CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYŚLU GÓRNICZO-H UTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie........

Kwartalnie......

Cena pojedynczego numeru

K 48-— (36 Mk.) „ 12'— (9 Mk.) „ 5'— (4 Mk.)

Ceny ogłoszeń :

Za całą stronę K 150’— (100 Mk) za V2 strony K 80'— (55 Mk) „ 40-- (30 Mk)    za 7io „    „ 20'— (15 Mk)

„ 1'50 (1 Mk).

za V4 strony Za 1 wiersz lub jego miejsce

Na okładce o 25% drożej.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Adres Redakcyi i Administracyi : Kraków, ulica Jagiellońska L. 5. — Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Konto Pocztowej Kasy Oszczędności Nr. 141.049.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach : Gebethnera i Wolffa.

KATASTROFA W ŁAZACH.

Obliczenie wieży nadszybowej

Przemysł hutniczo-żelazny w Niemczech przed i po wojnie

Przegląd przemysłu.

Rozporządzenia i mianowania.

Wiadomości bieżące.

KATASTROFA W ŁAZACH.

W należącym do Tow. górniczego Orłowa—Łazy braci Gutmannów z Wiednia „szybie Nowym“ w Łazach wydarzyła się we wtorek dnia 20-go maja b. r. ogromna katastrofa, której przyczyny i przebieg ustalono dotychczas w następujący sposób :

Wskutek odpalenia strzałów dynamitowych przy pracy strzelnej w kamieniu w przekopie na piątym poziomie nastąpił wybuch znajdujących się tam gazów, z powodu zatrucia któremi zginął na miejscu strzelec i trzej górnicy. O tern, że śmierć ich spowodowało zatrucie, świadczy fakt, że przy strzelcu znaleziono nienaruszone patrony dynamitowe i zapiski. Z miejsca strzelki rozszerzała się eksplozya dalej, znalazłszy ku temu korzystne warunki, t. j. nagromadzone w większych ilościach gazy i niebezpieczny pył węglowy. Urządzenia izolacyjne nie zdołały zapobiedz przeniesieniu się wybuchu na sąsiednie pola wiatrowe, na przyległe chodniki pokładu „Kazimierz“ między III a V poziomem tak, że pracujący na tych polach odbudowy górnicy zginęli, albo bezpośrednio od siły eksplozyi, albo od wytworzonych przez nią gazów trujących.

Natychmiast po wybuchu rozpoczęto prace ratunkowe, które trwały do następnego dnia do godz. 6-tej rano, kiedy przekonano się, że w nawiedzonym eksplozyą polu powstał pożar, spowodowany zapaleniem się nawiedzonego wybuchem gazów pyłu węglowego. Wobec tego musiało się kierownictwo prac ratunkowych zdecydować zamknąć całe południowe pole odbudowy przed dopływem świeżego powietrza, aby w ten sposób ugasić ogień i przeszkodzić powstawaniu następnych nowych eksplozyi, któreby mogły zniszczyć załogę, zajmującą się pracami ratunkowemi.

Zamknięcia dokonano przez zamurowanie całego południowego pola odbudowy.

Z 499 górników, którzy w dniu katastrofy zjechali do pracy, wydobyto na wierzch 34 zabitych, 41 ciężko rannych, z których wielu zapewne ulegnie odniesionym obrażeniom, a brakujących jeszcze 68 górników już nie wydobyto z powodu zamurowania południowej części kopalni.

Rozmiarami swemi i przebiegiem, przypomina ostatnia katastrofa eksplozye, które wydarzyły się w okręgu karwińskim przed 25 laty i które spowodowały reorganizacyę kopalń morawsko-karwińskiego okręgu odnośnie do środków bezpieczeństwa.

Prace te przeprowadził stały komitet dla badania gazów kopalnianych, składający się z najlepszych sił zawodowych okręgu ostrawsko-karwińskiego, pod przewodnictwem starosty górniczego we Wiedniu. Prace komitetu polegały na poznaniu i usunięciu przyczyn eksplozyi a w dalszym ciągu nad wprowadzeniem środków, któreby eksplozye wynikłe z nieuchronnej nieostrożności ludzkiej zlokalizowały i ograniczyły na ludzi, zajętych bezpośrednio w miejscu eksplozyi i przeprowadzane były przy rozważeniu warunków kopalnianych, w sztucznie urządzonych chodnikach doświadczalnych.

Główną przyczyną eksplozyi była i jest zawsze praca strzelna już to w kamieniu, już to w węglu przy obecności gazów wybuchowych, jakoteż pyłu węglowego. Przez wynalezienie środków wybuchowych t. zw. bezpiecznych o niskiej temperaturze wybuchu, przez zakaz roboty strzelnej we węglu na kopalniach okręgu ostrawsko-karwińskiego, przez ograniczenie tejże roboty w kamieniu w razie wy-stępywania gazów względnie pyłu węglowego, przez zaprowadzenie do roboty strzelnej specyalnie wykształconych robotników, t. zw. strzelców, przez wprowadzenie elektrycznego sposobu zapalania strzałów zdołano prace strzelne w kopalniach uczynić mniej niebezpiecznemi. Niebezpieczeństwo gazów eksplodujących, w które szczególnie obfituje okręg

dąbrowsko- karwiński, do którego należy „Nowy szyb“, sprowadzono dalej do najmniejszych rozmiarów przez szczegółowo ustalony i surowo przeprowadzony system wentylacyi, który uniemożliwiał nagromadzenie się tychże gazów w ilości niebezpiecznej, względnie zabraniał pracy w miejscach zagrożonych. Przepisy o usuwaniu pyłu węglowego, względnie uczynienia go nieszkodliwym przez należyte skrapianie wodą, zmniejszyły i to groźne niebezpieczeństwo do możliwych granic. Dalsze zarządzenia miały na celu eksplozye powstałe mimo wszelkiej ostrożności ograniczyć na jak najmniejsze pola kopalni i uchronić wszystkie sąsiednie pola od rozszerzenia się powstałej już eksplozyi i na nie. Z tego powodu podzielona była każda kopalnia na samoistne pola wentylacyjne, w których wolno było tylko pewną ściśle określoną załogę utrzymywać. Poza tern musiały być te samoistne pola wentylacyjne pomiędzy sobą zamknięte tamami, względnie drzwiami o tak silnej konstrukcyi, aby wytrzymały napór siły eksplozyi. Wszystkie te prace, które tylko są tutaj w bardzo ogólnym zarysie podane, a które prowadzone były nieustannie od czasu ostatnich eksplozyi w okręgu karwińskim przed 25 laty aż do czasu wybuchu wojny światowej, miały ten skutek, że oszczędziły okręg karwiński przed eksplo-zyami, względnie ograniczyły z powodu zmienionych wojną stosunków pracy eksplozye, powstałe z powodu nieostrożności, tylko do miejsca wypadku. W ostatnich czasach, a to w r. 1917 miały miejsce eksplozye gazów na szybie „Hohenegger“ i na szybie „Jan“ w Karwinie, które to szyby są niemniej niebezpiecznymi pod względem gazów eksplodujących jak i pyłu węglowego od „Nowego szybu“ w Łazach. Eksplozye te jednak ograniczyły się z powodu zachowania środków bezpieczeństwa tylko na przodki robocze, w których powstały, tak że nietylko nie była zagrożona większa część załogi, znajdująca się w tern samem polu wiatrowem, ale także zachowane zostały wszystkie sąsiednie pola wiatrowe.

Prawdziwe przyczyny eksplozyi i katastrofy całej w ogóle wykażą niewątpliwie szczegółowe dochodzenia odnośnych władz górniczych. Dziś można stwierdzić tylko tyle, że urządzenia oddzielające poszczególne pola wentylacyjne od siebie na „szybie Nowym“ nie wytrzymały naporu siły eksplozyi i że przepis, ograniczający wysokość liczebną załogi jednego pola wentylacyjnego do 80 ludzi, nie miał w tym wypadku realnego skutku, skoro katastrofa pochłonęła 143 ofiar.

Na rzecz nawiedzonych nieszczęściem w Łazach rodzin górniczych ofiarował Wydział górniczo-prze-mysłowy Rady Narodowej w Cieszynie 30.000 kor.,

Ministerstwo przemysłu i handlu (Sekcya górniczo-hutnicza) 200.000 K, oddział małopolski Sekcyi górniczo-hutniczej Ministerstwa przemysłu i handlu (dawny Wydział górniczy) 5.000 K, Koło Związku przemysłowców górniczych, obecnie Rady Zjazdu, w Krakowie 20 000 K. Wydział naftowy 2.000 K, a akcya zebrania odpowiednich zapomóg podjęta między właścicielami kopalń przyniesie niewątpliwie wydatny rezultat.

Z powodu katastrofy w Łazach otrzymała Rada Narodowa w Cieszynie liczne telegramy i pisma kondolencyjne, a między niemi następujące:

Warszawa, 25. maja. Strasznem nieszczęściem dotkniętym rodzinom ślemy wyrazy najszczerszego współczucia. Celem ulżenia niedoli przekazujemy na doraźną pomoc 200.000 koron dla licznych wdów i sierót po nieszczęśliwych ofiarach katastrofy, o których ojczyzna nie zapomni. Prezydent ministrów : Paderewski, Minister przemysłu i handlu : Hącia.

Kraków, 25. maja. Zasyłamy na ręce Rady Narodowej wszystkim rodzinom dotkniętym skutkami strasznej katastrofy na „Szybie Nowym“ w Łazach wyrazy najgłębszego współczucia. Pięć tysięcy koron dla pozostałych rodzin przekazujemy równocześnie Radzie przez Bank przemysłowy. Zbieranie dalszych składek przez Urząd górniczy okręgowy w Krakowie za-inicyowane. — Małopolski oddział górniczy w Krakowie :

Zarański.

Kraków, 26. maja. Z powodu strasznej katastrofy na „Nowym szybie“ w Łazach, prosimy wyrazić pozostałym rodzinom bohaterskich ofiar najszczersze współczucie. Zbieranie dalszych składek z polecenia Małopolskiego Oddziału górniczego Ministerstwa wśród właścicieli kopalń nafty przez Urząd górniczy Jasło zarządzone. — Starostwo górnicze.

Kraków, 27. maja Przedstawiciele przedsiębiorstw górniczych i hutniczych zorgan. w Krakowskiem Kole Związku Przemysłowców górniczych (obecnie Rady Zjazdu) w Polsce wstrząśnięci do głębi straszną katastrofą na „Nowym szybie“ w Łazach, której ofiarą padło życie tylu dzielnych górników polskich, uchwalili na posiedzeniu odbytem dnia 26. maja 1919 r. uprosić Prezydyum Rady Narodowej, aby raczyła przyjąć na Swoje ręce wyrazy najgłębszego współczucia dla pozostałych rodzin i wszystkich towarzyszy pracy nieszczęśliwych ofiar katastrofy.

Chcąc choć w części przyczynić się do złagodzenia skutków nieszczęścia pozwala sobie Koło przesłać na ręce Rady Narodowej kwotę 20.000 K z prośbą o użycie jej według Swego uznania na wsparcie dla pozostałych wdów i sierót. — Krakowskie Koło Związku Przemysłowców Górniczych, obecnie Rady Zjazdu.

Jeżeli znaczna i prawdziwie uznania godna ofiarność prywatna i prawdziwie szczere współczucie, jakie wywołało nieszczęście w Łazach u wszystkich ludzi, zdolnych do odczucia ogromu i grozy klęski, przynieść może pozostałym po poległych na polu pracy górnikach ulgę w ich cierpieniu, to przede-wszystkiem zwracają się do nich z wyrazami współczucia nasze zawodowe zrzeszenia, wszyscy towarzysze pracy i zawodu i ich prasowe przedstawicielstwo.

Komitet Redakcyjny „ Czasopisma górniczo-hutniczego“.

Obliczenie wieży nadszybowej

napisał Feliks Zalewski.

(Dokończenie).

Płyta fundamentowa nogi podporowej:

Siła działająca wzdłuż belki III—XI.

P = 110250 kg,

czwarta część wagi nogi podporowej :

N = 3000 kg,

razem siła działająca na płytę fundamentową :

R = P -j- N R = 110250 + 3000 R = 113250 kg.

Wymiary płyty:

F = 113 5 X 110-0 F = 12480 cm².

Ciśnienie na fundament:

R 113250

rozkładamy siłę r na składowe : równoległą do BC i równolerłą do AB, tą ostatnią — jak wyżej — na pionową i poziomą, otrzymamy (rys. 1) :

v₂ = 4’5 t h₂ = 1*0 t ;

F 12480

kg

£ = 9-08 F    cmJ

powyższe naprężenie jest najzupełniej dopuszczalne dla muru z cegły, betonu i t. p., wobec tego przyjęty wymiar płyty fundamentowej jest najzupełniej wystarczający.

Na tern zakończymy obliczenie nogi podporowej i przechodzimy do obliczenia poszczególnych części wieży właściwej.

i ostatecznie siły działające na właściwą wieżę nad-szybową, pionowa:

v' = Vt + V₂

V = 41 + 4-5 v' = 45*5 t

i pozioma:

h' = + + h2 h' = 4-6 + 1 h' = 5*6 t.

B) Obliczenie właściwej wieży nadszybowej.

Obliczenie stempli.

Naturalnie, iż całe obliczenie należy przeprowadzić przy układzie sił dla wieży najwięcej niebezpiecznym. Otóż dla stempli właściwej wieży nadszybowej takim najniebezpieczniejszym wypadkiem jest zerwanie się liny dolnej, gdy wypadkowa sił działających na wieżę będzie (rys 1)

P = 172 t.

Ze wszystkich 4 stempli wieży nadszybowej najwięcej obciążonymi będą oczywiście stemple znajdujące się najbliżej koła linowego dolnej liny maszyny wyciągowej (przypuszczamy zerwanie się liny dolnej), a więc w naszym wypadku stemple q. i p. (rys. 1).

Żeby otrzymać wielkość sił działających na najbliższą parę stempli, w naszym wypadku — prawą — stemple p i q, należy każdą siłę pomnożyć przez stosunek (rys. 16)

24225

32550

= 0-768,

Właściwą wieżę również obliczymy pod warunkiem, by pod działaniem powyższej siły wieża nie odkształcała się.

Rozkładamy siłę P na składowe : równoległą do AB (rys. 1) i równoległą do BC; równoległą do AB rozskładamy na 2 siły — pionową:

v = 41 t

skąd otrzymamy pionową siłę :

v = 0-768 v' v = 0-768 X 45500 v = 34900 kg :

poziomą siłę :

i poziomą:

h = 0-768 h' h = 0-768 X 5600 h = 4300 kg.

p = 4 6 t.

Waga koła linowego więcej jedna czwarta wagi częściach stempla nogi podporowej, jak wyżej :

r = 6 t ;

Naprężenia cisnące wywołane w poszczególnych q wieży przez siłę poziomą : h = 4300 kg

będą (rys. 1) :

q? =

2100

3600

4300

+ 2508 kg

q? =

2100 + 2500

3600

4300

= + 5500 „

qs

2100 + 2500 + 2200

3600

4300

= + 8125 „

2100 + 2500 + 2200 + 2600

3600

4300

+ 11250 „

2100 + 2500 + 2200 + 2600 + 3100

3600

4300

+ 14930 „

2100 + 2500 + 2200 + 2600 + 3100 + 2750

3600

4300

= + 18230 „

qy =

2100 + 2500 + 2200 + 2600 + 3100 + 2750 + 2750

3600

4300=+ 21500 „

Ta sama siła pozioma:

h = 4300 kg

wywołała w poszczególnych częściach stempla p następujące naprężenia ciągnące:

p* = — 8125 kg p£=- H250 „ — 14930 „ p?= — 18230 „

Pe

pf

0 kg

Siła pionowa:

p₂h= —

P3 ⁼⁼

2508 „ 5500 „

v = 34900 kg,

działająca w punkcie B (rys. 1) wywoła w stemplu

3600

skąd:

3800

3800

34900

3600

Pi

P;

stąd :

qv=

qv

200

200

3600

Oe

//^[/ś + ns + y)²]

/+= 4 [57-3 + 13 08 (2 09 + 0*5)²]

Ix'= 581-2 cm⁴.

Moment bezwładności krzyża względem tej samej osi :

BH³ + bh³

T "==

1 X —

p naprężenia cisnące, które są w następującym stosunku do siły działającej w punkcie B (rys. 1)

3600 + 200 _ 3800 36ÖÖ’

pV==36ÖÖV

Pv =

pv = -f 36850 kg,

a więc siły działająpe w poszczególnych częściach stempla p :

Pi = P? + Pv p₂=P2+PV

Ps == Ps + Pv P4 = P4 + Pv Ps = Ps + Pv Pe = Pe + PV

P7 = P? + P"

0 + 36850 p₂=- — 2508 + 36850 p₃₌_ 5500 + 36850 p₄= — 8125 + 36850 p₅ = — 11250 + 36850 p₆ =— 14930 + 36850 p₇= — 18230 + 36850

Pi = + 36850 kg p₂ = +34342 „ p₃ = + 31350 „

P* = + 28725 „ p₅ = + 25600 „ p₆ = +21920 „

+ 18620 B

Z powyższego obliczenia widzimy więc, iż stempel p. podlega wyłącznie tylko naprężeniom cisnącym, przyczem siła cisnąca zmniejsza się w kierunku z góry na dół tak, że części górne stempla podlegają większemu naprężeniu cisnącemu, niż części dolne.

Ta sama siła pionowa:

v = 39400 kg

działająca w punkcie B (rys. 1) wywoła w stemplu q naprężenia ciągnące, które znajdują się w następującym stosunku do siły działającej w punkcie B (rys. 1):

200

3600’

3600 V 34900

qv= — 1940 kg ;

a więc siły działające w poszczególnych częściach pręta q będą:

qi = q? + qv q₂ = qa + qv q₃ = q.s + qv 04 = 04 + qv Os = Os + qv Oe + qv q₇ = Ot + qv

qi = 4- 2508 — 1940 q₂ = + 5500 — 1940 q₃ = + 8125 — 1940 q₄= + 11250 - 1940 q₅ = + 14930 — 1940 q₆ = + 18230 — 1940 q₇ = + 21500 — 1940

qi = +    568    kg

q₂ = + 3560 „ q₃ = + 6185 „ q^ = + 9310 „

Os = + 12990 „ q₆ = + 16290 „ q₇ = + 19560 „

Z powyższego obliczenia widzimy, iż i stempel q podlega wyłącznie tylko naprężeniom cisnącym, przyczem siła cisnąca zmniejsza się w kierunku z góry na dół, dzięki czemu górne części stempla podlegają mniejszemu ciśnieniu niż części doine.

Najwięcej obciążonym jest stempel p. Do obliczenia tego ostatniego zastosujmy w rór Eulera przyjmując długość ściskanego pręta :

1 = 210 cm = pj = qt

równą długości stempla p znajdującej się pod działaniem największej cisnącej siły :

Pi 36850 kg,

co zawsze możemy uczynić, gdyż węzły w których spotykają się pręty pionowe właściwej wieży nad-szybowej z prętami poziomymi i ukośnymi, możemy rozpatrywać jako punkty stałe stempli dla wyboczeń tych ostatnich we wszystkich możliwych kierunkach.

6 X 36850 X 2102 ¹ —    2125000 X 10

/ = 459 cm⁴.

Każdy stempel składa się (rys. 18) z 4 kątowników 70x70x10, z arkusza żelaza płaskiego 160X10 i z 2 arkuszy —75x10 mm.

Mamy dla kątownika:

f = 13 08 cm2 /£= 57 3 cm4 Ę = 2’09 cm.

Moment bezwładności 4 kątowników względem osi XX (rys. 18):

12

1 X 16³ + l³ X 15

12

/+= 342 8 cm⁴.

Moment bezwładności całego przekroju :

A = I,' + Ix"

7X 581-2 + 342-8 7X= 924 cm⁴.

Co już jest większe od momentu bezwładności tego samego przekroju otrzymanego ze wzoru Eulera.

924 cm ⁴ > 459 cm⁴.

Całkowita powierzchnia przekroju stempla :

F = 4f + BH + bh F = 4 X 13*08 + 1 X 16 X 15 X 1 F = 83*32 cm².

Sprawdzimy przyjęte wymiary jeszcze według wzoru Jasińskiego :

Obliczenie prętów ukośnych.

Pręty ukośne pracują na ciągnienie. Przypuśćmy, iż pracują tylko pręty idące na dół od strony lewej ku prawej: siłę działającą na pręt ukośny znajdziemy z proporcji (rys. 1) :

360 _ h 210“ x

360

-V

924

210

83-32

x 360 X 4300

r == 3 33 1 210

3-33

x = 2510 kg.

Pręty ukośne są to belki z żelaza kątowego 70X70X10 mm.

— = 63,

r

f = 13*08 cm

2510

co jest mniejsze od 70

Pl _ 36850 F 83*32

f 13-08

1 = 192 % i    cm-¹

g = 442 ^,

F * cm²

co jest mniejsze od dopuszczalnego obciążenia 1000

wobec tego przyjęty przekrój dla stempla jest dostatecznie silny.

Pi

kg

cm'

Obliczenie prętów poprzecznych właściwej wieży.

Pręty te pracują na ciśnienie pod działaniem siły: h = 4300 kg.

Przyjęte są belki z żelaza korytowego 140X60 mm, które są stanowczo za słabe. Przyjmiemy wobec tego belki 180X70 mm.

Ij = 121 cm4 F = 29-26 cm

i=y

121

29-26

r = 2*35 1    360

2-35

-= 1531 r

e- ²¹²⁷⁹ (m)‘

ß = 909 Ą cm²

<P =

909

3900

cp = 90233 K= 0-0233 X 1000

233 Ą cm²

P _ 4300 F — 29-26

kg

cm²

147 < 233,

co najzupełniej wystarcza.

co jest mniejsze od 1000 dopuszczalne.

kg

cm

■i >

a więc najzupełniej

Obliczenie belek w podstawie wieży n a d-szybowej.

Dla obliczenia przekroju niebezpiecznego belki znajdującej się w podstawie wieży nadszybowej obliczymy ją jak belkę swobodnie podpartą w 2 punktach przy rozkładzie sił wskazanym na rys. 19, gdzie : q₇ = 19560 kg p₇ = 18620 kg.

Przedewszystkiem należy obliczyć odpory. Z równania momentów sił względem punktu przyłożenia odporu B otrzymamy:

A 535 — 19560 X 447*5 — 18620 X 87*5 = 0

A = 13300 kg.

Dla punktu przyłożenia siły q otrzymamy największy moment gnący :

Mq = 13300 X 70 Mq = 931500 kg cm.

W naszym przykładzie belka składa się z arkusza pionowego 400X10 mm, 2 arkuszy poziomych 400X 10 mm i 4 kątowników 100X100X10 mm (rys. 20). Moment bezwładności arkusza pionowego 5333 cm4 „    „    2    „ poziomych 33640    „

„    „    4 kątowników    5000    „

całego przekroju 7=43973 cm4 Dla obliczenia naprężenia w przekroju niebezpiecznym zastosujemy wzór:

Mq

tsSl Î3*

Kb = —-y

przyczem wysokość sprawdzanej belki h =• 42 cm

931500 X 42 43973 X 2

Kb = 445^,

cnr

co jest mniejsze od dopuszczalnych na gięcie 1000 kg

Kb =

cm

Obliczenie belek zabezpieczających koła linowe.

Oprócz tego należy wziąć pod uwagę, iż ciężar Q spadając na belkę z podchwytami oprócz ugięcia belki wywoła w niej naprężenia skręcające dzięki temu, iż ciężar nie będzie działał w płaszczyźnie sym-metrji belki, lecz mimośrodkowo (rys. 22).

,,    . .    . ,    , .    .    .    ,rt.nn ,    Dla obliczenia dwuteowych belek, znajdujących

Moment bezwładności arkusza pionowego 104-jO cm sję p₀₍j WpjyWem dwóch par sił: gnącej i kręcącej, yy    n 4 yy    poziomycri u /^

„    „4 kątowników    45230 „

Belka każda składa się z arkusza pionowego 500X10 mm, 4 arkuszy poziomych 250X10 mm i 4 kątowników 100X100X12 mm (rys. 21).

przyczem para gnąca o momencie Mb działa w płaszczyźnie prostopadłej do rozważanego przekroju, całego przekroju 1= 123275 cm⁴ para zaś kręcąca o momencie Md działa w przekroju

poprzecznym belki, możemy zastosować wzór:

Przypuszczając, iż siła zrywająca linę:

Q = 80000 kg.

działa na belki za pomocą sprężyn, gumowych poduszek i t. p., to jest statycznie, otrzymamy przy rozkładzie sił (rys. 23) największy moment gnący:

Mb

Kb

[0'35 + 0-65 |/1 + (3«o^)²]

P ab

Moment wytrzymałości rozważanego przekroju jest W cm³.

a₀ =

Kb

przyczem

1*3 Kd

P'

oc₀ —

1000

_ 80000 ^ ~ 2

1-3 X 800 a₀ = 0-958.

Q = 40000 kg

równa się połowie siły zrywającej linę.

40000 X 120-5 X 279*5

400

Z powyższego wzoru możemy procentowo obliczyć jaka część przekroju pracować będzie na gięcie, a jaka na kręcenie w wypadku statycznego obciążenia belki. Naturalnie, iż ten sam procentowy stosunek będzie miał miejsce i przy dynamicznym obciążeniu tejże belki.

M = 3370000 kg cm i naprężenie działające w niebezpiecznym przekroju: sposób :

M X h

Upraszczamy powyższy wzór w następujący

Kb

0 35 Mb . 0 65 X 3 X a₀Md

Kb

/X 2

3370000 X 54

Kb

Kb

0-35 X Mb

0-65 X 3 X 0958 Md

123275 X 2

kg

Kb - 739 ^ cm²

co jest mniejsze od dopuszczalnych na gięcie 1000 gięcie.

W =

W = 0 000 35 Mb -f 0 00187 Md , skąd moment wytrzymałości przekroju pracujący na

1000

1000

Obliczenie belek z podchwytami bezpie. czeństwa.

Wb - 0-000 35Mb , a moment wytrzymałości pracujący na kręcenie: Wd = 0-00187 Md.

Przy przypadkowem podniesieniu się klatki ponad poziom głównych podchwytów, aż do belek zabezpieczających koła linowe, lina zostanie zerwaną i klatka spadnie na podchwyty bezpieczeństwa rys. 2, które podnoszącą się klatką zostały otwarte, a następnie własnym ciężarem spadły z powrotem.

Waga spadającego ciężaru R z wysokości:

h = 50 cm

Moment gnący (rys. 23):

Mb ==

Mb =

Qab

3775 X 279-5 X 120 5

400

Mb = 318000 kg cm.

Moment kręcący (rys. 22):

waga klatki z łańcuchami 4350 kg «    4 wozów

węgla

1400 „ 1800 „

Md = Q X r Md = 3775 X 37-5 Md = 141500 kg cm

Razem R = 7550 kg

Wobec tego, iż ciężar ten spada na 2 belki, to jedna belka znajdzie się pod działaniem siły :

Wb = 0-00035 X 318000 Wb = 111*3 cm3 Wd = 0-00187 X 141500 Wd = 264-8 cm³.

Razem

7550

Q'- 2

Q = 3775 kg:

Wobec tego, iż na każdej belce znajduje się po je- skąd dnym podchwycie bezpieczeństwa dla każdej klatki, więc należy belkę obliczyć przy układzie sił rys. 23.

w = Wb + Wd W = 111-3 + 264-8 W = 376-1 cm³,

Wb = 29-6% W Wd = 70-4% W ;

a więc i odpowiednie momenty bezwładności : /b = 29-6% I h = 70-4% /.

nej do ugięcia tejże belki pod działaniem siły statycznej wyraża się następującym wzorem :

fd = f + |/fa ₊ 2fb7

W rozpatrywanym przykładzie każda z 2 belek składa skąd się z 1 pionowego arkusza 400X10 mm, 2 poziomych arkuszy 200X10 mm i 4 kątowników 70X70X10 mm (rys. 24).

fd = 0-1445 + VO-1445² + 2 X 0-1445 X 50 fd = 3-95 cm ; czyli stosunek :

Moment bezwładności arkusza pionowego 5333 cm*

poziomych 16820 „ 17010 ,

całego przekroju I— 39163 cm⁴

4 kątowników

1 __ 400 fd “ 3-95

i- = 101-3,

fd

skąd

= 29-6% 39163;

= 116000 cm⁴.

Największe ugięcie belki przy statycznym działaniu sił rys. 23 otrzymamy z wzoru:

pXc²Xc?/₀x x y~EX/6xlV c+~~

co jest stanowczo za mało, jeżeli przy zerwaniu się liny spadochron klatki nie będzie działać; w wypadku tym przyjmując:

fd = 2 cm

to jest

Ci

x³ \ c²XcJ-

1    400

f “ 2

przyczem

T = 200,

x = 279*5

’-H ICO

+ |x

120-5

279-5

co też wcale nie jest za dużo, to z powyższych wzorów, prowadząc obliczenie w odwrotnym kierunku, otrzymamy :

x = 221 cm.

U

y 6XEX/X1V

221

221

221³

279-5 ' 120-5    279 5² X 120-5

_ 2-263 X Pc²c? y 6XEX/X1

2-263 X 3775 X 279‘5² X 120-52 y " 6 X 2125000 X 11600^400“ y = 0-1635 cm.

f — 0-0384 cm = 0-0435 cm = 43200 cm⁴,

100 X /b 296

100 X 43200 L~ 29-6 /= 146000 cm⁴ ;

Ugięcie zaś belki w punkcie działania ciężaru otrzymamy ze wzoru :

Pc² X c?

3 X E/X r

skąd stosunek:

y __ 2-263 X P X c²c? X 3 X S X / X 1 6XEX/X1XPX c²c?

temu momentowi bezwładności będzie odpowiadać belka, składająca się z arkusza pionowego 600X10 mm, 2 arkuszy poziomych 200X20 mm i 4 kątowników 100X100X10 mm.

Moment bezwładności arkusza pionowego 18000 cm4 „    „    2    „ poziomych 76900    „

„    „    4 kątowników    57350 „

„    „    całego przekroju 152250 cm⁴

Na tern zakończymy obliczenie wieży nadszybowej.

| = 11315

f = -£--■

11315

01635

11315    W powyższym artykule, naturalnie, nie miałem

f == 01445 cm    zamiaru dać czegoś najzupełniej wyczerpującego

sprawę obliczania wież nadszybowych, lecz oblicze-Stosunek zaś pomiędzy ugięciem belki swobodnie le- nie powyższe dla szybkiego sprawdzenia zasadniczych żącej na 2 oporach pod działaniem siły dynamicz- wymiarów wieży najzupełniej wystarcza.

Widzimy więc, iż za wyjątkiem niektórych szczegółów, belki I.—II.—III., a także i belki z podchwytami bezpieczeństwa, wieża, wogóle, została sprojektowaną prawidłowo.

Przemysł hutniczo-żelazny w Niemczech przed i po wojnie

(odczyt inż. Szymona Rudowskiego na posiedzeniu ivota Z. G H. P. w Dąbrowie Górniczej w dniu 25 maja 1919 r.)

Od dłuższego czasu wydobycie rud żelaznych w Niemczech nie wystarcza na pokrycie ciągle wzrastającego zapotrzebowania wielkich pieców.

Produkcya surowców rośnie w dużo szybszym tempie niż wydobycie rudy.

1880 r. wyprodukowano surowca 2,729.000 ton, a wydobyto rudy 7,239.000 ton,

1890 r. wyprodukowano surowca 4,658.000 ton, a wydobyto rudy 11,410.000 ton,

1900 r. wyprodukowano surowca 8,521.000 ton, a wydobyto rudy 18,694.000 ton,

1910 r. wyprodukowano surowca 14,800.000 ton, a wydobyto rudy 28,300.000 ton.

A więc w ciągu 30 lat produkcya surowca wzrosła o 540%, podczas gdy wydobycie rudy wzrosło tylko o 390%; do 1890 roku Niemcy więcej wywoziły rudy niż wwoziły; po roku 1890 zaczyna przywóz rudy znacznie wzrastać i przewyższa wywóz już w 1910 roku o 7,350.000 ton, a w 1912 r. prawie o 10 milionów ton i to pomimo dużego wzrostu wydobycia rudy, które dochodziło do 33% milionów ton.

Według obliczeń (z 1913 r.) prof. Wiista z Akwizgranu wytwórczość surowca w Niemczech wynosić ma w r. 1915 — 20 milionów ton, a w r. 1920 około 27% milionów ton; w 1912 r. wytwórczość surowca wynosiła 17,852.671 ton; nadwyżka więc w r. 1920 w porównaniu z wytwórczością w r. 1912 wyniosłaby 10 milionów ton surowca, co oznaczałoby, że trzeba wydobyć, względnie przywieźć z zagranicy więcej o 25 milionów ton rudy.

Niemcy mogłyby jeszcze powiększyć wydobycie swej rudy, ale w każdym razie większa część owej nadwyżki musiałaby być przywieziona z innych krajów; ponieważ jednak w krajach zajmujących się eksportem, w Hiszpanii i Szwecyi, wydobycie rudy dużo wolniej wzrastało niż zapotrzebowanie w Niemczech, przeto Niemcy byłyby w rozwoju swego przemysłu głównie zależne od rudy francuskiej. — Zapasy i bogactwo rudy, zdobyte w 1871 r. pomimo, że dają przeszło trzy czwarte wydobycia Niemiec, są już za małe i zaczynają się wyczerpywać.

Niemcy, aby dalej mogły się rozwijać, muszą i w dalszym ciągu rozwijać swój przemysł żelazny, a dla tego rozwoju zapas własnej rudy nie wystarcza i trzeba co rok więcej i więcej sprowadzać z zagranicy i to z sąsiedztwa tak niedawno zdobytej Lotaryngii, bo z Briey i Longwy. Ze złóż tych jeszcze w 1899 roku Francya wydobywała zaledwie jeden milion ton, a w 1911 r. wytwórczość ta podniosła się samorzutnie aż do 10 5 miliona ton, t. j. wyniosła około 60% wytwórczości rudy żelaznej całej Francyi. Obliczają, że wytwórczość ta, podnosząc się co rok o półtora do dwóch milionów ton wyniesie w 1920 roku — 26 milionów ton, a więc cały przyrost odpowiadałby dokładnie całemu przez prof. Wiista na ten rok wyliczonemu powiększeniu zapotrzebowania Niemiec.

Francya do 1907 roku przywoziła rudę, w tym zaś roku wywóz rudy jest większy od przywozu i odtąd wywóz też znacznie wzrasta, a w 1912 r.

wynosił już 6 milionów ton i Francya zajmuje już drugie miejsce między państwami, wywożącemi rudę. Francyi brak tylko węgla ; w 1912 roku sprowadza go z Anglii i Niemiec, 14 milionów ton, t. j. 36% swej produkcyi lub 26% swego zapotrzebowania, a koksu, głównie z Niemiec, 2,5 miliona ton, t. j. 50% swego zapotrzebowania.

Dlatego też na kongresie hutników i górników francuskich z początku 1918 roku podniesiono, że obecna wojna jest wojną czysto przemysłową, gdzie głównie w walce biorą udział żelazo i węgiel i Francya, jako biedna w węgiel, musi w warunkach pokojowych postawić jako żądanie :

1)    Przyłączenie do Francyi bogatego w węgiel zagłębia Saary,

2)    Dostarczanie przez Niemcy przez pewną ilość lat, bliżej mającą być określoną, ilość węgla.

Takie samo stanowisko w stosunku do swego państwa zajęli przemysłowcy niemieccy.

W końcu 1917 roku składają przemysłowcy żelazo-hutniczy memoryał do Hindenburga i do kanclerza. W memoryale tym wskazują, że :

„Istnienie Państwa niemieckiego jest zagrożone wskutek zależności przemysłu żelaznego od zagranicznej dostawy rud, która właśnie wtedy, jak krajowi jest najbardziej potrzebną, została w większej części, bo w % odcięta ; że obecnie prowadzić mogą wojnę tylko dzięki rudom lotaryngskim, które jednak w ciągu 40 do 50 lat będą już wyczerpane, a więc za 50 lat Niemcy nie będą w możności już własnym materyałem żelaznym się bronić, robienie zapasów żelaza nic nie pomoże, tak samo nie pomogą umowy handlowe, o ile nie będą poparte panowaniem na morzu, aby być w możności przewóz rud zabezpieczyć.

Troska o przyszłość państwa zmusza więc Niemców do przesunięcia granicy lotaryngskiej na zachód; jest to wyższa konieczność państwowa. W ten sposób rozdzielone złoża rud żelaznych będą złączone i dołączone przyległe im złoża rud około Briey i Longwy. I tu, tłomaczy się w memoryale — niech. Bóg zachowa — nie chodzi o żadną aneksyę, gdyż po pierwsze; przez „przesunięcie“ granicy lotaryngskiej otrzymuje państwo niemieckie pradawne swoje ziemie, powtóre : państwo niemieckie nie chce zabierać ludności francuskiej ; Francya i tak ma brak sił roboczych i może ludność francuską z tej okolicy przesiedlić. — Pozatem Francya i tak jest bogata w rudy i wliczywszy jeszcze kolonie, będzie ona bogatsza niż Niemcy, przemysł jej więc zelazny nie będzie pokrzywdzony.

Dalej w memoryale podane jest, że przez przyłączenie tych złóż, zapasu rud wystarczy na dalsze sto lat, dadzą one zatrudnienie 2,000.000 robotników ; rolnictwo z bogatych w fosfor rud zyska ogromne zapasy żużli Thomasa; złoża tych rud wpłyną ^[bardzo dodatnio na walutę, gdyż zmniejszy się przywóz, a powiększy się wywóz wyrobów żelaznych, który w 1913 roku wynosił 2¹k miliarda marek; wreszcie posiadanie Briey i Longwy dla przeprowadzenia przyszłej wojny ma nieobliczalną wartość ; jaką obecnie w tej wojnie oddały usługę minetta

a w 1912 r. 17,852.5711.

a w r. 1912 33,711 000 t.,

z tego wydobyto:

1)    na Górn. Śląsku

2)    w Alzacyi i Lotaryngii

3)    w Luksemburgu

brak

w 1911 r.: 3,502.185 t. 3,154.448 t. 2,122.860 t. 867.962 t. 373.702 t. 297.159 t. 19.035 t. 158.373 t. 118.986 t. 108.948 t. 33.206 t.

w 1912 r. : 3,875.126 t. 3,726.206 t. 2,691.982 t. 654.483 t. 546.432 t. 96.689 t. 113.584 t. 104.567 t. 128.153 t. 87.573 t. 52.193 t,

833.540 t. 1,453.491 t. 6.347 t.

793.913 t. 1,724.102 t. 64.076 t.

2,309.628 t.

41%

55%

50% (ruda krzyworogska) 50% (ruda szwedzka)

46%

41-5%

195%

140%

105%

90%

we Franeyi o na Górnym Śląsku o w Anglii a w Niemczech

spożycie na jednostkę ludności w kg produkcya na jednostkę ludności w kg. wywóz na jednostkę ludności w kg. wywóz po odjęciu przywozu w tys. ton

136 „ (w 1912 r. już 155*5 kg.) 106 „

105 „

lotaryngska, taką samą odda w przyszłej wojnie ruda z pod Briey i Long wy“.

Takie zamiary miał potulny Michałek, zapowiadając jednocześnie, że dąży tylko do honorowego pokoju. Jak się jednak fortuna^kołem toczy, pokazało to następne półrocze.

Musimy pamiętać, że wojna 1870-1 roku zużyła 20.000 ton żelaza, t. j. tyle, ile pochłania dzisiejsza większa bitw a, gdy tymczasem Niemcy w ciągu 45 miesięcy obecnej wojny spotrzebowały około 60 milionów ton.

Warto jednak przyjrzeć się jak wyglądał przed wojną ten przemysł hutniczo-żelazny, a jak w cyfrach będzie wyglądał obecnie.

Ponieważ sytuacya Polski pod względem zasobów rudy żelaznej jest podobna do państwa niemieckiego, dlatego nad cyframi zatrzymam się dłużej, bo będziemy z cyfr tych wyciągać wnioski i na podstawie myśli wyrażonych w memoryale przemysłowców niemieckich wyrabiać sobie zdanie, jakiemi drogami będzie musiał pójść polski przemysł żelazny, aby odpowiedzieć zadaniu stawianemu przez państwowość polską, a więc w jaki sposób może być najmniej zależną od zagranicy.

Produkcya surowca w Niemczech łącznie z Luksemburgiem wynosiła :

w 1911 r.

15,534.223 t.

z tego wypada :

1)    na Górny Śląsk 963.026 t. 6*2% 1,048.3561. 5*9%

2)    na Lotaryngię i

Luksenburg 4,622 3881. 29■7°/₀ 5,715.0561. 32-0%

3)    na zagł.Saary 1,219.7071. 7-9% 1,300.662 t. 7*3%

razem 6,805 1211. 43*8% 8,064.0741. 45*2o/o Wytwórczość rudy żelaznej w Niemczech łącznie z Luksemburgiem wynosiła

wr. 1911 29,888.454 t.,

150.197 t. 0-5% 165.110 t.

17,753.5701. 59-4% danych 6,059.797 t. 20-3%

razem 23,963.5641. 80*2% Przywóz rudy wynosił :

1)    ze Szwecyi

2)    z Hiszpanii

3)    z Francyi

4)    z Rosyi

5)    z Algieru i J unisu

6)    przez Belgię

7)    z Norwegii

8)    z Austro-Węgier

9)    z Grecyi

10)    z New-Foundland

11)    z innych krajów

razem 10,820.485 t. 12,120.090 t.

wywóz zaś: do Francyi do Belgii do Austro-Węg.

razem 2,582,081 t.

przywóz więc przewyższał wywóz :

8,238.404 t. 9,811.462 t.

w ten sposób huty żelazne przetopiły rudy :

38,126.858 t 43,520.462 t. Zawartość więc żelaza w rudzie wynosiła : 41%

Jak z powyższego zestawienia widzimy Niemcy przywoziły rudę prawie z całego świata, gdzie tylko była ruda na wywóz, ze Szwecyi zabierali 85% ich wywozu, z Hiszpanii 45%, z Francyi (po odciągnięciu przywozu) 40%, z Rosyi 70%, z Algieru 25%, z Grecyi 25%, z New-Foundlandu 10%.

Przywóz rudy wynosił 28% wydobycia; ruda przywożona jest przeważnie bogata, n. p. szwedzka i hiszpańska, rosyjska zawiera 65% żelaza, a pomimo tego wzbogacania ogólna zawartość żelaza całej wytopionej rudy wynosi tylko 41%.

Zawartość żelaza w przetapianych rudach i topnikach wynosi :

na b. Śląsku austryackim 57*5% (ruda szwedzka) w Rosyi południowej w Stanach Zjednoczonych 54% w Królestwie Polskiem na Górnym Śląsku w Anglii we Francyi

Widzimy więc, że Niemcy pomimo wzbogacania rudą zagraniczną swej rudy pracowali biedniejszą rudą niż inne kraje, a mimo to ich przemysł żelazny rozwijał się o wiele prędzej, jak w innych krajach.

I tak w ciągu ostatnich dwudziestu lat od roku 1890 do 1910 produkcya surowca wzrosła : w Stanach Zjednoczonych o 195% w Rosyi o

w Królestwie Polskiem o

30%

220 %

W dalszym ciągu były w Niemczech robione przygotowania do podniesienia produkcyi całego przemysłu żelaznego; produkcya surowca 14,493.000 ton z roku 1910 wzrasta do 19,309.000 t. w r. 1913, a więc o 30%.

Spożycie wewnętrzne żelaza na głowę, po uwzględnieniu przywozu i wywozu wzrasta też bardzo szybko, ale pomimo tego wywóz też wzrasta, jak to widać z poniższego zestawienia:

r. 1890, 1900, 1905, 1910, 1911, 1912.

81-7, 131-1, 146*4, 135-4 135*6, 155*5

97-1, 151*4, 181-3, 228*3, 237*2, 268'5

15-4,    20-3, 64*9, 92*9, 1016, 113-0

737, 1143, 3934, 5900, 6675, 7519 Spożycie żelaza na jednego mieszkańca w 1911 roku wynosiło :

W Stanach Zjednoczon. 233 kg. w Niemczech we Francyi w Anglii

44 „

25

23

Stany Zjednoczone 24.029 Niemcy Anglia Francya Rosya

Górny Śląsk Śląsk Cieszyński Królestwo Polskie Cały świat około

i-H CO

będzie się przedstawiał po ukończeniu rokowań pokojowych ?

Jak obecnie sprawy stoją, to odpadnie Niemcom z dzielnic mających pewne znaczenie dla prze-Poza Stanami Zjednoczonemi we wszystkich mysłu żelaznego Luksenburg, Alzacya i Lotaryngia, większych państwach spożycie żelaza jest mniejsze zacdebie Saarv i órnv Slask. W świetle liczb z 1911 niż w Niemczech, i jedne tylko Stany Zjednoczone    _

przewyższały Niemcy co do wywozu żelaza, ale wy- produkcya surowca żelaznego spadłaby do 9,250.000 t. wóz w Stanach Zjednoczonych ma znaczną tenden-    » rudy spadłaby do    6,000.0001.

cyę zniżkową i podczas gdy w r. 1908 wynosił około za to przywóz rudy musiałby się podnieść do

A więc pomimo zmniejszenia produkcyi surowca Wywóz żelaza Anglii i Francyi w porównaniu o 44% przywóz rudy musiałby się powiększyć w dwój -do Niemiec jest minimalny. Pod względem wszech- nasób, musiałby się podnieść do ogromnej liczby 17 światowej produkcyi żelaza Niemcy od 1895 r. stoją milonów ton. Ale skąd tak wielkiej ilości rudy wziąć? na drugiem miejscu.    Które państwo będzie mogło takich ilości dostar-

W 1911 roku produkcya surowca większych ?zyć? Jak widać z powyżej podanych cyfr, Niemcy państw przedstawiała się w tysiącach ton jak na- iuz w 19H i 1912 roku sprowadzały rudę z całego stępuje :    świata.

..O

w Austro-Węgrzech w Rosyi w Hiszpanii w Królestwie Polskiem 19

27 milionów ton, to w 1911 roku już tylko 16 milionów ton.

15.581 (w 1913 19.300) 9.679 4.470 3.593

963

65.000

Uważne wczytanie się w wyżej podane cyfry wykaże jakim kolosem pod względem przemysłu żelaznego i jego potwornego wprost rozwoju są Niemcy. Wielkością cyfry te wprost oszałamiają i stawiają przed oczy całą potęgę i znaczenie Niemiec.

Te Niemcy nie tylko sami spożywają kolosalne ilości żelaza, ale jeszcze są w możności oddawać całe masy żelaza innym państwom i czem więcej tego żelaza sami spożywają, tem więcej jeszcze mają go do oddania innym i tem większe mają pragnienie uzależnienia wszystkich od siebie.

Tego szalonego pędu, jaki nabrał wielki przemysł żelazny nie mogła przecież wstrzymać taka przeszkoda, jak ciągle wzrastający brak rudy. Tu mieści się ta wielka troska o przyszłość. Bogate złoża rud we Francyi położone są w sąsiedztwie Lotaryngii i one właśnie troski te ukoiłyby i tę żarłoczność na razie nasyciły, nie było więc innej rady, trzeba było te złoża wziąć siłą.

I tu należy szukać przyczyny wojny; tylko w ten sposób mogły być zaspokojone wielkie apetyty niemieckie.

Z samego prowadzenia wojny widzimy, że Niemcy jakkolwiek pierwsze wypowiedziały wojnę Rosyi, jednakże dłuższy czas zostawiają ją w spokoju, a całym impetem rzucają się przez Belgię na Francyę, aby opanować złoża rud i przemysł żelazny i w ten sposób unieszkodliwić Francyę, ale fortuna toczy się kołem.

Francuzi odparli atak pod Marną, Nancy i Toul, obronili okolice bogate w przemysł żelazny. Obroniony departament Moseli i Meurthe mógł przez cały przeciąg wojny dostarczać Francyi 80% jej produkcyi żelaza na armaty i pociski. Po czterech latach program francuski się spełnił. Francya dochodzi do tak potrzebnego jej nie na eksport, ale tylko do swego codziennego spokojnego życia, węgla. Co pozostało z mrzonek niemieckich, jak ten przemysł

i 1912 roku:

17,000.000 t.

Już z eksportu żelaza trzeba będzie skwitować, zaledwie na własne zużycie surowca wystarczy; gorzej jeszcze jest z rudą. Do Szwecyi już przed wojną zaczęły inne państwa po te bogactwa sięgać, importują ją stamtąd nawet Stany Zjednoczone i z powiększonego wydobycia niewiele się Niemcom zostanie. To znaczy, że ze Szwecyi nie wiele więcej niż przed wojną będzie można rudy otrzymać, a gorzej jest jeszcze z Hiszpanią, gdyż tam na dobre się usadowiła Anglia, aby swoje znaczne zapotrzebowanie rudy, bo aż przeszło 7 milionów ton pokryć, a do tego źródło to zaczyna wysychać i jak obliczają, za 15    20 lat będzie już zupełnie wyczerpane. Cały

wywóz rudy wszystkich państw wynosił w 1910 r. 24 milionów ton, a całe wydobycie rudy 174 milony; jak tu z tych 24 milionów pokryć swoich 17 milionów, kiedy sama Anglia weźmie dla siebie 7 milionów ton, Belgia potrzebowała 45 milionów ton, Stany Zjednoczone 1l/₂ do 2 milionów ton, a przecież w pierwszej linii te państwa będą dysponowały surowcami i tonażem; wreszcie przecież i państwo polskie będzie potrzebowało bogatych rud przeszło milion ton. Pozostają więc Niemcom do pokrycia swego zapotrzebowania tylko te francuskie złoża rud, o które Niemcy prowadziły wojnę i o pewność posiadania których byli jeszcze pół roku temu przeświadczeni; a obecnie cały żelazny przemysł niemiecki znajduje się w rękach Francyi.

Francya będzie dysponowała dużą ilością rudy, bo jeszcze w 1912 roku wywóz jej wynosił 6 milionów ton, obecnie zaś wywóz ten znacznie wzrośnie po przyłączeniu Lotaryngii i Luksenburga, które dawały około 17 milionów ton. Będą więc miały do oddania razem około 15 milionów ton, nie licząc podniesienia produkcyi, które jak wspomniałem powinno być znaczne.

W ten sposób Francya byłaby w możności pokryć całe zapotrzebowanie Niemiec w rudy żelazne.

Przy rokowaniach pokojowych po ustaleniu granic wejdzie sprawa surowców, jako najważniejsza, pierwsza na porządek dzienny; Niemcy będą gotowe na duże ustępstwa, byle sobie dostawę rudy zagwarantować.

Państwo polskie pod względem zaopatrzenia w rudę znajdzie się w podobnem położeniu, jak Niemcy, na tę więc kwestyę powinien być położony szczególny nacisk.

Przegląd przemysłu.

Cynkownictwo.

806142 q 1809225 q 99933 q

A. Kopalnictwo.

W przemyśle hutniczym Królestwa Kongresowego po żelazie najwybitniejsze miejsce zajmuje cynk, jakkolwiek produkcya jego jest tak małą, że nie wywiera żadnego wpływu na rynek wszechświatowy tego metalu. Podstawą przemysłu cynkowego są tu rudy cynkowe, wyłącznie niemal węglany, pospolicie galmanami zwane, występujące w utworach okresu tryasowego, w południowo zachodniej części Królestwa Kongresowego, mianowicie w Zagłębiu Dąbro-wskiem i nieco dalej na wschód za Olkusz. Utwory tryasowe tworzą tu dwa pasma równoległe. Pasmo północne rozciąga się w kierunku od Niesułowić w pobliżu b. granicy Kongresówki, Galicyi przez Olkusz, Bolesław, Sławków, Okradzionów aż po za Siewierz i tu znajduje się pole słynnych w wieku XVI i XVH kopalń olkuskich, z których wówczas wydobywano i przetapiano na miejscu srebrnonośny błyszcz ołowiu (galenę), czego liczne ślady przechowały się do obecnej chwili. Pasmo drugie, południowe, od Klimontowa w Zagłębiu Dąbrowskiem przez Będzin, Gzichów, Bobrowniki przechodzi w okolice Bytomia i Gór Tarnowskich na Śląsku Górnym, a występy tryasu w Galicyi w okolicach Sierszy i Chrzanowa stanowią południowo-wschodnie przedłużenie tego pasma. Skały pierwszego pasma występują w postaci wszystkich utworów tryasowych : kajpru, wapienia muszlowego i pstrego piaskowca, z których rudonośny jest wapień muszlowy, a mianowicie spodnie, najgrubsze jego piętro, składające się z dolomitów, leżących na twardym wapieniu błękitnawym, który stanowi dolną granicę występowania rud cynkowych i ołowianych i nosi dlatego nazwę wapienia podstawowego. Rudy cynkowe w postaci węglanów cynku (galmanów węglowych) z nieznaczną domieszką krzemianów (galmanów krzemowych) i stosunkowo rzadko — w znaczeniu użyteczności przemysłowej — spotykanej blendy występują, jako gniazda lub złoża rozmaitej wielkości i zasobności, położone na różnych poziomach wśród dolomitów lub przy ich zetknięciu z wapieniem podstawowym, jako utwory osadowe późniejsze, niekiedy w postaci żył, powstałych przez wypełnienie szczelin wśród lodomi-tów, o zmiennej wogóle zawartości cynku. Galmany bogatsze o zawartoćci od 15% wzwyż ulegają bezpośrednio przetopieniu w hutach, biedniejsze są poprzednio poddawane wzbogaceniu w płuczkach, dając galmany płukane, zawierające od 15% do 24% cynku; częstym towarzyszem galmanów jest galena (błyszcz ołowiu) i ruda żelazna, z minerałów zaś innych wymienić należy piryt, kalcyt, szpat ciężki (baryt) oraz — znajdowany w nieznacznych ilościach — wad. Wymienione galmany występują w okolicach Bolesławia, gdzie się znajdują obie czynne w ostatnich czasach kopalnie : „Ulisses“ Towarzystwa Fran-cusko-Rosyjskiego i „Bolesław“ Towarzystwa So-snowickiego kopalń i zakładów hutniczych. Nieco odmienny charakter posiadało wyeksploatowane już obecnie pole dawnej kopalni „Józef“, niegdyś rządowej, obecnie Tow. Francusko-Rosyjskiego, skąd otrzymywano stosunkowo niewiele lecz bardzo bogatego galmanu białego, zawierającego od 25% do 40% nawet przeszło cynku, występującego w gniazdach niedużych, leżących bezpośrednio na wapieniu podstawowym i nazywano dlatego przez robotników „zolo-wym“ ; galman podobny był też wydobywany na nieczynnej od niedawna kopalni Twa Górniczo-Prze-mysłowego „Saturn“ pod Olkuszem i znajdywany przed laty 40 w niedużych skupieniach na nadaniach w okolich Bolesławia, w wychodniach wapienia podstawowego w miejscowości „Złota Góra“. Wydobywanie galmanów, jako rudy cynkowej, datuje się od pierwszych lat drugiego dziesięciolecia XIX wieku ; w r. 1816 rozpoczęto eksploatacyę kopalń rządowych, dzierżawionych obecnie przez Two Francusko-Ro-syjskie, w r. 1822 - obecnych kopalń Twa Sosnowieckiego. Z powodu znacznej ilości wód, w celu rozwinięcia tych kopalń, była w różnych czasach proponowana odbudowa dawnych sztolni z wieku XVI i XVII, względnie wybicie nowych, lecz z projektów tych doszło do skutku tylko odnowienie w r. 1871—1874 dawnej sztolni Bolesławskiej wspólnym kosztem rządu i gwarectwa von Kramsty, oraz częściowa odbudowa sztolni Ponikowskiej. Następnie w latach 1883—1884 gwarectwo von Kramsty podjęło odwadnianie za pomocą maszyn, używając dla odpływu wody sztolnię Bolesławską, poczem zapanował pewien zastój, który się zakończył dopiero z przejściem kopalń gwarectwa von Kramsty w ręce Twa Sosnowieckiego i kopalń rządowych w ręce Twa byłych dzierżawców Zachodniego Okręgu Górniczego, którego prawa przyjęło dzisiejsze Two Francusko-Rosyjskie. To ostatnie przystąpiło do zupełnej odbudowy dawnej sztolni Czartoryskiej i Ponikowskiej, poczem podjęło szereg odwadniań miejscowych za pomocą maszyn i przeprowadziło szereg chodników wodnych poniżej granicy występowania złóż galma-nowych, posługując się dla odpływu wód ukończoną już sztolnią Czartoryską. Two Sosnowieckie, po pozbawionych większego znaczenia próbach odwadniania za pomocą sztolni Ujkowskiej i odbudowanej Dąbrowskiej w latach 1893—1894, pogłębiło również specyalny szyb wodny i ustawiło w roku 1901—1903 dwie maszyny wodne Rittingera na 20 metrów wody na minutę z wylewem z nich wody do sztolni Bolesławskiej, zyskując w ten sposób 9—10 metrowy poziom robót, w pewnej części już poprzednio przez działanie szybu Kramsty wyrobiony, a następnie przeszło do odwadniania niższego jeszcze o 6 metrów, w ostatnim zaś roku przed wojną — o 12 metrów poziomu. Wreszcie oba Towarzystwa pobudowały płuczki dla uboższych galmanów, podnosząc w ten sposób znacznie wydajność kopalń.

Wojna wszechświatowa i ześrodkowanie pewnej części jej na ziemiach Polskich, oddziaływując na ogół tak ujemnie na stan przemysłu naszego i górnictwa w szczególe, nie pozostała bez wpływu i na produkcyę rud cynkowych. Gdy bowiem w cztero-leciu ostatniem 1910—1913 przed wojną produkcya obu kopalń wymienionych przy przeciętnej liczbie rocznej 1376 robotników na kopalniach i płuczkach wyniosła :

galmanu grubego.....

galmanu płukanego .... błyszczu ołowianego (galeny) to w czasie czterolecia wojennego 1915—1918 wydobyto zaledwie:

galmanu grubego . galmanu płukanego błyszczu ołowiu . .

259255 q wyżej, lecz zasobność ich ku południowi poważnie ..    667446 q się zmniejsza, zwłaszcza w nadaniach Twa sosno-

82321 q wieckiego.

Ze wszystkich przytoczonych powyżej miejsc

Jakkolwiek kopalnia Twa sosnowieckiego w ciągu pierwszych 4-ch miesięcy 1915 roku była prawie nie- występowania galmanu najlepiej są zbadane i znane, czynną i liczba robotników wzrastała następnie sto- oraz bez przerwy od początku eksploatowane tereny pniowo, przenosząc zresztą w chwili obecnej liczbę w okolicach Bolesławia i Olkusza. Złoża te jednak ich z ostatniego okresu przed wojną, to jednakże juz si§ y części wyczerpały, w części zaś, jakkolwiek uderza przy zestawieniu liczb za oba czterolecia ogro- jeszcze istnieją, to jednakże długiej przyszłości nie mny spadek produkcyi rud cynkowych przy wzglę- r°kują, a jak zawodne sa próby eksploatacyi nowych dnie małej różnicy w produkcyi galeny. Różnica ta tłu- terenów, dowodzi^ przykład Twa Górniczo-przemysło-maczy się ogromnym naciskiem władz okupacyjnych wego „Saturn“, które po wydaniu bardzo dużych w kierunku uzyskania w początkowym i dalszym sun} na otworzenie kopalń z powodu zresztą bardzo okresie wojny, z wyjątkiem ostatnich miesięcy, mo- obfitej ilości wody, musiało już w czasie wojny prób żliwie największej ilości tego ostatniego minerału dalszych zaniechać.

z niewątpliwą szkodą kopalń wobec tego, że galman    Złoża inne są niemal zupełnie nieznane i w celu

stanowi bardzo wartościowy, jakkolwiek nie bezpośre- ich dokładnego zbadania i orzeczenia o wartości dni przedmiot produkcyi. Kopalnia Ulisses Twa fran- inicyatywa i fundusze prywatne nie mogą wystarczyć, cusko - rosyjskiego wydobyła też pewną ilość blendy, Tu musi ingerować państwo i, miejmy nadzieję, nie występującej w ilości nieco obfitszej w końcu półno- zaniecha zapewne tego uczynić w czasie właściwym, cno-wschodnim nadania w pobliżu granic „Aleksan- tembardziej, że nawet przy ewentualnem przyłącze-der“ Twa sosnowieckiego.    niu do Państwa Polskiego Śląska Górnego, produkcya

Z innych kopalń w polu pasma pierwszego, cynku na samych rudach śląskich z wielu względów oprócz wymienionej już kopalni Towarzystwa „Sa- oprzeć się nie może i musi niekiedy poszukiwać, turn“, przytoczyć należy kopalnie „Anna“ pod Strze- w celu pokrycia pobytu i zadosyćuczynienia konie-mieszycami, eksploatowaną z dobrym wynikiem w la- cznym warunkom technicznym biedniejszych rud tach 1820—1840, następnie kopalnię „Julia“ w miej- galmanowych, czego dowodzi likwidująca się obecnie scowości Kozioł, z której w latach 1883-1885 wy- wojna wszechświatowa, w której początkowym i środ-dobywano blendę, występującą na nieznacznej głę- kowym okresie wywieziono do Niemiec i Austryi bokości w pobliżu wapienia podstawowego i nieznanej z kopalń w okolicach Bolesławia około 3500 wago-nazwy kopalnię w okolicach Siewierza, która, zresztą nów galmanów grubych i płukanych, w ostatnich była czynną przez czas bardzo krótki.    zaś czasach poczęto wywozić nawet odpadki płuczkowe

B. Hutnictwo.

W polu pasma drugiego były czynne kopalnie: z zawartością zaledwie 8—9°/₀. prywatna „Gzichów“ w r. 1822—1829 i 1860—1867, oraz rządowe: „Kacper“ w Wojkowicach od r. 1824 do 1826, „Herkules“ w Bobrownikach w r. 1820—1824    Cynk jako metal samodzielny —■ pierwiastek —

i „Barbara“ w Żychcicach w 1818 -1840. Kopalnie stał się znanym dopiero w początku wieku dziewię-te, znajdujące się w północno-wschodnim końcu złoża tnastego. Pierwsza huta cynkowa na Śląsku została Bytomskiego, nie osiągnęły szczególnych wyników; zbudowana około roku 1807. Była to Lydogniahiitte nie przyniosły ich również poszukiwania zapomocą w pobliżu huty Królewskiej. W Królestwie Kongre-chodników prowadzonych od strony odbudowywanych sowem pierwsza huta „Konstanty“ powstała w roku kopalń śląskich w kierunku rzeki Brynicy ku granicy 1816 i przetrwała do roku 1851, następnie zaś zo-Kongresówki; pomimo to niemieckie władze okupa- stała odbudowana w roku 1889—1900 i stanowi obe-cyjne poświęciły wymienionym terenom pewną uwagę, cnie własność Twa francusko-rosyjskiego. To samo przychodząc do wniosku, że nie jest jednak niemo- Two eksploatowało do ostatnich prawie lat przed żliwem znalezienie tam rud cynkowych o śląskim wojną obecną również hutę pod Będzinem na Ksa-charakterze występowania, jakkolwiek złożonych wy- werze zbudowaną przez rząd w r. 1826 i od tego łącznie z galmanów.    czasu czynną bez przerwy. Huta „Paulina“ Twa so-

Znaczną trudność przy eksploatacyi nadań gal- snowickiego w Zagórzu została zbudowana w r. 1869; manowych stanowi duża ilość wód podziemnych, w dawniejszych zaś latach były też czynne huty występująca wszędzie tam, gdzie obecnie są lub da- pomniejsze w Grodźcu, Milo wicach, w Sielcu, w So-wniej czynne były kopalnie, a więc zarówno pod snowcu, na Bobrku, w Dańdówce, w Niemcach i na Olkuszem i w Bolesławiu, jak i na kopalni „Anna“¹ Wańczykowie w Zagórzu, gdzie przechowały się ich oraz w polu nad Brynicą w pobliżu granicy śląskiej, ślady, niekiedy nawet budynki, dziś do innych ce-Często też występuje kurzawka, która poważne prze- lów przystosowane. Jednocześnie z rozwojem hutnic-szkody stanowiła naprzykład przy odbudowie i utrzy- twa cynkowego na sąsiednim Śląsku, następował maniu sztolni bolesłowskiej, położonej na wschód od pewien, aczkolwiek powolniejszy rozwój jego i w Kró-dużej odkrywki Twa sosnowieckiego pod wsią Bole- lestwie. Jeszcze w latach 1892—1899 były czynne sław. W północnym brzegu tejże odkrywki bardzo w „hucie pod Będzinem“ piece Dudaka o zwykłem wyraźnie występuje uskok w kierunku z zachodu na palenisku obok pieców nowych gazowych z dmu-wschód z pewnem odchyleniem na południe, stano- chawkami Körtinga lub z wentylatorami; bez wiel-wiący granice tego bogatego pola, które od lat wielu kich też stosunkowo zmian utrzymał się początkowy dostarcza przeważną ilość galmanu na potrzeby huty, typ pieców gazowych na hucie „Pąulina“ ; piece no-w ostatnich zaś czasach na dolnych poziomach obfi- wej konstrukcyi znajdują się na hucie „Konstanty“, tuje w błyszcz ołowiu. Rzut oka na plany robót gdzie w dalszym ciągu ulegają stopniowej modyfika-kopalnianych wskazuje na ogół 2 dalsze na południe cyi ; największy zaś postęp wykazują piece huty położone i wyodrębnić się dające pola galmanowe, „Paulina“ zbudowane w latach 1903—1905. Naogół które się rozciągają równolegle do wymienionego piece używane w Zagłębiu Dąbrowskiem są o jednym

r. 1910—1913 r 1915—1918 . 347.941 q 134.622-5 q 572 q

hut.

poziomym rzędzie mufli dużych, to jest typu śląskiego, rzadko już spotykanego na Śląsku, zupełnie zaś nieznanego na zachodzie Europy. Mufle są wyrabiane bądź ręcznie (huta .,Konstanty“), bądź też maszynowo zapomocą pracy hydraulicznej (huta „Paulina“); te ostatnie są nieco mniejszej pojemności i nie są tak wytrzymałe co do czasu trwania jak ręczne, jednakże wyniki osiągane wobec znacznie większej ścisłości mufli ze względu na sposób ich wyrobu są zupełnie zadawalające i wyróżniają korzystnie hutę „Paulina“ z pomiędzy niektórych hut śląskich, które tego typu mufli (dużych) nie mogły u siebie zastosować. Materyały do wyrobu mufli są prawie wyłącznie (za nieznacznym wyjątkiem na hucie „Konstanty“) sprowadzane z krajów obcych (Śląsk Dolny i Morawy), czego się zapewne nie da niestety usunąć i w przyszłości, o ile hutnictwo cynkowe utrzymać się będzie mogło. Co się tyczy produkcyi, to ta w czteroleciu przedwojennem i w czteroleciu okresu wojennego wyniosła:

Cynk surowy

Pyłek cynkowy ....    24 582 q

Nadmienić jednak należy, że w okresie 1910— 1913 przetopiono, oprócz galmanów krajowych około 70.000 q blendy zagranicznej z zawartością przeciętną 50°/o cynku, a w roku 1915 huta „Paulina“ zaczęła być czynna stopniowo dopiero od maja i pro-dukcya uległa znacznemu ograniczeniu w II-iem półroczu roku 1918, zwłaszcza zaś po ustąpieniu okupantów, wobec braku zbytu na cynk i spadku produkcyi rud płukanych w Twie sosnowieckiem z powodu doprowadzenia do stanu kompletnego niemal zniszczenia urządzeń płuczkowych.

Cynk Twa francusko-rosyjskiego podlega rafi-neryi częściowej przy piecach destylacyjnych, następnie zaś w miarę potrzeby w specyalnym piecu rafinacyjnym i dlatego zawiera mniej domieszek — przeważnie i wyłącznie niemal ołowiu, którego zawartość w cynku huty „Paulina“ dochodzi do przeszło 2, 5°/₀.

Zbyt przed wojną znajdował cynk przeważnie w cesarstwie rosyjskiem, pewna zaś część była nabywana przez walcownię cynku w Będzinie. Cynk huty „Paulina“ podlegał wyłącznie niemal dalszej przeróbce we własnych zakładach Towarzystwa w Sosnowcu na blachę cynkową (walcownia „Emma“) i na biel cynkową i tylko nieznaczny stosunkowo nadmiar produkcyi był wysyłany do Rosyi na potrzeby kolejowe. Ze względu na stare budynki i przestarzałe typy pieców dawnych, oraz na wypływające stąd ciężkie i trudne warunki pracy huta „Paulina“, zwłaszcza w latach ostatnich, cierpiała na brak robotnika i musiała ograniczać produkcyę, otwierające się zaś widoki bezpośredniej konkurencyi Śląska przy ewentualnem zniesieniu granicy, oddzielającej Królestwo Kongresowe od tej dawnej polskiej dzielnicy, zmusić muszą Twa przemysłowe cynkowe do gruntownej zmiany sposobu produkowania i przebudowy odpowiedniej zakładów Bliskość hut Śląskich, a więc te same niemal warunki nabywania rud obcych, wyrównają warunki dotychczas niekorzystne, posiadanie zaś własnych kopalń galmanowych i możność otrzymania rud, tak poszukiwanych chętnie przy przeróbce niektórych zwłaszcza gatunków blendy cynkowej, te szanse podniesie ; niekorzystnie jednak i nadal oddziaływać będzie gatunek węgla dąbrowskiego, ustępującego co do wartości, jak wiadomo, gatunkom śląskim, w kierunku więc możliwie lepszego zużytkowania paliwa winny być skierowane usiłowania przy ewentualnej przebudowie naszych

Stanisław Gadomski.

Borysław.

W dniu 19 maja zajęły wojska polskie Borysław. Znaczenia Borysławia dla Polski nie potrzeba objaśniać : Polska rozporządza obecnie zamiast 5.000 do 6.000 ton ropy miesięcznie 70.000 ton, to jest 12-to krotnie wyższą produkcją, może zatem nietylko w zupełności pokryć własne zapotrzebowanie, ale rozporządza i znaczną nadwyżką na wywóz. Wskutek tego nasze położenie ekonomiczne na zewnątrz ulegnie niewątpliwie korzystnej zmianie, a najbliżsi nasi sąsiedzi zaczną nas grzeczniej już prosić o wymianę towarów.

Mamy nalzieję, że Rząd będzie produktami naftowemi umiejętnie gospodarować, że nie stanie na stanowisku wszechwiedzy, ale do każdej kompenza-cyjnej umowy zawezwie zastępców naftowego przemysłu, aby na podstawie ich orzeczeń pokryć w handlu wymiennym także potrzeby kopalń i rafineryi.

Na zajęcie Borysławia reagowała giełda zagraniczna zwyżką naftowych papierów, który to fakt najdowodniej o tern świadczy, że zagraniczny kapitał pewniejszy jest rozwoju naftowego przemysłu, gdy ten znajduje się w polskich rękach.

Jak z dzienników wiadomo dowództwo wojsk naszych ustanowiło po zajęciu Borysławia osobną komendę naftową, która wydała następujący rozkaz :

I.

Do pracowników i przedsiębiorstw naftowych !

Na rozkaz Dowództwa Wojsk Polskich na Galicję wschodnią obejmujemy w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej drohobycki okręg naftowy.

Naród polski siłą odebrał dorobek polskiej pracy dwu pokoleń wydarty nam podstępem i przemocą.

1.    Wzywa się wszystkich pracowników i przedsiębiorstwa okręgu do podjęcia wydatnej pracy i o-chrony kopalń, fabryk, zapasów i wszelkich urządzeń. Z powodu trudności dostawy materjałów ruch powinien być ograniczony (do przedsiębiorstw produktywnych przedewszystkiem).

2.    O aprowizację ludności przemysłowej poczynione zostały wydatne starania i po przywróceniu ruchu kolejowego zaczną napływać transporty.

3.    Do zlikwidowania stanu wojennego w okręgu, powołaną jest polska komenda naftowa okręgu dro-hobyckiego, której czynności jednak ograniczą się do zakresu koniecznego z powodów wojskowych. Pozatem organizacjom, związkom i ogółowi pozostawi się jak najszersze pole działania, bez dawnych austry-jackich ograniczeń.

4.    Należy usunąć natychmiast pozostałości au-stryjackiej niewoli i ostatniej inwazji (obcy język, napisy).

5.    Z powodu oczekiwanego ustania nadzwyczajnych warunków w przemyśle, zarządzenie wprowadzające dwunastogodzinną pracę będzie w stosownej chwili uchylone. Wprowadzenie trzech szycht nastąpi w porozumieniu ze stronami interesowąnemi.

6.    Ludność wzywa się do współdziałania z władzami w obronie naszego majątku narodowego. Wszelkie samowolne porachunki nawet z wrogami i wszelkie prywatne czyny odwetowe uważane będą za zabu-

chunków i zarządu.

rżenie porządku publicznego i traktowane z surowo- mendzie naftowej celem przygotowania zdania ra-ścią prawa wojennego.

Rodacy ! Miejcie zaufanie do własnych polskich władz i okażcie im wszelką pomoc.

Polska Komenda naftowa okręgu drohobyckiego. niemiecką, austryjacką lub węgierską zawiadamia się,

że zarządzenia powyższe odnoszą się do tych także udziałów i wzywa się je do podania odnośnych informacji (na piśmie) Polskiej Komendzie naftowej.

10. Za terminowe podanie odnośnych informacji, za ich prawdziwość i dokładność odpowiadają osobiście wszyscy zarządcy, współzarządcy odnośnych przedsiębiorstw oraz urzędnicy zestawiający odnośne sprawozdania.

Borysław, 20 maja 1919.

Polska Komenda naftowa okręgu drohobyckiego.

9. Przedsiębiorstwa inne, w których część u-działu netto lub brutto lub kapitału jest własnością

Drohobycz, 19 maja 1919.

Szczepanówski, inż. por.

II.

Do powszechnej wiadomości!

Szczepanowski, inż. por. Uznając najzupełniej słuszność tego zarządzenia,

W czasach ostatnich nieprzyjaciele korzystali wydatnie z bogactw zagłębia naftowego dla uzyskania środków do walki przeciw Polsce i sprzymierzeńcom. Celem zabezpieczenia się od tego na przyszłość i zarazem celem chronienia gospodarczych interesów Polski z wojną związanych, zarządza się tymczasowo co następuje:

1.    Wszelką własność niemiecką zajmuje się na musimy wyrazić zdziwienie, że zarządzenie takie wy-

rzecz skarbu państwa polskiego, celem zabezpieczę- daje wojskowa komenda, a nie cywilna władza i wy-nia się od czynów nieprzyjaznych i celem uzyskania rażamy nadzieję, że czynność władz wojskowych, do zastawu na to, co się Polakom należeć będzie od Nie- których odnosimy się z zupełnem zaufaniem i dla mieć za niezapłacone rekwizycje, za zniszczenie miast których, jako przemysłowcy naftowi, za odzyskanie i wiosek i za inne szkody. Pretensje prywatnych Borysławia zawsze wdzięczność żywić będziemy, ogra-posiadaczy niemieckich będą mogły być załatwione niczoną będzie do czynności związanych z operacjami przez państwo polskie tak, jak pretensje prywatne wojennemi i do transportu ropy, jej produktów po-polskie przez Niemcy.    chodnych, oraz środków żywności. Rozumiemy, że

2.    Własność państwowa austryjacka i węgierska na terenach operacyjnych muszą być władze cywilne

została już objęta przez władze polskie.    podporządkowane władzom wojskowym, sądzimy je-

3.    Kopalnie i przedsiębiorstwa będące własno- dnak, że w sprawach gospodarczych niezmiernie wa-ścią Austryjaków i Węgrów zajmuie się również na żnym byłby głos osobnego w tym celu stworzonego rzecz skarbu państwa polskiego celem zabezpieczenia komitetu, jako ciała doradczego złożonego z prze-interesów wojskowych i gospodarczych. Zwolnione mysłowców naftowych.

z zajęcia będą one mogły być pôz'niej, po ustaniu    Przypuszczamy, że z chwilą przesunięcia ope-

odnośnie do spraw przemysłu, przejmą cywilne or-

stanu wojennego i w razie wyrównania przez rządy racyi wojskowych dalej na wschód, władze zwłaszcza tych państw kwot należnych Polsce i Polakom.

4.    Pracowników przedsiębiorstw sekwestrowa- gana.

nych wzywa się do dalszego gorliwego spełniania    Borysław odzyskano zupełnie nie naruszony,

obowiązków dla osiągnięcia z nich jak największego Wszystkie kopalnie w ruchu. Daje się tylko odczu-pożytku dla Polski. Zarządy odnośnych przedsiębiorstw wać ogromny brak środków technicznych. Na wia-mają pod osobistą odpowiedzialnością dbać dalej domość o zajęciu Borysławia wyjechali z Krakowa o dobre prowadzenie przedsiębiorstwa, tak, jakby bawiący tu dyrektorowie i inżynierowie kopalń wraz ono stanowiło własność państwową polską. W nie- z kilkunastu wagonami aprowizacyi, przyczem z uzna-których przedsiębiorstwach będzie wprowadzony nowy niem podnieść należy w każdym kierunku wydatną zarząd tymczasowy, wszystkie zaś zostaną poddane pomoc naszych władz, wykazujących przez to zro-nadzorowi.    zumienie dla potrzeb naszego przemysłu.

5.    Zarządy przedsiębiorstw niemieckich, austry-    Z odzyskaniem Borysławia otwierają się dla

jackich i węgierskich wzywa się, aby do 30 maja br. polskiego przemysłu naftowego nowe, nadzwyczaj zgłosiły się w polskiej komendzie naftowej w Bory- korzystne widoki. Trzeba go tylko dobrze ująć i zor-sławiu lub jej ekspozyturze w Drohobyczu podając ganizować !

Zachodnio karpackie zagłębie naftowe.

W sprawie cen ropy i wytworów pochodnych odbyła się w Ministerstwie przemysłu i handlu

6.    Wszelkie wypłaty lub wysyłka produktów po- w Warszawie konferencja, w której obok referentów za granice Polski dopuszczalne są jedynie za zezwo- wzięli udział p minister Dr. Hącia i szef sekcji Świę-leniem odnośnych władz polskich i za zawiadomieniem polskiej komendy naftowej.

7.    Wszelkie tranzakcje odnośne do własności za- prezes krajowego Tow. naftowego i delegat zacho-

jętej dokonane bez zatwierdzenia organów nadzór- dnio galicyjskich kopalń ropy p. inż. M. Szydłowski czych ustanowionych przez polskie władze będą mo- jako minimum ceny za ropę, uchwaloną na zgroma-gły być uniemożliwione.    dzeniu w Krakowie cenę 85 Kor.

Imieniem Rządu zaproponował p. radca Mokry

zarazem pisemne dane określające rozmiar przedsiębiorstwa, wykaz posiadłości, stan kasy i rachunków bankowych oraz przybliżony stan zapasów produktów i materyałów.

tochowski.

Imieniem producentów zażądali p. Wł. Długosz,

8. Własność narodów sprzymierzonych Francuzów, Anglików, Włochów, Belgów i Amerykanów następujące ceny :

korzysta z jak najdalej idącej ochrony na równi kor. 90*— dla kopalń, produkujących mniej jak 10 z własnością polską. Zarządy przymusowe ustano-    cystern miesięcznie,

wionę przez Austrję odnośnie do tych przedsiębiorstw kor. 80 — dla kopalń, produkujących więcej jak 10 mają się zgłosić do 30 maja b. r. w Polskiej Ko-    do 20 cystern miesięcznie,

kor. 70'— dla kopalń, produkujących ponad 20 cystern miesięcznie,

tj. przeciętnie 76'— kor. za 100 kg. za ropę obecnie będącą w zapasie i wytworzoną w maju, czerwcu i lipcu.

Na powyższej zasadzie zrobił rząd rafinerjom propozycję co do cen finalnych produktów, które to ceny rafinerzy po naradzie, odbytej we Wiedniu, przyjęli.

Na podstawie tych odbytych w dniach 9 i 10 maja 1919 r. konferencyi, Ministerstwo przemysłu Olej wulkanowy - letni. . i handlu upoważniło małopolski Oddział górniczy do «    « -zimowy

wydania nowego cennika zawierającego poniżej podane ceny ropy zachodnio - galicyjskiej i produktów rafineryjnych.

Świece...........

Asfalt............

Koks............

Wazelina surowa.....

Wazelina rafinowana . .

Olej cylindrowy:

punkt zapalności 228/230° C . . K 360'— »    « powyżej 250° C . . « 380*—

. K 550 — . « 60-— . « 35 — . « 360'— . « 400-—

K 180'-« 200'—

1. Ceny ropy.

sięcznie :

Dla otworów świdrowych, produkujących mie

Ceny powyższe rozumieją się za 100 kg. netto bez podatków według relacyi stacji kolejowej Drohobycz. Rafinerye, sprzedające loco fabryka, doliczają przewoźne Drohobycz, stacya załadowania.

Nowy ten cennik wchodzi w życie w całości z dniem 1 maja 1919 r. i ma zastosowanie aż do odwołania.

a)    do 10 cystern    włącznie    K    90-—    za    100    kg.

b)    10 cyst. do 20    cystern    «    80'—    «    100    «

c)    powyż. 20    «    «    70'—    «    100    «

Odpowiednią umowę co do sprzedaży ropy zawarli imieniem kopalń p. Dr. Arnold Segal i p. inż. Marjan Szydłowski.

Uzyskane w ten sposób ceny pozwolą wpraw-₀ ~    dzie na dalsze utrzymanie ruchu pompowego kopalń

• Ceny produktów rafineryjnych za 100 kg. już w ruchu będących, nie pozwolą jednak na uru-

B enzyn a :

«    « ponad 0-780 .

. K 190 — . « 175-— . « 160 — . « 140'— . « 130'-. « 115 — . « 105-— . «    95-—

chomienie nowych wierceń, na które zachodnio-gali-cyjskie zagłębie naftowe będzie musiało czekać aż do wybudowania rurociągu gazowego wzdłuż Podkarpacia.

Przyczyną zastoju jest również obecna sytuacja węglowa, wprost katastrofalną z powodu małej produkcji węgla i z powodu niedostatków naszego parku kolejowego, absorbowanego przez nowo zajęte obszary na wschodzie i drugi front wojenny.

Nafta.

Za benzynę i naftę rafinow. wynosi dodatek K 4 — Olej gazowy .

K 60 —

(M. S.)

. K 86'50

Przemysł gazów ziemnych.

Oleje maszynowe lekkie: do 4V przy

6V

to to

C . . . . K 240'— C . . . . « 260 —

Sejm uchwalił wniosek Komisyi przemysłowej, stwarzając w ten sposób ustawę, którą podajemy w pełnem jej brzmieniu :

Oleje maszynowe średnie:

USTAWA

b->

►> C<J co

o,

'C

u* to o o

o o

oo

à |b

CO QO

<M

Oleje maszynowe ciężkie:

od 3*1 do 3⁻5 V przy 50° C « 35

-Tl lO co

50° C 50° C 50° C

ponad 6 V

K 290 — « 300-— « 310*— « 320'-« 330'—

Olej automobilowy. .

Dodatek za oleje rafinowane 15% podwyżki. Parafina:

punkt krzepnięcia    46/50 .

«    «    ponad 60 .

» 350'—

K 395— « 415 — « 420'— « 430'— « 440 — « 450'— « 460 —

z dnia 2-go maja 1919 roku

o wyłącznem upoważnieniu Państwa do zakładania rurociągów, służących do prowadzenia gazów ziemnych, regulowania produkcyi i zużytkowania «ch.

Art. 1. Władza górnicza ma prawo okres'ić obowiązujące sposoby racyonalnego wydobywania produkcyi i zużytkowania palnych gazów ziemnych.

Art. 2. Prawo zakładania rurociągów i urządzeń pomocniczych do przewodzenia palnych gazów ziemnych (zakłady gazu ziemnego), przysługuje wyłącznie Państwu. Ta zasada nie dotyczy urządzeń, przeznaczonych na potrzeby kopalń przedsiębiorcy, który gazu dobywa.

Prawo to może rząd przenieść na zrzeszenia lub osoby fizyczne na czas ograniczony. Nadane uprawnienie gaśnie, jeżeli roboty w terminie wyznaczonym przez rząd nie zostały rozpoczęte, względnie ukończone.

Przeniesienie nadanego przez rząd uprawnienia niom ustawy niniejszej, dopóki nie zamierzają po-na osoby trzecie jest niedopuszczalne.    większyć swych rozmiarów. Przez powiększenie na

leży rozumieć rozszerzenie zakładów poza zapotrzebowanie miejscowe.

Art. 8. Pozwolenia na budowę zakładów gazu ziemnego (art. 2) udziela Ministerstwo Przemysłu i Handlu na podstawie projektów, nadających się do stworzenia jednolitej sieci rurociągowej w Państwie; jej ogłoszenia. Wykonanie porucza się Ministrowi pierszeństwo mają korporacye publiczne, a wszczegól- Przemysłu i Handlu, nośći gminy, oraz przedsiębiorstwa przedstawiające projekty zakładów, które posiadają charakter użyteczności publicznej.

Od rurociągów przechodzących przez miasta, przysługuje miastom pierszeństwo rozprowadzenia gazu do konsumentów.

Art. 9. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem

Marszałek: Trąmpczyński m. p., Prezydent Ministrów: w. z. S. Wojciechowski m. p., Minister Przemysłu i Handlu : Hącia m. p.

Odnośnie do tej żywotnej kwestyi przemysłu naftowego, obecnie ustawą unormowanej, wyraziliśmy w poprzednich zeszytach naszego Czasopisma niejednokrotnie obawę, aby sprawa budowy ruro ciągów gazowych nie utknęła lub nie utykała z powodu braku inicyatywy ze strony prywatnego kapitału, który nie będzie się angażował w nowe inwe-stycye nie mając widoków ich rentowności. Przyto-Art. 5. Producenci palnych gazów ziemnych, nie czony powyżej tekst ustawy stwierdza słuszność tych zużytkujący ich dla swych własnych potrzeb, są obo- obaw, gdyż oddając pierwszeństwo otrzymywania powiązani oddać każdoczesną nadwyżkę gazu za wy- Zwolenia na budowę zakładów gazów ziemnych gmi-nagrodzeniem istniejącym zakładom gazu ziemnego, nom, ewent. korporacyom publicznym, oraz pozwa-przyczem zakłady posiadające charakter użyteczności łając Państwu na wykupno tychże przed upływem publicznej mają pierwszeństwo.

Art. 4. Przedsiębiorstwom zakładów gazu ziemnego, którym Ministerstwo Przemysłu i Handlu przyznało charakter użyteczności publicznej, przysługuje prawo wywłaszczenia na podstawie projektu przez rząd zatwierdzonego.

Art. 6. Taryfy cen za gazy dla prpducentów i konsumentów zatwierdza Ministerstwo Przemysłu i Handlu po wysłuchaniu stron interesowanych i rzeczoznawców.

koncesyi za cenę szacunkową, powstrzyma niewątpliwie znacznie udział i inicyatywę prywatnego kapitału, co w każdym razie utrudni rozwój gazowego przemysłu.

Nie wątpimy jednak, że Rząd rozumiejąc ważność tej gałęzi przemysłu, ułatwi wydatnie wszczęcie Art. 7. Po upływie czasokresu, na który prawo odpowiedniej akcyi i potrafi zachęcić i prywatny nadano (art. 2.), przechodzą zakłady gazu ziemnego, kapitał do wzięcia w niej udziału. Zauważyć bowiem o ile im nie będzie przyznane przedłużenie upraw- musimy z przykrością, że — jak dotąd — cała nienia, na własność Państwa bez odszkodowania.

akcya postępuje bardzo powoli, że od zamknięcia Wcześniejszy wykup jest dopuszczalny tylko z wa- szybu „Męcinka Nr. II“ upłynęło już trzy miesiące, żnych powodów natury publicznej, stwierdzonych a sprawa budowy rurociągu gazowego wzdłuż Pod-W orzeczeniu Ministerstwa Przemysłu i Handlu, za karpacia nie posunęła się ani na krok naprzód, że cenę [szacunkową. Zakłady gazu ziemnego gmin rury z dnia na dzień drożeją, a czas najlepszy na własne nie ulegają wykupowi.    kopanie rowów mija, i że wobec niezupełnego zam

knięcia wspomnianego szybu w Męcince tracimy dziennie bezpowrotnie około 100.000 koron.

Art. 8. Pod warunkami określonymi w art. 7. rząd może wykupić już istniejące zakłady gazu ziemnego. Nie podlegają one jednak innym postanowie-

(m,; s).

Przegląd literatury górniczej.

Górnictwo

częstokroć skleconych tylko dorywczo w pewnych okręgach górniczych wyrazów. W imię prawdy z ubolewaniem stwierdzić trzeba, że wskutek przemożnego wpływu obcych terminów (rosyjskich i niemieckich) Najlepszym dowodem jak bardzo dzieło polskie znalazło się w polskiem słownictwie górniczem obok o górnictwie było niezbędne dla sfer zawodowych jest nazw dobrych i rdzennie polskich także wiele nale-stosunkowo nader szybkie rozejście się pierwszego wy- ciałości obcych, których nie tylko unikać, ale które dania „Górnictwa“ tak bardzo cennej pracy p. Hie- obecnie, gdy wpływy te nie istnieją starannie tępić ronima Kondratowicza. P. Kondratowicz wziął należy. Nie ulega wątpliwości, że dzieło tak poważne na barki swe zadanie bardzo ciężkie, trudne, mozolne, jak „Górnictwo“ i sam autorytet jego twórcy wy-bo zawodowa wiedza górnicza musiała tu iść w pa- wrzeć musi w tym kierunku wpływ nader pożą-rze z gruntowną znajomością języka polskiego.    dany, większy niezawodnie niż słownik, do którego

rGórnictwo“ Łabędzkiego i jego „Słownik“ wy- zagląda się nie zawsze i nie zbyt chętnie. Jako dal-razów górniczych jakkolwiek z wielką sumiennością szą wielką zaletę dzieła Kondratowicza z uznaniem i staraniem opracowane dziś już wobec olbrzymiego po- podnieść musimy, że mimo zaznaczenia na wstępie stępu i rozrostu wiedzy fachowej uważać można niemal przez autora, że posiłkował się w swej pracy znaną za archaiczny zabytek, który p. Kondratowiczowi mógł i uznaną w świecie górniczym książką Heis’ego służyć tylko jako prawzór do tworzenia i badania Herbsta: Lehrbuch der Bergbaukunde nowych nie rozpowszechnionych jeszcze i nieznanych, p. K nie trzymał się niewolniczego tego podręcznika

opracował Hieronim Kondratowicz. Wydanie drugie, tom I. i II. Nakładem Kasy im. Mianowskiego. Warszawa 1918.

*) Polska w kulturze powszechnej Feliks Koneczny Kra-

górnictwa, lecz wszędzie przejawia indywidualność swych poglądów, nie spuszczając ani na chwilę z oka potrzeb i właściwości przemysłu rodzimego.

Autor — jak świadczy wyszczególniona, obfita po przedmowie w tomie I. literatura -- korzystał z obcych źródeł: przeważnie niemieckich, także francuskich i rosyjskich. Z literatury rodzimej przytacza dzieł niewiele i oczywiście nie jego w tern wina, lecz istotnie nader skąpego w polskiem materjale górniczym pod tym względem dotychczasowego dorobku. Nie idzie oczywiście za tem, by polskie pióra fachowe górnicze przez cały szereg lat politycznej niewoli spoczywały bezczynnie w spokoju! Prof. Dr. Szajnocha pisząc o geologii w Polsce *) podaje zestawienie przeszło 300 nazwisk polskich autorów z dziedziny zie-mioznawstwa; prace ich jednak rozprószone po różnych czasopismach nie mogły być dla autora dostępne, z czego też p. K. zarzutów czynić nie podobna. Stwier-dziś jednak również należy, że mimo znacznych pod tym względem trudności szanowny autor wiele rozrzuconych po czasopismach fachowych artykułów w pracy swej wykorzystał, o czem świadczą liczne na końcu strony odnośniki.

Obszerny dział w „Górnictwie“ zawiera opis złóż minerałów i zestawienie bogactwa płodów Ziemnych Polski. Wyczerpujące opisy tłumaczą naocznie przekroje liczne i mapy poglądowe. Mówiąc o bogactwach mineralnych Polski poświęcił autor w stosunku do nafty, która jest traktowana na ogół dosyć pobieżnie — mimo że w tym kierunku istnieje materjał obfity, w rocznikach „Kosmosu“ — za wiele miejsca opisowi wosku ziemnego, którego produkcja jest w stosunku do ropy wprost minimalną. W opisie żup polskich wkradła się pomyłka; zam Lacko jest „Łucko“. Są to drobnostki które usunąfprzyszłe*wydania.

Następnych sto stronic zajęły „poszukiwania górnicze“ i opis różnych systemów głębokich wierceń. Jako pracy źródłowej nie podaje p. Kondratowicz „Te-klenburga“, choć jest to najwybitniejsze dzieło z wydanych o wiertnictwie w języku niemieckim. Z polskich podręczników pojawiła się w tej sprawie dotychczas niestety jedna tylko książka **). Książka wydana przed trzydziestu kilku laty, więc wobec ciągłego w tym kierunku postępu dziś już troszeczkę myszką trąci. W czasopismach przeważnie niemieckich publikowali o wiertnictwie na terenie galicyjskim polscy autorzy swe spostrzeżenia, które dla dzieła swego skwapliwie Teklenburg wyzyskał. Jest szkodą wprost niepowetowaną, że tak przedwcześnie zgaśli inżynierowie ś. p. Jurski i Zdanowicz najdzielniejsi pionierzy systemu wiertniczego „Kanadyjsko-galicyjskiego“ nie zostawili po sobie żadnej spuścizny.

Sposobności urabiania skał poświęcił autor około 200 stronic i szczegółowo je opracował. Opisawszy narzędzia górnicze wymienia autor kolejno: urabianie skał wodą, ogniem, matejałami wybuchowymi, wśród których znalazło się już godne miejsce także dla „Miedzianki“ za mało u nas rozpowszechnionej; opisuje sposoby nabijania i zapalania otworów wiertniczych; przedstawia nieszczęśliwe wypadki zdarzające się przy urabianiu skał środkami wybuchowymi; omawia wiercenia maszynowe z wrębówki wiertarki, młotki wiertnicze pracujące „na kolumnach“ i bez kolumn.

ków, 1918.

) Zarys kopalnictwa naftowego J. Maślanka Stanisławów, 1885.

W dziale robót przygotowawczych wyróżnione są wyprawy chodników (pieców), pogłębianie i odbudowa szybów (cembrzyna) i rozpatrzone szczegółowe rodzaje odbudowy podziemnej : drzewna, żelazna, murowana, betonowa, żelazobetonowa... Odbudowie wodotrwałej w skałach zwięzłych przy umiarkowanym przypływie wody poświęcił autor osobny dział obszerny, przy czem znajduje się szczegółowy opis pogłębiania szybów— za pomocą zamrażania. Opisanie wykonania i odbudowy komór podziemnych (podszybiów) zamyka p. K. Tom I. Górnictwa.

Tom II. jakkolwiek większy rozmiarami od T. I. zawiera dwa tylko działy główne: System robót bez podsadzki tudzież „Czynności i urządzenia dodatkowe“. W dziale pierwszym mamy tu, wyczerpujący nader gruntowny opis wszystkich rodzajów odbudowy górniczej : Odbudowa filarów grubych i cienkich pokładów węgla, roboty z podsadzką, odbudowa ścianowa poprzeczna, podłużna; schodowa w stropie; odbudowa grubych pokładów węgla z podsadzką suchą; sposób odbudowy z zamulaniem wyrobisk. Mówiąc o odbudowie zapomocą rozpuszczania popełnił autor bezwiednie błąd duży nazywając „ługownie“ werkami, mimo, że termin polski jest już oddawna utarty i w żupnictwie zadomowiony. Nader pożądanem uzupełnieniem odbudowy odkrywkowej jest pomijany dotychczas w dziale górniczym opis sposobów odbudowy torfowisk, których w Polsce mamy taką niewy-zyskaną dotychczas dla celów przemysłowych wdrobnej nawet części obfitość ! Mówiąc o złożach ropnych za pobieżnie traktował autor sprawę siodeł naftowych i niepotrzebnie używa terminu „fontanny naftowe“ mówiąc o „otworach wybuchowych“ i z ropą samopłynną.

Osobny dział bardzo w szczegóły obfity posiada przewóz urobku w kopalniach, jego dostawę z przodków roboczych chodników do miejsc wyciągowych. Autor daje nam dokładny opis wózków kopalnianych a także ich części składowych. Omawia również siłę potrzebną do ruchu wozów, sposoby przewozu maszynami stale ustawionemi w kopalni, przewóz zapomocą liny bez końca, łańcuchowy, przewóz lokomotywami, po pochylniach i drogach linowych (kolejkami wiszącemi).

Rozdział VIII. daje opis wyciągania urobku z kopalni; omawia trwałość lin konopnych, aloesowych, drucianych płaskich i okrągłych. Mówiąc o naczyniach wyciągowych używa autor terminu „klatki“, które w żupach solnych zyskały sobie dodatek „gończe“ dlatego, że nieustannie są w ruchu. Koła linowe nazywają niektórzy górnicy także „tarczami linowemi“, kierowniki drewniane, po których ślizga się klatka zwą żupnicy „ślisami“, a przyrządy do chwytania klatki w razie urwania się liny : „łapadłami“. Autor nazywa te przyrządy zupełnie słusznie „spadochronami“ i termin ten najwłaściwszy powinien być w górnictwie przyjęty ogólnie.

Ważnemu działowi osuszania i odwadniania kopalń poświęcił autor rozdział X. Omawia w nim podziemne tamy drewniane, stojące, leżące sferidalne, murowane; pompy tłokowe, bliźniacze i w. in. Maszyny trzonowe o działaniu podwójnem i pojedynczem, z kołami zamachowemi (rozpędowemi); maszyny odwadniające podziemne i pompy podziemne różnych systemów znanych i w świecie górniczym uznanych; pompy odśrodkowe, wytryśniki (inżektory) i pulso-metry.

Przewietrzaniu robót podziemnych poświęcił autor przeszło sto stronnic w Górnictwie opracowy^

wując je nader gruntownie, opierając na wywodach teoretycznych niepospolite w tym kierunku doświad- rowej myśli grona borysławskich przemysłowców czenie własne, które dla wielu zawodowców mieszczą naftowych i naszych władz górniczych, myśli, która wskazówki nader cenne i pouczające. Osobno rozpa- dwa lata przed wojną powołała do życia stacyę geo-truje autor także teorję modułów tj. temperamentów logiczną w Borysławiu dla badania stosunków geo-oddzielnych części kopalń i przewietrzanie robót przy- logicznych zagłębia bory sławskiego, gotowawczych.

Geneza omawianego dzieła jest wypływem zbio-

Wypadek zaiste dziwny! Oto w potężnem pań-

W rozdziale XI ostatnim t. II. znajdujemy opisy stwie rozwija się przez dziesiątek lat wspaniały prze-urządzeń wjazdowych do kopalń i oświetlenia ko- mysł, dający państwu niezmierne dochody, państwo palni. Z dziedziny ziemioznawstwa omawia autor ru- zaś nie uznaje najmniejszej potrzeby zajęcia się na-chy skał, spowodowanych odbudową podziemną; od- ukowem zbadaniem źródła zysków, pozostawiając budowę złóż minerałów użytecznych; ciśnienie skał w tym względzie zaszczyt — inicyatywie i ochocie na wielkich głębokościach, wreszcie na zakończenie autochtonów. Dla państwa wy starczał urząd podatkowy opisuje pożary w kopalniach i sposób ich gaszenia i strażnik skarbowy. Jestto tylko jedno z ogniw bar-przy użyciu przyrządów umożliwiających oddychanie dzo długiego łańcucha dowodów, że nasz przemysł w gazach duszących, ku czemu służyć winne osobne był dla Austryi tern, czem jest dzisiaj dla prostoli-umyślnie na kopalniach urządzone „stacje ratunkowe“, nijnych spadkobierców jej myśli z tej i tamtej strony

Kierownictwo Stacyi geologicznej w Borysławiu

Już samo tylko pobieżne streszczenie „Górnictwa“ Karpat: krową, którą można doić, której karmienie Kondratowicza może w nas wyrobić pojęcie tej wiel- jednak pozostawia się Polakom, kiej staranności i sumienności, z jaką olbrzymie to dzieło zostało opracowane. Na każdym kroku wi- objął z chwilą jej powstania 1. czerwca 1912 ś. p. doczną jest ciągła troska autora, by rzecz wybadać Dr. Bolesław Kropaczek, który na tym stanowisku od fundamentu po wierzchu, by nie pominąć naj- począł systematycznie zbierać materyały z otworów drobniejszego szczegółu i przedstawić wszystko w spo- świdrowych, a niezależnie od tego zajął się nowem sób jasny, przejrzysty dla każdego zrozumiały. Wła- zdjęciem szczegółowem mapy geologicznej zagłębia, dając doskonale językiem i chroniąc się naleciałości Niestety padł ofiarą molocha wojny, nie mając na-obcych, dał nam szanowny autor książkę pierwszo- wet czasu na zestawienie wyników swej żmudnej rzędnej jakości co do treści i formy, dzieło nie tylko pracy. Zadania tego podjął się naukowy kierownik w dorobku górniczym, ale w zdobyczy ogólnej polskiej Stacyi prof. Grzybowski, pod którego redakcyą praca

kultury zaiste pamiątkowe!

Pod adresem firmy wydawniczej należy się ró-

ś. p. Kropaczka opuściła prasę.

W treści tekstu omawianej pracy widzimy następujące dwa działy: 1. Stratygrafia. Tu wyróżnia autor w kredzie: kredę czarną, którą pa-ralelizuje z dolną kredą śląską, warstwy inoceramowe dolne i górne i piaskowiec jamneński. W trzeciorzędzie, w eocenie, warstwy górnohieroglifowe, warstwy z Popiel i łupki menilitowe, w oligocenie warstwy dobrotowskie i zlepieniec z Truskawca, w miocenie warstwy pstre i ił solny. Teoretycznie jest bardzo ciekawe odkrycie pod warstwami inoce-ramowemi czarnej kredy, którą mimo braku decydujących skamielin dolnokredowych należy za autorem posądzać o wiek dolnokredowy. Co do trzeciorzędu uderza zaliczenie łupków menilitowych, uważanych dotychczas dość ogólnie za oligoceńskie do eocenu. Prawdopodobnie autor miał pewne dane na uzasadnienie, czy na poparcie tego przypuszczenia. W tablicach II. — V. uderza we fałdzie borysławskim wyróżnienie jako formacyi najmłodszej warstw do-brotowskich. To wyróżnienie należy niewątpliwie uzupełnić w tym kierunku, że warstwy leżące ponad warstwami dobrotowskiemi, w których są położone kopalnie wosku i stykające się z warstwami nasu-niętemi reprezentują w znacznej części miocen. względnie formacyę solonośną, dającą się oddzielić od warstw dobrotowskich.

2. W części tektonicznej niezmiernie wa-żnem jest stwierdzenie, że nasunięcie sięga wedle *) Borysław — studyum geologiczne według materya- profilów Kropaczka conajmniej 2000 m. i drugie łów zebranych przez kierownika stacyi ś. p. Bolesława Kro- stwierdzenie, Że roponośny fałd borysławski

jącym mkpę geologiczną i 6 tablic. Kraków 1919. Śkład główny skrzydło północne rowmez ku południowi zapadające, „Tewuge“ Jagiellońska 5.    czyli, że jest fałdem pochylonym. Również ważnem

Z gorącem uznaniem należy podnieść współ-wnież pochwała, papier i druk znakomity; rysunki działanie w tym względzie Kuratoryi Stacyi geolo-w najsubtelniejszych nawet konturach wyszły poprą- gicznej w Borysławiu (podpisani Przewodniczący wnie, wyraźnie, czysto bez zarzutu. Nie ulega wąt- j. Mokry i Sekretarz Oczcsalski), która nie szczę-pliwości, że podobnie jak pierwsze wydanie ti to drugie dziła zabiegów, by wyniki trudów ś. p. Kropaczka rozejdzie się rychło, bo jestto dzieło tak cenne, a za- udostępnić szerokim kołom nauki i przemysłu, razem w praktyce jako ciągły podręcznik tak potrzebne, że bez niego żaden polski górnik obejść się nie zdoła.

(Z. K.)

Nowe dzieło o Borysławiu*).

Dzieło nad wyraz aktualne. Wychodzi w chwili, gdy nasi sąsiedzi i współplemieńcy, wyzyskując naszą chwilową słabość i swe dobre stosunki z Niemcami i austryackimi pometernichowcami zagarnęli tę perłę naszego przemysłu naftowego, jaką jest Borysław, odkryty i stworzony przez nas i czerpią z niej główne siły do walki z nami. W tej chwili pojawia się drukiem w trzech językach dzieło będące rezultatem dwuletniej tylko, ale gruntownej, szeroko zakrojonej i obfitej w wyniki pracy. Wychodzi ono jako nowy dowód, że myśmy byli i jesteśmy jedynymi, którzy sprawy Borysławia nie traktujemy, jako Eldorada opartego na rabunkowej gospodarce, lecz wgłębiamy się w naturę fenomenu naftowego, dla zastosowania wiedzy tą drogą zdobytej do wdrożenia gospodarki racyonalnej, a więc najekonomiczniejszej. W tym względzie na naszym terenie nikt nas nie wyprzedził, nikt nam nawet nie dorównał, gdyż nikomu poza nami nie zależy na ra-cyonalnem włodarzeniu naszymi skarbami. Dla nas Borysław był i jest przedmiotem troski i opieki, dla naszych sąsiadów bliższych i dalszych przedmiotem chciwości i apetytu.

ma

EE3

jest wysunięcie sprawy dyslokacyi poprzecznych ograniczających borysławskie zagłębie od wschodu i zachodu.

W pracy omawianej otrzymuje przemysłowiec naftowy pracujący na terenie naftowym Borysławia szereg danych, umożliwiających mu z odpowiednią podziałką w ręku skontrolowanie poziomu naftowego, w którem się dane wiercenie znajduje, a geolog wprowadzenie, dające mu możność oryentacyi co do

przewiercanych pokładów w stosunku do sąsiednich wierceń. Nie są zaś te dane schematami, lecz wykresami ścisłymi, na których można oprzeć pomiary we wszystkich trzech kierunkach.

Praca tak ważna i gromadząca tak wiele systematycznie i celowo zbieranych materyałów znajdzie się niewątpliwie w ręku każdego teoretyka, jak i praktyka pracującego na niwie naszego przemysłu

Dr. Jan Nowak.

naftowego.

Przemysł górniczo-hutniczy Galicyi w latach 1912 do 1918 na tle dat ostatniego piędziesięciolecia

zestawił Stanisław Kamiński.

Ciąg dalszy.

Stosunki robotnicze.

We wszystkich przedsiębiorstwach górniczych w Galicyi zatrudniano — jak wykazuje zestawienie na tablicy IV. — wszystkich robotników razem 8.173, w przedsiębiorstwach hutniczych (tablica V.) 1.343, a w żupach solnych (tabl.VI.) 3.515 t. j. razem 13.031. Przy kopalnictwie naftowem zatrudnionych było robotników 7.258, a przy kopalnictwie woskowem 907 to jest razem w tych dwu gałęziach przemysłu górniczego 8.165.

Przemysł górniczo-hutniczy Galicyi zatrudniał zatem w r. 1913 21.196 robotników.

Ilość przerobionych i straconych dniówek oraz wysokość zarobków robotniczych podaje zestawienie na tabl. X. dla poszczególnych kategoryi robotników.

Do wymienionych w tym zestawieniu robotniczych zarobków należy dodać, jeśli chodzi o oznaczenie kosztów robocizny i pomoc natury gospodarczej, którą odnośna urzędowa statystyka oblicza w przybliżeniu przeciętnie na jednego robotnika w kopalnictwie węgla kamiennego na 36*42 K, węgla brunatnego 25*27 K, soli 48*41 K, wosku 60*10 K.

Z podanych na tablicy X. straconych dniówek przypada na dniówki stracone z powodu świąt i niedziel :

z przyczyn wywołanych ze strony przedsiębiorstw: przy kopalnictwie węgla kamiennego ok. —*—

»    „    » brunatnego „

„    „    rudy żelaznej    „

0'8°/o

soli

K-0 / n ° 10

z przyczyn od przedsiębiorstw niezależnych, a więc z powodu choroby, urlopów, samowolnego opuszczenia dniówki :

wosku ziemnego

przy kopalnictwie węgla kamiennego ok. 40*—% „ brunatnego rudy żelaznej

» 56 2 »/„

» 32*—%

soli

» 23*-%

« 22—%

przy kopalnictwie węgla kamiennego ok. 60°/0 „ brunatnego „ 43°/0 rudy żelaznej

jf

y>

soli

Tt

wosku ziemnego

. 68% „ 77»/0 » 73°/o,

„    „    wosku ziemnego

W zakładach hutniczych wynosił zarobek dzienny hutnika cynkowego od 4*10 do 10 K, ołowianego 7 do 10 K, przetapiacza 3*50 K, ruszciarza 4 do 4*50 K, dozorcy maszynowego 3*50 do 4*90 K, cieśli 4*10 do 4*20 K, innych robotników dziennych męskich 2*40 do 3*20 K, żeńskich 125 do 1*60 K; w warzelniach soli dzienny zarobek robotnika wynosił od 2*67 do 3*33 K.

Stosunki w przemyśle naftowo-wiertniczym nie wchodzą wprawdzie w zakreślone przez nas tej pracy ramy, ponieważ jednak w dotychczasowych zestawieniach sprawę stosunków robotniczych stale pomijano, podajemy dla zarobków dziennych pojedynczego robotnika następującą tabelę, pomieszczoną w urzę dowem sprawozdaniu b. austryackiego ministerstwa robót publicznych.

KATEGORJE

ROBOTNIKÓW

OKRĘGI

JASIELSKI

DROHOBYCKI

STANISŁAWOWSKI

Dozorcy

2*20 K do 20*— K

8 — K do 10 - K

2*50 K do 10*— K

Wiertacze

3*30 «

10 —

6*— «

10—

4*— « «

8—

Pomocnicy wiertniczy .

2*— «

3 50 «

3—

4*— «

2—

4*— «

Maszyniści

2*40

7—

4—

8*- «

2*50

8—

Kowale

2 80 «

10— «

4—

«    8*—-    «

3— «

8—

Pomocnicy kowalscy . .

1*50 «

3*50 «

2*—    «

4*20

2—

5—

Palacze

180

3*50

3— «

«    4*50 «

2*— «

Rzemieślnicy

3*— «

8*— «

3*50 «

5*50

5—

6*

Inni robotnicy dzienni .

1*— «

1*40 « «    3*50

1*40 «

2*80

Kobiety

—*80

« 1*60 «

Młodociani

1*20

â.

Razem . .    268

97

697-30

2-61

:>

D o łowi

żeleźnicy.....

wozacy......

pozostali dorośli . . młodociani.....

273 !    106

256

103

272

263

92

102

RUDA ŻELAZNA

908-62

668-21

522-57

571-67

2-09

f0-Z

2-46

3-46

Po-

wierzch.

D ołowi

Po-

wierzchowi

D ołowi

mężczyźni młodociani kobiety .

żeleźnicy . . . wozacy .... pozostali dorośli młodociani. . .

Razem . .

WĘGIEL

256

263

211

209

222

213

204

209

111

96

153

159

143

159

161

161

BRUNATNY

__Razem . .

maszyniści i rzemieślnicy . .

pozostali dorośli......

młodociani.........

kobiety..........

żeleźnicy . . . wozacy .... pozostali dorośli młodociani. . .

WĘGIEL K

Rodzaj kopalnictwa Kategorja robotników

Rok 1913.

290

288

310

343

266

258

271

236

283

przero

bionych

76

80

60

52

101

100

99

114

95

straco

nych

Ilość dniówek

546-97

441-75

431-25

284-38

1-11

1-64

2-10

2-62

693-77    3-32

349-85    1-72

928-33 lb 4 36307    1*64

437-43

375-34

1.227-67

751-95

93989

474-771

664 39

68L-41

ŁS-0SZ‘l

za rok !

1-29

1-52

2-42

3-58

3-53

1-84

2-45

2-89

453

dniówkę

za

Czysty zarobek

Po-

wierzchowi

Dołowi

Po-

wierzch.

Dołowi

Pow.

*) Obliczono przecięciowo na jednego robotnika.

kobiety * .

młodociani *

__Razem .

maszyniści i rzemieślnicy . pozostali dorośli.....

pozostali dorośli

wozacy

żeleźnicy

WOSK Z

młodociani. . .

___Razem .

maszyniści i rzemieślnicy . pozostali dorośli.....

pozostali dorośli

żeleźnicy wozacy *

kobiety

mężczyźni

Rodzaj kopalnictwa Kategorja robotników

308

288

248

298

260

266

242

268

256

310

301

300

308

304

287

257

286

przero

bionych

57

78

115

64

105

99

fZl

97

109

63

70

76

79

70

79

105

82

straco

nych

Ilość dniówek

Statystyka dniówek i zarobków robotniczych*).

419-25

38316

59416

1.083-78

1-36

1-33

2-40

3-63

782-80} 301

696-26    2-62

694-24| 2-87

837-32! 3-12

491-67

851-79

1.199-81

884-49

1.086-35

886-61

1.563-58

284-28

83P52

za rok

1-92

275

399

362

2-87

2-91

5-45

111

2-91

dniówkę

za

Czysty zarobek

Tabl. X.

STATYSTYKA.

Przemysł węglowy w Ostrawsko-Karwińskim okręgu górniczym w r. 1918.

Na podstawie dat Wydziału górniczo-przemysłowego Rady Narodowej w Cieszynie.

Oznaczenie zakładów

Ilość wydobytego węgla w cetn. metr.

Wytwórczość koksu q

Dozorcy

Robotni

dołowi

koksiarze

powierzchowi

mężczyźni kobiety

Razem

I jeńcy iwojenni

Kopalnie witkowick. gwarectwa górn.-hutn.

Szyb „Louis“

„ „Głębina“

„ „Karolina“

„ „Teresa“

„ „Ida“

Koksownia szybu „Karolina“ »    „ „Teresa“

Oddział dąbrowski Witkowickie zakł. żelazne

1,961.000

2,530.000

2,017.000

2,226.000

1,148.000

4,540.000

2,174.100

1,516.200

2,238.689

Razem 14,422.000 5,928.989

42

59

52

56

42

29

16

© CO CO CO

84

380

1263

4460

I 105

I i CD

t>©O3U0©©rHG0 iD hH OO ntf © iO t> t> tH Ol rH rH rH CO rH CO

32

64

60

32

10

50

30

56

© DO © © © © -<1 CDMOJW©HO'W

1732

334

6595

Kolej północna

Szyb „Franciszek“

„ „Hubert“

„ „Henryk“

„ „Jerzy“

„    „Żarubek“

„ „Aleksander“

„ „Michałkowice“

Koksownia sz. „Franciszek⁴“

1,038.000 1,175.000 944 000 888.000 3,927.000 2,398.000 2,361.000

4,091.500

rH hH © 03 © COH^rHCOlH-H^CO

>G

418

4 57

449

366

1531

675

1475

CD

HH tO l-L OO

CttOl^rfn-vicoc»©

Oi©©©H]©©tO

I rH

to©to©toa5^i-^ OOCDOll—'-i—¹ H] © ©

536

627

582

464

1932

850

1844

621

DO DO tO i—*■ OO oc ©

rH

Razem 12,731.000

4,091.500    394    5371    60    1587    438    7456    106

Orłowa-Łazy

Szyb „Główny „ „Nowy“

» „Sofia“

„ „Sucha“ Koksownia

3,110.000

4,464.000

1,784.000

2,114.000

1,404.100

i-¹ hjn rfs. H] © © © © *<1 -O

O © CO GO Htl lO © CO GO nłl »O

CO

GO CO 03 GO O lO 1^-    tH-

Ol 03 rH H Ol

© CO rH t^ © lO OO hH © lO

1161

1806

746

1003

348

Razem ; 11,472.000    1,404.000

235    3648    23    1096

297

5064

Ostrawsko Karwińskie Towarzystwo górnicze

1,675.000

34

592

164

24

780

Austr. Tow. górniczo-hutnicze Alpiny

Szyb Nr. 1 Koksownia

1,302.300

595.000

CO

lO ©

624

OO i

00 OO Ol ©

03 I>-CD CO

I-i GO tfn 2?

h-Ci

rH

Razem

1,302.300    595 000

41

624    18    266

99    1007

Szyb „Albrecht“ „Habsburg“ „Barbara“ r Gabryela“

,, „Hohenegger“

» „Ignacy“

„ „Odra“

„ »Nr. VII“

„ »Ludwik“ Koksownia sz. „Hohenegger“ »    szyb. „Ignacy“

„    szybu „Nr. VII“

„    Trzyniec

3,839.000 2,142.000 2,380.000 6,340.000 2,859.000 3,207.000 1,005 000 1,558.100 1,830.700

1,462.000

2,603.000

870.000

1,456.316

rH

t-H

OiOlCOtOCDCO-OO^O

OOCOM-CDOOO©©©

WOi^CDHOGO^CD

rH CO CD

Th i> co

CMCOiOOHOiOH^CTOCO Ol rH rH Ol t—I co

CO ■—I Ol Ol H

35

300

49    386

34    234

Razem

25,160.800    6,391.316    393    7373    150    2292    510    10325

Hr. Wilczek

Szyb „Trójcy św.“ „ „Emma“

„ „Michała“

„ „Jan-Marja“ Koksownia

2,414.664

892.000

1,182.000

1,161.300

748.200

OO D- OO lO H CO r-H r-H Ol H

l>- © [>• OO 03 Ol Ol © GO CO CO CO

:4-

OC I

DO t—‘

© DO 00 00 OO H-*• h -1 OO rfn

H3 DO

GO ^3 00 rfn ©

Ol

oc © tfn ^ © DO (4H DO !-*• OO ^3 © DO OO ©

Razem

5,650.764    748.200 i 109    1878    48    731    142    .2799

Oznaczenie zakładów

Ilość wydobytego węgla w cetn. metr.

Wytwórczość koksu q

Dozorcy

dołowi

Robotni

koksiarze

powierzchowi

mężczyźni kobiety

Razem

jeńcy

Zwierzynieckie gwarectwo węglowe

830.911

18

321

69

46    436

Hr. Larisch-Mönnich

Szyb „Jan“

„ „Franciszka“ „ „Głębina“

„ „Henryk“

„ „Sucha“ Koksownia

2,809.900

2,055.000

2,670.000

2.602.000

677.700

44    1082

218

43

34

39

13

732

140

727

179

839

178

206

64

1,549.900

42    451

Razem 10,814.600    1,549.900

180    3586    42    1230    355    5213

toi 1—*■ GO

Łącznie wszystkie powyższe zakłady

Oprócz tego górn. hutn. To w. Akc. „Silesia“ wytworzyło 1,432.502 q węgla kamiennego.

84,059.375-20,709.005    1712    26072    410    8704    2197    37383    177

Sprawozdania i komunikaty.

Zgłoszenia do Âkademji górniczej w Krakowie, była utrudnioną, często przerywaną i dozwoloną do Otrzymujemy następujący komunikat z prośbą o umie- pewnej tylko godziny. Odbyło się 5 zebrań ogól-szczenie:

nych, 2 zebrania Zarządu.

Komitet organizacyjny Akademji w Krakowie    Na zebraniach ogólnych wygłoszono następu-

wzywa kandydatów, którzy postanowili zapisać się jąCe odczyty : na pierwszy rok studjów w Akademji górniczej w je-

1) Stanisław Rażniewski : Gwałtowne wydziela-sieni b. r., aby natychmiast zgłosili się listo- nia (wybuchy) dwutlenku węgla w kopalniach węgla, wnie do Komitetu (Kraków, ul. Gołębia 11), podając    2) Artur Benni : Płace robotnicze według syste-

czytelnie swe imię i nazwisko, dokładny adres i ro- mów amerykańskich (wydane w broszurze), dzaj kwalifikacji, które będą posiadali w jesieni b. r.    3) Roman Brzeski : Zadania przyszłych władz

Warunkiem przyjęcia na słuchacza zwyczajnego jest górniczych polskich, świadectwo dojrzałości gimnazjum lub szkoły realnej.

Przy zgłaszaniu się nie należy przysyłać żadnych dokumentów, których też Komitet nie przyjmie. Wobec wielkiego braku miejsca w salach, przeznaczonych

Szęreg przygotowanych aktualnych odczytów, tyczących się szybko następujących zmian warunków w przemyśle i w stosunku organizujących się ,    .    . A1 ,    .. Tjr , władz polskich do administracyi, musiał z powodów

na tymczasowe pomieszczenie Akademji Komitet wyÉej wspomnianych być odłożonym do roku na-wzywa kandydatów, aby zgłoszenia wnosili tylko po dokładnej rozwadze, zwłaszcza, że z powodzeniem mogą słuchać wykładów tylko ci, którzy mają zamiłowanie do przedmiotów matematyczno-przyrodniczych.

Te zgłoszenia służyć będą Komitetowi jako podstawa do zoryentowania się w ilości słuchaczów w szeregu zebrań obywatelskich.

Koło w Dąbrowie było stale w kontakcie ze Inne dzienniki uprasza się o powtórzenie tego Związkiem za pośrednictwem Delegacyi stałej w skła-wezwania. Komitet organizacyjny Akademji górniczej dzie pp. Felicyana Gadomskiego, Bronisława Jasiń-w Krakowie.    skiego, Stanisława Rażniewskiego, Szymona Rudow-

skiego, Witolda hr. Sągajłły i Kazimierza Srokow-Sprawozdanie z działalności Koła w Dąbrowie skiego i następnie ze Stowarzyszeniem Techników

w Sosnowcu; na zasadzie porozumienia członkowie Koła i Stów. Techników mają prawo wstępu na od-Byia Sekcya VII, górniczo-hutnicza Oddziału czyty i udziału w wycieczkach organizowanych bądź' Warszawskiego Towarzystwa popierania przemysłu przez Koło, bądź przez Stowarzyszenie Techników, i. handlu, przekształcona w dniu 1. kwietnia r. 1917 ńa Koło w Dąbrowie'Związku górników i hutników pujący: polskich, ustaliwszy listę członków, wznowiła swą działalność w dniu 20. stycznia r. 1918.

W ciągu roku sprawozdawczego działalność Koła była bardzo utrudnioną, a w szczególności organizacja zebrań i odczytów, ze względu na czas wojny i dwóch okupacyi, dzielących Zagłębie Dąbrowskie na 2 części, między któremi komunikacya mianowicie :

i nie są równoważne wpisom.

Związku Górników i Hutników Polskich za rok 1918.

stępnego.

Dzięki uprzejmości Zarządu Tow. Warszawskiego, zorganizowano wycieczkę techniczną na kopalnię „Juliusz“ tegoż Towarzystwa.

Przedstawiciele Koła na zaproszenie brali udział

Ruch członków Koła w roku 1918 był nastę-

Na początku r. 1918 Koło liczyło 45 członków W r. 1918 zapisało się nowych

13

Razem 58 członków

W roku 1918 ubyło W końcu r. 1918 Koło liczyło . 52

1.    Badowski Ryszard

2.    Benni Artur

3.    Brzostowski Jan

4.    Cissowski Stanisław

5.    Cholewiński Leonard

6.    Cybulski Julian

7.    Czaplicki Maryan

8.    Doborzyński Kazimierz

9.    Faryaszewski Konstanty

10.    Frycz Feliks

11.    Gadomski Felicyan

12.    Gadomski Stanisław

13.    Grabiński Mieczysław

14.    Hilczyński Stanisław

15.    Janota Walery

16.    Jasiński Bronisław

17.    Kaznowski Wacław

18.    Kolbe Bronisław

19.    Kontkiewicz Stanisł. (ojciec) 45. Tarnowski Kazimierz

20.    Kontkiewicz Stanisław (syn) 46. Todtleben Jerzy

47.    Wojewódzki Henryk

48.    Wróblewski Mieczysław

49.    Zarębski Mieczysław 50 Zdanowski Brunon

51.    Zybert Józef

52.    Żukowski Władysław

Skład Zarządu był następujący :

Prezes: p. Stanisław Skarbiński Wiceprezes: p. Witold hr. Sągajłło Sekretarz: p. Zdzisław Piotrkowski Skarbnik: p. Kazimierz Srokowski Bibliotekarz i gospodarz : p. Wacław Kaznowski Oddział odczytów i wycieczek : p. Stanisław Ra-żniewski

27.    Parysiewicz Stanisław

28.    Piaskowski Jan

29.    Piotrkowski Zdzisław

30.    Pirszel Ludwik

31.    Rażniewski Józef

32.    Rażniewski Stanisław

33.    Reicher Maksymilian

34.    Rudowski Szymon

35.    Sągajłło Witold

36.    Skarbiński Stanisł. (ojciec)

37.    Skarbiński Stanisław (syn)

38.    Skup’ Maryan

39.    Srokowski Kazimierz

40.    Strokowski Zygmunt

41.    Strzeszewski Stanisław

42.    Surzycki Tomasz

43.    Szymanowski Stanisław

44.    Świętochowski Stanisław

Wydatki

Wynajęcie lokalu........

Prenumerata czasopism.....

Pomoc biurowa.........

Materyały piśmienne i druki . . . Usługa............ .

Ruble Korony 120- —

24 — 550-— 238-— 120*—

fi z cm 1    _ 932*_

Pozostałość 31. grudnia 1918 r. 14683 223*82

Skarbnik Koła :

K. Srokowski.

Prezes Koła: Skarbiński.

21.    Kosiński Edward

22.    Malinowski Stanisław

23.    Michalski Adam

24.    Milde Józef

25.    Modzelewski Józef

26.    Niepokojczycki Tadeusz

Komisya rewizyjna, po przejrzeniu i sprawdzeniu ksiąg i dowodów Koła górników i hutników polskich w Dąbrowie Górniczej, znalazła je w porządku i pozostałość funduszów zgodną z wykazaną powyżej sumą Rub. 146 83 i Koron 223 82 i wnosi o zatwierdzenie i przyjęcie sprawozdania.

Dnia 9 marca 1919 r.

F. Gadomski, Skup’, Feliks Frycz.

Komisyę rewizyjną składali: pp. Felicyan Gadomski, Feliks Frycz i Maryan Skup’.

Sprawozdanie rachunkowe Koła za r. 1918 jest następujące :

Wpływy

Pozostałość d. 1 stycznia 1918 r. Wpisowe od nowych członków . Opłaty członków czynnych . . . Sprzedaż wydawnictw Koła. . .

Ruble Korony

7183

—*—    80 —

195-00 1040-00 —35'82

Razem .

266-83 1155-82

W roku sprawozdawczym starano się o uzupełnienie czasopism za czas wojny, lecz ze względu na warunki wojenne dało się to uskutecznić tylko częściowo. Prenumerowano „Czasopismo górniczo-hutnicze“ — czasopismo „Glückauf“ i „Zeitschrift für Berg Hütten und Salinenwesen“ nadesłały brakujące zeszyty za rok 1914. Inne pisma oświadczyły, że nadeślą wszystkie brakujące roczniki po usunięciu trudności wywołanych cenzurą.

P. Stanisław Skarbiński ofiarował na rzecz biblioteki roczniki 1915, 1916 i 1917 „Stahl und Eisen“. P. Mieczysław Grabiński ofiarował rocznik 1917 „Przeglądu Technicznego“.

Dąbrowa Górnicza 23. marca 1919.

Prezes :

Skarbiński.

Sekretarz :

Z Piotrkowski.

Rozporządzenia i mianowania.

Rozporządzenie Ministra Handlu i Przemysłu w przedmiocie przyjęcia Wydziału Górniczego b. Komisyi Rządzącej w Krakowie, postanowionego uchwałą Rady Ministrów z dnia 7 maja 1919 roku.

Art. 1. Stosownie do uchwały Rady Ministrów z dnia 7 maja 1919 r. Ministerstwo Przemysłu i Handlu obejmuje z dniem 15 maja 1919 r. wszystkie agendy i biura Wydziału Górniczego b. Komisyi Rządzącej w Krakowie pod swój bezpośredni zarząd.

Art. 2. Działy administracyi państwowej, wchodzące dotychczas w zakres Wydziału Górniczego b. Komisyi Rządzącej, tworzą dwie oddzielne grupy, podlegające odtąd Sekcyi Górniczo-Hutniczej Ministerstwa Przemysłu i Handlu, a mianowicie:

1)    Wszystkie agendy Wydziału Górniczego b. Komisyi Rządzącej, z wyjątkiem techniczno-administracyjnych agend Sekcyi Solnej, tworzą „Małopolski Oddział Górniczy Sekcyi Górniczo-Hutniczej Ministerstwa Przemysłu i Handlu".

2)    Techniczno-administracyjne agendy Sekcyi Solnej tworzą „Dyrekcyę Państwowych Zakładów Salinarnych Ministerstwa Przemysłu i Handlu“.

Art. 3. Na czele działów wymienionych stają osobni kierownicy, mianowani przez Ministra Przemysłu i Handlu i podporządkowani Szefowi Sekcyi Górniczo-Hutniczej. Działalność tych kierowników normują instrukcye, zatwierdzone przez Szefa Sekcyi Górniczo-Hutniczej.

Art. 4. Organizacya władz górniczych pozostaje niezmieniona.

Minister Przemysłu i Handlu: Hącia. m. p.

Szef Sekcyi: St. Świętochowski, m. p.

Warszawa, dnia 12 maja 1919 r.

Mianowania. Kierownikiem Małopolskiego oddziału górniczego został inż. Jan Zarański, kierownikiem Dyrekcyi Państwowych Zakładów Salinarnych inż. Stanisław Skoczylas.

Inż. Jan Zarański, ur. w 1866 r. w Krakowie, wstąpił po ukończeniu studyów prawniczych i leo-beńskiej Wyższej Szkoły Montanistycznej do służby państwowej najpierw w urzędzie okręgowym w Drohobyczu, później w Ministerstwie, następnie w Krakowie jako naczelnik urzędu górniczego, skąd powrócił w tej funkcyi do Drohobycza. Wybrany

w roku 1907 posłem do austryackiej Rady Pań- Skarbu. Ostatnio był kierownikiem Sekcyi Solnej, stwa pozostawał nim przez dwie kadencye najpierw zamienionej obecnie na Dyrekcyę Państw Zakładów z okręgu drohobyckiego, pôz'niej chrzanowskiego. Salinarnych.

Mianowania w Akademji Górniczej w Krakowie.

Ostatnio był kierownikiem zwiniętego powyższem rozporządzeniem Wydziału górniczego Komisyi Rzą- Dekretami Naczelnika państwa mianowani zostali dzącej. Inż. Zarański jest wiceprezesem Związku Gór- w Akademii Górniczej w Krakowie: a) profesorami ników i Hutników Polskich, przewodniczącym Korni- zwyczajnymi : 1) matematyki — Dr Antoni Hoborski, tetu szkoły górn. w Dąbrowie na Śląsku, członkiem docent prywatny Uniw. Jagiell., 2) chemii ogólnej Komitetu organizacyjnego Akademii górniczej w Kra- i analizy technicznej gazów — Dr Kazimierz Kling,

kowie etc.

profesor nadzw. Akademii rolniczej w Dublanach, Inż. Stanisław Skoczylas ur. w r. 1875, wstąpił 3) mineralogii i petrografii — Dr Stefan Kreutz, prof. po ukończeniu szkoły realnej i Wyższej Szkoły Mon- nadzwyczajny Uniw. Jagiell., 4) teoryi i budowy ma-tanistycznej w Leoben do służby państwowej przy szyn i mechaniki technicznej — inżynier Stan. Płu-salinach galicyjskich. Następnie powołany został żański, 5) fizyki i mechaniki technicznej — Dr Jan do ministerstwa skarbu, ówczesnej najwyższej dla Stock; b) profesorem nadzwyczajnym: 6) geometryi salin instancyi, skąd przydzielono go jako referenta wykreślnej — Dr Władysław Gąsiorowski, docent dla spraw salinarnych do lwowskiej kraj. Dyrekcyi politechniki akwizgrańskiej.

Wiadomości bieżące.

Odpowiednia organizacya zjazdów, pojęta w spo-

(Zl)

Zamknięcie Akademii Górniczej w Leoben. Na ta-

Otwarcie zjazdów do kopalń wielickich. Zarząd było, aby Zarząd wielickiej żupy, przeprowadzając żup solnych w Wieliczce uznał za stosowne po pię- reorganizację tych zjazdów postarał się o ułatwienie cioletniej przerwie, spowodowanej wypadkami wojen- obywatelom naszych stolic zasięgania takich informa-nymi, przywrócić dla szerszej publiczności możność cyi i o jak największe uprzystępnienie tej wysoce zwiedzania kopalń. Oficyalne otwarcie zjazdów od- kulturalnej rozrywki szerokim masom ogółu, było się dnia 10 maja o godz. 3 po południu przy udziale licznego grona zaproszonych gości i przed- sób bardziej europejski, przyczyniłaby się niewątpli-stawicieli prasy krakowskiej. Inauguracyę tę zaaran- wie tak do spopularyzowania pięknych wielickich żował zarząd żup z pewną okazałością. Na gości podziemi, jak i do znacznego zasilenia humanitarnego przybywających oczekiwały na dworcu pojazdy sali- funduszu, na który przeznaczonym jest dochód ze narne, które odwiozły pewną część uczestników przed zjazdów, a przyczyniłaby się też nie mało do od-szyb Daniłowicza, skąd odbył się w dwóch wielkich ciążenia tamtejszych funkcyonaryuszów, którzy nie partyach zjazd do kopalni. W charakterze gospodarzy jedną „nadliczbową“ godzinę z tego powodu spędzać występowali naczelnik żupy, inż. Barącz oraz radca muszą na polu swej, niejednokrotnie całodziennej, górniczy p. Z. Kamiński, którzy towarzyszyli gościom pracy, do kopalni. W czasie zwiedzania głównych komor, naczelnik Barącz powitał zebranych gorącem prze- blicy ogłoszeń Rektoratu leobeńskiej wyższej szkoły mówieniem, a radca Kamiński udzielał objaśnień, montanistycznej przybito w dniu 4-go maja b. r. W komorze Sienkiewicza urządzone było dla uczest- ogłoszenie, mocą którego wstrzymane zostają aż do ników przyjęcie, podczas którego radca Kamiński odwołania wszystkie wykłady. Kolegjum profesorów wygłosił piękne przemówienie, w którem witając go- wydało to rozporządzenie z powodu wstąpienia nie-ści staropolskiem hasłem Zygmunta Starego, podniósł, mieckich słuchaczy do legji akademickiej, sformowa-że nie jest to już ta sama Wieliczka, którą ogląda- nej dla walki na południowo-słowiańskim froncie, (sk.) liśmy niegdyś w krępującej oprawie przepisów fiskal-    Nowa organizacja dla przemysłu naftowego w Ga-

Organizacja objąć ma wszystkie galicyjskie z niej ruch wolności, a wszędzie odczuć można wło- przedsiębiorstwa naftowe, należące do byłego nie-darstwo prawowitego gospodarza. Ten duch wita dziś mieckiego towarzystwa dla eksploatacji ropy w Galicji, rodaków gorącem i otwarłem sercem.    ■    Maksymalne ceny węgla w Krakowie z 22 maja b. r.:

Imieniem członków prasy odpowiedział na prze- Węgiel galicyjski .    .    . . . za 10 ton 1580 kor.

mówienie red. Prokeseh, wyrażając w krótkich sto-    | Zagłębia Dąbrowskiego , „ „ 2650 „

wach serdeczne podziękowanie naczelnikowi kopalni    3100

p. Barączowi za urządzenie pięknej inauguracyi i go- Brykiety...........”    ” 2350

ścinne przyjęcie, a zarazem życzył wszystkim pra-    Ceny    Wę„|a    na Śląsku. Wydział górniczo-przemy-

cowmkom najpomyślniejszego plonu ich trudów    sjowo-handlowy    cieszyńskiej Rady Narodowej usta-

w obecnych szczęśliwszych warunkach, które nową nowi} z dniem 2o maja b. r. następujące ceny za węgiel : erę rozwoju kopalń wielickich otwierają.    j    ]a    na sk}adzie bez opakowania 16-85

W wycieczce, która wszystkim uczestnikom jak    ko    j    ]a    bez opakowania z dostawą do domu

najmilsze pozostawiła wrażenia, wzięło udział prze- ₁₇.85 kor, fiq węgla z dostawą do domu w koszach sz o oso .    18*65 kor., 1 q węgla przy dostawie wagonami .13*50

kor., z dodatkiem 4—5°/₀ należytości fakturowej.

nych wrogiego zaboru, ale wolna Wieliczka, która |j|cji powstała według doniesienia praskiej „Trybuny“ staje obecnie w całym majestacie bujnego swego w Hadze. Do organizacji tej wchodzą Anglicy, Bel-rozrostu, w rozkwicie wiosny wolności, by odtąd ro- gowie i Holendrzy, dzić owoc dla naszych własnych spichrzów. Wieje

Zjazdy do kopalń wielickich cieszą się znaczną popularnością, o czem świadczyć mogą liczne do na-

szej Redakcyi skierowywane zapytania o informacye    *) Według nadeszłych tu w ostatnim czasie wiadomości,

w tej sprawie. Zdaje się nam, że rzeczą właściwą by powyższe rozporządzenie zostało już zniesione.    Red.