CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

ORGAN „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH“.

Prenumerata z przesyłką pocztową:

Rocznie........

Kwartalnie......

Cena pojedynczego numeru

K 48-— (36 Mk.) » 12—

» 4—

(9 Mk.) (3 Mk.)

Cena ogłoszeń :

Za całą stronę K 120'— (80 Mk)    za V2 strony K 60— (40 Mk)

„ 30'— (20 Mk)    za V10    „    „ 15*— (10 Mk)

„ 1*— (70 fen).

za V4 strony

Za 1 wiersz lub jego miejsce.....

Zresztą według umowy.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Adres Redakcyi i Administracyi: Kraków, ulica Jagiellońska L. 5. — Telefon (międzymiastowy) Nr. 2431.

Wolffa.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach : Gebethnera

Sprawozdanie ze Zjazdu Górników i Hutników Polskich.

Dnia 24. lutego b. r. odbył się w Krakowie w salach Związku Górników i Hutników Polskich, Jagiellońska 5, Zjazd górników i hutników polskich ze wszystkich dawnych dzielnic Polski. Z szczerą radością zaznaczyć trzeba, że w zebraniu tern ogólnem wzięli udział po raz pierwszy przedstawiciele Wielkopolski. Z ramienia polskiego rządu uczestniczyli w Zjeździe p. Hącia, minister handlu i przemysłu, szefowie sekcyi p. Świętochowski z Ministerstwa Handlu i Przemysłu i p. Czapla z Ministerstwa Skarbu. W rezultacie prowadzonych przez prezesa Związku hr. Sągajłłę wyczerpujących obrad, w których głos zabierali wymienieni delegaci rządu, prof. Szajnocha, inż. Zarański, Schi-mitzek, Zdzisław Kamiński, Rieger, Skoczylas, Czapliński, Łempicki, Srokowski, Drobniak Franc., Czechowski i w. i. uchwalił Zjazd następujące rezolucye, przedłożone na podstawie wniosków, zapadłych na posiedzeniu Delegacyi Górników i Hutników Polskich :

I. W sprawie akademii górniczej : Związek za pośrednictwem swej Delegacyi ewentualnie w porozumieniu z Komitetem organizacyjnym Akademii górniczej w Krakowie, poczyni starania u rządu polskiego celem zreorganizowania tego Komitetu w ten sposób, aby w nim znaleźli się obok zastępców uniwersytetu Jagiellońskiego, reprezentanci obu polskich politechnik i zastępcy sfer górniczych wszystkich dzielnic państwa polskiego. Zjazd wyraża przytem zapatrywanie, że otwarcie Akademii należy bezwarunkowo przyspieszyć w ten sposób, aby najmniej najbliższe dwa lata studyów otwarto w ciągu roku 1919. Ponadto postanowiono powołać natychmiast do życia kursa uzupełniające i komisye egzaminacyjne dla tych wszystkich słuchaczy zagranicznych wyższych uczelni górniczych, którzy z powodu wypadków wojennych nie są w możności kontynuowania rozpoczętych studyów.

W tym kierunku otrzymał Zjazd od p. ministra Hąci zapewnienie poparcia i subwencyonowania powyższego projektu.

II.    W sprawie organizacyi władz górniczych:

Celem ujednostajnienia wydawania opinii sfer górniczych w sprawach wyłaniających się przy organizowaniu władz górniczych, oraz przy wypracowaniu rozporządzeń, górnictwa dotyczących, powinno Ministerstwo Handlu i Przemysłu powołać pewną ilość zastępców z różnych działów przemysłu górniczego, oraz Związku Górników i Hutników w Polsce, aby zasięgać opinii tych rzeczoznawców peryodycznie, zwłaszcza w pilnych wypadkach przed powzięciem stanowczych decyzyi.

III.    W sprawie kompetencyi Ministerstwa Pracy:

Zjazd protestuje przeciw dekretowi rządu z dnia 3. stycznia b. r., który oddaje kompetencye nad warunkami pracy w kopalniach i hutach Ministerstwu Pracy, gdyż dekret ten wprowadza w kompetencye władz chaos, a nawet jest obecnie w byłym zaborze austryackim i pruskim niewykonalny i nie da się wprowadzić w życie bez uniemożliwienia normalnego ruchu w kopalniach i hutach. Zjazd mając na celu dobro przemysłu górniczego i hutniczego, oraz jego normalny rozwój wyraża życzenie, żeby przy ustalaniu ogólnych zasad inspekcyi pracy i jej organizacyi rząd uwzględniał należycie specyalne warunki pracy w kopalniach i hutach i żeby to uwzględnienie znalazło swój wyraz w odpowiednich przepisach prawnych, wydawanych po zasięgnięciu opinii sfer zawodowych.

IV.    W sprawie podporządkowania państwowych żup solnych Ministerstwu Skarbu: Zjazd wita z radością fakt utworzenia Wydziału górniczego przy Komisyi Rządzącej i złączenia w jednej władzy wszystkich działów administracyi galicyjskich żup solnych z zakresu działania władz skarbowych i przyłączenie jej do Wydziału górniczego. W sprzeczności z tą słuszną i dla technicznego rozwoju żup solnych konieczną zasadą stoi zamiar przejęcia czynności administracyi tej ważnej gałęzi krajowej produkcyi przez Ministerstwo Skarbu. Zjazd uważa za konieczne przestrzedz rząd przed tego rodzaju eksperymentem, który już za czasów austryackiego zarządu okazał się fatalnym w skutkach, bo doprowadził do technicznego i gospodarczego upadku żup solnych i do podrożenia tego niezbędnego artykułu spożywczego. Tylko w łączności z całem polskiem górnictwem i w niezależności od władz, kierujących się z natury rzeczy względami natury fiskalnej, zdołają stare i sławne polskie żupy solne rozwinąć się pod względem technicznym i gospodarczym i zająć stanowisko, jakie w interesie zarówno górnictwa, jak i skarbu polskiego im przysługuje.

V.    W sprawie utworzenia ministerstwa górnictwa. W interesie potężnego znaczenia polskiego górnictwa i przyszłego ekonomicznego rozwoju państwa polskiego: Zjazd wyraża przekonanie, iż potrzebnem jest utworzenie osobnego, samoistnego ministerstwa górnictwa i hutnictwa.

VI.    W sprawie zarządu państwowemi zakładami górniczo-hutniczemi: Zjazd wyraża opinię, że organizowanie administracyi kopalń państwowych powinno się odbyć na zasadach najlepiej zorganizowanego przemysłu prywatnego, a to w następujących instan-cyach: 1. Zarządy kopalń i hut państwowych o szerokim zakresie działania ; 2. Generalna dyrekcya, składająca się z poszczególnych oddziałów (węglowego, solnego, naftowego, rud, hut i t. p.) z siedzibą w Krakowie; 3. Osobne ministerstwo, względnie sekcya w Ministerstwie Przemysłu i Handlu.

VII.    W sprawie udziału sił fachowych w kon-ferencyi pokojowej: Zjazd G. i H. P. uchwala zwrócić się do rządu z naglącą prośbą, by wydelegował na konferencyę paryską, oraz na wszelkie inne odnośne konferencye szereg sił fachowych, celem obrony interesów polskiego górnictwa i hutnictwa, w szczególności interesów Księstwa Cieszyńskiego, Śląska Górnego, oraz okręgów naftowych i solnych we wschodniej Galicyi. W myśl powziętych uchwał postanowiono w skład tych Komisyi zaproponować powołanie następujących osób: Pp. Dra Łozińskiego i Dra

Grzybowskiego z grona geologów. Pp. inż. Skarbiń-skiego, inż. Riegera, inż. Fr. Drobniaka i Dra Czaplińskiego jako przedstawicieli górnictwa węglowego i znawców stosunków na Śląsku Cieszyńskim. Pp. Czaplę, Grabiańskiego Rudowskiego i Szymszę, jako obznajmionych ze stosunkami górnictwa i hutnictwa na Śląsku Opolskim. Pp. inż. Skoczylasa i inż. Ka-mińskiego Zdzisława jako znawców solnictwa i kopalnictwa soli potasowych. Pp. Dra Zubera i inż. Szydłowskiego jako znawców w sprawach naftowych.

VIII.    W sprawie stosunków służbowych w kopalniach: Zjazd zwraca się do rządu, ażeby wobec stale powtarzających się wypadków naruszenia dyscypliny i porządku służbowego, a nawet niejednokrotnie aktów gwałtu w kopalniach, co powoduje dezorganizacyę i grozi ruiną polskiemu przemysłowi, zechciał niezwłocznie podjąć odpowiednie kroki celem bezwarunkowego położenia kresu tym niezdrowym stosunkom. W związku z tern proponuje Zjazd powołanie odpowiednich przedstawicieli poszczególnych zagłębi, celem omówienia środków zaradczych.

IX.    W sprawie ogólnego Zjazdu G. H. i P.: Zjazd poleca Związkowi urządzenie ogólnego Zjazdu górników i hutników polskich, który ma się odbyć w Warszawie we wrześniu b. r.

X.    Odnośnie do czeskfego najazdu : Oceniając doniosłość stanowiska, jakie górnicy polscy na Śląsku Cieszyńskim łącznie robotnik i inżynier, zajęli w stosunku do brutalnego najazdu czeskiego, Zjazd wyraża hołd i najwyższy podziw dla dzielnych obrońców prastarej polskiej dzielnicy i wierzy, iż to niezłomne stanowisko naszych śląskich braci zadecyduje ostatecznie o przynależności tej perły ziem polskich do Zjednoczonej Macierzy.

Po ukończeniu Zjazdu odbyła się wspólna fotografia uczestników Zjazdu,*) a wieczór komers w sali hotelu Saskiego. Następnego dnia, tj. 25. lutego b. r. obradowała stała Delegacya Z. G. i H. P. pod przewodnictwem hr. Sągajłły nad szeregiem spraw bieżących i wystosowała w myśl powziętych przez Zjazd uchwał odezwy do odnośnych władz, przechodząc do wykonania powziętych na Zjeździe rezolucyi. (Z).

*) Do nabycia u fotografa Pierzchalskiego, ul. Karmelicka 21 ; cena : 10 koron.

O złożach węgla brunatnego w Galicyi i w Polsce

napisał inż. Edward Windakiewicz,

uzupełniony przez autora przekład z czasopisma „Bergbau u. Hütte“. Przełożył St. K.

(Dokończenie).

Kopalnie w Glińsku i Skwarzawie rozwijały się dobrze; produkowały w roku 1885. 15.895# a w roku 1901 już 460.000#. W roku 1902 spadła wytwórczość na 298.000#. Ten podobny do lignitu węgiel ma wartość opałową 3000 do 3800 kalorji. Spożytkowywano go na linji kolejowej Lwów—Bełżec.

Z powodu braku dróg wywozowych i zbytu musiano zawiesić w r. 1876 roboty na kopalni. Wznowił je dopiero w r. 1890 hr. Potocki, kupiwszy tę kopalnię i kopalnię w Potyliczu.

Otwarcia pokładu dokonywano za pomocą 1050m długiej sztolni, ciągnącej się w kierunku północno-wschodnim ku górze Wilczej. Wywóz i odwadnianie przeprowadza się za pomocą tej sztolni. Miąższość trzech pokładów wynosiła 1'2,2 i 2'lm. Rozciągłość w kierunku północno-zachodnim i upad od 1 do 17°. Najwyższy pokład zawiera węgiel z taką ilością przymieszek, że się go nie eksploatuje. W nadkładzie mamy biały piasek, w podkładzie siwy, ogniotrwały ił, potem kredę. Ponieważ ił nie przepuszcza wody, nagromadza się ona w kopalni w takich ilościach, że kopalni zagrażało niebezpieczeństwo zalania. W celu usunięcia tego niebezpieczeństwa założono osobną sztolnię odwadniającą.

JS3¹

'O

O......

fIclc

Łat '»-vu

W kopalni „Emma“ występuje węgiel w kształcie dużej soczewki, której długa i krótka oś wynosi ok. 200/n, największa miąższość pokładu ok. 3/72. Zasób węgla kopalni „Emma“ obliczono na ok. 50.000m8 W ciągu 10-letniej odbudowy wydobyto mniej więcej dwie trzecie tej masy. Barwa węgla jest przeważnie ciemnobrunatna ; zawiera on przymieszki ziemne, stąd obfitość popiołu. Przy większym dostępie powietrza hałdy spalają się, wydzielając przytem zapach siarki i żółty osad. 1 # węgla kosztował 80/i. Wytwórczość w r. 1901. wynosiła 215.000#. Koleji Lwów—Bełżec dostawiono w r. 1890 21600# węgla.

Grodzisko

PdZ.

PnW.

Ryc. 7.*)

a dyluwialna glina, b wierzchnie i środkowe warstwy trzeciorzędne. c węgiel brunatny, d wapień senoński.

ret

351

Ryc. 6.

<o

mm

=z$Æo

goret

łsj

V.

-y/'io

i*

h......

•6

• w *"S>

w ii

M Ji

Na południe od kopalni znajdują się kamieniołomy, z których wydobywa się wapień.

Wegług wypowiedzianego co do tego występowania węgla zdania Dr. Titzego nie należałoby tu stwarzać większych przemysłowych zakładów.

W okolicy Glińska stwierdzono na wielu miejscach ślady występowania węgla. W Skwarzawie nowej, odległej od Glińska o 2£m, wydobywano przed laty węgiel, który tworzy zdaniem dra. Titzego najwidoczniej przedłużenie węgla glińskiego, a który posiadał miąższość od 1‘28 do 160/72. Wytwórczość w r, 1901. wynosiłe 245.000#

Występujący w Glińsku-Skwarzawie starej węgiel otwarto do r. 1903 na przestrzeni o długości 4£m, a o szerokości 0'0km, w Skwarzawie nowej na przestrzeni 5km długiej i OAkm szerokiej. Miąższość pierwszego węgla wynosi od 1*7 do 2*7/72, drugiego 1*5 do 2*5/72.

Wytwarzano 3 sorty, a mianowicie: gruby węgiel średni , orzech . miał

Wartość opałową określają na 4197 kalorji. Węgiel zawiera: wody .... popiołu .... palnych składników Ruch na kopalni w Glińsku zastanowiono w r. 1904, w Skwarzawie w r. 1905.

Najbardziej wysuniętym punktem żółkiewskiego łańcucha węglowego jest Polana (18 km od Lwowa), gdzie znajdujemy jeszcze ślady dawnych robót górniczych. Miąższość węgla wynosić miała 1*60 m.

25%

42%

21%

12%

21*0%

14*5%

64*5%

OSZ

*) Poprawić : W zeszycie I. w tym artykule na str. 8, wiersz 8-my od końca, zamiast : (Ryc. 4^, ma być : (Ryc. 7).

c) 3. Grupa.

Najbardziej na północ wysuniętymi punktami tej grupy są Podhorce, Jasienów i Hucisko Oleskie. Dr Stuhr, który w r. 1859 badał tę okolicę, podaje miąższość tut. węgla na 13 m, 22 lat później objeżdżał tę okolicę Hilbert, znalazł w pobliżu Podhorzec węgiel, którego jakość określa jako ziemisty i kruchy. W Jasienowie stwierdzono też bezpośrednio na kredzie spoczywające złoża węglowe. W r. 1902 miał Gniewosz wydobywać węgiel dla własnych potrzeb. Miąższość pokładu oznaczają na 1*2 m. Opisują ten węgiel jako ciemno-brunatny, występujący w cienkich, płaskich, łupliwych blaszkach. 3 km na południe od Podhorzec w Hucisku miano także znaleźć węgiel. Bardziej znaną jest najbliższa okolica Złoczowa w kierunku południowym. Dr Stuhr podaje mięższość węgla występującego we Woroniakach, 3 km od Złoczowa, na 3'1 m.

Począwszy od Jasieniowca (4 km na zachód od Złoczowa) widać stoki wyżyny, wznoszącej się na 100 —120 m nad poziomem Złoczówki i ciągnącej się prawie równolegle do toru kolejowego aż do Płu-chowa.

Wzdłuż brzegu tej wyżyny rozwinięta jest for-macya mioceńska, zawierająca węgiel brunatny spoczywający na marglu kredowym „Opoce“. Węgiel znajduje się w najniższych warstwach formacyi mioceńskiej, składających się z iłów, piaskowców i piasków. Leży on albo bezpośrednio na opoce, albo oddzielony od niej warstwą ¹h—2 m grubego iłu i piasku. Wychodnie pokładu węglowego znane są w kilku miejscach.

W r. 1853 nadał Urząd górniczy miary górnicze „Gottessegen“ w Woroniakach na podstawie skonstatowanej miąższości pokładu węgla 1’58 m. Od Woroniaków na południowy wschód zmniejsza się miąższość węgla i spada w Płuchowie do 10 cm. Zdaje się, że pokład dalej ku wschodowi wyklino-wuje się.

Położenie terenu węglowego jest nadzwyczajnie korzystne ze względu na odwóz do kolei. Przeprowadzenie kilku wierceń na wspomnianym terenie byłoby bardzo pożądane celem skonstatowania szerokości pokładu w kierunku ku południowi i jednolitości pokładu w kierunku od Jasieniowca ku Płuchowi.

Występujący — jak stwierdzono — na południowy wschód od Złoczowa w Łuce pokład węglowy posiada miąższość 90 cm, ciągnie się przez Zazule, Monastersko, Trościaniec, obejmuje więc przestrzeń około 7 km². Odpowiednio więc do tego można zasób występującego w Łuce węgla przyjąć na 16,000.000 q, jeśli przyjmiemy przeciętną miąższość 70 cm i jeśli odliczymy straty wyrobowe i t. p.

Węgiel w Łuce występuje w wysokości mniej więcej 350 m nad poziomem morza jako płyta węglowa. Szybami i sztolniami odkryto w Łuce w kilku miejscach pokład o 0 40 — 120 m grubości, o czem niżej będzie mowa. Rozciągłość pokładu nie ogranicza się tylko na Łukę. Zdaje się, że pokład węgla rozciąga się od Brackiej góry, t. j. na wschód od Jelechowiec ku południowemu wschodowi przez Monasteryk, Oberta-sów, Kruczą górę do Trościańca małego. Tu jest wymyty na przestrzeni około 2 km, poczem znów występuje „Na Boryniach“ względnie „Na Kamieńcu“ na poł. wschód od Trościańca małego. Na podstawie dokonanych tu odkryć i odsłonięcia pokładu o miąższości 80 cm, utworzono pole „Concordia“, a w r. 1907 nadano 4 podwójne miary górnicze. Jak

się pokład węgla dalej ku południowemu wschodowi zachowuje, niewiadomo ; wiadomo tylko, że w Ole-jowie napotkano na węgiel.

Co do rozciągłości na północ, to prawdopodobnie płyta węglowa dochodzi od Popielni do Chmielowej doliny, Bzowy, i Bzichiej doliny, dalej jest odcięta i pokazuje się dopiero dalej na północy w Ja-sieniowie, o czem już wspomniano. Na południu dochodzi płyta węglowa do południowego stoku Koza-kowej góry, 3 km od stacyi kolejowej Zarwanica.

Jak więc widzimy rozciągłość płyty węglowej od północnego zachodu ku południowemu wschodowi jest bardzo wielka. Jeżeli dalsze roboty poszukiwawcze stwierdzą jednolitość i rozciągłość pokładu mamy tutaj — jak mnie się zdaje — do czynienia z wielkim bogactwem węglowem.

Jakkolwiek jest to węgiel gorszego gatunku, to przecież znajdzie szczególnie w obecnych czasach chętnie popyt jako materyał opału domowego. A jeśliby się popyt ten zmniejszył z nastaniem normalnych stosunków, to znajdzie i ten gatunek węgla jeszcze zawsze zastosowanie w przemyśle domowym. Wielkie bogactwa litotamniowego wapna, piaskowca i gliny w Łuce i okolicy stworzą przemysł, który ten węgiel na miejscu zużytkuje.

O występowaniu węgla 10 km na wschód od Złoczowa w Trościańcu małym mówi Dr 01-szewski, że miąższość jego wynosi 1'6 m i że jest to głównie czarny albo ciemno brunatny lignit. Dalej na wschód w małej dolinie na południe od potoku N o s o w i e c ((pod Załoścami) przy drodze do lasu, graniczącego z majątkiem Albinówka, znaleziono w ciemnych i szarych trzeciorzędnych iłach, spoczywających na białym senońskim marglu, 30 m grubą między warstwę ziemistego, łatwo łupliwego węgla brunatnego. Większego znaczenia nie należy przywiązywać do tego 20 km od wsi Trościaniec mały stwierdzonego występowania węgla, gdyż z wyjątkiem południowego kierunku jest ta płyta węglowa najprawdopodobniej odpowiedniemi utworami odcięta od graniczących terenów. Miejscowość ta jest najbardziej na wschód wysuniętym punktem złoczowskiego łańcucha węglowego. Dopiero poza Galicyą, w odległości 50 km w południowo-wschodnim kierunku zjawiają się pod Krzemieńcem wołyńskim znów złoża węglowe, które według opisu profesora Trejdasiewicza odpowiadają złoczowskim złożom tak pod względem uławicenia, jak i miąższości i ich stratygraficznych własności.

Do grupy tej należy:

Kopalnia węgla brunatnego w Łuce pod Złoczowem, „Złoczów“, Spółka z o. p.

Na wapieniu kredowym spoczywa 50 do 60 m gruba warstwa ciemno-brunatnych iłów, a na niej pokład węgla o miąższości 40 do 90 cm. Na północ od kopalni posiada ten węgiel 20 do 40 cm gruby jałowy przerost, złożony z piaszczystego łupku lub iłu; ma dwie warstwy. Miąższość wierzchniej wynosi 60 do 80, dolnej 20 do 40 cm. Nad pokładem występuje często piaskowiec o grubości 2 do 6 m. Miąższość nakrywających młodszych warstw wynosi od 20 do 40 m. Węgiel tut., to mieszanina ziemistego węgla i lignitu; w świeżym stanie jest on dosyć twardy i ciągliwy; na powietrzu rozpada się na małe blaszkowate kawałki. Jego wartość opałowa ma wynosić 4455 kaloryi ; zawiera siarkę. Z tego

0-60 m

2- 00 m 3 "00 m

3- 50 m 8-00 m

12-00 m 12‘50 m 26.00 m 26*60 m(woda) 27.00 m

27- 80 m

28- 00 m

28- 80 m

29- 00 m 32*00 m(woda) 33-40 m

34'60 m 34*90 m 38-65 m

40- 20 m

41- 80 m 41-95 m 42*85 m 42*95 m 43"35 m 43*65 m 46-30 m 46-70 m

0 00— 1-00 m 1-00 -10-00 n 10-00—10-50 m 10-50—14-70 m 14-70—16-00 m 16 00—22-00 m 22-00—24.30 m 24-30-24-50 m 24-50—24-80 m

24- 80—25-10 m

25- 10-25-75 m 25-75—26-20 m

powodu nie używają go na kolejach. Płukany węgiel podobno traci siarkę.

Pokład węgla odkryto dotychczas sztolniami : „Zofia“, „Kozaki“ i „Barbara“ i szybami : „Jan“, „Barbara“, I i II.

Przy pogłębianiu szybu Barbary natrafono na następujące warstwy :

Gleba . . piaskowiec

piaskowiec

ił......................

piaszczysty ił................

piaskowiec.................

bardzo twardy siwy ił ze żwirem ......

piaskowiec.................

siwy ił ze żwirem..............

b. twardy piaskowiec............

siny ił...................

twardy piaskowiec..............

siny ił...................

gruboziarnisty piaskowiec..........

twardy ił ze żwirem.............

następnie z powodu przypływu wody wiercono szyb:

piaskowiec.................

ił............

twardy ił ze żwirem . . .

piaskowiec.......

piasek ........

nadkładowy bitumiczny ił węgiel brunatny . . . . ,

ił spągowy.......

biały piasek....... ił

ił ze żwirem gruby piasek opoka

W szybie Jana przekopywano naprzemian iły, piaski i piaskowce, a w głębokości 28 20 m natrafiono na górną ławicę węgla o miąższości 35 cm, potem przerostu 15 cm, dalej spodnią ławicę węgla 85 cm, następnie ił „łój“ na 50 cm i kredę „opoka“.

Szybem Nr. 1 (Kostyk) na wschód od sztolni „Kozaki“ natrafiono na następujące warstwy:

gleba.............

ił ze żwirem.........

siwy piaskowiec........

siwy piasek ilasty.......

siny piaskowiec z przerostem iłu

twardy ił ze żwirem......

piasek suchy......... łój

węgiel łój . . węgiel łój . opoka

W sztolni „Barbara“ przedstawia się profil czoła z góry na dół w 25 m głębokości :

50 cm łój, 50 cm górna ławica węgla, 10 cm łupek iłowy, 50 cm węgiel, 30 cm ił (łój) — do 1 m piasek-opoka. Sztolniami „Zofii“ i „Kozaki“ również skonstatowano węgiel o mniej więcej tej samej miąższości.

Węgiel odkryto na wschodnim stoku Bochenkowej góry i na jej stoku północnym w małym potoczku. Jego miąższość oznaczono tu na 60 cm.

Uławicenie węgla jest prawie poziome.

Ze względu na wentylaćyę i na ratunkowy wyjazd istniejące trzy szyby posiadają wymiary 1X1, 1-2X1*2 m i głębokość od 27 do 34 m. Przypływ wody jest nieznaczny. Zbiera się ją w sporządzonych w kredzie wgłębieniach, w które powoli wsiąka.

Obecnie jest ruch na kopalni zastanowiony. Ma być jednak na nowo podjęty, a węgiel ma być bry-kietowany, aby go módz lepiej zużytkować jako materyał domowego opału

d) 4. Grupa:

W tej grupie znaleziono tylko w dorzeczu Seretu pod Strusowem pojedyncze wysepki brunatnego węgla. Dr. Zaręczny znalazł w dolinach Seretu i Strypy w podkładzie mioceńskich złóż miękki, ale czysty węgiel w kształcie dużych bloków o włóknistej budowie i wyraźnej roślinnej tkance. Węgiel i piaskowiec spoczywają bezpośrednio na żółtej kredzie.

Na południe od występowania tego węgla, a na zachód od Janowa znalazł Dr Olszewski w Mogielnicy wąski, miejscami zaledwie na 1 m gruby pokład węgla, który w górnej swej części bywa nierzadko zanieczyszczony piaskiem. Podobno przez pewien czas odbudowywano ten pokład, ciągnący się rzekomo przez około 20 km pod Tudo-rowem, na północ od Czortkowa. 15 km na wschód od Tudorowa w Byczkowcach odkrył się z powodu usunięcia się góry także pokład węglowy, którego miąższości ani jakości nie znamy.

Najbardziej na wschód wysunięte występowanie węgla na Podolu nie dosięga podkarpackiego łańcucha Myszyn—Dżurów, odległego od niego jeszcze jakich 80 km. Z tego wynika, że geograficznego związku z tym węglem niema i źe cztery podolskie grupy Rawy ruskiej, Żółkwi, Złoczowa i Strusowa nie przedstawiają się jako jedna pierwotnie całość, ale tworzą rozrzucone mniejsze lub większe łęki węglowe. Węgiel nie musiał tam powstać, gdzie istniała ówczesna roślinność. Materyał, z którego powstały te złoża, przyniosły tu prądy morskie z wyższych części nie zalanego jeszcze lądu i osadziły go w kotlistych wgłębieniach. Że miejscowości , o których była mowa znajdować się musiały w najbliższem sąsiedztwie, stwierdzają to zna-chodzone w pobliżu występującego węgla łupki ze znakomicie zachowaną roślinnością, wśród której naj-pierwszą rolę odgrywa olsza; rzadziej znachodzi się się tu klony i paprocie, najczęściej sitowia. Wpadającym w oczy jest brak miękczaków ze słodkich wód, któreby się musiało znachodzić, gdyby na tych samych miejscach istniała ta fauna. Naniesiony więc został węgiel przez prądy morskie do zacisznych miejsc. Wobec tego nie jest wykluczone, że jeszcze także i w innych miejscach znajdzie się węgiel. Jako jeden z punktów takiego znalezienia węgla podaje n. p. F. v. Hauer i F. Fötterle w geologicznym przeglądzie kopalń austryackiej monarchii (Geologische Übersicht der Bergbaue der österreichischen Monarchie, 1855) Mikołajów pod Lwowem W sprawozdaniach tych okolic nie wspomina o tern nic ani profesor Niedźwiecki ani Dr Hilbert.

W podolskiem występowaniu węgla mamy do czynienia najczęściej z jednym pokładem. Na zachowanie się podolskich złóż węglowych miały wpływ tak stosunki terenowe, ponieważ węgiel tutejszy występuje głównie tylko na dnie dolin, jak i konfigu-racya formacyi kredowej, stanowiąca podłoże tych złóż. Im bardziej teren jest porysowany i pogięty i im częściej zjawiają się na powierzchni kredowe wzgórza, tern bardziej gniazdowate i porozrywane są węglowe łęki.

Południowo - wschodni czyli karpacki łańcuch węglowy po prawym brzegu Prutu, poniżej Kołomyi,

między Myszynem a Rożnowem, wzgl. Dżurowem ma na długości 19 km bardzo małe nachylenie ku połu- duje się w 100 częściach do 118° rozrzarzonego dniowemu zachodowi ; pokład natomiast zatrzymuje węgla : na dłuższej odległości tę samą miąższość. Ogólnie rzecz wziąwszy jest całe uławicenie bardzo regularne, ^joru.....

tlenu......

azotu ......

Węgiel grupy karpackiej jest to węgiel lśniący, siarki......

łamiący się w długich kawałkach. Węgiel z Rożnowa P°Pio^.....

i Dżurowa łamie się w piękne, prawie regularne, duże kawałki, które najczęściej posiadają dwie gład- posiada węgiel : kie powierzchnie, tak że go można układać jak bry-    G^?° SklS5.awa₁S!5S?ri SS/o

kiety. Po dłuższem leżeniu węgiel ten rozpada się.    p0pfołu '    33-09    10-4    12*6    5*5-12-7 9*3-14*6%

Świeżo wydobyty węgiel nadaje się dobrze do dal-    kaloryi .    2053    3842    3094    3051-3254 3051-3627

szego przewozu i posiada stosunkowo mało krupicy. równowa-Chemiczne badania c. k państwowego zakładu żnikmięk-geologicznego wykazały:    wagw kf"553-1    295-1

Według profesora Giermańskiego znaj-

III. Właściwości węgla.

Glińsko : 56*78-70*56% 4*82— 6*02°/o 20*49—26*10% 0*79— 1*09% 0*73- 1*18% 2*46—10*76%

Skwarzawa : 54*35—59*82% 4*92— 5*34% 21*94-25*50% 0*82— 1*18% 0*58— 0*94% 8*12—16 74%

Według Hau era „Mineralne węgle Austryi“

węglika........

wodoru........

tlenu i azotu......

siarki .........

wody.........

popiołu ........

siarki w popiele . . . . wszystkiej siarki razem . kaloryi obliczono . . . . jednostek cieplnych według Berthier’a . . . .

I próba: 59*86% 4* 12% 20*79% 1*58% 11*15% 3*50% 0*41%

0 99% 5.146

II próba 54*68% 3*77% 20.46% 1*39% 12.80% 6*90% 0*44% 1*86% 4.642

366*6

373*1

315*7—373 1

Według W. Syniewskiego znajduje się na 100 części węgla z Glińska : węglika wodoru tlenu . azotu .

4.692

4*485

Według profesora Giermańskiego znajduje się w 100 częściach rozżarzonego do 118° węgla:

Nowosielica: Myszyn: 59*86—61 82% 61*44% 4*78— 4*79%    4*82%

21*93—25*78% 22*96% 1*20— 1*04%    1*36%

1*91— 1*02%    0*63%

10*30— 5*54%    8*78%

węglika wodoru tlenu . azotu . siarki . popiołu

52*79%

4*34%

18*42°%

0*518%

3 51%

7*65%

12*37%

Zakład badania materyałów palnych przy izbie handlowo-przemysłowej w Reichenbergu znalazł : 21% wody, 14*5% popiołu i 4187 kaloryi.

Według analizy c k. Wyższej szkoły rolniczej w Wiedniu z lf 09 r. jest węgiel z Łuki bitumicznym lignitem, który na 100 części zawiera : węglika wodoru

siarki popiołu wody .

Według F. Hau er a „Węgle mineralne Austryi“ zawierają :

Myszyn:

12*4 ‘ —15*3% 5*2 — 7*9% 4.124— 4.384

Nowosielica: 18*9%

7*9%

4.249 268*2

Analiza węgla z Grudny do;nej (1892) wykazała na 100 części węgla: węglika wodoru

wilgoci popiołu kaloryi

równoważnik mięk. drzewa w kg 258*1 — 275*5

47*44% 3-83% 16*51% 0*56% 18*97°/o 12*69%

Zawartość palnej siarki wynosi 6*70%. Wartość opałowa 4*455 kaloryi.

Wartość odparowania 7 07 kg, pozostałość koksowania 42*5%.

tlenu

azotu

hygroskop. wody popiołu.....

.    47*30%

4*61%

.    15*14%

2*65%

.    21*35%

8*95%

4515 .    3844

Węgle grupy podolskiej są znacznie gorsze od węgli grupy karpackiej ; do przewozu się nie nadają. Stosunkowo najlepszego węgla dostarcza kopalnia w Glińsku. Ogólnie rzecz biorąc jest to węgiel w ro-dzaja lignitu, o widocznej drzewnej budowie i brunatnej barwie ; jest on jednakże w niektórych punktach, szczególnie w słojach nadkładowych także czarny i o muszlowym przełomie (Jasionów). Na powietrzu wietrzeje ten węgiel nadzwyczaj szybko i rozpada się w istny pył, z którego w czasie wilgotnej pogody tworzy się papka. Dlatego musi się węgiel szybko zużytkowywać lub brykietować. Zaraz po wydobyciu otrzymujemy

30% grubego węgla 30% kostkowego węgla 40% drobnego (orzecha)

Wytwórczość węgla brunatnego w Galicyi:

tlenu i azotu siarki . . . .

Rok

Wytwórczość Rok

Wytwórczość

wody............

popiołu...........

wartość ciepłostkowa obliczona a według metody Berthiera .

26979 q 17924 „ 26726 „ 28290 „ 69505 „ 130900 „ 192609 „ 366900 „ 490999 „ 457800 „ 496890 „ 607133 „ 792596 „ 689584 „ 767919 „ 1217840 „ 790311 „

Zawartość wody jest dosyć znaczna; dobrze na powietrzu wysuszony węgiel zawiera jeszcze 12% mechanicznie domieszanej wody.

•) Wartość 41670 K. Udział 0*14%.

**) Z tego przypada na: Dżurów—Nowosielicę

Potylicz......

Skwarzawę ....

Glińsko......

Grudnę dolną . . .

Cena węgla loco kopalnia wynosiła przeciętnie 89*5 h za 1 q

23818 „

1903

652445 q 1909 .

176573 „ 1913***)

234119 „

Wytwórczość węgla brunatnego na Bukowinie wynosiła: w r. 1910.......

, « 1911 .......

, * 1912.......

« » 1913.......

Wartość w r. 1910—17025 K.

Z powyższego zestawienia widzimy, że wytwórczość węgla brunatnego wzrosła od roku 1871 do r. 1913 więcej jak sześciokrotnie, a jego wartość więcej jak dziewięciokrotnie, podczas gdy udział wytwórczości węgla brunatnego w Galicyi pozostaje w stosunku do wytwórczości całej Austryi procentowo prawie ten sam. Zjawisko to tłumaczyć należy znacznem podniesieniem się czeskich zachodnich terenów węgla brunatnego.

Największą produkcyę uzyskano w r. 1901 t. j. 1,127.840 q. Odtąd wytwórczość spada, gdyż zacho-dnio-galicyjskie i podolskie kopalnie węglowe z wyjątkiem Potylicz zastanowiły ruch.

Możliwość dalszego podniesienia się wytwórczości karpackiego węgla brunatnego przedstawia się obecnie korzystniej, ponieważ przemysł zaczyna się podnosić, a ceny drzewa tak poszły w górę, że węgiel brunatny uzyskał już jako domowe paliwo prawo obywatelstwa. Brak tylko przedsiębiorstw, opartych na silnych podstawach finansowych, któ-reby eksploatacyę racyonalnie przeprowadzały.

Rzecz jasna, że przedewszystkiem należałoby zbadać węglowy teren, aby uzyskać dokładnie dane co do rozciągłości i miąższości węgla i właściwości przyległych skał. Właściwości przyległych górutwo-rów mają osobliwie wielkie znaczenie, albowiem przy małej miąższości pokładu jest krucha skała przyległa ze względu na wskutek tego wzmożone koszty odbudowy bardzo niekorzystną. Na pytanie, czy miąższość pokładu wzrasta, albo, czy istnieje jeszcze drugi, względnie trzeci pokład i o jakiej miąższości, nie można dać odpowiedzi, gdyż odnośne dane są niedostępne. Wkładów na potrzebne dla kopalnianego ruchu inwestycye nie należy przyjmować zbyt wysoko, gdyż pokład znajduje się stosunkowo płytko, a same urządzenia można wykonać ze względu na istniejące stosunki niewielkim nakładem.

Jakość węgla jest dobra. Rozciągłość pokładów znaczna. Węgiel ma zbyt nie tylko jako paliwo domowe, ale i jako środek opałowy na kolejach państwowych, a częściowo wywozi się go i na Bukowinę. Widoki zatem na to, by kopalnie, które się do warunków dostosują, mogły pracować, są jaknaj-lepsze. Szczególnie mógłby ten węgiel znaleść zbyt w domowym przemyśle, jako to: w cegielniach, młynach, gorzelniach i t. p.

Jeśliby uzyskane dane dały nadspodziewanie dobre wyniki, to możnaby na tym występowaniu węgla stwarzać i większe zakłady przemysłowe n. p. fabrykę sody w Kołomyi albo w jej okolicy. Potrzebnych soli dostarczyćby mogły istniejące saliny albo niezliczone źródła solankowe znajdujące się w pobliżu.

1904

1905

1906

1907

1908

2100 q 1200 „ 2200 „ 8436 „

218126 q 337494 „ 301440 „ 358658 „ 374070 „

gło warunki egzystencyi wobec wzmożonego dzisiaj dla odbudowy kraju zapotrzebowania drzewa i wobec wysokich cen drzewa opałowego. Węgiel ten jest wprawdzie co do jakości gorszym od karpackiego, za to miąższość pokładów jest większa. Nie nadają się jednak te złoża węglowe do skoncentrowanej odbudowy, ponieważ poszczególne partye pokładów nie wykazują zbytniej ze sobą łączności. Właściwości tego węgla uniemożliwiają dalszy przewóz. Spo-żytkowywać możnaby go zatem tylko jako paliwo dla domu i dla w pobliżu kopalń pracującego drobnego przemysłu.

Wprawdzie występowaniu węgla w Galicyi — jeśli rzecz z ogólnego rozpatrujemy stanowiska — trudno przypisać jakoś decydującą rolę, mimo to jednak nie należy zwłaszcza w dzisiejszych warunkach zapoznawać jego choćby tylko miejscowego znaczenia.

Rok

1901

1903

1904

1805

1906

1907

V. Robotnicy i płace.

a) W galicyjskich kopalniach węgla brunatnego: Ilość

robotników

Rok

711

496

1908

1909

Ilość

robotników

32

Ol

46

62

1910

1911

1812

1913

245

418

370

449

478

W roku 1913 wynosiła płaca za szychtę od 1-40 K do 4*20 K.

b) W bukowińskich kopalniach węgla brunatnego :

W roku 1913 zatrudnionych było 147 robotników. Płace były takie same, jak w kopalniach galicyjskich.

Złoża węgla brunatnego w Polsce.

1. Występowanie.

Złoża węglowe w Polsce mają występować w trzech geologicznych formacyach, a mianowicie w kajprze tryjasu, w formacyi jurasowej i trzeciorzędowej.

W kajprze stwierdzono węgiel brunatny w powiecie będzińskim w dolinach Warty, Mostonicy i Czarnej Przemszy, w okolicach Kromołowa, Poręby, Rokitna, Łaz, Cięgowic, Mijaczowa, Siewierza i Brudzewie.

Także podolskie złoże węglowe uzyskaćby mo-

***) Wartość 463690 K. Udział 0'14%.

Miąższość pokładu wynosi przeważnie 1 m ; miejscami dochodzi do 2 m. W nadkładzie i w podkładzie znajdnją się szare plastyczne gliny. W Porębie występuje nad węglem cienka piaszczysta warstwa iłołupku. Przypływ wody jest stosunkowo nieznaczny. Jakość zbiżona do jakości lśniącego węgla styryjskiego.

Obecnie wydobywa się węgiel brunatny w istniejącej od lat siedemdziesiątych kopalni w Porębie Mrzygłodzkiej, w kopalni „Kamilla“ w okolicy Łaz i pod Zawierciem.

Geologicznej przynależności złóż węgla brunatnego w Mierzęcicach i Przeczycach dotąd nie określono. Według Czarnockiego należy występujący tu węgiel do węgli kajpru albo trzeciorzędu. Biorąc pod uwagę kierunek, w jakim się ciągnie północna granica dąbrowskiego zagłębia węglowego, trzeba przyjąć, że węgiel w Mierzęcicach leży już poza granicą produktywnego karbonu. Pozatem grubość formacyi tryjasowej jest w Mierzęcicach, jak to wy-

palnie :

Nazwa

kopalni

Przedwojen. wytwórczość 24.936 t

6.124 „ 22.250 „ 83.547 „ 325 „ 18.216 „ 2,663 „

Właściciel

Elka

Helena

Ogólna wytwórczość 158.061 t.

109.802 t. = 75-33%

28

129

. .    508

081    „

1—    »

kazały wiercenia w zachodniej, południowo-zachodniej i północno-zachodniej stronie tej miejscowości, bardzo znaczna. Dochodzi niekiedy do 500 m, a wzrasta stale ku wschodowi. W związku z tern, można prawdopodobnie zaliczyć w nieznacznej głębokości występujące złoża węglowe w Mierzęcicach i Prze-czycach do warstw kajprowych tern bardziej, że wyspy kajprowe nie należą w tej okolicy do rzadkości. Według informacyi p. Dra W. Petraschka, geologa sekcyjnego, miano w okolicy Ostrowca stwierdzić w Kajprze pokłady lśniącego węgla o miąższości około 30 do 34 cm.

W formacyi jurajskiej znajduje się niedawno w Szklarach (powiat Olkuski) odkryte złoże węgla brunatnego.

Trzeciorzędowe złoża węgla brunatnego stwierdzono we wielu miejscach, a mianowicie : w Brzeźnie w pobliżu Konina, w ziemi kaliskiej pod Piorunowem i w pobliżu wsi Runin, dalej w okolicy Łodzi i Zduńskiej Woli (Padół). W tych ostatnich dwóch miejscowościach mamy do czynienia z węglem lignitowym. Oprócz tego stwierdzono występowanie węgla w ziemi płockiej i warszawskiej, w pobliżu Wisły w okolicy Włocławka i Dobrzynia, pod wsiami Glewo i Bochaszewo i pod Krośniewicami, niedaleko Kutna.

Miąższość pokładu wynosi wszędzie około 1¹5 m, chociaż wiercenia wykazały w niektórych miejscach miąższość od 3 do 5 m. W nadkładzie znajduje się kurzawa, występująca często i w podkładzie. Węgiel ma budowę włóknistą, a czasami jest tak miękki jak torf. Niekorzystne uławicenie wierzchnich warstw, a częstokroć i podłoża pokładu są przyczyną, że eksploatacya węgla w tej formacyi nie zdołała się rozwinąć.

Kongres geologów oszacował zapas istniejącego na obszarze Rosyi węgla brunatnego na 1658 milionów ton Z tego 12 milionów ton podano jako zapas stwierdzony, a 1646 milionów ton jako prawdopodobny i możliwy. Że obliczenie tego zapasu odnosi się także i do Polski można już choćby z tego powodu przyjąć, gdyż inne tereny węglowe Rosyi nie wykazują wcale wytwórczości węgla brunatnego¹).

II. Kopalnie.

Obecnie znajdują się w ruchu następujące ko

W gubernii piotrkowskiej :

Miejscowość

pod Łazami K. Modzelewski „ Zawierciem Sosnowickie Zakłady wyrobu rur Kamilla    w Ciągowicach    F. Morkis

Katarzyna    „    Porębie    Tow Akc. Poremba

Kazimierz II    „    Blanowicach    J. Delikatny

Nierada    „    Nieradzie    K. Modzelewski

Teodor w Gołuchowicach Henryk Berndt_

Obecnie w ruchu są też kopalnie w Łośnicy i w Borowem Polu

III. Zbyt.

Zużyto na własne potrzeby kopalń 8.661 t. = 5’61%

Sprzedano węgla........ 145 769 t. = 94'39%

Z tego na kopalni sprzedano . . . 35.967 t. = 24.67% Wywieziono kolejami w obrębie Polski...........

IV. Robotnicy i'płace.

Właściwych górników ....    281

pomocników pod ziemią . . .

„ na powierzchni . razem . .

Zarobki robotników wynosiły : przy właściwych robotach górniczych. . .    124    Rb

Przy robotach pomocniczych :

pod ziemią...........

na powierzchni ziemi......

Literatura:

1.    G. Pusch, Geologische Beschreibung von Polen, 1836.

2.    Fr. Hauer und Fr. Fötterle, Geologische Übersicht

der Bergbaue der österreichischen Monarchie, herausgegeben vom k. k. Zentralkomitee für die algemeine Agrikultur — u. Industrieausstellung in Paris, 1855.

3.    Fr. Fötterle, Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt,

1851.

4.    K. R. v. Hauer, Die fossilen Kohlen Österreichs, 1865.

5.    D. Stuhr, Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt, 1867.

6.    C. T. Zincken, Physiographie der Braunkohle, 1867.

7.    D. Stuhr, Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt, 1859.

8.    E. Windakiewicz, Österreichische Zeitschrift für Berg-

u. Hüttenwesen, 1873.

9.    D. Stuhr. Verhandlungen der geologischen Reichsanstalt,

1874.

10.    Dr. St. Zaręczny, Sprawozdanie komisyi fizyograficznej

Akademii Umiejętności w Krakowie, 1874.

11.    C. M. Paul, Verhandlungen der geologischen Reichsanstalt,

1875.

12.    P. Giermański, Sprawozdanie komisyi fizyograficznej

Akademii Umiejętności w Krakowie, 1875.

13.    E. Windakiewicz, Österreichische Zeitschrift für Berg-

u. Hüttenwesen, 1876.

14.    Dr. St. Olszewski, Sprawozdanie ¹ komisyi fizyografi

cznej Akademii Umiejętności w Krakowie, 1876.

15.    L. Syroczyński, Kosmos, Lwów, 1877.

16.    L. Syroczyński, Kopalnia w Grudnie Dolnej, Lwów,

1877.

17.    Die Mineralkohlen Österreichs 1878 i 1903.

18.    J. Niedźwiedzki, Verhandlungen der geologischen

Reichsanstalt, 1879.

19.    Dr.    E.    Dunikowski    i    H.    Walter, Kosmos, Lwów, 1882.

20.    Dr.    E.    Titze, Jahrbuch der    geologischen Reichsanstalt, 1882.

25.    J. Trejdosiewicz, Pamiętnik fizjograficzny, Warszawa,

1885.

26.    M. Łomnicki, Kosmos, Lwów. 1887.

27.    Dr. R. Zuber, Geologiczny atlas Galicyi, Kraków, 1888.

28.    Dr. Rudzki i Dr Siemiradzki, Kraj, Petersburg, 1889.

29.    W. Syniewski, Kosmos, Lwów, 1891.

30.    J. Muck, Österreichische Zeitschrift für Berg- und Hütten

wesen, 1892.

31.    Dr. W. Teisscyre, Sprawozdanie Komisyi fizyograficznej

Akademii Umiejętności w Krakowie. 1892.

32.    Dr. W. Szajnocha, Płody górnicze Galicyi, Lwów, 1893.

33.    L. Syroczyński, Górnictwo w Galicyi, Lwów, 1898.

34.    Dr. W. Szajnocha, Nasze górnictwo, Lwów, 1904.

35.    M. Łomnicki, Geologiczny atlas Galicyi, Kraków, 1905.

36.    S. Weigner, Karte der Bergbaugebiete Polens. Mitteilun

gen der geologischen Gesellschaft in Wien, 1917.

Księstwo Cieszyńskie jako podstawa żywotności Państwa Polskiego.

Płace funkcyonaryuszów zakładów górniczych w Zagłębiu Krakowskiem.

Wiadomości bieżące.

DYREKCYA WE LWOWIE, UL ROMAMOWlCZA L. 1.

WYŁĄCZNE ZASTĘPSTWO MA GflLICYĘ I BUKOWlMĘ:

¹

Industrie-Kurier, Berlin 1916.

Księstwo Cieszyńskie jako podstawa żywotności Państwa Polskiego.

Napisał inż. Franciszek Drobniak.

20‘4°/o Petraschka 18*4°/₀ Petersa 7'0°/o

7'0°/₀ Bartoneca

Morawy .    .

Król. Kongres.

ioo-o°/₀

czyli redenowska,

Zagłębie węglowe, oznaczone nazwą śląsko-morawsko-polskiego, rozciąga się w postaci obszernej kotliny o łącznej powierzchni około 6400 km2 u zbiegu granic dawnych państw Austryi, Rosyi i Niemiec, zalegając północno-zachodnią część Galicyi, północną część    księstwa    Cieszyńskiego, północno-

wschodni klin Moraw, południowo-wschodnią część Górnego Śląska i południowo-zachodnią część Królestwa Kongresowego.

Z tej całej przestrzeni przypada :

całej powierzchni czyli według

W zagłębiu tern występuje cały szereg pokładów węgla od 0'3 do 18 m. grubości, odznaczających się tak pod względem jakości węgla, jak i ułożenia i warunków geologicznych — wielką rozmaitością, zmuszającą do rozróżnienia w tym na pozór jednolitym zagłębiu szeregu poszczególnych kotlin i siodeł, charakteryzujących się bądź to specyalną konfigu-raćyą, bądź też pewną właściwością. Jedyną wspólną cechą całego zagłębia, jaka została niezbicie stwierdzoną i objaśnioną przez geologów: Gaeblera, Mi-chaelisa i Bartoneca, to zjawisko, że pokłady tego zagłębia w kierunku wschodnim miarowo tracą na miąższości i albo się wyklinowują, albo przez grubienie przerostów łupkowych w poszczególnych pokładach stają się wprost nienadającemi się do odbudowy. (Patrz dzieło R. Michaelisa : Entwicklung der Steinkohlenformation. Pag. 169 — 170). Drugą znamienną cechą, to południowy, dotychczas bliżej nieznany brzeg, względnie granica zagłębia, która w kierunku południowym gwałtownie znika pod potężną warstwą karpackich piaskowców i warstw młodszych, wskutek czego formacya węglowa została na południu stwierdzoną albo bardzo głębokimi wierceniami lub wcale nie została dowierconą.

Zjawisko to, dające się wytłumaczyć warunkami tektonicznemi Karpat, o który to grzbiet opiera się na południe Zagłębie, jest o tyle nieprzyjemnem, że redukuje w sposób gwałtowny przypuszczalne zapasy węgla i przesuwa granicę węgla znacznie na północ tak, że w niektórych częściach Śląska Cieszyńskiego i Galicyi wschodniej brzeg karpacki, będący przypuszczalną południową granicą Zagłębia dochodzi niemal do północnej granicy tych krain, jak to jest w okolicy Frysztatu, Dziedzic i t. d. (patrz Dr. Pe-traschek : Kohlen-Vorräthe Oesterreich-Ungarns).

Głębokie wiercenia przeprowadzone na wschód od rzeki Olzy, będącej wschodnią granicą karwińskich pól węglowych, oraz wiercenia w południowej części terenu ostrawsko-karwińskiej kotliny, wykazały poważne, bardzo grube ławice młodszych, nadkładowych formacyi, oraz trudne warunki odbudowy, jak znaczne warstwy lotnego piasku (Schwimmsand) oraz bardzo często występujące uskoki i zaburzenia.

Biorąc na uwagę całe zagłębie węglowe, należy stwierdzić, że poszczególne części zagłębia pomimo, że mają swoje odrębne właściwości, wykazują pewne charakterystyczne typy pokładów węgla, które na podstawie tych właściwości dają się ująć w trzy zasadnicze grupy, a mianowicie :

grupa podredenowska czyli ostrawska,

„ siodłowa i „ nadredenowska czyli pokłady karwińskie.

Z tych poszczególnych grup kompleks warstw ostrawskich jako najstarszy, stanowi niejako podłoże dla warstw redenowskich, względnie karwińskich.

Pokłady węgla wyksz ałcone najlepiej na zachodzie, w miarę posuwania się na wschód, tracą na miąższości, względnie całkiem się wyklinowują tak, że już na prawym brzegu rzeczki Olzy i Wisły poszczególne pokłady a nawet całe grupy znikają.

Najlepiej rozwiniętą jest formacya węglowa na Górnym Śląsku, gdzie występują wszystkie grupy pokładów, i gdzie miąższość węgla jest bardzo dużą, a ułożenie pokładów stosunkowo regularne.

Ta część zagłębia przedstawia największe bogactwo tak pod względem zawartości węgla jak i ilości wspaniale urządzonych, dobrze rozwiniętych kopalń.

W kierunku wschodnim, w byłem Królestwie Kongresowem, grupa pokładów siodłowych, występuje w sposób niezwykle charakterystyczny, gdyż pokłady tej grupy połączywszy się ze sobą przedstawiają się w formie jednolitego pokładu, oznaczonego nazwą „Reden“ o grubości 10 do 18 m. podczas gdy grupy pod- i nadredenowskie bardzo słabo są rozwinięte.

Część zagłębia, leżącego w Galicyi. stosunkowo najmniej zbadana, przedstawia pod względem rozwoju warstw znaczne ubóstwo, gdyż pokłady siodłowe dotychczas nigdzie nie zostały stwierdzone, występują bowiem prawdopodobnie, w bardzo znacznej głębokości, a pokłady ostrawskie (Randgruppe) stwierdzone zostały jedynie w okolicach Tenczynka i Rą-cznej, w postaci małej ilości pokładów o miąższości 0 3 do 1*40 m. a więc bardzo słabo rozwinięte.

Najlepiej zbadane i przedstawiające znaczne bogactwo węglowe w Galicyi są pokłady nadredenowskie, obejmujące szereg grubych pokładów węglowych w okolicach Jaworzna, Sierszy i Libiąża. Pokłady te zawierają jednak węgiel młody, podrzędnej jakości, nie nadający się ani do koksowania ani do celów przemysłowych, zawierający znaczną ilość popiołu i wody hygroskopijnej, o wartości cieplikowej 5200—6500 kaloryj.

Najbogatszą i najdoskonalszą pod względem rozwoju warstw podredenowskich i karwińskich, jest część zagłębia, leżąca na Śląsku Cieszyńskich i na Morawach.

Ta część zagłębia, zwana zagłębiem ostrawsko-karwińskiem, rozciąga się od rzeki Odry po Olzę, tworząc szereg lokalnych kotlin, z których najważniejszymi są : kotlina ostrawska, pietwałdzka i dąbrowska.

Część ta zagłębia rozdzieloną jest t. z\ć. zaburzeniem orłowskiem, utworzonem przez fałd i spiętrzenie pokładów, dzielącem zagłębie na dwie wybitnie zaznaczone części, a mianowicie na zachód od zaburzenia orłowskiego rozpościerają się pokłady ostrawskie, czyli waldenburgskie, tworzące najstarszą

część zagłębia, podczas gdy na wschód od Orłowej nicą węgla koksującego. Węgiel na zachód od tej rozlegają się pokłady karwińskie czyli szatzlarskie, linii nadaje się tylko częściowo do koksowania, wę-natomiast pokładów siodłowych należy oczekiwać giel na wschód od tejże jest węglem młodszym,

pomiędzy jedną a drugą grupą.

wprawdzie przemysłowym, ale nie zdatnym do prze-Znachodzenie się tej grupy stwierdzonem zo- róbki na koks, ten nieodzowny dla przemysłu żela-stało częściowo wierceniami, częściowo przekopem znego w Polsce artykuł.

i chodnikiem w szybie Zofia w Porębie.    Niestwierdzonym jest również fakt, jak daleko

formacya węglowa o bogatych pokładach sięga da-1) grupa dolna ostrawska o łącznej grubości leko na południe, bo aż w okolice Mistku i Paskowa, formacyi węglowej 1780 m z 34 pokładami godnymi to w Księstwie Cieszyńskiem wiercenia, wysunięte odbudowy o łącznej miąższości 31 m. węgla.

Pokłady ostrawskie rozwinięte bogato w zacho- na południe przebiega na Śląsku Cieszyńskim brzeg dniej części Śląska i na Morawach, według Siciń- karpacki względnie brzeg zagłębia, gdyż brak jest sky’ego, są reprezentowane przez trzy grupy a mia- dostatecznych wierceń. Podczas gdy na Morawach nowicie :

znacznie na północ, bo w okolicy Frysztatu, Pru-

szyna) stwierdziły formacyę węglową w głębokości 600—750 m. pod warstwami trzeciorzędnemu

W tych warunkach niezmiernie trudno jest

2)    grupa środkowa ostrawska o łącznej grubości chnej, Dziedzic, wydały ujemne wyniki, a tylko nie-1053 m. z 12 pokładami godnymi odbudowy o łącz- które otwory jak w Pogwizdowie (na zachód od Cie-nej miąższości 12 m. węgla.

3)    grupa górna ostrawska 598 m. gruba, z 17 pokładami o 21 m. miąższości węgla.

Wszystkie trzy grupy dobrze rozwinięte, łago- ustalić zapas węgla, jaki znajduje się w całem zadnie ułożone, przedstawiają bogactwo węgla o łącz- głębiu morawsko-śląsko-polskim, a uzyskany z teo-nej miąższości 64 m. Ułożone stosunkowo płytko retycznego obliczenia wynik, może dać tylko cokol-pod powierzchnią, częściowo dochodzące na powierz- wiek przybliżone wyobrażenie istotnego bogactwa chnię ziemi, stały się przedmiotem odbudowy naj- węglowego.

wcześniej tak, że ta część zagłębia pierwsza pokrytą    Przyjmując za podstawę do obliczenia wchodzącą

została kopalniami.    w rachubę głębokość 1200 m. a w tern 800 m. miąż-

Pokłady karwińskie czyli szatzlarskie występują szość warstw formacyi węglowej, możemy, licząc po wschodniej stronie fałdu orłowskiego, należą do bardzo ostrożnie, przyjąć 3% węgla jako przeciętny młodszego okresu, złożonego nad grupą siodłową, odsetek na całe zagłębie. W ten sposób otrzymamy W okolicy Karwiny miąższość formacyi węglowej przeciętną miąższość pokładów godnych odbudowy wynosi 575 m. i zawiera 25 pokładów godnych od- 24 metrów.

budowy o łącznej miąższości 22 metrów (patrz:    Całe zagłębie, mające około 6400 km. powierz-

Mineralkohlen Oesterreichs).    .....chni, zawiera zatem 15 1*2 km³ węgla.

Z całego Śląska Cieszyńskiego szczególniej część    Licząc jeden sześcienny kilometr węgla według

w okolicy zachodniej Śląska od Olzy po Ostrawicę dr. Petraschka po 1*2 miliardów ton, otrzymamy jako oraz część zagłębia leżąca na Morawach, zawiei a zapas całego zagłębia 181*4 miliardów ton węgla do najbogatszą, najbardziej jednostajnie ułożoną partyę głębokości 1200 metrów.

o licznych, eodnych odbudowy pokładach zawiera-    Na    Iiska ukoki strat    odbudowie,

jących węgiel, nadający s.ę znakomicie do koksowan a. fi] bezpieczeństwa i t. d. potrącamy V» tak, że

Dzięki niezwykle korzystnemu ułożeniu i sto- można j ć za    , nFa 12] miliardów ton.

sunkowo pomyślnym warunkom odbudowy ta prze- . Q ‘iieb uwzględniono głębokość 2000 m„ zapas strzen najwcześniej zajętą została pod eksploatacyę, . „,™Qri>KTr    F

a im bardziej na zachód, tern starsze i tern liczniejsze ten wyPadłbf bezporownama wyzszym, znajdują się zakłady górnicze, podczas gdy na wschód .    wzg'§du jednak na to, że stosunki geolo-

od Ostrawicy, w miarę zbliżania się ku Olzie, ilość pczne a zarazem i zapasy węgla znane są stosun-zakładów gwałtownie maleje, a po prawym brzegu kowo najlepiej jedynie na Górnym Śląsku i w Król. Olzy zupełnie zanika. Przestrzeń Śląska Cieszyńskiego Kongres., oraz w Zagłębiu ostrawsko - karwińskiem, od Olzy aż po Białkę nie wchodzi dzisiaj w rachubę podczas gdy tereny na zachód od Olzy stanowią jako teren węgiel produkujący i może być brana pod jeszcze wielką zagadkę, należałoby przy przyjmo-uwagę jedynie jako rezerwoar węglowy i to rezer- wanm tych cyfr> dotyczących zapasów węgla, iść woar o niezbadanej dotychczas zawartości i jakości z Jak największą ostrożnością i oprzeć się na cyfrach, węgla. Nieliczne wiercenia, rozsiane na tej prze- Przez większość przyjętych.

strzeni napotkały wprawdzie częściowo na formacyę    Jeden z najlepszych znawców zagłębia śląsko-

węglową i pokłady węgla, stwierdziły wszakże sta- morawsko - polskiego, Gaebler, przyjmuje istotnie nowczo, że grubość pokładów jest mniejsza, formacya stwierdzone zapasy węgla na 94,230.000.000 ton. węglowa ukryta głęboko pod warstwami trzeciorzędu.    Przyjmując tedy za podstawę tę cyfrę, uzyskamy

ton

Królestwo Kongr.

zajmuje całej powierzchni

47*2°/o 20*4°/0 18-4°/0 7*0°/0 7-0°/₀

44,476560.000

19,222.920.000

17,338.320.000

6,596.100.000

6,596.100.000

ułożenie pokładów niejednolite, a wymuliska i uskoki w przybliżeniu obraz zapasów węgla wr poszczegól-należą do bardzo częstych zjawisk. Kopalnia węgla nych częściach zagłębia przez uwzględnienie procen-„Silesia“, założona w roku 1901 w pobliżu galicyj- towe przestrzeni zagłębia w poszczególnych krajach skiej granicy nad Białką, po śląskiej stronie zatwier- a mianowicie : dziła jeden niezbity, ważny fakt, że pokłady węgla z tej partyi nie nadają się do koksowania, co stwierdziły również kopalnie położone po stronie galicyjskiej.

Razem 100*0°/₀    94,230.000.000

Nieznaną jest bezwarunkowo granica, gdzie na Śląsku Cieszyńskim kończy się węgiel koksujący, wobec czego chcąc oprzeć się na pewnych danych, należy przyjąć, że linia Karwina-Dąbrowa jest gra-

W ten sposób ustalone cyfry zbliżają się stosunkowo najwięcej do istotnie stwierdzonych zapasów, jakkolwiek i tutaj zachodzą znaczne różnice. Tak n. p. zapasy węgla Królestwa Kongresowego, obliczone zupełnie dokładnie przez inż. Czarnockiego wynoszą tylko 2,073.000.000, a mianowicie : zapas węgla w grupie Redena

przyjmując 12 milionów mieszkańców. Galicya

Król. Kongresowe 2,073.000.000 „ węgla brunatnego

19,222.920.000 ton

1,300.000 „

razem 21,297.220.000 ton

815,000.000 ton „ nadredenowskiej 238,000.000    „

„    „    „ podredenowskiej 1,200.000.000    „

W kwestyi, czy Śląsk Cieszyński powinien przypaść Polsce, czy państwu czecho-słowackiemu, o ile się nie bierze pod uwagę ani etnograficznych ani historycznych przesłanek, a uwzględnia tylko konieczność ekonomiczną danego państwa, należy prze-dewszystkiem stwierdzić, że Polska ani w Galicyi ani w Królestwie Kongresowem nie posiada węgla koksującego, gdy tymczasem Czesi w obrębie swego państwa posiadają bardzo poważne zapasy węgla tak koksującego jak i opałowego. Przy tern porównaniu należy uwzględnić ilość mieszkańców danego pańtwa.

Abstrahując tedy od Śląska jako spornego te-rytoryum, ustalone zapasy węgla i produkcya w tych państwach przedstawia się w sposób następujący: Kraje czecho-słow. wydobyły w r. 1913 Czechy węgla kamień. 44,026.654 q 22,738 773 q — węgla brunatn. 227,613.803 q 2,554.448 q 2,925.264q 101.781 q 14,134.517 q —

Morawy

Słowaczyzna

koksu wyprod.

Razem węgla kamiennego :    66,765.427 cetn. metr.

węgla brunatnego :    233,083.515 „    „

koksu:    14,236.298 „    „

Przyjmując ilość mieszkańców państwa czesko-słowackiego na 12 milionów głów, wypadnie na głowę 25 cetn. metrycznych węgla i 12 q koksu.

Produkcya węgla i koksu w Galicyi i Królestwie w r 1913 wynosiła:

węgla kamiennego węgla brunatnego koksu

Król. Kongres.

Galicya

19,707.896 q    68,300.000 q

200.000 q    —

Razem wyprodukowano w Galicyi i Królestwie 88,207.896 q co przy 30 milionowej ludności daje na głowę zaledwie 3 cetn. metr., czyli, że państwo cze-cho-słowackie produkuje 8 razy więcej węgla przeciętnie na głowę od państwa polskiego

Co do istniejących zapasów węgla, to stosunek w obu państwach przedstawia się w sposób następujący : Czechy i Morawy posiadają

11,893.600.000 ton węgla brunatnego 6,596 100.000 „

czyli przy 30 milionowej ludności wypada przeciętnie 709 ton na głowę.

Śląsk Cieszyński posiada w przybliżeniu w zapasach 17,338.320.000 ton węgla.

O ileby kraj ten przyłączonym został do Czech, zapasy tego kraju wzrosłyby na 35,828.020 ton, a więc 2995 ton na głowę.

Jakim więc prawem mogą żądać Czesi popełnienia etnograficznej i historycznej niesprawiedliwości dla tego tylko, by zapas węgla na głowę z 1540 ton urósł na 2995 t. zn. zapas, wystarczający najbardziej przemysłowemu państwu.

Przez przydział do Polski zapasy tego państwa wzrastają na 38,634.540.000 t. zn. 1288 ton na głowę, a więc nawet po przyłączeniu całego Śląska Cieszyńskiego do Polski, zapasy węgla na głowę nie dorównają tym zapasom, jakie posiadają obecnie Czesi w swoim państwie czesko-słowackiem.

Państwo to posiada, jak powyższe cyfry dokładnie uwidaczniają, nadmierne zapasy węgla brunatnego oraz na setki lat wystarczające zapasy węgla kamiennego koksującego.

Dążenie do zagarnięcia Księstwa Cieszyńskiego, tej nawskróś polskiej krainy, nie jest niczem usprawiedliwione, a już wcale nieusp awiedliwione potrzebą ekonomiczną — przeciwnie, byłaby to niesłychana krzywda, wyrządzona nie tylko Polsce ale wprost etyce i zasadom sprawiedliwości, tym zasadom, o które w obecnej wojnie wylano morze krwi.

Przez przyłączenie Śląska Cieszyńskiego do Polski zostanie z jednej strony naprawioną odwieczna krzywda historyczna, a z drugiej — nastąpi pewne wyrównanie gospodarcze i sprawiedliwy ekonomiczny rozdział tak ważnego artykułu, jakim jest węgiel i koks, ten nieodzowny dla Państwa Polskiego artykuł.

kamiennego

razem 18,489.700.000 ton t. zn. 1540 ton na głowę,

Księstwo Cieszyńskie stanowiące historycznie, etnograficznie i ekonomicznie jedną całość, musi całe przypaść Polsce wraz ze swem zagłębiem i kolejami żelaznemi, z których główną i najważniejszą arteryą jest linia koszycko-bogumińska, przebiegająca przez Cieszyn i czysto polskie obszary, przez ziemie, gdzie Czesi nie stanowią nawet xh % ludności.

W sprawie kompetencyi do zarządu salin.

Dnia 31. stycznia 1919 odbyła się w Ministerstwie Handlu i Przemysłu ankieta w sprawie podporządkowania państwowych żup solnych Ministerstwu Skarbu. W ankiecie tej wzięli udział ze strony Sek-cyi górniczo - hutniczej szef Sekcyi Świętochowski, pp. Skąpski, Rybarzewski, Łempicki i Hinze, ze strony Ministerstwa Śkarbu p. Niepołomski; ze strony Ministerstwa aprowizacyi p. Miziewicz ; dyrektor państw, żup solnych p. Skoczylas i ze strony technicznego zarządu salin pp. Kamiński Zdzisław i Piestrak, z których pierwszy także z ramienia Związku Pol-

skich Górników i Hutników i wreszcie p. Hilchen, jako delegat Wydziału polityki przemysłowej.

Posiedzenie zagaił p. Świętochowski, który podniósł, że według rosyjskiego, dotychczas obowiązującego prawa górniczego w Królestwie Polskiem — saliny, podobnie jak wszystkie rządowe zakłady przemysłowe należą do Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Tak samo jest w Niemczech. W Galicyi natomiast saliny należały do austryackiego Ministerstwa Skarbu.

Niezależnie od tego stanu rzeczy podano kon-

fiU

tu 1869 1865 18 66 1£6 7

» 7868

1869

4B70

1271

1873

187*i

1875

1876

1277

1872

4880

1882

138 3 18 8*

1886

18S7

1229

4890

Yf9*

1292

1193

im

1295

1296 1897 1998 1899

4900

1901

1902

1903 190J/

1905

1906

1907 190 8 1909

4910

1911

1915

miliony cetnarôw metrycznych.

Stanisław Kamiński.

04

•fc**

oo

Ol

<y>

**4

ri s s

-P

-“4:^45    44^-^

-fr SL a, fr OOOO ooco ! I'

IL j«.

<Sf

GO

co

ho

04

-CT

O*

en

CD

°A

0,/₉

«//o

17

co O

OOP

-r

^ r;_l

-4

v44

00    «> O    IV W -t- W| <jl N 05 IC O -* M U ^ t.1 ^ N CO lû O    rotM-C-Cn

halerze

Un <-^ i.>> Ui Ov O' N CO lO O

7-

•I

[ji_j

■H-¹

roczna wytwórczość, przeciętna wartość I 2. w halerzach.

oo oo oo w w

55C’ZSr5|888tl

29.10 1119/3

19.707.896 |    39-75

S9V911'S {Z88il

7886 5.095.668

g/g/11 06 *0£

29.26 /9//

76.365.76 7    7* *03

78851 *.*36.§00    29.76 b/0

irhB'OQO’*! *887

33.92 17909

1882    3.91B.052

1883    3.787. 838

W9S**g*

75*80

77.755. 988 I 76*9/

3 7.5€ \\1907\13. 668.967

35.80 1 7908Î72. 762.593

79*70

67’89

*rg* S0J*68£’£ 1(88;

7506173. 036.862

68.8*7

1880 3.7 85.052

600’ 387    505/J EÇ*3*

U-9*

£9. g* U8£**8 8*6 l»05/ir97-05    [*i6 *9 £8*Z |g£8t

1878 2.686.2751    37.06 7903 8.755732*1^37

1877] 2.919.086! 59.78 j/502| 8.6*3.5301*6*53

1875    3.11*1.590    €2.60 1900 11.666.320    5**65

1876    3.3 7 3.75 6    5 8.96 750/ 9.878.5**    98-75

h9h'tlrS‘£ kZ8i

60.06 |1W 9.106.529

18731 3.095.293    68.72 j|/m] 7.9*f. 32 7 [36*98

1868    1.525. 908    *7.3*    72931    6.790-299    35’CO

1869    7.672.2*5    57.78    !fm    7.006.60*    3**50

1870    1.875.8*7    57.52    im    ~>.650.306|    35*20

1871    2.305.598    69.12    1*96    7.725.313    35 36

1872    2.698.272    6 1.9* '1897] fi. 007. 578    36*92

1866    1.098.290 *7.*2 189fj 6.**6.723 3**68

1867    7.355.02* *8.2© |7s92 6.32*.79* 35*32

1865 1.217.557 I *9. 8oTl895 6.096.*73 I 32’88

186* 7.306.066

[6887] *8’0S

5.795.876    30. 02

Pocznę wytwor-Rol( czosc w ce tn.

metrycznych-

Pr z e C l | Ins wartose za 1 <l_ w hal.

H°U

Poczr.D tvy/Wr-j przeć exosû w- celn. metrycznych. I /£ vv fra?.

wertoii z a

*G76T~^987^

rt

L.

u-

rH

!...

a.

Giosopismo Górniczo-hutnicze 1919.

î>

Następnie po przemówieniu p. Hilchena,

kretny projekt, na zasadzie którego wszelkie rzą- rządowych kopalń węgla, jeśliby i one miały przejść dowe zakłady przemysłowe mają przejść pod zarząd do resortu skarbowego, a to o tyle jeszcze więcej, Ministerstwa Skarbu. Nie jest to jeszcze przesądzone, że rządowy węgiel obok konkurencyi zagranicznej gdyż odnośny dekret nie został jeszcze zatwierdzony, miałby również do zwalczania i konkurencyę pry-niemniej przeto Ministerstwo Skarbu ma zamiar watną, bo brak by mu było ochrony monopolu, w tym kierunku już się organizować i dlatego uwa- z której korzysta sól.

żano za stosowne zwołać dzisiejsze zebranie.    Produkcya soli winna należeć tam, gdzie należy

Po przemówieniu p. Świętochowskiego przed- produkcya węgla i całe górnictwo, a więc skoro nie-stawił sprawę zarządu galicyjskich salin p. Sko- możliwem jest stworzenie oddzielnego Ministerstwa c z y 1 a s, podnosząc, że była ona już za austryackich Górnictwa, do tego resortu, który obejmuje cały czasów w latach 1912-1918 wielokrotnie przedmio- przemysł.

tern szczegółowego roztrząsania. Zainteresowały się    Niewątpliwie musi skarb mieć wpływ na wszel-

nią i koła parlamentarne i poseł Zarański przedsta- kie źródła dochodu państwa i wszelkie nici dochodu wiał w komisyach parlamentarnych uchwały związ- ująć w swe ręce. Dlatego odnośnie do soli objąć ków górniczych w tym kierunku, aby saliny bezwa- powinien jej sprzedaż, względnie kontrolę sprzedaży runkowo wydzielić z Ministerstwa Skarbu i podpo- soli, zastrzegając sobie i regulowanie cen soli. Na rządkować je Ministerstwu Robót Publicznych. W in- produkcyę zaś może skarb wywierać dostateczny teresie rozwoju salin było bowiem, aby włączyć je wpływ przy ustalaniu każdego budżetu, tam, gdzie całe górnictwo. Jakkolwiek personal urzędniczy wychodziłby może lepiej, gdyby saliny nale- przytoczył p. Z. Kamiński kilka drastycznych żały do Ministerstwa Skarbu, to jednak sprawa sama przykładów austryjackiej gospodarki oszczędnościo-i kierunek techniczny salin na tern ucierpieć by wej, która podkopywała coraz bardziej stan i rozwój musiał.

W dalszym ciągu dyskusyi wyświetla tę kwe-

pieczeństwa na kopalniach p. Dr. Rybarzewski, długoletni urzędnik centralnej władzy górniczej w Au-

galicyjskich salin i zaznaczył, że ten właśnie wzgląd Przykłady ilustrują, jak bardzo austryackie Mi- spowodował Związek Górników i Hutników Polskich nisterstwo Skarbu zaniedbało saliny galicyjskie, co do wszczęcia akcyi celem odłączenia salin od Mini-było powodem gospodarki i zarządu, opartego tylko sterstwa Skarbu, a później spowodował Polską Kona krótkowzrocznych względach fiskalnych, które misyę Likwidacyjną, że saliny przyłączyła do Wy-nie są niczem innem, jak ustawiczną tendencyą do działu Górniczego, oszczędności, a które z wyjątkiem małych może tylko przejawów są cechą każdej skarbowości, wzglę- styę ze stanowiska policyi górniczej, t. j. służby bez-dnie jej systemu.

I tak: kiedy w swoim czasie chodziło o znaczniejsze powiększenie produkcyi soli w Wieliczce stryi. Dr. Rybarzewski stwierdza, że stosunki bez-i wyszukanie lepszych jakościowo sort soli kamień- pieczeństwa na salinach, które w Austryi, jedynie nej i w tym celu zaproponowano otwarcie dwóch w Austryi, były pod zarządem administracyjno-tech-szybów we wschodniej części Wieliczki (na t. zw. nicznem Ministerstwa Skarbu było o wiele gorsze Z wólce), to projektu tego choć był zdrowy, pewny aniżeli na wszystkich innych kopalniach państwo-i jest do dziś aktualny zaniechano ze względów wycb, których Zarząd jednoczył się w Sekcyi Górni-oszczędnościowych, bo wydatek inwestycyjny okazał czej, wykonywującej zarazem władzę górniczo-poli-się za wysoki. Kiedy przed trzema laty eksplozya cyjną w osobnych wydziałach.

w elektrowni wielickiej zniszczyła grnpę kotłów,    O ile kopalnie pod zarządem Sekcyi Górniczej

Skarb, mimo zasadniczego przyznania konieczności stały w zupełności na wysokości zadania, zrównane budowy kotłów w interesie utrzymania ruchu znowu co do wymagań gorniczo-policyjnych bezzwzględnie ze względów oszczędnościowych rozstrzygnięcie w tej z kopalniami prywatnemi, to przeciwnie saliny przed-sprawie ustawicznie odraczał, wskutek czego elek- stawiały smutny obraz wstecznictwa i raziły brakiem trowni grozi całkowite zastanowienie ruchu, jeśli nieraz prymitywnych urządzeń bezpieczeństwa (nie-w ostatnich miesiącach podjęte prace nie dość szybko wypełnianie pustych komor w Wieliczce, grożące dadzą się przeprowadzić.    miastu zawaleniem, opór przed wprowadzeniem lam-

nie wyszła poza ray projektu.

W Bochni przez całe dziesiątki lat nie robiono potrzebnych inwestycyi, a w kopalni prowadzono państwa na koszta, odbudowę rabunkową, wydobywając tylko najlepszą    Rząd austryacki sam uznał w końcu całą wa-

jakościowo sól, przez co górutwor na przestrzeni dliwość gospodarki salinarnej i w zasadzie uznał 4 km. we wszystkich piętrach kopalni podziurawiono, potrzebę przeniesienia zarządu salin do Sekcyi Gór-zostawiając około 80% soli nie użytej. I znowu prze- niczej w Ministerstwie Robót Publicznych. Skoro jęte zasadą oszczędnościowej gospodarki władze skar- więc Austrya chciała się wyleczyć ze swej choroby bowe mimo stawianych wniosków nie pozwoliły na chronicznej nie przeszczepiajmy tej choroby na młody inwestycyę, aby postawić warzelnię, lub inną rafi- organizm państwa polskiego, neryę soli, za pomocą której możnaby przecież złoże solne rentowniej i całkowicie wyzyskać.

Te wszystkie uwagi odnoszą się również i do gdyż o ile mi wiadomo, o sprzedaż produktów mo-

W innym wypadku zaprojektowano przed trzema pek bezpieczeństwa mimo eksplozyi gazów wybu-laty wprowadzenie do odbudowy soli mechanicznych chowych w Wieliczce, złe przewietrzanie kopalni młotków wiertniczych w Wieliczce, których urzą- w Bochni i t. d. i t. d.) jedynie tylko z tego powodu, dzenie w kopalniach węgla oszczędziło w danych że Ministerstwo Skarbu, wychodząc (jakby to zresztą robotach około 60% robotnika. Inwestycya pewna, uczyniłaby zapewne władza skarbowa w każdym kra-gdzieindziej z doskonałym skutkiem wypróbowana, ju) z punktu widzenia fiskalnego kreślenia wszelkich . ale wydatek zbyt duży, przeto cała sprawa do dziś według siebie zbędnych wydatków, odmawiało wprost

posłuchu żądaniom władzy górniczej, poczytując nieraz takie żądania za nielojalne, bo narażające skarb

Skarb nie straci przez to bynajmniej swych dochodów, jeżeli kopalnictwo nie będzie w jego ręku,

CO

cc

nopolowych Ministerstwo Przemysłu i Handlu się nie ubiega, a dobór ludzi fachowych w Ministerstwie Przemysłu i Handlu daje gwarancyę, że kopalnie będą prowadzone z jak największym pożytkiem dla Państwa.

Po przemowie p. Piestraka, który stwierdza, że dotychczas dzięki oszczędnościowej gospodarce nawet nie poznano dokładnie wielickich pokładów soli, mimo że ta kopalnia istnieje od przeszło 800 lat, pp. Skoczylasa, Hilchena, podnosi p. Łem-p i c k i stwierdzony fakt, że bezpośredni zarząd państwowy jest zawsze gorszy od zarządu prywatnego, inaczej skonstruowanego, dającego możność rozwinięcia szerszej inicyatywy, czego zupełnie brak w zarządzie skarbowym. Kopalnie galicyjskie przedstawiają instytucyę, które w przemyśle prywatnym nie mogłyby istnieć. Tymczasem w takiej Rosyi np., gdzie nie było monopolu solnego, kopalnie (na południu Rosyi), stały pod względem technicznym wspaniale.

Wady gospodarki rządowej w przemyśle potęgują się przy oddaniu zakładów przemysłowych Ministerstwu Skarbu. Oddanie salin pod zarząd Ministerstwa Przemysłu i Handlu, nawet przy gospodarce rządowej sprowadzi to, że te wady będą osłabione, albowiem w Ministerstwie Przemysłu i Handlu koncentrują się i inne zakłady przemysłowe prywatne, z któremi ma to Ministerstwo styczność i skąd może czerpać wzory dla swej gospodarki. Gdyby utrzymany był zarząd państwowy salin ze względu na monopol, na wzór jak to było w Austryi, to muszą być znalezione zupełnie nowe formy tego zarządu.

Pozostawienie tych salin jako wyjątku z całego przemysłu w gospodarce Ministerstwa Skarbu skazuje saliny na wegetacyę i doprowadzi je do takiego stanu, do jakiego doprowadził je ten porządek rzeczy w Galicyi.

Po przemowie p. Łempickiego zamknął p. Świętochowski posiedzenie, dorzucając jeszcze kilka uwag do omawianej kwestyi, do sprawy składu personalnego i doboru ludzi z pośród sił zawodowych i oświadczając, że w omawianej sprawie zwrócić się należy jeszcze przedewszystkiem do krakowskiej Ko-misyi Rządzącej, której opinia jest konieczną do ustalenia kwestyi, dotyczącej w pierwszym rzędzie Galicyi.

Płace funkcyonaryuszów zakładów górniczych w Zagłębiu Krakowskiem.

„ 4.200 „ 4.800 „ 4.200 4.800 „ 5.400 „ 4.800 „ 5.400 „ 6.000 „ 5.400 „ 6.000 „ 6.600 „ 6.000 „ 6.600 „ 7.200

4.

3.

2.

1.

Między zastępstwami przedsiębiorstw Zagłębia Krakowskiego a zastępcami Stów. „Łączność“ zawarto następującą umowę, zainicyowaną podaniem wnie-sionem przez Sto warz. „Łączność“ do Urzędu górniczego i Inspektoratu przemysłowego w Krakowie z dnia 17. stycznia 1919, a dotyczącą stosunku służbowego funkcyonaryuszy i funkcyonaryuszek, zajętych w zakładach tychże przedsiębiorstw.

1)    Przedsiębiorstwa uznają „Łączność“ jako oficyalne zastępstwo zorganizowanych funkcyonaryuszy. Określeniem funkcyonaryusz objęte są wszystkie te osoby, które w myśl dawnej austryackiej ustawy jako umysłowo pracujące, podlegają obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego.

2)    Pobory funkcyonaryuszy podlegają następującym postanowieniom:

Wszystkich funkcyonaryuszów dzieli się według poniżej umieszczonego wyszczególnienia na 4 kate-gorye, IV—I, z podziałem na 5—4 i 3 klasy.

Pobory uwidocznione poniżej odpowiadają obecnym warunkom drożyzny. Oznaczają one minimum poborów w ten sposób, że dolne granice podanych kwot odnoszą się do nieżonatych, średnie do żonatych, górne zaś do funkcyonaryuszów żonatych, utrzymujących rodzinę najmniej z 2-ga dzieci poniżej lat 18-tu, a nie zarabiających na swe utrzymanie.

Członków najbliższej rodziny jak ojca, matkę i rodzeństwo, pozostających na utrzymaniu danego funkcyonaryusza, liczy się na równi z członkami własnej rodziny.

O przydziale pojedynczych funkcyonaryuszów do pewnej kategoryi decyduje obok kwalifikacyi naukowych obecny charakter służbowy. Przydział do pojedynczych klas nastąpi ze strony przedsiębiorstw lojalnie na podstawie dotychczasowych poborów i indywidualnego przygotowania oraz uzdolnienia przy uwzględnieniu tej zasady, że pewna kategorya dopiero w całości swych klas daje całokształt poborów funkcyonaryuszów odnośnej kategoryi, zwłaszcza przy większej ilości tychże, zajętych w danem przedsiębiorstwie.

Rozdział kategoryi i klas ustanawia się jak następuje :

Kategorya IV. obejmuje pomocników kancelaryjnych i technicznych, a więc nadgórników, (podsztygarów), dozorców wierzchowych, maszyn i warsztatów, laborantów i t. p. funkcyonaryuszów tej kategoryi o średniem wykształceniu zawodowem, (akademia handlowa, szkoła sztygarów), którzy będą przydzieleni do dwóch najwyższych klas następującego podziału:

Klasa 5. z poborami mies. K    300    wzgl. rocznie K 3.600

Kategorya III. obejmuje w działach administracyjnych ukwalifikowanych urzędników kancelaryjnych, a w działach technicznych sztygarów, werk-mistrzów, majstrów hutniczych, techników, chemików, oraz młodszych inżynierów i chemików z wyższem (akademickiem) wykształceniem, którzy przy wstąpieniu zaliczeni będą do najwyższej (1-szej) klasy tej kategoryi, składającej się z następujących poddziałów :

Klasa 4. z pobor. mies. K 600 wzgl. roznemi K 7.200 nosi 10—15% stałych poborów stosownie do stanu

-PR

7.800 i charakteru pojedynczych funkcyonaryuszów.

8.400

3.

2.

Premie ubezpieczeniowe, wkładki do kasy cho-7.800 rych, oraz podatek dochodowy od poborów pokrywa 8.400 przedsiębiorstwo. Gdzie odnośnie do przejęcia po-9.000 datków istnieją dalej idące beneficya pozostają one 8.400 nadal w mocy.

Pobory pojedynczych urzędników i dozorców

9*000

1.

„    „ 800

„    „ 850

Kategorya II. obejmuje w działach administracyjnych odpowiedzialne, samodzielne siły (naczelnicy działów) w działach zaś technicznych : starszych sztygarów, górmistrzów, szychmistrzów, kierowników warsztatów, starszych majstrów hutniczych, oraz inżynierów i chemików.

9.600 nie będą publikowane, natomiast przedsiębiorstwa 9.000 nie ograniczają poszczególnych funkcyonaryuszów 9.600 w swobodzie wzajemnego komunikowania sobie 10.200 swych poborów. Urzędnicy pobocznych działów danego przedsiębiorstwa będą co do poborów na równi traktowani z funkcyonaryuszami głównych zakładów. Przedsiębiorstwa nie sprzeciwiają się, ażeby właściwe zarządy kas brackich przyznały swym urzędnikom powyżej ustalone świadczenia.

Pobory odpowiedzialnych kierowników, jako urzędników kontraktowych, nie są objęte obecną umową. Kategorya ta otrzymuje następujące poddziały: Powinny one jednak wynosić najmniej tyle, ileby odpo-Klasa 3. z pobor. mies. K 850 wzgl. rocznemi K 10.200 wiadało charakterowi służbowemu danego funkcyona-

2.

„ 10.800 ryusza, przy zastosowaniu powyżej unormowanych płac. „ 11.400 Doniesienie odnośne ze strony przedsiębiorstw, nor-„ 10.800 mujące pobory, otrzymają kierownicy do dnia 1/IV. br. „ 11.400    Nieustalone powyższą umową pozostają również

1.

„ 12.000 wynagrodzenia względnie płace praktykantów (prak-„ 11.400 tykantek), elewów i t. p.

3) Praca trwa w normalnych warunkach efekty-„ 12.600 wnie 8 godzin dziennie, w kancelaryach w soboty 6 godzin. W przedsiębiorstwach gdzie wypłaty od-

„ 12.000

Kategorya I. obejmuje naczelne siły admi- i    ,    .    .

nistracyjne większych przedsiębiorstw (Gwarectwo bywają się co drugą sobotę, pracuje się w soboty Jaworzno, Zakłady górnicze w Sierszy, Brzeszczach, wolne od wypłat tylko do godziny 12-tej, a za to w Libiążu, w Borach, następnie huta cynkowa w Trze- w 6nie wypłaty normalnie. W przedsiębiorstwach bini, Raf in ery a nafty w Trzebini, Fabryki cementu gdzie wypłaty odbywają się co tydzień, praca trwa w Szczakowej i Górce, oraz Elektrownia w Sierszy) w. soboty do godziny 4-tej, po południu z dwugo-i starszych inżynierów, względnie starszych chemi- dzinną przerwą obiadową, ków, a składa się z następujących poddziałów:    Czas pracy funkcyonaryuszów, zatrudnionych

Klasa 3. z pobor. mies. K 1050 wzgl. rocznemi K 12.600

„ 13.200 „ 13.800 „ 13.800 „ 14.400 „ 15.000 „ 15.000 „ 15.600 „ 16.200

2.

przy ruchu, musi być zastosowany do potrzeby ruchu, jednak do zajęć poza normalną, 8-godzinną pracą należeć mogą tylko te czynności, które należą ściśle do czynności danego funkcyonaryusza.

1.

Urzędowanie funkcyonaryuszów administracyjnych jest zasadniczo dwurazowe, praca przy ruchu zasadniczo jednorazowa. Kierownictwo jednak ruchu uprawnionem jest w poszczególnych wypadkich i o ile tego warunki ruchu wymagają, ustanowić czas odpoczynku, nieprzekraczającego dwu godzin, W podanych poborach powyższych kategoryi, przy zachowaniu 8-mio godzinnego czasu pracy, względnie klas, objęte są wszelkie zaliczane pobory Służba w niedziele i święta unormowaną będzie stałe jak pensya, dodatek drożyźniany, (w ustalonej w formie kolejnych dyżurów.

wysokości K 100—200 w IV. kategoryi, K 150—250 w III kategoryi, K 200—300 w II. kategoryi i K 200—

4) Przyznaje się wszystkim funkcyonaryuszom płatne urlopy od 2—4 tygodni rocznie, których ter-350 w I. kategoryi) minimalne tantyemy, oraz stałe min uzależnionym będzie od stosunków służbowych renumeracye lub premie. Wyłączone są natomiast rodzajem turnusu. Funkcyonaryuszom przyznaje się tantyemy, względnie premie o ile przekraczają gwa- pierwszy urlop po ukończeniu pierwszego roku słu-rantowaną wysokość, oraz renumeracye, których żby, a to w wymiarze 2 tygodni. Po ukończeniu przyznanie zastrzeżone zostanie uznaniu przedsię- 10-ciu lat służby i 30 lat wieku 3 tygodnie, po ukoń-biorstw, a to na tej podstawie, że są to świadczenia czeniu 15 lat służby i 40 lat wieku 4-ch tygodni, dobrowolne, stosowane do zasług, sprawności, pil- Lata służby liczy się od ubezpieczenia emerytalnego, ności i t. d danego funkcyonaryusza. Zasada ta je- w razie zaś wstąpienia do służby zawodowej danego dnak nie ukróca^ zwyczaju wypłacenia dotychczas funkcyonaryusza przed 1/L 1909 lata służby w swym przyznawanych renumeracyi noworocznych.    zawodzie. Sumowanie niewykorzystanych urlopów

Wszelkie naturalia jak mieszkanie, opał, oś wie- z 2-ch lub więcej lat jest niedopuszczalne, tlenie, zniżki konsumowe, lub odzieżowe, lub dotych-    5) Żądanie zaliczenia lat służby pełnionej pod-

czasowe reluta i t. p. pozostają nadal w mocy.    Czas wojny odsyłają przedsiębiorcy na drogę usta-

Dla funkcyonaryuszów, nie korzystających z po- wowego uregulowania, podczas gdy żądaniu zwrotu wyższych ulg względnie świadczeń, należy się odpo- pełnych poborów za czas wojskowej służby w czasie wiednie odszkodowanie. Relutum za mieszkanie wy- wojny, odmawiają stanowczo słuszności.

6)    W sprawie podwyższenia świadczeń emerytalnych oraz w sprawie utworzenia jednolitego funduszu pensyjnego, oświadczają przedsiębiorcy gotowość poparcia akcyi, podjętej w tym kierunku przez „Łączność“ u miarodajnych władz państwowych.

7)    Językiem urzędowym przedsiębiorstw w Zagłębiu Krakowskiem może być tylko język polski; nie wyklucza to jednak możności w przedsiębiorstwach, będących własnością obcego kapitału, że ko-respondencya zakładu z centralami poza granicą kraju odbywać się może w języku dotyczącego właściciela.

8) Termin wypowiedzenia służby danemu funk-cyonaryuszowi powinien się stosować do ustawowych postanowień. Będzie on zatem 3-ch miesięczny według ustawy górniczej, względnie 6-cio tygodniowy w odniesieniu do pomocników handlowych.

Kontraktowo inaczej ustalone terminy, wypowiedzenia pozostają tylko o tyle w mocy, o ile nie skrócają wyżej podanych czasokresów.

9)    Wszelkie inne pomiędzy przedsiębiorstwami a funkcyonaryuszami przed 1. marca b. r. w sprawie płac zawarte umowy, o ileby były dla tych ostatnich niekorzystniejsze od norm niniejszą umową ustalonych, są nieważne.

10)    Powyższa umowa wchodzi w życie z dniem 1. stycznia 1919 r. i może być każdocześnie na 3 miesiące naprzód obustronnie wypowiedzianą.

Powyższą umowę podpisali p. inż. Antoni Schi-mitzek z ramienia przedsiębiorstw i p. Karol Strzałkowski za Stowarzyszenie „Łączność“.

Przegląd przemysłu.

Chwilowa sytuacya w przemyśle naftowym. — Jasielski okręg naftowy.

Jasło, 28 lutego 1919.

Przemysł naftowy znajduje się w chwili obecnej — jak to już podnoszono w ostatnim zeszycie „Czasopisma“ ub. roku — w bardzo trudnem położeniu. Składa się na to wiele powodów, a obecna sytuacya ogólnopolityczna odgrywa także i w tym wypadku poważną rolę.

Od dłuższego już czasu daje się zachodniokar-packim kopalniom i rafineryom dotkliwie odczuwać brak węgla, którego dowóz ustał prawie zupełnie od chwili zajęcia karwińskiego Zagłębia przez Czechów⁷. Wprawdzie niektóre kopalnie posiadały pewien zapas węgla, ale zapas ten już się wyczerpał, wskutek czego kopalnie przeszły częściowo na opał ropny, marnując ten tak dziś drogocenny produkt, częściowo zastanowiły ruch wiertniczy, ograniczając się jedynie do pompowania. Wiercenia poszukiwawcze prawie bez wyjątku zastanowiono.

Jakkolwiek głównym powodem ustania dowozu węgla jest jego brak, gdyż krajowa produkcya węgla nigdy nie wystarczała na pokrycie zapotrzebowania kolei, zakładów komunalnych i aprowizacyi tak, że zapotrzebowanie przemysłu krytem było przez kopalnie pozakrajowe, to jednak z przykrością stwierdzić trzeba, że i w naszej administracyi rozdzielczej węglowej i kolejowej są znaczne niedomagania, których usunięcie wyłącznie od nas zależy. Bezwzględnie koniecznem jest ujęcie dyspozycyi węglarkami i rozdziału węgla zarówno kopalń Zagłębia dąbrowskiego, jak i krakowskiego, a w przyszłości i karwińskiego w jedne fachowe ręce, a powinny się tą sprawą zająć miarodajne czynniki warszawskie, które powinny zrozumieć, że od wprowadzenia w życie odpowiednich zarządzeń zaradczych zależy dalszy zastój względnie ożywienie omawianego przemysłu.

Oprócz braku węgla odczuwać się też daje bardzo dotkliwie brak lin, stali i żelaza, rur wiertniczych i pasów popędowych. Mate-ryałów tych u siebie nie wyrabiamy, a z powodu odcięcia zupełnego od produkujących je fabryk, grozi kopalnictwu naftowemu i z tej strony zastanowienie ruchu.

Zbyt na ropę byłby zapewniony, gdyby ra-finerye miały możność eksportu smarów za granicę.

Z powodu ogólnego zastoju w przemyśle smarów chwilowo w kraju nie potrzebujemy w tej ilości, w jakiej ich mogą dostarczyć rafinerye z ropy, będącej dziś do dyspozycyi.

Rafinerye odczuwają również brak węgla i muszą ruch częściowo zastanawiać; częściowo jednak jest tego powodem także i ogólne położenie polityczne, dzięki któremu eksport jest prawie że zupełnie wstrzymany.

Z chwilą uruchomienia eksportu ożywi się ruch tak na kopalniach, jak i w rafineryach niewątpliwie pokaźnie.

Na eksport może Polska dawać jednak jedynie smary; nafty, świec, parafiny odczuwać się będzie w Polsce w krótkim czasie brak, albowiem produkcya zachodnio-galicyjskich kopalń, wynosząca około 500 wagonów (po 10.000 kg) dziennie nie pokrywa ani Vb zapotrzebowania Polski w nafcie, świecach i parafinie. Wskazaną jest dlatego oszczędnościowa gospodarka wszystkiemi temi produktami.

Ceny ropy. W jak najkrótszym czasie uregulować będzie trzeba sprawę ceny ropy, gdyż przy obecnych kosztach materyałów i robocizny, nawet kopalnie bardzo produktywne i zamortyzowane ani nawet w części nie mogą pokryć kosztów ruchu, nie mówiąc już zupełnie o zysku.

W kierunku oznaczenia cen za ropę oczekują kopalnie poparcia ze strony rządu, którego przedstawiciel p. Minister Hącia przyrzekł delegacyi Krajowego Towarzystwa Naftowego popieranie dążności do wzmożenia wytwórczości zachodniogalicyjskich kopalń ropy, co przecież leży zarówno w interesie odnośnego przemysłu, jak i państwa.

W chwili uregulowania politycznego położenia, a zatem i w chwili powstania możliwości wywozu koniecznem będzie dokładnie zbadanie ceny wytworów naftowych na rynkach zagranicznych i dostosowanie do nich cen naszych wytworów, a temsamem cen ropy. Znając w przybliżeniu ceny, które za pro-dukta te da się osiągnąć za granicą, można twierdzić, że jest możliwość podniesienia cen ropy minimalnie o 10 do 20%.

Co do ogólnej konjunktury to zapatrywać się na nią należy raczej optymistycznie jak pesymistycznie.

Konkurencyi amerykańskiej ani rumuńskiej w najbliższych kilku latach obawiać się nie potrzebujemy. Napewne dziś stwierdzić można, że mocarstwa koalicyjne są w dużej mierze przez wojnę wyczerpane (my jesteśmy zupełnie zniszczeni), że tonaż światowy jest poważnie uszczuplony i że potrzeba będzie również szeregu lat, by zaopatrzyć mocarstwa koalicyjne i bliższe koalicyi rynki w potrzebne surowce i produkty.

Gazy. Epokowe znaczenie dla polskiego przemysłu naftowego w szczególności zaś dla jasielskiego okręgu górniczego ma fakt dowiercenia gazów w Męcince otworem Nr. II Tow. Waterkeyn w ilości około 300 m³ na minutę. Jest to już trzeci z kolei otwór, w którym nawierca się gazy i to w tak znacznej ilości.

Polska staje w światowej produkcyi gazów na trzecim miejscu (Ameryka, Węgry, Polska), a w najbliższym czasie zajmie drugie miejsce. Dowiercić trzeba tylko dwa otwory, będące obecnie w wierceniu.

Dzisiejsza produkcya gazów z 3 otworów wynosi około 420 m³, z czego spożytkowuje się dla miejscowego przemysłu zaledwie 100 m³ tak, że około 320 m³ niezużytkowuje się z powodu braku rurociągów.

Trzeba gazy te ująć i rozprowadzić po całym Podkarpaciu, zacząwszy od Limanowej, a skończywszy na Ustrzykach. Rurociąg gazowy 15-calowy,

obliczony na ciśnienie 25 atmosfer, o długości 200 km jest w dzisiejszych warunkach trudny do wykonania, nie mniej przeto trzeba się do budowy tej natychmiast zabrać, a powinno to uczynić przedewszystkiem państwo, monopolizując w ten sposób transport gazu rurociągiem, a tern samem ujmując w swoje ręce rozdział tego środka opałowego, który musi koniecznie zastąpić drogą ropę i uzyskując w ten sposób możność regulowania cen ropy.

O ileby państwo nie mogło na razie ująć w swoje ręce wyłącznej inicyatywy budowy rurociągu powinno w takim razie powstać odpowiednie towarzystwo akcyjne, w którym akcyonaryuszami byliby: państwo, konsumenci i producenci gazów, tj. główni właściciele kopalń i terenów na odkrytym już pasie gazowym.

Sprawa to bardzo doniosła i trzeba się nią energicznie zająć.

Transakcye naftowe.Z większych transak-cyi naftowych wspomnieć trzeba sprzedaż produktywnej kopalni w Kobylance inż. K. Petita, którą nabyło Towarzystwo dla przedsiębiorstw górniczych TEPEGE w Krakowie.

Sprawy organizacyjne. Delegaci krajo wego Towarzystwa naftowego byli dwukrotnie w Warszawie interweniując u rządu w sprawach przemysłu naftowego.

Kongres pokojowy. Jako delegat na kongres pokojowy wyjechał do Paryża w charakterze znawcy przemysłu naftowego prof. Dr. R. Zuber.

M. S.

Przemysł górniczo-hutniczy Galicyi w latach 1912 do 1918 na tle dat ostatniego piędziesięciolecia zestawił Stanisław Kamiński.

Ciąg dalszy.

Wytwórczość wynosiła 374.070 q (+15.412 q), jej wartość 463.690 K (+10.504 K), a przeciętna wartość za cetn. metr. 123¹96 h ( — 2 40 h).

Do tej wytwórczości zużyto materyału pomocniczego, którego wykaz pomieszczono na tablicy IV., za 123.428 K (+24.037 K).

W porównaniu z poprzednimi 10-ciu latami uzyskała wytwórczość węgla brunatnego swój punkt naj-

. 673.781 q . 470 912 „ . 247.000 ¹ . 176.573 „ . 234.119 „ . 218.126 „

. 337.494 „

. 301.440 ¹

. 358 658 „ . 374.070 „

e) Węgiel brunatny.

W zachodniej Galicyi istniało w tym roku, jak i w roku ubiegłym dla eksploatacyi węgla brunatnego tylko 1 przedsiębiorstwo w jasielskim okręgu górniczym, które zatrudniało tylko 1 robotnika do strzeżenia zastanowionej kopalni.

W Galicyi wschodniej z 11-tu przedsiębiorstw w Stanisławskim okręgu górniczym,cztery były czynne, a mianowicie : kopalnia hr. R. Potockiego w Potyli-czu, spadkobierców Leopolda Lityńskiego w Dżuro-wie, braci Teodorowiczów w Rożnowie i Tow. kopalń węgla brunatnego „Złoczów“ w Łuce¹), które zatrudniały 14 (-f-1) dozorców, 436 mężczyzn, 11 kobiet, 31 robotników młodocianych, tj. razem 478 (—3) robotników.

wyższy, jak to uwidacznia poniższe zestawienie, w roku 1904, w którym jest jednak prawie o 50°/₀ niższą od wytwórczości roku 1901, wynoszącej 1,127.840 q. Minimum wytwórczości węgla brunatnego w ostatnim 10-leciu przypada na rok 1907, od którego zanotować trzeba jej stały choć powolny przyrost.

Z powyżej oznaczonej wytwórczości zbyto 341.609 q w kraju, 30.725 q zużyto na własne potrzeby zakładów kopalnianych tj. do opalania kotłów i na deputaty personalu zakładowego, a 970 q wyrzucono na hałdy.

W porównaniu z rokiem ubiegłym wytwórczość sprawozdawczego roku wzrosła o 4-33"/₀ jej wartość o 2¹32%, a przeciętna wartość za cetn. metr. zmalała o 1¹9% przy prawie dokładnie tym samym liczebnym stanie załogi robotniczej.

Wytwórczość węgla brunatnego wynosiła :

W stosunku do wytwórczości całej Austryi wy- metr. 75 62 h czyli prawie 156*5%, co jednak należy nosiła galicyjska produkcya węgla brunatnego 0‘14% przypisać głównie lokalnym warunkom zbytu galicyj-tej ostatniej (!T5°/₀ w roku 1912); przyczem zauważyć skiego węgla brunatnego.

Wykres N?2.

Czasopismo Górniczo-hutnicze 1919.

1.140 1.120 1.100 1.080 1.060 1.040 1.020

Roczni nytwór- Wanloic ftoff c z ość ar cetn. w hal.

metrycznych. za1ÿ_.

nok

7864    94.79/    60 99 \18S9

Roczna wytRknhośc troić ur cetn. w hol. moh-ycznych. zalÿ,.

28.290    87 "42

18g5|    50.210    99'98J890j 69.505    9$ 04

7866 11.257 15S"88 1831 730.900 103 02 1867 29. 245 51^8 1892 192.60 9 88’26

186S

7869

6.497    49'96j1833 366.900 10 9*26

ff.582    49 3 0 7834 490.999 177-48

Węgiel brunahy w Galicji. 186^-1913.

144

<42

980

1870    26.055 [44*90 7895    457. 800    89*46

960

787/    59.777169-70 7896    4 9 6 . 8 9 0 772-26

94 0

7872    723.262    61 44 783?    6 0 7. 13 8 774*82

787 3    5 5.13 5    4 8 52 f898 792.596 89*78

9oo

7874    28.249    46‘S8 7899    689-584    90*38

880

7875    29.602    5554 7800    767.919    86'62

7876    24.543    5756 7901 7.727. 840    89 50

8 90

1877 j    38.582 84'30 1JÖ2 790.311 9 3.86

820

7872

71:610    59 38 1/903I 652-445 f02V8

800

780

187g j 65.832 78 08 fr904j 673.781 99 22 1880 85.100 65*36 7>0jj 470.912 103'85

760

f 88 ?_82.932

740

1882    87.362

6956 7906    429.000 6O'0Q

7242 j/907    176.573 60 0o

7883    87.330

700

7884    86.895

7476 7908    234.119 75 72

7728 1909    2 1 8.12 6 9 9 99

680

7885    65.832

66-54 [7570    337.494 742'04

66 0

7886    26.979

86*6 8 79/7

640

7287    77.724

78*62 79/2

307^440 121'01

620

1888    26.726

77-38 1913

358.658 72636

374.070 /23 96

-r

»-

600

•*

580

560

540

roczna wytwórczość . przecięta wartość 1 £ w halerzach.

i.

52 0

tysiące cetnarów metrycznych.

o o o o O O O o OOOOOOOOCSOOOO

-H-

..

Stanisław Kamiński.

£SÎS2SîS§5?885{«SSasSSS88S*SSlSllsiSSâ3§SaSggS»gg

halerze

1864

7865 Ot' 7866

1867

Ÿ 7868 1869

1870

1871

?Z8/

7873

1874

187S

1876

1877

1878

1879

1880

7887

1882

7883

188‘i

7885

1886

1887

8887

Wykres Nr. II. podaje krzywą wytwórczości

należy, że cena galicyjskiego węgla brunatnego (podobnie jak i bukowińskiego) jest znacznie wyższą węgla brunatnego w Galicyi za ostatni okres pię-od ceny takiegoż węgla czeskiego lub austryackiego, dziesięcioletni i krzywą przeciętnych wartości jednego a różnica ta w odniesieniu do Czech wynosi na cetn. cetn. metr.

/j'Węgiel kamienny.

1908

1909

Z 11 przedsiębiorstw dla eksploatacyi węgla kamiennego w Wielkiem Księstwie Krakowskiem i 1 w Galicyi zachodniej, w ruchu było 7 (—1). Zatrudniały, one 154 (—21) dozorców, 6.449 mężczyzn, 236 kobiet i 290 robotników młodocianych tj. razem 6.975 (+162) robotników.

Wytwórczość wynosiła 19,707.896 q (+602.575)

1910

1911

1912

1913

. 12,762.593 „ . 11,762.334 „ . 13,456.024 „ . 16,365.767 „ . 19,105,321 „ . 19,707.896 „

Udział Galicyi w wytwórczości węgla kamiennego całej Austryi wynosił w roku sprawozdawczym ll‘97°/0 na 12 09°/o w roku 1912, podczas gdy takiż udział a przedstawiała wartość 16,702.192 K (+1,437.475 K) Śląska wynosił w roku sprawozdawczym 4614°/₀ na t. j. przeciętną wartość 84*75 h (+4 85 h) za cetnar 44 65°/₀ w r. 1912. Nadmienić należy, że w stosunku metryczny.    .do innych krajów b. Austryi przeciętna wartość za

Udział poszczególnych przedsiębiorstw    w tej    cetn. metr. była najniższą w Galicvi; była ona mia-

wytwórczości przedstawiał się następująco:    nowicie o 2345 h czyli o 21'67t,/₀ niższą od prze-

1.    Jaw rznickie gwarectwo węglowe .... 37*l°/o ciętnej wartości jednego cetn. metr. węgla czeskiego,

2.    Gali . zakłady górnicze w Sierszy ....    21*8 „    a o 70*62 h czyli o 45*45% od przeciętnej wartości

3.    Société anonyme minière et industrielle .    201    1 cetn. metr. węgla śląskiego. Najwyższą wydajność,

4.    Gwarectwo węglowe „Brzeszcze“ ....    8    to znaczy najwyższą ilość przypadającej z całej pro-

5.    Galie, zakłady górn. w Tenczynku ...    4    dukcyi rocznej na jednego robotnika cetn. metr. u-

6.    Compagnie Galicienne des mines ....    6    „    zyskała w roku sprawozdawczym Galicya : 2.826 q,

7.    Paweł Hlawiczka i Józef Hromek ....    1    „    przedstawiającemi wartość 2.395 K, podczas gdy na

Śląsku wynosiła ta sama wydajność 2.449 q, jej „    ..    ,    ,    . .    ,    . . wartość 2.575 K, a w innych krajach dawnej Austryi

Z powyższej wytwórczości i z pozostałych z lat    otrzymujemy pod tym względem same, niejednokro-

ubiegłych zapasów zbyto 16,056.934 q w granicach    tnie znacznie niższe cyfry

Austryi, a mianowicie dla kolei państwowych w Ga-    Wykres Nr. 3 podaje roczne wytwórczości węgla

licyi, na Śląsku i Morawach i Austryi dolnej. 2,168.714 q    kamiennego Galicyi w ostatnich piędziesięciu latach

spotrzebowano dla własnych zakładów tj. do opalania j przeciętne wartości jednego cetn. metr. kotłów, dla kuźni i innych potrzeb zakładowych 453.380 q oddano do własnych zakładów przemysłowych (huta cynkowa, cegielnie), 379.132 q rozdano jako deputat zajętemu przy kopalniach personalowi robotniczemu i urzędniczemu, a 244.024 q wyrzucono na hałdy.

03 OO tó -U

Razem . . 100‘0°/₀

II. Przemysł hutniczy.

g) Żelazo.

Ud roku 1905, t. j. od zastanowienia ostatniego

Wywieziono do Rosyi 239539 q, na Węgry wielkiego pieca w Węgierskiej Górce, Galicya już 128.373 q, do Niemiec 100.333 q; cały wywóz wy- surowca żelaznego nie produkuje. Wytwórczość do nosił zatem 468.245 q.

Zapotrzebowanie węgla*) Galicyi w roku sprawozdawczym obliczono na około 40,000.000 q. Według tych samych obliczeń podajemy import prusko - śląskiego węgla do Galicyi na 20,130.000 q, z czego 7,000.000 q przypada na potrzeby kolei państwowych.

Dla uzyskania oznaczonej powyżej wytwórczości spotrzebowano materyału pomocniczego, którego wykaz znajduje się na tablicy VI. za 3,699.624 koron (+539.120 K).

W porównaniu z rokiem poprzednim wzrosła    Ołów

wytwórczość węgla kamiennego o 3T5°/₀, jej wartość

o 9*42%, a przeciętna wartość za cetn. m. o 6*07%,    W pozostającej pod nadzorem władz górniczych

podczas ffdv stan liczebny załogi robotniczej podniósł hucie ołowiu wytworzono 26.9o8 q rafinowanego ołowiu o wartości 1,174.210 K, t. j. o przeciętnej wartości 43 K 46 h za cetn. metr. Przy tej wytwórczości, zatrudnionych było 5 dozorców i 136 robotników, a wartość zużytkowanego dla jej uzyskania topniwa, którego wyszczególnienie podano na tablicy V. wynosiła 1,698.938 K. Oprócz tego zużytkowano dla celów opałowych 19.041 q koksu i 18.550 q węgla kamiennego.

Ubocznie wydobyto w jednej hucie cynkowej 7 q (— 32 q) o wartości 262 K (—1.672 K), t. j. o przeciętnej wartości 37 K 48 h (— 12 K 88 h) za cetnar metr.

Cała zatem wytwórczość ołowiu wynosiła w tym roku 26.965 q (-j- 26.936 q), a przedstawiała wartość 1,174.472 K (+ 1,172.508 K); przeciętna wartość za cetnar metr. wynosiła zatem 43 K 56 h.

się tylko nieznacznie o 2*38°/₀.

W porównaniu z ubiegłemi latami to, jak poniższe zestawienie uwidacznia wytwórczość w osta-tniem dziesięcioleciu, pomijając wahnienia w r. 1908 i 1909, stale wzrasta. Utrzymywała się ona przez szereg lat na poziomach od 8 do 13 milionów cetn metr. i dopiero od r. 1911 wykazuje silną dążność ku uzyskaniu wyższych liczb. Wytwórczość ta wynosiła :

*) Czasopismo górniczo-hutnicze. Zeszyt 5-ty z roku 1917. „O obecnym braku węgla słów kilka“. T. F.

tego roku podaje krzywa Z. na wykresie nr. 4.

h) Srebro.

W hucie ołowiu w Trzebini wytworzono w tym roku ubocznie 3.400 kg. srebra, przedstawiających wartość 326.162 K; przeciętna wartość za 1 kg. wynosiła zatem 95 K 93 h.

Całą wytwórczość zbyto do Frankfurtu nad

Menem.

Jest to pierwsza notatka urzędowej statystyki, odnosząca się do galicyjskiej hutniczej wytwórczości srebra.

(Ciąg dalszy nastąpi).

iß

Tablica IV.

± jak

w r. 1912

d“ jak| Razem

w r. 1912

52    —1

13 ¹ —4

—13

185

7.412

370

391

IZ—

l-900/o

8⁻8°/q

+ i

: 170/0;

6-7O/0I

8.173

18,864.865

40 505

370.739

1,256.013

1,690.313

536.831

482.390

351.134

518.345

65.151

697.273

252.579

2,566.951

72

1,181.298

4,292.607

2 308

2-380/0

3-150/d

9-420/d

%I0-9

17-10/0

O-80/o

P/06.9

4-10/d

d/oO-OS

Galicy i.

Węgiel

dl jak

kamienny

w r. 1912

brunatny

12

154

6.449

236

290

6.975

(9

19,707.896

16,702.192

0-8475

35.353

297.836

1,121.523

1,541.535

474.926

456.176

«9 321.772

457.549

56.437

612.193

213.686

2,180.525

19

919 327

3,699.624

2.826

2.395

12

14    +1

436

31

0-6%

478

4.33%

2-32%

1*90/0

24-20/0

4-9%

3-0%

374.070

463.690

1-2396

1.854

40.046

45.244

24.677

11.472

oors

950

1.208

210

30.529

11.994

21.795

40

50.200

123.428

786

974

(9

(8

18)

²⁶) 873.304 4.940/,)²⁷) 19,078.160

F) 468.245

górniczej w

± jak

w r. 1912

cynku

13

(»

2 76%

3102

29 05

o/ok-SI

+

± jak

w r. 1912

2-25%

2-13% ¹²)    15.304

226% ¹⁴)    48.927

3-20

%SQ f

■niMOjo

Äpm P|P U10ZBJ[ÄAV UIÄUSOUpO Z ZB.IM ouppoj

³⁰)    16.198

9-2%

5"4%

1-6%

i°/ofO-09|

I 83-4%

cr

ołowiu

13

424

108

09

592

(s

u) 71.434

¹³) 1,484.269

20 78

2.344

400

55.355

102.870

41.149

19.866

¹⁷)    27 877

58.518

8.310

44.589

19.715

364.870

209.612

412.525

142

2.573

24)

(ss

20)    60.050

²⁹)    11.915

v0

± jak

w r.

1912 ;

4-48%

16-85%

46-69%

25-350/0

75-43%

23-10/0

52-1%

43-4%

76-50/oi

z.laza

13

103

15

10

128

188.394

165.787

88-0

954

32.457

33.891

21.231

9.284

3.248

535

1.070

194

9.962

7.184

561

13

2.159

57.030

1.493

(s t (t

(i

16)

(oF.

22)    1.375

8.954

24)

⁻²⁸)    22.556

Oznaczenie

zgłoszonych

Rok 1913.

L. p.

f_jL

3 Ilość w tych przedsiębiorstw, zatrudn. dozorców ⁹)

czynnych

mężczyzn

kobiet

młodocianych ¹⁰)

Ilość przedsiębiorstw

5 | Ilość w tych przed- I 7 i siębiorstwach zatru-b dnionych robotników

Razem

Roczna wytwórczość w cetn. metr.

Wartość tej wytwórczości w koronach

Przeciętna wartość cetn. metrycznego

10

::

sztuk

wartość w koronach

kilogramów

wartość w koronach

¹⁵) Materyał drzewny, kopalniany, budowlany i war-statowy

Żelazo i stal

Wartość w koronach innego niewymienionego budulca

kilogramów wartość w koronach

Materyały wybuchowe

wartość w koronach

kilogramów

wartość w koronach

cetnarów metryczn.

wartość w koronach

Środki zapalcze

Oświetlenie, oleje i smary

Materyał opałowy z wyłączeniem deputatów

Łączna wartość zużytkowanego materyału w koronach

cetnarów metrycznych

ich wartość w koronach

w granicach daw. Austryi

poza temi granicami

P?AJ9}PUI pSOZOJpAYpÎM [9ZS?ÄAVüd Op AUPA\OJ{|AZU/

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26 Ü Przeciętny udział robotnika w rocznej wytwórczości

27

Zbyt

w cetnarach metr.

28

29

Uwagi do tablicy IV.

monu,

i) W drohobyckim okręgu górn. ²) Z tego przypada na krakowski okręg górn. 10 i po 1 na pozostałe trzy okręgi (jasielski, drohobycki, stanisławowski). ³) W krakowskim okręgu górn. ⁴) W krakowskim okręgu górn., a mianowicie w powiecie polit, chrzanowskim. ⁵) 11 w okręgu górn. stanisławowskim, 1 w jasielskim. ⁶) W krakowskim okręgu górn. ') W krakowskim okręgu górn. ⁸) W stanisławowskim okręgu górniczym. ⁹) Obliczono przecięciowo. ¹⁰) Chłopcy od lat 14 do 16 i dziewczęta od lat 14 do 18. n) W tem 84 q, wydobytych ubocznie przy eksploatacyi rud żelaza. ¹²) W tem 12.620 q, wydobytych przy eksploatacyi rudy ołowiu, a 2.684 q przy eksploatacyi rudy żelaza. ¹³) W tem 1.680 K, jako wartość 84 q według uwagi 11-tej. ¹⁴) W tem 48.927 K, jako wartość rudy, wydobytej według uwagi 12-tej.    ¹⁵) Materyał ten wykazano albo według ilo

ści metrów przestrzennych albo według ilości sztuk, nigdy w obu tych rubrykach równocześnie. ¹⁶) W tem 535 kg dynamitu I, l7) W tem 27 877 kg dynamitu I. ¹⁸) W tem 650 kg dynamitu I, 300 kg dynamitu II. ¹⁹) W tem 18.235 kg dynamitu I, 50.919 kg dynamitu II, 104 028 kg dynamitu III, 780 kg dyna-38.692 kg amonalu, 109.118 kg prochu czarnego. ²⁰) Z czego

P45% przypada na rudy ołowiu i cynku, wydobyte przy eks-ploatacyi rudy żelaza, t. j. (+23 08%). *) Z czego 1.fi03% przypada na wydobytą przy eksploatacyi rudy ołowiu rudę cynku, t. j. (—4-00/0). ²²) Z czego 5-83% przypada na wartość wydobytych przy eksploatacyi rudy żelaza rud ołowiu i cynku, t. j. (+521%).    ²³) Z czego 2 54% przypada na wartość rudy cynku,

wydobytej przy eksploatacyi rudy ołowiu, t. j. (—1-61%). ²⁴) Z tego 4.759 q do fabryki okru w Krzeszowicach. 2;>) Do huty cynkowej „Artur“ w Krzu. ²⁶) Z tego 341.609 q przypada na zbyt lokalny, 30.725 q na własne potrzeby kopalń i na deputaty. ²⁷) Z tego i z zapasów zeszłorocznych przypada 16,056.934 q na potrzeby kolei państwowych i dla konsumcyi prywatnej (Galicya, Śląsk, Morawy, Austrya dolna), 2,168.714 q na własne potrzeby kopalń, 453.380 q na potrzeby własnych zakładów przemysłowych, a 379.132 q na deputaty. Oprócz tego 244.024 q wyrzucono na hałdy 2S) Do „Friedenshütte“ na Górnym Śląsku. ²⁹) Do huty „Walter Croneck“ pod Szopienicami na Górnym Śląsku. 3°) Z tego 12.820 q do huty Wilhelminy, 3.378 q do „Karolinengrube“ (Górny Śląsk). ³¹) Z tego do Rosyi 239.539 q, do Węgier 128.373 q, do Niemiec 100.333 q.

Rok 1913.

Zestawienie wytwórczości hutniczej w Galicyi.

Tabl. V.

Qh

Oznaczenie.

Srebro

±_ jak j w r. 1912

Ołów

± jak wr. 1912

Cynk¹)

+ jak w r. 1912

Razem

± jak

1 Ilość zatrudnionych dozorców ²)

mężczyzn .    .

3^ ilość zatrudnionych kobiet .    .    .

4 robotników²) młodocianych³)

Razem

•    Ąe l-g

•    §£ Ą

—    ns = -as

.    «3'S S °

—    gg

•    £2 H.S

—    ^ p. £ «

w hucie ołowiu

wykazów

34

6    Roczna wytwórczość w cetnarach metr.

7    Wartość tej wytwórczości w koronach . 326.162

8    Przeciętna wartość cetnara metr. w kor.

9.539

9 Wartość zużytkowa- topniwa . . 10 nego do tej wytwór- paliwa . . . U czości materyału

Razem .

udział materjału

W tej wartość zuży-    krajowego ¹¹J

.o tkowanegomaterjału udział materjału

zagranicznego w krajach dawnej Austryi

poza granicami

•    • lo = |-S

—*f i s.1

• §ji --§

“Is-ll⁵

MIM

*1^1

zna dotycząca hutniczej wytwór-

136

136

wykazów

Iß

czości srebra w Galicyi.

26965

1,174.472

43-56

⁷)1,698.938

⁸) 55.300 1,174.238

-2

^ Zbyt w cetnarach ₁ r metrycznych

G

N

I.

aj

¹²) 15.584

¹⁴)    34

Ph

8.977

i

£ g

0>

O fH >2

a c

- §

.2 c.2

Ö >)Ö

S3 O O Rj* O 03 C

m

o-¹* %

X k.,2

>>* $ *■' — <u

_ O N O >03 GON

g co

&8 g > G-*

O] aj £ *G

S p^s

S ^ 'o

irj

te o

r, a

18    +5

23    + 10

1.006

1.142

175

175

26

1.207

⁴) 151651

3%    1.343 + 8%

+ 14‘8°/₀

⁵) 7,883.333- 0 7°/₀ 9,383.967 +18-2°/₀

Ci

51-98 -13-5%

⁹)    5,222.316

¹⁰)    958.820 "6,181.136

5-8°/₀

94-2°/q

-    1-4% 6,921254 +30'7o/o

-    l-3°/₀ 1,014120 + 4-4%

-    l-4°/₀ 7,935.374 +26-6%

-59-9%

+ 8’4°/₍

¹³)    76.839

¹⁵)    71.704

») W tem :

26.824 q galmanu krajowego 119.029 q „    zagranicznego    „

5.402 q blendy cynkowej krajowej „ 249.309 q „    „ zagrani

cznej, wyprażonej we własnych piecach „

15.864 K. 1,449.401 K. 57.650 K.

au

⁴) Huty „Artur“ i „Jadwiga“.

²)    Obliczono przecięciowo.

³)    Chłopcy od lat 14 do 16 i dziewczęta od lat 14 do 18.

⁴)    W tem 2.070 q pyłu cynkowego.

r>) W tem wartość wytworzonego w tym roku pyłu cynkowego 103.065 K.

⁶)    Przeciętna wartość 1 q pyłu cynkowego wynosiła w tym roku 49’79 K

⁷)    W tem : 21.124 q praży wa

759 q gręz

100.800 q osadów muflowych 23.751 q własnego żużla 14.536 q stopu żużlowego.

R) W tem : 19.041 q koksu

18.550 q węgla kamiennego.

o wartości

3,699.401 K.

¹⁰) W tem :

79.187 q koksiku krajowego    o wartości 200.031 K

597.092 q galicyjskiego węgla kamiennego „    „    286.915 K

395.005 q węgla górnośląskiego    „    „    1,471.874 K

n) Ponieważ niniejsze zestawienie oparto na datach stryjackiego ministerstwa robót publicznych, przeto pod ma-teryjałem krajowym należy rozumieć i surowce, pochodzące z krajów dawnej Austryi. Dotyczy to przedewszystkiem tych surowców, których Galicya wogóle nie produkuje (blenda cynkowa, uwaga 9)

¹²)    Oprócz tego 2.408 q zmagazynowano.

¹³)    Z tego 35.666 q oddano do własnej walcowni blachy cynkowej w Trzebini.

¹⁴)    Całą produkcyę zbyto do Frankfurtu nad Menem.

i») Do Węgier, Niemiec, Rosyi, Włoch i Ameryki.

Tablica VI.

± jak wr.1912

+ jak || Razem w r. 1912

103 — 17

3.475

40

⁴)

°/„9T — STS'8 (a

stanisławowski

Zestawienie wytwórczości soli w Galicyi.

OlTr^ę g góTTTTczy drohobycki

I ± jak iwr.1912

± jak w r. 1912

krakowski

Oznaczenie

³)    23    - 12

26 I —5

645

752

22

____________ 815.499 - 7’2°/₀

344 -15-1% ⁹) 144.929 —17-8°/₀ «) 839.273— 14°/₀

294158 - 24-4°/o ⁹) 335.385 - 0 4° ₀ st) 1,654.772 —10 8%

499j— 39°/p

4.150

3.705

164.181

135141

75.202

52.918

55.606

66.116

9.861

116.034

84342

117.822

3.417

207.288

²)

54

2.078

18

2.096 - 2T°/n ⁶)    774 + 6 9°/₀ ⁷)    645 - 9 3°/₀

331.229 + 0-l°₀    293 814 — 24*5%    190.456 +17 9°/n

694.000 -13Ą

1,025.229 — 9⁻2%

8,641.195 —24-9°/J 5,294.431 |-245°/₀| 3,657 016 I+14-7%

520 + 6T° o u)

380 -29-4°/₀

~ 7-2°/₀

489

SI

o

mężczyzn

377

233

1.376

14.801

15.294

5.549

3.101

4.686

297

37.078

24.407

2.652

18.659

360

3.540

1.969

5.658

10.806

2.948

5.827

1.094

1.522

202

7.474

5.593

5 702

609

26.140

47.890 1+195°/₀    68.399 -241°/₀    659.908 +10 7°/₀

112.287

105

92945

41.520

1,045.417

W tym roku urzędowe sprawozdanie, na którym oparto niniejsze zestawienie nie podaje tych dat dla poszczególnych okręgów.

+ 17%

143.722

109.041

66.705

47.091

51.411

59.908

9.362

71.482

54.342

112 120

156

162.489

543.619

285.930 -37-8°/₀ 1,031.793 -18-2% 653.961 +10‘2⁵/₍, 285.900 -37-8°/q 413.884 + 0-2% 251.186 +lT8°/n

⁷) Z tego przypada na kopalnictwo solne 295, na warzelnictwo solne 350.

951.

Rok 1913.

Ilość zatrudnionych dozorców ł)

kobiet

młodocianych⁶). .    .

Ilość zatrudnionych robotników¹)

Razem . .

soli jadalnej.....

soli przemysłowej .    .

Razem .    .

Oj

"g

“■CC

Roczna wytwórczość w cetnarach metrycznych

Wartość tej wytwórczości w koronach¹⁰)

£

-t->

Ilość m;i .    .

Ilość sztuk

Wartość w koronach .    .

Kilogramów

Wartość w koronach .    .

jg

T3

pjQ

bJD

OJ

.O

.G

Kilogramów .

Wartość w koronach

Wartość w koronach

Kilogramów . .

Wartość w koronach .    .

W cetnarach metrycznych

Wartość w koronach

Xh

S JS

S g,

£ B

â ⁸

? -5

-G

ppj

•d ,rj

Cd W ^ lO CD | O- 00 05

'5T

NJ

O

-G

f-i

T2

5 G

M

z? ***

G ö

^ G G GT

'O ■§ ïi

5 G G G

Sa

sztatowy

Żelazo i stal

G

• fH

b/3

.S

kG

kCC

_o

G

Materjały wybuchowe

Środki zapalcze

Oświetlenie, oleje i smary

Materjał opałowy

^zomoomod {eXj8;Biu IJOS 8IA\piU{Bdo^ Âz.ld iCuBAV

tH 03

CO -H

lO 'CD

t> oo toc :o --i

T—i T—I ; —P ¹ 03    ¹ 03

03

03

‘_o

G,

rÖ

CO

03

G*

K*"i

SI

-+

03

£ P

->0 G

®    2    >5

G    ö

I -S 8

O ü j?

O G

iS ä g

G M ‘G G >

kcc c

I -S S

i G G G G g > G P

G    ^

G -5 g

G $*£3 GJ bT : O

P É>:H

‘P

• G Æ

⁰ 2 . G G

• p-H

Lg § _ S .§

pG I

wogóle hektolitrów

w tem sztucznej hektolitrów

K*5

'O

SI

ü

_G

.G.

G

_ÎH

_G

SG

hß

G,

..

(N

(P Q

£*5

_G

b/.

_G

'G

lGG

G

6*

0M;|ed

3!MpiU|3ziBM ÂZJd 3ÜBM0)H<ZnZ

lO © l> 00 CM <M CM <M

05

03

su

31

^2 ij Roczna wytwórczość solanki

i,

<J) W tem 136.626 q mielonego kainitu.

¹⁰) Łącznie z wartością wytworzonego w okręgu górniczym stanisławowskim kai- \\^ nitu, wynoszącą 177.614 K. Porównaj uwagę 9-tą.    ¹¹

n) W górno-austryjackich salinach wynosił ten udział w tym roku 767 q (—2) tj. w porównaniu z galicyjskiemi salinami +53,7%

2564, „

(w

<v

N

O

—* ^ lO    .

CM rH CO    £

5, a na warzelnictwo solne

CO

_ü

R R Ö

G

-§ * C CHJ g

„ ^ 05 00 G CO —¹ CO

■§s

S « .g J

<^0

O M

^ O

* .2* O    £.2

C „3

P-4 SĆ ft ^ F-H

s|

O-* ■° =0 S

. a o o

•| B c

«a

gs    W CS

“■ & " “g & §* &*-l| * *|> Il

73 -*-¹ g -p es O N ONÜ

si

/---S ^-v/S/^S;fV

H .W « ■<# »O ® q

H-H

:-1 CM

Przegląd literatury górniczej.

Przyszłość przemysłu żelaznego. W swoim artykule w Wirtschaftszeitung der Zentralmächte pragnie y prof. Dr. Kr u sch oznaczyć na przyszłość przy-puszczalny rozwój przemysłu żelaznego w poszczególnych krajach kuli ziemskiej.

Wychodząc z założenia, że podstawą przemysłu żelaznego w danym kraju jest odpowiedni zapas i rud żelaznych i węgla wprowadza Dr. Krusch do swoich obliczeń współczynnik żelazo-węglowy określający stosunek zawartości żelaza w przewidywanej ilości rudy żelaznej do zapasów węgla.    —_

O słuszności takiego założenia świadczą przy-    ou.iuo

kłady z historyi ekonomicznej, wykazujące, że wię- _    245.9

ksze masy jednego z tych surowców nie wy star-    ”

czają dla utworzenia dogodnych warunków dla rozwoju przemysłu żelaznego. Wszak ani w Belgii, po- ” —    11.000

siadającej znaczne zapasy węgla, ani w krajach półwyspu skandynawskiego, posiadających bogactwo » rud żelaznych, nie wychodzi żelazny przemysł hutniczy poza ściśle określone granice, mimo, że wszel- „ = kie inne warunki w tych krajach (n. p. środki komunikacyjne) sprzyjają nadzwyczajnie rozwojowi wszelkiego rodzaju przemysłu.

A zatem współczynnik żelazo-węglowy :

390)27 3.858.057 1.270

»    4377975 ”

11.285?

189.533 ”

3.280

dla Stanów Zjednoczonych

Niemiec,

Anglii,

17.583

8119

59.269

25

845

O !—•

to »■

o o-

388

Francyi,

Rosyi,

Austro-Węgier,

Belgii,

Szwecyi,

Norwegii,

Bułgaryi.

Zapasy rud żelaznych i żelaza :

stwierdzone i obliczone

Przewidywane

Zapasy

rud

zawartość

żelaza

rud

zawartość

żelaza

mi 1 j o n y tonn

3607 7 ! 1270 284    103-5

1.    Niemcy

2.    Austro-Węgry

3.    Bułgarya

4.    Turcya

5.    StanyZjedn. 4257 8 ! 2304.6

6.    Anglia    1300    455

7.    Francya

znaczne

424

142-4

8197

1-4

0-7

8.    Rosya europ.

9.    Belgia

10.    Szwecya

11.    Norwegia

(r. 1917) ! 846 6

3280

(okrągło)

387-2

75.105-3

37.700

znaczne

37.222 4 10830

1056-31    424-7

znaczne

62

25

—ł co

740

i 124

’-H i c

r-ł iO

O' o

Zapasy węgla :

Oznaczenie

An

tracyt

Węgiel Węgiel kamień- bruna- Razem tny

m i 1 j o n y to n

ny

1.    Niemcy

2.    Austro-Węgry

3.    Bułgarya

4.    Turcya

5.    Stany Zjedn.

6.    Anglia

7.    Francya

8.    Rosya europ

9.    Belgia

10.    Szwecya

11.    Norwegia

409.975

28.000 437.975

(«krągło w 1917i!

41.095 18.174    59.269

30    358    388

19.684    1.955.521

11.357 178.176 3.271    12.680

37.599    20.849

—    11.000

1863.452 3.838,657 —    189.533

1.632    17.583

1.658    60.106

11.000

114

114

Przedewszystkiem zatem trzeba zdać sobie sprawę z zapasów węgla i rud żelaznych w poszczególnych krajach, które to dane wykazują powyższe zestawienia, ogłoszone w swoim czasie przez międzynarodowe kongresy geologiczne w Sztokholmie (1910), odnośnie do bogactwa rud żelaznych i w Toronto (1913), odnośnie do bogactwa węgla.

Wiedząc teraz, ile węgla zużywa się przeciętnie do przeróbki miljona tonn rudy żelaznej na surowiec żelazny, który to stosunek obliczyć można dość dokładnie na podstawie odnośnych dat statystycznych przemysłu hutniczego, możemy przez porównanie nowego, w ten sposób, na zasadzie doświadczenia uzyskanego współczynnika z wspomnianym współczynnikiem żelazo-węglowym określić, jaki los czeka przemysł żelazny w poszczególnych krajach świata, a znając ilość zapasów danego materyału i jego przeciętne roczne zużycie, potrafimy przewidzieć, jak długi będzie żywot odnośnych gałęzi przemysłu w poszczególnych krajach.

Pod względem takich horoskopów na przyszłość rokuje bez wątpienia przemysł żelazny Stanów Zjednoczonych największe nadzieje, gdyż podane przy sposobności dzisiejszej notatki daty zarówno co do zapasów węgla, jak i rud żelaznych są niewątpliwie bardzo drobne w porównaniu z rzeczywistym stanem rzeczy. Już przecież wysokość rocznej produkcyi węgla, wynosząca w Stanach Zjednoczonych 450 miljonów tonn podaje w wątpliwość cyfry wspomnianego zestawienia kongresu geologicznego w Toronto.

Niewątpliwie też i w Anglii rokować można przemysłowi żelaznemu wielkie nadzieje, a to tern bardziej, że szczęśliwe polityczne położenie tego kraju pozwala jej korzystać z dowozu ze stron nawet bardzo odległych.

Najgorzej pod względem tych nadziei na przyszłość wygląda Szwecya i Norwegia z wspomnianych już na wstępie powodów.

Dr. Krusch przeprowadza swoje wywody, głównie z myślą o Niemczech, które, według niego, miałyby jeszcze na około 70 lat zapewniony rozwój przemysłu żelaznego. Dzisiaj możemy stosować tę część

artykułu Dra Kruscha tylko do odnośnych okręgów jąć system obliczenia Kruscha, który zastosowywać dawnego niemieckiego imperium, nie mniej przeto będziemy może i do tych krajów, o które i jemu możemy z korzyścią dla rodzimego przemysłu przy- onegdaj tak wyłącznie chodziło.

¹

Kopalnia w Łuce zatrudniała tylko 2 robotników, jak i w roku poprzednim, ograniczając cały ruch do przeprowadzenia niezbędnych napraw.

$/. K.

Wiadomości bieżące.

(X.)

Tymczasowa ugoda węglowa czesko-polska. W myśl ugody paryskiej z 3 lutego b. r. odnoszącej się do dostawy węgla dla Polski z produkcyi kopalń ks. Cieszyńskiego, zarządza komisya międzysojusznicza co następuje:

1.    Dla Polski będą dostarczane z rewiru Kar-wina-Ostrawa następujące ilości węgla:

a)    2335 ton dziennie, z tego 1160 ton węgla gazowego, 1175 ton węgla twardego, 500 ton dziennie koksu. Jest to zapotrzebowanie Polski przed dniem 26. lutego.

b)    1683 ton dziennie węgla kamiennego na zapotrzebowanie obszarów obsadzonych prowizorycznie przez Polaków dnia 26. lutego.

c)    1. nadto: 26.000 ton węgla gazowego, 26.980 ton węgla twardego, — 12.500 ton koksu, jako zaległość ma być dostarczoną za 23 dni za okres od

3.    do 26. lutego.

2.    Dla zabezpieczenia dostawy wymienionej zostanie administracya i eksploatacya następujących kopalń oddana inżynierom, ustanowionym przez władze polskie: 1. Głębina, 2. Franciszka, 3. Henryk,

4.    Austrya, 5. Hohenegger, 6, Gabryela, 7. Zofia, 8. Jan, 9. Franciszek.

Koksownie: szyby Jana i Hoheneggera.

3.    Państwo polskie zobowiązuje się dostarczyć ilości wagonów, potrzebnych dla transportu węgla powyżej wymienionego i zapłacić zaległości w terminie 15 dni, a z końcem każdego miesiąca płacić ilości dostarczone.

4.    Komisya zastrzega sobie prawo kontrolowania zapotrzebowania Polski, a w następstwie tego zmiany kopalń według jej potrzeb; zastrzega sobie również prawo zawieszenia wszelkiej dostawy węgla na wypadek nie wykonania klauzuli Nr. 3.

Z końcem każdego tygodnia zostanie przeprowadzone sprawdzenie produkcyi kopalń przeznaczonych dla zapotrzebowań obszarów polskich i udział kopalń może być zmieniony według wyników tego sprawdzenia.

Cieszyn, 26. lutego 1919 r.

Grenard, prezydent komisy i międzysojuszniczej w Cieszynie.

Basil J. Coulson Lt. Col., Brytański przedstawiciel.

Ma Coolidge, reprezentant St. Zj. Am.

Pen. Col. Tissi, delegat rządu włoskiego.

Umowa powyższa ma jednak na razie tylko teoretyczne znaczenie.

Wykłady popularne dla robotników żup solnych w Wieliczce. Zarząd państw, żup solnych w Wieliczce prosi nas o ogłoszenie programu popularnych wykładów w marcu i kwietniu b. r.

Niedzia 2. marca, Ks. Jan Woroniecki : O wychowaniu narodowem.

Niedziela 8. marca, Prof. U. J. Dr. Adam Krzyżanowski: Przyrost ludności podczas wojny.

Niedziela 16. marca, Prof. B. Kielski: Szkolnictwo w państwie polskiem.

Niedziela 23. marca, Prof. U J. Dr. M Szyjkow-ski : Podstawy geniuszu Adama Mickiewicza.

Niedziela 30. marca, Prof. W. Chmiel: Ziemia Kaszubów (z obrazami świetlnemi).

Niedziela 6. kwietnia, Poseł Dr. E. Bobrowski : O budowie państwa polskiego.

Niedziela 13. kwietnia, Prof. A. Jaworski: O in-teligencyi człowieka i możliwości pomiaru inteli-gencyi.

Wykłady odbywać się będą w sali szybu I. Paderewskiego. Wstęp dla górników bezpłatny, dla osób obcych 50 hal.

Dochód przeznaczony na koszta urządzenia wykładów i na miejscowe cele dobroczynne.

Przeciw importowi pruskiej soli odbyło się w Wieliczce dnia 23-go lutego olbrzymie zgromadzenie protestujące. Inż. Feliks Piestrak, dyrektor szkoły górniczej wygłosił referat, w którym wykazał konieczność podniesienia cen soli w listopadzie ubiegłego roku i wyłuszczył bezzasadność twierdzenia, jakoby to podniesienie cen soli mogło wpłynąć na tak znaczne zwiększenie się budżetu gospodarczego poszczególnych jednostek, że uciekaćby się musiały do innego tańszego, choćby nawet szkodliwego dla zdrowia, importowanego towaru*).

Po referacie nagrodzonym hucznemi oklaskami, wiec uchwalił rezolucyę, domagającą się zakazu sprowadzania do Polski obcych soli.

*) Według chemicznej analizy, przeprowadzonej w labo-ratoryum żupy wielickiej, zawierać ma sól pruska 14% szkodliwych dla zdrowia składników.

KRAKÓW =

UL. STAROWIŚLNA L. 19.

1013

ARTUR LORIE

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych gatunkach wyrobu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegelwerke, Wien“, papę dachową, karbolineum, posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę

szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth). -—    Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych. =====

SCO»

TOWRRZYSTWO

DLA HANDLU, PRZEMYŚLU

DYREKCYA WE LWOWIE, UL ROMAMOWlCZA L. 1.

DOM WŁASNY

RDRES TELEGRAFICZNY: TOWARZYSTWO HRMDLOWE, LWÓW.

TELEFON N.=î. 564.

FILIE ORAZ SKŁADY: W BORYSŁAWIU, TUSTANO-WICACH, HU BICZACH, NADWORNEJ I KROŚNIE.

WYŁĄCZNE ZASTĘPSTWO MA GflLICYĘ I BUKOWlMĘ:

Mannsemanna walcowni rur stalowych bez szwu w Komotau i żelaznych patentowo spawanych w Schönbrunn; Galicyjskiej fabryki narzędzi wiertniczych Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju i Borysławiu ; Fabryki uzbrojeń (armatur) i odlewów z bronzu fosforowego - firmy E. von Munsterman w Bielsku i t, d.    -

TOWARZYSTWO UTRZYMUJE NA SKŁADACH I DOSTARCZA:

Rury wiertnicze, pompowe, gazowe i wodociągowe, oraz wszelkie połączenia do tychże. Kotły, maszyny i pompy parowe; kompletne źórawie wiertnicze różnych systemów, oraz przybory i narzędzia wiertnicze. Liny stalowe, druciane i manilowe. Pasy wielbłądzie, bawełniane i skórzane. Materyały uszczelniające i izolacyjne. Kompletne urządzenia oświetlenia elektrycznego, kompletne urządzenia kuzienne. =zz^=z=z= Przybory i artykuły techniczne.