach sole ligninowosiarkowe. Z jednej tony celulozy uzyskuje się 540 do 900 kg węgla, zawierającego podobno tylko 4 do 5% po⁻piołu i posiadającego wartość opałową 6800 kalorji. Fabryka wytwarzająca rocznie 25 000 ton celulozy może przy użyciu odpowiednich środków pomocniczych wytworzyć 22.000 q węgla. Koszta inwestycji odpowiednich urządzeń wynosić mają według obliczeń Strehlenerta około 600.000 K. Koszta wyrobu jednej tony węgla wynieśćby powinny w czasach normalnych 5 do 6 K, w dzisiejszych warunkach około 10 K. Otrzymany w ten sposób materjał opałowy można spalać albo w stanie wilgotnym albo

wysuszony podobnie jak miał węglowy. Jeśli obli- mil. ton, tudzież drobniejszej ilości na Śląsku, spaczenie to potwierdzi i próba wyrobu takiego węgla dnie produkcja Niemiec na 7 miljonów ton, a więc na wielką skalę, to przemysł norwegski, któremu o jedną piątą.

brak węgla daje się zawsze we znaki, dozna znacznej    O ile razem ze Śląskiem otrzymamy mało ru-

ulgi. W Greaker pod Frederikstad puszczono w ruch dy, o tyle dostaniemy dużą produkcję ołowiu i cynku, pierwsze tego rodzaju zakłady.

Choroba bruków. Na odbytem niedawno posie- tnie dochody, jakie Niemcy miały z eksportu węgla dzeniu Towarzystwa mineralogicznego w Wiedniu i wyrobów stalowych i żelaznych, ale, o ile Niemcy omawiał nowo obrany prezes To w Dr. E. Hibsch zechcą utrzymać w ruchu swoje fabryki, będą mu-w interesującym wykładzie ciekawe zjawisko („Son- siały poważne ilości surowca sprowadzać. (X) nenbrenner“) rozpadu skał bazaltowych, którego oba-    Państwowy Instytut Torfowy powstał w War-

wiac się należy przy techmcznem zastosowaniu tego szawie na zasadzie porozumienia się Ministerstw rodzaju kamieni brukowych lub szutrowych do bu- Rolnictwa ; Dóbr Państwowych, oraz Przemysłu dowy dróg. Ten pozornie znakomity materjał wyka- ; Handlu. Ce]em Instytutu będzie badanie i inwen-zuje, skoro wystawi się go na działanie powietrza, taryzacja gruntów torfowych, nadających się do eks-najpmrw owalne, ciemne plamy, a później, jak włos ploatacji rolniczej lub technicznej, a zwłaszcza opa-cienkie, wychodzące z nich rysy, az wreszcie rozpada łowej w celu „Oliwienia prawidłowego zużytko-się w gruz. Wykładający wykazywał; ze przyczynę waniJa torfowisk> opracowywanie zasad eksploatacji tej choroby kamieni poznać można w pojedynczych oraz popularyzacja ich. Na czele Instytutu będzie miejscach całej masy przez skrupulatne badania mi- sta, d£r£ktor mianowany za porozumieniem się obu kroskopowe miejsc nagromadzenia się pewnych łatwo Mjnis4stw. Poza tern czynna będzie Rada opinio-rozpadających się minerałów, jak. sodaht, leucyt, dawcza, złożona z fachowców, przedstawicieli insty-analcym i t. p. Poddawszy odnośny utwór działaniu tu j państwowych i społecznych, srodkow trawiących można juz na świeżej skale od-    Niezmiernie doniosła rola w gospodarce krajo

wy® Skłonność do tej choroby. Występuje ona w geo- wej jak niewątpliwie odegrają nasze rozległe tor-logicznych utworach skalnych zupełnie nieregularnie, fo^iska zarówn0F przez ekiploatację torfu na opał, a jej wczesne rozpoznanie uchroni technika od po- dja cejdw przemysłowych oraz technicznych, jakoteż

ważnych szkód.    .    i w u jako przyszły teren dla kultur rolniczych, jest dosta-

Górniczo-przemjrsłowe straty Niemiec wynikłe z obe- {ecznfe *Un'm i słusznym motywem powołania do cnych warunków pokojowych oblicza pobieżnie jeden ż ia tej w'żnej Instyt'cji. z polskich dzienników, podając, ze Francja odzyskuje z Lotaryngją 4 miljony ton węgla, w zagłębiu Saary

zaś zyskuje na czas, 15 lat 13 miljonów ton, Polska richten“ donoszą, że do Włoch przybyła komisja ja-natomiast razem z Śląskiem Górnym otrzyma węgla pońska celem nawiązania stosunków handlowych 44 miljony ton rocznie. Niemcy tracą więc z 102 mi- z Niemcami i z Niemiecką Austrją, a mianowicie celem ljonów ton rocznej produkcji na rzecz Fracji i Polski zawarcia umowy o dostawę miedzi dla Niemiec w zamian za chemikalja, których Japonia w znaczniej-

(wŁ)

Ta strata węgla i rudy żelaznej nietylko pode-

(X.)

Miedź japońska dla Niemiec. „Schweizer Nach-

61 miljonów ton.

Ponadto obsadzone przez koalicję prowincje szych ilościach potrzebuje, nadreńskie produkują również węgiel, którego dys-    Upadek Rosji odbił się silnie na eksporcie japoń-

pozycja będzie utrudniona.    skiej miedzi, jak nie mniej ustanie jej wywozu do

Straty Niemiec w rudzie żelaznej są stosunko- Anglji spowodowały, że jej wywóz wynoszący w I. wo jeszcze większe. Przedwojenna produkcja niemie- półroczu r. 1917 54,000.000 jenów, spadł w I. półroczu cka rudy żelaznej wynosiła w całości 34 milionów roku 1918 na 20,000.000 jenów tj. więcej jak 60°/₀. ton. Z powodu utraty Alzacji i Lotaryngji z produkcją Wskutek tego posiada Japonia dziś znaczne ilości 20 miljonów ton i Luksemburga z produkcją 6V2 miedzi do zbycia.

(X.)

Od Wydawnictwa.

Z powodu ogromnego wzmożenia się kosztów nakładu zmuszeni jesteśmy podnieść cenę pojedynczego zaszytu „Czasopisma górniczo-hutniczego“ na 6 K, oraz podwyższyć przedpłatę na najbliższe półrocze z 24 K na 30 K. (Przedpłatę w markach przyjmujemy według kursu urzędowego 1 iVlk = 1-50 K).

Wszystkich abonamentów, którzy uiścili już z górz roczną przedpłatę, prosimy zatem o wyrównanie powstałej wskutek podniesienia wysokości przedpłaty różnicy w kwocie K 6-— czekiem P. K. 0., który dołączamy do niniejszego zeszytu.

ADMINISTRACYA

CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO.

¹

   Roczna wytwórczość w cetnarach metr. 22'03 —öö-öl⁰/»!    6+450    +85*3°/₀    74.720 +37*2°/₀    —

²

   Wartość tej wytwórczości w koronach . 355.124 —-36*2°/₀|    6,100 626    + 177-3+    8,033.804 +92'5%    14,489 554