CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie.......

Kwartalnie......

Cena pojedynczego numeru

K 48-— (36 Mk.) » 12'— (9 Mk.) „ 5-— (4 Mk.)

Ceny ogłoszeń :

Za całą stronę K 150'— (100 Mk) za V2 strony K 80*— (55 Mk) ji 40 — (30 Mk)    za V10    „    „ 20'— (15 Mk)

„ 150- (1 Mk).

za V4 strony Za 1 wiersz lub jego miejsce

Na okładce o 25% drożej.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Adres Redakcyi i Administracyi : Kraków, ulica Jagiellońska L. 5. — Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach : Gebethnera

Wolffa.

Węgiel jako postulat żywotności państwa polskiego

napisał

inż. Franciszek Drobniak.

Ziemie polskie, które po półtorawiekowej nie- dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności w ostatniej woli zostają obecnie złączone w niepodległe państwo, wojnie światowej ocalał w stosunkowo większej ilości, znajdują się w bardzo trudnem położeniu ekonomi- aniżeli to miało miejsce w innych państwach wojnę cznem. Oparte w ostatniem stuleciu przeważnie na prowadzących. Pomimo, że w czasach przedwojennych gospodarstwie rolnem, przedstawiają jednostronność istniał, przynajmniej na pewnej przestrzeni ziem pol-gospodarczą, odznaczającą się tern, że przemysł jest skich przemysł, znaczna część sił roboczych zmu-stosunkowo słabo rozwinięty, a główny dochód przy- szoną była szukać pracy po za granicami tych ziem, nosiły produkty rolne, co powodowało bierność bi- a cyfry emigracyjne rzucają jaskrawe światło na te lansu gospodarczego.

ponure stosunki. Obecnie warunki znacznie się po-

Z wyjątkiem zachodniej części Polski, a miano- gorszyły ; Polska nawiedzoną została w wysokim sto-wicie południowo-zachodniej części Królestwa Kon- pniu klęskami wojennymi, gdyż mimo że sama gresowego, zachodniej Galicyi, Górnego i Cieszyń- wojny nie prowadziła, działania wojenne rozgrywały skiego Śląska oraz części Wielkopolski, gdzie prze- się na jej ziemiach, następstwem czego prawie zu-mysł aż do wybuchu wojny silnem pulsował życiem, pełne zniszczenie przemysłu w Królestwie Kongre-reszta wielkich obszarów pozbawioną była prawie sowem i w Galicyi, ruina wielkich gospodarstw i zwią-zupełnie poważniejszego przemysłu dzięki wrogiej zanego z niemi przemysłu rolnego, polityce przemysłowej państw zaborczych, a tam, gdzie istniał, oparty był o wielkie gospodarstwo rolne, jęcia, pożądają pracy i byłyby zmuszone w najbliż-dzisiaj wskutek wojny prawie zupełnie zniszczone, szej przyszłości szukać zarobku na emigracyi i to podobnie jak przemysł Królestwa Kongresowego.

W chwili, kiedy zjednoczona Polska powstaje jako państwo niezależne, pierwszem i najważniejszem Niemcy, którzy uzyskawszy w ten sposób nadmiar zadaniem jest stworzenie i uruchomienie przemysłu doskonałego robotnika, podnieśliby się bardzo szybko na całym obszarze ziem polskich, by uzyskać nieza- ekonomicznie, a rozporządzając tanim a dobrym ro-wisłość ekonomiczną, bez której niema mowy o pra- botnikiem polskim, stworzyliby niebezpieczną kon-wdziwej niepodległości politycznej, a cała przyszłość kurencyę państwom koalicyi.

Polski zależy od jej dobrobytu.

Setki tysięcy robotników nie mając dzisiaj za-

w pierwszej linii w Niemczech.

Korzyść z tego odnieśliby przedewszystkiem

Należy więc użyć wszelkich środków, aby za-Państwo polskie musi byt swój oprzeć poza pobiedz tej szkodliwej emigracyi, a jedynym, rady-produkcyą rolną, na silnym, poważnym przemyśle, kalnym środkiem, to stworzenie własnego, potężnego a to by z jednej strony zapewnić zajęcie setkom ty- przemysłu, któryby mógł zapobiec najgorszej z ruin, sięcy robotników, a z drugiej, by umożliwić uzyska- jaką jest bezsprzecznie wyludnienie kraju, spowodo-nie dodatniego bilansu, tak, by wartość wywozu prze- wane odpływem sił roboczych, nie znajdujących na wyższała wartość przywozu wyrobów przemysłowych, miejscu zajęcia.

Jest to tem konieczniejszem, że ziemie polskie roz-

Budowa silnego przemysłu jest również konie-porządzają nadmiarem sił roboczych, składających czną ze względu na obecne położenie ekonomiczne się z silnego, zdrowego, młodego robotnika, który Polski.

Ziemie polskie uległy wskutek wojny niesły- wozu tego państwa wzrasta w miarę rozwoju prze-chanemu zniszczeniu; odbudowa popalonych i poni- mysłu, a zadaniem przezornego państwa jest dbać szczonych miast, miasteczek i wsi, wymaga olbrzy- o to, by wartość wywozu dorównała, lub nawet przemień wkładów; lasy zostały przez operujące armie wyższała wartość przywozu. Polska uboga, rolnicza, w barbarzyński sposób zniszczone i zdewastowane bez własnego przemysłu, skazaną-by była na import tak, że dziesiątek lat będzie potrzeba, by je dopro- niemieckiej tandety, dla której, przy pomocy długiego wadzić do pierwotnego stanu, wobec czego przemysł i taniego kredytu umiały Niemcy dotychczas znaj-drzewny i leśny na szereg lat został zatamowanym dować rynek zbytu w krajach przemysłowo słabo i grozi nawet brak materyału budulcowego, wielkie rozwiniętych, racyonalne gospodarstwa zostały prawie doszczętnie zrujnowane, folwarki i dwory popalone, ziemia po- położy tamę zalewowi lichego, niemieckiego wyrobu ryta rowami strzeleckimi, wielkie obszary roli opu- na Wschód, a stanowić będzie pierwszorzędny rynek szczone i nieuprawione, a następstwem tego tak da- zbytu dla państw koalicyjnych, z któremi będzie lece zmniejszona produkeya rolna, że przez kilka lat mogła prowadzić ożywiony i dla obu stron korzystny z trudem zaledwie podoła a może nawet nie wy- handel wywozowy i przywozowy, starczy na własne zapotrzebowanie, a w tych warunkach mowy nie może być o eksporcie, celem istnieją w Polsce w wysokiej mierze, gdyż ziemie

Natomiast — Polska bogata, przemysłowo silna,

Warunki dla stworzenia potężnego przemysłu

uzyskania gotówki.

polskie obfitują w wielki zasób skarbów naturalnych

nie geograficzne. — Wyzyskanie tych przyrodzonych

Kopalnie węgla w Galicyi i Królestwie Kongre- jak węgiel, ruda żelazna, ropa, sól, siarka, wosk, sowem padły ofiarą rabunkowej gospodarki wrogich rudy cynkowe, gips, glina, drzewo i kamień budul-zarządów wojskowych, w następstwie czego zwięk- cowy, oraz posiadają, jak już wspomniano, nadmiar szenie produkcyi węgla, konieczne do pokrycia wła- sił roboczych, ponadto niezwykle korzystne położe-snego zapotrzebowania obecnie jest niemożliwem.

Najważniejszą gałęzią przemysłową, jaką należy

mysł hutniczy, chemiczny, włókienniczy, skórniczy,

Wobec olbrzymich wydatków, jakie państwo skarbów i korzystnych warunków dla silnego prze-polskie oczekują z powodu ciężarów powojennych, mysłu, może jedynie pomyślnie rozwiązać kwestyę jak utrzymanie setek tysięcy inwalidów, wdów i sie- gospodarczych trudności, rót, usunięcie szkód, odbudowa zniszczonych osad ludzkich i związanego z tern ogromu zadań, brak przedewszystkiem rozwinąć, to przemysł żelazny, jest dostatecznego pokrycia, a konieczność poprą- który poza Śląskiem Górnym i Cieszyńskim jest barwienia waluty potęguje te trudności, wobec czego dzo słabo rozwiniętym, na którym jednak opiera się wynalezienie odpowiednich źródeł dochodu da się cały szereg przeróbczych przemysłów, a bez którego uzyskać jedynie przez stworzenie silnego przemysłu, Polska jako państwo niezależne, istnieć nie może. gdyż tylko wywóz wyrobów przemysłowych, oraz By stworzyć należytą organizacyę przemysłową, częściowo produktów surowych, jak węgiel, sól, ropa, musi być również uruchomionym i rozwiniętym przemoże tę trudną kwestyę finansową rozwiązać.

Przemysł żelazny ma w Polsce widoki bardzo

Rudy żelazne, wprawdzie niskoprocentowe, bo

jami przemysłowymi.

Stworzenie wielkiego przemysłu w Polsce, mającej wszelkie po temu warunki, leży przedewszyst- derytów, rudy ilastej, brunatnej, darniowej, hematy-kiem w interesie państw koalicyjnych, a więc Anglii, tów } sf erosy derytów. Rudy te, przy odpowiedniej Francyi, Ameryki i Belgii, dla których to państw domieszce rud bogatszych w szczególności szwedz-Polska w miarę rozwoju własnego przemysłu stanie kich i rosyjskich z Krzywego Rogu, przedstawiają się rynkiem zbytu dla maszyn i ich części składo- niezmiernie cenny materyał dla hutnictwa żelaznego, wych, nieodzownych w fabrykach, dla wszelkiego    Pokłady tych rud rozciągają się płytko na wiel-

rodzaju surowca z nich przerabianego, oraz dla wszel- kiej przestrzeni po lewym brzegu Wisły, a dochodząc kich w przemyśle potrzebnych artykułów pomocni- niemal do jej brzegów, mają dobre warunki komu-czych. Wiadomą jest rzeczą, że im bardziej przemy- nikacyi, gdyż w bezpośrednią ich okolicę mogą być słowem jest państwo, tern wyższą jest wartość przy- Wisłą dowiezione tak rudy szwedzkie, jak węgiel i wozu do tego państwa, podczas gdy państwa opie- koks z polskiego zagłębia węglowego. Racyonalnie rające byt swój przeważnie na rolnictwie, mają sto- . odbudowywane mogą stać się podstawą do stworze-sunkowo małe zapotrzebowanie. Na poparcie tego nia na miejscu potężnego przemysłu żelaznego i ca-zdania mogą posłużyć następujące cyfry : Wielka Bry- fe£° szeregu gałęzi przemysłu przeróbczego żelaznego tania wysłała w roku 1913 do Niemiec towarów za i metalowego.

1438 milionów marek, do Belgii za 551 milionów, do Szwajcaryi za 536 milionów, podczas gdy cała sportu, natomiast na miejscu może być ich bogactwo wartość wywozu do olbrzymiej Rosy i europejskiej i wyzyskane nader ekonomicznie z korzyścią dla pań-azyatyckiej wynosiła 880 milionów, do Rumunii 140 stwa polskiego i dla państw zaprzyjaźnionych. Na a do Turcyi zaledwie 98 milionów marek. Cyfry tern bogactwie rud żelaznych powinna się oprzeć te najwymowniej świadczą o tern, że z rozwojem gospodarka przemysłowa państwa polskiego, przemysłu danego państwa, wzrasta wartość importu, a więc wartość rynku zbytu dla innych państw.

Rzecz oczywista, że i na odwrót, wartość wy-

Polska, jako państwo niezależne, może dla ceramiczny, szklany, drzewny i budowlany, państw koalicyi przedstawiać poważną wartość tylko wtedy, gdy będzie politycznie silną, a ekonomicznie dobrego rozwoju, Polska posiada bowiem wszystkie niezawisłą, a więc gdy będzie rozporządzała zdro- trzy nieodzowne materyały, a mianowicie rudy że-wym, poważnym przemysłem, gdyż tylko poważny lazne, węgiel i koks. wzrost przemysłu może dodatnio wpłynąć na rozwój handlu zewnętrznego, t. j. wymiany z innymi kra- zawierające 30 do 40% żelaza, jednakże bardzo dobrej jakości, występują w wielkiej ilości w ziemi kieleckiej, piotrkowskiej i radomskiej w postaci sy-

Zbyt ubogie w żelazo nie zniosą dalszego tran-

Drugi, do tego przemysłu nieodzowny artykuł, węgiel kamienny, znajduje się również w dostatecznej ilości, o ile nastąpi zjednoczenie ziem polskich

Wobec znacznej zawartości wody i popiołu, a małej stosunkowo wartości kalorymetrycznej, węgiel galicyjski nie znosi dalekiego transportu, może więc być używanym tylko na ograniczonych przestrzeniach i do celów podrzędnych. Podobnie przedstawia

w ramach, odpowiadających historycznej i etnograficznej słuszności.

Ten podstawowy artykuł wszelkiego rozwoju przemysłowego jest dla siły gospodarczej każdego państwa pierwszym czynnikiem a jego zapasy decydują o istotnej materyalnej wartości tak, jak przeciętna konsumcya węgla na głowę jest wykładnikiem stanu kultury i gospodarczego rozwoju państwa (konsumcya węgla wynosi w Niemczech 2600 kg., podczas gdy w Galicyi zaledwie 320 kg. na głowę).

Wszystkie zasoby węgla kamiennego na ziemiach polskich, zgromadzone są w jednem zagłębiu, tzw. morawsko - śląsko - polskiem, a właściwie tylko polskiem, gdyż zagłębie to położone jest na ziemiach polskich, prawie wyłącznie zamieszkałych przez rdzennie polską ludność.

Zagłębie to obejmuje owalny obszar, którego granica biegnie na zachodzie od Świnowa (Schönbrunn) na Morawach w kierunku północno - wschodnim do Pyskowic (Preiskretschen) na wschód od Raciborza, skąd w kierunku wschodnim do Tarnowie na Górnym Śląsku i do Siewierza w Królestwie Kon-gresowem, a następnie w kierunku południowo-wschodnim przez Krzeszowice w Galicyi ku Rącznej pod Krakowem, gdzie granica przybiera kierunek południowy a następnie na prawym brzegu Wisły przechodzi na południowy zachód i przebiega u stóp Podkarpacia ku Świnowowi.

Przestrzeń, jaką zajmuje całe zagłębie, którego południowa granica nie została jeszcze ustaloną, wynosi około 6000 km.Q, z czego przypada na Śląsk Górny przeszło 3000 kmCU, na Królestwo Kongresowe 500 km[H, na Galicyę 1400 kmD, na Śląsk cieszyński w przybliżeniu 800, a na Morawy około 300 kmD.

Formacya węglowa ukryta pod młodszemi warstwami, zawiera szereg pokładów od 0⁻3 m. do 18 m. a lokalnie nawet do 24 m. grubości, a łączna miąższość tych pokładów według dra Petersa wynosi na zachodzie około 86 m. a na wschodzie przeciętnie 24 do 40 metrów. Stosownie do tego znajdują się w zagłębiu tern olbrzymie zapasy węgla, które możną w przybliżeniu w następujący sposób ocenić:

Górny Śląsk posiada około 165 miliardów ton, z czego na część czysto polską przypada około 158 miliardów ton, a z Cieszyńskiego przypada około 20 miliardów na część polską, a 5 na mieszaną czesko-polską. Morawy około 10 miliardów, Galicya 20, a Królestwo Kongresowe około 6, tak, że państwu polskiemu powinien przypaść zapas węgla około 200 miliardów ton. Te zapasy prawdopodobne przyjęte są do głębokości 2000 metrów.

Pomimo tego wielkiego bogactwa, Polska rozporządza bez Śląska Górnego i Śląska Cieszyńskiego bardzo małą ilością węgla zdatnego do celów przemysłowych, a węgla koksującego nie posiada zupełnie, gdyż tylko węgiel w zachodnim skrzydle zagłębia w szczególności w Śląsku cieszyńskim a częściowo na Górnym Śląsku jest koksującym, podczas gdy węgiel galicyjski jest węglem pośledniejszego gatunku o wartości cieplikowej 5200 do 6500 kaloryj, nadającym się jedynie na cele opałowe w gospodarstwie domowem i do opalania kotłów w drobnym przemyśle.

się sprawa z węglem w Królestwie Kongresowem; tam węgiel jest wprawdzie jakościowo lepszy, posiadający wyższą wartość cieplikową, nie nadaje się jednak ani do koksowania, ani do opalania kotłów z generatorami, nie jest węglem gazowym, wobec czego tak Galicya, jak i Królestwo Kongresowe nie mogłyby oprzeć poważnego przemysłu na swoim węglu, a w każdym razie Polska pod względem przemysłu żelaznego zależnąby była w zupełności od państw koks posiadających.

Że tak jest w istocie, dowodzi tego obecny stan przemysłu w Galicyi i Królestwie Kongresowem. — W Królestwie przemysł żelazny bardzo się słabo rozwijał, a zależny w zupełności pod względem dostawy koksu od Niemiec względnie Austryi, walczyć musiał z ustawicznemi trudnościami. Wytwórczość węgla w roku 1913 w Galicyi i Królestwie wynosiła tylko 6*8 milionów ton. Przemysłu żelaznego w Galicyi zupełnie niema, a stan przemysłowy tej części Polski był bardzo niski, tak, że nawet produkeya węgla była ograniczoną, a roczna wytwórczość wynosiła zaledwie 2 miliony ton.

Zupełnie inaczej przedstawia się sprawa, gdy z państwem polskiem złączony zostanie Śląsk Górny i Cieszyński. Dzięki znakomitej jakości węgla, stan przemysłu obu tych krajów jest bardzo wysoki, a roczna wytwórczość węgla odpowiadała zapotrzebowaniu przemysłu i była bez porównania wyższą od produkcyi w całej Polsce.

W roku 1913, Górny Śląsk zatrudniając w kopalniach 123.349 robotników, wyprodukował 43,801.056 ton węgla, z którego sprzedał 40,337.215 ton za sumę 379,835.272 marek, przeciętnie po cenie 9‘45 marek za tonę; produkeya koksu w 17 koksowniach wynosiła 2,201.899 ton, wartości 31,744.000 marek; w 10 kopalniach rudy żelaznej wydobyto 138.204 ton rudy wartości 917.599 marek, a w 22 kopalniach rudy cynkowej i ołowianej wyprodukowano 568.404 ton gal-manu, blendy, rud ołowianych i rudy siarczanej ogólnej wartości 36,222.503 marek. Ponadto wartość pobocznych produktów jak amoniaku, benzolu itp. wynosiła 15,760.000 marek.

Według urzędowych dat wartość wydobytego surowca górniczego t. zn. węgla i rud, produktów destylacyjnych oraz produktów hutniczych i chemicznych wynosiła w roku 1913 przeszło 900 milionów marek.

Na tej więc odwiecznie polskiej ziemi, oderwanej od swej macierzy wydobywa się rękami polskiego robotnika dla niemieckiego państwa rocznie blisko miliard marek, bo z wyjątkiem urzędników i dozorców i 2 do 3°/₀ robotników, resztę masy robotniczej stanowią Polacy, a ilość polskich robotników, zatrudnionych w górnictwie i przemyśle na Górnym Śląsku, wynosiła w roku 1913 okrągło 190.000. Czyż więc nie byłoby krzyczącą niesprawiedliwością, jeżeliby ten polski Śląsk, zroszony potem polskiego robotnika, miał pozostać nadal przy państwie niemie-ckiem, na wieki oderwany od polskiej swej macierzy, by przy pomocy polskiego robotnika Niemcy miały się szybko dźwigać ekonomicznie, a jego spracowana dłoń miała się przyczyniać do odbudowy całości potęgi Niemiec, jak się dotychczas działo, tak w polskich zrabowanych przez Niemcy ziemiach, jak i w Westfalii i nadreńskich hutach i kopalniach, gdzie setki tysięcy polskich robotników, wydobywając z głębi ziemi miliardy, kładły podwaliny i przyczyniały się

Łączna wytwórczość tych kopalń wynosiła-w r. 1908 wraz z siedmioma kopalniami na Morawach, W historycznym momencie naprawiania krzywd a mianowicie w Morawskiej Ostrawie, Witkowicach, powinna być usuniętą i ta niesprawiedliwość, a Górny Maryańskich Górach, Zabrzegu i Przywozie 7,432.085 Śląsk powinien i musi być przyłączony do Polski, ton, a koksu 1,795.063 ton, a w roku 19131.węgla co mu się ze względów historycznych i etnograficz- 9,362.795 ton. nych słusznie należy, a pod względem gospodarczym jest nieodzownem.

w wysokim stopniu do tej potęgi Niemiec, która dla całej Europy stała się postrachem i klątwą.

Głębokie wiercenia w śląskich miejscowościach: _ ,    Pogwizdów, Zabrzeg, Drohomyśl, Żuków, Ropica,

Podobnie i Śląsk Cieszyński, jakkolwiek w mniej- Końskie, Dębowiec, Dziedzice, stwierdziły wprawdzie szym stopniu, posiada bardzo silnie rozwinięty prze- wielkie bogactwo pokładów węglowych, złożonych mysł, a wytwórczość węgla w roku 1913 wynosiła jednak głęboko pod warstwami młodszych formacyj, Śląsku, zamieszkałym wyłącznie przez polską lu- wymagających więc do wydobycia z nich węgla wiel-dność 4-6 milionów ton, na Morawach i reszcie Śląska kiego nakładu pieniędzy i szeregu lat. Wobec słabo posiadającego ludność mieszaną 4'7 milionów ton dotychczas rozwiniętego kopalnictwa węgla tak w Ga-w§gla-    .... licyi jak i na Śląsku Cieszyńskim, wytwórczość

Tak zwane Krakowskie Zagłębie, tj. galicyjska wszystkich kopalń, położonych w tych dwu krajach, część zagłębia węglowego, pomimo swego wielkiego wystarczy zaledwie na pokrycie własnego zapotrze-obszaru i stwierdzonego bogactwa węglowego otwartą bowania z małą nadwyżką na wywóz do reszty Polski, jest tylko na małej przestrzeni za pomocą kopalń w Jaworzniu, Borach, Sierszy, Tenczynku, Libiążu

na

Z tego powyższego zestawienia wynika, że po-,    .    ,.    ...    . . .    . wstająca Polska nie może się obejść tak bez Śląska

łączenie jest dla państwa polskiego kwestyą bytu, gdyż w przeciwnym razie, rozporządzając tylko ilością 14 milionów ton węgla rocznie, nie mogłoby państwo pokryć nawet własnego zapotrzebowania, a tern samem nie mogłoby rozwinąć wielkiego przemysłu. Cały rozwój zależny byłby od obcej dostawy, co w okresie powojennym mogłoby się stać zabójczem i w wysokim stopniu dla dobrobytu młodego państwa niebezpiecznem.

Przez przyłączenie do Polski Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego aż po Ostrawicę, dysponowałoby państwo polskie produkcyą około 60 milionów ton rocznie, a więc produkcyą, któraby wystarczając zupełnie na własne potrzeby, umożliwiła stworzenie i rozwój wielkiego przemysłu, a ponadto eksportem W Królestwie Kongresowem, prodnkcya wyno- nadmiaru produkcyi węgla i koksu, przyczyniła się sząca w roku 1913 okrągło 6’8 milionów ton wystar- do poprawienia waluty i stanu ekonomicznego państwa, czała częściowo na potrzeby Królestwa, reszta przychodziła z zagłębia donieckiego, z Niemiec, a nawet z Anglii.

. Brzeszczach, tam, gdzie pokłady węgla lezą w nie- Cieszyńskiego jak i Śląska Górnego, którego przy-znacznej głębokości pod powierzchną, z czego tylko kopalnie w Jaworzniu, Sierszy i Tenczynku należą do starszych, podczas gdy kopalnie w Brzeszczach i Libiążu dopiero w ostatnich latach zostały zbudowane. Reszta olbrzymiej przestrzeni jest nienaru-ruszoną, zbadaną dopiero rzadko rozrzuconemi głę-bokiemi wierceniami. W latach przedwojennych pro-dukcya węgla w Galicyi nie wystarczała na pokrycie potrzeb kraju i musiano niedobór pokrywać węglem, sprowadzanym przeważnie z Górnego Śląska.

W roku 1911 sprowadzono do Galicyi 1,620.000 ton węgla z Górnego Śląska, podczas gdy cała wytwórczość węgla w Galicyi w tym roku wynosiła 1,800.000 ton, a więc blisko połowę zapotrzebowania musiano pokryć importem z Niemiec.

Uwzględniając produkcyę węgla w poszczególnych państwach Europy, musi się również nabrać przekonania, że takie rozwiązanie kwestyi odpowiada Obecnie, wobec zjednoczonych obszarów, pro- sprawiedliwości w stosunku rozdziału europejskich dukcya Królestwa Kongresowego i Galicyi, nie mo- zapasów węglowych, przez co nastąpiłaby pewna ró-głaby pokryć wewnętrznego zapotrzebowania ziem wnowaga w gospodarce węglowej, gdyż przydziela-polskich, nie mówiąc już o eksporcie nawet przy jąc Górny i Cieszyński Śląsk do Polski zapobieżo-obecnym, słabo rozwiniętym przemyśle, a rozwój noby ogarnięciu monopolu produkcyi węgla przez przemysłu zależnym byłby tylko od dostawy węgla Niemcy. Państwo to bowiem, stojąc ze swą produkcyą i koksu z Śląska Górnego i Cieszyńskiego.    279 milionów ton rocznie na pierwszem miejscu

Śląsk Cieszyński, którego historyczną i etno- w Europie, mogłoby w miarę wyczerpywania się graficzną granicę stanowi rzeczka Ostrawie a, gdzie zapasów węgla w innych państwach, w krótkim sto-ludność polska z wyjątkiem południowej części po- sunkowo czasie uzyskać taką przewagę, że pod tym wiatu frydeckiego stanowi ponad 70% ludności, po- względem zapanowałoby nad całą Europą. Według siada wprawdzie olbrzymie bogactwo węgla pierwszej zestawień wytwórczości węgla w roku 1913, na czele jakości, dostarczającego znakomitego koksu, jednakże stoją Niemcy, produkując 279 milionów ton, drugie i tutaj, podobnie jak w Galicyi, tylko nieznaczna miejsce zajmuje Anglia z 269 milionami ton, potem część terenu węglowego zajęta jest przez kopalnie, idzie Austrya z 42 milionami, następnie Francya z 41 podczas gdy reszta poza wieceniami próbnemi nie milionami, dalej Rosya z 26 milionami a w końcu

została naruszoną.

Belgia z 23 milionami ton.

Kopalnie węgla istnieją w Karwinie, Dąbrowej,

Orłowej, w Łazach, w Dolnej Suchej, Pietwałdzie, rządzając jeszcze 240 milionami ton rocznej wytwór-Porębie, Michałkowicach, Małych Kończycach i Gru- czości, zajęłyby drugie miejsce po Anglii i wobec szowie, a więc w gminach, leżących przeważnie w po- zapasów Polski nie mogłyby opanować monopolu wiecie frysztackim, który według spisu ludności wytwórczości węgla w Europie, w roku 1900 miał:

Po odpadnięciu Górnego Śląska Niemcy rozpo-

Polaków 71.727 t. j. 80*39°/0 Czechów Niemców

9.714 „ 10'83°/0 8.279 „ 9-22 %

Zasoby węgla poszczególnych państw są bowiem ograniczone i w przybliżeniu można obliczyć okres czasu, w jakim zostaną wyczerpane. Według obliczeń Krecha, Ramzaya, a w ostatnich czasach inż

LEOPO“

i"/V.

"'j

’t«4 .

P;

S i If 3 ifL dt

Tejrhen

SI

1913

V\T

*r

S*

=â

Pradijrhnn du chsrion

La Pologne

W°Ws

"■<7.7

Ti c hec ho -S/orJtc

Carte d' ensemble

des existences de. charbon dans l’Etat Tschecho-Storoc

%à

'(i

/*>__

l./JJ

EläüS hemie

mïïT/k houille

fi

*§

ri

/ion ąrc ~y

Cra cc rhè en Tt we ri/919

F^l

J il

..>

v..

■i

!U

\l

s'

«ü

Do artykułu inż. Fr. Drobniaka:

2Si

-'V.,

»*#

i *•

<ô

il

r-'

Węgiel jako postulat żywotności państwa polskiego“.

RiifJirn

41

<s>

<?

Base

rà

4^.1° »*. oj¹»

ą*o°

«2s*

Łm*

Ł.    .1

fv!    •

%> J

Haute.-

Hü*

CSï

«r

atolu')~

\>

A. Goldreicha, można trwanie zapasów węgla w poszczególnych państwach przyjąć w następujący sposób :

Anglii przy obecnym stanie produkcyi starczyć ma zapasów na 500 do 600 lat, Francyi i Belgii na 400 do 500 lat, podczas gdy zapasy dotychczasowych Niemiec razem z Górnym Śląskiem według niemieckich obliczeń mogą wystarczyć na 2500 lat.

Polska po zjednoczeniu Królestwa Kongresowego, Galicyi, Górnego Śląska i Księstwa Cieszyńskiego otrzyma zapasy, które przy rocznej wytwórczości 60 milionów ton, wystarczyć mogą na 2500 do 3000 lat. W ten sposób, państwo polskie, stanowiłoby w przyszłości potężną zaporę dla zmonopolizowania wytwórczości węgla przez Niemcy, dla których węgiel i żelazo stanowiły dotychczas główną podstawę militarnej i ekonomicznej potęgi, która, jakkolwiek chwilowo złamana, z biegiem lat dzięki tym naturalnym skarbom mogłaby na nowo odżyć i stać się ponownem niebezpieczeństwem dla spokoju i równowagi Europy. W węglu bowiem i żelazie tkwi niespożyta siła Niemiec, a dopóki nieTzostanie stworzoną przeciwwaga, Europa nie będzie bezpieczną ; przeciwwagą może stać się jedynie państwo polskie, zjednoczone w historycznych i etnograficznych f granicach, ze zjednoczonem polskiem zagłębiem węglo-wem. Tylko przy pomocy tych skarbów, które przyroda na ziemiach polskich pod postacią polskiego zagłębia węglowego złożyła, może Polska stać się potężną i jako taka może być wałem między barbarzyństwem wschodu, a potęgą chwilowo upokorzonych Niemiec, których wiecznem pragnieniem będzie chęć powetowania klęski i poniżenia poniesionego w obecnej wojnie.

Memorjał w sprawie gazów ziemnych okolic^Krosna¹).

napisał

Dr. Jan Nowak.

Obecna produkcya obszaru w metrach³ na minutę: Winnica Nr. 2. .

Brzezówka Nr. 1 Męcinka Nr. 1. .

Męcinka Nr. 2..

40

. . 0.020 . . 0.010

Wiadomości wstępne.

Dziesięć lat temu Hannowersko-Galicyjskie gwarectwo naftowe w Potoku dowierciło się w poszukiwaniu ropy na terenie gmin Winnica i Brzezówka powiatu jasielskiego w dwóch, względnie trzech otworach wiertniczych zamiast ropy ogromnych ilości gazów, które zwłaszcza z otworu Winnica Nr. 2. z dużym hukiem wydobywały się w powietrze zupełnie nie zużytkowane. Dopiero w roku 1917, pod koniec wojny, gdy o węgiel coraz było trudniej, zużytkowano gaz tych otworów i do wierconego już w czasie wojny otworu Męcinka Nr. 1. firmy J. M. Water-keyn do opalania rafinery i nafty w Krośnie, Jedliczu i Jaśle i kopalń nafty w Potoku i Krościenku.

W ostatnich dniach dowiercono otwór Nr. 2. tegoż Towarzystwa, które z głębokości 797¹2 m dostarczał w pierwszych dniach 240 m³ gazu na minutę, obecnie zaś po wybuchu, który nastąpił 16 lutego 1919, wyrzuca w powietrze przeszło 300 ms gazu na minutę.

Cyfry ilustrujące.

65

280 (conajmniej) Razem . . 393 m³/min.

Na dobę wynosi ta produkcya 565.920 m³, na rok 203,731.200 m³, co się równa 32.596 wagonów węgla o 6000 kaloryach, czyli licząc węgiel po dzisiejszej cenie (1700 K) 55,413.200 K rocznie.

Największy zbiornik gazu sztucznego na kontynencie znajduje się we Wiedniu w Brigittenau i posiada pojemność 250.000 m³. Zbiornik ten można dzienną produkcyą zagłębia wypełnić przeszło dwukrotnie w przeciągu 24 godzin. Tą ilością gazu, którą nasze zagłębie produkuje można biorąc w rachubę dzisiejsze zapotrzebowanie gazu sztucznego zaopatrzyć w gaz przeszło 20 takich miast jak Lwów, zaś połową produkcyi zastąpić węgiel we wszystkich kopalniach i rafineryach zachodniej Galicyi, które zużywają 16.000 wagonów węgla rocznie.

Świeżo dowiercony otwór Męcinka Nr. 2. staje wysokością swej produkcyi obok najobfitszych na święcie i nawet w tak sławnem zagłębiu gazowetn siedmio-grodzkiem jeden dotychczas tylko otwór go przewyższa; z wielu dziesiątek zaś reszty szybów żaden mu nie dorównywa. Zaś produkcya czterech szybów zagłębia stawia je na trzeciem j miejscu produkcyi światowej wedle następującego zestawienia:

Produkcya roczna w miliardach m³. Ameryka północna .

Węgry.......

Zagłębie nasze . . .

Niemcy......

Rosya.......

Rumunia......

Włochy......

Należy przytem nadmienić, że cyfry w innych krajach rozkładają się na setki, a nieraz tysiące szybów, gdy w naszym wypadku chodzi tylko o cztery otwory wiertnicze.

Zużycie.

Rafinerye w Krośnie, Jedliczu i Jaśle, jakoteż kopalnie nafty i gazu w Dobrucowej, Winnicy, Męcince, Jaszczwi, Potoku, Toroszówce, Krośnie i Krościenku zużywają dziennie maksymalnie 161.280 m3 gazu — reszta zaś wypływa w powietrze nie zużyta.

Gdybyśmy liczyli niesłychanie optymistycznie, to najmniesza ilość gazu uchodząca w powietrze wyniesie 250 m³/min. Reprezentuje to 2,500.000 kaloryi na minutę, zaś na dobę 3.600,000.000 kaloryi co się równa 60 wagonom węgla po 6000 kaloryi.

Tą ilością gazu można zamienić na parę 600 cystern wody w 24 godzinach, utrzymać w ruchu maszynę parową o dzielności 33.000 HP, lub silnik gazowy o dzielności 60.000 HP, można puścić w ruch centralę elektryczną produkującą dziennie 40.000 KW, opalić stalownię z dziesięciu pieców Martina, wytwa-

rzających razem 50 wagonów stali w sześciogodzin- że gaz ziemny daje się użyć znacznie wielo stronnie j nej szarży.

niż elektryczność, gdyż w wypadku zamiany nie wy-

minutę 680 K).

Przyszłość zagłębia.

Tych kilka cyfr nietylko nie przesadzonych, zyskuje się wysokiej wartości kalorycznej, a traci się lecz owszem umyślnie obniżonych, unaoczniają jaki wiele na energii. Nadto ważnym jest i ten wzgląd, niesłychany majątek traci się tu bezpowrotnie (na że większe miasta mają z reguły na miejscu przewody gazowe więc tańsza jest instalacya, chodzi tylko o doprowadzenie głównych rurociągów.

Wystarczy nadmienić, że gazem, który obecnie

W Ameryce północnej istnieje sieć rurociągów

roztrwoniona starczyłaby połowie miejskiej ludności

Początkowe doświadczenia, porobione zwłaszcza z naszego zagłębia uchodzi w powietrze, można zao-w Ameryce północnej źle usposabiały przedsiębior- patrzyć bardzo obficie w światło i opał miasto o 250.000 ców do robienia inwestycyi przez zakładanie fabryk ludności. Miasto tak duże jak Budapeszt prelimino-na terenach gazowych, a to ze względu na przy- wało do swych celów 300.000 m³ gazu dziennie, puszczalną krótkotrwałość produkcyi. Nie potrzeba nadmieniać, że obawy te okazały się bezprzedmio- o ogólnej długości 40.000 km, a więc tejsamej dłu-towe, ale doświadczenie to kosztowało miliardy strat, gości co równik ziemski, dostarczająca oświetlenia Obecnie produkcya amerykańska daje 355,000.000 i opału 800-000 domom i 7.000 warsztatom. 5,000.000 marek dochodu, rosyjska w czasie rozkwitu w roku ludzi korzysta ze światła i opału, zaś 5 i ¹k miliona 1907 dawała 2,000.000 rubli rocznie i t. d. Jakżeż ze światła. Mimo to trwoni się tyle gazu, że część przedstawiają się widoki dla naszego zagłębia?

Tu posiadamy już daty, na których się bez- Stanów Zjednoczonych. Ponieważ wartość kaloryczna względnie możemy oprzeć. Oto, jak wspomniałem na gazu większa jest niż węgla, konkuruje on skutecznie początku, otwór Winnica Nr. 2. daje dziś jeszcze po z węglem, którego transport kolejami jest znacznie dziesięciu latach 65 m³ gazu na minutę, co czyni droższy.

na dobę 93.600 m '. Dla porównania należy nadmie-    Gdybyśmy w tej chwili mieli materyał na 34 km

Rurociąg o średnicy 37 cm (15 cali ang.) wytrzymujący ciśnienie 25 atmosfer przy ciśnieniu po-czątkówem tylko 10 atmosfer, mógłby 250 m³ gazu na minutę w całości doprowadzić na odległość 200 km czyli moglibyśmy dostarczać gazu dla oświetlenia Lwowa i Krakowa, oczywiście z uwzględnieniem wszystkich większych miast po drodze. Wtedy opłaciłoby się dowiercenie jeszcze dwu szybów, które razem pokryłyby wynikające stąd zapotrzebowanie.

Gaz jest najidealniejszym materyałem opałowym z powodu czystości, równomiernej temperatury, możności używania bez generatorów i związanych z tern niedogodności, jak n. p. pył, dalej z powodu momentalnej sprawności przy zapalaniu, pozwalającej na ogromną oszczędność. Ponieważ przy zastosowaniu odpowiednich palników płomień gazowy jest bezwonny, bezbarwny i nie wydziela sadzy, nie niszczy więc i nie zanieczyszcza przerabianego mate-ryału, dlatego ma on w Ameryce ogromny popvt w przemysłach metalurgicznym, chemicznym i ceramicznym. Na miejscu mogłyby więc powstać piece martenowskie do wyrobu stali, kaflarnie, fabryki cementu, czerni drukarskiej, papy dachowej, lin wiertniczych i t. d. do czego materyał z wyjątkiem żelaza jest na miejscu.

nić, że w Ameryce północnej studnie o średniej pro- rurociągu gazowego wraz z uszczelnieniami, mogli-dukcyi dziennej 7 — 8000 m³, kwalifikują się jako byśmy pokryć zapotrzebowanie opałowe bez mała bardzo dobre, a szyby o wydajności dziennej 2—3000 wszystkich kopalń nafty zachodnio-galicyjskich, przez m³ jako rentowne. Wedle tego najgorszy z naszych co możnaby zaoszczędzić dla innych celów około otworów Brzezówka Nr. 1., produkujący dziennie 750 wagonów węgla miesięcznie. Do tego celu nie 11.520 m³, jest w porównaniu z przeciętnym bardzo do- zużylibyśmy jeszcze ani połowy dzisiejszej produkcyi brym amerykańskim szybem od niego znacznie lep- gazu naszego zagłębia, szym; cóż dopiero inne ! Wobec tego, że prawie przez 10 lat gazy uchodziły w powietrze, trybut naszej lekkomyślności, licząc tylko po 2 hal. za metr³ wynosi przeszło 25,000.000 K. Tyle zapłaciliśmy za dowód, że nasze zagłębie jest niewątpliwie długo żywotne.

Zważywszy, że dziś już przez wiercenia odkryto terenu gazowego 1,000.000 m‘-, na którym może stanąć conajmniej 120 wierceń, wobec tego dalej, że wedle badań geologicznych wielkość tego terenu jest prawdopodobnie 3—4 razy większa, można przyjąć jako pewnik, że potężną produkcyę gazową mamy zapewnioną na grube dziesiątki lat — jednakże przy racyonalnej, nie rabunkowej gospodarce.

Tymczasem wiercenie Winnica Nr. 3. ma zaledwie kilka metrów do do wiercenia ; wierceniem Dobru-cowa Nr. 1. i Gartenberg & Schreier w Męcince Nr. 1. w ciągu kilku miesięcy dowiercono się gazów. Gdy już obecnie dla produkcyi Męcinki Nr. 2. niema zużycia, będziemy w ciągu kilku miesięcy mogli się pochlubić, że nasycamy atmosferę ziemską największą ilością gazów na świecie.

Na miejscu istnieją ogromne pokłady łupków bitumicznych o zawartości bituminu 14—19%, któ-

Dlatego zabroniłem imieniem Komendy naftowej dalej pogłębiać otwór Winnica Nr. 3. i będę przestrzegał, by otworów innych również nie pogłębiano dalej niż do kilkudziesięciu metrów przed warstwami gazonośnemi.

Lecz tak dla ratowania już istniejącej produkcyi, jak w celu zapobieżenia marnotrawstwu na przyszłość, konieczną jest energiczna i natych- rych eksploatacya i przeróbka przy opale gazowym miastowa akcya państwowa.    mogłaby się stać sama dla siebie ogromnym prze

Sposoby zużytkowania gazów.

Olbrzymich skarbów gazowych używa się pra- bia się zaledwie około 20 produktów najprostszych, wie wyłącznie do oświetlenia, opału i produkcyi che- Więc i tu jest jeszcze pole do rozwinięcia ogromnej micznej. Rzadko i to zawsze tylko na miejscu żarnie- działalności, jak wogóle gdy chodzi o przemysł che-nia się je na energię elektryczną, a to z tego powodu, miczny, że wspomnę tylko fabrykacyę nawozów

mysłem. Wypada nadmienić, że w Ameryce wydobywają z ropy około 200 rodzajów rozmaitych produktów. Z naszych wysokowartościowych rop wyra-

sztucznych opartą na wiązaniu azotu z powietrza, alkoholu metylowego, formaldehydu i t. d.

Wszystkie pociągi osobowe polskich kolei mo-żnaby oświetlać tym naszym gazem, do czego rząd austryacki zbudował już na miejscu odnogę kolejową i ładownię.

Oczywista mogę tu tylko wymienić kilka z ważniejszych sposobów zużycia, nie mając pretensyi nawet zbliżyć się do wyczerpania tego tematu. Ponieważ głównjejsze cyfry przemian na rozmaite rodzaje energii podałem w poprzednim rozdziale, więc technik sobie łatwo powyższy zakres rozszerzy.

Warunki miejscowe i komunikacyjne.

Miejscowości omawiane leżą w idealnych warunkach komunikacyjnych tuż obok kolei transwersalnej (Żywiec—Nowy Sącz—Jasło—Sanok—Chyro w), połączonej na tej przestrzeni z główną linią (Kraków— Lwów) czterema liniami. Od jednej z nich (Jasło — Rzeszów, stacya Moderówka) jest nasz teren odległy o dwa kilometry. Wzdłuż całego terenu wije się duża rzeka Jasiołka o dziesiątkach kilometrów kwadratowych płaskich zupełnie brzegów i równego terenu tak, że warunki powstania ogromnych zakładów fabrycznych są rzeczywiście idealne.

Przytem wypada nadmienić, że do Jasła i Krosna są już doprowadzone duże rurociągi gazowe tak, iż o ileby zachodziła potrzeba lokowania fabryk koło tych miast, roboty mogą być natychmiast rozpoczęte.

Stanowisko Państwa.

U nas do niedawna nie było racyonalnie zorganizowanej gospodarki ani naftowej ani gazowej, a choć w ostatnich czasach zrobiono w tym względzie to i owo, to zwłaszcza co się tyczy gazów, bardzo jesteśmy dalecy od osiągnięcia minimum wymagań. Zdaje mi się, że wobec treści niniejszego me-moryału dalszych dowodów na to nie potrzeba.

Gaz jak i inne węglowodory jest u nas podobnie jak i gdzieindziej, a zwłaszcza w Ameryce północnej własnością posiadacza gruntu. Przed kilku laty rząd węgierski zrobił w tej zasadzie wyłom, wprowadziwszy monopol państwowy dla wszystkich bituminów, a więc i gazu. Za tym przykładem powinno pójść również państwo polskie przez:

1. Wprowadzenie monopolu bituminów, nie monopolizując przytem produkcyi. Tylko tą drogą da się osiągnąć racyonalna gospodarka obliczona na długie lata.

2.    Zorganizowanie kontroli państwa w tym kierunku, by ani metr gazu, ani kropla ropy nie szły na marne przez sposób eksploatacyi lekkomyślny, rabunkowy, nieumiejętny lub nieudolny.

3.    Wprowadzenie monopolu państwowego na zbiorniki, rurociągi, cysterny i inne środki transportowe dla bituminów.

Bieżąca chwila wymaga jednak przede wszy st-kiem zajęcia się państwa zużytkowaniem obecnie marnujących się bogactw państwowych. Chwila or-ganizacyi państwa specyalnie dobrze się do tego nadaje, by ono położyło rękę na naturalnych skarbach swej ziemi i miało jaknajdalej idący wgląd w gospodarkę tymi skarbami. Jeżeli to jest wskazaniem na niedaleką przyszłość, to dla najbliższej przyszłości państwo winno zorganizować akcyę, by dochody, które może czerpać z tego bogactwa były przedewszystkiem udziałem jego samego, lub przynajmniej jego obywateli.

Czas zaś nagli, gdyż w najbliższych tygodniach, a może dniach, pojawią się obce kapitały, które dla zakładania fabryk i gazociągów pozawierają umowy z producentami gazów.

Trzeba więc natychmiast i przedewszystkiem rozporządzić, by tego rodzaju umowy były możliwe wyłącznie za zgodą państwa, a po drugie zorganizować krajowe kapitały szybko w tym kierunku, by one wyprzedziły akcyę obcych kapitałów.

W tym celu należałoby unikać przedwczesnej reklamy i rozgłosu, które nam nawet w sprawie śląskiego zagłębia węglowego mogą zaszkodzić.

Dalej jest wskazane wejść natychmiast w kontakt z Ameryką i już w najbliższych miesiącach sprowadzić potrzebne rury, uszczelnienia, gazometry, kurki, fityngi, manometry i palniki dla natychmiastowego rozprowadzania gazu po kopalniach naftowych zagłębia, które stają z powodu braku opału i do zaopatrzenia w opał i światło najbliżej położonych miast, jak Krosno, Jasło i Gorlice.

W tym celu dobrzeby było wysłać fachową komisyę na miejsce dla zebrania potrzebnego mate-ryału, który zresztą tu możemy przygotować.

Brak mi dość silnych i wymownych słów do zaznaczenia, jak sprawa jest niesłychanie pilna i ważna dla naszej przyszłości ekonomicznej, niech tedy ta okoliczność tłumaczy wniesienie niniejszego me-moryału do Ministerstwa dla przychylnego traktowania zawartych w nim uwag.

O eksploatacyi gazów naftowych

napisał Aleksander Styczeń.

zestawił Stanisław Kamiński.

¹

Por. I zeszyt Czasopisma Górniczo-hutniczego z roku 1199 „Przegląd przemysłu“.

napisał Aleksander Styczeń.

Gaz naftowy stanowi wyborny materyał opa- nych ław wiertniczych, przykrywających otwory szy łowy o wartości kalorycznej w granicach od 10000— bowe i przetłaczanie go do celów użycia.

12500 kaloryi, to też już dawno zużytkowujemy go do opału kotłów, mieszkań a także do pędzenia motorów gazowych.

Sposób chwytania i eksploatacyi tegoż gazu, dzielimy na dwojaki:

1)    chwytanie gazu wprost z otworu szybowego i zużytkowanie ciśnienia naturalnego do rozprową-dzania gazu;

2)    maszynowe ssanie gazu z pod hermetycz- naftowych, nakręca się do rur hermetycznych rurują-

Sposób pierwszy, od dawna u nas używany, dziś coraz mniej znajduje zastosowanie, drugi natomiast sposób, coraz to więcej wchodzi w użycie.

1. Chwytanie gazu wprost z otworów szybowych i rozprowadzenie go własnem ciśnieniem.

By uchwycić gazy wydobywające się z szybów

Mi

cych otwór szybowy, odpowiednią głowicę opatrzoną w zasuwy i odlewy, do których przyłącza się rury odpowiedniej dymenzyi (3” lub 4”), któremi ropa wraz z gazem dostaje się do zbiornika żelaznego t.

li

Fig. 1.

z w. rozdzielacza fig. 1. Ten umieszcza się w odległości 30 m od szybu, jak również od budynków kominowych. Rozdzielacz taki składa się z dwóch kociołków żelaznych nad sobą umieszczonych i ze sobą rurami połączonych, dolny o pojemności około 5—6m³, górny 2 m³. Ropa gazem rozpylona przedostaje się do dolnego kociołka i tu skutkiem nagłego powiększenia przekroju, traci swą chyżość i na podstawie różnicy ciężarów gatunkowych, ropa oddziela się od gazu i jako cięższa spływa na dno kociołka a przez otwarcie kurka żelaznego, odpływa rurami 2” lub 3” (zależnie od ilości ropy) do dołu ropnego. Suchy gaz natomiast jako lżejszy, przedostaje się do górnego kociołka (zbiornika gazowego), stąd rurami 2” lub 3” odchodzi do miejsc użycia. Dla regulowania ciśnienia umieszcza się na zbiorniku gazowym wentyl bezpieczeństwa o średnicy grzybka odpowiadającej średnicy rurociągu dopływowego. Obciążenie wentyli zapomocą dźwigni i ciężarków, ustawia się zwykle albo na pół atmosfery, albo na 1 atmosferę, tzn. przy tern ciśnieniu wentyl działa i obniża ciśnienie wewnątrz zbiornika. Na zbiorniku gazowym umieszcza się manometr sprężynowy. W rurociąg dopływowy z szybu do zbiornika gazowego, należy włączyć 2 kurki żelazne, z tych jeden o 10 m od szybu, drugi przy samym zbiorniku, i jeden wentyl zwrotny (Riichschlag-ventil). W rurociąg odpływowy, włącza się jeden kurek żelazny i jeden wentyl zwrotny przy zbiorniku, a w odległości najmniej 10 m od każdej kotłowni należy włączyć 1 kurek żelazny, 1 garnek ze siatkami bezpieczeństwa i jeden wentyl zwrotny, w samej zaś kotłowni, 1 wentyl zamykający, którym się reguluje dopływ gazu dochodzącego do paleniska kotłowego. W kotłowni należy również umieścić mały Va" palnik motylkowy, oznajmiający nagły spadek ciśnienia w gazociągu i zgaśnięcie płomienia w palenisku kotłowem.

dukcye ropy, skutkiem wytwarzania ciśnienia u wy lotu otworu szybowego ; może mieć zastosowanie w szybach opuszczonych, nie dających produkcyi ropy, a wydzielających tylko same gazy. Częściej używa się sposobu chwytania gazu z poza rur, rurujących otwór szybowy. Uchwyt gazu odbywa się przez zamknięcie przestrzeni pomiędzy rurami, rurującymi szyb do spodu, a rurami 10”, — ściskami dębowemi lub żelaznemi (fig. 2); — są one ciasno nałożone na rury ostatniej dymenzyi, t. j. np. w których się wierci, a spoczywają na rurach np. 10”. W ściskach tych znajduje się wytoczenie, od którego wychodzą 2 lub 3 odlewy (rury), któremi gaz wydostaje się do rurociągu prowadzącego do zbiornika gazowego. Sposób ten służy do ujęcia tylko pewnej części gazu, podczas gdy reszta gazu uchodzi otworem świdrowym niezużytkowana.

2. Sposób ssania i przetłaczania gazu zapomocą siły maszynowej.

Sposób ten polega na wyssaniu gazu zapomocą wentylatorów o wyższem ciśnieniu (Hochdruckventilatoren) lub kompresorów z pod hermetycznych ław wiertniczych, nakrywających otwory szybowe i prze-tłoczeniu tegoż gazu rurociągami do miejsc użycia. Gaz ujęty zostaje we wieży wiertniczej w następujący sposób:

W wieży wiertniczej urządza się dwie podłogi (górna od dolnej o 25 cm podniesiona). Na dolnej podłodze ustawia się rury szybowe w płycie klinowej, na górnej stoi hermetyczna ława wiertnicza. Górna podłoga jest w miejscu nakryłem ławą wiertniczą tak wycięta, by płyta klinowa swobodnie mogła w razie potrzeby przez otwór ten być przeciągana. Ława wiertnicza stojąca na górnej podłodze musi być należycie do tejże uszczelniona. Pomiędzy obydwiema podłogami umieszcza się obszerne i szczelne koryto, którem gaz wraz z ropą w stronę dołu ropnego uchodzi, resztę podwójnej podłogi ubija się dobrze ziemią, lub w jakikolwiek inny sposób tak

Fig. 3.

z:

iii

■Ç

Fig. 2.

ia«i'

uszczelnia (patrz fig. 3), by cała ilość gazu jakoteż i ropy zmuszoną była iść do koryta odpływowego, a nie rozchodziła się po całej podwójnej podłodze. W niewielkiej odległości od wieży wiertniczej, rozdziela się wspólne koryto odpływowe na 2 części. Jedno, mianowicie dolne, służy do odprowadzania Sposób ten chwytania gazów dziś mało jest ropy, drugie t. j. górne, bezpośrednio na dolnem praktykowany, wpływa on bowiem ujemnie na pro- ustawione, z nim połączone, służy do odprowadzania

Tatzl

Jäger

Enk

Turbo

Fig. 5 a

?.. 1

gazu i zwykle bywa zakończone kominem dla tak zwanego naturalnego odgazowywania wieży wiertniczej. W korycie ropnem należy umieścić zasuwę, wstrzymującą dopływ gazu do dołu ropnego (fig. 3). Najpraktyczniej jest urządzać zasuwy samodziałające. Robi się je z blachy cienkiej np. 1 mm, by nie były zbyt ciężkie i wiesza się je zapomocą 2 zawiasek u wierzchu koryta ropnego. Zasuwa ta, przy zupeł-nem zamknięciu, ma spoczywać na listwach przybitych do boków koryta ropnego pod bardzo małym nachyleniem i przymykać w zupełności cały przekrój koryta ropnego. Ropa płynąca nachylonym ku dołowi ropnemu korytem, odchyla zasuwę i popod nią, przedostaje się dalszą częścią koryta, do dołu ropnego, gaz natomiast, mając małe bardzo ciśnienie, nie jest w stanie zasuwy tej podnieść i zmuszony jest iść do koryta gazowego.

W kominie gazowym należy umieścić również zasuwę; ta może być drewnianą lub żelazną i służy do regulowania działalności komina gazowego.

Często się zdarza, że przy bardzo silnych gazach, ropa bywa tak rozpylona, że przy powyższem urządzeniu, nie daje się w zupełności od gazu oddzielić; należy wtenczas włączyć w koryto gazowe rozdzielacz skrzydłowy, na których to skrzydłach ropa się osadza i ścieka odpowiedniemi rurami od-pływowemi do dołu ropnego, gaz natomiast osuszony idzie do dalszej części koryta gazowego.

Jednym z praktyczniejszych oddzielaczy ropy od gazu, ustawionym wprost na korycie ropnym, jest rozdzielacz przedstawiony na fig. 4.

wym wprost z maszyny, lub za pośrednictwem wału transmisyjnego ; mogą być również pędzone motorami gazowemi, w tym jednak wypadku musi być budynek mieszczący motory, zupełnie oddzielony od budynku wentylatorowego.

W e n ty 1 a t o ry.

Do odgazowywań tustanowickich szybów naftowych używamy wentylatorów o Wysokiem ciśnieniu. W użyciu jest kilka systemów tychże wentylatorów, i tak:

system Rod, pracujące z ciśnieniem 1300—2000 mm słupa wody

3000 mm    „    „

3000 „

3000 „

1000 „ i wyżej „ Najwięcej weszły dotąd w użucie wentylatory systemu Jäger i Ska, które stosunkowo są szczelne, pracują dobrze, dając ciśnienie 0.3 atmosfery i maksymalną ilość obrotów 400 na minutę. Wentylatory posiadają wentyle do regulowania ciśnienia; przedstawiają je fig. 5 a i 5b.

Fig. 5 b.

mm

A

JIA(MM

przy ciśnieniu 3.000 mm słupa wody,

te

Są jeszcze wentylatory o większej sprawności, dochodzące do 300 m³ gazu na minutę przy 240 obrotach, Stanowi on skrzynię drewnianą lub żelazną potrzebujące maszyny parowej o sile 270 HP — (1*50 m do 2m wysoką, 1 m szeroką, 0*5 m głęboką), jednak, a więc ponad 40 m³ na minutę, nie są do na-przegrodzoną ścianą nie dochodzącą do powały skrzyni, szych celów wskazane i raczej w razie potrzeby, W części A skrzyni (o przekroju 50 X 70), znajdują lepiej jest sprzęgnąć 2 lub więcej wentylatorów się przegrody z blachy falistej, naprzemian ustawione mniejszych razem, niż użyć 1 wentylatora wielkiego, i do przeciwległych ścian skrzyni nie dochodzące, a to ze względów stopniowego zmniejszania się pro-nachylone w stronę miejsca przyczepienia (fig. 4). dukcyi gazów z otworów szybowych, a co za tern W najniższym punkcie nachylenia takiej przegrody, idzie, możności stopniowego zmniejszania sprawności znajdują się małe otwory, któremi od gazu oddzie- całej bateryi wentylatorowej, przez wyłączanie po-lona ropa, spływa po ścianach skrzyni nazad do ko- szczególnych wentylatorów.

ryta ropnego. Część B stanowi kanał, do którego    Chcąc zbudować instalacye do odgazowywania

przyłącza się zapomocą flaszki wentylatorowe rury i zużytkowania gazów naftowych z danego szybu

ssące.

naftowego, należy w pierwszym rzędzie zmierzyć Przy budowie takiego oddzielacza (separatora), ilość wydobywającego się gazu z tego otworu, co należy baczyć na to, by powierzchnia przekroju uskutecznia się albo u wylotu otworu wiertniczego, miejsc, którymi gaz koło przygród przechodzi, nie albo też w kominie lub lutni gazowej, zapomocą odbyła mniejszą od powierzchni przekroju wentylatoro- powiednich instrumentów, n. p. anemometru. W dru-wej rury ssącej, a to by nie wytwarzać prądowi ga- gim rzędzie należy wiedzieć^ wiele kotłów parowych zów za wielkiego oporu.    ma dana instalacya opalić.

Z rozdzielacza, jak już wspomniano, ciągnie    Biorąc pod uwagę prawie powszechnie w Tu-

co

wentylator gaz, rurami hermetycznie skręconemi, Stanowicach używane kotły parowe lokomobilowe których dymenzya zależy od ilości gazów mających ₀ powierzchni ogrzewalnej 45 m¹ 2 i 10 atmosfer ci-być zużytych. Wentylatory pędzone są po większej śnienia, dochodzimy do następujących rezultatów części maszynami parowemi z przeniesieniem paso- do ilości zużywanego gazu w paleniskach kotłowych.

Fig. 4. I

1)

VMV^I

■h

2)

t--

3)

...i..

5)

9)

o sprawności na minutę obrotów podtrzeba siły masz. par. 3 m3 7 m3 10 m3 14 m3 25 m3 40 m³

X 400 X 400 X 400 X 400 X 380 X 360

3.6— 4 HP 7.5- 8 HP

10.5— 11 HP

13.5— 14 HP 24. —25 HP 39. —40 HP

1) Przy zapuszczaniu i ciągnięciu świdra zużywa się 1.8 m³ gazu na minutę ; licząc przeciętnie w szybach ponad 1000 m głębokich, 3 godziny na zapuszczenie i ciągnięcie świdra w cza-

wentylatorów Jägera, 2 mniejszych o sprawności â 14 m³ na minutę i 1 większego o sprawności 25 m3 na minutę. Jak widać na szkicu, są one tak zmontowane, że mogą pracować równolegle, to znaczy, wszystkie 3 wentylatory ciągną gaz, stosownie do swych sprawności i pchają go do wspólnego rurociągu z ciśnieniem maksymalnym 3000 mm słupa sie 12 godzin, otrzymamy 324 m³ gazu na 12 godz. wody, albo też szeregowo, t. j. przez odpowiednie

ustawienie suwaków gazowych, dwa mniejsze wentylatory pchają gaz do wielkiego wentylatora, a ten z ciśnieniem podwójnem t. j. 6000 mm słupa wody, odtłacza gaz do głównego rurociągu, lecz tylko ilość 25 m³ gazu na minutę. Wentylatory te pędzone są 138 m* gazu na 12 godz. maszyną parową o sile 50 koni parowych.

Wentylatory Jägerowkie mają łożyska pierścieniowe (Ringschmierlager), nie wymagają więc bardzo troskliwej opieki. Tryby wentylatora powinny być raz na jakiś czas smarem zapuszczane, wentylatora 630 m³ gazu na 12 godz. jednak w środku nie należy nigdy smarować, lecz

po długiem użyciu można go czystą naftą przepłukać.

Na głównym rurociągu tłoczącym należy umieścić manometr rtęciowy i termometr, według których prowadzący maszynę parową ma się oryentować.

W odgałęzienia gazociągu, prowadzącego gaz do kotłów, należy w oddaleniu 10 m od kotłowni, włączyć 1 kurek gazowy, 1 garnek gazowy ze siatkami bezpieczeństwa Davy’ego (t.zw. filter gazowy) dżin, otrzymamy .... 60 m³ gazu na 12 godz. i 1 wentyl zwrotny. Najpraktyczniejszy filter gazowy Razem 1152 m³ gazu na 12 godz. (garnek z siatkami bezpieczeństwa) jest na fig. 7 czyli na minutę przeciętnie 1.6 m³ gazu zużywa 1 przedstawiony, kocioł lokomobilowy o powierzchni wyżej podanej.

Przy obliczaniu instalacyi gazowej, bierzemy jako podstawę 2m³ gazu na minutę.

Z szybu, który daje np. 25 m³ gazu na minutę, można opalić 13—14 kotłów parowych lokomobi-lowych.

2)    Podczas łyżkowania i tło

kowania, zużywa się 2.3 m3 gazu na minutę. Łyżkowanie trwa przeciętnie 1 godzinę w czasie 12 godzin, otrzymamy.......

3)    Podczas wiercenia zużywa się 1.5 m³ gazu na minutę; wiercenie trwa 7 godzin w czasie 12 godzin otrzy

mamy .........

4) Podczas zmiany świdra lub jakichkolwiek naprawek we wieży wiertniczej, kiedy maszyna znajduje się w powolnym ruchu, zużywa się 1 m³ gazu na minutę. Licząc tych przerw 1 godzinę w czasie 12 go-

-    Fig. 7.

Ponieważ maksymalne ciśnienie wentylatorów 3000 mm słupa wody = 0.3 atmosfery, jest stosunkowo nie wielkie, należy używać rurociągów rozprowadzających gaz odpowiednio wielkich, by przy tern ciśnieniu można było wystarczającą ilość gazu w minucie pod kotły doprowadzić.

Jako podstawę do obliczenia głównego rurociągu bierzemy, że przy ciśnieniu wentylatorowym (t. j. przeciętnie około 2000 mm słupa wody), chcąc doprowadzić do kotła (lokomobilowego) dostateczną ilość gazu, potrzebujemy 1 rury 1.5" = (10.75 cm2 przekroju), chcąc więc opalić n. p. 13 — 14 kotłów parowych (lokomobilowych) musimy dać główny rurociąg 14 X 10.75 cm² = 150.5 cm², co odpowiada mniej więcej rurze 6" hermetycznej i z tych rur 6" skręcić musimy główny nasz rurociąg, wyprowadzając od tego boczne odgałęzienia do każdego kotła â IV2"—2".

il

Składa się z rury 9" lub 7", w której umieszczone są wsuwalne rama ze siatkami o 140 oczkach na 1 cm². Siatki te mają położenie prostopadłe do dna kociołka. Zaleta tych garnków jest ta, że siatki Davy’ego, stojąc prostopadle, nie mogą się tak prędko zanieczyścić; benzyna lub ropa, dostawszy się do takiego garnka, spływa po siatkach na dno kociołka i odpowiednim kurkiem daje się odpuszczać. Oprócz tego siatki te mając dużą powierzchnię, nie wytwarzają wielkiego oporu prądowi gazów.

Fig. 6.

Fig. 8.

■<ni=4=

rrvbr:

HN

-ft

fi

Jak wyżej wspomniano, można do jednej ma*    Fig. 8. przedstawia zwrotny wentyl klapowy,

szyny parowej sprzęgnąć kilka wentylatorów. Taką w którym lekka blaszana klapa uwieszona na za-bateryę wentylatorową przedstawia fig. 6. Jestto wiasie, spoczywa na skośnem siedzeniu, filcem lub urządzenie na eksploatacyę 53 m³ gazu na minutę skórą uszczelnionym. Wentyl taki wytwarza mały i 3000 mm ciśnienia słupa wody i składa się z 3 opór gazowi wentylatorowemu.

4.3% powietrza.

Jedną z najważniejszych rzeczy przy opale gazem wentylatorowym, są palniki gazowe ; powinny być tak skonstruowane, by suma powierzchni otworów w palniku równała się przekrojowi rury doprowadzającej gaz. Wtenczas palnik tego rodzaju nie wytworzy znaczniejszego oporu prądowi gazów a wentylatory pracować będą dobrze i ekonomicznie. Aby jednak spalić całą ilość gazu pod kotłem dokładnie, nie wytwarzając sadzy, należy koniecznie w samym palniku doprowadzić pewną ilość powietrza, potrzebnego do spalenia gazu.

W długich rurociągach, których się powszechnie głęboko nie zakopuje, osadza się, szczególnie w porze zimowej, wielka ilość benzyny, wydzielającej się z gazu naftowego. By płyn ten z rurociągów usunąć, wierci się w dolnej części gazowej rury otwór 1" i zapomocą ścisków objemkowych, szczelnie przymocowuje się do rurociągu garnek żelazny tak zwany syfon (fig. 9).

Od czasu do czasu syfony te się wypróżnia przez otwarcie kurka Wr dokręconego do rurki ¹k" odpustowej. Syfony takie włącza się w oddaleniu od siebie 200—300 m w główny rurociąg.

Gaz ssany wentylatorem, nie może być naturalnie czystym, bez domieszki powietrza ; ilość tegoż zależy od lepszego, względnie gorszego uszczelnienia

Fig. 9.

a. n,

■y* ■«*

ławy wiertniczej, lutni i przewodów gazowych. Urząd górniczy w Drohobyczu, przepisał branie próbek gazu wentylatorowego co 12 godzin i badanie tegoż na zawartość powietrza.

Analiza gazu wentylatorowego jednego z szybów tustanowickich wykazała :

88.8% metanu

6.0% ciężkich węglowodorów 0.9% tlenu )

3.4% azotu /

SOLE POTASOWE

napisał Dr. K. Tołwiński.

Zaczynając mniej więcej od drugiej połowy dziewiętnastego wieku poznawano coraz dokładniej znaczenie i wagę soli potasowych dla celów rolnictwa i przemysłu. W latach ostatnich zastosowanie potasowych nawozów sztucznych wzrosło niezmiernie, szczególnie w krajach o kulturze starej, gdzie gleba nie posiada już tyle zasobów naturalnych dla odżywiania roślin, co niektóre obszary dziewicze starego i nowego świata. Pierwszeństwo pod tym względem przypadło Niemcom; wykryto tu bowiem olbrzymie, niewyczerpane wprost masy tych minerałów w postaci złóż w głębi ziemi.

Sole potasowe towarzyszą często złożom soli kamiennej i powstają w tych samych warunkach co i ostatnia. Płytkie szeroko rozlane zatoki morskie, oddzielone wązkiemi cieśninami lub barjerami od reszty morza, oraz jeziora bezodpływowe przy in-tensywnem parowaniu spowodowanem gorącym suchym klimatem, tworzyły owe niezbędne podstawy dla wykrystalizowywania się i osadzania soli rozpuszczonych w wodzie. Obok soli powstawały tą drogą pokłady gipsu, anhydrytu, niekiedy dolomitów i wapieni. Na miejscach więc gdzie wydobywaną jest dzisiaj sól z ziemi, należy wyobrazić sobie inne zupełnie warunki w odległych okresach geologicznych.

Sole potasowe otrzymuje się również jak wiadomo przy spalaniu roślin. Znaczenie popiołu roślinnego dla rolnictwa znanem jest od czasów najstaro-żytniejszych. Na Bukowinie niezbyt dawno jeszcze palono najpiękniejsze drzewa w celu zdobycia potażu; wielkie obszary leśne w karpatach uległy tam z tego powodu zniszczenia. Czynione są również próby wydobywania związków potasowych z roślin morskich. Większe ilości soli sodowych znajdują się w Ameryce południowej w postaci saletry chilijskiej (azotan soda Na N0₃).

Galicyjskie złoża potasowe.

W Galicyi wschodniej, mianowicie w Kałuszu, sole potasowe znane są już od kilkudziesięciu lat.

Warunki geologiczne w jakich występuje tu ten minerał w ogólnych zarysach przedstawiają się w następujący sposób : pokłady soli otoczone są iłami, należącymi do formacyi mioceńskiej i pochylone ku południowemu zachodowi. Szyb przebił po kolei zaczynając od góry: pstre iły, warstwy gipsu, iłów gipsowych, złoże sylwinu, następnie kainitu i doszedł znowu do iłów solnych spągowych. Złoże kainitu ma kilkanaście metrów miąższości.

Nowsze wiercenia wykazały pod kainitem jeszcze jedno trzecie złoże sylwinitu (40% — 60% chlorkn potasu i 22%—32% chlorku sodu) ok. 10m miążno-ści. Złoże to wydaje się przebiegać na większej przestrzeni, wobec czego zapasy sylwinitu mogą być dość znaczne*).

Eksploatacyę pokładów soli potasowych zaczęto w Kałuszu już w roku 1870, następnie z przerwami i ze zmiennem szczęściem prowadzono do czasów ostatnich. Produkcya jednak nigdy nie była zbyt wielką

Przytaczamy tu nieco dat statystycznych dotyczących produkcyi soli potasowych w Kałuszu.

Rok

wydobyto su-rowych soli WartOSC potasowych cetn. metr.

z tego wyrobiono

zł. r.

chlorku pot. cetn. m.

soli 'potas, nawozowych cetn. m.

Wartość zł. r.

1872    253.680 67.050

1873    304.067

1874    36.944

23.143

19.247

33.206

.-i <n' eó

233.298

146.352

W r. 1875 Towarzystwo eksploatające sole kałuskie upadło**).

*) Niedźwiediki J. Kopalnie w Kałuszu. Kosmos 1891. Nowsze odsłonięcia złoża soli potasowych w Kałuszu. Kosmos 1910. Drugi przyczynek do znajomości formacyi dolnej w Kałuszu. Kosmos 1912.

**) Szajnocha Wł. Płody kopalne Galicyi cz. II. 1893.

164.606    „    „

l'J09.

Produkcyę następnie ujął w swe ręce rząd au-stryacki ; ale i w tym wypadku nie była ona zbyt wielka ; np. w r. 1891 wydobyto kainitu wszystkiego 6.060 cetn. metr. wartości 4.907 zł. r. Własne jednak zapotrzebowanie Austryi w tym okresie było już dość znaczne, gdyż w r. 1891 import austryacki wynosił około 90.000 cetn. metr. na sumę około 550.000 zł. r.

Produkcya kainitu w Kałuszu w ostatnich latach zwiększyła się, gdyż

w 1906 wynosiła 115.680 cetn. m. mielonego kainitu * 1912

Zapasy jednak kainitu w Kałuszu, o ile dotąd wnioskować można, są ograniczone i trudno oczekiwać, aby wystarczyły na długi szereg lat.

Z innych miejscowości zasługuje jeszcze na wzmiankę Morszyn około Stryja, gdzie stwierdzono złoże mirabilitu (siarczan sodu Na₂ S0₄ •+- 10 H₂0) kilkumetrowej miąższości na głębokości 25—39m pod warstwami iłów gipsonośnych. Pozatem ślady soli potasowych znane są w licznych miejscowościach jak Stebniku, Turze, Utoropie około Pistynia etc. Wszystkie te miejscowości leżą w obrębie formacyi mioceńskiej³).

Mioceńskie iły solne niżu galicyjskiego tworzyły się w warunkach podobnych do skreślonych wyżej, nie jest więc wykluczonem, że obok złóż soli kamiennej, które tak licznie zaznaczają się na podkarpaciu, powstały również tu i ówdzie pokłady soli potasowych. Podkarpackie obszary mioceńskie nie są jeszcze zbadane tak dokładnie, aby można pod tym względem wypowiedzieć zdanie definitywne.W związku z badaniami wogóle zasobów naszej soli należy przeprowadzić szereg wierceń umieszczonych celowo na podstawie geologicznej, które stopniowo wykażą nam bogactwa solne podkarpacia i udział w tem soli potasowych. Oprócz wierceń specyalnych na sól, należy również poddać pod tym względem ścisłej kontroli szyby naftowe, które często przebijają miocen solonośny. Tą drogą łącznie z systematyczną pracą geologiczną na obszarze mioceńskim zakres naszego doświadczenia w dziedzinie poznania miocenu solnego szybko będzie wzrastał w płynące stąd konsekwen-cye praktyczne nie każą czekać na siebie długo.

Nasuwa się przy tem jedna uwaga, oto wydaje się, iż pewne względy przemawiają za tem, że złoża soli o pewnym typie występują nie poje-dyńczo, lecz gromadnie na większych przestrzeniach. Decydują tu takie momenty jak skład chemiczny owego ługu macierzystego jaki powstał z resztek cofającego się morza, względnie, jaki się wytworzył pod wpływem otaczającego środowiska geologicznego, lub też czynniki natury fizycznej, jak np. temperatura, sposób połączenia oddzielnych basenów z resztą morza itp.

Ponieważ w wielu wypadkach stwierdzono, że podkarpackim złożom soli kamiennej nie towarzyszą większe ilości związków potasowych, musimy więc przyjąć, że mamy tu do czynienia z pewnym typem osadów solonośnych w obrębie którego odnalezienie większych złóż potasowych staje się problematem wątpliwym. Złoża soli w Kałuszu z większem udziałem soli potasowych wydają się już należeć do innego, odmiennego typu, występującego bliżej brzegów płyty podolskiej, chociaż jeszcze w obrębie podkarpackiej formacyi solonośnej.

Z podanej wyżej charakterystyki złóż solnych wysnuwamy wniosek praktyczny, że o ile chodzi o pokłady potasowe na mioceńskim obszarze Galicyi należy ich oczekiwać raczej na wschodzie w pobliżu brzegu płyty podolskiej, niż na południu i zachodzie na podkarpaciu.

Złoża potasowe w Niemczech i w Polsce zachodniej.

Złoża galicyjskich soli potasowych odgrywają znikomą bardzo rolę w porównaniu z zasobami tych minerałów w północnych Niemczech. Potasowe bogactwa kopalne Niemiec znalazły szerokie zastosowanie w rolnictwie i przyczyniły się do wytworzenia olbrzymiego swoistego przemysłu. Ponieważ solonośne obszary Niemiec ciągną się ku zachodnim krajom polskim, wskazanem jest przeto przyjrzeć się bliżej nieco odnośnym stosunkom geologicznym i przemysłowym Niemiec, wpierw nim przejdziemy do omówienia tego problematu w Polsce zachodniej.

Przedewszystkiein sole w Niemczech różnią się zasadniczo od galicyjskich tern, że są o wiele starsze w geologicznem znaczeniu. Należą one mianowicie nie do miocenu jak w Galicyi, lecz do górnego permu, do t. zw. formacyi cechsztyńskiej.

Tworzeniu się górnej formacyi węglowej towarzyszyły intenzywne procesy górotwórcze, które przejawiały się na wielkich obszarach Europy środkowej. Po zakończeniu tego procesu ląd środkowo-europej-ski pozostawał pod wpływem gorącego pustyniowego klimatu, w którym to czasie (perm) pozostawały tu na rozległych przestrzeniach piaskowce i zlepieńce zawierające bardzo mało resztek ciał organicznych. W okresie tym siły dyslokacyjne nie przestawały wstrząsać skorupą ziemi, wylały się również wielkie masy skał eruptywnych. W warunkach tych przyszedł nowy zalew morza płytkiego, które na tery-toryum Niemiec północnych, a również i Polski pozostawiło ślady swojego istnienia, (górny pem. tzw. cechsztyn). W płytkich lagunach i zatokach % morskich osadziły się mianowicie w pewnych razach potężne złoża soli kamiennej, gipsu, anhydrytu, oraz soli potasowych. Cechsztyn solonośny stwierdzono w wielu miejscowościach Niemiec północnych; okazało się również, iż zawiera on często wprost nieprzebrane bogactwa soli kamiennej i potasowej.

Ażeby lepiej zrozumieć warunki, w jakich dzisiaj te złoża się znajdują, musimy uprzytomnić sobie w krótkim zarysie skomplikowaną historyę geologiczną od czasów zalewu morza cechsztyńskiego. Obszary wymienione przeżywały następnie zmienne bardzo koleje. Morze raz ustępowało z tych obszarów, to znowu wracało pozostawiając .swoje osady. W taki sposób po cechsztynie przyszły osady formacyi try-asowej, częściowo lądowego, częściowo morskiego pochodzenia, następnie jurskiej, wreszcie kredy i trzeciorzędu. W najnowszych czasach niż północnej Polski i Niemiec został zasypany wielką masą osadów dyluwialnych. Gdyby te wszystkie osady leżały równo i zgodnie jeden nad drugim, otrzymalibyśmy ponad solą cechsztyńską potężną warstwę prawdopodobnie przeszło l.OOO¹’¹ miąższości i problbmat cały miałby wówczas dla nas teoretyczne jedynie znaczenie.

Czynniki jednak dyslokacyjne na terenie starych gór środkowo europejskich, które pofałdowały karbon i zaznaczały się w permie, nie przestały działać i później po osadzeniu się tryasu, jary, kredy, a na-

wet trzeciorzędu ; na obszarach tych mamy jakby    Sól kamienna (chlorek sodu Na    Cl)

wiecznie żywe ognisko sił górotwórczych. One spra-    Kieserit (siarczan magnezu MgS0₄-|-H₂0)

wiły, że już w znacznie późniejszym okresie po utwo-    Karnalit (KCl+Mg Cl₂+6 H₂0)

rżeniu się cechsztynu cały obszar Europy środkowej    Sylwin (chlorek potasu K Cl)

uległ nowym procesom dyslokacyjnym, zaznaczają-    Kainit (KCl-f-Mg S0₄-f-3 H₂ O)

cym się często w kierunku z północnego zachodu ku    inne związki potasowe, których jest wielka ilość

Sole potasowe znalazły, jak to już wzmianko-rokich zaklęśnięciach, jak to np. ma miejsce na po- waliśmy szerokie zastosowanie w rolnictwie, jako łudniowy zachód od Turyngii, pomiędzy Turyngią nawozy w stanie naturalnynm i przerobionym. Pun-a Harcem, Harcem a Magdeburgiem, już to wychodzi ktem wyjścia dla przemysłu stasfurckiego był karna powierzchnię w strefach wypiętrzonych. Takie na lit początkowo w formie skoncentrowanej jako stosunki napotykamy po obu stronach starego grzbietu chlorek potasu. Kainit znalazł, jako nawóz sztu-w Turyngii, oraz w Harcu, Stassfurcie i innych.

południowemu wschodowi. Do obszarów tych należą jak np. Polyhalit, Glaseryt, Langbeinit, etc. odgry-np. Turyngia, Harc, Sudety, polskie zagłębie węglowe, Wają pod względem praktycznym znaczenie podrzę-etc. W ten sposób zostały tu pofałdowane stare for- dne, gdyż w większych masach występują rzadko, macye paleozoiczne razem z permem, jak również mezozoiczne, a nawet trzeciorzędne. Fakt ten spowodował, że w niektórych miejscowościach Niemiec permska formacya solonośna występuje już to w sze-

czny większe zastosowanie, gdyż z małymi wyjątkami nadaje się prawie dla wszystkich roślin kulty wo wa-Szczegółowe dane zamieszczone niżej ilustrują nych z racyi mniejszej zawartości chlorku niż kar-dokładnie skład i miąższość cechsztyńskiej formacyi nalit. (Związki chlorku wynoszą w kainicie ok. 48°/₀, solonośnej w Stassfurcie.    w karnalicie zaś ok. 60%). Kainit jednak tworzy mi-

Zaczynając od góry pod pstrym piaskowcem nerał wtórny, jako produkt przekształcanie się kar-tryasowym mamy tu⁴)    nalitu, występuje w mniejszych ilościach i prakty-

20—30m iły czerwone z bułami anhydrytu i wpry- cznie należy tu liczyć się z jego szybszem wyczer-śnięciami soli kamiennej.

sól kamienna

paniem. Sylwinit (mięszanina sylwinu, soli kuchennej, oraz innych soli, jak kieseritu) ze względu 1—5m anhydryt z wpryśnięciami soli kamiennej, na wysoką zawartość chlorku potasu ok. 30°/„ nadaje 5—15m czerwony ił z anhydrytem i solą kam. się jako nawóz w stanie surowym. Przy domieszkach 100—150m młodsza sól kamienna    anhydrytu i kieseritu powstają tak zwane „sole

40—90m anhydryt główny    twarde“ (Hartsalzen), które ostatnio mają o wiele

4—10m szary ił solny    większe zastosowanie niż kainit. W handlu produkt

30—40m    strefa    karnalitu    zwany kainitem składa się z ⁴/₅ soli twardych i V₅

20—40m    „    kieseritu    kainitu; sole twarde zawierają znacznie mniej wody

40—60m    „    poły hali tu    niż kainit 4 % zamiast 12%.

starsza sól kamienna    z fabrykatów chlorek potasu ma znaczenie dla

[V lOO"¹ anhydryt starszy z wkładkami dolo- eksportu, siarczan zaś potasu i siarczan magnezu 10 U1 p?^um.lc?ne^°.¹    pokładami soli kamiennej nadają się dla roślin szczególnie wrażliwych na chlor.

~ 4—10» wlnleń cechsztvnski    Só1 kuchenna oprócz użytku w gospodarstwie

/    j    i    • h    domowem ma niezwykle wielkie zastosowanie w prze-

°'⁵-4m { zlepLfce cechsyztyński.    my% W olbrzymieli ilościach więc używa się do

. F    J    .    wyrobu soli glauberskiej i sody. Ważny dział stanowi

drukarskich i farbiarskich.

Sole potasowe używane są również do najrozmaitszych celów przemysłowych. Z naturalnych soli potasowych wyrabia się Chlorek potasu, a następnie siarczan potasu. Przy pomocy saletry chilijskiej produkuje się saletra potasowa, (azotan potasu KN0₃), jako szczególnie intenzywny nawóz sztuczny. Węglan potasu (potaż K₂C0₃) ma zastosowanie w przemyśle chemicznym; służy dla wyrobu szkła, mydła, dla celów farbiarskich i medycznych. Oprócz wymienionych istnieje jeszcze wiele innych związków potasowych służących dla najróżnorodniejszych celów praktycznych.

Przytaczamy niżej szereg ważniejszych danych, które dadzą nam w cyfrach dokładny obraz dotyczący produkcyi i zużycia soli potasowych w Niemczech, jak również dla porównania i w innych krajach.

W r. 1909 wydobyto w Niemczech ok. 7 milionów ton soli potasowych o wartości ok. 117 milionów marek, w r. 1913 wartość produkcyi wzrosła do 190 milionów marek.

Z przekroju tego wynika, że sól kamienna oraz zastosowanie w procesach hutniczych, przy fabryka-sole potasowe tworzą tu pokłady dosięgające olbrzy- cyi mydła, przy wyrobach garncarskich, sztucznem miej kilkuset metrowej grubości. Są to wymiary wytwarzaniu lodu, w garbarstwie, przy procesach istotnie imponujące zważywszy szczególnie, że rozciągają się one na znacznej przestrzeni. Miąższość złóż soli w wielu innych miejscowościach również jest zdumiewająco wielką: nad dolnym Renem np. pomiędzy Weselą a obszarem Ruhr wynosi ona ok.

130"¹, w Inowrocławiu ok. 180,n, w Sperenbergu pod Berlinem otwór świdrowy głęboki 1273m przebił pokład soli kamiennej ha 1184m gruby, przyczem do spodu złoża soli nie dowiercono. Jeżeli się zważy, że w licznych miejscowościach do soli kamiennej trzeba jeszcze dodać 30- 40 metrowy pokład soli potasowych, będziemy mieli przed nami obraz nieprzebranego bogactwa Niemiec pod tym względem (W Inowrocławiu sole potasowe mają podrzędniejsze znaczenie).

Nic też dziwnego, że wobec tak olbrzymich zasobów naturalnych Niemcy stały się centrem potężnego i rozgałężionego przemysłu.

Główne minerały tworzące właściwe złoża solne formacyi permskiej (cechsztyn) są następujące:

Wzrost wytwórczości surowych soli potasowych w Niemczech wskazują następujące cyfry*).

cetn. metr.

Rok

2. Współczesna zaś budowa geologiczna danych obszarów ma charakter pozwalający osiągnąć złoża mineralne na niezbyt wielkiej głębokości.

22.930

2.933.162

7.030.445

12.794.300

30.370.358

51.294.393

1861 .

1870 .

1880 .

1890 .

1900 .

1906 .

1909 . ca 70.000.000

Rok

wytwór- j karnalit czość80% i kieserit chlorku jako potasu nawóz

kainit i sylwinit jako nawóz

chlorek

potasu

jako

nawóz

siarczan

potasu

Cena zasadnicza za 100 kg Mk.

cetn. m. | cetn. m.

cetn. m.

cetn. m.

cetn. m.

karnalit

80»/ochl.p.

1890 1,315.926    349.471    3,050.152

1900 1,877.998    583.580    10,996.314

1906 I 2,590.217    774.890    121,228.407

423.626

724.774

1,319.191

129.471

312.550

511.815

0.80

0.90

0.90

13.45

14.25

14.25

Spotrzebowanie tlenku potasu w Niemczech oraz poza granicami Niemiec w cetn. metr.

Rok

Rolnictwo

Przemysł

Suma

w Niemczech |

w innych kr. w Niemczech w innych kr.

cetn. m.| Mk.

średnia wartość za 100 kg. Mk.

1890| 42.000 249.241! 242.848 151.680 685.793 18.027.772 1900 j 266.996 381.292! 276.972 232.124 1.122.988 24.993.234 1906 12,1)21.094 2,050.514 471.173 289.900 4,832.681 81.642.749| 16.89

26.29

22.26

nictwie.

Zużycie soli potasowych w różnych krajach w rol

1895

1900

1905

Mk.

Mk.

Mk.

Na 1 km2 powierzchni

upr. zużyto Uwaga tlenku potas, w 1905 kgr.

Niemcy Francya Austrya Rosya Szwecya 1,029.556 Stany Zjedn. 8,039.676 Szwajcarya Ks. Poznań.

7,386.271 1,348.516 144 591 73.976

O    £

ij' f; £

oo

14'91u/₀

12-80°/₀

59-4

9640

wynoszą :

Grunta uprawne (role) na ziemiach

Ć7T Sól twarda

E. Kainit stasf.

kałuski 8'60-18⁻0F';o

w b. zaborze pruskim ok. 46.000 km² (-f- ok. 5.00q km² łąk) w,Galicyi,Król.P, na ŚląskuC.l 10.000 „ (+ „ 18.500 „ na Litwie, Infl. i Białejrusi 130.000 „ (+ „ 46.500

,, )

Razem . . ok 286.000 km² (-f- ok. 70.000 km² łąk)

z danych powyższych wnioskować można, że zapotrzebowanie soli potasowych w Polsce uwzględniając tylko potrzeby rolnictwa będzie bardzo znaczne.

l; Granice morza cechsztyńskiego.

Z danych geologicznych zdobytych na obszarze niemieckim wnioskować można, że morze cech-sztyńskie pokrywało całą północ Niemiec, a częściowo i pas środkowy ; na zachodzie obejmowało Holandyę, następnie około prawego brzegu Renu sięgało na południe aż do Heidelbergu Granica południowa tego morza ciągnęła się przez Turyngię, Saksonię na północ od Drezna, obejmowała sobą północny brzeg sudetów, skąd wkraczała na Śląsk Górny. Otwory wiertnicze na południe od Wrocławia stwierdziły tu występowanie cechsztynu. Dalej ku północy w po-znańskiem stwierdzono występowanie cechsztynu so-lonośnego w Inowrocławiu, oraz Wapnie. Źródła słone w Ciechocinku pochodzą z tej samej form. Na niżu niem. wiercenia wykazały cechsztyn solonośny w Hamburgu, Luneburgu, jak również w okolicach Berlina ; na północnym zaś wschodzie cechsztyn występuje w Kłajpedzie i Kurlandyi. Granica zasięgu północnego nie przekraczała prawdopodobnie dzisiejszego Bałtyku, gdyż w północnej Danii, południowej Szwecyi, oraz na wyspie Bornholmie utwory cechsztynu nie są znane. W Król. poi. cechsztyn znany jest w Kajetanowie około Kielc już w innem nieco wykształceniu niż na zachodzie. Dla nas jednak narazie ważnym jest fakt, że w trójkącie pomiędzy Wrocławiem, Berlinem a Ciechocinkiem i Inowrocławiem stwierdzono niewątpliwie występowanie cechsztynu solonośnego i że cały ten obszar należy do strefy, którą pokrywało płytkie morze górnego permu. Na podstawie tych danych wnioskować można, że część Górnego Śląska, oraz całe niemal ks. Pożnań-skie, a być może i zachodnie połacie Król. polskiego kryją w głębi permską forma-cyę solonośną, która tu i ówdzie dźwiga się ku powierzchni z pod przykrywającej jąwiel-kiej masy osadów młodszych. Fakt ten może mieć dla nas olbrzymie znaczenie ekonomiczne. Prusy wschodnie i zachodnie według wszelkiego prawdopodobieństwa zawierają również cechsztyn ze złożami soli, czy jednak pokłady te dadzą się tu osięgnąc ze względu na znaczną grubość przykrywających je warstw młodszych, sprawa to jeszcze wątpliwa.

Na Śląsku Górnym znane są również złoża soli kamiennej, które jednak z permską formacyą solonośną nie mają nic wspólnego. Na przestrzeni pomiędzy Rybnikiem, Żórawiem a Orzeszem znajduje się sól kamienna w miocenie na głębokości ok. 100—300m. Pokład soli ma tu około 30m miążności*).

Wracamy teraz do geologicznej strony przedmiotu. Z tego cośmy powiedzieli wyżej wynika, że cały problemat ma dla nas znaczenie konkretne o tyle, o ile:

1. Solonośnaformacya cechsztyńska sięga istotnie aż sw,! granice obszarów polskich.

*) Deutschlands Kalibergbau. 1907.

2. Budowa geologiczna północnych obszarów solonośnych.

Odtworzenie stosunków geologicznych dotyczących formacyi solonośnej w regionach gdzie wychodzą na powierzchnię resztki starych trzonów górskich, nie przedstawia takich trudności jak na obszarach północnych przykrytych trzeciorzędem i osadami dy-luwialnymi, co właśnie ma miejsce w północnych Niemczech i północno-zachodniej Polsce. Jak z niektó-

*) Michael R. Über Steinsalz und Sole in Oberschlesien. Jahr. d. Kgl. Pr. Geol. L. Anst. 1913. I.

rych, nielicznych zresztą okolic wnioskować można na całym tym obszarze wyłaniają się nakształt wysepek jako horsty i fałdy formacye starsze z pod przykrywającej je masy osadów młodszych, Do takich wysepek należy utwór cechsztyński w Inowrocławiu ze złożami soli. Wysepka cechsztynu otoczona jest tu warstwami jury. Do zjawisk tegoż rodzaju należy gips cechsztyński koło Wapna na zachód od Inowrocławia w poznańskiem, dalej występowanie gipsu w Sperenbergu na południe od Berlina, również w Luneburgu itp.

Podług zestawienia różnych danych zdobytych w latach ostatnich przy robotach górniczych i wiertniczych należy uważać solonośny utwór permski w Inowrocławiu nie jako horst we właściwem znaczeniu tego słowa, to zn. nie fako wyspę zawdzięczającą swoje pochodzenie zapadania się otaczających partyi terenu, lecz przeciwnie, czynnikom zupełnie innym. Pokłady solne są tu ustawione stromo z przebiegiem płn.-płd. i wykazują bardzo silne zaburzenia tektoniczne. Przykryte one są jurą i trzeciorzędem, które zapadają we wszystkich kierunkach od złoża soli, ku zachodowi bardziej stromo, a nawet z przerzuceniem w tym kierunku. Powierzchnia soli przykryta jest warstwą gipsu powstałego z wyługowania pokładów solnych, granica zaś zewnętrzna złoża jest bardzo ostra o powierzchni wypolerowanej i oddzie-lo nej od skał otaczających kilkumetrową warstwą zlepieńca dyslokacyjnego z wygładzonemi kawałkami skał sąsiednich.

Charakter tektoniczny złoża inowrocławskiego przemawia za tern, że powstało ono drogą dźwigania się i wygniatania masy solnej do góry, bądź to wzdłuż szczeliny tektonicznej⁵), bądź to jako jądro fałdu. Tym faktem np. tłumaczy się również wielka nieregularność w występowaniu tu soli potasowych, które raz zanikają, to znowu dochodzą gdzieindziej do znacznej (20m) miąższości. Ta wielka zmienność spowodowała, że eksploatacyę złoża potasowego w Inowrocławiu zaniechano

W Szubinie natrafiono na ślady soli potasowych na znacznej głębokości.

Wynika ztąd, że cechsztyńska formacya solo-nośna, jakkolwiek przebiega niewątpliwie na teryto-ryum północnych Niemiec i północno-zachodniej Polski, przykryta jest jednak przeważnie skałami mło-dszemi, tryasem, jurą, kredą, trzeciorzędem, wreszcie dyluwium. Zjawisko to powoduje, że złoża solonośne w wielu wypadkach znajdują się bardzo głęboko i praktycznie nie nadają się do eksploatacyi. Jedynie w obrębie owych stref wydźwigiętyćh do góry zawdzięczając procesom tektonicznym, względnie pozostałych jako horsty, można liczyć na osiągnięcie złóż soli w mniejszej głębokości. Przy robotach więc poszukiwawczych szczególna uwaga należy się tym czynnikom dyslokacyjnym, ustaleniu kierunku w jak §' one przebiegają, ich stosunkowi do starych zdyslo-kowanych trzonów Europy środkowej, jak Harcu, Sudetów, polskiego zagłębia węglowego, wyżyny pol-sko-śląskiej, pasma świętokrzyzkiego. Ukazywanie się wogóle na powierzchni formacyi starszych i źródeł mineralnych mogą dać tu również pewne punkty oparcia.

Skreślony wyżej zarys geologii permskich pokładów solnych w Polsce zachodniej a szczególnie przykład Inowrocławia przemawiają za tern, że należy cały problemat traktować z wielką ostrożnością i że zagadnienie dotyczące tak ważnej dla nas sprawy, jak wykrycie większych zasobów soli potasowych na ziemiach polskich, nie da się rozwiązać na poczekaniu. Przypuszczamy, iż po unormowaniu i ustaleniu naszej gospodarki solnej będzie istniał państwowy dział wiertniczych robót poszukiwawczych, zmierzających do systematycznego zbadania tą drogą pewnych obszarów kraju, a jeżeli niezależnie od tego powstanie jeszcze śmiała inicyatywa prywatna zdążająca do tego samego celu, należy ją powitać przychylnie.

Polepszenie bytu urzędników pracujących w przemyśle węglowym.

Za „Kuryerem Zagłębia“ (Nr. 33) podajemy wynik rokowań pomiędzy przedstawicielami przemysłowców górniczych, zgrupowanych w Radzie Zjazdu przemysłowców górniczych w Dąbrowie i delegatami Polskiego Związku Zawodowego Pracowników Przemysłowych i Handlowych (P. Z. Z. P. P. i H.) w Zagłębiu Dąbrowskiem, oraz przedstawicielami Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy Pracowników Handlowych i Przemysłowych (S. W. P. P. H. P.) w Sosnowcu

Od szeregu rokowań, jakie odbyły się w sprawie polepszenia bytu urzędników, pracującyah w przemyśle pomiędzy pp. Stadnickim, Malinowskim i Dmochowskim, jako przedstawicielami P. Z. Z. P. P. i H w Dąbrowie i S. W. P. P. H i P. w Sosnowcu, oraz pp. Markiewiczem, Żukowskim i częściowo biwczyń-skim, jako przedstawicielami wyżej wzmiankowanych przemysłowców, biorąc za podstawę odezwę, wystosowaną przez wspomniane wyżej Związki dnia 18.

grudnia 1918 roku do Rady Zjazdu przemysłowców górniczych, zawarto wzajemną umowę, która w odniesieniu do punktów rzeczonej odezwy, stanowi bez pośrednią na nią odpowiedź i brzmi, jak następuje :

Do punktu 1) Przedstawiciele przemysłu węglowego, zgrupowani w Radzie Zjazdu przemysłowców górniczych, uważają, że nie mają możności uczynić zadość żądaniu tego punktu, niemniej jednak delegaci ich wyrażają całą sympatyę dla omawianego postulatu, jak również wyrażają przekonanie, że dana sprawa winna być uregulowaną na drodze prawodawczej i w myśl dążeń ogółu pracowników Polaków.

Do p 2) Wprowadzono już we wszystkich przedsiębiorstwach.

Do p. 3) Proponowana ilość godzin pracy została przyjęta w następującej formie :

a)    pracownicy biurowi pracować będą po 7 godzin dziennie;

b)    sztygarzy po 8',., godzin;

c) majstrowie i sztygarzy maszynowi po 8'/₂

godziny ;

d) dozorco wie — 9¹ 5 godz.

W soboty praca trwać będzie o 1 godzinę mniej za wyjątkiem dyżurnych.

Dla personalu technicznego, którego służba związana jest bezpośrednio z pracą robotników, skrócenie dnia roboczego w soboty obowiązywać będzie o tyle, o ile nie zajdą w tym kierunku odnośne zmiany w prawodawstwie, lub w układzie pomiędzy zarządami kopalń a robotnikami.

Wykonywanie przez urzędników pracy bez przerwy uważa się za niemożliwe w kopalniach węgla, w razie jednak życzenia pp. urzędników, przerwa obiadowa może być skrócona do 1 i pół godziny; w tych wyjątkowych wypadkach, gdzie to natych-miachst, ze względu na obecne warunki miejscowe, wprowadzone być nie może, pozostawia się czasowo dwugodzinną przerwę obiadową z warunkiem, że po usunięciu przeszkód, przerwa ta będzie niezawodnie skrócona do 1 i pół godziny.

Uwaga. Z dozorcami nastąpi regulacya płac, uwzględniająca obowiązkowe dla nich 9V4 godzin pracy i normalne dyżuiy; uregulowanie tej płacy niezależne będzie od wprowadzonych obecnie norm podwyżek.

„ 1501 „ 1600 „1601 „1700

„ za pierwsze 1500 ink. 870 mk. pod. za następne

20%

„ za pierwsze 1600 mk. 890 mk. za następne

15%

„powyżej 1700    „ za pierwsze 1700mk. 905mk. „

10%

za następne

Waluta koronowa.

Pobierający :

80% podwyżki do 720 do 900 K. za pierwsze 720 K. 576 K. „

75%

poniżej 720 K. otrzymają

Do p. 4) Minimum płacy dla urzędników wynosić będzie po 400 mk. (720 K.).

Od normy tej mogą być odchylenia jedynie dla tak zwanych praktykantów i pomocy biurowej, to jest ludzi przyjętych do wykonania czasowej pracy, lub też niemających dostatecznych kwalifikacyj : ani teoretycznych, ani praktycznych.

Do p. 5) Kopalnie dążyć będą do wyrównania szczególnie uwydatniających się a niczem nieusprawiedliwionych różnic w wynagrodzeniach urzędników jednej i tej samej kategoryi. Towarzystwo Sosnowieckie postara się załatwić u siebie powyższy postulat od nowego roku 1919-go.

Do p. 6) Ogólna podwyżka wynagrodzenia wpro wadza się od dnia 12 listopada 1918 r. i obliczoną będzie podług poniższych tablic:

za następne

za następne

„ 1621 „ 1800 „ za pierwsze 1620 K. 1161 K. „ za następne

„ 1801 „ 1980 „ za pierwsze 1800 K. 1251 K. „ za następne

„ 1981 „2160 „ za pierwsze 1980 K. 1332 K. „ za następne

„ 2161 „ 2340 „ za pierwsze 2160 K. 1404 K. „ za następne

„ 2341 „2520 „ za pierwsze 2340 K. 1467 K. za następne

„ 2521 „ 2700 „ za pierwsze 2520 K. 1521 K. „ za następne    25%    „

za pierwsze 2700 K. 1566 K. „ za następne

„ 2881 „3060 „ za pierwsze 2880 K. 1602 K. » za następne

powyżej 3060 „ za pierwsze 3060 K. 1629 K. „ za następne

„ 2701 „ 2880 „

70%

65%

60%

55%

50%

45%

40%

35%

30°/

20%

15%

10%

Waluta markowa. Pobierający :

Uwaga. I. Podwyżka miesięczna obliczona będzie od całkowitego wynagrodzenia każdego urzędnika, a więc : od stałej pensyi miesięcznej, tantiemÿ i wszelkich dodatków wojennych i drożyźnianych. Wysokość tantyemy, potrzebna do obliczenia podwyżki i wyprowadzona będzie, jako przeciętna tantyema za miesiąc sierpień, wrzesień i październik 1918 r.

80% podwyżki

od 401 do 500 mk. za pierwsze 400 mk. 320 mk. „ za następne

„    501    „ 600    „    za pierwsze 500 mk.    395 mk.

za następne

„    601 „ 700 „za pierwsze 600 mk. 465 mk.

za następne

„    701    „ 800    „    za pierwsze 700 mk.    530    mk.

za następne

„    801    » 900    „    za pierwsze 800 mk.    590 mk.

za następne

„    901    „ 1000    „    za pierwsze 900 mk.    645    mk.

za następne

„ 1001 „1100    „ za pierwsze 1000 mk. 695 mk.

za następne

„ 1101    „ 1200    „    za pierwsze 1100 mk.    740 mk.

za następne

„ 1201    „ 1300    „    za pierwsze 1200 mk.    780 mk.

za następne

„ 1301 „1400 „ za pierwsze 1300 mk. 815 mk. za następne

„ 1401    „ 1500    „    za pierwsze 1400 mk.    845 mk.

za następne

poniżej 400 mk. otrzymają

75%

70%

65%

60%

55%

50%

45%

40%

35%

30%

25%

Uwaga. II. Ustanowiona powyżej norma pod-: wyżek zastosowaną będzie również do wynagrodzenia nauczycieli i nauczycieli szkół początkowych, utrzymywanych przez zainteresowane tu zakłady przemysłowe a to do czasu, dopóki szkoły rzeczone nie przejdą na etat państwowy, jednakowoż bez uwzględnienia minimum płacy, lub też do czasu, kiedy zakłady rzeczone otrzymają od rządu kategoryczne wezwanie do stosowania norm rządowych płacy w stosunku do personalu nauczycielskiego.

Ponieważ postulaty, objęte drugą częścią me* moryału P. Z. Z. P. P. i H. oraz S. W. P. P. H. i P. wybiegają w przyszłość stosunków społecznych i ekonomicznych kraju, lub też znajdują się w zależności od ogólno państwowego prawodawstwa, sprawę ich należy uważać za nienadającą się dziś do rozstrzygnięcia. Co się tyczy polepszenia bytu ogółu dozorców kopalnianych dołowych, to ustanawia się, że będą oni mieli stałe, miesięczne wynagrodzenie i że dni choroby nie będą im nadal potrącane. Wszystkim im przysługiwać będzie coroczny dwutygodniowy, płatny urlop. Na etatowe stanowiska będą powoływani ci z dozorców, którzy będą mogli

wykazać się odpowiedniemi kwalifikacyami, lub spe-cyalnem wykształceniem i praktyką. Przedstawiciele przemysłu węglowego, mając na widoku powiększenie ilości wyszkolonych dozorców będą czynili starania o założenie fachowej szkoły dla tej kategoryi pracowników. Dozorcom, którzy będą przyjęci na etat, przysługiwać będą wszystkie prawa urzędników etatowych.

W sprawie postulatów specyalnych p. sztygarów, wyłuszczonych w liście P. Z. Z. P. P. i H. z dnia 27-go grudnia r. 1916 uchwalono:

1) że wszyscy sztygarzy otrzymają zapewnione minimum tantyem, od których będą pobierane, jak od pensyi, odpowiednie wpłaty do kas przezorności. W każdym razie przekraczać nie mogą te wpłaty granic zakreślonych poszczególnemi ust .wami kas przezorności ;

2) stanowiska podsztygarów zarezerwowane będą jedynie dla osób, posiadających wykształcenie fachowe, którym nie powierza się wszelako jeszcze funkcyi sztygarskich, to jest stałego prowadzenia pola.

Warunki umowy niniejszej nie stosują się do innych zakładów przemysłowych.

Przemysł górniczo-hutniczy Galicyi w latach 1912 do 1918 na tle dat ostatniego piędziesięciolecia

¹

r f Stosownie do ilości gazów, są wentylatory większe

²

lub mniejsze i tak :

³

Wiśniowski T. Sole potasowe w Morszynie. Kosmos

⁴

Everding. Deutschlands Kalibergbau. Berlin 1907

⁵

Beyschlag F. Das Salzvorkommen von Hohensalza. Jahrb. d. Kgl. Fr. Geol. L. Anst. 1913. II.

zestawił Stanisław Kamiński.

Ciąg dalszy.

Porównanie wytwórczości obecnej z wytwórczo-którego wyszczególnienie znajduje się na tablicy V, ścią ostatnich lat piędziesięciu uwidacznia wykres za 5,222.316 K, w czem udział materyału krajowego nr. 4. krzywą C. wynosi l'41°/₀, udział materyału importowanego do Austryi 98*59%. Jako paliwa zużytkowano 179.187 q wytworzyła walcownia blachy cynkowej w Trzebini sprowadzonego z Niemiec koksu o wartości 200.031 K, 31.440 q blachy cynkowej o wartości 2,150.496 K, 397.092 q galicyjskiego węgla o wartości 286.915 K t. j. o przeciętnej wartości 68 K 48 h. za cetn. metr. i 395.005 q węgla górno-śląskiego o wartości 471874 K. Do tej wytwórczości zużyto 35.666 q cynku o war-Z oznaczonej powyżej wytwórczości i pozosta- tości 1,838.582 K i 35.100 q węgla kamiennego za łych z lat poprzednich zapasów oddano 35.666 q do 33.345 K. Zatrudnionych było w tej walcowni 2 do-własnych zakładów (walcownia blachy cynkowej zorców i 62 robotników, w Trzebini), 41173 q zbyto w Austryi, a 71.704 q (w czem 2.125 q pyłku cynkowego) wywieziono do tystyczne i wytwórczości fabryki bieli cynkowej

w Niedzieliska, która aż do tego roku pozostawała W porównaniu z rokiem ubiegłym cała wytwór- pod nadzorem górniczych władz państwowych. Przy czość cynku w roku sprawozdawczym wzrosła o 14*77% tej sposobności uważam za stosowne nadmienić, mimo przy nieznacznem obniżeniu się stanu załogi robo- że fabrykacya bieli cynkowej nie wchodzi w zakres triiczej o 2'97%. Wartość tej wytwórczości spadła właściwego hutnictwa, że wytwórczość fabryki w Nie-w roku sprawozdawczym w porównaniu z rokiem dzielisku wynosiła w r. 1908 26.794 q, przedstawiała 1912 o 0*65%, a to z powodu obniżenia się przecię- wartość 1.737.092 K, t. j przeciętna wartość 65 K

Z całej tegorocznej wytwórczości i pozostałej reszty w wysokości 4 q z ubiegłego roku, spożytkowano do dalszej przeróbki w krajach dawnej Austryi 15.584 q, 8.977 q zbyto za granicą, a 2.408 q zmagazynowano.

Tegorocznej wytwórczości z ubiegłemi latami nie porównujemy, ponieważ znikomo nizkie cyfry wytwarzanego ubocznie t. zw. ołowiu hutniczego nie posiadają większego znaczenia.

j) Cynk.

W dwóch pod nadzorem władz górniczych będących hutach cynkowych („Jadwiga“ i „Artur“) zatrudniano 18 (+ 5) dozorców, i 1.207 (— 37) robotników, w tern 1.006 mężczyzn, 175 kobiet i 26 robotników młodocianych, a wytworzono 149.581 q (+ 19.193 q) cynku o wartości 7,780.318 K (— 60.279 K), t. j. o przeciętnej wartości 52 K 01 h (— 8 K 12 h) za cetnar metr.

Oprócz tego wytworzono 2.070 q (+ 234 q) pyłu cynkowego o wartości 103.065 K (+ 8.511 K), t. j. o przeciętnej wartości 49 K 79 h (4 1 K 77 h) za cetnar metr.

Cała zatem wytwórczość cynku wynosiła 151.651 q, a przedstawiała wartość 7,883 383 k.

Dla uzyskania tej wytwórczości zużyto topniwa,

Węgier, Niemiec i Ameryki.

tnej wartości 1-go q cynku o 13*5%, podczas gdy takaż wartość pyłu cynkowego wzrosła o 3-69%.

Udział Galicyi w wytwórczości cynku całej Austryi wynosił w tym roku 77*74% na 76*44% w roku 1912. Przeciętna wartość cynku za cetnar metr. była w Galicyi o 9*74% niższą od cynku wytwarzanego w Styryi, w drugim i ostatnim produkującym w Austryi ten metal kraju.

W porównaniu z wytwórczością ostatnich dziesięciu lat uzyskała wytwórczość cynku w Galicyi w r. 1913 swój punkt najwyższy, wykazując od roku 1904 (z małemi, wyrównanemi przez r. 1911, wahnie-niami w r. 1909 i 1910) stały przyrost, wynoszący przeciętnie rocznie 10.429 q, czyli 18*09°/₀. Wytwórczość ta wynosiła:

Z wytworzonego w galicyjskich hutach cynku

Do r. 1908 podają urzędowe sprawozdania sta-

t£W

?!

Sî

c>

zm

ii6i

<b

om

6061

5S

8061

Czasopismo górniczo

ŻELAZO,SIARKA,OŁÓW i CYNK w QALICJI. 1864-1913.

-9061

4061

(061

Z06I

tk

nF

.K

■•-i

Stanisław Kamiński

1061

0061* '

66 81

8681*

Z681

9681

S68I

£681

1681

■Jf ■> r

068k

6S8k

•niMOfQ\eze/9j

Cynku.

29    18.814~

88    21.734

103 19.237 118 18.995' 738 I 19.272

79    26.160

80    25.260

66 27.679 93    27.011

39.407

35.484

123

126

32.495

33. 732 33.284 30.377

34.811 24.841 25.028 19.512 18.47/

16.873

17.442

33.650

36.8371

086 84

55.182 57.700

65.508

9SZSL

8gQ’gg

97.206

83.577

88.657

48011

132.224

152.000

57

82

20.628

26.583

oz\r

28.378

10

62

95

31

122

100

.S£

39

,26.965-

Zlh'Oh

Z01h£

13.255

>7

Rok

Wyt-wórcłość w’celnVrach mehr. |

07oiv/t/.| Cynku .\

Żelaza:

Siarki.

7889

0681

9.260

41.217

13.622

1891

1892

1893

18 94

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1061

1902

1903

19041

1905]

1906

1907

19081

[1909

7910

1911

1912

1913

16.385

7.800

8.890

44.232

32.752

32.097

ZhO'ZI

sznri

4Z8Z1

10.030

8.195

9.720

9.183

39.618 39.486 40.557 42.885

11.720

9.709

9.C09

9.104

10.210

47.692

8.733

13.186

16.398

38.509

25.732

9208

468'6

15.886

18.150

1.1

38.200

8.653

18.138

17.356 18.50 6

19.101

17. 719

19.227

18.324

21.363

15.033

14.511

14. 401

Z44 '41

.f

•I

30.572

1V 7]

21

25

23

86

65

54

85

83

36

16

27.118

50.810

43.458

ZOL 7 6ZZ2

SOZ'l £ h h £

43.506

60.046

306 Z/7

S6Z 45

58.836

46.078

21,653

25.872

27.561

2.372

hZZZ

2.570

930

668

■K

Wykres N? 4k

Rok

1866

1867

1868

118691

1870

1871

1872

1873

IÎ875

|1876

7877

1879

7880

1882

1883

[1885,

Z8gR

[7888

.r—

k-.|

•O

yn

148

CO -4- O

î Î s s s S S ? S S g g g g S S 8 S 8 g S 8 ig S ? ? I S a 8 S S !S S

- i    < •vKuzo^u.Vç^o »W9

il

Tablica VII.

l± jak

iak Razem : wr.

1913

53

13

167 : —18

6.646

299

334

10-92

7.280

16,109.688 ₁₄.₆₀./#i

29.667

129.621

1,040.130

870.166

272.040

463.679

308.384

455.365

61.833

582.596

227.456

2,435 561

50

1,190.319 3,710.823    77,

4-03%

2.213

w r. 1913

—5

6-150/0

12-34%

10-33%

2’25%

14-74%

6-62

4-47

24-1%

kamienny

12

149

6.106

189

250

6.546

⁶)

17,274.188

14,976.782

0-8670

27.770

128.357

956.305

815.942

242.414

438.403

17) 286.830

411.291

55.504

528.952

202.722

2,010.806

49

847.413

3,154.052

2.639

2.288

w r. 1913

Zestawienie wytwórczości górniczej w Galicyi.

brunatny

w r. 1913

cynku

± jak

w r. 1913

Rudy

ołowiu

± jak

wr.

1913

ż iaza

ÏWS

Oznaczenie

12

4    —10

69-7%

66-357.

76-9%

31-457.

78-157.

12-10/0

23*107.

66-25*/. ”)

m 355.539

113

27

145

(q

(8

²²) 125.930 ?

107.040

0-85

695

500

16.360

2.133

598

23)    13.570

4.676

2.069

5.332

26.967

881

749

²⁴) 126.006

64*1%

62-7%j

3-43%

i-

172-84“/

13

ooee

18.226

3-31

⁴)

12)

•niMOjo

Äpru P{P UIOZUąAiW UIÄUSOUPO Z ZBJM OUBpOJ

²⁶)    4.400

13

413

102

57

(s

13

1    -3

14

3-37%

38-5%

⁴⁵¹¹⁸ | 72~8%|¹³> ⁹⁶²f2 36^o 21 93 1.202

572

⁴¹)    43.886

¹⁷    86-7%

87-9%

22.787

(s | I (i

zgłoszonych

czynnych

5 53%

125%

1-98

1.264

65.046

50.337

28.316

25.276

16)    21447

43.860

6.282

35.246

18.920

422.511

337.079

27-217.

524.779

91-01%

39*447.

33-397.

41-257,

2.419

1.754

712

107

214

47

4.828

1.138

175

495

5.025

!5)

86

1.714

(ot

(os

908Ç8 (es

10-25%

1.341

!8)

90-4%

122-10/0

⁴⁸) 2.668

²⁵)    50.099

Rok 1914.

L. p.

~—j| Ilość przedsiębiorstw

3 Ilość w tych przedsiębiorstw, zatrudn. dozorców

Razem

męzczyzn

kobiet

młodocianych ¹⁰)

⁹)

Ilość w tych przedsiębiorstwach zatrudnionych robotników

Roczna wytwórczość w cetn. metr.

Wartość tej wytwórczości w koronach

Przeciętna wartość cetn. metrycznego

gUI

sztuk

wartość w koronach

kilogramów wartość w koronach

¹⁴) Materyał drzewny, kopalniany, budowlany i war-statowy

Żelazo i stal

Wartość w koronach innego niewymienionego budulca kilogramów wartość w koronach

wartość w koronach kilogramów wartość w koronach cetnarów metryczn.

Materyały wybuchowe

Środki zapalcze

Oświetlenie, oleje i smary

sui

Materyał opałowy z wyłączeniem deputatów

wartość w koronach

Łączna wartość zużytkowanego materyału w koronach

cetnarów metrycznych

ich wartość w koronach

w granicach daw. Austryi

poza temi granicami

.O

co

tbâjojbui iosozojom^âav fazsziÎAvod op ÄnBAvo^Azn^

⁰⁰    ® s    S^S i 53 % §5 ^ £

26 || Przeciętny udział robotnika w rocznej wytwórczości

27

Zbyt

w cetnarach metr.

28

29

Uwagi do tablicy VII.*)

na

9 W drohobyckim okręgu górn. ²) Z tego przypada na krakowski okręg górn. 10 i po 1 na pozostałe trzy okręgi (jasielski, drohobycki, stanisławowski). ³) W krakowskim okręgu górn. ⁴) W krakowskim okręgu górn., a mianowicie w powiecie polit, chrzanowskim. ⁵) 11 w okręgu górn. stanisławowskim, 1 w jasielskim. ⁶) W krakowskim okręgu górn. ⁷) W krakowskim okręgu górn. ⁸) W stanisławowskim okręgu górniczym. ⁹) Obliczono przecięciowo. ¹⁰) Chłopcy od lat 14 do 16 i dziewczęta od lat 14 do 18. ¹⁴) W tem 10 q, wydobytych ubocznie przy eksploatacyi rud żelaza. ¹²) 5.500 q, wydobytych przy eks-ploatacyi rudy ołowiu. ¹³) W tem 240 K, jako wartość 10 q według uwagi 11-tej. ¹⁴) Materyał ten wykazano albo według ilości metrów przestrzennych albo według ilości sztuk, nigdy w obu tych rubrykach równocześnie. ¹⁵) 107 kg. dynamitu I. 1(i) W tem 21.112 kg. dynamitu I, 335 kg, amonalu. ¹⁷) W tem 11.014 kg. dynamitu I. 30.529 kg. dynamitu II, 100.189 kg. dynamitu III, 9.499 kg. dynamonu, 3.004kg. wetterdynamonu, 32.905 kg. amonalu, 99 690 kg. prochu czarnego. ¹⁸) Obliczono z uwzględnieniem przy eksploatacyi rudy żelaza wydobytej rudy ołowiu (por. uw. 11, 13).    ¹⁹) Z czego 11‘14% przypada na wydobytą

przy eksploatacyi rudy ołowiu rudę cynku, (t. j. —56⁻42%). ²⁰) Z czego t-86% przypada na wartość przy eksploatacyi rudy ołowiu wydobytej rudy cynku, (t. j. —54 82°/o). ²¹) do huty ołowiu w Trzebini. ²²) W urzędowych sprawozdaniach brak w tym roku dat odnośnie do kopalń w Potyliczu i Rożnowie. Podane daty odnoszą się przeto tylko do pozostałych 2 kopalń. Obszerniej o tem w tekście sprawozdania. ²³) W tem 8.350 kg. karbidu. ,24) Z tego 119.512 q przypada na zbyt lokalny, 6.494 q na własne potrzeby kopalń i na deputaty. 683 q pozostało składzie. ²⁵) Do „Friedenshütte“ na Górnym Śląsku. 2y) Do huty Wilhelminy na Górnym Śląsku. ²⁷) Na własne potrzeby zakładów kopalnianych zużytkowano 1,981.780 q, na deputaty 366.818 q, wyrzucono na hałdy 171 621 q. Inne daty z tego roku nie były mi dostępne ²⁸) Z tego 166.907 q do Rosyi, 188.632 q na Węgry.

*) W uwagach do tablicy IV. w poprzednim zeszycie Czasopisma ma brzmieć uwaga 21-sza: Z czego 15.013% przypada... i t. d.

Rok 1914.

Zestawienie wytwórczości hutniczej w Galicyi.

Tabi. VIII

Oznaczenie.

Srebro

± jak wr.1913

Ołów

+ jak wr. 1913

Cynk¹)

+ jak wr.1913

Razem

± jak wr.1913

1 ilość,zatrudnionych dozorców ²)

Ul| 03\ to

mężczyzn .    .

Ilość zatrudnionych kobiet .    .    .

robotników ²) młodocianych³)

Razem

Wytwarzano jako produkt uboczny w hucie ołowiu w Trzebini, przeto niema osobnych wykazów

128

-8

56

190 +39*7%

18

24    + 1

580 — 426

708    - 434

47

53

199

255

826-31-6%

1.016 -24-3%

55 27 +62 6%    57 017 +1114%⁴) 110-774 — 27%

7 Wartość tej wytwórczości w koronach . 550.141 +68*7% 2,986.330 +15490/°j⁵)5,588.181 —291% 9,124.652 —2-76%

6 Roczna wytwórczość w cetnarach metr.

8 Przeciętna wartość cetnara metr. w kor.

9.953 +4-34%

52*38 +20-2%⁶)    50-45- 2*9°/₀

9 Wartość zużytkowa- topniwa .    .

10 nego do tej wytwór- paliwa ÏÏ czości materyału

•    Igif-s

•    2 „Q ^

udział materjału !|||° krajowego n) |J ■§ J J

? S. & ^ s

⁷)2,202.768 ⁹) 168.002

Razem .

12

W tej wartość zuży-. o tkowanego materjału udział materjału _i zagranicznego

wykazów

2,870.770

+29-7°/₀⁸) 3,597.434-31-1% 5,800.202 —16’2°/0 +204%"¹⁰) 773.244 -19-4%    941.246 - 7*2%

+351% ~ 4,370.678 - 29*3⁰/₀ 6,741.448 - 15%

18*84%    + 128%

81*16% —39*l°/₀

14

15

Zbyt w cetnarach metrycznych

w krajach dawnej Austryi

¹²) 39.412

+153° /o % 66.137-13*9%

poza granicami Austryi_

¹⁴) 55*27 +62*6%    20.000

+ 122-8⁰/»¹⁵)    46.126-35 7%

5.535 K. 479.001 K. 137.300 K.

2,975.598 K.

o wartości

⁴⁰) W tem :

108.197 q koksiku zagranicznego (z Niemiec) o wartości 92.230 K 809.881 q galicyjskiego węgla kamiennego „    „    681.014 K

ma-

0 Huty „Artur“ i „Jadwiga“.

'-) Obliczono przecięciowo.

³)    Chłopcy od lat 14 do 16 i dziewczęta od lat 14 do 18.

⁴)    W tem 890 q pyłu cynkowego.

⁵)    W tem wartość wytworzonego w tym roku pyłu cynkowego 42.512 K.

⁶)    Przeciętna wartość 1 q pyłu cynkowego wynosiła w tym roku 47-77 K.

⁷)    W tem : 55.204 q prażywa

66.875 q osadów muflowych 28.641 q własnego żużla 18.915 q stopu żużlowego.

⁸)    W tem :

9.534 q galmanu krajowego 52.544 q „    zagranicznego    „

9.946 q blendy cynkowej krajowej „ 212.228 q „    „ zagrani

cznej, wyprażonej we własnych piecach „

⁹)    W tem : 37.028 q koksu

26.947 q węgla kamiennego.

L (y    .V YgllŁ    ,,    „    681.014 K

ll) Ponieważ niniejsze zestawienie oparto głównie na datach austryjackiego ministerstwa robót publicznych, przeto pod teryjałem krajowym należy rozumieć i surowce, pochodzące z krajów dawnej Austryi. Dotyczy to przedewszystkiem tych surowców, których Galicya wogóle nie produkuje (blenda cynkowa

¹²)    Pozostały zapas magazynowy 13 q.

13)    Z tego 21.664 q oddano do własnej walcowni blachy cynkowej w Trzebini.

¹⁴)    Całą produkcyę zbyto do Frankfurtu nad Menem. ir>) Do Węgier, Niemiec, Rosyi, Włoch i Ameryki.

Sprostowanie. W analogicznej (V-tej) tablicy za rok 1913 należy w rubrykę 11-tą dla ołowiu wstawić cyfrę 1,754.238 w miejsce 1,174.238.

Tablica IX.

± jak wr.1913

36’5⁰/q|

32’4°/₀

-55-9%

-437%

-33-0%

— 166%

—75-9 °/₍

+ jak Razem

wr.1913

100

2.178

54

(f

— 21

⁸)    2.232

550.932 379.551

930.483

11,790.705

n) 416 2.838

-561%

-60-8%

-96-1%

-75-9% -62-3% -45-4° o

11.701

129.928

121197

96.299

5.787:

38.727

55.815

10.785

76.480

54.015

145.001

080T

209.963

543.483

68.346

-72-1 %

09

251.453

-69-4%

Zestawienie wytwórczości soli w GalicyL

Okręg górniczy

stanisławowski

231

52

± jak ¹²) wr.1913 13    — 13

(e

~ 52-8°/p T) 283

—    64*7°/₀    74.627 '

-57-8% ⁹)    5.651

-    64 7°/₀    80.278

-64 7°/₀ 1,380 084

284

58

400

3.844

4.645

2.417

677

1.292

231

5.480

5438

143

735

5.888

19110

25.611

4.033

89.939

137,055 —45~4°/₀

drohobycki

365

± jak

wr.1913

+ 29 ™)

1-24-4% ⁶)    365

+12-5° o 103.709 -14-5° o

-26-2%    103,854

— 1‘2°/q 1,869.195

145

285 — 25-Q°/₀

— 48-7°/₀

krakowski

83

1.582

1.584

372.596

373755

7487351

8,541.426

471 — 37°/₀

39

120

1.547

2.887

1.196

175

1.212

1.832

343

4 545

3.170

6.463

293

16.286

24.549

-4-54°/₀l

2.741

11.181

124.537

113.665

92.686

5.612

36.838

52.691

10.211

66.535

45107

138 395

187.789

518.934

W tym roku urzędowe sprawozdanie, na którym oparto niniejsze zestawienie nie podaje tych dat dla poszczególnych okręgów.

440.484 +54-l°/n    360.391 -651 %    200.155

440.463 + 544%    269.013 -35-0%

⁹) Tylko soli bydlęcej.

^    ¹⁰) Łącznie^z^wartością wytworzonego w okręgu górniczym stanisławowskim kai-

¹¹)    W górno-austryjackich salinach wynosił ten udział w tym roku 828 q (+8%), t. j. w porównaniu z galicyjskiemi salinami +99%.

12)    w stanisławowskim okręgu górniczym brak wykazów z Delatyna i Łanczyna. Od !x 1914 objęło Tow. akc. dla eksploatacji kainitu kałuskie kopalnie kainitu w dzier-żawę, przeto tej wytwórczości nie uwzględniono w niniejszem zestawieniu.

cd

Oznaczenie

vo

-C

Xi

.2

T3

Fh

mężczyzn.....

1 kobiet .    .

'i młodocianych⁵). .    .

Razem .

soli jadalnej.....

soli przemysłowej . .

Razem .

Rok 1914.

Ilość zatrudnionych robotników¹)

Roczna wytwórczość w cetnarach metrycznych

Wartość tej wytwórczości w koronach¹⁰) .    .

Udział 1 robotnika w rocznej wytwórczości w cetn.

Ilość m³

Ilość sztuk......

Wartość w koronach .    .

Kilogramów......

______Wartość w koronach .

Wartość innego nie wymienionego budulca w korona*

Kilogramów......

Wartość w koronach .    .

Wartość w koronach .    .

Materyał drzewny kopalniany, budowlany i warsztatowy

Żelazo i stal

Materjały wybuchowe Środki zapalcze

Kilogramów.....

Wartość w koronach W cetnarach metrycznych W m³ .    ,    . . ~TT~T“

Wartość w koronach Łączna wartość tego materjału w koronach ,    .

Węgla kamiennego cetnarów metrycznych .    .    .

Torfu cetnarów metrycznych !    !    !    !    !    ~    ~    ,

Ropy cetnarów metrycznych !    !    !    !    !    ”    ”    ~

Drzewa opałowego metrów sześciennych .... Wartość materyału^w koronach    .    !    .    !    .    ;

Oświetlenie, oleje i smary

Materjał opałowy z wyłączeniem deputatów

^ZOIUOOUIOd {B-£l0}BUI i[OS 9iA\;om|Bdo^ ^zjd ÄuuAvo^pXznz

O/AljBO

aiM}]IU|3ZJB*i\ ÄZJd auewołl^znz

wogóle hektolitrów .    .    .

w tern sztucznej hektolitrów

Ö CO CO

IO

tH

Roczna wytwórczość solanki

3, a na warzelnictwo solne

QÔ

a na warzelnictwo solne 247.

cd

.2

CD

S1

a na warzelnictwo solne 422.

R    O

-VS s

"iSI ⁵³

2 cs 2 .2 ⁻ g*o fo

CJ CÆ >> 02

^ ° wo •2 £ o ^

^3    -§.2

R — J5

s ! a -

"o

•d ,rf

—■< ai co ^ 10 co t>

00

05

rH

(N    M ^    IO © t- ;00    05 O -1 N CO JO    COC-OOOiO

r—*    t-h i-H t-h 1 rH i t—i    t™i (M oq ai ai    ai ai    ai ai ai ai co    i co

ai

F ■ H R

il o*

•gg .. g « g g

fs ÏS S5

n w    ® « K. «s

Sa a ? a a r rt3 >5 r „ >»

§i :& ii

la la »a

g» « .3a *gs

On On -g n

ôC'

'S

cd

iS

(C. d. n.).

za cetn. metr., a zużyto do wytwórczości 29.281 q cynku, w czem 20.937 q cynku krajowego, a 8.344 q cynku górno-śląskiego.

Z podanej powyżej produkcyi wywieziono 23.355 q do Niemiec, Rosyi, Norwegii, Anglii, Szwe-cyi, Francyi i Ameryki.

W porównaniu z latami poprzedniemi to od r. 1906 zanotować należy znaczniejszy skok ku górze w produkcyi bieli cynkowej, która do tego roku utrzymywała się, pomijając pewne rzadkie wahnienia, na poziomie około 20.000 q rocznie.

k) Siarka i kwas siarkowy.

Rudy Siarczanej ani siarki w Galicyi nie wytwarzano. Zestawienia wytwórczości siarki za minione lata umieściliśmy z obowiązku statystycznej dokładności na wykresie nr. 4 za pomocą krzywej S, pomijamy natomiast istniejącą w Galicyi (Swoszowice) w latach 1875 do 1884 wytwórczość dwusiarczku węgla, której maximum wynosiło w r. 1882 2.162 q o wartości 54.663 złr. ówczesnej waluty austryackiej.

Kwasu siarkowego wytworzono w Galicyi w roku sprawozdawczym w jednej tego rodzaju fabryce, założonej przy hucie cynkowej, za 439.875 K, a mianowicie: 169.630 q kwasu komorowego o przeciętnej wartości 1 K 96 h za cetn. metr. i 26.850 q stężonego kwasu siarkowego o przeciętnej wartości 4 K za cetnar metryczny.

Zatrudniano w tej fabryce kwasu siarkowego 30 robotników.

Wiadomości bieżące.

Akademia górnicza w Krakowie.

Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zawiadomiło Związek Górników i Hutników Polskich, że zamierza uruchomić Akademię Górniczą z dniem 1 października b. r.

Obecnie, na p o d s ta wi e p rz e d ło ż ony c h przez Komitet Organiz acyj ny wniosków Ministerstwo zamierza zamianować pierwszych sześciu profesorów wspomnianej Akademii, którzy wejdą w skład Komitetu i na razie wespół z nim pracować będąnad dalszą organizacyąuczelni.

W myśl propozycyi ostatniego Zjazdu Górników i Hutników Polskich Ministerstwo nie omieszka w porozumieniu z tym tak rozszerzonym Komitetem Organizacyjnym, zaprosić do współpracy wybitnych przedstawicieli sfer górniczo-hutniczych wszystkich dzielnic Państwa.

(X.).

Powrót do normalnego życia. Zniesienie ograniczeń konsumcyi rozmaitych artykułów, a przedewszystkiem artykułów żywnościowych, zależy przedewszystkiem od równowagi wywozu i dowozu w szerokiem tego słowa znaczeniu t. j. w odniesieniu do starego i nowego świata. LeMatin, omawiający tę sprawę w artykule z dnia 20. listopada 1918 identyfikuje też słusznie sprawę tej równowagi z równowagą światowego tonażu, a tę ostatnią uzyskamy wtedy, gdy pokryte zostaną spowodowane wojną straty flot handlowych.

Obliczają, że straty marynarki handlowej wszystkich państw wynosiły z powodu wojny 25,000.000 tonn, z czego 15,000.000 tonn pokryto już przeprowadzo-nemi w czasie wojny budowami. Pozostaje więc jeszcze do pokrycia 10,000.000 tonn i stały roczny przyrost światowego tonażu, wynoszący według statystyki Shipping Board Stanów Zjednoczonych 3,500.000 tonn rocznie przed rokiem 1914, t. zn. do powetowania by było najmniej około 24,000.000 tonn.

Ponieważ wytwórczość europejskich, amerykańskich i japońskich doków nie może w żadnym razie przewyższyć 10,000.000 tonn rocznie, przeto nastania wspomnianej na wstępie równowagi należy oczekiwać nie wcześniej, jak przy końcu roku 1921.    (X.).

Z przemysłu naftowego Stanów Zjednoczonych. L'Economiste français podaje, że w maju 1918 r. dokonano w Stanach Zjednoczonych 2.464 nowych wierceń naftowych. Produkcya ropy podniosła się do 153 632 beczek, t. j. do cyfry, która nie była osiągnięta od sierpnia r. ub. Statystyka majowa wykazuje, w porównaniu z kwietniem r. b., zwiększenie ilości wierceń o 222 i produkcyi o 29.022 beczek. Z wyjątkiem Kentucky, Illinois i Północnej Luizyany produkcya wszystkich rewirów naftowych Stanów Zjednoczonych stała się bardziej intenzywną. Texas,

Kanzas, Ohio i Pennsylwania idą na czele co do ilości nowych źródeł. (Beczka 42 = galony = w przybliżeniu 190 litrów). Ilość chybionych wierceń w maju była stotunkowo niewielka. Było ich jedynie 714. Ilość nowych szybów w kwietniu 1918 wykazała 1.641, w marcu 1.388, w styczniu 768, w październiku 1917 r. - 1.731.

Według doniesienia Daily Mail przygotowują amerykańscy rzeczoznawcy w Chesterfield szereg wierceń naftowych. Spodziewają się, że nowe szyby naftowe w Derbyshire dadzą ropę o znacznej zawartości benzyny.

Stowarzyszenie dozorców górniczo-technicznych odbyło w dniu 16-go lutego b. r. w Sosnowcu swoje zwyczajne roczne zebranie przy udziale 98 członków.

Zebranie zagaił p. Ulewicz i zaproponował na przewodniczącego p. W. Zarychtę, na co się zebrani jednogłośnie zgodzili. P. Zarychta zaprosił na ławnika p. R. Rupalę, a na sekretarza p. W. Włodarskiego, poczem nastąpiło przeczytanie protokółu z ostatniego zebrania. P. Ulewicz zdał sprawozdanie z działalności zarządu, a p. Stojczyk zapoznał zebranych ze stanem kasy Stowarzyszenia. Następnie przystąpiono do wyborów z losu ustępujących 6 członków zarządu i 3-ch zastępców. W wolnych wnioskach uchwalono nabyć pożyczkę państwową z pieniędzy Stowarzyszenia za 2.000 marek.

Sprawy węglowe w Sejmie. Minister handlu i przemysłu dr. Hącia oświadczył na 10-tem posiedzeniu Sejmu, że obecnie istnieje nadprodukcya węgla.

Wydobywa się go do 14 tysięcy ton, wysyła się go zaś tylko 12 tysięcy, resztę rzuca się na zwały, gdzie wogóle traci na wartości. Kłaść tego węgla do nieskończoności nie można. Posiadamy obecnie zapasów 100 tysięcy ton, czyli 10 tysięcy wagonów. Tej liczby nie można powiększać z powodu niemo-

żliwości wysyłania go np. do Austryi, gdzie za wę- regu innych enuncjacji, poświęconych ekonomicznej giel płacą 3.600 K. Głód węgla powodują anormalne ekspanzji Niemiec zwrócono szczególną uwagę r.a stosunki komunikacyjne. Na kolejach panuje cnaos, zakusy niemieckie w kierunku owładnięcia galicyj-a przedewszystkiem brak poszanowania cudzej wła- skim przemysłem naftowym, sności. 20 proc. węgla przepada i pod tym względem nie wiadomo kogo winić, robotników, publiez- podobnie jak militarna siła Niemiec nie została jesz-ność, czy brak kontroli.

Wspomniana szwajcarska gazeta wykazuje, że

cze zniszczoną, tak i ich siły ekonomicznej nie na-

Obecne działania wojenne we wschodniej Ga-

(S.K.)

Zakończenie strejku górniczego w Zagłębiu Kar-

wińskiem. Delegaci Rad Robotniczych przy współudziale mężów zaufania P. P. S. D. oraz Związku górników polskich powzięli dnia 25 marca następującą uchwałę :

Rady Robotnicze górników karwińskich na posiedzeniu swojem z dnia 25 marca 1919 w Cieszynie uchwaliły :

Wobec tego, że najgłówniejsze przyczyny, dla których strejk trwa od 3 tygodni, ustały — a mianowicie, że sprawa przydziału węgla dla Polski pod kontrolą Polskiego Inspektoratu węglowego została umową z dnia 17 marca b. r., którą podpisali również odpowiedzialni pełnomocnicy Czechów, załatwioną pomyślnie dla Polski, wobec tego, że wojsko czeskie zostało z kopalń i kolonii robotniczych cofnięte, i w przekonaniu, że zawarta umowa zostanie przez Czechów pod energiczną kontrolą Komisyi międzynarodowej aliantów w Cieszynie dotrzymane i ściśle dokonaną, oraz w przekonaniu, że także dalszy warunek wprowadzenia administracyi polskiej na terenie przyznanym Polakom w myśl ugody paryskiej, zostanie rychło urzeczywistniony, postanawia się strejk przerwać bezzwłocznie.

Wszyscy stanęliśmy solidarnie do walki o nasze prawa, wszyscy strejkowaliśmy i wszyscy razem chcemy powrócić do pracy.

Domagamy się zatem, aby nikt z powodu strejku ani z pracy nie był wydalony, ani też przez władze czeskie nie był aresztowany lub prześladowany.

Niech żyje solidarność robotnicza ! Niech żyje wolna, zjednoczona Polska!

Przewodniczący Rad robotniczych :

Paweł Szurman, „Hohenegger“ — Franciszek Miksa, „Gabryela“ — Jan Pohłudka, „Austrya“, — Teodor Buława, „Henryk“

Józef Kowolowski, „Franciszka“ — Franciszek Char-wot, „Franciszek“ — Franciszek Łukosz i Józef Badura, szyb i koksownia „Jan Karol“.

Za komitet obwodowy P. P. S. D. :

Lizak, Kantor, Kłuszyńska, Reger.

Strejk tern samem uważać można za zakończony.

Brak parowozów i wagonów także się do tego leży jeszcze nie doceniać, a dążenie do ekspanzji na przyczynia, że węgla nie mamy. Na razie nie można wschód jest tern groźniejsze, że Niemcy musieli się mieć więcej do dyspozycyi, niż 900 do 1000 wago- wyrzec swoich marzeń o transoceanicznem władztwie, nów. Wskutek posuwających się na wschód armii coraz więcej nam ubywa taboru kolejowego i paro- licyi należy tłómaczyć faktem, że po za żołnierzem wozów. Jeżeli postaramy się o powiększenie taboru ukraińskim stoją Niemcy, a lud ukraiński staje się kolejowego, to już przyczynimy się do powiększenia pro- wich ręku tylko narzędziem, mającym zapewnić dukcyi. Nie jesteśmy w stanie fabrykować własnych pa- powodzenie ekonomicznych spekulacji niemieckich rowozów w Królestwie. Nie mamy ani j ednej fabryki od- przemysłowców, powiedniej. Co do uruchomienia fabryk wagonów, to pertraktacye są w biegu, ale rychlej niż za dwa miesiące tego spodziewać się nie można. W komisyi ententy musimy, jako kardynalny warunek postawić, że najwięcej są potrzebne wagony i parowozy. Niemcy w miejsce zabranych surowców, których w naturze zwrócić nie będą mogły, muszą nam oddać wagony i parowozy. Pertraktacye z przedstawicielami ententy idą w tym kierunku.

Rozpatrywana na tym samem posiedzeniu Sejmu sprawę wprowadzenia 3-e i e j zmiany górników w Zagłębiu Dąbrowskiem, wniesiona przez posła Arciszewskiego, który pragnie w ten sposób dać pracę niezajętym dziś 25.000 robotników tego Zagłębia odesłano ostatecznie do komisyi han-dlowo-przemysłowej po przemówieniu ministra Hąci, który wskazał na niebezpieczeństwo, grożące produk-cyi i tak trudnej do zabezpieczenia, przez powiększenie kosztów wskutek dodania 3-ej zmiany i oblicza straty kopalni na 3 i pół miliona marek miesięcznie.

(s. kj.

Węgiel drożeje, zdaniem p. Ministra, między innemi i dlatego, że wydajność pracy się obniżyła. Liczba robotników w Zagłębiu przed wojną wynosiła 23.500 ludzi i wydawała 23.500 ton dziennie, obecnie pracuje 32.000 robotników, a wydajność wynosi tylko 14.u00 ton.

Nafta galicyjska w prasie zagranicznej. Deutsche Allgemeine Zeitung przynosi w numerze z dnia 18 lutego b. r. następujące ogłoszenie :

„Dopiero podczas wojny obecnej poznano wartość ropy naftowej, jako jednego z najcenniejszych i najważniejszych produktów naturalnych.

Ignacy Czerny, „Głęboki“ —

Nafta więc odgrywać będzie także w czasie pokoju rolę jak najdonioślejszą. Przypuściwszy, że Ameryka, Rosya i Rumunia, podobnie jak większość państw neutralnych, w ciągu długich lat nie dostarczą już być może mocarstwom centralnym ani ropy naftowej, ani jej przetworów : benzyny parafiny nafty, i t. p., nie można nie wziąć pod uwagę Galicyi z jej z'ródłami nafty, z eldoradem przemysłu, wypływają-cem z jej pokładów.

Polskie Towarzystwo gazownicze (PTG.) organizuje się z siedzibą w Łodzi. Kapitał zakładowy wynosić

Partycypując w prawach na terenach naftowych, można ulokować kapitały bardzo korzystnie i otrzymać poważne zyski.

Można jeszcze zdobyć te prawa na warunkach

bardzo korzystnych. Tylko poważne oferty będą ma 2,000.000 marek. Agendy nowego Towarzystwa brane pod uwagę.    rozciągać się mają na budowę gazowni, eksploatację

Adresować: Naphtagruben, Berlin — Chariot- gazowni istniejących lub mających powstać.

tenburg, Hardenbergslrasse 24“.

Opracowywaniem projektów, kosztorysów i wy-

Powyższe ogłoszenie dało dziennikowi Gasette konywaniein lobót ma się zająć otworzone już przez de Lausanne substrat do dłuższego artykułu p. t. powstające towarzystwo biuro techniczne w Łodzi,

Lé pétrole de Galicie, w którym podobnie jak w sze- przy ul. Piotrkowskiej Nr. 150.