CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Rocznie . . . Kwartalnie . .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową :

Dla członków Związku : .    „ 8 — Rocznie . .

» 3.-

K 32.—

K 24-—

Kwartalnie .    .

Cena ogłoszeń:

Za całą stronę    . . K 100’— za strony . . . K 25* —

„ V, strony . . .    * 50-—

» V10    »

Zresztą według umowy.

. „ 10*-

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górników i hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

O przemyśle naftowym

napisał

Inż. Maryan Szydłowski.

(Ciąg dalszy).

popierano za to

robo-

191.184 q 18.682 q 26.827 q 69.586 q 195.086 q 20.039 q 1.455 q

522.859 q

10.976 q 2.440.723 q 497.728 q 413.731 q 1.547.972 q 4.459 q 426.555 q 22.745 q

5,364.889 q

W tem miejscu wspomnieć muszę, że rząd au-stryjacki nigdy przemysłu rafineryjnego galicyjskiego nie popierał, — zasadniczo koncesyi na budowę ra-fineryi galicyjskich nie dawano rafinerye położone poza Galicyą.

Ilość robotników zajętych w przemyśle kopalnianym naftowym wynosi około 8000, tnik wyłącznie polski — bardzo dobry — poszukiwany na całym świecie, gdzie tylko za ropą wiercą.

Personal techniczny, kierowniczy również wyłącznie polski, administracyjny w większej części niemiecki.

Zapotrzebowanie materyałów dla przemysłu kopalnianego wynosiło w latach 1913, 1914 przeciętnie:

węgla 400—500 wagonów miesięcznie, ilość ta zależną jest w dużej mierze od produkcyi gazów, będących do dyspozycyi na opał kotłów.

Żelaza i stali zaliczam tu żelazo i stal na narzędzia, szyny, rury, liny, około 2000 wagonów rocznie.

Żelazo walcowane w walcowniach pozagalicyj-skich zostaje przerobione na narzędzia wiertnicze w fabrykacti maszyn i narzędzi wiertniczych galicyjskich, cieszących się wszechświatową sławą.

Drzewa na budowę rygów i zabudowań wiertniczych zużywa przemysł kopalniany naftowy około 20.000 m³ rocznie.

ropy .    .

nafty .    .

benzyny . smary

ciężka ropa na smary parafina . ozokeryt surowy.

o wartości 9,842.286 koron.

Cło na ropę wynosi 7 kor. od 100 klg., cło na naftę (przychodzącą tylko do miejscowości nadbrzeżnych) 20 kor. od 100 klg.

Eksport w r. 1913.

produkty mineralne surowe

nafta........

benzyna .......

lekkie oleje ......

ciężkie oleje, smary.    .    .

parafina nie czyszczona

parafina.......

ozokeryt.......

o wartości 84,999*126 koron.

Konsumcya Austryi.

Ogólnie biorąc konsumuje Austrya około 55%

Import austryacki przedstawiał się w roku 1913, głównie ze względu na 2000 wagonów ropy przychodzącej do rafineryi węgierskich po zniżonym swej produkcyi — 45°/₀ eksportuje — konsumcya cle kr. 2 20 i ze względu na wysokowartościowe smary nafty w roku 1913 wynosiła około 32.000 cystern ze Stanów Zjednoczonych następująco:    a 10.000 klg. t. j. 320,000.000 klg.

Kapitał obcy zorganizowany jest w kilku sil-należy Austrya do słabych konsumentów nafty, nych grupach, a mianowicie:

Mimo tak rozwiniętego przemysłu naftowego

a wpływa na to podatek konsumcyjny, obowiązujący    Grupa austryacko-węgierska (niemie-

w Austryi w wysokości 13 K od 100 klg. — poda- cka) reprezentuje około 100 milionów koron. Do tek do dziśdnia mimo usiłowań nie usunięty.    grupy tej zaliczam Towarzystwa akcyjne : Fanto,

W konsumcyi światowej nafty Austrya wy- Florisdorfer, Rohag, Nafta, Hannowerskie, Tryesteń-kazuje konsumcyę na głowę 6    6*5 klg. rocznie, ska rafinerya. Jest to grupa dużych, akcyjnych to-

banki.

Grupa „Dea“ (Deutsche-Erdöl-Actien-Gesell-schaft, — niemiecka) reprezentuje około 70 milionów koron. Do grupy tej należą galicyjskie przedsiębiorstwa naftowe zespołu — przedsiębiorstw „Dea“, a mianowicie : Premier, Alfa, Triumph, Karpatian, Austria.

wobec 29'4 klg. w Stanach Zjednoczonych, 16—17 warzystw, oparta o wiedeńskie i budapeszteńskie w Niemczech, 13—14 klg. w Anglii, 8'5 klg. we Fran-cyi, 7 klg. w Rosyi.

Z cyfr przytoczonych można wykalkulować, że Galicya mogłaby zupełnie pokryć zapotrzebowanie całej Polski i całej Austryi i eksportować nadwyżkę na wschód lub zachód, zależnie od konjunktury.

Grupa Deutsche Bank (niemiecka) reprezentuje około 30 milionów koron; do grupy tej należą Towarzystwa : Wulkan, Schodnica.

Przy tej sposobności zwrócę uwagę, że Niemcy w zapotrzebowaniu swem w produktach ropnych zdane są zupełnie na obce państwa — produkcya ich bowiem utrzymywana wszelkimi możliwymi środkami technicznymi pokrywa zaledwie 11% ich zapotrzebowania, które wynosiło w 1912 r. 1,127.000 ton.    , Grupa niezrzeszonych Towarzystw nie-

Głównym importerem do Niemiec były do wojny mieckich reprezentuje około 50 milionów koron. Do Stany Zjednoczone.    grupy tej zaliczam Towarzystwa: Flüssige, Opiag,

.    126.000    ton

. 22.000 „

.    29.000    „

617.000 „

Kapitał angielski:

Grupa Rockfellera: należy tu Towarzystwo akcyjne Yacuum Oil Company, wraz z wszystkiemi galicyjskiemi przedsiębiorstwami. Jest to filia Standardu amerykańskiego w Austryi.

Grupa Box all a. Obie te grupy reprezentują kapitał około 50 milionów koron. Akcye angielskie Towarzystwa Premier objąłem w grupie niemieckiej, gdyż — o ile mi wiadomo — zostały one przez kapitał niemiecki w czasie wojny przymusowo wykupione.

z Stanów Zjedn. .

Obliczenia zasobów surowca w ziemi

przeprowadzić w żaden sposób się nie da. Biorąc przeciętną z obliczeń różnych geologów możnaby przyjąć, że zasoby te wynoszą około 50 miliardów ton. Galicyę odnośnie do obliczenia zasobów ropy można podzielić na trzy grupy :

1. Zachodnio-galicyjska. — 2. Borysław-Tusta-nowice. — 3. Wschodnio-galicyjska.

Dziś najbogatszą jest grupa Borysław-Tustano-wice, produkująca około 6000 cystern (à 10.000 kg.) miesięcznie.

Grupa — zachodnio-galicyjska produkuje około 600 cystern, a grupa wschodnio-galicyjska około 400 cystern miesięcznie.

Przyszłość mojem zdaniem ma grupa wschodnio-galicyjska największą — tereny wschodniej Ga-licyi są najmniej dotychczas geologicznie zbadane i najmniej odwiercone — wyniki jednak ostatnimi laty prowadzonych wierceń usprawiedliwiają jaknaj-lepsze nadzieje.

Borysław-Tustanowice chylą się powoli ku upadkowi — rok rocznie następuje wolny spadek produkcyi i zawodnienie terenów — będą one jednak mimo tego dłuższy szereg lat zajmować pierwsze miejsce.

Kapitał francusko-bełgijski.

Do grupy tej, reprezentującej również około 50 milionów koron zaliczam Towarzystwa: Vaterkeyn, Compagnie internationale de Petroie, Compagnie Dąbrowa — Petroles de Borysław.

Do tych grup obcych kapitałów doliczyć trzeba jeszcze dwie grupy, stojące osobno, a mianowicie : grupę Towarzystwa akcyjnego „Galicya“, reprezentującą kapitał około 20 milionów koron, przeważnie wiedeński (niemiecki), oraz grupę „Mac Garvey“ (Galicyjskie akcyjne Karpackie Towarzystwo Naftowe), oraz Towarzystwa obok tegoż się grupujące, reprezentujące kapitał około 30 milionów koron. Jest to kapitał w połowie angielski w połowie austryacki (niemiecki).

Prócz tego zorganizowanego kapitału, przedstawia niezorganizowany austryacki-niemiecki kapi-Galicyę zachodnią da się utrzymać przy tał wartość około 50 milionów, obecnej ilości wierceń w ruchu na wysokości około    Sumując, otrzymamy wysokość zagranicznego,

600 cystern miesięcznie mogę bez przesady powie- przeważnie niemieckiego kapitału, zaangażowanego dzieć — stale.    w galicyjskim przemyśle naftowym minimum 450

Galicya zachodnia posiada za to ropy dużo mil ionó w koron. Kapitał polski, biorąc najbar-więcej wartościowo jak Borysław-Tustanowice — ropy dziej optymistycznie , wliczając wszystkich właści-nadające się do fabrykacyi smarów.    cieli akcyi w obcych przedsiębiorstwach, właścicieli

Kapitał inwestowany w galicyjskim procentów brutto, nie wyniesie z pewnością przemyśle naftowym przedstawia wartość około 50 milionów koron, a przytem jest to kapitał pół miliarda koron, z czego na kapitał obcy — głó- niezorganizowany — po większej części spekulacyjny, wnie niemiecki — przypada około 450 milionów, czekający na pierwszą lepszą sposobność, aby się — podczas gdy kapitału polskiego z trudem doliczyćby cokolwiek zarobiwszy — z przemysłu naftowego wy-się można do 50 milionów.    cofać.    (Dok. nast.)

Cementowanie górutworu wodonośnego napisał

Inż. Jan Naturski.

Stosowanie cementu w celu powstrzymania przypływów z górutworu wodonośnego datuje się jak wiadomo od roku 1864 względnie 1899, w którymto roku inżynier francuski Portier w Courrières czyni na tym polu znaczne postępy.

Postępowanie to można stosować bądźto w celu skamienienia naczyń wodonośnych górutworu jak kawern, szczelin, pęknięć w celu następnego pędzenia w tymże objektów górniczych, jak szybów, przekopów, tuneli, hal maszynowych etc., można również stosować w celu obsuszenia względnie uszczelnienia przeciekających ścian (wyprawy) szybów, przekopów etc. W tym drugim wypadku skamienia się niejako przestrzenie powstałe poza wyprawą, n. p. szybową poza murem lub ponad sklepieniem tunelu, również na niewielkiej przestrzeni szczeliny gór-utwora jak i nieszczelności samej wyprawy, tak że zasadniczo w obydwu wypadkach postępowanie to co do swej istoty się nie różni.

Cementowanie nie zostało jeszcze w szerszym zakresie przyswojonem górnictwu, a to z powodu, że na podstawie dotychczasowych zastosowań nie udało się jeszcze ująć tegoż w ścisłe reguły. W poszczególnych wypadkach sposób jego użycia zależnym jest ściśle od pewnych czynników, między innymi od właściwości górutworu, jak wielkości szczelin, pęknięć, jak również wielkości ciśnienia wody wypełniającej te szczeliny.

Stosownie do powyższych właściwości górutworu, jak również ciśnienia wody wypełniającej szczeliny, należy użyć odpowiedniego procentowego rozczynu cementu, względnie również z domieszką piasku, jak również odpowiedniego ciśnienia w celu wtłoczenia tegoż rozczynu w szczeliny. Przecinając warstwy górutwora wodonośnego szybem bądźto chodnikiem znachodzimy w pewnych wypadkach, że wielkość szczelin, porowatość kamienia etc. na przemian się zmienia, górutwór wykazuje bądźto warstwy zbite mało wodonośne, względnie trudno wodonośne (n. p. zbity piaskowiec, lity wapień) jużto warstwy popękane porowate (wapień inuszlowy, dolomity) w pewnych wypadkach znachodzimy szczeliny o większej miąższości, dochodzącej do kilkunastu centymetrów, jak rówwnież kawerny o pojemności wielu metrów sześciennych. (Wapień kawernowy, kras).

Również i ciśnienie wody poszczególnych warstw może być różne. W tym wypadku poszczególne warstwy są zazwyczaj rozgraniczone warstwami nie-przepuszczalnemi, i stanowią dla siebie odrębne poziomy wody gruntowej.

Jak już powyżej nadmieniono procentowy rozczyn cementu, jak również wysokość zastosowanego ciśnienia musi stać w pewnym ścisłym stosunku do wodonośnych właściwości górutworu. W wypadkach zatem, w których właściwość ta się naprzemian zmienia, należy ustawicznie przystosowywać tak gęstość rozczynu jak i wielkość ciśnienia.

Pierwszym zatem podstawowym warunkiem cementowania będzie zapoznanie się dokładne z gór-utworem. Bezsprzecznie dotychczasowe niepowodzenia cementowania należy w wielkiej mierze przypisać temu, że nie poznawszy właściwości górutworu stosowano n. p. doświadczenia zebrane w zupełnie innych warunkach, no i rzecz jasna z ujemnym skutkiem.

We francuskich kopalniach stosowano n. p. ze skutkiem rozczyn cementu w granicach 5—30% ilo-ści wody. W literaturze traktującej o cementowaniu, a chcącej uchwycić to postępowanie w ścisłe reguły, znajdujemy, że rozczyn ten powinien być utrzymany w tych granicach, co jednakowoż jest zupełnie nie-dokładnem, gdyż w pewnych wypadkach stosowano w Niemczech ze skutkiem 60°/₀ nawet z domieszką piasku i nie ulega wątpliwości, że w tym wypadku stosując 30°/₀ samego cementu zużytoby wielką ilość tegoż nieosiągnąwszy zadowalniającego rezultatu.

Również i dolna granica procentowego rozczynu 5% nie jest ścisłą, gdyż n. p. w pewnych wypadkach rozczynu 5% nie można było więcej w górutwór wcisnąć, natomiast wtłoczono kilkaset kilo cementu w formie 1—3% z pożądanym skutkiem.

Kierując głębieniem szybu z ramienia tow. „Tepege“ na kopalniach w Pćcs, gdzie stosowano częściowo cementowanie górutworu wodonośnego, natrafiłem właśnie na warunki, gdzie właściwość górutworu zmieniała się kilkakrotnie i w miarę tych zmian trzeba się było przystosowywać z wyborem gęstości rozczynu cementu, jak również ciśnienia, aby osiągnąć pożądany rezultat.

Na podstawie poczynionych spostrzeżeń chciałbym tutaj zilustrować wspomnianą powyżej wzajemną zależność, zastrzegając się, że nie mam bynajmniej zamiaru zapomocą tej ilustracyi uogólniać samego cementowania, być może bowiem, że w innych warunkach będzie ono zależnem jeszcze od innych czynników w tutejszych warunkach nie występujących.

Niechaj zatem moje spotrzeżenia posłużą tylko czytelnikowi jako przyczynek do ujęcia cementowania tej młodej zdobyczy techniki górniczej, mającej bezsprzecznie w swem zastosowaniu wielką przyszłość, w ścisłe reguły.

Na kopalni Schroll w Pćcs Tow. żeglugi parowej na Dunaju stosowano tak ze strony nowego szybu, jak również i przekopu pod tenże szyb prowadzonego cementowanie górutworu wodonośnego. Górutwór ten uwidoczniony na fig. 1, składa się w warstwach swych górnych z piaskowców zbitych o nieznacznych szczelinach, niosących około 8—15 L/min. na 1 b. m. szybu o średnicy 5*8 m. — Następnie piaskowiec ten przechodzi w wapień piaskowy porowaty, w wapień porowaty muszlowy, następnie wapień zbity krystaliczny o mniejszych i większych dość regularnie przebiegających szczelinach w kierunku upadu warstw. Warstwy górne i środkowe posiadają wkładki kilkucentymetrowe iłów si- > wych i żółtych, tu i ówdzie dochodzących do miąższości 1—2 m. Warstwy dolne wykazują większe przestrzenie, kawerny bądźto próżne wypełnione tylko wodą, bądźto wypełnione piaskiem i szlamem. Szczeliny te mają przebieg nieregularny, pojemność zmienia się od kilku do kilkudziesięciu m³, i przechodzą miejscami w groty; wogóle warstwy te noszą charakterystykę Krasu.

CC

■•CD

Początkowo przewiercono z nowego szybu otwór patrza na końcu zasuwką (Schieber). Zasuwka musi 9" z poziomu 126 m aż do najniższego poziomu, mieć tego rodzaju rozmiar, że przepuści swobodnie t. 313 m jak również postanowiono przebić przeko- żerdzie wiertnicze (n. p, żerdzie wiertnicze 30 mm. pem pod nowy szyb, aby w ten sposób udogodnić rura 40 mm, zasuwka 40 mm). Przy małem ciśnie-pokonywanie wody przy głębieniu nowego szybu.

Głębokość nowego szybu wynosiła wówczas wnież przy stosowaniu małego ciśnienia, wystarczy 126 m, zaś przypływ wody 300 L/min. Pędząc prze- rurę tę nasiekać, następnie obwinąć szczelnie kono-kop pod nowy szyb zastanowiono tenże w odległo- piami namoczonemi w tłuszczu i przemocą wbić w przy-tci 30 m od granicy formacyi i zbadano warstwy gotowany krótki otwór 2—4 m długi, 3—4 cm szer-śrzeciorzędne za pomocą kilku wierceń dyamento- szy jak sama rura. (Zazwyczaj 70 — 90 mm), wych. Badania te wykazały, że trzeciorzęd posiada większą ilość wody stojącej pod ciśnieniem 15‘3 at- zastosować większe ciśnienie, a więc kilku do kilkunastu, względnie kilkudziesięciu atmosfer, wów-Otworem wiertniczym o świetle 34 mm odwier- czas uszczelnienie takie będzie niedokładne i w tym conym na 20 m w górutworze wodonośnym wytry- wypadku należy rurę tą osadzić w zaprawie cementowej, która to zaprawa wypełni wszelkie nierówno-W celu zabezpieczenia kopalni od ewentual- ści pomiędzy rurą i górutworem.

I w tym wypadku osadzenie nie przedstawia

niu wody z górutworu n. p. 1—2 atmosfery, jak ró-

O ile ma się do pokonania, względnie ma się

mosfery.

skiwało 500—800 l/min.

nego wdarcia się większej ilości wody zbudowano w odległości 30 m od granicy formacyi w względnie większych trudności, o ile otworem tym nie sączy dobrym górutworze tamę wodną żelazo-betonową, się jeszcze wiele wody i o ile woda ta nie wyka-zaś całą trzydziestometrową przestrzeń przekopu wy- żuje większego ciśnienia, murowano w profilu okrągłym o świetle 3 30 m. zaś grubości muru 60 cm. — Górutwór ostatnich 30 m nym cementem z małą domieszką piasku przesia-przekopu, składający się naprzemian z łupków i pia- nego drobnoziarnistego (n. p. 30—50°/₀). Koniec rury skowców wykazał ciśnienie jak również i łamliwości, zamyka się korkiem bądźto z drzewa, bądźteż z ce-Murując wspomniany przekop nie przestrzegano mentu i następnie wciska się rurę w masę cementową, zupełnie zasady wypełniania przestrzeni powstałych poza wyprawą drzewną (zasadzanie) jak również tychże rur, o ile już na samym wstępie wypływa

z górutworu woda i to ze znacznem ciśnieniem. Również wyprawę drewnianą pozostawiono w ca- Mianowicie woda wypływająca wymywa cement łości poza murem.

Co 8 m. poprzegradzano mur wkładkami papy asfaltowej o szerokości 50 mm w kierunku prostopadłym do osi przekopu „b“, chcąc w ten sposób w same szczeliny górutworu nie wpływa nic, lub uchronić mur od skutków nierównomiernego roz- też tylko nieznaczna część. Ta nieznaczna część mieszczenia ciśnienia górutworu.

Z tego rodzaju wkładkami poczyniono w pra- w następstwie czego cząstki cementu zostają bądźto ktyce górniczej dobre doświadczenia, mianowicie po- w samym otworze wiertniczym, bądźto na samym szczególne partye muru, poprzegradzane wkładkami wstępie szczelin wydzielone. W tym wypadku sto-przesuwają się względem siebie w całości a nato- sowanie cementowsnia nie osiągnie żadnego skutku,

wydzielonymi cząstkami zostanie zapełniony sam Rycina 2 przedstawia sytuacyę w przekopie otwór wiertniczy i ewentualnie szczeliny na bardzo w stadyum powyżej opisanem.

W tern stadyum w przodku przekopu sączyło obok wykaże jednak ten sam przypływ wody co się z górutworu około 100 l/min; pozatem wdzierała otwór poprzedni przed cementowaniem, się woda z wapienia ponad sklepienie przekopu, wy-    W wspomnianym wypadku na przekopie na

pełniała przestrzenie puste „a“, sączyła się przez stręczało osadzenie rur znaczne trudności, na samym nieszczelności samego muru.    bowiem wstępie otwór długości 2—2¹/₈ m niósł

* Znaczna część wody uchodziła również miej- 70—100 L/min. wody o ciśnieniu 15³ atmosfery.

Po zastosowaniu kilku sposobów uszczelnienia,

W tym wypadku wypełnia się otwór rozrobio-

Znacznie trudniej przedstawia się osadzenie

szczelnego domurowywania do górutworu.

i uszczelnienie jest niedokładnem. W tym wypadku, o ile zastosujemy większe ciśnienie uchodzi rozczyn cementu na krótkiej drodze nieszczelnościami, zaś

rozczynu cementowego posuwa się bardzo powoli,

miast mur sam się nie łamie.

małej przestrzeni 15—20 cm.: otwór odwiercony tuż

scami, gdzie rozmieszczono wkładki papy asfaltowej

„b“. — Nieszczelnościami muru, jak również poprzez między innemi systemu Trippe (hydrauliczne wkładki asfaltowe uchodziło łącznie wody 200 l/min, dzame węgla) które w zupełności zawiodły, posta-(litrów na minutę)    nowiono wymurować tamę „t* z cegieł na zaprawie

Nieszczelnościami wyprawy przekopowej na ra- cementowej grubości 4 m i w tą to tamę osadzić zie się nie interesowano, natomiast przystąpiono do wszystkie przewidziane rury cementowe w ilości 13. robót w celu cementowania wapienia wodonośnego. '    ’    '*

W tym celu postanowiono na obwodzie odwiercić 6-9 otworów rozbieżnie tak, aby na długości 20 m ciekającą z przodku przekoopu. — Przewidując za-odstąpić od osi przekopu 5-6 m. Następnie miano stosowanie ciśnienia 40—50 atm. wykonano powyż-te otwory bądźto pojedynczo, bądźto wszystkie na szą tamę jaknajdokładniej, stary mur przekopowy poddać ciśnieniu rozczynu cementowego. Aby nasiekano na całej długości czterech metrów, wy-módz wtłoczyć w otwór wiertniczy rozczyn cementu chodząc z założenia, że wielka ilość wrębów stano-trzeba wylot jego zaopatrzyć rurą 2—4 m długą wm będzie doskonałą opornicę dla wmurowanej (Standrohr). Rura ta musi być osadzona szczelnie w rur§ przekopu tamy.

w górutworze tak, aby rozczyn wtłaczany nie prze-    Tamę murowano na zaprawie cementowej 1:1,

dzierał się na krótkiej drodze pomiędzy ścianami przyczem ziarno piasku nie przekraczało 2 mm śre-rury a ścianami otworu wiertniczego.    dnićy. Tamę starano się jaknajdokładniej domuro-

Zazwyczaj osadza się nasamprzód te rury i zao- wać do przedniej ściany górutworu, pozostawiono

rozsa-

Rurami temi odprowadzono również wodę wy

raz

t-

-3

c:F=

t±=.

77

/>

7'

>%

>/

.1

***sll§

=-7

Ab~éL*

“tutHłll//7/77Tł

ivyss

V-:>-

SsN

'u^IIiłiWźźTnjmźmiiTnłSnmił.

ir:    î f>rv:.r»V:\

'/////////////wAliZ

<*

7--

S8Ä7

^    PïtoAsirir, AlMÿ^,

" ’ -    ^    Ł(f, ^ I?

r-?

7£*

éTjpôÂ.'&dfj

77777

«£V/

7"i

7,

y/«r

-N

/.

^ai^Vü^

:ès

.•s.

***4r$'*!,*î.

7»7 m«"' ¹

>A

5®

àéüf/ÿ**-.

IL'<

«p N/

qC

«Ui

■<n_

Fil

Kl

:,i:

§t~

F»*

f4

1«

CŁ

*V

;¹!'' -f.

î*

R;k7

'-f

jOT

•H

l-rt

'I

fT ,4

Ä

[V

;Ju

tfS»*

-H

,0/

'\

'y/

'7

$•'

«/

■'<</ a/

//

f

■x

's..

v\

.7

,_^-î__;

■Va

kA

•>4

y?

5">

o,

'S

------i._

L%^t£Æ

Sfer7

^T

4fi«^

• >

'* /|

tris

WW/MM/A

1/S3*/*-ł. I

v₀y₄

s®*®

N

?*——r~r~'

%±

H

U

\\

»?r-t

i

\

\ \*=w

^Tï

?:4 ; ^

*• ;

?•-

?» ^

\

/5;

\

v

T-

U

mmm/////^^t

à

«\,.

/f

CO

tr>

'

•;

— $

4

f <*■

i

/

»■?

Podczas poprzedniego cementowania zrobiono

tylko nieznaczne okienka i rowki, którymi uchwy- wkładek asfaltowych zamurowano ponownie pierś-cono wodę sączącą się z górutworu. Domurowanie cieniami uwidocznionymi na fig. 4, wodę tu wytry-tego rodzaju tamy jaknajszczelniej do górutworu ma skającą odprowadzono również rurkami. Następnie niepoślednie znaczenie, a to z następujących względów, te rurki zaopatrzono zasuwkami (szubrami).

Wyobraźmy sobie, że pomiędzy tamą a gór-utworem pozostanie przestrzeń choćby tylko niezna- już spostrzeżenie, że cząstki samego cementu nie czna, n. p. 1 mm. Powierzchnia ściany przedniej posiadają dość tarcia, aby zacieśnić się w nieszczel-wynosi 8*5 m². — O ile zatem zastosujemy ciśnie- nościach i w ten sposób zamknąć niejako wszelki nie 50 atmosfer, a to przeniesie się na przednią odpływ. Postanowiono obecnie użyć małej domieszki ścianę, to wywołamy siłę 50x85000 = 4,250.000 kg., piasku. W tym celu poprowadzono przekopem przez która to sita ma tendencyę odepchnąć tamę w kie- stary szyb przewód aż na świat i postanowiono użyć runku osi przekopu, względnie rozluźnić jej łączność naturalnego ciśnienia uzyskanego w ten sposób, z rurą przekopu.

W tamę tę wmurowano rury 1—6 w ten spo- cyficznego ciężaru rozczynu cementu z piaskiem, sób, że według nich poprowadzone otwory wiertni- który zastosowano, cze odstępują w 12 m odległości 1*60 m od linii przyszłej zewnętrznej ściany rury przekopowej ; zaś dności wprowadzić rozczyn w stosunku 30—35% rury 7—12 wmurowano pomiędzy pierwszymi w ten cementu 15—20% piasku i 35—55% wody. W nad-sposób, że w tej samej odległości odstępują około szybiu ustawiono 2 kadzie o pojemności 3*40 m od tejże zewnętrznej ściany rury przeko- w których naprzemian rozrabiano cement piaskiem, powej.

a więc 32 atm., względnie 38—42 atm. wobec spe-

Przewód ten 70 mm światła, pozwalał bez tru-600 1

tak, że bez przestanku można było odpuszczać 200 Dla kontroli wmurowano również rurę 13 w osi do 250 l/min rozczynu. — Z początku rozczyniano przekopu. (Fig. 3).    kilkanaście cetnarów samego cementu 30% cement

Po 8 dniach przystąpiono do wiercenia otwo- tryskał nieszczelnościami muru, jak również ucho-rów 1—6. Po nawierceniu około 1000 1/min. wody dzi zamurowanemi rurkami. Zasuwki tych rurek po-dwoma otworami skonstatowano, że po zamknięciu zostawiono otwarte nie chcąc odrazu poddać muru zasówek (szubrów) woda ta przedzierając się szczeli- przekopowego pełnemu ciśnieniu. Po % godzinnem nami ponad sklepieniem przekopu, w kierunku strzałek, cementowaniu zauważono, że mniejsze nieszczelno-i wypływa w wielkiej ilości miejscami, gdzie roz- ści zupełnie przestały przepuszczać rozczyn cemen-mieszczono papę asfaltową, ba nawet sączyła się towy. Po dodaniu 20% piasku obsuszanie się jednej poprzez tamę żelazo-betonową, — miejscami „m“ niezczelności za drugą, następowało w oczach. —

(Fig. 4).

Rurkami wypływało jeszcze łącznie około 150 l/min Rzecz jasna, że w takich warunkach o cemen- podczas gdy na górze odpuszczano rozczynu około towaniu samego górutworu nie może być mowy; po 250 l/min. Po niedługiej chwili i ten wypływ cieczy zastosowaniu bowiem większego ciśnienia cement z rurek zmniejszał się miarowo, tak dalece że po ujdzie na krótkiej drodze poprzez nieszczelności 1% godzinnem cementowaniu tylko kroplami są-muru przekopowego. Postanowiono jednak próbować czyła się z tychże zabarwiona woda. Rurek nie trzeba wcisnąć większą ilość rozczynu cementowego, przy- było zupełnie zamykać. Zjawisko powyższe dowio-puszczając, że bodaj część będzie się osadzać w szcze- dło, jak dalece piasek, który posiada większe tarcie linach ponad sklepieniem i w nieszczelnościach muru ułatwia zasklepienie się nieszczelności, i w ten sposób miarowo zasklepi te nieszczelności.    W    miarę, jak zamykały się wszelkie nieszczel-

Cement wciskano zapomocą cementowej pompy ności, wzrastało ciśnienie nagromadzonego rozczynu ustawionej w poziomie 313 m. Ciśnienie maksymalne poza sklepieniem. Manometer włączony na dole jakie można było osiągnąć tą pompą było 25—28 w przewód wskazwał ciśnienie 38 atmosfer. Piasek atmosfer.    wraz z cementem osadzał się tuż nad sklepieniem

Rozczyn cementu można było utrzymać w gra- i pomału dźwigał się wśród wyrobisk niezasadzo-nicach 25—30% przy większej dawce cementu pompa ‘ nych, zaś rzadszy rozczyn posuwał się w kierunku się zatykała i przestawała wogóle funkcyonować. — tamy żelazo-betonowej (Fig. 4) przedzierał się nawet Z tej też przyczyny o jakiejkolwiek domieszce pia- przez tą tamę (m). Po pewnym czasie widocznie za-sku nie mogło być mowy.    kleiły się i te nieszczelności, gdyż i tutaj przecieka-

Po wtłoczeniu około 150 q cementu przeko- nie w miarę malało, aż ustało zupełnie, neno się, że tą drogą nie osiągnie się absolutnie    W    trakcie dalszego cementowania ciśnienie

pożądanego skutku; całkowity cement bowiem ucho- wzrosło do 42 atmosfer; widocznie zasklepiły się dził nieszczelnościami i osadzał się w żompiu pize- już w zupełności wszelkie nieszczelności jak ró-kopu. — Po zastanowieniu wtłaczania wychodziła wnież znaczna część miejsc próżnych ponad skle-jeszcze 20—25 minut zabarwiona cementem woda, pieniem została wypełniona cementem, gdyż rura i następnie przybierała kolor normalny. — Ilość ce- przekopowa na przestrzeni — 12 m od przodku za-mentu osadzonego w żompiu odpowiadała ilości wci- częła gwałtownie trzeszczeć, tynk zaczął odpadać śnionej również i ilość wody wypływającej nieszczel- kawałami i powstało wiele rysów poziomych w liniach nościami pozostała zupełnie ta sama, dowodziło to oporów. — Prawdopodobnie nastąpiłoby załamanie

znamiennie o bezskuteczności postępowania.

Postanowiono przedewszystkiem nieszczelności muru możliwie ograniczyć do minimum; piko- cniały.

towano zatem wszelkie miejsca, z których woda    Ilość wtłoczonego rozczynu spadała z 250 na

wypływała, klinkami z twardego drzewa. W miej- 150, następnie 80 l/min. — Po użyciu około 16 m3 scach, w których wypływało więcej wody, wyrąbano cementu i 8 m³ piasku wtłaczania zastanowiono, mur aż do górutworu i wmurowano szczelnie rurki, Cała powyższa robota trwała 10 godzin. — Skutek któremi odprowadzano wodę. Również i miejsca był doskonały. — Przekop został obsuszony w ca-

się rury przekopowej, gdyby nie kloc tamy t” jak również pierścienie „p“, które rurę tę znacznie wzma-

łem tego słowa znaczeniu z sączących się przedtem 300 l/min. nie pozostało literalnie ani kropli.

szym, tak jak powyżej, czy też zaniechać gęstego rozczynu, a odrazu cementować rzadszym. Aby tu

Po następnem odwierceniu górutworu badano dać trafną odpowiedź, należy nasamprzód uzmysło-czy przypadkiem nie wyłonią się jeszcze jakieś nie- wić sobie, jak właściwie odbywa "się uszczelnia-szczelności, — w tym celu poddano odwiercone nie cząstkami cementu. Rozczyn cementu wpływa otwory ciśnieniu samej wody, a więc ■— 30 atm. w otwór wiertniczy z pewną szybkością „v“, a na-woda wpływała w szczeliny samego górutworu, je- stępnie rozdziela się we wszystkie'szczeliny,,'które dnakże sklepieniem przekopu nie uchodziło nigdzie przy pewnej gęstości , są dla niego dostępne. Chyżość

ani kropli.

rozczynu, w miarę większej odległości |[od otworu Widzimy, że na osiągnięcie powyższego rezul- wiertniczego maleje, jużto przez coraz większe roz tatu złożyły się tu następujące momenty: 1) szyb- gałęzienie się przewodów samych, jak również i w zna-kość postępowania, 2) odpowiednia gęstość rozczynu, cznej mierze wskutek znacznego tarcia wśród gór-względnie odpowiednia zdolność cząstek cemento- utworu. W razie zmniejszonej szybkości zaczynają wych do wywołania tarcia przez domieszkę piasku, się cząstki cementu wydzielać z rozczynu i w ten spo-Z poprzednich licznych prób było widocznem, że sób uszczelniają przewód względnie szczelinę, samym cementem, choćby nawet w gęstem stadium    O ile zatem weźmiemy gęstszy rozczyn, to

nieszczelności się nie zasklepi, gdyż cząstki te są w tym samym czasie może się z niego więcej czą-zbyt śliskie i nie posiadają odpowiedniego oporu, stek wydzielić, następnie przy gęstszym rozczynie zostaną też wcześniej czy później napierającą wodą tarcie w górutworze jest większe, a więc i szyb-rozluźnione i wymyte. — Ô konieczności rozczynia- kość minimalna, wśród której cząstki cementu zaczynia cementu z małą dawką piasku mieliśmy sposo- nają się wydzielać, zostaje łatwiej osiągniętą, bność przekonać się więcej razy, przy podobnych    Naturalnie widzimy tutaj, że tak^zwana szyb-

krótkiej drodze ujść nieszczelnościami muru.

robotach, jak n. p. cementując nieszczelności muru kość początkowa, która jest niejako oznaczona przez szybowego, gdzie również cement ma tendencyę na ciśnienie, z jakiem rozczyn wtłaczamy — odgrywa niepomierną rolę, od niej bowiem proporcyonalnie za-Naturalnie, że z dawką piasku trzeba być leży szybkość posuwania się rozczynu w szczelinach, ostrożnym i ostatecznie użyć stosunku 1:1, gdyż ewen-    O ile zatem użyjemy za gęstego rozczynu przy

tualnie może piasek jako specyficznie cięższy łatwo pewnem stałem ciśnieniu, to według zwyż określo-w większej ilości się wydzielić i wytworzy wówczas nej zasady wydzielenie cząstek nastąpi w uajbliż-gniazdo, które tylko chwilowo jest dla wody nie- szej odległości od otworu wiertniczego i poruszanie przepuszczalne, może się jednakże łatwo rozluźnić, się rozczynu szybko się zastanowi. Użyjemy nato-Również i przy cementowaniu szczelin górutworu miast zbyt rzadkiego rozczynu, wówczas rozczyn ten wodonośnego można z pożądanym skutkiem stoso- wskutek małego tarcia będzie się posuwał za szybko, wać domieszkę piasku, o ile tylko odpowiedni roz- cząstki cementu będą się wydzielać bardzo powolnie miar tych szczelin, na to pozwala o czem jeszcze i na bardzo dalekiej przestrzeni, tak, że ewentual-wspomnę na innem miejscu.    nie do zupełnego zacementowania tychże szczelin

Po uszczelnieniu w powyższy sposób całego trzeba będzie użyć bardzo wielkiej ilości cementu.

przekopu przystąpiono do odwiercenia otworów 4,

5, 6, 1, 2, na długość 20 m, każdy taki otwór niósł 400—480 l/min. — wody. — Z odwierceniem otworu 3 na razie się wstrzymano. (Fig. 3). Przypływ wody w miarę odwiercania wprzód wzrastał przeciętnie ksze szczeliny ; do mniejszych szczelin rozczyn ten według cyfr uwidocznionych w podanej tabeli I. pod wskutek swej wielkiej gęstości niema dostępu. O ile „przed cementowaniem". Po odwierceniu tychże 5 po pewnym czasie widzimy, że górutwór nie przyj-otworów przystąpiono do cementowania. — Przewód muje więcej cementu, względnie bardzo mało, mo-połączono z otworem 5, inne zaś otwory zamknięto, żerny przejść do rzadszego rozczynu, który to roz-Cementowano również ze światu. Użyto zrazu roz- czyn w szczelinach większych co najwięcej spiętrzy już czynu 5% i w tej formie wtłoczono około 10 q w 3% osadzone cząstki i tem lepiej zamknie wszelką ko-i w 2°/₀ formie. Podczas tego odkrywano kilkakrotnie munikacyę, a następnie będzie wpływał w szczeliny inne otwory i przekonano się, że rozczyn z wielką mniejsze i wydzielał tamże cząstki cementu, siłą wypływa również z tych otworów, co dowodziło, że poszczególne otwory pozostają ze sobą rzadszego, to ten rozczyn będzie posuwał się z wielką

szybkością w szczelinach większych jak powyżej, Z chwilą, kiedy odpływ rozczynu na górze natomiast w małych szczelinach będzie się poruszał zmniejszył się do 20 l/min. połączono otwór 6, na- tak pomału, że wydzielenie cząstek cementu może stępnie 1, 2, 4, z przewodem, w każdym jednak wy- nastąpić za blisko otworu wiertniczego n. p. na przestrzeni Va do 1 m co również chybi celu.

O ile zatem w danym otworze mamy szczeliny

Mając zatem w tym samym otworze naprze-rmian małe i wielkie szczeliny, należy użyć bezwa-unkowo nasamprzód rozczynu gęstszego, który to ozczyn na odpowiedniej przestrzeni zasklepi wię-

O ile zaś użylibyśmy nasamprzód rozczynu

w związku.

padku stwierdzono, że rozczyn 5°/₀ do tych otworów wcale nie chciał wpływać, natomiast wtłoczono

do każdego otworu z osobna 5—6q cementu w for- o rozmaitych rozmiarach n. p. mie 2%—2 ¹/s °/o- Dowodziło to, że wszelkie większe szczeliny zostały nasycone, względnie zacemento- kie po linię a—a, to zastosujemy nasamprzód rozczyn, który z powodu swej gęstości niema wstępu do

dostępne.

że wogóle niema więcej połączenia ze szczelinami drobniejszemu Nie pozostaje wówczas nic innego, jak po upływie 8—12 godzin odwiercić, względnie przeczyścić otwór ten na nowo, co nie przedstawia większych trudności

W razie tego rodzaju cementowania rozczynami rozmaitej gęstości jest przedewszystkiem pożądaną jak najsprawniejsza szybkość postępowania Cementowanie jednym rozczynem nie powinno trwać dłużej jak 3 — 4 godzin, zaś wogóle całe cementowanie nie dłużej jak 10—12 godzin.

Wspomnieć tu jeszcze należy, że w tym wypadku, jak na wspomnianym przekopie, gdzie poszczególne otwory pomiędzy sobą komunikują, korzystniej będzie cementować wszystkie otwory naraz, a to ze względu na pośpiech.

W praktyce linia oddziaływania nie będzie przebiegać w równej odległości od otworu wiertniczego, tak, jak to uwidoczniono na fig. 5, natomiast będzie przebiegać mniej więcej zygzakowato, przez umiejętne stosowanie cementowania, jak powyżej można te nierówności sprowadzić do minimum.

Po zacementowaniu wyszczególnionych 5 otworów przystąpiono po IG godzinach do ponownego odwiercenia, względnie przeczyszczenia tychże. Cement związał już tak silnie, że przeczyszczenie uskuteczniano obrotowem wierceniem, do czego wcale dobrze nadają się zwyczajne stalowe korony.

W 24—36 godzinach można było przeczyścić jeden otwór długości 20 m.

Przeciętny przypływ wody poszczególnych otworów zmienił się według uwidocznionych cyfr tablicy I. pod „po cementowaniu“.

Następnie odwiercono otwory 7—12, a więc jeszcze zupełnie nie wiercone i cementowane w celu przekonania się jak dalece oddziałało cementowanie otworów poprzednich na otoczenie.

Przypływ przeciętny następnych otworów uwidoczniony jest w tablicy I. pod „w świeżych otworach“ 7—12.

TABLICA I.

Przypływ przeciętny z otworów w litrach/min.

Głębokość przeciętna otworów z uwzględnieniem opadu warstw w metrach

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

Przed cementowaniem

10 28

40 70

90

110

130

150

170

180

200

210

220 240

260

280

300

310

340

440

Po cementowa-

mu

10

12

14

14

15

17

20

22

24

30

35

42

W świeżych otworach 7—12

15

25

35

50

60

70

70

80

100

120

130

140

150

155 180

10%

33%

40°/o

Promień oddziaływania dla szczelin najmniejszych wynosi około 2 60 m. — Pomiędzy górną a dolną granicą tego oddziaływania znajduje się szereg szczelin, dla których promień oddziaływania waha się pomiędzy 2 60 a 6 00 m.

Zatem rezultująca linia oddziaływania nie przebiega w pewnej stałej odległości od osi otworu jak a—a na fig. 5, lecz przebiega zygzakowato, zależnie od wielkości szczelin. — Powodem tej zygzakowatości linii oddziaływania jest to, że cementowanie odbyło

się tylko jedną, względnie dwoma gęstościami roz-czynu.

Z powyższych cyfr należy wnioskować:

1)    Przez cementowanie pierwszych 5 otworów zacementowano wszystkie większe szczeliny, niezdo-łano zaś zacementować szczelin bardzo nieznacznych niosących łącznie około 10% przypływów pierwotnych.

Szczeliny te należałoby próbować cementować przy znacznie większem ciśnieniu, n. p. 50—60 atmosfer i rozczynem najwyżej 1—l¹/₂%.

2)    Promień oddziaływania wynosi dla pewnych szczelin prawdopodobnie największych poza 6 m. Dokładnie możnaby go oznaczyć przez wyszukanie głębokości, od której począwszy różnice przypływów po sobie następujących metrów tak otworu cementowanego jak i niecementowanego pozostają stale te same (n. p. 5 i 11).

A więc temi szczelinami rozchodzi się cement w promieniu 6 m od otworu wiertniczego, względnie w takim to promieniu szczeliny zostają zasklepione.

3) Z powyższego cyfrowego zestawienia możemy dalej wnioskować, że sprawność cementowania w promieniu 2 60 m wynosi około 90% t. zn., że w tym promieniu uszczelnimy w ten sposób gór-utwór, że pozostałości będą niosły tylko 10% nawierconej przedtem wody.

Sprawność ta w promieniu 4*30 m wynosi tylko 67° o zaś w promieniu około 6 m tylko 60°/o. Sprawność ta osiąga w pewnej odległości swoje minimum, a następnie równa się 0 czyli cement poza pewne maximum promienia oddziaływania wogóle nie dociera.

Przy racyonalnem cementowaniu powinno się baczyć, aby poszczególne koła, względnie cylindry cementowe się przenikały. (Fig. 3).

Dlatego też w powyższym wypadku należy przyjąć, że ocementowanie przyszłego przekopu zostało uskutecznione na odległości 12—15 m. Gdyby ewentualnie cementowano również otwory 7—12, możnaby długość tą przyjąć na 20—25 m.

Równocześnie z powyżej opisanem cementowaniem przekopu, cementowano górutwór ze strony nowego szybu. W szybie rozmieszczono 8 otworów na obwodzie koła o średnicy 5 m, a więc w odległości 40 cm od wewnętrznej ściany szybowego muru. Otwory te mają odchylenie od pionowej 15 cm na 1 metr.

Szczelne osadzenie rur (Standrohre) uskute- za pomału odpływał w górutwór z otworu wiertni-czniono w sposób podany przezemnie w „Montani- czego, wskutek tego cząstki cementu osadzały się

stische Rundschau" ²).

szybko w samym otworze wiertniczym i w ten spo-Otworem pierwszym postanowiono zbadać do- sób zamykały przedwcześnie przystęp rozczynowi do kładniej górutwór aż do 313 m. Po odwierceniu 26 szczelin niżej położonych. Należało zatem nawiercić m wypływało z otworu 400 l/min wody. Manome- otwór dalej tak głęboko, aby ilość nawierconych ter umieszczony w 237 m. wykazywał ciśnienie 7 7 cienkich szczelin odpowiadała tej szybkości rozczynu atmosfery, co dowodziło, że woda tak w szybie, jak w samym otworze, przy której cząstki cementu nie-i na przekopie należy do tego samego komplexu zbyt szybko się wydzielają.

wody wgłębnej, mającej swój poziom w 160 m.    W tym celu postanowiono wiercić otwór dalej.

W starym szybie Schroll w głębokości 186 m. ujęto Otwór nawiercono do 315 m. Przy wierceniu tej przed laty źródło wody słodkiej o wydajności 1700 partyi zauważono znaczne skoki żerdzi wiertniczych, l/min. Z chwilą kiedy bądźto na przekopie, bądź zaś w 309 m nawiercono wprost pustą przestrzeń też w szybie wypuszczano ponad 400 l/min. na- około 16 cm miąższości. Wypływ wody wynosił 500 wierconej wody, konstatowano równocześnie ubytek l/min. Wapień tej partyi wykazuje właściwości

wydajności owego źródła.

krasu, posiada większe i mniejsze kawerny i groty. Ubytek taki dawał się dotkliwie odczuć; źródło Wpływ wody nie zwiększył się znacznie, co należy to bowiem pokrywa zapotrzebowanie całych kolonii sobie tern tłumaczyć, że wielki opór otworu wiertni-górniczych, jak również dostarcza wody dla celów, czego na tej przestrzeni nie pozwalał wydostać się jak zasilanie kotłów, chłodzenie kompresorów etc. większej ilości wody.

Dlatego przy nawierceniu 400 l/min. dalsze wierce-    Przy cementowaniu tej ostatniej partyi doznano

nie zastanawiano i przystępowano do cemetowania. rozczarowania. Mianowicie szczeliny tej ostatniej Po odwierceniu wspomnianych 26 m. wtłoczono partyi pochłaniały wielkie ilości cementu bez nasy-21 q cementu przy ciśnieniu 25—30 atmosfer w for- cenią i to w każdej formie od 5— 60%. mie 5% i 2 '/a °/o-    Po wtłoczeniu 600 q samego cementu w po-

Po przewierceniu zacementowanego otworu oka-    wyższej    formie,    wtłaczano następnie    cement    z do-

zało się, że ilość wody wydobywającej się z dro-    mieszką    piasku,    a mianowicie od 30—50%    ilości

bnych szczelin wynosi 28 1 min., a więc około 7°/₀.    cementu    (n. p.    30°/o cementu, 15%    piasku    55%

Górutwór tych 26 m odpowiadał co do swych wła-    wody, albo 407o    cementu, 20% piasku    i 40% wody.

ściwości mniej więcej górutworowi pierwszych 20 m    W tej formie wtłoczono — 400 q cementu i 20

na przekopie. Promień najskuteczniejszego oddziały- m³ przesianego piasku drobnoziarnistego. Tą ilością wania, dla małych szczelin wynosi tu również 2²5 m nasycono prawdopodobnie większe szczeliny dolnej do 3 m. Partya ta nadaje się wobec tego znakomi- partyi, gdyż po odwierceniu otworu wypływało wody cie do cementowania. Po przewierceniu cementu wier- łącznie około 200 l/min. Widocznie przy tern cemen-cono otwór dalej i wokoło 290 m głębokości, a więc towaniu zasklepiły się również, aczkolwiek niezna-po odwierceniu dalszych 25 m wypływało łącznie cznie i szczeliny górne drobniejsze, które po osta-wody 480 l/min. Po nawierceniu tej wody przystą- tnim cementowaniu niosły wody około 240 l/min. piono znów do cementowania; — cementowano ró-    O ile powodem teero nadzwyczajnego pochła-

wnież 5% i 3% rozczynem Po przewierceniu ce- niania cementu były większe przestrzenie położone mentu pokazało się, że wody pozostałej jest jeszcze tuż przy otworze, to użycie tej wielkiej ilości ce-280 l/min , a więc około 55%- Znaczyło to, że mamy mentu byłoby niezbędnem, o ile jednak kawerny tu do czynienia z wielu bardzo cienkiemi szczeli- te były położone kilkanaście metrów dalej, wzglę-nami, stanowiącemi wielki opór dla rozczynu cemen- dnie o ile powodem tego nadzwyczajnego pochła-towego i postanowiono w przyszłości zastosować niania były szczeliny o większej rozciągłości, to w tej partyi 1—1V2°/o rozczynu przy ciśnieniu 40—50 wówczas należałoby rozczyn cementu wtłaczać mniej-atm. Otwór jednak powiercono dalej, a mianowicie szem ciśnieniem, w ten sposób bowiem zmniejszy o dalsze 12 m, przy której to głębokości wypływ się szybkość wtłaczanego rozczynu, ćo umożliwi wody wzrósł znów do 430 l/min. Cementu wtłoczono osadzenie się cząstek na krótszej drodze.

14 q w formie 3 i 1V₂°/o w 42 godzinach przy ci-    W każdym jednak razie należało przyjąć, że

śnieniu 40—50 atmosfer. Ciśnienie to osiągnięto w celu osiągnięcia zadowalniającego rozultatu będzie w ten sposób, że na górze ustanowiono pompę ce- potrzebną spora ilość cementu, co wobec stosunków mentową, wytwarzającą ciśnienie 20—25 atmosfer, wojennych nasuwało wielkie trudności.

W trakcie przeprowadzania tych doświadczeń tutejsza dyrekcya przyszła do przekonania, że będzie korzystniej chwilowo cementowanie wstrzymać, przystąpić natomiast do masowego nawiercenia wody wgłębnej. Należy bowiem przypuszczać, że przy od pływie większej ilości wody, n. p. 6—7 m³/min. sam poziom wody gruntowej się obniży, względnie przynajmniej powierzchnia wody wgłębnej ułoży się pochyło, według stożka depressyi w ten sposób, że znaczna część szybu zostanie obsuszona, a przynajmniej przypływy zredukowane do minimum, tak, że podjęcie głębienia będzie możliwemu Należy się również spodziewać, że o ile osiągnie się obniżenie poziomu wody wgłębnej, to z czasem i przypływy same znacznie się zmniejszą.

Tego rodzaju odwodnienie warstw górnych bę-

Po przewierceniu cementu wypływ całej wody wynosił 300 l/min. A więc tylko 130 l/min. zdołano zacementować. Wobec czego cemewtowano jeszcze raz rozczynem 1 Va—1% przy ciśnieniu 50 atm.

Cementu wtłoczono w tej formie około 230 kg.

Po odwierceniu otworu przypływ wody wynosił 240 l/min. przy czem zauważono, że wodonośna w znacznej mierze pozostała partya najniżej położona.

Trudność cementowania polegała tu na tern, że rozczyn cementu wobec bardzo małych szczelin

cizie mieć również to wielkie znaczenie, że usunie się raz na zawsze niebezpieczeństwo wdzierania się tej wody spowodowane odbudową pokładów zbliżonych do nakładu wodonośnego.

Również i to, że woda ta nadaje się znakomicie do użytku domowego, zaś samo miasto Pécs dysponuje niezmiernie małą ilością wody tak do użytku domowego, jak również do celów przemysłowych, nasuwa możliwość rentownego wyzyskania tejże.

Na razie zastanowiono zatem samo cementowanie górutworu, zaś tak ze strony przekopu, jak również i szybu przystąpiono do nawiercania wody.

Dotychczas nawiercono na przekopie 9-oma otworami głębokości 80 m około 4000 l/min, zaś w szybie 5-ma otworami 60 m głębokiemi około 1500 1/min. w szybie przypływa z górnej partyi już wgłębionej około 500 l/min, tak, że łącznie odprowadza się około 6 m³ wody na minutę.

Wskutek tego nawiercenia wody źródło słodkiej wody w 186 m starego szybu posiadające wydajność 1700 l/min zupełnie zanikło. Ciśnienie mierzone od czasu do czasu tak w szybie jak i na przekopie stale się zmniejsza. Obecnie wynosi ono w szybie 2 atmosfery. Czy ten ubytek ciśnienia należy przypisać faktycznemu obniżeniu poziomu wody gruntowej, czy też jedynie wytworzeniu się stożka depressyjnego (Depressions-Kegel), względnie zwiększonemu poruszaniu się samej wody jest na razie spornem. Według wszelkiego prawdopodobieństwa zachodzi tu wypadek drugi. Sprawdzić przyczynę będzie można o ile na przeciąg kilkudziesięciu godzin przymknie się zupełnie nawierconą wodę, wówczas bowiem, o ile zachodzi wypadek drugi woda musi powrócić szybko do pierwotnego stanu, ciśnienie atmosferyczne również, a i źródło w 186 m starego szybu musi się znów pokazać.

O ile uda się ciśnienie w szybie obniżyć do minimum, n. p. 03—0*5 atmosfer będzie można bezzwłocznie przystąpić do dalszego głębienia. — Cementowanie samo, zastosuje się do uszczelnienia pewnych części przekopu i szybu, jak również pod-szybiów, hali wodnej etc.

O ile jednak w trakcie dalszych robót pokazałoby się, że przypływ wody stale wzrasta i jest nie do pokonania, to podjęcie na nowo cementowania górutworu będzie nieuniknionem.

Pécs w lutym 1918.

Zmiana ustawy górniczej.

Ostatni projekt rządowy noweli do ustawy górniczej węglowej uzupełnia poprzednie przedłożenia ważnym szczegółem rozszerzenia przywilejów rządowych na kraje i gminy. W tym kierunku jest zastrzeżenie, że w razie przeniesienia praw wydobywania węgla na osoby prywatne, kraje i gminy mają pierwszeństwo. Prawo to, które na podstawie tego rodzaju przeniesienia jest przedmiotem wpisania do księgi górniczej, może być również odstąpione, ale ze względu na przywileje państwa sprzedaż tego rodzaju wymaga rządowego zatwierdzenia.

Podczas gdy według poprzedniego projektu rozmiar pola węglowego wynosił tylko 200 ha, obecnie rozszerzony został na 600 ha. Dla wyłączności, zgłoszonych po 20 stycznia 1909 ustanowiono termin nadania 2 lata ; dla zgłoszeń przed tym terminem 8 lat. Termin ten oznaczy ustawa, gdy nastaną stosunki normalne. W międzyczasie można na odkrywki węgla stwierdzone odwierceniami otrzymać pole górnicze w rozmiarze 200 ha.

Ograniczenia przejściowe nie dotyczą wyłączności, które są własnością krajów austryackich. Kra-

Wniesiono do Izby przedłożenie rządowe, na 1909 r. ustanowiono trzymiesięczny termin nadania, podstawie którego ustaje woluość kopalnictwa odno- Projekt ustawy tej wniesiony został w Izbie 27. śnie do węgla kamiennego, zatrzymującego wpraw- kwietnia 1909. 11. lipca 1909, 22. października 1909, dzie własności minerału zastrzeżonego, ale poszuki- 3. marca 1911; także w r. 1912, zawsze z powodu wanie i wydobywanie go będzie odtąd — z uwzglę- różnych przeszkód, odraczania i zamykania parla-dnieniem już nabytych pizez prywatnych górniczych mentu — bez wyniku, uprawnień — wyłącznym przywilejem państwa.

Pierwotny projekt reformy ustawy górniczej został już wniesiony do Izby 20. stycznia 1909 r.

Z powodu zamknięcia parlamentu przedłożono go ponownie 26. kwietnia 1909. Na zasadzie tego projektu przysługiwało również rządowi wyłączne prawo kopalnictwa węgla z zastrzeżeniem uprawnień już nabytych — z przywilejem przeniesienia swych praw na pewien czas i za wynagrodzeniem na osoby inne.

Państwo winno podobnie, jak strona prywatna podlegać przepisom ogólnej górniczej ustawy, otrzymuje jednak przywilej własności górniczej na płaszczyźnie poziomej w rozmiarze 200 ha.

Według obowiązującego prawa górniczego musi poprzedzać nadanie zastrzeżonych minerałów : odkrywka ich pokładów. Projekt nowy dopuszcza nadanie na podstawie stwierdzenia wartości odbudowy pokładów odwierceniami (Borfund). Zdolność odbudowy (Abbauwürdigkeit) ma być wtedy uznana jako uzasadniona, jeżeli na przestrzeni pola odbudowy skonstatowano pokłady w takiej ilości i jakości, że pokład węgla może być absolutnie uważany jako przedmiot godny górniczej odbudowy. Jako termin jowi wolno także i po upływie owego terminu otrzy-(Stichtag) dla rozporządzeń przejściowych ustano- mać nadania pól górniczych w wymiarze 600 ha. Je-wiony został 20. stycznia 1909 r. Szurfiarzom, któ- żeli dotyczący kraj był w posiadaniu pól górniczych rzy przód rzeczonym terminem ogłosili swe wyłącz- przed 31 grudnia 1917, to może również otrzymać ności umożliwiono nadanie na podstawie stwierdzo- nadania na podstawie wyłączności uzyskanych po nej urzędownie odkrywki w ciągu lat 10-ciu — po- 31 grudnia 1917 roku.    K. Z.

czem prawo wygasa. Na zgłoszenia po 20. stycznia

Stacye geologiczne naftowe.

P. nadradca J. Mokry poruszył sprawę pono- winna również nad właściwym zamykaniem wody wnego uruchomienia i rozszerzenia działalności sta- i dążyć do ustalenia możliwie jednolitych zasad pod cyj geologicznych naftowych.    tym względem, co nieodzownem jest nietylko naprzy-

Rada naft. na ostatniem posiedzeniu rozpatry- kład na południowych terenach Borysławia i Tusta-wała projekt p. nadr. Mokrego w brzmieniu nastę- nowie, lecz na wszystkich tych terenach, gdzie wsku-pującem :

tek większych dyslokacyi warstwy uległy silniejszym przesunięciom.

Stacya powinna gromodzić dane odnośnie do Istniejący od kilkudziesięciu lat przemysł naf- geologii Karpat wogóle, w szczególności zaś do tych towy na terenie Karpat, odznaczał się od samego jej działów, które są w związku z przemysłem naf-początku chaotycznością i przypadkowością. Opiera- towym.

jąc się więcej na losie szczęścia, niż na podstawach    Stacya geologiczna powinna być zasadniczo in-

naukowych, rozwijał się od wypadku do wypadku, stytucyą o charakterze doświadczalno-naukowym, kierowany po większej części raczej ślepym trafem, mającą specyalnie na względzie potrzeby przemysłu

naftowego.

3. Charakter, cel i zadania stacyi geologicznej :

niż świadomą swych celów wolą ludzką.

Roboty poszukiwawcze były prowadzone bez    Dla osiągnięcia tych celów nie widzę innego

uwzględnienia jakiejkolwiek ściślejszej metody ra- środka, jak ugruntowauie jej bytu przez oparcie jej cyonalnej, wiercenia nie podlegały obserwacyom geo- organizacyi na podstawie rozporządzenia wydanego logicznym, eksplotaćya nosiła cechy chaotyczne i nie- przez c. k. Starostwo górnicze w Krakowie po my-uporządkowane.    śli § 73 krajowej ustawy naftowej i dlatego sta-

Gdy prawodawstwo górnicze zaczęło stopniowo wiam wniosek by Rada naftowa uchwa-regulować ważne dziedziny pracy i organizacyi prze- liła odnieść się do c. k. Starostwa górni-mysłowej, gdy wiedza techniczna przyczyniła się do czego w Krakowie by możliwie jaknaj-wysokiego rozkwitu wiertnictwa, to jeden z najwa- rychlej wydało rozporządzenie nastę-żniejszych działów, z jakimi przemysł naftowy się pujące: wiąże, mianowicie gruntowna znajomość terenu pracy na podstawach geologicznych, pozostawał odłogiem.

Poprzestano w większości wypadków na sporady- c. k. Starostwa górniczego w Krakowie z dnia.....

cznych zastrzeżeniach geologów, nie uwzględniając wydane na podstawie § § 73 ustawy z 22. marca tej najprostszej zasady, że tu, jak i w innych razach 1908 Dz. u. i rozp. kraj. Nr. 61 (krajowa ustawa musi być ciągłość pracy, stałe gromadzenie mate- naftowa) w przedmiocie utrzymywania stacyi geolo-ryałów i stosowanie metody takiej, któraby przez gicznych w celu pomagania urzędom górniczym w wy-ścisłe badania nad strytygrafią i tektoniką terenn konaniu nadzoru celem zapobieżenia szkodliwemu w związku z doświadczeuiami na drodze wiercenia oddziaływaniu kopalń oleju skalnego dla ogółu, prowadziła do największej wydajności pracy techni- a w szczególności w sprawach określonych § 93—97 cznej, do zmniejszenia kosztów przez unikanie wier- i 113, ustępy 4 i 5 p. g. p. dla kopalń oleju ziem-ceń nieproduktywnych, lub nieumiejętnie założonych nego w Galicyi z dnia 10. października 1913 L. 5233, i starała się wogóle wprowadzać gospodarkę racyo- Nr. 95 Dz. u. i rozp. kraj. nalną do tej, tak niezmiernie ważnej dziedziny bogactwa krajowego.

ROZPORZĄDZENIE:

zrn

1.

W celu zapobieżenia zawadnianiu terenów naf-

W roku 1912 powstała, mając cele powyższe towych przez zamykanie wody w niewłaściwej głę-na względzie, stacya geologiczna w Borysławiu. Dzia- bokości, względnie przez niezamykanie zwłaszcza łalność jej jednak została wskutek wojny przerwana, wód wgłębnych, dalej celem zapobieżenia zatraceniu Instytucya ta jednak oparta tylko na dobrej woli i nienależytemu wykorzystaniu materyału geologi-poszczególnych firm i jednostek, nie mogła mimo cznego, zdobywanego przy tak licznych wierceniach usilnego poparcia ze strony c. k. Urzędu górniczego za olejem ziemnym oraz wykorzystaniu materyału okręgowego w Drohobyczu należycie się rozwijać tego dla podniesienia kopalnictwa naftowego, mają i musiałaby bez uzyskania dla niej prawnych pod- wszyscy uprawnieni do wydobywania oleju ziein-stąw istnienia zachować i nadal charakter prowńzo- nego w Galicyi, których kopalnie są w ruchu, urzą-ryczny, podczas gdy zachodzi konieczność rozsze- dzić i utrzymywać wspólną stacyę geologiczną z sie-rzenia raczej z chwilą ponowmego powołania jej do dzibą w Drohobyczu i ekspozyturami w Jaśle i Sta-życia jej zakresu działania i tak:    nisławowie, jako organ pełnoinocniczy władzy gór-

Zadaniem Galicyi powinnoby być gromadzenie niczej. materyału geologicznego, dotyczącego możliwie wszystkich otworów wierconych w całej Galicyi. Materyał    ...    .

ten bowiem w związku ze spostrzeżeniami geologi- % Kierownik stacyi geologicznej i kierowanej eks-cznemi na terenie pozwoli odtworzyć dokładnie jego pozy tur podlegają zatwierdzeniu przez c. k. Staro-budowę, poznać charakter złóż roponośnych, ich stwo górnicze, przebieg i zasiąg.

Materyał zgromadzony w taki sposób posłuży do ułożenia detailicznych map geologiczno-górniczych    Stacyą geologiczną ma zawiadywać Kuratorya,

Zagłębi naftowych w Galicyi, których budowa geolo- w skład której wchodzą oprócz e k. urzędników giczna terenu w związku z występowaniem ropy górniczych okręgowych odnośnych do okręgów, człon-znajdzie poglądowy swój wyraz. Stacya czuwać po- kowie wybierani przez uprawnionych do wydobywa-

§ 2.

3.

§ 4.

ZfTj

ma: po jednym na każde 50 otworów świdrowych, będących w ruchu i uiszczających opłatę na utrzymanie stacyi geologicznej.

Pierwsza Kuratorya ma wypracować regulamin obejmujący statut, porządek czynności, oraz instruk-cyę dla organizacyi i prowadzenia stacyi geologicznej. W statucie określonym zostanie sposób ustalenia budżetu stacyi geologicznej i sposób rozłożenia utrzymania stacyi na poszczególne kopalnie etc. Regulamin oraz budżet podlegają zatwierdzeniu przez c. k. Starostwo górnicze.

5.

To rozporządzenie wchodzi w życie z dniem.... od którego to dnia... każda kopalnia oleju skalnego jest obowiązaną dozwolić kierownikowi stacyi geologicznej i jego asystentom, wykazującym się legity-macyą przez odnośny c. k. Urząd górniczy okręgowy wystawioną, wstępu na kopalnię celem brania próbek przewierconych pokładów, oraz wglądu do żur-nali wiertniczych. Próbki wszystkich przewierconych pokładów (§ 113 p. g. p.) obowiązanym jest kierownik ruchu kopalni przesyłać stacyi geologicznej w okresach, oraz w sposób przez odnośny c. k. Urząd Górn. okręgowy biżej określony.

W Drohobyczu, dnia 23. stycznia 1918.

Projekt ten w zasadzie został przyjęty i żywimy nadzieję, że ta piekąca sprawa przemysłu naftowego zostanie niebawem pomyślnie załatwioną. Ze stanowiska Redakcyi „Czasop. Górn.“ rzecz tak wielkiej wagi stać się powinna zapoczątkowaniem przyszłego ogólno-polskiego Zakładu geologicznego.

P. R.

Nowe wsercenia za ropą.

cono piaskowiec ropny

produkcya nieustalona

Sandrów: Tow. Centropa rozpoczęło wiercenie szybu Nr. I.

Tow. Emilia rozpoczęło wiercenie szybu Nr. I.

Białobrzegi : Firma Oskar Poeller rozpoczęła montaż szybu Nr. I.

Bobrka: Szyb Mr. 71 Tow. Karpackiego osiągnął głębokość 550 m., rury 9"

Dobrucowa: Karpackie Tow. rozpoczęło wiercenie szybu Nr. I i montaż szybu Nr. II.

Dukla (Zboiska) Karpackie Tow. ukończyło montaż szybu Nr. I.

Faliszówka : Na kopalni Liza kończy się montaż szybu Nr. I.

Głęboka : Szyb Nr. I. Tow. Tepege osiągnął głębokość 500 m. — nawiercono kilkakrotnie gazy ropne.

Grabownica :. Tow. Galicia otrzymała w szybie Nr. I. pierwszy horyzont ropny — produkcya jeszcze nie ustalona.

Grudna Kępska : Na kopalni Tenag rozpoczęto wiercenie szybu Nr. I.

Harklowa. Na kopalni inż. Klarfelda kończy się montaż szybu Nr. I.

Na kopalni Bolesław rozpoczyna się montaż szybu Nr. I.

Hoszów : Szyb Nr. I. Dra M. Silberberga osiągnął głębokość około 150 m.

Iwonicz : Na kopalni Polski Przemysł Naftowy kończy się montaż szybu Nr. I.

Krościenko : Na kopalni Glück auf Neustadt II. rozpoczęto wiercenie szybu Nr. I.

Łazy: (linia Wróblik szlachecki—Łazy--Besko).

Tow. Karpackie rozpoczęło wiercenie szybu Nr. I.

Łęki : Szyb Nr. I. spółki Niepodległość otrzymał pierwszy horyzont ropny w głębokości 130 m. — produkcya nieustalona.

Spółka Phönix rozpoczęła montaż szybu Nr. 1.

Odrzechowa: Szyb Nr. I. Galicyjskiego Karpackiego Tow. i Nafty, rozpoczęto wiercenie.

Osobnica : Tow. Gartenberg i Schreier rozpoczęło wiercenie szybu Nr. I

Posada górna : Spółka Mazury rozpoczęła wiercenie szybu Nr. I.

Równe: Tow. Tepege rozpoczęło pogłębianie szybu Nr. X. -- głębokość 640 m., rury 9".

Rymanów—Klimkówka : Na kopalni Ella Spółki Rymanów—Klimkówka z ogr. por. produkcya szybu Nr. I. wynosi około 2500 kg. dziennie.

Sękowa: Na kopalni Ugoda w szybie Otto nawiercono w głębokości 346 m. piaskowiec ropny — produkcya nieustalona.

Siary: W szybie Nr. I. Spółki Siary nawier-produkcya nieustalona

Wietrzno : Szyb Nr. X. Tow. Tepege osiągnął głębokość 750 m - nawiercono piaskowiec ropny —

wierci się dalej.

Wołtuszowa: Tow. Karpackie rozpoczęło montaż szybu Nr. II.

♦

Zasław : Gwarectwo Holland kończy montaż szybu Nr. I.

Do zamknięcia niniejszego zeszytu wiadomości z okręgu Borysław—Tustanowice i z wschodniej Ga-licyi nie nadeszły.

Zestawienie produkcyi gazu za styczeń 1918.

Centralne Biuro we Lwowie: ulica Akademicka L. 5.

¹

2, 3, (Fig. 5), a chcemy zacementować wszyst-

wane rozczynem 5%, pozostały zaś szczeliny o małych rozmiarach, które dla rozczynu 5% nie było szczelin 2, 3, natomiast wydzieli cząstki w szczelinie 1.; następnie zastosujemy rozczyn rzadszy, który Nasuwa się tu pytanie, jak należy w tym wy- ma dostęp do szczeliny 2 i t. d. padku najwłaściwiej postąpić, aby osiągnąć możliwie    O ile cementowanie gęstym rozczynem trwa za

najkorzystniejsze wyniki, a więc czy cementować długo, to może się zdarzyć, że cały otwór wiertni-wogóle zaraz gęstym rozczynem, a następnie rząd- czy zostanie tak zacieśniony cząstkami cementu,

²

Versuche, Verbesserungen u. Erfahrungen beim Bergwerksbetriebe.

(Wasserdichtes Einsetzen der Standrohre im wasserführenden Gebirge zwecks Anwendungen des Zementierverfahrens) „Montanistische Rundschau“ Nr. 21 v. 1917.

Zestawienie produkcyi gazu za styczeń 1918.

GMINA

1.

Tustanowice

j Borysław

Mraźnica

i Popiele

Razem

Ifl

fil

4*1

oH-2

•IM

2.

194

172

31

401

Ilość produkujących gaz

otworów

będących w ruchu

89

74

170

^ całkowicie zastanowi on y ch

33

13

Oi! RAZEM

122

87

46    216

Produkcya gazu prze-a> ciętnie za miesiąc sprawozdawczy w m3 w 1 min.

Produkcya gazu za miesiąc sprawozdawczy przeciętnie mniej

na L otwór będący w ruchu

na jeden otwór produkujący gaz

■o

OÓ

298-54    1539

22243    1-290

68-81

2 220

589-78    1-470

2 447

Ilość otworów świdrowych produkujących

więc j

niż przeciętna ilość gazu r. 8

89

2 556    67

9-830;

2730

156

^ ntè przeciętna O ilość gazu 8-403 m a

^ niż podwójna M- przeciętna ilość gazu

Skazem

UWAGA

13.

18

15

122

8 12

28

32

87

216

Zestawienie produkcyi gazu za luty 1918.

Tustanowice

196

86

36

122

305-93

1-555 2-526;

86

24

12

125

Borysław

184

73

13

86

226*34

1-230 2 632,    59

12

15

86

Mraźnica

31

6317

2037

9020

Popiele

Razem

414 II 166    49

215|    595 44

1 438 2-769 146

36

33

215

Sprawy bieżące.

Wybuch w kopalni „Fryderyk Wielki“ szyb I. II.

Przy obecnym braku węgla zachodzi potrzeba opalania pieców miałem węglowym i pospółką. Tego rodzaju opalanie wymaga szczególnej ostrożności. Miał węglowy i pospółką, wytwarzając bardzo wysoką temperaturę, w konsokwencyi sprowadzić mogą rozsadzenie pieców i wybuchy. Dla uniknięcia tego przy opaleniu pospółką stosować należy następujący sposób :

Jak palić pospółką. Poieważ wielu mieszkańców 26 górników zabitych. W Herne szyb 1. i 2, (w 1-szym miasta, używa do opalania mieszkań miału węglo-rew w pokładzie Hugo. Wybuch gazów zabił 21 gór- wego tak zw. pospółki, podajemy poniżej przepis ników. Wskutek rumowisk i swędu z pomocą od- w jaki sposób należy nią palić, żeby uniknąć wydziału ratunkowego w Szamroku dotarto z trudem buchów, a nawet rozsadzenia pieca, tylko do miejsca katastrofy dopiero popołudniu mimo gorączkowych wysiłków, przy którym omdlało kilka osób ; z pracujących tamże nie zastano niestety już nikogo przy życiu.

„Rozpalić należy ogień w piecu węglem grub-

ther z Herne.

, Ciała wydobyto na wierzch i złożono w budynku kopalnianym. Strasznym był cios dla oblegających kopalnię rodzin i bliskich, gdy nadeszła wiadomość, że wszelka nadzieja okazała się płonną. Zabici byli przeważnie Polakami, wielu z nich znanych z pracy w miejscowych towarzystwach naszych. Nazwiska nieszczęśliwych brzmią : Józef Rolka, Ignacy szym, po rozpaleniu przesunąć zarzewie w głąb pieca, Małeczka, Ignacy Wojciechowski, Józef Szczygieł, zostawiając trzecią część rusztu wolnego. Na tej wol-Marcin Marciniak, Andrzej Leszczyński, Andrzej Bła- nej części rusztu jeszcze ułożyć nieco węgla grub-chowlak, Jakób Sekuła, Jan Romat, Walenty jąder, szego lub drzewa i dopiero na wierzch sypać miał Stanisław Jankowski, Franciszek Rzeźnik, Stanisław węglowy i pospółkę w ilości do 5 funtów i przym-Radojewski, Walenty Skrzypczak, wszyscy z Herne- knąć górne drzwiczki. Po rozpaleniu się miału mo-Baukau i Herne-Horsthausen, dalej Jan Owsiankow- żna powtórzyć manipulacyę dosypywania owego paski i Franciszek Marcinkowski, obydwaj z Reckling- rokrotnie, jeżeli się pragnie piec mocno rozgrzać. hausen-Sued, Wilhelm Witeler, Robert Wittig, Wil- W ten sposób miał spalać się będzie z korzyścią dla hełm Hasenkaemper, Hermann Mehl i Ernest Guen- temperatury pieca i uniknie się wybuchu. Nie należy zbyt wiele odrazu sypaó miału i pospółki, bo

właśnie to nadmierne, jednorazowe sypanie grozi rozsadzeniem pieca i eksplozyą“.

Komisya naukowa przy generalnem gubernatorstwie w Lublinie. Czytamy w lubelskich „Wiadomościach Gospodarczych“ : W drugiej połowie r. 1916 Naczelna Komenda armii w porozumieniu z Ministerstwami oświaty w Wiedniu i Budapeszcie powołała do życia Komisyę Naukową (Wissenschaftliche Studien-kommision). przy generał-gubernatorstwie wojskowew w Lublinie Jako cel komisyi postawiono naukowe zbadanie okupowanych obszarów Polski pod względem bogactw naturalnych, oraz pod względem ich znaczenia dla gospodarczego rozwoju kraju. Powołani przytem zostali przedstawiciele następujących działów : do mineralogii i petrografi — prof. J. Mo-rozewicz z Krakowa; do geologii — prof. W. Teis-seyre ze Lwowa, tudzież Dr W. Petraschek z Wiednia; do geografii — prof. L. Sawicki z Krakowa; do meteorologii — Dr Anderko de Homorod z Budapesztu ; do melioracyi rolnej — prof. J. Blauth ze Lwowa; do botaniki — Dr G. Moesz, wreszcie do zoologii Dr A. Pongracz, obaj ostatni z Budapesztu. Przewodnictwo Komisyi powierzono prof. Mo-rozewiczowi z Krakowa, a jej sprawy zewnętrzne poddano kierownictwu Sekcyi Gospodarczej przy G. G. W. w Lublinie.

Pierwsze zebranie organizacyi odbyło się w d-19—23 września 1916 w Lublinie. JE. Dr Madeyski powitał zebranych imieniem władz okupacyjnych i wypowiedział się co do kierunku prac, które mają być podjęte przez Komisyę. Następnie wypracowano projekt organizacyi oraz program studyów na półrocze zimowe. W kilku wycieczkach zwiedzono przytem Lublin i jego najbliższe okolice, a między innemi Puławy, które ze względu na znajdujący się tam Instytut gospodarstwa wiejskiego, mocno zresztą zdewastowany przez ustępujących Rosyan, szczególniejsze budziły zainteresowanie Ocalałe i wówczas jeszcze nie uporządkowane zakłady naukowe Instytutu, jak biblioteka i zbiory przyrodnicze, zostały szczegółowo przez Komisyę obejrzane.

Co do programu studyów zimowych, to prze-dewszystkiem należało zapoznać się, o ile możności jak najdokładniej, z literaturą fizyograficzną całego obszaru Polski, a następnie z wiosną przystąpić do podjęcia poszczególnych tematów, które byłyby nawiązaniem do prac już dokonanych, a miały za cel rozszerzenie i pogłębienie wiadomości dotychczasowych.

W zakresie robót przygotowawczych Komisyi leżało także zapoznanie się ze zbiorami przyrodniczymi, przechowywanymi w muzeach polskich, zwłaszcza w Warszawie i Krakowie. W tym celu — w porozumieniu z władzami okupacyi niemieckiej — urządzono osobną naukową wycieczkę do Warszawy, Instytucye naukowe Warszawy posiadają zbiory o pod-stawowem znaczeniu dla każdego, kto pragnie gruntowniej zapoznać się z przyrodą i etnografią ziem polskich. I jakkolwiek niektóre z nich zostały przez wojnę zdekompletowane, to jednak rzeczy dla fizyo-grafii najważniejsze ocalały.

Oryginalne, badawcze prace Komisyi mogły się zacząć na dobre dopiero z wiosną r. 1917. Ale wyłoniły się trudności z umieszczeniem Komisyi na czas badań letnich w centrum, zajęciom naukowym najlepiej sprzyjającem. 'Ani w Lublinie, ani w Puławach, niepodobna było znaleźć odpowiedniego lokalu. Zatrzymano się więc wreszcie w Kielcach, które jako centrum wyżyny środkowo-polskiej, tak pod wielu względami urozmaiconej, były dogodnym punktem dla tego rodzaju tymczasowej stacyi naukowej. Brak w niej najniezbędniejszych urządzeń zastępowała w pewnej mierze uprzejmość Zarządu cywilnego, ze starostą drem Kąckim na czele, od którego członkowie Komisyi doznawali wiele życzliwej pomocy.

Zaraz z początkiem lata Komisya uległa pewnemu zdekompletowaniu : prof. Blauth (melioracya) i Dr Anderko de Homorod (meteorologia) w pracach jej nie mogli brać udziału, pierwszy z powodu złego stanu zdrowia, drugi z powodu użycia go przez Nacz. Kom. Armii do innych celów. Pozostali członkowie w ciągu 6 miesięcy letnich wykonali następujące studya :

Dr W. Petraschek zajęty był specyalnemi stu-dyami w Dąbrowskiem Zagłębiu węglowem, pozostając w ścisłym kontakcie z tamecznemi kopalniami. Zwiedzał on także kopalnie żelaza, miedzi i siarki, badając ich stosunki geologiczne.

Prof. Morozewicz główny nacisk położył na zbadanie polskich złóż kruszcowych, a więc przede-wszystkiem rud żelaznych, ilastych i brunatnych, ciągnących się długim pasem od Cielowa i Ostrowca, przez Staraohowice i Kamienną, Niekłań i Końskie aż do Opoczna i Suchedniowa nad Pilicą. Baczną uwagę poświęcił tąkże złożu miedzi na Miedziance, jak również pokładom cynkowym w okolicy Olkusza, a pokładom siarki w Czarkowach i Posądzy. Ponadto objechał liczny szereg kopalń i łomów kamieni budowlanych, jak marmury, kwarcyty, piaskowce, wapienie, dolomity i gipsy, badając warunki eksploatacyi i własności techniczne tych, pierwszorzędnej niekiedy wartości materyałów.

Prof. Teisseyre przez całe lato oddawał się szczegółowym studyom pokładów trzeciorzędowych i kredowych, występujących w południowej części Królestwa Polskiego, pod względem stratygraficznym, paleontologicznym i tektonicznym. Znalazł on tu sporo analogii do podobnych utworów w Galicyi wschodniej i poczynił wiele nowych spostrzeżeń natury orograficznej.

Najobszerniejsze może zadanie miał do spełnienia prof. Sawicki. Jako jedyny geograf Komisyi, musiał objąć swoimi objazdami i wycieczkami cały obszar okupowany i uwzględnić w studyach swych nie tylko rozległą dziedzinę morfologii tak w tej części Polski urozmaiconą, lecz także kwestyę osadnictwa i rozwoju miast, zbieranie spostrzeżeń ludoznawczych, materyałów statystycznych i t. p.

Biologowie Dr Moesz (botanik) i Dr Pongracz (zoolog) postawili sobie za cel zapoznanie się z ogólnym charakterem flory i fauny polskiej, zebranie materyałów z rozmaitych działów roślin i zwierząt, ażeby módz następnie porównać je z odpowiednimi tworami krajów sąsiednich. Pomimo trudnych warunków pracy zdołali oni zebrać obfity materyał flo-rystyczny i faunistyczny.

Z nastaniem późniejszej jesieni studya w terenie musiały być przerwane, a członkowie Komisyi powrócili do swych stałych siedzib. Miesiące zimowe poświęcili naukowemu opracowaniu materyału i spostrzeżeń zebranych w lecie. W miarę postępu i dojrzewania tych badań, wyniki ich będą ogłaszane drukiem w dwojakiej formie : ściśle naukowej i bardziej popularnej.

0 rudę pod Częstochową. Na zasadzie odkryć, dokonanych w r. ub. w powiecie częstochowskim w gminie Opatów i gminie Kamyk i t. d., urzędowo stwierdzonych, Tow. eksploatacyi kruszców z. o. p. w Katowicach (Górny Śląsk) przedstawiło wniosek o przejęcie następujących obszarów kopalnianych:

Borneo (249,842 kwadr, sążni), Jawa (249,766 kw. sążni), Śumatra (24.980 kw. sążni), Permoja (249 984 kw. sążni), Kamerun (249,980 kw. sążni), Syrya (249,843 kw. sąż.) i Arabia (249.995 kw. sąż) celem eksploatacyi rudy żelaznej.

Obszary te znajdują się na nieruchomościach włościańskich wsi : Golce Małe. Golce Duże, Trusko-lasy i Kawki gm., Panki, wsi Klepaczka, gminy Wę-glowice, wsi Rybno i Hutka i majątku Walęczów euniny Opatów, wsi Zakrzew, miasta Kłobucka i obwodu leśnego Grodzisko, oraz folwarku Zakrzew majątku Ostrowy w gminie Kamyk.

Wszelkie reklamacye przyjmuje cesarski urzędnik górniczy w Warszawie przy ul. Jasnej Nr. 8.

Stów. Dozorców górniczych. W tych dniach została zatwierdzona przez władze okupacyjne ustawa Stowarzyszenia dozorców górniczych, Śtowarzysze-nie to ma na celu niesienie materyalnej i moralnej pomocy swym członkom i ich rodzinom.

Cel ten Stowarzyszenie zamierza osiągnąć za pomocą : a) wyszukiwania posad swym członkom, b) udzielanie wsparć i pożyczek pieniężnych ; c) wydawania miesięcznika fachowego ; d) urządzania wykładów zawodowych; e) otwieranie kooperatyw na rzecz Stowarzyszenia; f) gromadzenia zasobów pieniężnych w celu unarodowienia własnego przemysłu górniczego i t. p. ; g) stawania w obronie prawnej poszkodowanych swych członków.

Członkowie Stowarzyszenia dzielą się na : rze-rzeczywistych, protektorów i honorowych Rzeczywistymi członkami mogą być wszyscy zatrudnieni na kopalniach dozorcowie, jak również i sztygarzy, nie wyłączając pracowników z kopalni rud żelaznych i galmanowych.

Upadek kopalni węgla. Ruch kontrrewolucyjny nad Donem stał się powodem dotkliwych strat całego przemysłu węglowego w Nowoczerkasku. Zakończono tam rachunki z robotnikami, a rodziny ich zmuszono do opuszczenia mieszkań. Z liczby stu kopalń pracuje tylko 15. Wywóz węgla ustał całkowicie. Pociągi naładowane węglem stoją na miejscu, gdzie stały. Podobny stan rzeczy przedstawia się w Józówce i w Makiejewsku. Przywódcy sowietów są aresztowani i rozstrzeliwani.

Zapasy węgla na kuli ziemskiej. Według dokonanych dotychczas obliczeń odnośnie do znanych pokładów węgla kamiennego i brunatnego, największe zapasy węgla posiadają Niemcy. Ilość węgla posiadanego przez Niemcy, starczy, według prof. Frecha, na 1500 lat, oczywiście, jeśli produkcya pozostanie taką samą, jak dotychczas ; ilość węgla znajdującego się w Anglii może wystarczyć na lat 300, w Belgii na lat 400, w Stanach Zjednoczonych Ameryki na 150, w Austro-Węgrzech na kilkaset lat, w Chinach na kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt setek lat. Ilość węgla brunatnego, znajdującego się w Niemczech obliczają na 12 miliardów ton, co w razie niezmie-nienia się produkcyi — wynoszącej obecnie 80 milionów ton rocznie, starczyłoby na 150 lat. Dzięki wielkim zapasom mogą Niemcy wielkie ilości węgla wysyłać za granicę. Ten węgiel stanowi ważny towar na światowym rynku, a jak obecnie nawet, ważny czynnik polityczny. Na mocy bowiem układów z państwami ościennemi wysyłają Niemcy około % wywozu przedwojennego, t. j. 20 milionów ton rocznie sprzymierzeńcom i państwom neutralnym Z wymienionej ilości przypada na kraje sprzymierzone t. j. Austro-Węgry, Bułgaryę i Turcyę około 1 milion ton węgla co miesiąc, na neutralne zaś, t j. Szwaj-caryę, Holandyę, Danię i Szwecyę 600.000 ton

Kurs dia strzelców kopalnianych przy Szkole górniczej w Dąbrowie. W szkole górniczej w Dąbrowie na Śląsku cieszyńskim odbędzie się w czasie od 7 do 18 maja b. r. dwutygodniowy, bezpłatny kurs dla strzelców kopalnianych. Nauka będzie się odbywała w tym terminie (z wyjątkiem niedziel i świąt) od godziny 7-ej do 9 ej wieczorem. Egzamin odbędzie się we środę dnia 22. maja o godz. 8-0j rano w obecności delegata c. k. Urzędu górniczego w Morawskiej Ostrawie.

Na kurs ten mogą być przyjęci tylko tacy robotnicy kopalniani, którzy umią czytać i pisać i pracowali w kopalniach z gazami wybuchowemi przynajmniej przez jeden rok w charakterze kopacza lub młodszego kopacza (Lehrhäuer).

Podanie z prośbą o przyjęcie na teu kurs własnoręcznie napisane i zaopatrzone w wyciąg metrykalny, ostatnie świadectwo szkolne i poświadczenie z odbytej praktyki, należy listem poleconym wnieść najpóźniej do 1 maja b. r. na ręce Dyrekcyi szkoły górniczej w Dąbrowie.

Kandydaci, którzy do 6 maja b. r nie otrzymają żadnej odpowiedzi z Dyrekcyi szkoły, mają się we wtorek, dnia 7 maja o godzinie 7-ej wieczór stawić na naukę w budynku szkoły górniczej w Dąbrowie.

W budżecie wydziału górnictwa i salin w gubernatorstwie warszawskiem figuruje 16 milionów mk. jako dochód z węgla. — Eksploatacya kąpieli w Ciechocinku przewiduje w przychodzie 603.100 mk., w rozchodzie 148.500 mk. Monopol solny : wydatki 3,600.000 mk., dochody 20 milionów mk.

KRONIKA FINANSOWA:

Polska Związkowa Spółka Naftowa z ogr. odp. (grupa Tepege). Dnia 3. lutego odbyło się roczne walne zgromadzenie Spółki, na którym po przyjęciu sprawozdania, złożonego przez zawiadowcę Śpółki inż. Mar. Szydłowskiego uchwalono wypłacić za trzechletni okres wojenny 10% dywidendę.

Spółka posiada kopalnie i tereny w Rypnem

i Dubie.

Towarzystwo dla pzzedsiębiorsfw górniczych „Tepege« Sp. z ogr. odp. w Krakowie. Rada Nadzorcza Towarzystwa na posiedzeniu d. 14. kwietnia uchwaliła przedłożyć Walnemu Zgromadzeniu Towarzystwa, które się ma odbyć dnia 19. maja w Krakowie wniosek o wypłacenie 7% dywidendy.

Równocześnie uchwaliła Rada Nadzorcza przedłożyć Walnemu Zgromadzeniu wniosek o podwyższenie kapitału Spółki z dwu na trzy miliony.

Rozpoczynając z tym zeszytem osobną rubrykę pod powyższym tytułem, prosimy uprzejmie polskie Towarzystwa górnicze o nadsyłanie nam swych sprawozdań.

ELEKTROWNIA

F. LORD

Materyał instalacyjny.

ZWIĄZKOWA

SPÓŁKA Z OGR. ODPOW.

WE LWOWIE,

UL. LEONA SAPIEHY L. 3.

Na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia podwyższenie kapitału z 1,200.000 koron na 5,000.000 koron celem budowy elektrowni okręgowych, pędzonych gazem ziemnym, torfem i wodą.

PRZYJMUJE ZGŁOSZENIA NA UDZIAŁY PO 1000 K.

BIURO TECHNICZNE

Kraków, Lubicz 1.

Telefon 230.

Skład maszyn i artykułów technicznych.

Lokomobile — motory parowe i benzynowe. — Kompletne urządzenia tartaczne, gatry, cyrkularki, heblarki, piły, toczki szmirglowe, wały transmisyjne, tarcze pasowe żelazne i drewniane, łożyska.

Maszyny młyńskie, kamienie francuskie i holendry, gaza jedwabna, narzędzia do ostrzenia kamieni.

Oleje maszynowe i cylindrowe. — Tłuszcz do maszyn, uszczelnienia wszelkiego rodzaju, klingeryt, oliwiarki, rury gazowe, łączniki, armatury do wody i pary.

Pompy parowe, transmisyjne, ręczne i elektryczne, studzienki, sikawki, węże gumowe i parciane. Pasy skórzane, bawełniane, parciane, sierściowe i żelazne. — Narzędzia i pilniki.

Przybory elektryczne, dynamo, elektromotory, rozdzielnice, przewody miedziane i żelazne, żarówki, telefony, dzwonki elektryczne. Przewody elektryczne.

■EF

f GALICYJSKIE KARPACKIE ^ NAFTOWE TOWARZYSTWO AKCYJNE

Biuro centralne : Wiedeń I., Graben 29 Trattnerhof.

Kopalnie ropy

Rafinerye nafty

Fabryki maszyn i narzędzi wiertniczych.

Dyrekcye kopalń w Borysławiu i Krośnie. — Dyrekcye Rafineryi jakoteż zakładów budowy maszyn i narzędzi wiertniczych w Gliniku

maryampolskim.

MM

■m,

0000000000000000000000000000

PAMIĄTKOWY ZESZYT CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO

poświęcony nabyciu przez Kraj Krakowskiego Zagłębia węglowego,

ozdobiony licznemi ilustracyami i mapą poglądową

zawierający artykuły: Fr. Bartloneca, inż. Czerlunczakiewicza, inż. Fr. Drobniaka, Dra Władysława Jahla, inż. Jana Naturskiego, inż. Antoniego Schimitzka, Dra Jana Steczkowskiego, prof. Dra

Wł. Szajnochy, prof. Leona Syroczyńskiego i w. i.

jest do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników polskich (Kraków, ul. Pańska 7) za cenę Kor. 3.

0000000000000000000000000000

E. J. GOBIET’A ZASTĘPCY

Armand Gobiet budowniczy Morawska Ostrawa.

TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, p*ece obrotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE SPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA

w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1

zakupiła większe ilości materyałó w budowlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami:

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i ma-teryały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-===^== teryał dla wież wiertniczych.    ■ ¹

W oddziale budowlanym:

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną, ciągnioną i szklaną, papę, szkło, wapno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską. ^

SPÓŁKA FAKTUROWA w KRAKOWIE

Stowarzyszenie zarejestrowane z ogran. poręką

ULICA PODWALE L. 7 oraz

FILIA W TARNOWIE

UL. KRAKOWSKA L. 8

eskontuje faktury, remesy, zaliczki kolejowe oraz wszelkie pretensye kupieckie, finansuje przedsiębiorstwa przemysłowe, udziela kredytu w rachunku bieżącym, = przyjmuje wkładki na książeczki oszczędności oraz na rachunek bieżący <=

na 4%.

Wypłaca nawet większe kwoty bez wypowiedzenia.

Podatek rentowy wraz z 1OO°/₀ dodatkiem do podatku optaca Spółka Fakturowa z własnych funduszów.

Biuro sprzedaży i spedycyi soli T.W.S.

w Wieliczce oferuje dostawę wszelkich gatunków soli po cenach umiarkowanych loco salina w Wieliczce.

Czysty dochód przeznaczony na wsparcia dla wdów i sierót po funkcyonaryuszach salinarnych.

Bliższe informacye listownie pod powyższym adresem.

TOWARZYSTWO

DYREKCYB WE LWOWIE, UL. ROMBNOWlCZR L. 1.

DOM WŁASNY

RDRES TELEGRAFICZNY: TOWARZYSTWO HRNDLOWE, LWÓW.

TELEFON NR. 564.

FILIE ORAZ SKŁADY: W BORYSŁAWIU, TUSTANO-WICACH, HU BICZACH, NADWORNEJ I KROŚNIE.

WYŁĄCZNE ZRSTĘPSTWO NB GflLICYĘ I BUKOWINĘ:

Mannsemanna walcowni rur stalowych bez szwu w Komotau i żelaznych patentowo spawanych w Schönbrunn; Galicyjskiej fabryki narzędzi wiertniczych Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju i Borysławiu; Fabryki uzbrojeń (armatur) i odlewów z bronzu fosforowego nzzzizzzi firmy E. von Munsterman w Bielsku i t. d. .............

TOWARZYSTWO UTRZYMUJE NA SKŁADACH I DOSTARCZA:

Rury wiertnicze, pompowe, gazowe i wodociągowe, oraz wszelkie połączenia do tychże. Kotły, maszyny i pompy parowe; kompletne źórawie wiertnicze różnych systemów, oraz przybory i narzędzia wiertnicze. Liny stalowe, druciane i manilowe. Pasy wielbłądzie, bawełniane i skórzane. Materyały uszczelniające i izolacyjne. Kompletne urządzenia oświetlenia elektrycznego, kompletne urządzenia kuzienne.

...........    Przybory i artykuły techniczne. :=zzn==zzi=

S9 {2c{59 ęgjss    Q21S? GSSS0 Q21S9 0S1SS 021SS GSISS QS1SS t2gg

ARTUR LORIE

KRAKÓW =

UL. STAROWIŚLNA L. 19-

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych gatunkach wyrobu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegelwerke, Wien“, papę dachową, karbolineum, posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę

szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth). ===== Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych. — ......

Galicyjska Kasa Oszczędności we Lwowie

ma do odstąpienia uprawnienia naftowe

na następujących terenach:

1.

2.

około 130 morgów w gminie Romanowa wola, „    190

99

99

Łodana,

3.

99

99

99

Dźwiniacz dolny, w okręgu Sądu powiatowego Ustrzyki Dolne.

Bieżące kontrakty dzierżawne okspirują w połowie roku 1921.

Warunek, poniżej którego oferty nie będą uwzględnione, jest 5% udziału brutto także po sprolongowanin kontraktów na nowy okres dzierżawny.

Oferty pisemne, zaopatrzone w wadyum w wysokości K 5000, należy wnosić do końca tego miesiąca.

Zastrzega się wolny wybór między wniesionemi ofertami, jakoteż prawo nieprzyjęcia żadnej z nich. Oferent, którego oferta przyjętą zostanie, winien pod rygorem utraty wadyum zgłosić się do dni 14 od zawiadomienia do spisania kontraktu.

Galicyjska Kasa Oszczędności we Lwowie.

SI

iä

J. POHLIG ::

ÛSîgâSi.

[r

1*Ł

Æ'

Ï^Sàiüeî

Verlade-

’ ^

Anlagen

.-»Se:

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A. w Kolonii.

Koleje linowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeń linowych wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu w Wiedniu, □□□□

= Adres dia telegramów: JPOHLIG, WIEDEŃ. c=a

Czek P. K. O. Nr. 109.966.

'Trr

El

no

LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności ======« przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. «=======

Krajowe Towarzystwo Naftowe

w Galicyi.

Centralne Biuro we Lwowie: ulica Akademicka L. 5.

DELESRrYE:

w Borysławiu — przewodniczący p. Tadeusz Chłapowski w Krośnie — przewodniczący p. Wacław Smakowski.

Celem Towarzystwa jest opieka nad rozwojem górnictwa naftowego.

Członek zwyczajny opłaca oprócz wpisowego K 10*— roczną wkładkę K 50*— Przedsiębiorstwa zaś według wysokości produkcyi.

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Reprezentacye: w Lublinie i Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. dgododod TELEFON: 0092, 2375, 2377. Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przeprow. wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHÖWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym,

<SS

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—12'/₂ i od 3—4 po południu z wyjętiem niedziel i świąt.

C. K. U PRZY W.

Fabryki maszyn i wagonów L. ZIELENIEWSKI

~ w Krakowie, Lwowie i Sanoku, Tow. Akcyjne

<s .

wyrabia :

Maszyny parowe, maszyny^ wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygikopalniane. Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Drzwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t. d. Motory ropne „Elzeta".

ćfel3D

IMM

“*074

GÓRKA

TOWARZ. AKCVJNE fABRyKI CEMENTU

POLECA

PORTLAND CEMENT

NAJLEPSZEJ MARKI

ST AC Y A KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

-s>

r»

BIURO ZWIĄZKU

GÓRNIKÓW I HUTNIKÓW POLSKICH

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II. i IV.

Koron

-,

z mapami ...... ..............

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . . Droga wodna Dunaj~Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu

Krakowskim, Dr. Artur Benis.............

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz j Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi /

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss,

opraw.......

brosz.......

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych,

F. Jastrzębski....................

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany) .

„ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910.......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże“ na r. 1910/11/12/13/14    . .

Woda w przyrodzie i górnictwie..............

Podsadzka płynna.....................

Przyszłość polskiego górnictwa, prof. Uniw. Jag. Dr. Wł. Szajnocha Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze

(z ilustracyami), Dr. K. Tołwiński............

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych (z ilustracyami),

prof. górn. Karol Miłkowski..............

Początki opieki socyalnej robotników przy górnictwie solnem w Polsce, inż. Erwin Windakiewicz.........

99

99

99

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy wfzagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek..................

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . . W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym

papierze Dr. Leon Rymar...............

W zapadłym szybie, Ludwik Stasiak . ............

Niemiecko-polski słownik górniczy, inż. górn, Feliks Piestrak

40 —

2*50

2*—

1*—

1*—

3*60

3*—

10 —

6*—

—•80

—•30

—•30

1*50

150

3*75

1-90

250

1*25

3*75

—•50

30*—

5*—

1*—

3*50

14 —

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, Mikołajska 13.

a.

DODATEK DO Nr. 4 CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO W KRAKOWIE.

POGLĄD NA ŹRÓDŁA SOLNE I NAFTOWE TUDZIEŻ NA WARZELNIE SOLI KUCHENNEJ W GALICYI I NA BUKOWINIE.

(Dokończenie).

Napisał Dr. Alojzy Alth.

rych jedna sięga do 679 stóp głębokości. W tej to studni natrafiono po niebieskawo-szarych iłach, mających Mniej znane są stosunki geołogiczne utworu solo- ^49 stdp miąższości i zawierających w górze gips, a pó-nośnego w Galicyi wschodniej i wyzyskujących z niego zniej coraz więcej ziarn soli,' na pierwsze 7 stóp gruby tak licznych źródeł solnych.    pokład czystej soli, a    zaraz o 6 stóp pod tymże pokładź estawiam tu w krótkości,    co    mi    pod    tym wzglę-    dem spotkano drugi ale już 136 ‘ gruby. W środku tego

dem jest wiadome.    to p₍olś.ładLii znachodzi sie zupełnie czysta sól 50 stóp

Postępując od zachodu    ku    wschodowi    nadmienić    gruba ku wierZchowi    i spodowi zaś jest ona iłem i gip-

muszę przedewszystkiem, że    P u    s z    w    atlasie dodanym    sem zanieczyszczona.    Od tego pokładu jedynie war-

do swego dzieła: „Geognostische Beschreibung von Po- stwa piaskowca 2 i pół stopy grubą oddzielony, leży trze-len“, umieścił kilka przecięć wartw solonośnych w La-ćku koło Starejsoli, w Maniawej i Rossowie, bez poda-

b) Pokłady solne w Galicyi wschodniej.

ci 47 stóp gruby pokład soli iłem i piaskiem nieco zanieczyszczonej, a znowu po 2 stopach twardego pias-ma źródła, skąd je wziął, prawdopodobnie podał mu daty kowca przych₀dzi czwarty pokład soli do 20 stóp

Liii-    gruby, cienka, bo ledwie 2 stopy grubą warstwą

Z przecięcia pokładów w Lacku widzimy, że poste" pjaskowca oddzielony od ostatniego pokładu soli, w któ-Pując od północnego wschodu ku południowemu za- rvm przeszł₀ 300 stóp wiercono, a przecież go nie prze-chodowi, na piaskowcu karpackim leżą najprzód nie- bito w tym to ostatnim pokładzie było 261 stóp czystej bieskawo-szare iły z gipsem i warstwami piaskowca, na- soli? a tylko z wierzchu trydzieści kilka stóp soli zanie-stępnie trzy pokłady ilu solonśnego, z których spodni czyszczonej iłem.

najmniej, wierzchni najwięcej zawiera czystej soli, a ' Mamy wiec masę soli 540 sóp grubą, poprzeżyna-na tym pokładzie leży ił łupkowy żywiczny u spodu na tylko cienkiemi warstwami piaskowca, a będącą z gipsem i ze solą, ku wierzchowi zaś z warstwami pia- w największej części czysta sola kamijenną, jest tu sku, poczem następują znowu niebieskawo-szare iły wiec masa soli nawet większa od Wielickiej, bo i inne z gipsem, a ku wierzchowi takież iły z warstwami pia- dwa wiercenia, jedno o 382 sążni ku północy, drugie sku naprzemian ułożone. Wedle podania H i n g e n a u a 0 1068 sażni ku wschodowi od pierwszego oddalone, w powołanej już wyżej rozprawie ¹⁴) cały utwór solo- także natrafiły na potężne masy soli, jakkolwiek o wiele nośny w Lacku składa się z iłów solonośnych (Haselge- mniejsze od pierwszej, birge) spoczywających na niebieskich iłach z gipsem pod    przy kopaniu głównego szybu służącego obecnie

któremi leżą żywiczne łupkowe iły. Uwarstwowanie do wydobywania solanki, natrafiono pod ziemią uro-tego utworu, którego miąższość wynosi 30—40 sążni, dzajną na żółtą i niebieskawo-szarą glinę, pod którą le-jest faliste, kierunek h. 2, nachylenie pd 50° ku po- ży zwjr? potenTnastępują iły z gipsem, piaskowiec, zno-łudniowemu zachodowi.    wu niebieskawe iły z gipsem, a po 18 sążniach dostano

szczonej, następnie 4¹/₂ stóp soli zupełnie czystej a na-koniec znowu 18 sążni zanieczyszczonej soli, zawierającej do 80% cystej soli kuchennej, pokładu tego jeszcze nie przebito. Oprócz gipsu znachodzi się tu i anhydryt, tudzież drobne kryształy amfibolu i augitu, skamielin ¹⁴) Verhandlung der K. k. geolog. Reichsanstalt 1868, niema. Kierunek pokładów jest h. 22—23, nachylenie

wynosi 20—23 °.

Składu geologicznego utworu solonośnego w Kałuszu nie podaję tutaj, bo o nim mówi rozprawa p. Win-

Daleko dokładniejsze są wiadomości o utworze so- sie do 9 sazni grubego pokładu soli, w głębokości 23¹/2 lonośnym w Stebniku, podane także przez Puszą sa^zrd przychodzi znowu pokład 36⁰ gruby soli zanieczy-w rozprawie: „Vorläufige Nachricht von neuaufgefundenen mächtigen Steinscdzflötzen bei Stebnik in Ost-Galizien ¹). W celu zbadania tych pokładów wywiercono tam kilka bardzo głębokich studzien, z pomiędzy kto-

str. 28,

Góra Kływa jest to dawna wyspa stercząca z morza miocenicznego, w którem osadzała się formacya solna, którą góra ta ze wszech stron jest otoczona. Uy solono- "J jasno-zielone tłuste łupkowe iły, z eienkiemi warstwa-śne bowiem zajmują także całą okolicę wsi Jabłonka,^?mi jasno-zielonego bardzo drobno ziarnistego piaskowca, Bogrówka i Przysłop, leżących teraz w podobnej nizi-' 'którego barwa pochodzi z bardzo licznie domieszanych nie między górami eocenicznemi Kływa kolo Kływca drobniutkich ziarenek glaukonitu. W tych to zielonych i Turawa kolo Porohów. Tu istniała zatoka morza mio- łupkach widać tuż przy moście na rzeczce Maniawie

postawionym, kilka sążni gruby pokład wapienia. Wapień ten przeważnie jest brunatny nieco krzemienisty, niektóre warstwy zaś są zbitym, czystym, szarawo-bia-łym wapieniem a to jest prawdopodobnie ów wapień, który Pusz uważał za wapień jurasowy i o którym wspomina, że leży na formacyi solnej Maniawskiej.

Pod tym wapieniem widać znowu te same zielone tłuste lupki w których prócz cienkich warstw piaskowca znachodzą się także liczne cienkie warstwy rogowca, tak popękane, że niepodobna otrzymać większych okazów'. W jednym miejscu rogow ce te twmrzą masę do kilku sążni grubą, podzieloną na same cieniutkie warstwy bez

dakiewicza „0 pokładach chlorku wT K a 1 u-s z u“, w obecnym tomie sprawozdań komisyi umieszczona, z której się okazuje, że tam nie masz lak potężnych mas czystej soli, lecz tylko pokłady solonośne-go iłu; i tu gruba masa nieprzepuszczalnego iłu, u spodu z warstewkami gipsu, przykrywa iły solonośne, co dowodzi, że przy osadzaniu się warstwT solonośnych wr Kałuszu kilkakrotnie nastąpiło zupełne obsuszenie limanu, w którym one osiadły, wskutek czego i sole potasowe i magnowe na miejscu pozostały, czego dotychczas nie spostrzeżono w innych kopalniach soli w Galicy i.

W Maniawej kolo Sołotwiny ma wedle Puszą pokład soli być lupkowato wypukły, spoczywać na iłach solonośnych i być przykrytym piaskowcem karpackim, na którym po jednej stronie doliny maniawskiej leżeć ma wapień jurasowy. Przedstawienie jednak stosunków tutejszych w przecięciu na Tab. VII. fig. 9. Puszą, nic zgadza się z rzeczywistością, jakkolwiek przyznać trzeba, że na pierwszy rzut oka i bez bliższego zbadania geologicznego okolicy, stosunki przedstawiają się na pozór takiemi, jak je opisuje Pusz. Albowiem pokłady solonośne wr Maniawej zajmują rzeczywiście miejsca niższe a tuż przy nich wystrzeliły góry z warstw eoce-nicznych złożone do znacznie większych wysokości, a uwarstwowienie jest niemal odpowiednie, tak że na pozór warstwy solonośne wyglądają jakby pokryte warstwami piaskowca karpackiego. Tak jednak nie jest. Skład geologiczny tej całej okolicy jest nader ciekawy. Wieś Maniawa leż}' w dolinie rzeczki Maniawki, która stąd płynie w kierunku niemal północnym przez Markowe aż do miasteczka Sołotwiny, gdzie wpada w Bystrzycę Sołotwińską. Sołotwiną leży w szerokiej dolinie napełnionej masami żwiru napływowego, a odgraniczonej od strony północnej bardzo rozległym tarasem, wznoszącym się około 150 stóp nad dolinę rzeki Bystrzycy i ciągnącym się aż ku miastu Łysieć przed Stanisławowem. Taras leu składa się z ogromnych mas żwiru dawniejszego, bo dyluwialnego a zawierającego niekiedy bryły mające stopę i więcej średnicy. Pod tym żwirem leżą szare iły mioceniczne, z których wy trysku ją słabe solanki i ślady ropy. Iły te bywają ułożone na przemian z eienkiemi warstwami szarego piaskowca, ich kierunek jest h. 9, ich nachylenie południowo-zachodnie. Z tych to iłów miocenicznych a solonośnych wznoszą się odosobnione wyższe góry, jak n. p. góra Kływa kolo Krzywca i Lubieniec na południowym zachodzie od Sołotwiny, składające się z warstw eocenicznych.

cenicznego, ciągnąca się wr kierunku południowo-wschodnim od wsi Przysłop na Jabłonkę i Kryczkę po za górę Lubieniec aż do Maniawy, gdzie się kończyła, a właśnie w' głębi tej zatoki leżą źródła solne i dawna warzelnia Maniawska. Do jakiej wysokości nad obecny poziom morza sięga tu formacya mioceniczna nie jest jeszcze dokładnie wiadomem, bo nie ma szczegółowych pomiarów barometrycznych, zdaje się jednak, że nigdzie nie przechodzi 1.500 do 1.800 stóp. Teraźniejsza dolina Maniawki w'ôwczas jeszcze nie istniała, jest ona ow'szem dopiero później utworzoną szczeliną, bo na całej przestrzeni od Maniawy do Markowy nie ma nigdzie śladów pokładów miocenicznych, które się okazują dopiero kolo Sołotwiny. Owszem między Markową a Maniawą widać bardzo ładne przecięcie tych samych warstw eocenicznych, które składają górę Lubie-niec i u stóp tej góry między Sołotwiną a Kryczką także wyraźnie występują, przed wsią Krycźką zaś nagle się kończą a miejsce ich zastępują szare iły z eienkiemi warstwami piaskowca, z żyłami gipsu i cząstkami soli kamiennej. Kierunek warstw eocenicznych doliny ma-niawskiej odpowiada godzinie 9-tej, ciągną się one więc od północnego zachodu na południowy wschód. We wsi Markowej okazują się jako pierwsze warstwy eoceniezne znacznie rozwinięte ciemne żywiczne, wapienie łupkowe, z często powlarzającemi się eienkiemi warstwami menilitu i eienkiemi warstwami żywicznych łupków na przemian ułożone; zawierają one liczne szczątki ryb, cechujących utwór łupków menilitowych, mianowicie Meletla crenala i Lepi-dopides brevispondylus Hechel.

Warstwy te z początku nachylone ku południowemu zachodowi, przy południowym końcu wsi Markowy zmieniają to swoje nachylenie na przeciwne t. j. na północno-wschodnie, które odtąd aż do samej Maniawy przeważa, tak że idąc od Markowy do Maniawy, do coraz starszych przychodzi się pokładów.

Zaraz na drugiej stronie doliny okazują się zielo-nawo luli brunatnawo szare łupkowe iły, rozpadające się na drobne kawałki, z eienkiemi warstwami bardzo trwałego ciemno-szarego piaskowca okazującego na spo-jaeh warstw drobne rozmaicie pogięte wałeczki; oprócz tego znachodzą się rzadkie warstwy bardzo ciekawego zlepieńca. Zlepieniec ten składa się z drobnych zaokrąglonych ziarn różnokolorowego błyszczącego kwarcu, z większych ułamków już to czarnych i piasczystych, już to zielonych i tłustych łupkowych iłów, nareszcie z połamanych szczątków muszli i rurek rodzaju Ser-pula. Muszle są tak niedokładnie zachowane, że z wielką trudnością tylko utrzymać można nieco dokładniejszych okazów, mianowicie znajduje się między niemi mały Pecten, zewnątrz delikatnie współśrodkowo prążkowany, wewnątrz ozdobiony kilku promienisto roz-ehodzącemi się listewkami, a podobny do jeszcze nieoznaczonego gatunku, znalezionego w eocenicznych warstwach okolic}’⁻ miasta Laufen, w księstwie salzburskim. Cały ten zlepieniec zaś bardzo przypomina warstwy żlepieńców leżących w Węgierskiej Górce niedaleko Żywca, także pod lupkami menilitowymi.

Pod tymi dopiero wspomnianymi łupkami Maniaw-skimi, których warstwy mają kierunek w godz. 10—11, a co do nachylenia okazują kilka płaskich fałd, następują inne, niemal czarne i żywiczne lupki, a pod tymi niedaleko zwalisk dawnego klasztoru Skyt okazują się

warstewek zielonych iłów, iły te jednak pod tą masąaazwiązku z formacyą solonośną podgórza karpackiego, rogowca znowu się pojawiają.    JM które przeto do innej już należeć muszą formacyi. Tego

Wszystkie te źródła biją wprost z warstw eoceni-

Nareszcie te zielone lupki przechodzą w lupki pstre* irodzaju są źródła w Solu i Rycerce na południe od i więcej iłiwe, ubarwione miejscowo s za r a w o - z i e 1 on o. \ J Ż y w ca, źródła w Pewli i Rychwałdzie tuż kolo Żywca, miejscowo zaś czerwono, a te czerwone lupki leżą na^4źródła z Sydziny na południe od Jordanowa, źródła ciemno szarych twardych cienko warstwowanych pias-ÿflw Rabce, w Piwnicznej, Starym Sączu, w Ropie, w Rzc-kowcach z fukoidami, ułożonych na przemian z cień- X jjpienniku i w Żarnowej w Galicyi zachodniej, w Galicyi kiemi warstwami szarych piasczyslych łupków. Pias-jtlAschoniej zaś Prełuki, na zachód od Baligroda, Ho-kowce te widać w brzegach rzeczki aż do stojącego tui Jiowsko na wschód od Turki, Hołowiecko na południc tartaku parowego gdzie się dolina nieco rozszerza i gdzie| 1 >d Skolego, grupa źródeł w okolicy Stulpikan i Ostry właśnie pojawiają się owe ily sołonośne, już wyżej* | îa Bukowinie i niedaleko od tych leżące źródła w Fru-wspomniane, wypełniające zatokę dawnego morza epo-$' .Ijmosie na północ od Warny i w Sadowej na północny żaki miocenicznej. Nad stosunkami geologicznymi Mania-^f hód od Kimpolungu.¹⁰). wy nieco obszerniej rozwiodłem się, bo właśnie tu po-ły

12-lu stopniową solankę, a tu odkryć miano sól kamienną, lecz nie wiadomo w jakiej ilości, bo szyb zabito.

Położenie tego dwunasto stopniowego źródła jest takie, że źródło to należeć może jeszcze do jakiej odnogi formacyi miocenicznej, inne to wspomniane źródła zaś leżą już w warstwach eocenicznych, również jak źródła okolicy Kimpolungu mające surowicę 5—7 stopniową.

Stosunki zachodzące między źródłami solnemi a źródłami ropodajnemi w Galicyi.

Przy oglądaniu mapy Galicyi wpada nam w oczy i ta okoliczność, że w zachodniej części Galicyi obok małej ilości źródeł solnych bardzo dużo widać miejsc, gdzie znachodzą się źródła naftowe lub przynajmniej ślady ropy, przeciwnie w Galicyi wschodniej, gdzie tak ogromna istnieje ilość źródeł solnych, tylko mało widzimy miejsc, gdzie wylryskują źródła ropy. Przy obecnym stanie naszej wiedzy jednak rozstrzygnąć nie można, czyli len stosunek, który nam przedstawia mapa, istnieje także w rzeczywistości, lub nie.

Zachodnia część kraju aż po Sambor i Drohobycz już dokładnie zbadaną została a najwięcej pod tym względem zawdzięczamy gorliwości naszego kolegi p. Henryka Waltera, oddającego się już od kilku lat wyłącznie tej gałęzi górnictwa. Galicyi wschodniej zaś tak dokładnie poznać dotychczas nie mogliśmy, dla tego zawsze jeszcze jest rzeczą możliwą, a nawet prawdopodobną, że i wschodniej Galicyi wiele większa ilość źródeł naftowych odkrytą zostanie.

Źródła ropy okazują się częstokroć w tych samych miejscach, gdzie się znajdują źródła solne, w Galicyi zachodniej pomimo tak wielkiej ilości źródeł naftowych rzadziej się to wydarza, nierównie częściej zaś w Galicyi wschodniej. I lak w Galicyi zachodniej mamy w Ropie między Grybowem a Gorlicami, tudzież w Rzepienniku za Tuchowem źródła solne, a wraz z niemi

łożenie warstw solonośnych jest bardzo wyraźne, i po-* ąjcznych, a to albo z piaskowca karpackiego albo z iłów zwala wnioskować, że podobne stosunki znajdą się i$ ^szarych i czerwonych na przemian z tym piaskowcem tam, gdzie nie są tak dokładnie odkryte. Wnioskowaćjfjułożonych a zawierających w niektórych miejscach źró-więc możemy, że i w innych miejscach, gdzie warstwy* Jjdła lub przynajmniej ślady ropy. Co do składu chemi-solonośne niedaleko od stóp Karpat znachodzą się oto-£ acznego tychże źródeł mamy tylko dokładny rozbiór źró-ezone górami utworu eocenicznego, takowe osadzonej idei rabczańskich wyżej podany i wzmianki spisu urzę-zostały w podobnych zatokach ówczesnego morza. ÿ, jdowego z r. 1846, że w szybach w Tyrawy solnej znaj du-Warstwy sołonośne ciągną się od Nadworny dosyć ; fje się surowica 4—8 stopniowa, że źródła z okolicy Ne-szerokim pasem ku Dela ty nowi, a między Delatynem,\ fgriłasy na Bukowinie mają solankę 5-ciu, a jedno ty 1 -Lanczynem, Kołomyją i Kosowem jeszcze więcej się roz- Ï ko na północny wschód pod Stulpikan leżące źródło szerzają. W tern to rozszerzeniu na bardzo liczne natrafiamy źródła solne; tu dawniej istniało 27 rozmaitych warzelni soli, z których teraz pozostały tylko .3, De-latyn, Łanczyn i Kosów. Ily sołonośne i tu bezpośrednio przykryte są in nenii niebieska wo-szarymi iłami bez-solnymi, zawierającymi niekiedy wiele skamielin mio-cenicznych, a na tych iłach spoczywają piaski i piaskowce, w których w Myszynie i Nowosiółce koło Dżu-rowa znachodzą się pokłady bardzo dobrego, do czar-nowęgla podobnego lignitu.

Pusz podaje dwa przecięcia formacyi solonośnej z tej części kraju, jedno z Kniażdworu pod Kołomyją, drugie z Kosowa. Szyby Kniażdworskie dowiodły, że tu na iłach solonośnych zawierających także gips ziarnisty i włóknisty, leżą niebieskawo szare iły i margle z mnóstwem skamielin cechujących wierzchnią część formacyi miocenicznej, tudzież warstwy piaskowca z muszlami skamieniałemi. Kniażdworskie iły sołonośne zawierają chlorek sodu tylko w drobnych ziarnach, pokładów czystej soli tu niema.

W Kosowie zaś leży falisto pogięty pokład soli w ile solonośnym. w którym tak pod, jak i nad pokładem soli, tkwi kilka pomniejszych i równie pogiętych pokładów gipsu. Cały utwór solonośny przykryty jest masami piasków miocenieznyeh ułożonych na przemian z cienkiemi warstwami szarego marglu, i zawierających mnóstwo dziwnie ukształconych zaokrąglo • nych brył piaskowca, których okrągłość jednak nie pochodzi z toczenia się w wodzie, owszem jest skutkiem ściągania się na pewnych punktach lepiszcza krzemiennego, podobnie jak się to działo w bryłach krzemienia, leżących w kredzie i wapieniu jurasowym. Utwór solonośny ma 30° grubości, jego kierunek jest h. 23 a zatem niemal czysto południowy, nachylenie ma pod kątem 60° ku zachodowi, warstwy dopiero wspomnianych piaskowców zaś stoją niemal pionowo.

1«) Azali źródła w Słonnem niedaleko Dubiecka, w Tyrawę j Solnej, Siemuszowej i Tyrawej Wołoskiej na północ od Sanoka należą do warstw eocenicznych, czy też powstały także w podobnych zatokach jak wyż wspomniane źródła w Ma-niawej i Kryczee, rozstrzygnąć jeszcze nie można.

Stosunki geologiczne źródeł solnych wśród Karpat położonych.

Oprócz źródeł trzymających się podgórza karpackiego natrafiamy wśród gór, niekiedy nawet w bliskości środkowego grzbietu, na pojedyncze źródła, albo na małe grupy źródeł solnych, nie stojących w żadnym

także wyraźne ślady ropy a nawet studnie ippodajne. W Bóbrce wraz z ropą z niektórych studzien bucha woda slono-jodowa, zawierająca jednak tylko małą ilość chlorku sodu, znacznie więcej węglanu sodowego i wiele kwasu węglowego wolnego, a w Iwoniczu mamy źródła takiejże wody zawierającej w 12 uncyach wody do 45,343 ziarn chlorku sodu i małe ilości oleju skalneog, w ogólności zaś w 100 częściach wody 1,00 części stałych, z których 0,70 przepada na chlorek sodu,²), mamy tu także tak zwane bełkotki t. j. silne wyziewy gazu węglowodowego, a na drugim końcu wsi wyraźne ślady ropy.

W Galicyi wschodniej znajdują się w okolicy Tyrawy solnej w Jureczkowej, i Rudawce źródeł solnych także liczne źródła naftowe i niektóre z tamtejszych solanek zawierają naftę, a to samo powtarza się w okolicy Tarnawej, gdzie w Ropieńce i Wankowej bardzo licznie znachodzą się źródła naftowe, i w okolicy Starej soli a mianowicie w Strzelbicach.

W Truskawcu oprócz prawdziwej solanki z warstw miocenicznych wytryskującej mamy jak wyżej wskazano, kilka słabszych źródeł solnych, mających wcale odmienny skład chemiczny, mamy tu także źródło wody cuchnącej olejem skalnym, a oprócz tego kilka studzien dających małe ilości ropy. W Borysławiu, gdzie już ogromne wydobyto ilości ropy i wosku ziemnego, razem z ropą wytryskują wody słabo słone, a w Wolan-ce tuż przy Borysławiu istnieją dwie studnie i trzy źródła wody solnej, wosk ziemny zaś częstokroć zupełnie jest poprzerastany krystaliczną solą.

Solanka w Staruni niedaleko Sołotwiny ma wyraźny zapach nafty, a w bliskości istnieją studnie dające ropę, również i w Molotkowej niedaleko Nadworny istnieją obok wód solnych także studnie ropodajne, a w okolicy tak obfitującej w źródła solne położonej między Delatynem, Kołomyją a Pistyniem także liczne znachodzą się źródła ropy.

Nareszcie i na Bukowinie w Baniłowie wołoskim, w Frumosie, w Sadowej i w Stulpikanach obok źródeł solnych napotykamy wyraźnie ślady ropy.

Dopiero wyłuszczone stosunki zniewalają nas do zastanawiania się nad pytaniem, ażali między źródłami solnemi i naftowemi Galicyi Bukowiny istnieje rzeczywiście pewien związek, co do ich istoty należący lub nie?

Źródła ropy tylko tam się pojawić mogą, gdzie w łonie ziemi istnieją pokłady węgli kamiennych lub innych skał częściami żywicznemi tak przesiąkniętych aby z nich wytwarzać się mogły owe gazy węglowodo-we, z których skroplenia powstaje właśnie ten olej skalny.

Źródła solne zaś jeżeli chlorkiem sodu lub innemi solami mocno nasycone wymagają istnienia w łonie ziemi pokładów soli kamiennej lub przynajmniej iłów solonośnych, zawierających znaczną ilość soli kuchennej, słabe solanki zaś powstać mogą także przez działanie krążącej po szczelinach ziemi wody na rozmaite skały, zawierające w małej ilości owe sole lub przynajmniej takie związki chemiczne z których wzajemnego na siebie oddziaływania owe sole wytworzyć się mogą.

Wszystkie skały są osadami z morza, tylko węgle kamienne mogą być tak w morzu jakoteż i w wodach słodkich, w torfowiskach lub moczarach osadzone. W morzu utworzyć się mogły pokłady węgla kamiennego z naniesionych drzew, i innych części roślinnych albo z potężnych mas wodorostów częstokroć tak nagromadzonych, że okrywają przestrzenie kilkuset mil kwadratowych, jak n. p. ogromne tak zwane łąki wodorostów (Tangwiesen) w morzu Atlantyckim.

W wodach słodkich tworzyły się węgle zazwyczaj wskutek naniesienia w jedną kotlinę wielkich mas roślinnych, na lądzie zaś utworzyć się mogły w miejscach, gdzie stały i rosły rośliny, z których powstały, a najłatwiej w bagnistych lasach albo torfowiskach. •

Skały nareszcie żywicznemi przesiąkłe zawdzięczają pospolicie tę swoją żywiczność wielkiej ilości rozdrobnionych cząstek organicznych, czy to roślinnych czy zwierzęcych, które już przy osadzaniu się tych skał znajdowały się w mule lub piasku, z którego owe skały powstały, cząstki te organiczne nastęnie uległy rozkładowi i przetwarzaniu się na żywicę. Rzadziej się trafia a pospolicie tylko w skałach przepuszczalnych, n. p. w piaskowcach, że te skały dopiero później przesiąkły częściami żywicznemi za pomocą wywiązującego się a następnie zgeszczonego gazu węglowodowego.

Z tego wszystkiego okazuje się, że wody solne i ropa wtenczas tylko z tych samych wytryskiwać mogą pokładów, jeżeli owe pokłady soli lub iłów solonośnycli dające początek źródłom solnym, zawierają oraz bardzo znaczną ilość części organicznych, lub całe pokłady węgla albo jeżeli już są żywicą przesiąkło.

W formacyii solionośnej miocenicznej WT Galicyi nic podobnego nie widzimy, niema tam ani pokładów węgla kamiennego ani lignitu, niema skal tak żywi -cznych aby z nich wprost wydzielić się mogła ropa, dlatego też twierdzić można, że źródła solne galicyjskie z formacyi miocenicznej wytryskujące, nie stoją w ża dnym istotnym związku z źródłami ropy. Jeżeli więc, jak się to wydarza w Borysławiu, w Dzwiniarzu niedaleko Sołolwiny i w kilku innych miejscach obok źródeł solnych wytryskuje ropa z warstw miocenicznych. warstwy \e nie są pierwotną tej ropy siedzibą. Ropa owszem w takich miejscach wydobywa się z innych, w łonie ziemi ukrytych skał i tylko przypadkowo zeszła się w warstwach solonośnych z źródłami solnemi tamże powstającemi. Zebrawszy się w tych warstwach i pozostając w nich przez dłuższy czas ropa zmienia pospolicie swój pierwotny skład chemiczny, tracąc niektóre bardzo lotne części składowe, zamienia się na ropę gęściejszą zawierającą przy tern znaczną ilość parafiny, tak, że przy niższych stopniach temperatury tężeje, podczas gdy ropa wydobyta wprost z warstw głębszych oocenicznych jest znacznie rzadszą i nawet przy najsilniejszych mrozach pozostaje niezmienioną. Tężenie ropy w pokładach miocenicznych postępuje niekiedy tak daleko, że miejscowo wydzielają się całe pokłady wosku ziemnego, czyli tak zwanego ozokerytu, co także nie wydarza się w ropach eocenicznych.

A gdy do formacyi miocenicznej należy największa część wód solnych Galicyi wschodniej, a właśnie najsilniejsza i najwięcej nasycona wprost z pokładów soli lub iłów solonośnych pochodząca, przeto także rzadko kiedy te silne solanki okazują woń naftową lub inne ślady ropy.

Inaczej się rzecz ma z źródłami, które od stóp Karpat mniej więcej oddalone wytryskują z pokładów formacjo eocenicznej. Są to jak widzieliśmy, solanki słabe, nie pochodzące z pokładów soli, mogą one więc tworzyć się w tych samych pokładach, z których wytryskują źródła ropy, jeżeli bowiem owe szczątki organiczne osadzały się w morzu, wówczas wraz z namu-łem osiadać mogły także cząstki wszystkich soli, w wodzie morskiej rozpuszczonych, krążąca po tych skałach

woda może je powoli wyługować i tym sposobem ulwo-    czuemi a    to lak dalece, że jak się okazuje z tego cośmy

rzyć owe słabe solanki, które jak dowodzą wyżej roz-    mówili o    Wieliczce, dopiero wieloletnie badania przeko-

biory solanek z Rabki, z Bobrki, z Iwonicza i Truskawca nać mogły geologów, że owe warstwy solonośne należą zawierają także pospolicie znaczniejsze ilości jodu i bro- rzeczywiście do formacyi nowszej mioeenicznej. mu, co jest nowym dowodem, że owe pokłady osadziły się w morzu.

Warstwy formacyi mioeenicznej u podnóża Karpat    jawić się    mogą źródła solne słabsze, eoceniczne, cuchną-

stykają się częstokroć bezpośrednio z warstwami eoceni-    ce naftą,    a nawet źródła, lub przynajmniej ślady ropy.

Stąd pochodzi, że niekiedy nawet w bliskości silnych solanek miocenicznych, jak n. . w Truskawcu po-

NAFTA W KRÓLESTWIE POLSKIEM

napisał Dr. Władysław Szajnocha.

Od trzydziestu przeszło lat zna nem jest w litera- wem za południowy, a pagórki kredowe kolo Załucza za turze geologicznej występowanie oleju skalnego na oh- północny jego brzeg będziemy uważać, szarze wioski Załucza, w obrębie gminy Wójczy, leżącej    Na całej tej przestrzeni starszych formacyi

na południe od Stopnicy, w odległości jakich 6 kilome- dyl u wi um i rzadkimi płatami miocenu — niema ani trów od lewego brzegu Wisły. Występowanie to opisał śladu i ograniczeni jesteśmy, w braku głębokich wier-w roku 1880. Zgliniecki¹), w r. 1882. Kontkiewicz ²) w r. ceń w tych stronach, do przypuszczeń tylko co do budo-1886., inżynier górniczy M. Szymanowski³), w r. 1887. wy i rodzaju głębszych pokładów, wreszcie A. Michalski ⁴) i na tej ostatniej pracy zamknę-

poza

Wolno przecież zbliżyć się przynajmniej do tej cięły się akta nad tamtejszym olejem skalnym, zwłaszcza kawej i ważnej ze wszech miar zagadki i próbować ją skoro poszukiwania wiertnicze, prowadzone w latach rozwiązać, o ile się to da, z pewnem mniejszem lub 1884. i 1885. do głębokości 230 i 240 metrów nie dopro- większem prawdopodobieństwem.

wadziły niestety do pożądanych rezultatów.    Zacznijmy od brzegu    południowego. Na górze św.

W miesiącu listopadzie 1902. r. otrzymał gabinet    Marcina⁵) pod Tarnowem    występują według badań dr.

geologiczny Uniw. Jagiell. dzięki uprzejmości pp. Jana i Grzybowskiego, na wysokości 340—360 m. margle fu-Konstantego Popielów próbkę świeżo nazbieraną tamtej- kcidowe, należące do warstw inoceramowych z biegiem szego oleju i to jest powodem zastanowienia się w pracy h. 3.20 Pd. 66°, a nieco dalej ku południowi w odległości niniejszej nad jego występowaniem, oraz nad kwestyą 7 km. od Tarnowa na wysokości od 280 do 340 m. n.

p. m. sterczą w dobrych odkrywkach na obszarze Świe-

Z opisów Kontkiewicza, Szymanowskiego i Michał- bodzina kolo Poręby lupki menilitowe z biegiem h. skiego wiemy, że olej skalny występował tam „u stóp 8.20 i upadem północnym od 20 do 35°. Nie są to wszakże niewielkiego pagórka złożonego z kredowej opoki“ i że ostatnie ku północy fale karpackich utworów. Na górze wiercenia po przebiciu mioceńskich warstw w grubości    Zdół na zachód od Pilzna    pod Łękawą'widać na wyso-

od 12 do 18 m. dotarły wszystkie do tejże samej kredo-    kości 306 m. w lichych co    prawda odkrywkach również

wej opoki t. j. do senońskiego marglu, tak powszechne- łupki menilitowe z biegiem h. 5.40 i południowym do go zarówno na płycie podolskiej jak i w gubernii kiele- 7, .gdybyśmy je przedłużyli zatem w dalszym idealnym ckiej i lubelskiej.

Według Michalskiego warstwy marglu kredowego wyższym biegiem okazują w małym kamieniołomie otwartym na szczycie tegoż pagórka upad ku Pd 2 — 10° czyli bieg mniej więcej w kierunku hora 8 lub 9, a jak z małej mapy Kon-tkiewicza osądzić można, bieg wychodni kredowych jest również podobnym: h. 8 lub h. 9, co zaś przedewszyst-kicm jest naj ważnie jszem, to, że wychodnie te kredowego marglu koło Załucza są wogóle pierwszemi występo-

waniami kredowego brzegu z nadwiślańskiego niżu, roz- karpackim od głównego pasma, legającego się tutaj od Tarnowa i Dąbrowy na prawym, aż po Nowe miasto Korczyn i Pacanów na lewym brzegu Wisły.

Niż ten ma zatem w tych okolicach około 40 kilometrów' szerokości, jeżeli górę św. Marcina pod Tarno-

jego pochodzenia-.

60° upadem. Ciągną się one — niezgodnie nieco z po-na mapie dr. Grzybowskiego niezbyt szerokim: pasem z ogólnym kierunkiem h. 6 do h. ciągu ku zachodowi, to wypadłyby one tuż na południe lub na północ koło Tarnowa i mogłyby stanowić jedną z ostatnich brzeżnych fal utworów karpackich. Tej fali wszakże na północ cd Tarnowa na powierzchni nie widać, może ona być tylko w głębi i jest tam prawdopodobnie, oderwana wielkim podłużnym uskokiem pod-

!) Zgliniecki W. K. Nieftanyje istoczniki av Carstwi Polskom (Zapiski imp. St. Petersburg, mineralogioczesk. Ob-szczestw. Ser. II. Tom XV. 1880.).

²)    Kontkiewicz Stan. Sprawozd. z badań geolog, dokon. w r. 1880. w południowej części gub. kieleckiej. (Pam. Fizyogr. Warsz. T. II. 1882).

³)    Szymanowski M. Po woprosu o nefti w Carstwie Polskom. (Górnyj Żurnał 1886. T. I.).

■i) Michalski A. Nafta w Wójczy i zdrojowiska mineralne w Puisku. (Pam. Fizyogr. Warszawa. Tom VIT. 1887.).

Stąd aż po prawy brzeg Wisły niema ani odkrywek głębszych ani nie posiadamy jakichkolwiek głębszych otworów wiertniczych. To jedno wiemy, że pod dylu-wium leżą mioceńskie iły w znacznej prawdopodobnie grubości, skoro n. p. otwór wiertniczy przy klasztorze Reformatów w Wieliczce nie przebił ich nawet do głębokości 481 m. Nadto jest pewnem, że mioceńskie iły nigdzie tutaj nie okazały ani śladów oleju skalnego, nieznanego na całej przestrzeni między Tarnowem i Dąbrową a Szczucinem. Powierzchnia terenu spada w tych stronach od 384 m. n. p. m. na górze św. Marcina aż do 170 m. w korycie Wisły powyżej Szczucina.

Dokończenie nastąpi-

⁵) Szczyt góry św. Marcina ma 384 m. wysokości n. p. m.

Spis warzelni soli w Galicyi i na Bukowinie będących w ruchu albo zaniechanych.

Nr. porządkowy

Nazwisko miejscowości

roczny wyrób | ^ ^

, p Ł

w cetnarach | ^ Jë"

ep

n> o

fs

8 5.

ÎS co

Wedle Haqueta

Wedle spisu z r. 1816.

warzonki

zaniechana w roku

roczny wyrób w eetna-rach

Î-S

li

_o

ilość szybów zaniechanych

największa głębokość w sążniach

wydajność solanki w stopniach

ilość szybów

ilość źródeł

wydajność

solanki

c8

bJD

3*

i-i CM CO -rf iO

Tyrawa solna Huysko . Lacko

Huczko .    ,

Tarnawa .

H-k OC

■M 00 O' Ul M to CC c 4— CO

ui oc o oc cc 05 o o cc o

*vl oc

IO o

2^ - g-

O T-l

co o 00 00

CC

cc 05 oc j *< cc to --    3

Ul o c    ³

o o

a-

cl

tO *—k i—pk

rH

to o 05 cc ; n

</>

o

c , »o oo o oo to »o r» oo co

to to IO to

Ui r- U1 4—

Ui Ul I H-k oc

l—k i—*■

4-8°

4-8°

W Samborskim.

50 CC ^1 05Ui4^CClOi-*0500C*vl 05

Szumina .

Starasól . Sprynka . Nahujowiee . Jasienica solna Drohobycz Modrycz . Kołpiec Solec .

Stanila Stebnik . Truskawiec Tustanowice . Uliczno

5990

1788

8400

28670

6910

8392

2889

81000

15980

10628

11930

127800

8679

1853

1787

1788

1776

1839

1784

1855

1793

1784

2182    1786

2030 ! 1780

61600

10500

14000

67200

22400

16800

•—k!—kr-*tOl IO i—⁴ tO k—k

to

r-k tO LO

16800 1 2

h*k

ki

CC OC 05

o o o

mIOIOm. o Ul 05

O

-v co

W Przemyskim.

25

25

21

11-16

24-25

24

15

25

to to

4- e-k

to

*-k Vt h-k

50 I-O IO I Ol

to

00 •<! I—k

! miom Ol i to 05

6 źródeł nafty, a we wsi Strzelbice 4 źródła nafty.

2 źródła soli gorzkiej 6 źródeł nafty.

to to

o 'S X tn

•-H

•Aj -o

<1 -1 4— CC

CC CC CC to to to to to to to to

IO r- c 50 OC v| 05 Ul 4- W to

CO CC CC CC cc CO CC 50 oc -vl 05 UI 4-» CC

Lisowice .

Turza wielka Trościaniec Bolechów.

Cisów

Słoboda leśna

Kałusz

Rachin

Nowiczka

Dolina

Adamówka przy Ka łuszu

Rożniatów

Nawica szyb Tarnawk Lubomirk (Dziedu-

szyckie)

Zawój

Strutyn wyżny Petranka .

40 Krasna (2 saliny)

41

4— 4» 4— 4— Ul 4- CC tO

Rosulna (2 saliny) Starunia . Solotwina Markowa .

7868

1574

101500

12813

10350

66000

7733

64700

3282

10151

3371

812

21330

1431

1092

6935

14717

24900

1322

8109

2207

•c ^ 00

cc to

50 05

oo *vt

IO 50

P—k I—k

■o <1

50 50

►—k h—‘

•Aj

o co

05 OC 1^

•o

1776 1820 i 1789 ) X 1824 1

ÎO 00 05 LQ -, oo OC 1^ 00 1^ 1^

W Stryjskim.

21200 I 2 —    50

42000

18600

33600

y—* th t—i CM j

i ^ W1CK5 I ÜlCOCOi

to to to to

Ul 4*. Ul Ul

Ul to

to

70000    1

25

to

Ui

Ul

18200 1 1 12

28000 2

40

W Stanisławowskim.

35478

9800

to

Ul

50 to to Ui

20

to

to

co

05

k-k IO I tO UI Ul I Ul

k—k

00 ^ rj- CM

IO k-k

Zapach nafty.

JO

•a

-a

a*

Co

Sr

-.2

(5

-»i

<55

•i ;

aj

s

i .2

il.

g i'

o

.2

•O

Nr. porządkowy

CÖ

® O « ? a s.

W edle Haqueta

Wedle spisu z r. 1846.

Nazwisko miejscowości

roczny wyrób warzonki w cetnarach

zaniechano w roku

roczny wyrób w cetna-rach

Ilość szybów dobrych

ilość szybów zaniechanych

największa głębokość w sążniach

4(5

17

18

19

50

■>1

52

Hwozd Krzyczka .

Mołotkowa

Maniawa

Pniów kolo Nadworne Łojowa Szewelówka .

5991

917

3255

4023

597

4107

1798    10180 Ï 1

o.

1821

1831    10180

1781

1786

to

CM

O« 4-*

wydajność solanki I w stopniach

LO

LO t-*

4-

AYOqAZS 0S0JT

ilość źródeł

wydajność

solanki

U wagi

53

51

Delatyn .

1790

O.)

56

81617

Zarzvczekolo Delatvna 5036

10385 46700

Osław biały .

Łonczyn .

57 Otynia

2615

101819    2

1788

1791

IO IC W 5© >vl LO I— cc ro OC

ca

CNI ©5 o CC OC

o o o o

OcûcOO

Jeden szyb 21'Ib s?łęb. da jo solankę naturalną nasyconą po 1150 st. kubiczn. na dobę, a więc 420.000 st. kub. rocznie.

W Kołomyjskim

58    Kamionka na północ

od Kołomyi

59    Kniażdwór

60    Mołodiatyn szyb Dy

mi anówka .

01 Mołodiatyn czyli Pe-czyniżyn

02 Sopów .... 03 Markówka 04 Słoboda .... 05! Kluczów wielki .

06 Kluczów mały (szyb Załotucki) .

07 Runguzy (Bojanka) . 08 Stop czato w 09 Tekucza .... 0 Jabłonów

1    „ szyb Korniówka

2    Iwaniówka koło Ja

błonowa

73    Berezów wyższy i ba

nia Berezowska

74    Świrska bania i bańka

75    Glinica albo Odjeżdzyca 70 Gnilica .

77    Bokzowa koło Kozmacza

78    Dąbrówka „

79    Kozmacz .

80    Utorop

81    Pistyn

82    Kosów

83    Kuty stare

84    Kosów stary

85    Marzyna ....

86    Solka ....

87    Pertesztie wyżnę nie

daleko Solki

88    Pertesztie niżne nieda

leko Solki .

89    Kaczyka ....

816

20721

3113

16244

2685

3423

5067

3751

_ w    ^3    cc    t-k

OC O    ° 00    m

^ cc    to    os

4^ O    to    to    ^1

1^ o 00 co 1^ 00

1787

1820

1787

1787

1782

1786

1787

1787

1786

1786

1820

CO

tę

99

to

05) 00 05 to t-t to Oi Oi OCOüiWi⁻4^0005001 Ot 1-^0020014-Ol 0505 00 05    ^1

tOOOOOOUOvtvi^vl

20000

•o

I—* P—k I—‘ i-a

■^t 00 -41 -J 00 at , -J *-l «C 05 00 00 OC 00 "©«c -SI 00 05 —J «sj 05 H-O

1790

LO 00

1792

1792

35000    2 1

20

16515 li II 8

tOHM «O Ol c© 05 t-j< 05 05 O ÜI to

o to ce —i

COOÜUO

w 14 dniach 376 cent.

LO

4-

to

c©

co

LO

»O

to ■<! I CCM ^ 05 l LO to

CO rH

od 9 do 15 stopni

»O Tf Tfl I Tt I OtlH

to

ca -t to o

CO wio

Źródło nafty.

Koło Jabłonowa 4 źródła nafty.

W jednym szybie woda zawiera sól glanberską.

Źródło nafty.

Woda ze solą glau-berską.

G-łówny szyb nazywa się Słatyna mare, źródło we wsi Solka ma Cw. = 1,160.

I¹ 05

Spis źródeł solnych w Galicyi, w miejscach gdzie niema warzelni.

Nr. porządkowy

Nazwisko

miejscowości

Studzien

Źródeł bez studzien

Wydajność solanki w stopniach

Uwagi

Nr. porządkowy

Nazwisko

miejscowości

Studzien

Źródeł bez studzien s:

Wydajność solanki w stopniach

Uwaga

W dawnym obwodzie Wadowickim.

Rychwałd pod Żywcem —

Słonne koło Rabki ..33 Sydzina pod Babią górą

W 17 wieku miała tu być warzelnia. Zobacz Koniecpolskiego Dziejopis Żywiecki.

Dawniej była tu warzelnia soli. Źródła leżą prawie na samej granicy węgierskiej.

W Bocheńskim.

CO 05 O

Sydzina niedal. Skawiny

Zakluczyn.....

Gorzków koło Bochni . Słonne

Już w 12 wieku warzono tu sól.

W Sandeckim.

CM CO

49    Sułuków......

50    Krechowice.....

51    Gaje czyli Zagorze . .

52    Pszelnice......

53    Raków......

54    Niniów górny koło Li-

sowic......

55    Odenice pod Doliną. .

56    Czarnołoże pod Doliną

57    Hołowecka na południe

od Sko.'ego . . .    .

58    Stara bauia przy Roż-

niatowie.....

59    Cyniawa przy Rożniat.

60    Jasieniowice przy Roż-

niatowie.....

61    Landestreu koło Kałusza

62    Kadobne koło Kałusza .

63    Uhrynów.....

64    Uhrynów średni .    .    .

CM

Studnio bardzo wydatne.

CM CM CM

05 I— (O tO I

CO r-1

W Jasielskim.

W Stanisławowskim.

15    Rzepiennik biskupi .    .

16    Rzepiennik strzyszewski —    1

17    Ropa.......

18    Żarnowa nad Wisłokiem

W Tarnowskim.

65    Maydan koło Rosulnjr.

66    Chlebówlca.....

67    Krasne......

68    Dźwiniacz.....

69    Nadworna (Dorezaszcze)

70    Osław' czarny ....

16

19 | Tuchów

1|

W Brzeszowskim.

71

20 ! Solanka na południe od Tyczyna.....

72

73

74

W Kołomyjskim.

. . . II —

to

I— to

W Sanockim.

IO to IO tO to to

05 Ol Mi. 05 IO L_i

Słomie niedal. Dubiecka

Siemuszowa.....

Jureczko wa.....

Na Bukowinie.

I— IO

Rudawka pod Smolnicą Łopuszanka .    .    .

Prełuki nad Osławą

Źródło loży w lesie na gran. Kwaszenicy i zawiera naftę. Zawierają naftę, o-prócz tych jest jeszcze 12 źródeł naft.

Ma być silne.

W Przemyskim.

27 I Jordanówka

• • I-I M

W Samborskim.

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

13

43b

_ 83 . fB <j    P

^ cr    :

NP......

P *    * CD *    *

•ą i»

ceW

GG

• -E*

’^8

w- •

cT

44    Żulin.......

45    Dolhe.......

46    Morszyn......

47    Wołoska wieś koło Li-

sowic......

48    Prelejów koło Czołhan

CO CO

CO CO 1-1

to

to 00 I to co

tH iH

i—¹ I—¹ I—* i—i 05

4 źródła nafty.

Źródło naftowe nieznacznie słone.

W Stryjskim.

rH

Cw.= 1.036.

to K-*.

75 Wiszenka ....

75 Berhomet . . . ..

77    Mihowa......

78    Boniła wołoska .    .    .

79    Krasna stara ....

Krasna liski ....

81    Wików niżny ....

82    Karlsberg nied. Wikowa

83    Putna monaster nieda

leko Wikowa .    .    .

84    Straża niedal. Wikowa

85    Prasyn „

85 Saden

87 Wojtinell.....

Horodnik wyżni .    .    .

89    Pultinosa niedaleko Ka-

pokodruluj ....

90    Stulpikani.....

91    Ostra na południe od

Stulpikan.....

92    Dżemini na zachód od

Stulpikan ....

Słatiora na zach od Stul.

Frasyn na półn. od Stulp. 2 Frumosa na północ od

W amy.....

Kimpołung.....

Sadowa niedal. Kimpol.

Briasa na północny za-J 2    4

chód od Sadowej . .) I

Ogółem w Galicy i studzien do warzelni nie używanych 70, źródeł 79, szybów dla warzelni użytych 265, źródeł w tych miejscowościach 119.

Na Bukowinie studzien do warzelni nie używanych 25, źródeł 34, szybów dla warzelni użytych 5, źródeł w tych m. 27.

Razem studzien 95, źródeł 114, szybów dla warzelni użytych 270, źródeł w tych miejscowościach 176.

80

88

93

94

95

96

97

98

CIMMhhh

10

10

10 i 5

10

13

10

12

12

4 5-12

IO Ot

Tu znaleziono także pokład soli kamiennej, lecz szyb zabito.

Surowica ma smak gorzki i czuó ją naftą.

Woda przykryta warstwą nafty.

¹

) Leonhard und Bromm: Neues Jahrbuch für Mineralogie, 1845, str. 256-2&U.

²

) Torosiewicz: Źródła mineralne w Galicyi, str, 79,