CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Rocznie .    .    .

Kwartalnie .    .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. K 32.—

• » 8-» 3.-

Dla członków Związku : Rocznie . . . Kwartalnie .    .

K 24—

Cena ogłoszeń:

Za całą stronę    . . K 100’— za */* strony . . . JK 15* —

„ v* strony • • • » ⁵⁰‘—

» VlO >»

Zresztą według umowy.

. n 10—

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich W Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

Początki opieki socyalnej robotników przy górnictwie solnem

w Polsce.

Napisał inż. Erwin Windakiewicz.

(Dokończenie).

Byłoby też obowiązkiem przełożonych władz górników zająć się z większą niż dotychczas energią losem fundacyi przeznaczonej dla podwładnych. Tak marnieje w Bochni bezużytecznie nadal reszta wielkiego dzieła.

Stan majątkowy tych fundacyi wynosi obecnie, a to św. Ducha w Wieliczce w gotówce 2476 K 27 h, w obligacyach 58.400 K, w gruntach 19 ha. 22‘5 ar. wartości 18156 K, z czynszu dzierżawnego parcel budowlanych 260 K razem 79.292 K 27 h, oraz zło-

Podczas gdy w Wieliczce zaraz po zajęciu Galicyi oddano administracyę pozostałego majątku fundacyjnego św. Ducha reprezentacyi górników pod kierunkiem zarządu salinarnego a kontrolę jego władzom przełożonym a następnie ułożono osobny statut fundacyjny, zatwierdzony reskryptem Namiestnictwa z 31. stycznia 1882 L. 5884, przez co uratowano wszystko co się z polskich czasów uratować dało zachowując wpływ górników na fundacyę wyłącznie dla nich przeznaczoną w Bochni niestety sprawa poszła zupełnie innym torem z niekorzyścią dla fundacyi i górników a stan bezprawny trwa dotąd. Podczas gdy do roku 1756 zarząd fundacyi sprawowali opiekunowie z klasy górników, Magistrat w tymże roku przywłaszczył go sobie — dzierżąc go aż do roku 1777, w którym władza obwodowa oddała go Zarządowi salinarnemu, który go sprawował do r. 1808, poczem przeszedł znów na Magistrat. Od tegoż objął administracyę niewiadomo kiedy i z jakich "'przyczyn kancelista urzędu obwodowego aż do r. 1851. W tym roku ustanowiła władza obwodowa osobny zarząd fundacyjny składający się z plebana jako przewodniczącego, reprezentanta zarządu salinarnego i magistratu, tudzież 5 górników z wyboru, aż w r. 1862 tenże znów przeszedł na Magistrat, który sprawuje go dotąd bez żadnych statutów, przy niesłychanej anomalii, że na fundacyę wyłącznie przeznaczoną dla górników ci nie posiadają żadnej ingerencyi i wpływu.

Jak fatalną powyższa gospodarka okazała się dla fundacyi, najlepszy dowód, że własność gruntowa tejże z 130 morgów pozostałych przy objęciu Galicyi uszczupliła się do 41 morgów a intraty coroczne przez protekcyjne dzierżawy znacznie spadły;

górnicy natomiast minimalną tylko korzyść z fundacyi odnosili, z której rozdzielono zapomogi także funkcyonaryuszom gminnym.

Wprawdzie obecnemu zarządowi fundacyi tj. gminie Bochni nie można uczynić zarzutu niesu-mienności, brak mu jednak w każdym razie umiłowania fundacyi i gorącego starania się o jej dobro a uważanie jej za instytucyę tak się zakorzeniło, że najcenniejszych gruntów funduszowych używa się bezpłatnie na cele gminne (skład materyałów wodociągowych, później baraki, targowica i t. p.). Stosunki te spowodowały też liczne skargi górnictwa, które dotąd nieodniosły żrdnego skutku, prócz teoretycznego orzeczenia Namiestnictwa 28/10 1892, L. 77367, że fundacya św. Antoniego nie może być uważaną za instytucyę gminną, lecz za odrębną fundacyę, oraz wezwanie przez tę władzę magistratu do opracowania statutu fundacyjnego. Magistrat przedłożył wprawdzie Namiestnictwu w r. 1893 zarys statutu, jednak bez najmniejszego porozumienia z reprezentacyą górnictwa a gdy ci wnieśli przeciw zatwierdzeniu statutów protest tenże mimo licznych próśb i upomnień pozostał dotąd nieza-łatwiony.

»

żono z dochodów tego funduszu 53.071 K 35 h na niektóre dotąd. I tak w roku 1626 górnik Jan Ka-budowę domu przytułku dla biednych górników, ra- zimierz Bartysz w Bochni zapisał dla tragarstwa zem 132.363 K 62 h. Św. Antoniego w Bochni 1600 K bocheńskiego rolę własną Półtora-Pietnicą zwaną na w gotówce, 68.601 K 70 h w papierach, w gruntach niwie „Równie“ dla użytku tragarzy z obowiązkiem 82 ha. 12 ar. wartości 21.672 K razem 91.873 K 70 h, opłacania mszy św. za duszę fundatora w uroczy-a po potrąceniu ciężaru hipotecznego 400 K — stość Anioła stróża, przy której obecni być mają 91.473 K 70 h.    obdarzeni dzierżawą gruntów fundacyjnych. Z bie-

na podstawie statutu fundacyjnego zatwierdzonego

Jak już wspomnieliśmy w czasie istnienia tej giem czasów z braku zapisków i niesumienności fundacyi w wiekach minionych nie było warunków dzierżawców, grunta przechodziły na własność nie-do rozwinięcia się instytucyi Kas brackich w górni- uczciwych uprawiaczy, aż cała fundacya zaginęła, ctwie solnem, na co również wskazuje okoliczność, Dopiero w r. 1816 posiadająca części tych grnntów że po objęciu żup przez Austryę nie zastano zgoła Katarzyna Białkowa ruszona sumieniem, zwróciła żadnych funduszów tego rodzaju, gdyż dość drobią- testamentem z 2. maja 1816 grunta te napowrót zgowe akty objęcia o nich nie wspominają. Przypu- właściwemu celowi. Zarządzane jednak znów niesu-ścić jednak należy, że wędrujący z obcych stron miennie byłyby napowrót przepadły, gdyby przez górnicy niezawodnie i tutaj wiadomość o tych insty- przypadek przełożony Zarządu salinarnego nie po-tucyach istniejących gdzie indziej przynieść musieli, wziął wiadomości o testamencie Białkowej i proce-na co wskazuje dotąd zachowany zwyczaj składania sem z dnia 22/8 1841 nie reklamował ponownie przy wypłaeie do puszek ofiar na cele osobnych fundacyi dla tragarstwa (wozaków). Fundacya ta ołtarzy i coroczne zebrania do składania rachunku składająca się obecnie z własności gruntowej 10 z zebranych funduszów połączone z zabawą towa- morgów 926 administrowana jest przez kasę bracką rzyską.

Szczęśliwie przetrwała tylko fundacya dla cie-

Prawdopodobnie istniały z dawna t. zw. puszki przez Namiestnictwo, braterskie rządzone autonomicznie przez poszczególne kategorye robotników jakto żeleźników, tra- śli dolnych i górnych Stanisława Szatana z roku garzy, cieśli i t. p., naco wskazują fundacye ołta- 1683 w jej pierwotnym wymiarze. Fundacyi takich rzowe w kościołach w Bochni i w Wieliczce, składki bezsprzecznie musiało być więcej, także dla innych na nie oprócz celom religijnym służyć musiały także kategoryi robotniczych, tak Wieliczce jak w Bochni celom zapomogowym i towarzyskim. Świadczą o tern jednak nawet pamięć ich zupełnie zaginęła, pozo-zapisy i testamenty zamożniejszych górników na te stały tylko osobne dla żeleźników i dozorców ołta-fundusze, z których cudem prawie dotrzymały się rze po kościołach utrzymywane przez nich dotąd.

Stanisław Staszic.

0 solach i o łączących się z niemi wcałym ciągu Karpatów pewnych ciałach a w szczególności o solach warzonkach w Polsce.

(Dokończenie).

Z takiego prześledzenia wszystkich części gór    Źródeł siarczystych z strony północnej znaj-

przedwodowych, czyli pasa solnego w około Karpa- duje się ośmnaście, z strony południowej dwadzieścia tów, okazuje się, że ogromna    masa soli ciągle    leży    pięć,    ogółem czterdzieści trzy.

w pewnej mierze po obydwu    stronach od północy    Miejsc soli kopalnej z strony północnej i    wscho-

i od południa, od wschodu i od zachodu, i że ciągle dowej jest jedenaście, z strony południowej i za-wraz z solami w jednymże pasie leżą węgle ziemne chodowej czterdzieści cztery, ogółem pięćdziesiąt pięć. bitumina, siarki kopalne, źródła siarczyste, witryole,    Źródeł słonych z strony północnej znajduje się

ałunowe ziemie, ałuno-łopienie i rozmaite siarczany, sto trzydzieście i cztery, z południowej przeszło

Jedna tylko mała na kilka mil przerwa znaj- trzysta, ogółem czterysta trzydzieście i cztery, duje się od północy między    kopalnią soli w    Bo-    Z tych kopalni solnych i zwarzenia zro    e s    o-

chni i między źródłami słonemi przy Lacku i    Hu-    nych    JJ^obywają P° r0^ cetnarow soli w    Mu    a-

czku, jest takaż pod tąż samą linią i w takiej samej nach 200 000, w Wołoszczyzme 300.000, w Węgrzec rozległości z strony południa między kopalnią soli 500.000, w Siedmiogrodzie w beczkach idzie na przy Eperies i kopalnią przy Hust. Przyczyna tej sprzedaż 700..000, w bałwanach 250.000, w okruc aic

jednej po obydwu stronach przerwy soli potrzebuje    nno^A z k⁰PamJes

zgłębienia.    800.000, z warzonek 900.000. Ogółem pas ten solny

Nigdzie w całym rozciągu tego pasa do kilku-ośm. Wszystkich ogółem siedmnaście. Miejsc cieką- set mil w koło mającego, nie okrywa soli żaden ga-cego skałoleju, z północy jest piętnaście, z południa tunek z takich skał, jakie w Karpatach ^składają

górę pierworodną i

Na około Karpatów na pasie solnym, jest w około Karpatów wydaje co rok najmniej 4,000.000 z strony północnej rozciągając się aż do Włoch, cetnarow soli. Czas wydobywania z mego tej soli gi-znanych miejsc węgli kopalnych dziewięć. Z strony me w pamięci wieków, południowej łącząc Siedmiogród, jest miejsc takich

górę ościenną (Übergangs

siedm ogółem dwadzieścia i dwa.

Więc szukając soli, gdzie świder napotka skałę

Miejsc siarki i kopalnej, z strony północnej gebirge). est dwa, z południowej trzy, ogółem pięć.

raz w

na

w gatunku tych, które w Karpatach składają góry ościenne albo górę pierworodną, tam należy zaprzestać głębszego soli szukania.

Chociaż dotąd nigdzie jeszcze zupełna massa soli w Karpatach w głąb przebitą nie została, przecież z strony północnej w Wieliczce, z strony południowej w kopalniach przy Desakna, gdzie najgłębiej zakopano się w soli, są powody do mniemania, że massa*’soli ostatecznie zlega na gatunku gór ościennych, na iłłopieniu, a w Wołoszczyźnie w kopalni Oko Rymnik są podobieństwa, iż leży na mikoło-pieniach.

Wszędzie na około Karpatów masse soli okrywają gliny, zwiery rozmaitych, okruchów kamieni, konch i kości zwierząt, margiele, wapienniki, z małżami morskiemi i te ciała, które solom w Karpatach tak wiernie w całym pasie towarzyszą, gipsy, sale-nity, alabastry, bitumina i ten ił czarny skał-olejem cuchnący, który tu wszędzie robi strop czyli hałdę bezpośrednią nad solami. Pod taką pokrywą z północy leżą naprzód sole zielone, nieczyste, z ziemią jeszcze mieszane, ławicami na 70 sążni, potem następuje sól biała, czysta, w jednostałej, w jednolitej massie. Z strony południowej zaś nie masz soli zielonej, ale bywa z wierzchu sól szarawa, do kilku sążni, a potem następuję sól biała.

Nigdzie w Karpatach nie znaleziono w tak ogromnych czystej soli massach żadnego znaku z jestestw organicznych, ani ziemskich, ani morskich.

Drobne cząstki węgla ziemnego spotykać czasem, lecz rzadko w Wieliczce i w Bochni. Te gęściej trafiają się z strony południa w kopalniach Marmaroskich, a gęsto w kopalniach Wysakny w Siedmiogrodzie.

Więc ta cała niezmierna massa soli w Karpatach i towarzyszące jej węgle, bitumina, siarki, różne siarczany zsadzały się z jednego, płynu i w jednakowym czasie pośrodkującym między poprze-dniem ukształceniem się gór ościennych, i następnie ułożeniem się gór pomorskich, napełnionych ostatkami jestestwjorganicznych.

Pas solny udziałał się w czasie, ^w którym, płyn z pierwotnego zamętu pozostały, jeszcze do pewnej wysokości ziemię oblewający, przez zsadzenie się z niego tutejszych ciał,"zmienił się i zbliżył najwięcej do wód, morskim wodom podobnym, z któ-remi jużypocząć się i roślinie krzewy, zioła,¹ z^któ-remi żyć płazy, gady, dziarstwiny, małrze i zwierzęta mogły. Przeto w stosunkach geognostycznych ten pas ziemi nazwałem Kraycem , ziemi fprzedwo-dowym.

Sól w Karpatach z strony, północnej ^wszędzie leży daleko głębiej,* niż z strony południowej.

W Polsce w Wieliczce i w Bochni do 30 i przeszło sążni trzeba przekopać ziemię, aby napotkać sól zieloną, te 70 sążni grubo leżące przebiwszy, dopiero odkrywa się sól szybikowa, sól biała i jednolita A Więc o 100 sążni głęboko leży vsól białaTz północnej strony.

Przeciwnie z strony południowej w Węgrzech i w Siedmiogrodzie od sążni 6 do 18 głęboko leży sól biała.

Z strony północnej sól czysta biała jest "w jednostałej litej massie, i nierównie głębiej zachodzi w ziemię, a im głębiej leży tern jest czystsza, je-dnostalsza, i nawet w swej massie ukazuje znaczniej kryształki, łustki czyli blaszki.

W Wieliczce sól biała już w swojej miąższości przekopana do 70 i do 80 sążni, a leży przeszło tysiąc stóp w głębi ziemi.

Z strony południowej taż sól biała powszechnie jest z góry czysta, a im głębiej, tern staje się mniej jednostałą massą, tern więcej miesza się w niej żyłami, kłębami ów ił czarny, co hałdę soli robi, w Marmaroszu, w Wisakna, w Desakna, w Poraid gdzie z południa najgłębiej zakopano się w sól białą, i tam już o 50 a więcej a 80 sążni zaczyna być sól mniej czystą, mniej suchą, zaczynają mięszać się alabastry, gipsy, iły, znajdują się wśród soli wielkie doły wody, i te z głębi dalszej coraz wydobywają się obficiej.

Z strony północnej sól biała leży w takiej massie czystej i jednostałej, iż w Wieliczce mogą wyrębywać i odwalać ogromne Jednolite bałwany, jak kolosy na 80 i na 40 stóp długie, i pomiernie do tej długości grube. Przeciwnie z strony południowej tak się iły, gipsy, alabastry mięszają, przedzielają massę soli, iż tylko na 4 lub na 6 stóp mogą być wyrabiane bałwany.

Wszędzie sól w Karpatach leży ławicami. Te powszechnie są wałowate (Ondulant) i wszystkie swój kierunek równolegle stosują do kierunku grzbietu góry pierworodnej. Gdzie ona swój kierunek zmienia, tam i ławice w massie soli swój kierunek zmieniają. Pochył miewają różny.

W Wieliczce i Bochni kierunek warstw jest od miedzy wschodu północy na miedzę zachodu południa, podobnie jak tu najwyższy strych Karpatów ciągnie między Węgrami i Polską.

Więc w Bochni ławice soli idą dalej na wschód ku Łącku, Drohobyczu, w Wieliczce ciągną się ławice soli dalej na zachód ku Swosowicom, ku wsiom Luzyna, Szydzina.

Najgłębsze warstwy soli białej, w których te-Wieliczce górnicy sól rąbią, leżą o kilka set stóp niżej Wisły. Sól w głębiach ziemi przechodzi pod Wisłą.

Po wierzchu pas solny ze wszystkiemi swojemi oznakami widocznie także przechodzi przez Wisłę. Jest po drugiej jej stronie przy Mogile taki zwierzchni skład warstw ziemi, jaki jest zwierzchu w Wieliczce, przy Dąbrowie, przy Jaworznie, są węgle ziemne, przy Krzeszowicach są źródła siarczyste, siarczane sody ukazują się przy Beiscach, przy Ibra-mowicach, siarczany wapna leżą po brzegach Nidy, kopalnia siarki jest przy Czarnkowy, a źródła słone przy Busku, Słońsku, Raciążku.

Warstwy ziemi, które w Bochni i które w Wieliczce sól pokrywają, znajdują się w tym samym porządku pokrywające wodę słoną przy Busku. W tern miejscu woda słona wydobywająca się sama wierzch ziemi trzymała tylko miarę trzech stopni, więc tylko około czterech do piętnastu funtów soli obejmowała na sto funtów wody.

Tu bito studnie w kilku miejscach za panowania Stanisława Augusta, w zamiarze dobrania się albo do soli, albo do wody wyższej słoności. Skład warstw był następujący: z wierzchu ziemia pionkowa z piaskiem, dalej margiel z rożnem rumowiskiem kamieni. Po tern biały, czasem żółtawy, miejscami szary wapienio-margiel z morskiemi skorupy. Pod tym ił z gipsem, z tego wydobywały się obfito wody przeszkadzające kopać głębiej studnie, ale woda już trzymała wyższą słoności miarę. Głębokość studni miała 120 do 130 stóp.

Z porównania warstw przy Busku z warstwami w Wieliczce i w Bochni okazuje się, że stanęli na ile, w którym gęsto bułami leży gips. A od którego jeszcze do soli zielonej jest sążni 23, a do soli białej szybikowej jeszcze blisko 100 sążni.

W niektórych studniach głębszych dokopywano się do iłu, czyli iłomargielu cuchnącego skałolejem. Więc i tam jeszcze było o 15 sążni od soli zielonej, a 85 sążni od soli białej.

Założona została z wielkim kosztem bania solna, panwie, kotły i budynki graduacyjne. Tym sposobem doprowadzono, iż zola wydawała około 13 funtów soli na sto wody.

Lecz gdy i to Austrya w r. 1796 zajęła, pani z całej Europy najbogatsza w sole, sama jedna dzierżąca prawie wszystkie na około Karpatów niezmierne soli massy, budowle te jako jej niepotrzebne, zostały opuszczone, i już zniszczały zupełnie.

Źródła słone w okolicach Raciążek na wierzch ziemi wychodzące, nie były jeszcze studniami wydobyte. Woda więc sama przebijając się z głębi przez tyle rozmaitych ziem warstwy, osobliwie już w równinach, wśród samych ziem opławyeh, musi być w swej drodze przez liczne zaskórne wody bardzo osłodzoną. Przeto nie ma w sobie jak tylko około 4 do 5 funtów soli na sto funtach wody.

Górnitwo i hutnictwo w Królestwie Polskiem.

Referat prof. dr J. Morozewicza na zebraniu ogólnem Zjazdu przemysłowego p. t. Przyrodzone podstawy górnictwa

w Królestwie Polskiem.

Pomijając z odczytu sprawy węglowe, roztrząsane już na posiedzeniu sekcyi górniczej, przechodzimy do innych bogactw mineralnych Królestwa.

Żelazo przed wojną zatrudniało 19.000 robotników i dawało rocznego dochodu kilkadziesiąt milionów koron. Był to przemysł bardzo poważny (Ostrowiec), w którym pracowało kilkanaśoie wielkich pieców i kilkadziesiąt Martinowskich. Dziś jest to jedno wielkie cmentarzysko. W Ostrowcu, gdzie były 24 wysokie kominy, 2 tylko dymią jeszcze. Maszyny zarekwirowano, żelazo i rudę wywieziono. Huta Bankowa czynną jest jeszcze dla celów wojennych.

Bogactwo rud żelaznych jest w Królestwie duże, lecz do prażenia w piecach używało się około 35 procent rudy polskiej, a reszta pochodziła z nad Dniepru z Krzywego Rogu. Rudy żelazne ilaste znajdują się w Radomskiem, Kieleckiem, Opoczyńskiem (dolno tryasowe) i są 32 procent. Rudy brunatne 35 proc. są mniej cenione z powodu zawartości krzemionki Czyszczone i prażone dają 45 proc. żelaza. Obliczyć ilość rud w Królestwie jest dosyć trudno. Ostrowiec, Stąporków, Starachowice, Niekłań rozpadają się na 3 kompleksy o pokładach 45 cm., co daje razem około 1 m. miąższości. Nachylenie pokładów łagodne : 5 st. do 10 st. ; szerokość wynosi 1 km., długości 50 km., co przeliczone na wagę, daje 200 milionów ton rud ilastych. Rudy brunatne (Keiper) są na wyczerpaniu. Zachodni okręg (Będzin) łączy się z Prusami i daje jurajskie sferosyde-ryty. Jeśli zasoby te złączymy z poprzedniemi, otrzymamy miliard ton rud żelaznych. Górnictwo żelazne jest tu w stanie pierwotnym. Rudy wydobywa się sposobem przedpotopowym. Kieraty w Starachowicach należą do urządzeń postępowych. Mimo to wydobyto olbrzymie zapasy rud. W Niekłaniu jest kilkadziesiąt szop napełnionych rudą. Przetapiało się 50 proc. polskiej rudy, a reszta pochodzi z Krzywego Rogu. W Ostrowcu było 9 kopalń czynnych. Przetapiano 54 tysiące ton rudy polskiej, a reszta z Krzywego Rogu. Zajętych było 4000 robotników. Wywóz odbywał się do Rosyi. Ze Starachowic szło 40 procent, z Ostrowca 75 proc. (szyny). Z Chlewisk, które szły na węglu drzewnym, wywożono 48 tysięcy ton do Rosyi Huta Bankowa pędziła 3 wielkie piece, zużywając około 40 proc. rudy krajowej, a resztę z Krzywego Rogu.

Ruda polska nie znosi długiego transportu, co dla zachowania tej rudy jest obecnie — szczęściem. Zachodzi pytanie, czy przemysł żelazny w Królestwie bez eksportu da się utrzymać na tej samej stopie rozkwitu. Do celów Polski wyłącznie da się ten przemysł nagiąć przez użycie rud szwedzkich, a także przez połączenie przemysłu żelaznego z drzewnym.

W Królestwie są olbrzymie obszary lasów. Mnóstwo tego drzewa wywozi się za granicę. Sta-rachowieckie drzewo idzie do Wiednia. Gdyby można na wielką skałę rozwinąć przemysł drzewny np. fabryki wagonów, to zapotrzebowanie żelaza znalazłoby w kraju zupełne pokrycie...

Cynk jest tylko częścią Zagłębia polsko-ślą-skiego. Jest obok Siewierza, Olkusza i Bolesławia. Galman i galena zawiera 12 proc. cynku a 3 proc. ołowiu. Produkt surowy zbogaca się rudą płukaną.

Część cynku przy wytapianiu ulatnia się, tak, że hutnik dostaje tylko 53 proc. W Dąbrowie jest huta „Konstanty“, która wyrabia rocznie 90 tysięcy ton. Co do Rosyi, to Polska produkowała około 90 proc. całej wytwórczości rosyjskiej ; resztę zapotrzebowania sprowadzała Rosya z Górnego Śląska. Zasoby rudy cynkowej obliczyć trudno, ze względu na nieregularność pokładów w dolomitach, jednak pokrycie zapotrzebowania w Polsce uważać można za zabezpieczoną.

Rudy miedziane w Polsce mają przyszłość zapewnioną. Wojna poczyniła tu ciekawe odkrycia ze stanowiska geologii. W marmurach kieleckich (formacyi dewońskiej) wody krasowe wyodrębniły drobne żyłki metalowe stwarzając w ten sposób bogactwo wielkie. Miedzianka dostała znaczny kapitał, bo okołe 1 i pół miliona na odwodnienie. Od maja r. b. już wydobyto z tego rumowiska 10 proc. do 15 proc. czystej miedzi. Rumowiska tego wywozi się do Austryi 1 wagon dziennie, t. j. 15 proc., co daje 1 tonę miedzi metalicznej.

Dla Polski kryje Miedzianka liczne niespodzianki : nowe rzeczy, nowe ciała : kobalt, nikiel, kadm, malachity, zawierające pół proc. srebra. Jest chalkopi-ryt i w. i. Zasoby są wprost nieobliczalne. Oprócz Miedzianki posiada miedź także w Królestwie Miedziana Góra, która jest jednak mniej zbadana.

Siarka znajduje się w Królestwie Polskiem w Czarkowej. Wspomina o tern już Łomnicki. Przed wojną wydobywano tam 50.000 q. rocznie siarki. Z geologicznego punktu widzenia warstwy siarki są tu podesłane opoką, a kryte loesem. Mniejszość pokładów jest rozmaita. Margiel, gips zawierają siarkę (20 proc.), która przychodzi także w szczelinach tej samej co włoska (sycylijska) jakości. Urobek tłucze się na miejscu młotkami i przetapia ; bywa w nim czasem 70 proc. siarki. Było tu zajętych około 300 robotników. Siarka znajduje się także w Posądzy obok wsi Koniusza, która w Krakowie znaną jest od dawna, bo (no ! !) była ongi własnością uniwersytetu Jagiellońskiego. Posądza leży za Kocmyrzowem. Jestto kopalnia pod względem prostoty swych urządzeń nader szczęśliwa. Pokłady są podobne jak w Czarkowej : margiel, gips, opoka, loes. Sztolnią, w bok pędzoną, przebija się te warstwy piękne i bogate, zupełnie typ sycylijski. Zajętych jest 180 robotników.

Bogactwem wielkim Królestwa są wspaniałe kamienie budulcowe. Miały one daleki rynek zbytu. Na Newskim Prospekcie w Petersburgu są domy z piaskowca Szydłowieckiego. Na małej stacyi Jastrząb ładują codzień 10 wagonów tego kamienia. Jest znakomity na toczydła, więc wywożą go do Austryi i Niemiec. Czerwony kamień służył jako ma-teryał budulcowy Moskwie. Są to olbrzymie monolity grube do 3 długie do 11 m., dają się z nich wykuwać długie wanny dla cynkowni (Suchedniów— tryas). Kamień pinczowski ma tę niezrównaną zaletę, że da się ociosać siekierą, a później twardnieje. Sławne są marmury Kieleckie i Chęcińskie (dewon i jura), również marmury w Morawicy.

Przemysł ceramiczny trzyma się tu tryasu (Kielce). Głąb ziemi wynagradza tu brak urodzajów. Ćmielów wyrabiał porcelanę (serwisy po 1500 rubli). Parszew miał zakłady ceramiczne; Wierzbnik — posługiwał się piecami angielskiemi, co dawało znaczny dochód. Bogactwa przyrodzone polskie są bardzo znaczne i najzupełniej zasługujące na to, by się niemi gorąco zajęły kapitały polskie i przyszły rząd polski.    K. Z.

PAMIĘTNIK

V

Pamiętnik górnictwa i hutnictwa R. 1830.

Z bibliotecznego pyłu otrząśliśmy drogocenne dla polskiego górnika dzieło wydane przez Jerzego Bogumiła Puszą, profesora szkoły górniczej i asesora wydziału górnictwa krajowego i Łukasza Flo-rentyna Reklewskiego, z którego ku pamięci podajemy dwa odbicia:

Wielce znamienny prospekt pamiętnika tak

PROSPEKT.

Od dnia 1. stycznia 1831 r. wychodzić zacznie w zeszytach półrocznych in 8-vo na pięknym papierze pismo peryodyczne, poświęcone krajowemu górnictwu i hutnictwu, pod tytułem : „Pamiętnik górnictwa i hutnictwa“. Ważna ta gałęź narodowego przemysłu, teraz za steraniem rządu, tak pomyślnie się rozwijająca, dotychczas jeszcze pod względem naukowym, żadnego nie miała wyłącznie poświęconego sobie dziennika. Młodzieży sposobiącej się do sprawowania urzędów w tej części admini-stracyi, przez niemożność utrzymywania kosztownych pism zagranicznych, przedmiot ten podciągających pod widoki ukształconej już umiejętności, nietylko nie dostaje objaśnień, i najnowszych postrzeżeń, ze względu górnictwa zagranicznego, ale nadto o stanie tegoż w własnym kraju, dokładniejszych statystycznych wiadomości. — Wreszcie powszechność, nie mając żadnych środków zabrania ściślejszej znajomości, z tym tak ważnym działem przemysłu krajowego, rządzi się w tej mierze niedokładnem, błę-dnem, a częstokroć dziwacznem mniemaniem.

Pamiętnik ten zawierać będzie następujące przedmioty :

1.    Technologię górnictwa i hutnictwa, mianowicie pod względem kraju naszego, równie jak umiejętności pomocnicze, jako to : maszyneryę, mineralogię, chemię i t. p. Te wszelako, o tyle tylko traktowane będą, o ile z głównym przedmiotem zostają w związku.

2.    Statystyczne wiadomości we względzie górnictwa i hutnictwa krajowego, rządowego, jak

przez

opiewa :

3|ec3egö Bogumiła pufe&

PROFESSORA SZKOŁY GÓRNICZEJ, AS3ESSORA' WYDZIAŁU GÓRNICTWA KRAJOWEGO

RJĘFERENTA ODDZIAŁU KOPALŃ.

ZESZYT PIERWSZY.

TOM I.

ROK 4 8 3 0.

J! !

Ili

W WARSZAWIE

W DRUKARNI JÓZEFA WĘCKIEGO.

::zx ulicr senatorskiej orok ratusza głównego nr. 403.

i prywatnego ; dla porównania zaś, rysy i wiadomości statystyczne, o górnictwie i hutnictwie w obcych krajach.

siągnieniu rady światłych w tym [względzie ziomków, byłoby niejako przysposobieniem ma-teryałów do słownika górniczego.

Każdy zeszyt pamniętnika górnictwa” i hutni-

3. Historyczne wiadomości o dawnem polskiem

mniej jednę rozprawę oryginalną lub tłómaczoną

górnictwie. Nadto, co do obecnego stanu gór- etwa in 8-vo od 10 do 12 arkuszy druku, przynaj-nictwa :

'ry

to

-■rf

<~

m

te

o

fcr

■'V

p=ł

tu

{je

■źĄ

!; iS?

: **• -*'i»;;:

■-"■-"'■'»ag BmMpP' ■-;'ł ’ ■

••

Wit

i)

ŁiM

f*

HkiJf

s,

El

pąs

mn

jaagggg%&i

fe<

■SJr&M

m

■ V'.v

UL

%y

iäi

ec

Ufe

;ägSS

éü

sfe

wy

a.    Rozprawy.

b.    Wiadomości górnicze i hutnicze krajowe i zagraniczne.

c.    Wiadomości i doniesienia literackie i biblio

4.    Historyczne badawcze i objaśnizjące wiadomo- o technologicznym lub statystycznym przedmiocie za-ści we względzie praw i urządzeń górnictwa wierać i dzielić się będzie na cztery następujące części : krajowego ; dla porównania zaś rys krótki o prawach i ustawach górniczych w innych krajach.

graficzne.

5.    Krótkie literackie i bibliograficzne wiadomości, związek z górnictwem mające.

6.    Górniczą i hutniczą terminologię, co przy za-

Do każdego zeszytu dołączane będą stosowne, przedmiot objaśniające, litografowane ryciny.

2.    Dozorstwo kopalń miedzianogórskich i nad rzeką Kamienną ulokowane we wsi Miedziano-górze zajmowało wszystkie kopalnie w północnej części województw krakowskiego i sandomierskiego.

3.    Dozorstwo samsonowskie we wsi Samsonowie zarządza zakładami hutniczemi w Samsonowie i obrębie radoszyckim.

4.    Dozorstwo suchedniowskie ulokowane w mieście Wąchocku nad rzeką Kamienną zarządza zakładami hutniczemi w dolinie tejże rzeki od wsi Bzina do wsi Brodów i w dolinie suchedniowskiej, wielkim piecem w wsi Mostach, Parszowie, Mroczkowie i fryszerkami tamże urządzonemi.

5.    Dozorstwo hutnicze pankowskie umieszczone we wsi Pankach, mil 3 od miasta Częstochowy nad szląską granicą zarządzało tamtejszą hutą i fryszerkami.

6.    Dozorstwo białogońskie pod Kielcami we wsi Białogoniu zarządza zakładami fabrycznemi we wsi Białogoniu i Niewachlowie.

Oprócz powyższych zakładów, zostały jeszcze pod kierunkiem wydziału górnictwa krajowego :

7.    Urząd wapielni rządowej w Piekle pod Ino-włodzem i

Prenumerata za każden zeszyt po złp. 6 gr. 20 przyjmowaną będzie tu w stolicy, po wszystkich kantorach innym pismom służących i na wszystkich pocztamtach.

Za rok 1830 wyjdzie tylko jeden zeszyt.

W pamiętniku czytamy dalej :

W roku 1817 Aleksander I dekretem swym z dnia (28. lutego) 12. marca 817 r. ustanowił „Królewski korpus górniczy“ podzielony na 8 klas, nadając mu zarazem osobny mundur, znamiona, swobody i przywileje.

Administracya górnicza zostawała do końca roku 1824 przy Komisyi rządowej spraw wewnętrznych i policyi. Od tego czasu dekretem z dnia (2.)

8. Nowo urządzona fabryka machin i giserni w mieście stołecznem Warszawie.

W każdym dozorstwie ustanowiony był inspe-

14. grudnia 1824 r. oddał górnictwo pod bezpośredni zarząd i kierunek księciu Druckiemu-Lubeckiemu ministrowi prezydującemu w Komisyi rządowej przychodów i skarbu. Skutkiem rozwinięcia tegoż dekretu i oddzielenia prac ekonomicznych od technicznych, dobra i lasy przeszły znowu w roku 1826 pod zarząd właściwych wydziałów w Komisyi rządowej przychodów i skarbu. Nareszcie, główna dy-rekcya górnicza z dniem 1. lipca 1827 r. została wcieloną, do nowego ustanowionego wydziału górnictwa krajowego w Warszawie, stanowiącego najwyższą władzę górnictwa.

czonych i prezydowanie na posiedzeniach dozor-

Wydział górnictwa krajowego, w którym radca Stanu prezyduje, dzielił się na 4 oddziały : a. ogólny, b. kopalń, c. hut, d. machin i budowli, ktor lub naczelnik dozorstwa, do którego należał W oddziale ogólnym, sam prezy dujący był na- ogólny kierunek i dozór tak działań technicznych czelnikiem, w trzech ostatnich trzej radcy królew- jako i gospodarczych, tudzież kontrola podwładnych skiego korpusu górniczego, każdy w swym oddziale urzędników, asygnowanie wydatków etatami ozna-sprawował urząd naczelnika.

Pod administracyą wydziału górnictwa kraj o- stwa. — Szychtmajster i zawiadowcy kopalń i hut wego zostawało 6 dozorstw, oraz nowo wzniesione byli członkami dozorstwa, do pierwszego należało fabryczne zakłady.    utrzymywanie kasy do drugich zawiadywanie re-

1. Dozorstwo olkusko-siewierskie ulokowane we spective oddziałami. W dozorstwach kopalnianych wsi Dąbrowie pod Sławkowem, zarządzało znajdowali się także markszej dero wie, w obszerniej-wszystkiemi kopalniami i hutami w obwodzie szych zaś dozorstwach hutniczych i kopalnianych olkuskim województwie krakowskiem.    dodawani byli kontrolerowie kasy i magazynierowie.

K. Z.

W sprawie galicyjskich fosforytów.

napisał prof. dr. Władysław Szajnocha.

Trzy tygodnie temu wniósł w Radzie Państwa we Wiedniu minister rolnictwa przedłożenie rządowe obejmujące projekt ustawy, któraby odtąd miała normować wydobywanie wszelkich zwierzęcych lub mineralnych, kwas fosforowy zawierających i do użytku nawozowego zdatnych materyałów w całej Austryi. Paragraf 1. tego projektu postanawia, że odtąd wydobywanie tych materyałów fosfatowych jest zastrzeżone wyłącznie państwu, a zabronione komukolwiek innemu — o ile wszakże te mineralne materyały nie podpadałyby z innych względów pod paragraf 3. ogólnej austryackiej ustawy górniczej z r. 1854. Odnośnie do mineralnych materyałów fosfatowych projekt ustawy wyraźnie wymienia materyały kwas fosforowy zawierające utworzone w jaskiniach, oraz znachodzenia się fosforytów wszelkiego rodzaju. W Galicyi mamy oba rodzaje tych materyałów fosfatowych, chociaż w bardzo różnej ilości. Jaskinie, któreby zawierały w większej cokolwiek masie bądź kości dyluwialnych i allu-wialnych ssaków, bądź namuliska przepojone kałem tych zwierząt lub przedhistorycznych ich łowców,

znane są dotąd w niewielu przecież obszarach Gali-cyi. Okręg krakowski z mniejszemi lub większemi jaskiniami w wapieniach białojurajskich n.p. koło Tyńca, Zabierzowa etc. stoi na pierwszem miejscu, dalej idą Tatry z rozmaitemi grotami w triasowych lub jurajskich wapieniach n. p. pod Magórą lub w Kościeliskach, a wreszcie na ostatniem miejscu Podole z wielu znanemi jaskiniami w mioceńskich gipsach, jak n. p. słynna grota w Krzy wczu koło Borszczowa, inna koło Tłumacza. Z niejednej z tych jaskiń kości ssaków — o ile jakie wogóle tam były — już dawno wyprzątnięte zostały w celach naukowych lub przez okolicznościowych handlarzy, a czy namuliska jeszcze tam pozostałe — przy małej prawdopodobnie zawartości kwasu fosforowego — opłaciłyby znaczne niewątpliwie koszta poszukiwania i wydobywania, nie wiemy wobec braku w literaturze szczegółowych analiz takich namulisk. W galicyjskiej centrali dla odbudowy kraju robią się różne study a nad galicyjskiemi jaskiniami, a nadto osobni specyaliści wysłani byli w jesieni zeszłego roku do Galicyi przez ministerstwo wojny celem

szukania jaskiń i zbierania o nich najprymitywniej- zwykle pod kilku lub kilkunastometrową pokrywą szych wiadomości, ale o rezultacie jednych i drugich płonnych górnokredowych pokładów, jest naturalnie studyów milczą jeszcze czasopisma fachowe, a nawet okolicznością niekorzystną dla odbudowy, która mo-dzienniki. Może więc galicyjskim jaskiniom projekt łaby się odbywać albo sztolniami z wnętrza jarów nowej ustawy tak bardzo jeszcze nie zagraża i te albo odkrywkowo albo szybikami z wierzchu podol-z nich, które przedstawiają z punktu widzenia tury- skiej wyżyny, ale i w Belgii i we Francyi także ma stycznego, krajobrazowego lub naukowego — jak się do czynienia z tak cienkiemi warstwami, a prze-w Krzywczu lub pod Magórą w Tatrach — większe zna- cięż wydobywano je i przez długie lata z korzyścią, czenie zabytku przyrody, może przecież będą oca- Równoważy może tę niekorzystną cienkość pokła-lone przed oczyszczeniem ich z kości lub namuliska. dów szerokie, dotychczas już stwierdzone rozpołoże-Inaczej rzecz się ma z fosforytami znachodzą- nie tych pokładów na wielkiej połaci kraju. Są one cymi się na Podolu galicyjskiem w licznych punktach bowiem już znane nad Dniestrem w okolicy Niżniowa ponad Dniestrem, między Niżniowem a Mielnicą, oraz w kilku punktach między Bukowną a Niezwiskami w dolnym biegu lewobrzeżnych dopływów Dniestru: i Rakowcem na przestrzeni prostolinijnej przeszło t. j. Złotej Lipy, Strypy i Seretu. Znane są te fosfo- 30 kilometrów, dalej również nad Dniestrem koło ryty już oddawna, zajmywali się już nimi (między Mielnicy między Zamuszynem a Chudykowcami, da-r. 1869 a 1871) Petrino, Stur i Schwackhöfer, zmarły lej w dolinach Złotej Lipy między Zaturzynem a Jar-przedwcześnie prof. Fr. Bieniasz szczegółowo opisał horowem, Koropca pod wsią Koropcem, Baryszki koło ich znachodzenić się w r. 1879 w Sprawozdaniach Porchowy, Strypy koło Babuliniec i Ossowiec, oraz Kom. Fizyogr. (Tom XIII), przyczynek ważniejszy do- daleko już na północ w dolinie Seretu koło Czarto-łączył prof. Dunikowski w roku 1889 w Pamiętniku ryi, Nałuża i Warwaryniec, tudzież na południe od Akad. Umiej. (t. XVI), a rozbiory ich chemiczne z lat Dniestru w Horodence. To są punkta już dawno 1879—1889 zawdzięczamy Schwackhóferowi, techno- stwierdzone i rozrzucone na pozór bezładnie na barłogowi Leszko, dr. Wąsowiczowi i prof. Pawlewskiemu. dzo znacznej przestrzeni, ale sądząc z budowy geo-Wiemy zatem, że fosforyty te znachodzą się logicznej tych okolic t. j. w trójkącie, którego pod-w warstwach cenomańskich formacyi górnokredowej stawą byłaby linia Niżniów - Horodenka-Mielnica, w kształcie buł lub konkrecyi powstałych na ośrod- a wierzchołkiem mniej więcej Trembowla lub Stru-kach różnych skamielin, przeważnie gąbek tudzież sów, można z wielkiem prawdopodobieństwom spo-koprolitów, oraz kości ówczesnych ryb i jaszczurów, dziewać się wykrycia warstwy fosforytowej we wielu które widocznie gromadnie żyły w tych płytkich za- jeszcze punktach, bądź w jarach otwartych bądź tokach morza cenomańskiego. Buły te zlepione są w podłożu przez roboty górnicze, lepiszczem marglowem lub piasczystem i tworzą    Na tej więc wielkiej przestrzeni, okrągło licząc

na

z niem razem warstwę zazwyczaj dość cienką — jak co najmniej 2500 kilometrów kwadratowych, mogłyby Bieniasz podaje — 15 do 35 centym. — rzadko grub- się odbywać szurfowania za fosforytami, o ile ponoszą 60 do 100 cm. lub wyjątkowo tylko, jak koło wne szczegółowe zbadanie już stwierdzonych pun-Rakowca nad Semenówką (dopływem Dniestru z pra- któw i ponowny rozbiór chemiczny tych fosforytów wego brzegu nieopodal Niezwisk) mającą większą wykazałyby istotną rentowność ich wydobywania nieco grubość niż jednego metra.    większą skalę. I tutaj (według paragrafu 3 projekto-

W interesie kraju i galicyjskiego przemysłu ży-

Państwo bowiem własnymi organami nie prze-

Analizy chemiczne technologa Leszko i prof. wanej ustawy) jedynym uprawnionym szurfiarzem Pawlewskiego są dosyć zgodne: wykazują one w bu- ¹ Przedsiębiorcą miałoby byc państwo z rozległym łach lub ośrodkach gąbek i miękczaków kwasu fosfo- Przywilejem czasowych lub trwałych służebności, rowego 28-9% i 32'6 (Njezwiska), 31'4 (Horodenka), a nawet wywłaszczenia potrzebnych parcel grunto-30'8 (Przewłoka), 21*9 (Bukowna), a w skale marglo- wycn-wej analizowanej w całości 208°/₀ (Przewłoka). Ogółem zatem biorąc, są one niezbyt bogate w kwas fos- czyć naturalnie należy fosforytom galicyjskim jak naj-forowy, jeśli chcemy je porównywać z rosyjsko-po- rychlejszego i najszerszego wydobywania i zużycia, dolskimi Sylurskimi fosforytami z nad brzegów Uszycy ale czy wszystkie paragrafy tej ustawy tworzyłyby i Kaljusa na północny zachód od Mohilewa, za- najprostszą drogę do podniesienia tej gałęzi górm-wierającymi według Schwackhófera kwasu fosfo- czego przemysłu, można i trzeba wątpić, rowego 23 — 34% (Kalius) lub 24 — 37% (Ładawa,

Mińkowce, Zurzewka). Pomimo to nasze galicyj- prowadzałoby tych szurfowań i robót dobywczych, skie fosforyty nadawałyby się przecież zupełnie tylko najprawdopodobniej wydzierżawiałoby to prawo dobrze do użytku nawozowego w surowym stanie monopolowe przedsiębiorcom chętnym zysku i to na-t. j. bez przerabiania na superfosfaty, skoro, jak turalnie jak największego. Czy przy takiem wydzierża-prof. Pawlewski stwierdził — łatwo się mielą na wianiu prywatnym przedsiębiorcom, mającym już z gó-drobny proszek. Te galicyjskie fosforyty zresztą tak ry w ręku szeroki i twardy przywilej prawa monopolo-rodzajem występowania t. j. w bułach, jak i forma- wego, dałyby się dostatecznie zastrzec żywotne i upra-cyą geologiczną i jak wreszcie ilością procentową wnione interesy miejscowego rolnictwa, narażonego zawartego kwasu fosforowego zbliżają się bardzo w każdym dowolnym niemal punkcie na szurfowania, a nawet zupełnie do niektórych fosforytów francu- służebności i wywłaszczenia? Czy najistotniejszy in-skich : z Ardennów (kw. fosfor. 18°/₀) i z okolicy teres kraju całego i ludności miejscowej nie wyma-Boulogne sur Mer (kw. fosfor. 21%), belgijskich : gałby raczej pewnej ustawowej ochrony przed ewen-z okolicy Herbaye (kw. fosf. 25—27°/₀) lub brun- tualnie zupełnie obcym przedsiębiorcą, który mógłby szwickich z pod Zilly (kw. fosf. 16—20%), które wszyst- tak łatwo stać się najbardziej uprzykrzonym i naj-kie albo były albo są jeszcze wydobywane i to jak natrętniejszym intruzem, przykrym dla miejscowej w Belgii lub w Normandyi nawet na wielką skalę, uprawy ziemi, już tak bardzo w ostatnich latach Niewielka grubość ich pokładów — zaledwie kilkana- przez wojnę poszkodowanej?

ście do kilkadziesiąt centymetrów i to, że leżą one    Paragraf 8 projektu ustawy uprawniający za-

WSPOMNIENIA POŚMIERTNE. Ś. p. Aleksander Godek.

wiczną walką o prawa robotnika polskiego, o szkołę polską, o czytelnię, z niemiecką i czeską zachłannością.

Ś. p. A. Godek, zamiłowany w cichej pracy, z głębokiem poczuciem praw naszych, trwał na posterunku, chroniąc robotnika polskiego, otaczając opieką szkołę polską, ochronkę i czytelnię, wspierając Macierz Cieszyńską. Interesował się żywo i serdecznie każdą pracą organiczną w Polsce. Nowo powstające przedsiębiorstwa przemysłowe i fabryki, jak np. garbarnia w Rzeszowie, tkalnia w Korczynie, zaliczały go do pierwszych swoich akcyonaryuszów. Gdy rozpoczęła działanie Komisya kolonizacyjna, przystąpił jako członek do Banku ziemskiego w Poznaniu i do tamtejszego Towarzystwa budowlanego. Zakładowi im. Ossolińskich przesyłał zebrane rękopisy i kopie histo-do muzeum w Rapperswill

Z szeregu górników polskich ubył człowiek, którego życie całe wypełnione było przezacną pracą, wierną, zawsze gorącą miłością ojczyzny.

Ś. p. Alexander Godek urodził się w roku 1842 w Gorlicach, z ojca Ludwika i matki Wiktoryi z Lenkiewiczów. Ukończywszy gimnazyum św.;Anny w Krakowie, odbył studya górnicze w akademii w Schemnitz.

ryczne,

mapy i t. d. Dla Muzeum Przemysłowego w Krakowie zrobił własnoręcznie model szybu kopalni węgla i ofiarował wraz z kompletnym zbio-

rząd państwa do wszelkich przedwstępnych robót w celu wydobywania fosforytów na każdym obcym gruncie i pozostawiający właścicielowi gruntu celem zabezpieczenia swej szkody tylko zwykłą drogę prawną, otwiera drogę poszkodowanym do ciężkich i trudnych procesów i jest właściwie jaskrawym przykładem bezwzględnego traktowania naturalnych praw posiadacza ziemi.

Motywy rządowego przedłożenia tłomaczą wprawdzie, zresztą bardzo słusznie, że ustawa ta ma przyjść do skutku właśnie w interesie austryackiego rolnictwa, gdyż dowozy zagranicznych kwas fosforowy zawierających nawozów t. j. fosfatów — możemy dodać głównie tunetańskich i północno amerykańskich — wskutek wojny zupełnie ustały, lecz ten wzgląd zupełnie usprawiedliwiony dla zachodnich i północnych szczególnie prowincyi austryackich nie wystarcza jeszcze do dostatecznego umotywowania tak wybitnie monopolowego i tak drakońskimi przepisami zaostrzonego ewentualnego wywłaszczania części mniejszej lub większej własności ziemskiej na Podolu, z natury już bardzo urodzajnem, a natomiast poranionem tak ciężko w czasie wojny niezliczonemi strzeleckimi rowami.

Komisya rolnicza izby posłów zaostrzyła jeszcze projekt rządowy, dodając do paragrafu 3 surowe zdanie : „Każdy właściciel gruntu jest obowiązanym ustąpić do użytkowania, za odpowiedniem odszkodowaniem, potrzebne do wydobywania kawałki gruntu“ i wobec tego przepisu każdy posiadacz ziemi byłby absolutnie bezbronnym.

Ustawa nie normuje nawet czasu, przez który ma być ważną i wygląda, jak gdyby miała być wieczną, a przecież po wojnie wrócą normalne stosunki

i import zagranicznych t. j. tunetańskich i północnoamerykańskich fosfatów, oraz produkcya tomasyny wróci przecież najprawdopodobniej do przedwojennych rozmiarów.

Czy można dzisiaj ręczyć, że wydobywanie fosforytów na Podolu galicyjskiem stanie się w przyszłości z pewnością nowem bogactwem kraju?

Można natomiast się obawiać, że zniszczenie niejednego gruntu przez zbyt pochopne szurfowania prywatnych dzierżawców monopolu fosfatowego za ubogimi fosforytami stanie się faktem dokonanym, który odrobić albo naprawić będzie nie łatwem. Czy nie byłoby zatem wskazanem, podobnie jak w przedłożonej obecnie Radzie Państwa nowelli do ustawy górniczej o węglowym monopolu państwowym, zastrzec także krajowi i gminom takie same jak państwu prawa wydobywania fosforytów lub co najmniej pierwszeństwo w dzierżawieniu tegoż prawa przed prywatnymi przedsiębiorcami? Kraj lub korporacye gminne lepiej z pewnością niż państwo, znajdą pośrednią drogę między interesem ogółu i całego państwa potrzebującego gwałtownie fosfatów, a wymogami miejscowego rolnictwa, które przecież tamować wydobywania nawozów mineralnych z pewnością nie chce i nie będzie, lecz musi także dbać o pewność posiadania gleby i o jej nieposzkodowanie.

Ustawa, o której mowa w powyższym artykule, uchwalona została w Radzie Państwa dnia 28 lutego b. r.. w drugiem i trzeciem czytaniu, a referentem jej w imieniu komisyi rolniczej był w pełnej izbie poseł galicyjski inżynier i właściciel dóbr Klaudyusz Angermann.    Redakcya.

Jako inżynier górniczy pracował zrazu w Jaworznie, następnie w kopalni galmanu w Długoszynie i Nie-dzieliskach, wreszcie w kopalniach kolei Północnej na Śląsku, jako zarządca szybów węglowych w Hru-szowie, jako inspektor górniczy w Michałkowicach Przeszedłszy w r. 1907 w stan spoczynku, zamieszkał w Krakowie. Na wszystkich posterunkach, obok nadzwyczaj sumiennej pracy zawodowej, ożywiało go zawsze gorące pragnienie służenia sprawie narodowej. Komu znane są stosunki w jakich pracować przyszło inżynierowi Polakowi, na kopalniach kolei Północnej,

w latach 1870—1897 na Śląsku,    .    , .    , ,    ,

o ile ten górnik byPgorąco czującym patryotą polskim, rem narzędzi górniczych. Za ten mode szy u gor ' ten wie, że placówka to była ciężka, połączona z usta- czego otrzymał złoty medal na wystawie w Cieszynie.

Stanisław Staszic-

Wykaz tabellaczny stanu bań solnych w Polsce.

Nazwiska miejsc gdzie zrzodła słone i banie, oraz ich odległość od siebie.

Położenie

Mile

Zrzodła użyte

Zrzodła nieużywane

Sążnie głębokości studni

Sążnie wysokości wody słoney w studni

Słoność wody, czyli ilość funtów soli w cetnarze wody

Ceruny

Panwie

Roczna ilość

wywarzonej

soli

Roczna ilość siągów drze-

wa

Tyrawa nowo założona bania Huczko Łącko Huisko Tarnawa Szumin Starasol Drohobycz Stebnik Kolpec Solec Modrycz Truskawiec

Opuszczone

Cisów Bolechów Lisowiec

Słoboda czyli Turza wielka Kałusz

Dolina z Bachinią i Ro-śniatowem Nowica

Krasne z Strutynem

Rosolna

Starunia

Sołatwini Krzyszka

Gwozd

Maniawa

Mołodków i Łoiowa Sapów

Delatyn, Zarzyszcze i staw biały Markowa

Peczynice i Mołodnia-

Nachaiowice

Sprynka

co

OO «O r-t CO

Ol

tH tH (M rH CO rH rH

rH tH

to I—¹ i—^ i—*

CS

Przy wzgórku Na wzgórku Przy wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Na równinie Na wzgórku Na wzgórku W dolinie Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Na równtnie Na równinie Na wzgórku

Na wzgórku Na równinie

tH CS tH t—I CS tM GS CS i—I rH t—I iM t—t CS rH tH t-h CS

GO I> CO CS TH TH

CS 1—I CS CO I 1—1

I C-00 CO rtf O CD CS lO CS CS CO 00 00 CO CS lO

^ ^ tO b—^ h-¹* h-*    M    i—i. K*) rn LmI i

MÜ105^ÜlÜlOW00^05<ia>0ÔœoS !

tOtObOI—‘•h-^tOtOtOl—‘tOtOH-^tOCOtObSi—Li—Ł CJCatOOSOSMCOCJlÜI^üicD^tOCOWOia)

te""

U)

tH rH rH rH

JOrf^COt— ►fn©tO©05C3<]»-‘.OOQOOO©CO

ê i § g s's'è s'gVs sVfeVs s

tO MH

© ©

CO lO

l> o

T—t CS

to to

^ 14^

tyn

Łańczyn i Pererów

Kluczów

Jabłonów

Kossów

Pistyn

Utorup

Kosmacz

Kuty

Ol Ol Ol rH rH tH rH tH

W nizinach Na wzgórku W dolinio Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku Przy wzgórku Na równinie Przy wzgórku

Na równinie Na wzgórku

W dolinie Na równinie Na wzgórku W nizinie Na wzgórku Na wzgórku Na wzgórku W dolinie Na równinie

rH Ol yH (M rH rH tH

'-‘tOKlo

i—( th CS

K-1. I—L I—i.    L    , >.

tûOÜlO^lCTvICOS^

CS

to

<M co ^ I co

GO IO lO

CDłHWrilrHHH

o o o o °0 ^

CO CD T—i CO

70,000

19.600

33.600 39,200 10,920 10,080 10,080

12.600 9,800

10,220

sssgggllS! 11 SpSooSGgssssgooo.oo^s i

gggooogooo OO Soooooooooooooioo¹

I-¹ co

to

H H to to to M* to to to

I—^ I—*■ | MM

tO tO tO tO 03 to to to ©to^oo©oo^co© ©-a

lO lO

O ^ CS CO CS lO CS TH lO 1—1 tH    t—I    HrlrIHH

to to

O i—¹

tototototototototo i—‘i—Lotto^-^i—‘■ost—*■

to

__eo

to to

tH h CS CS co

00

tO tO ł—*- M-¹ tO

103,600

5.600

36.400 49,000

15.400 15,400

32.200

18.200 17,640

1,400

9.601

LO

© © © © © iO

©©©©©©o©©

©iOCOCOCO©lO©CS S 5 O? 00 «3 Ttł

Próby są

brane wśród lata na

1—

CD

a>

CL

<D

co

g

1813.

Stanisław Staszic.

Wykaz tabellaczny mieysc soli kopalney i źródeł słonych na około Karpatów.

Kopalnie soli z strony połnocney Karpatów w Polsce.

Kopalnie soli z strony południowey w Węgrzech

Kopalnie soli z strony wschodniey Karpatów w Mu danach i Wołoszczyźnie

Kopalnie soli z strony zachodniey w Siedmiogrodzie

Dalszy ciąg źródeł słonych

Dalsze kończenie

źrzodeł słonych

Wieliczka

Bochnia

Źródła słone z strony północney w Polsce

Słońsk

Raciążek

Busk

Tyrawa

Huczko

Lacko

Tarnawa

Sumin

Starasol

Drohobycz

Stebnik

Kolpec

Solec

Modrycz

Truskawiec

Nahaiowice

Sprynka

Cisów

Bolechów

Lisowiec

Słabada cz li Tu

Rhenaszek

Sandorfalva

Sgofalva

Hust

Sowar

Sol kopalna iesz-cze niedobywana

Kuczniki Okno Telaga Okno Kempina Okno Rymnik

Sol kopalna iesz-cze niewydoby-wana

Wisakną

Poraid

Thorda

Kolos

Szek Desacna

Sol kopalna iesz-cze niedobywana

Drago mir

Sugatek

Micholika

Talaborfalva

Guilafalva

Visk

Czosmofalva

Grozest

Przy pasie Oytos w górze Kissha-vasz

Tamże w górze Keczkeshavasz Nad rzeką Lipsa Nad rzeką Wran-Zrzodła słone ze za Putna strony południo- Nad rzeką Zabola wey w Węgrzech Putna

Tergawist Fokszan

Heltau Udwarhelli Homorod St. Pal Homorod St. Mar-

ton

Sawor

w Powiecie Be-

Źródła Słone

regher Sohartany w Powiecie Lip- Wyśnice towskim

Konrod

Sofalva

Kopis

Almas

Homorod St. Peter Homorod St. Mar-

ton

czą

Kałusz

Bachinia

Dolina

Rożniatów

Nowica

S truty n

Krasne

Rosolna

Starunia

Sołatwini

Gwozd

Kryszka

Maniawa

Mołodków

Nadworna

Hojowa

Lanczyn

Iwanowce

Sopów

Delatyn

Zarzycze

Staw biały

Markowa

Mołodiatyn

Peczyniżyn

Kolomea

Pererów

Kluczów

Jabłonów

Kossów

Pistyn

Utrop

Kosmacz

Kuty

Lubenka

Kaczniki

Slatyna Pryłuczyk Koroma Slatyna Runk Satszawica Slatyna Plissi Slatyna Płosi Solka

Slatyna Mare

Portiesty

Slatiora

Trestini

Baia

Szowata Soafalva Korond

Kukulo Kemeny-falva Saskna Orsowa Felso Baiom Gorgeni Orosfalu Gorgeni Szent-Imre

Also-ldets Szas Regen Felso Sug Pata

Tekendorf

Ketelend

Olach-Pintek

Pasmos

Szek

Billak

Saio Udwarheli Szas Nyires Nagy Erenye Köwar Remete

Homorod Kemeny-falva

Szitas Kerestar

Kerestur-falva

Keratson-falva

Bozofd

Lovete

Abosalva

Retsenyed

Udwarhelly

Fiat-falva

Gal-falva Felso Banom Kukullovar Borzas Kis Soras Szent Miklos

Udwarheller

Kükelburger |

Szeret falva Szombatelke Hessat

Saio Kerestur

St. Andras

Nez

Kayla

Kentelke

Magyaros

Sotelke

Simontelke

Kiso-esküllo

Nagi oesküllo

Felso-Borgo

Also Borgo

Oros-Borgo

Balas-Falva

Feketelak

Bonez-Nyires

Doboka

Krytsze

Wengorany

Okno

Zrzodła słone.

Heltau

Wisakna

Kis-Almas

Maros-Uivar

Iklod

Buzas-Bacsard Also-Rakosd Peter falva

Reps

Garad

Gald

Samson

Sovarod

Szabad

Remete

Nagy-Ernye

Kossvenyes

Mozo-Madaras

Desakna

Po

wia

ty

Albeński

Gepser

Maros

Thorda Balia St. Imre Saokna Erdös sakal Weiz

Görgeni Grosfalu

St. Marton

Also ldets

Hesdat

Mikes

Magiaros

Oesowa

Kintses

Soospatak

Poraid

Felso-sug

Also-Sug

Septer

Szasakna

Desmer

Katelend

Batos

Pasmos

Olach-Pintek

Nagy-Ida

Waiola

Szas-Banica

Tekendorf

Billak

Thorder

Kolas

Szeh

Tohal

Viragos-berek

Malom

Somkut

Somkerel

St. Margita

Szas Nyires

Saio-Udvarhelly

Magiar Nemegye

Olach Nemegye

Dees

Füge

Magosinart

Betlen

Esepan

Nis-Kaion

Nagi-Kaion

Nagy-Losna

Szeszarma

Dogmezo

Körzep falva

Hadat

Szeplak

Szas-Pintek

Waad

Trepen

Nagy-Demeter

Jaad

Maromnarka Aszu-Beslereze Feke regy haza

Lelka Remete .

Salnok

Bystrzyca

Köwar

os

••! ZT6I 7IX ‘18 ¹⁰    mu p av

1910

19-47

1573

17-60 16-90 11-20 12 58 11-75

753

1710

—■L

11-75

7-08

8-87

10 87

743

10 — 1040

632

—-L

713

692

719

J*

CS

bc

'3?

ZI6I

■J AV BU}

-êpuzad

BZSZIU -fBU

T3

JJ

2607

2225

2107

1952

1728 1505 1415 15 08 1190

1181

1176

1158

1124

1112

1058

1040

986

979

886

876

827

825

813

fi

fi

fi

rg

BZSZÄAV

-fBU

36-86 18-— 29-78 16-66 31-50 1403 23-20 7-20

19- 08 15-30 23-73 11 — 1826 1070 2030 11-14

17- 77 610 1710 8-90

18- 14 7-—

20- — 610 18*50 426 17-10 8-34 11-90 8 — 11-13 6-57

11- - 903 10-80 6 —

12- 07 632 12= 7 — 1T57 2-80 18"— 4-— 11-12 5-14 10-11 662

o⁵

C/5

.s

fi

■+->

xi

Jd

Gmina

położenia

C/5

'?

Mraźnica

Mraźnica

Borysław

Tustanowice

Mraźnica

Tustanowice

Borysław

Tustanowice

Borysław

Tustanowice

Borysław

Tustanowice

Borysław

Mraźnica

Borysław

fi

CA

>>

.2

JD

.2

O)

Nazwa otworu

fi

JD

or

uiui [ m ₍.ui M nqonj M •jpiMS jojvqo [ eu Bofefepcd -\zsd nzeS osoj; bu^iouzj j

214| Gottfried I. Karla Oleks III. Galicya XVI. |2'03| Buko wice XXVI Union I. Margary Grace |²'°7| Piotr II.

Oleks II. Tadeusz II. Bank XVIII. 1*82| Ks. Poniatowski Bank XIX. Bank XXIII. 1-58 Joanna III. Marta

— Hohenstein

--Rockefeller

Blochówka II. Blochówka I. T~ Monte Carlo I. Gottfried II. Boksal

0*58 Lubomirska III.

11-95

1-98

2-07

2-05

961

|1-71

bo

eô*

fi

Xi

d>> rj

lU9ZBy

>a

■S

|E

gprdoj

B9IUZBjpj

16¹ 6    331

6    338

7    351

7    365

5    358

5! 356

5    361

5! 359

51 367

5    387

5    395

4367

364Î

2711

93

16

18

22

22

22!

24

23

25

27

G\

^-S

S&

AVB{SÄJOQ

9DIAV

-OUB^STIX

165| 144

168 148

173 153

172 164

175 156!

178 151

1791 1531

178 153

182; 155

186; 169

193 170! 27

1941 171! 29

-*ï-

opnuiui j M

gUl M -0M;0 J Z aiUJ iS eXojjnpo^j

fi

-g

>-

wych produkuj ' .

UIGZßy

aPïdoj

bc BOIUZBJJ\[

AVBfSÂJOg

90IAV

-OUBlStlT

ragzBy

1873-78

1983-33

20513-39

2103-52

2113-52!

2083-54

214||3*46

2243-10

220 3-03

|2-97

12-83

112*72

^21

2211

7! —

708-34111041 78

65913 110 83

695T3 115 83

74008 119184

741-86 122183

735*66 117 85

741-18 122 85|

91

86

694-47 127l

666-81 127

661-22 129 87

86

128

625-011

Z8

— ! —I 25421 -

2123-25

-I-i i57il:—

55

1-02

601-4111127 8270-30 -

689-18 —

— 61-6 —1166-699

.2

9I9td0d

OC

Oh

SS .2

sg

11

BOIUZBJ]^

78-40

59-84

83-18

88-31

9692

105 22

110-64

89-33

75-89

77-24

60-99

62 30| 993-361

82-78

60 95| 21-83

JJ

S*"*

toc £

AVBJSÂJOg

JJ

T3

90IAV

-OUBJSnX

333.84 296-10

305-35 293-94

326-41 295-54

356*28 295-49

251-36 293-58

349-10 281-34

361-68 268-86

34807! 25707

338-27 252-65

335-31    248*67

333-79; 225131

319-62|^ 219-49 4059-08 3217-86

261-83

338-25

261-83

6-32

34721

Î9

96-8

c/3

JJ

1917

MIESIĄC

Styczeń

Luty

Marzec

Kwiecień

Maj

Czerwiec

Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Październik

Listopad

Grudzień

Przeciętnie na 1 minutę w roku 1917

w roku 1916 zatem

w roku 1917

Sprawy bieżące.

WOJENNA CENTRALA

Sprawy bieżące.

Ponadto podjęto prace w kierunku wyzyskania torfów drogą osmozy dla celów elektryfikacyi kraju.

Zebranie Koła górników. We czwartek dnia 7-go lutego o godzinie 8 wieczorem odbyło się miesięczne zebranie Koła górników przy Stów. Techników w Sosnowcu z następującym porządkiem obrad: 1) Odczytanie protokułu z poprzedniego posiedzenia, 2) Odczyt p. W. Straszewskiego: „O podsadce płynnej“. 3) Sprawy bieżące, 4) Wnioski i interpelacye.

Huty żelazne w Królestwie polskiem W czasie wojny rozpoczęto w niektórych hutach żelaza na nowo pracę. W przemyśle żelaznym Królestwa polskiego nie ma tego wzajemnego oddziaływania na siebie żelaza i węgla, co na górnym Śląsku, gdyż węgiel nie stanowi podsiawy dla produkcyi hut żelaznych, która opiera się przeważnie na koksie, Koks sprowadza się z Niemiec i z Austryi, bo Polska nie posiada koksami.

Warunki produkcyi nie były korzystne dla fabryk polskich, gdyż musiały one przerabiać stosunkowo liche kruszce i drogi koks, zaś z powodu ubóstwa kruszców zużycie koksu było bardzo wielkie. Od szeregu lat przed wojną zaczęto dodawać kruszce południowo-rosyjskie zawierające 60—66°/₀ żelaza, przez co zmniejszyło się zapotrzebowanie koksu i poprawiły się warunki produkcyi. Oprócz tego są południowo-rosyjskie kruszce znane z czystości. Szwedzkich kruszców nie przerabiano dotąd w hutach w Królestwie polskiem. Krajowych węgli używano głównie do opalania kotłów, dla innych celów hutniczych sprowadzano węgle z górnego Śląska. Z powodu różnych niekorzystnych okoliczności, wynosił własny koszt za tonę surowego żelaza o jakich 10 rubli więcej, niż na górnym Śłąsku. Także stare żelaziwo było w Polsce zawsze drogie. Koszta przeróbki na żelaziwo kujne były przed wojną również wysokie wskutek braku dobrej szamoty, połączeń stopów żelazno-manganowych itd. Bloki żelazne kosztowały 55 rb. i więcej, a gotowe żelazo 80—95 rubli za tonę. Pomimo tego pracowały zakłady przed wojną z wielkim zyskiem, a to głównie z powodu znacznych zleceń państwowych i ceł ochronnych. Wielką część surowego żelaza oddawano przemysłowi uszlachetniającemu.

Wysokie piece w Dąbrowie rozpoczęły znowu pracę w r. 1917. W czasach normalnych było w Królestwie pols. w ruchu 11 pieców wysokich, 13 pieców topiących, 27 pieców mertinowskich, 62 pieców żarowych i 25 pieców do pudlowania. Teraz jest tylko mała część w ruchu. Największą hutą w Dąbrowie jest huta bankowa ; przed wojną była huta ta faworyzowana przez władze rosyjskie, gdyż jej kapitał akcyjny znajduje się w rękach akcyonaryu-szy francuskich. Dostawę szyn kolejowych, osi itd. miała tylko huta bankowa, inne huty fabrykowały głównie blachy i żelazo sztabowe. Oprócz huty Bankowej są w Dąbrowie jeszcze dwie większe huty cynkowe Konstantyn i pod Będzinem, które nąleżą do „Société miniere Franco-Russe“ w Warszawie. Na razie ruch w hutach tych spoczywa. Przed wojną były wysokie piece w Królestwie polskiem, wobec hut w Rosyi południowej zawsze upośledzone. Zwłaszcza dowóz kruszców z Rosyi południowej nie był wystarczający. Teraz ma się dowozić kruszec do Dąbrowy wedle możności z Austryi. Produkcya surowego żelaza należała do najważniejszych warsztatów pracy w Królestwie polskiem i wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zostanie taką i w przyszłości.

Huta żelaenn w Milo wicach, także jedna z większych. starała się kilkakrotnie u władz o pozwolenie podjęcia ruchu w całym zakresie, lub przynajmniej w części. To huta, z którą jsst też złączona huta „Puszkin“ wyrabia specyalnie żelazo handlowe, druty i materyały dla kolei żelaznych. Huta ta porobiła przed wojną szereg zmian i rozszerzyła znacznie swe przedsiębiorstwo, nie mogła jednak dotąd z tych ulepszeń korzystać. Ruch jest od początku wojny zupełnie wstrzymany i przedsiębiorstwo ma wielkie straty wskutek bieżących nie produktywnych wydatków i braku jakichkolwiek zysków.

Gdyby się nawet tej hucie udało rzeczywiście w części podjąć u siebie pracę, to nie ma mowy, ażeby wszystkie przedsiębiorstwa hutnicze w Królestwie polskiem mogły produkcyę na nowo zorganizować. Państwa centralne nie dostarczają odpowiedniej ilości surowców, a dowóz z Rosyi jest odcięty. Wskutek tego rzesze robotników przymierają głodem, wielkie przedsiębiorstwa stoją przed ruiną, podczas gdy analogiczne przedsiębiorstwa austryackie i niemieckie wypłacają wielkie dywidendy i odkładają miliony jako ciche rezerwy.

Jak widzimy i pod tym względem wojna a w szczególności okupacya dała się Polsce bez porównania ciężej we znaki, niż któremukolwiek z państw walczących.

Zużytkowanie torfowisk na ziemiach poiskioh.

Z powodu braku materyałów opałowych zwróciła sekcya przemysłowa Centrali dla gospodarozej odbudowy Galicyi uwagę na wielkie pokłady torfu, które mogłyby dostarczyć nietylko dużej ilości materyałów opałowych, lecz także innych zastępczych materyałów, jak ściółka torfowa, puder torfowy do celów asanacyjnych, oraz włókien dla przemysłów włókienniczych.

Centrala odbudowy Galicyi przystępuje przeto do zorganizowania eksploatacyi torfu, udzielaiąc pomocy przy wydobywaniu, a to w formie niskopro centowego, ratami spłacalnego kredytu maszynowego. W tym celu zabezpieczono na razie 10 kompletnych agregatów do prasowania torfu o wydatności dziennej 100.000 cegiełek. Koszt takiego agregatu wynosi około 50 tysięcy koron, nie licząc siły mo-torycznej, oraz 15 maszyn do kopania sztychowego (w cenie koło 4.000 koron za sztukę).

Dotychczas zbadano torfowiska w okolicy Krakowa oraz nad Wisłokiem.

„Kreditanstalt ‘ a galicyjski przemysł ropny. Wedle informacyi wiedeńskich firma Liftschütz i Segal, która posiada szereg wydatnych szybów ropnych w Borysławiu i znaczne tereny w okolicy Borysławia i w Galicyi zachodniej, zamierza przemienić się w towarzystwo akcyjne. Projektowany kapitał akcyjny wynosiłby X milionów koron. „Kreditanstalt“, względnie należące do jej koncertu Towarzystwo akcyjne rafineryi ropy w Budapeszcie, weźmie udział w tej transakcyi. Rzeczone towarzystwo akcyjne stara się już od lat powiększyć obszar posiadanych terenów ropnych i w tym celu dokonało w roku 1912 fuzyi z firmą „Gesellschaft für Naphtaindustrie“.

Górnictwo i przemysł żelazny w Austryi w r. 1917.

Ze sprawozdania Związku przemysłowców żelaznych

i górników w Austryi przytaczamy kilka danych od-noszącycz się do tych dziedzin życia gospodarczego:

Położenie górnictwa i przemysłu żelaznego było naogół niekorzystne w porównaniu z rokiem ze- .    ...

szłym. Stosunki na rynku węglowym pogorszyły się mieysc, w których znayduią się w kraiach Polski ko-

bardzo znacznie głównie z powodu zmuiejszenia wy- palnie siarki, węgii ziemnych, źródeł siarczanych, skał-dajności pracy robotnika i zawieszenia robót w kil- oleiów ciekących, skał-oleiów stwardłych, bursztynów.

ku kopalniach. Dostawa wagonów była aż do września wystarczającą, od tego czasu jednak brak wagonów spowodował wielkie trudności przy transportach. Z dniem 4. listopada wprowadziło ministerstwo robót publicznych kontyngent dla węgla, koksu i brykietów, przyczem produkty te zostały zajęte. — Pro-dukcya koksu poprawiła się w roku sprawozdawczym; popyt na koks był, jak i na węgiel, olbrzymi i mógł być tylko w części zaspokojonym.

Ruch handlowy w zakresie wyrobów żelaznych podlegał wpływowi komisyi żelaznej ; wyroby żelazne rozdzielano między nabywców. Stalownie ograniczały się jak w roku zeszłym, do pracy dla armii. Fabryki broni i materyału wojennego wszelkiego rodzaju pracowały całą siłą i jedynie dzięki kosztownemu nieraz rozszerzeniu swych warsztatów, mogły sprostać zamówieniom. Większość giserni zajęta była także dostawami dla armii. Zapotrzebowanie odlewów dla budowy maszyn było znacznie większe niż dla budownictwa i celów handlowych.

Przemysł wyrobu drutu rozwijał się pomyślnie z powodu wielkiego zapotrzebowania dla armii, nie mógł jednak pracować w całej pełni wskutek kilkakrotnych przerw spowodowanych brakiem węgla i materyału.

Fabryki lin drucianych podobnie jak i wyrób kabli, przy których używano wyłącznie materyałów zastępczych rozwijały się również pomyślnie. Pro-dukcya rur metalowych podniosła się i mogła na-starczyć zamówieniom ze strony armii i państwa.

Dla armii także pracowały pizeważnie fabryki śrub, osiągając niemal tę samą produkcyę, co w roku zeszłym mimo licznych trudności.

Wielkiem było zapotrzebowanie narzędzi przemysłowych, szczególnie górniczych, stolarskich tudzież pilników i raszpli.

Przemysł wyrobu maszyn rozwijał równie szeroką działalność, jak w r. 1916, ale musiał zwalczać większe trudności. Wiele zamówień było szczególnie w dziedzinie maszyn górniczych i hutniczych, ponieważ zużycie maszyn w czasie wojny i rozszerzanie przedsiębiorstw wywoływały konieczność zastępowania dawnych maszyn nowemi. Zapotrzebowanie maszyn dla przemysłu naftowego było wielkie, jednak pokrywano jo częściowo przez zakupno istniejących już, dawnych urządzeń. Maszyn dla przemysłu cukrowego zamawiano, podobnie jak w roku zeszłym, niewiele. W wielkiej ilości napływały natomiast zamówienia na maszyny dla browarów i gorzelni, dalej na maszyny i aparaty dla przemysłu chemicznego, oraz na maszyny do wytwarzania lodu. Maszyny tkackie, szczególnie do przerabiania przędzy zastępczej i papieru, cieszyły się również wieikim popytem. Wielkie było także zapotrzebowanie maszyn parowych, turbin parowych i kotłów. Wyrób maszyn rolniczych zmniejszył się bardzo znacznie, wskutek czego ceny ich poszły na rynku handlowym niezwykle w górę. Zwiększyły sie nakoniec bardzo zamówienia na żórawie wszelkiego rodzaju, ponieważ brak sił roboczych sprowadza coraz większą mecha-nizacyę pracy.

Stanisław Staszic.

Wykaz tabellaczny

Powiaty

akowski

w Radom.

Pokucie

w obwodzie lwowskim

na

Wołyniu

13

HSH

Ph

MIEJSCA

Czarnków . Krzeszowice Swosowice Dębowa Gór Pogorzyce . Wola .    .

Masłomiącz Przeginia . Żarki .    .

Krzykawka Babice . Kościele . Trzebinia . klasa . Bronowice Osowka Błędów Lipowiec . Obiechów . Niedźwiedź Groiec . Zagórze Gzichów . Małobądź . Zagóra Elementów Strzyżowice Sielec . Modrzejów Błanowiec Stawków . Niesiołowice Dąbrowie k. Żarki pod Li Niłowiec . Miąki .    .

Psary .

Bor biskupi Pogonie . Miękin Filipowice

Szydłowiec

Krosna Teraszów . Węgłów . Starasol . Lacko . Nachaiowiec

Lubień Skło .    .

Postomyty Zawadowice Grudek

Kozów

Krzemieniec .

Dobrzyń . Ostrołęka . Miszeniec . Polaiewo .

o a

|s

Summa . .

Siarki

Źródła siar-czyste Węgle ziemne

Bitu mi na czyli skałoleie ciek.

Skałoleie

stwardłe

Bursztyny

CNI CO

CM t-H t-H CM tH tH

tH

t-H

rH CM tH t—I

tH t—i ^H t-H

H-* h-

T-H TH

T-H rH

1—Ł.

t-H

HCO (MOO

t-H tH tH

2    13    45    9    4    3

1 tfp;

ELEKTROWNIA

F. LORD

Tłuszcz do ma-

elektryczne.

ZWIĄZKOWA

SPÓŁKA Z OGR. ODPOW.

WE LWOWIE,

UL. LEONA SAPIEHY L. 3.

Na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia podwyższenie kapitału z 1,200.000 koron na 5,000.000 koron celem budowy elektrowni okręgowych, pędzonych gazem ziemnym, torfem i wodą.

PRZYJMUJE ZGŁOSZENIA NA UDZIAŁY PO 1000 K.

BIURO TECHNICZNE

Kraków, Lubicz 1.

Telefon 230.

Skład maszyn i artykułów technicznych.

Lokomobile — motory parowe i benzynowe. — Kompletne urządzenia tartaczne, gatry, cyrkularki, heblarki, piły, toczki szmirglowe, wały transmisyjne, tarcze pasowe żelazne i drewniane, łożyska.

Maszyny młyńskie, kamienie francuskie i holendry, gaza jedwabna, narzędzia do ostrzenia kamieni.

Oleje maszynowe i cylindrowe, szyn, uszczelnienia wszelkiego rodzaju, klingeryt, oliwiarki, rury gazowe, łączniki, armatury do wody i pary.

Pompy parowe, transmisyjne, ręczne i elektryczne, studzienki, sikawki, węże gumowe i parciane. Pasy skórzane, bawełniane, parciane, sierściowe i żelazne. — Narzędzia i pilniki.

Przybory elektryczne, dynamo, elektromotory, rozdzielnice, przewody miedziane i żelazne, żarówki, telefony, dzwonki elektryczne. Przewody Materyał instalacyjny.

mr

GALICYJSKIE KARPACKIE | NAFTOWE TOWARZYSTWO AKCYJNE

Biuro centralne : Wiedeń L, Graben 29 Trattnerhof.

I Kopalnie ropy

Rafinerye nafty

Fabryki maszyn i narzędzi wiertniczych.

Dyrekcye kopalń w Borysławiu i Krośnie. — Dyrekcye Rafineryi jakoteż zakładów budowy maszyn i narzędzi wiertniczych w Gliniku

maryampolskim.

rJm

■ä

0000000000000000B00000000000

PAMIĄTKOWY ZESZYT CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO

poświęcony nabyciu przez Kraj Krakowskiego Zagłębia węglowego,

ozdobiony licznemi ilustracyami i mapą poglądową

zawierający artykuły: Fr. Bartloneca, inż. Czerlunczakiewicza, inż. Fr. Drobniaka, Dra Władysława Jahia, inż. Jana Naturskiego, inż. Antoniego Schimitzka, Dra Jana Steczkowskiego, prof. Dra

Wł. Szajnochy, prof. Leona Syroczyńskiego i w. i.

jest do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników polskich (Kraków, ul. Pańska 7) za cenę Kor. 3.

EESSHSSEJnaSBHIslöülHiaEISfSiHIIilllimiHSälüllESSö

E. J. GOBIET’A ZASTĘPCY

Armand Gobiet budowniczy Morawska Ostrawa.

TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, p;ece obrotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE SPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

"N

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1

zakupiła większe ilości materyałówbudowlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami:

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i ma-teryały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-===== teryał dla wież wiertniczych. =====

W oddziale budowlanym:

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną, ciągnioną i szklaną, papę, szkło, wapno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską.

1 Kopalnia węgla f

Wf\M DF\“

Gf

w Sierszy

poszukuje sztygara.

□ □£

D Zgłoszenia wraz z podaniem warunków płacy °i

| i odbytej praktyki należy zwracać do zarządu |

j ......— kopalni „W3NDS“ w Sierszy.

7K

p.

Biuro sprzedaży i spedycyi soli T.W.S.

w Wieliczce

oferuje dostawę wszelkich gatunków soli po cenach umiarkowanych loco salina w Wieliczce.

Czysty dochód przeznaczony na wsparcia dla wdów i sierót po funkcyonaryuszach salinarnych.

Bliższe informacye listownie pod powyższym adresem.

§3319

saga

§33*9

TOWARZYSTWO

I ROLNICTWA WE LWOWIE

DYREKCYA WE LWOWIE, UL ROMANOWlCZA L. 1.

DOM WŁASNY

ADRES TELEGRAFICZNY: TOWARZYSTWO HANDLOWE, LWÓW.

TELEFON NR. 564.

FILIE ORAZ SKŁADY: W BORYSŁAWIU, TUSTANO-WICACH, H U BICZACH, NADWORNEJ I KROŚNIE.

WYŁĄCZNE ZASTĘPSTWO NA GALICYĘ I BUKOWINĘ:

Mannsemanna walcowni rur stalowych bez szwu w Komotau i żelaznych patentowo spawanych w Schönbrunn; Galicyjskiej fabryki narzędzi wiertniczych Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju i Borysławiu ; Fabryki uzbrojeń (armatur) i odlewów z bronzu fosforowego == firmy E. von Munsterman w Bielsku i t, d. ......

TOWARZYSTWO UTRZYMUJE NA SKŁADACH I DOSTARCZA:

Rury wiertnicze, pompowe, gazowe i wodociągowe, oraz wszelkie połączenia do tychże. Kotły, maszyny i pompy parowe; kompletne źórawie wiertnicze różnych systemów, oraz przybory i narzędzia wiertnicze. Liny stalowe, druciane i manilowe. Pasy wielbłądzie, bawełniane i skórzane. Materyały uszczelniające i izolacyjne. Kompletne urządzenia oświetlenia elektrycznego, kompletne urządzenia kuzienne.

-........— Przybory i artykuły techniczne. .............-

81

Sb öS

ARTUR LORIE

_=EEÏ KRAKÓW UL. STAROWIŚLNA L. 19.

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

u!t

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych werke, Wien“, papę dachową,

}bu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegel-posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth).

o fi

Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych

Galicyjska spółka naftowa

„POTOK“

9«

ma

do sprzedania

2°|o brutto

z należących obecnie do „Société française des pétroles de Potok" terenów naftowych w powiecie krośnieńskim, Stary Sambor i Ustrzyki dolne.

Reflektanci zechcą się zgłosić : KRAKÓW - UL. PIJARSKA L. 3, I p.

Obecna cena tej ropy loco Jedlicze 33a25 K.

300 morgów

terenów zbadanych ropodajnych

w pobliżu Bitko wa

z wolnej ręki zaraz do sprzedania.

Wiadomość w Administracyi Czasopisma Górniczo-Hutniczego Kraków, ul. Pańska L 7.

2'":

Draht

iE|lbahnen

' Verläde-

V-.

~\

,8

89 B

J. POHLIG ::

//

Mm

's

Anlagen

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A. w Kolonii.

Koleje linowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeń linowych wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu w Wiedniu, cd cd cd cd Czek P. K. O. Nr. 109.966.

= Adres dia telegramów: JPOHLIG, WIEDEŃ.. t==a

LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

JJ

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności łj=' ".......... ■» przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. «====

Krajowe Towarzystwo Naftowe

w Galicyi.

Centralne Biuro we Lwowie: ulica Akademicka L. 5.

□ eLEBRCVE:

w Borysławiu w Krośnie -

- przewodniczący p. Tadeusz Chłapowski przewodniczący p. Wacław Smakowski.

Celem Towarzystwa jest opieka nad rozwojem górnictwa naftowego..

Członek zwyczajny opłaca oprócz wpisowego K 10*— roczną wkładkę K 50 — Przedsiębiorstwa zaś według wysokości produkcyi.

'zx

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Reprezentacye: w Lubliniej Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. ODaanoDD TELEFON: 0092, 2375, 2377. Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przeprow. wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym.

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—127* ■ od 3—4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

C. K. U PRZY W.

Fabryki maszyn i wagonów L. ZIELENIEWSKI

w Krakowie, Lwowie i Sanoku, Tow. Akcyjne

wyrabia :

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane.

"T

Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe.

------ÿ    Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia

ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice, kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Drzwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t. d.

Motory ropne „Elzeta".

i nim i[

C-.

•"OK

GÓRKA

TOWARZ. AKCVJNE fABRyKI CEMENTU

POLECA

PORTLAND CEMENT

NAJLEPSZEJ MARKI

STACYA KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

•:

!•

•s

••

•s

••

•S

Dr. Leon Rymar.

••

•:

•s

••

••

•s

•S

!•

!•

•J

•t

wydanie

na kredowym papierze z wykresami.

••

••

Treść:

••

••

••

Teorya powstawania ropy. Geologia ropy.

Historya nafty i sposoby jej dobywania.

Produkcya.

Gaz.

Cena surowca.

Robotnicy.

Zastosowanie jej produktów, kon-sumcya nafty.

Konsumcya.

Przemysł rafineryjny.

Import.

Eksport.

Kapitał w przemyśle.

Stanowisko władz.

*«

••

••

••

••

!•

Cena 3‘50 kor.

••

••

••

Do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników Polskich

Kraków, ul. Pańska L. 7.

!•

••

!•

••

VVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVV

[0

i]

[9

♦J

1    BIURO ZWIĄZKU    |

2    GÓRNIKÓW I HUTNIKÓW POLSKICH E

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

tJ

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II.

z mapami....................

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . .

Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu Krakowskim, Dr. Artur Benis ....

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw.......

brosz.......

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych,

F. Jastrzębski....................

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany) .

„ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910 .......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże" na r.

Woda w przyrodzie i górnictwie ....

Podsadzka płynna ...........

Przyszłość polskiego górnictwa, prof. Uni w. Jag. Dr. Wł. Szajnocha Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze

(z ilustracyami), Dr. K. Tołwiński............

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych (z ilustracyami), prof. górn. Karol Miłkowski..............

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman......•...........

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr, W. Petraschek..................

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . .

W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka 1. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet.........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowy

papierze Dr. Leon Rymar...............

W zapadłym szybie, Ludwik Stasiak .    ...........

Niemiecko-polski słownik górniczy, inż. górn, Feliks Piestrak

Koron

i IV.

40 —

2*50

!•—

3*60

99

99

11

11

11

3*—

2*—

10 —

6*—

1*—

1910/11/12/13/14    . .

—'80 —*30 —•30

1-50

1*50

3*75

1-90

250

1*25

3*75

—•50 30 —

3*50

14 —

«s

•T

DODATEK DO Nr. 3 CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO W KRAKOWIE.

POGLĄD NA ŹRÓDŁA SOLNE I NAFTOWE TUDZIEŻ NA WARZELNIE SOLI KUCHENNEJ W GALICYI I NA BUKOWINIE.

Napisał Dr. Alojzy Alth.

Wstęp.

W kwietniu 1870 r., wówczas naczelnik warzelni soli w Stebniku, Edward Windakiewicz przysłał komisy! fizyograficznej wykaz będących w ruchu i zaniechanych warzelni soli tudzież znanych źródeł solnych w Galicyi i na Bukowinie. W tym wykazie znajdujemy przy każdej miejscowości z nielicznymi wyjątkami ilość rocznego wyrobu warzonki w cetnarach, a to bez wyjątku czy warzelnia jest jeszcze w ruchu, czy już zaniechana, a przy tych ostatnich także podany rok w którym zaniechanie nastąpiło. Wykaz ten jest więc porządanem uzupełnieniem dawnego spisu między rękopisami w bibliotece towarzystwa naukowego złożonego pod napisem: „Spis wszystkich w Galicyi i na Bukowinie znajdujących się solnych źródeł i szybów nic-wyzyskiwanych przez skarb, zestawiony w roku 1846 z wykazów przez c. k. kameralne administracye obwodowe dostarczonych“ (autor tego spisu nie wymieniony); albowiem w owym spisie właśnie tych rubryk brakuje, które zawiera wykaz p. Windakiewieża. Rubryki te, ściśle rzecz biorąc, należą wprawdzie więcej do statystyki przemysłu, niżeli do fizyografii kraju; gdy jednak z ilości wywarzonej corocznie soli wnioskować można na obfitość znajdujących się w każdem miejscu źródeł w wodę i w części solne, dane te dla fizyografii kraju są ważne, dlatego umieściłem je tu tem-bardziej iż takowe na urzędowych opierają się aktach, a względem warzelni już zamkniętych i zaniechanych w inny sposób nawet otrzymanemi być nie mogą, ponieważ źródła zamkniętych już warzelni nie są więcej przystępne.

Na podstawde tych dwóch wykazów tudzież na podstawie skądinąd zasięgniętych wiadomości, zestawiłem tu poniżej umieszczone dwa spisy wszystkich dotąd znanych źródeł solnych w Galicyi i na Bukowinie, trzymając się co do miejscowości, w których istnieją albo przynajmniej istniały warzelnie soli porządku przez p. Windakiewicza przyjętego. W wykazie Nr. I. obejmującym wszystkie warzelnie, umieściłem w pierwszych trzech rubrykach numer porządkowy, nazwę miejscowości i liczbę, która jest oznaczona na wyłącznej mapie, w czwartej i piątej kolumnie zaś owe przez

p. \\n sdak lewi cza przedłożone dane; w pięciu następujących kolumnach znajdują się wiadomości podane przez Kaequeta w dziele: Neueste physikalisch politische Ueisim in den Jahren 1788 bis 1795 durch die Dazischen und Sarmatischen oder Nördlichen Karpathen“; a w ostatnich czterech kolumnach umieściłem wiadomości z powołanego powyżej spisu urzędowego z r. 1846 wyjęte., sądząc, ze obejmując wszystkie te dane, spis ten może stać się pożądanym materyałem dla fizyografii krajowej. (Zobacz spis Nr. I. na końcu tej rozprawy'). Dodałem drugi wykaz studzien i źródeł solnych znajdujących się w miejscach, gdzie nigdzie nie było warzelni, ułożony przeważnie na podstawie dopiero powołanego spisu z roku 1849. (Zobacz wykaz Nr. II).

Dodaję także małą mapkę*) Galicyi, na której wyznaczyłem nielylko miejsca, gdzie się znajdują kopalnie lub warzelnie soli, ale i wszystkie zaniechane warzelnie tudzież wszystkie źródła solne, a równocześnie wyznaczyłem także miejsca, w których źródła naftowe są juź odkryte i wyzyskane, albo przynajmniej zna-chodzą się wyraźne ślady ropy. Aby nie zapełnić mapy nazwiskami, umieściłem tam tylko liczby odnoszące się do osobnych spisów (III. IV.), a dla wyjaśnienia nadmieniam, że źródła solne oznaczone są liczbami nie-bieskiemi, naftowe zaś czerwonemi.

Z tych spisów okazuje się, że obecnie w Galicyi istnieje 9, na Bukowinie jedna warzelnia soli; najważniejsza co do procłukcyi jest obecnie warzelnia w Stebniku, gdzie ilość tocznie wytwarzanej soli wynosi 127.800 cent., drugą z porządku warzelnią jest Bolechowska (101.500 cent.), potem następuje Lacko (85.000), Delatyn (81.617) i Drohobycz (81.000), Kossów (68.000), Kałusz¹) (66.000), Dolina (64.700) i Kaczyka

*) Ze względu na trudność reprodukcyi ukaże się później P. R.

]) Zobacz: O. Freicherr v. Hingenau. Ueber das Vorkommen und die Nutzbarmachung von Kalizalzen in den Salinendistrikten Galiziens. Verhandlungen der k. k. geolog. Reichsan slalt 1868 str. 26 i udzielony zarządom salinarnym Galicyi rę kopis p. Krippa pod tytułem: „Chemische Untersuchung d*er ost- und westgalizischen Salzgebirgs- und Salinen Hütten Pro-ducte.

(.20.000;; ze zniesionych zaś warzelni najważniejszą była    O obfitości w wodę źródeł nieużywanych na wy-

Ogólne uwagi nad źródłami solnemi.

warzełnia w Utoropie, która dawała po 52.300 cent. ro- twarzanie soli nie mamy żadnych wiadomości, bo pod cznie, i dopiero w r. 1868 zniesioną została. Oprócz tym względem dotychczas żadnych nie robiono spr tej istniało dawniej jeszcze 70 innych strzeżeń, warzelni, które jednak po największej części wkrótce po złączeniu Galicyi z Austryą zamknięte zostały, także z początkiem naszego stulecia pozostało t y 1-    Przy oglądaniu dołączonej mapy uderza nas przede-

n e j i okolic Przemyśla prawie n i e p r z e r-w a n y m pasem trzymającym s i ę g 1 ó w n e-g o ki e runk u wschodnich Karpat aż d o B u k o w i n y, gdzie oprócz licznych źródeł solnych, w jednem miejscu t. j. w Kaczyce, mamy oraz warzelnię i kopalnię soli. Zjawisko to, na pierwszy rzut oka rażące, że w Galicyi zachodniej, gdzie największe istnieją kopalnie soli a nawet w pobliżu tychże tak mało istnieje

k o 18. W miejscach gdzie nie ma i nie było nigdy wa- wszystkiem ta okoliczność, że w Galicyi zachodniej aż rzelni, istnieje w Galicyi 69 studzien i 18 źródeł, na Bu- po dolinę Sanu mało tylko widzimy źródeł solnych, kowinie zaś 26 studzien i 30 źródeł solnych, a doli- które nawet w pobliżu ogromnych pokładów soli ka-c z y w s z y do.ni c li s z y b y d o warzelni uż y- miennej w Wieliczce i Bochni w nieznacznej tylko po-wane i źródła znajdujące się w miej- jawiają się ilości. Przeciwnie w Galicyi wschodniej s c a c li, gdzie nie istnieją warzelnie, ma- gdzie nigdzie niema kopalni soli widzimy ogromną ilość m y przeszło 600 punktó w, n a k t ó r y c li źródeł solnych, ciągnących się odTyrawy sol-woda solna wytryskuje z łona z i em i.

Głębokość studzien na wydobywanie solanki używanych i ich obfitość w wodę jest bardzo rozmaita, w jednych zbiera się solanka naturalnym przypływem z warstw solonośnych, do drugich zaś trzeba wprowadzać wodę słodką, która w kopalni wyługuje warstwy solonośne a następnie jako solanka nasycona wyciągnięta bywa. Wszystkie te solanki galicyjskie są bardzo nasycone a zatem żadnego poprzedniego zgęszczenia nie źródeł solnych da się wszelako wytłumaczyć. Źródło

potrzebują.

I tak w Lacku isnieją obecnie trzy szyby 46 ⁴/e,

sodu, że tym składnikiem mniej więcej nasycić się może. Ilość znajdujących się w wodzie części solnych jest

solne tam tylko pojawić się może, gdzie woda na ziemię spadająca i w takową wsiąkająca, krążąc po wne-57 ⁴/e i 71 sążni głębokie, solankę otrzymuje się przez trzu ziemi natrafia na pokłady lak obfitujące w chlorek sztuczne wyługowanie warstw.

W Dro c hobycz u, jak już za czasów Hacqueta, tak i teraz mamy dwa szyby 24 i 25 sążni głębokie, z obu miarą obfitości soli w owych pokładach zawartej, i wydobywa się solankę naturalną, zupełnie nasyconą długości drogi, którą woda w nich przebyła; ciepłota a to 1534 stóp sześciennych na dobę czyli 560.000 st. zaś wytryskującego źródła jest miarą głębokości, do sz, rocznie.    której woda dostać się mogła. Gdzie więc, jak w Wie-

stępnymi dla wody, od której chronić je może tylko gruba osłona nieprzepuszczalnego iłu, niezawierającego soli. kamiennej. I rzeczywiście tak jest w Wieliczce jak i w Bochni, ogromne tam złożone składy soli wraz z towarzysącymi im iłami solonośnymi otoczone są grubą masą tłustych nieprzepuszczalnych iłów, a przebicie właśnie tych iłów, przy szukaniu soli potasowych były przyczyną zalewu kopalni wielickiej w r. 1868.

Znaczna ilość źródeł solnych w Galicyi wschodniej więc dowodzi, że tam woda ma łatwiejszy przy-

W Stebniku daje jeden s z y b 23 sążni liczce i w Bochni, bardzo potężne w ziemi leżące pokła-głęboki solankę naturalną, drugi 83 sążni głęboki zaś dy soli a pomimo to niemasz licznych a silnych źró-daje solankę sztuczną, obfitość pierwszego wynosi 575 dd solnych, tam owe składy soli muszą być nieprzy-st. sz. na dobę czyli 210.000 st. sz. rocznie.

W Bolechowie dwa istnieją s z y b y, jeden 36³/c a drugi 39³/₆ sążni głęboki, oba dają naturalną solankę a to 1917 st. sz. na dobę, czyli 700 st. sz. rocznie.

W Kałuszu jeden szyb 42° głęboki daje solankę naturalną po 550 st. sz. dziennie czyli 200.750 st. sz. rocznie, dwa szyby zaś po 60° głębokie dają solankę sztuczną.

W Delat y nie istnieją dwa s z y b y dające solankę naturalną, którą wydobywa się z nieznacznej stęp do pokładów soli i iłów solonośnych. Gdzie woda głębokości bo jeden szyb ma 9    V₆, drugi 10 sążni głę-    do samych pokładów    soli dostać się    nie może,    tam z

bokości, razem dają te studnie po 6.000 st. sz. na dobę,    łatwością rozpuszcza    sól kamienną,    a dlatego    źródła

wprost z pokładów soli wytryskające, muszą być albo

czyli 2,190.000 st. sz. rocznie.

W Łan czy nie jeden tylko szyb jest w zupełnie solą nasycone, albo przynajmniej bliskie pun-l-uchu, głębokość onego wynosi 27]/₆ obfitość zaś po 1150 ktu nasycenia, a skład chemiczny częściej w takiej wo-st. sz. na dobę czjdi 420.000 st. sz. rocznie    dzie    rozpuszczonych musi być len sam, co pokładów so-

W Kosowie istnieją    dwa szyby, z któ-    li kamiennej. Wyjątki    okażą się tylko    tam, gdzie    pokła-

rych jeden 48 sążni głęboki daje    solankę naturalną po-    dy soli tak głęboko w ziemi leżą, że źródło z nich    bijące,

400 st. sz. dziennie czyli 146.000 st. sz. rocznie, drugi nim się do powierzchni ziemi dostanie, może się zmie-zaś 85 sążni gleb. daje solankę sztucznie nasyconą. szać z wodą słodką, lub inne składniki ze sobą unoszą-W Kaczyce istnieją dwa szyb\r, którymi wydc- cą, a krążącą po innych wcale szczelinach. Wtenczas bywa się sól kamienną, oprócz tego wywarza się tu jednak skład chemiczny takich solanek nie mógłby być sól z solanki, która się w kopalniach naturalnym spo- stałym, musiałby bowiem uledz bardzo częstym zmia-sobem zbiera. Jeden z szybów jest 31° drugi 46° głęboki, nom wedle obfitości zmieszanej z niemi wody słodkiej. Nareszcie w Utoropach, tej dopiero niedawno zamknie-    Te tu wymienione uwagi podają nam środki do oce-

sz. rocznie.

tej salinie istniały trzy szyby dające naturalną solankę nienia, czyli pewne źródło solne pochodzi z pokładów a mianowicie jeden 9° gleb. dawał po 241 st. sz., drugi czystej soli kamiennej, czy też ze skał tylko małą ilość 19¹/₆ ⁰ głęboki po 538 st. sz., trzeci zaś najgłębszy bo chlorku sodu, a przy nim i inne składniki w wodzie 56³/e sążni głęboki dawał tylko po 179 st. sz., wszystkie rozpuszczalne zawierających; co nam daje wskazówkę trzy studnie razem wzięte dawały więc po 300.000 st. częstokroć bardzo ważną, czy w pewnej okolicy, w której znamy źródła solne, można się spodziewać pokła-

dów soli kamiennej lub nie. Przykłady bardzo nasyco- ku i jodku magnu, jednak dopiero przy wyższych sto-nych wód solnych podają nam źródła solne z Friedrichs- pniach ciepła, chlorek magnowy bowiem przy odparo-hall, Klemenshall, Hall, Sulz i Wilhelmshall w Króle- waniu w zwyczajnej temperaturze w stanie stałym wca-stwie Würtembergskiem, zawierające -od 24 do 26 se- le wydzielonym być nie może, owszem po dojściu podo-tnych części zsiadłych, a dlatego niemal zupełnie chlor- bnej cieczy do pewnego stopnia zgęszczenia wszelkie kiem sodu nasycone, tudzież z Reichenhall w Bawaryi, dalsze odparowanie w zwyczajnej temperaturze ustaje^ z Hall w Tyrolu (25, 416 Cl Na), Isehl-Hallstadt (24,78 Cl Na) i Hallein (23, 61 Cl Na), tudzież z Reichenhall bez domieszania ilu, gdzie więc pokłady te tworzyły w Bawaryi. Źródła te oczywiście stoją w związku z się wskutek odparowania czystej wody morskiej, tam pokładami soli kamiennej. Także używane do znajdujemy w soli od 95 do 99 setnych chlorku sodu, warzenia soli solanki w Galicyi w s c h o- podobnież jak w soli morskiej otrzymanej w tak zwa-dniej są zupełnie nasycone, bo nie wy- nych ogrodach solnych w okolicy Wenecyi i w Sycylii tryskują wprost na powierzchnię ziem i, przez odparowanie wody morskiej przy zwyczajnej tem-al-e zbierają się w studniach i pod ziem- peraturze. Niektóre sole n. p. krystaliczna, bezbarwna sól nych zbiornikach, gdzie mają dosyć cza- wielicka są niemal czystym chlorkiem sodu, a wody su do wyługowania tak znacznej masy wprost z podobnych pokładów czystej soli wytryskują-solonośnych iłów, aby zupełnie nasycić się ma- ce obok chlorku sodu tylko bardzo małe zawierać mogą gly. Częstokroć jednak ilość części zsiadłych w źródłach ilości innych składników. I tak n. p. woda zbierająca solnych a to nawet w takich, które służą do wytwarza- się w kopalniach wielickich w powszechnie znanym nia soli kuchennej, bywa znacznie mniejszą, i tak: w stawku podziemnym, zawiera wedle Torosiewi-Halle w' Prusach wynosi ona tylko 18,890, z których c za ¹) 97,97 procent chlorku sodu, 0,54 chlorku magnu, 17,718 Cl Na, a w innych miejscach tylko 12, 8, 5, a na- 0,20 siarkami wapniowego, 0,62 siarkami magmowego, wet tylko 3 albo 2 setne w stu częściach wody. Podobne 0,08 niedokwasu żelaza i 0,62 części organicznych, słabe solanki trzeba poprzednio przez odparowanie natu- Ciężar właściwy tej wody wynosi: 1,2099. rabie i przy zwyczajnej temperaturze zgęszczać nim do warzenia soli użyte być mogą.

Dlatego też, gdzie istnieją pokłady soli kamiennej

Przeciwnie źródła solne zawierające tylko małe ilości części zsiadłych, albo zawierające je w stosunku zna-Pomiędzy składnikami chemicznymi solanek, chlo- cznie różniącym się od stosunku ilościowego tych skla-rek sodu zawsze o wiele przeważa innemi częściami zsiadłemi, a właśnie dlatego zowią się takie źródła sol-

dników w soli kamiennej, nie mogą pochodzić z pokładów soli, owszem, nasyciły sie w warstwach zawiera-nemi, jednakowoż stosunek ilościowy chlorku sodu do jacvch owe składniki w małej tylko ilości. Bardzo wiele innych części zsiadłych może być i bywa bardzo roz- istnieje skał zawierających małe ilości chlorku sodu i in-maitym.    nych tu powyżej wspomnianych składników, dlatego

zówki znajdujących się w głębi ziemi pokładów soli, a nawet iłów solonośnych.

Woda morska zawiera wedle Bischoffa w stu czę- też słabe źródła solne nie mogą"być uważane jako wska-ściach wody w przecięciu 3,527 składników zsiadłych, a w stu częściach tychże ostatnich pospolicie:

75,786 chlorku sody,

9,159 chlorku magnu,

3,657 chlorku potasu,

1,184 bromku potasu,

4,617 siarkami wapniowego, i 5,597 siarkami magnowego.

Rozpuszczalność tych składników bardzo się różni, najtrudniej rozpuszcza się siarkan wapniowy, dlatego też przy odparowaniu wody morskiej najpierwej osiadać się musi. Jakoż rzeczywiście wydziela się wedle doświadczeń pod tym względem robionych przy bardzo powolnem odparowaniu wody morskiej, po zgęszczeniu pierwotnej ilości wody do 0,7 węglan wapniowy i wodnik niedokwasu żelaza, przy zgęszczaniu do 0,2 osiada siarkan wapniowy wodnisty czyli gips, zawierający przy nieco mocniejszym zgęszczeniu małe ilości chlorku sodu, a przy zgęszczaniu do 0,112 już wszystek gips okazuje się wydzielonym. Dopiero po zgęszczeniu do 0,05 mieszają się małe ilości siarkami magnowego, po zgęszczeniu do 0,03 osiada w nocy zatem przy niższej temperaturze siarkan magnowy, przy wyższej zaś chlorek sodu z chlorkiem magnu, po zgęszczeniu do 0,024 tworzy się przy niskiej temperaturze osad składający się w równych częściach z chlorku sodu i siarkami magnowego, nareszcie po zgęszczeniu do 0,0167 osiada wedle stopnia ciepła, albo połączenie siarkami potasowego z maglowym, albo połączenie chlorku potasu z chlorkiem magnu, albo sól kuchenna, albo nieco siarkami magnowego, nareszcie chlorek magnu z małemi ilościami brom-

Najlepszym tego dowodem były poszukiwania robione za Wisłą w celu odkrycia pokładów soli. Mniemanie, że pokłady wielickie i bocheńskie leżą pod piaskowcem karpackim, i błędne zdania o wieku tej formacyi wzbudzały nadzieje, że tam, gdzie od dawna znane były źródła słabo słone wytryskujące z opoki kredowej, można będzie w głębi natrafić na pokłady soli, lub przynajmniej na mocniejsze solanki. Na tej lo zasadzie bilo w okolicy Szczerbakowa kilka szybów do znacznej bardzo głębokości a najgłębszy w samej wsi Szczerba-kowie niedaleko Wiślicy nawet do 210 sążni, poczem wiercono jeszcze 30 sążni, przebito szare iły trzeciorzędne w których znajdowały się wody zawierające do 2,2 setnych soli, przebito całą formacyę kredową a nareszcie 71 sążni w formacyi Jurassowej a wszystko bezowocnie.

Nawet wody wytryskujące jako źródła naturalne z prawdziwych iłów solonośnych nigdy nie mogą być znacznie nasycone. W tych to iłach bowiem sól zwykle rozsianą bywa w drobnych tylko cząstkach, a przy działaniu wody rozpuszczającej te cząstki solne, ił wyługowany opada i tworzy na dnie nieprzepuszczalną war stwę, wskutek czego świeżo dopływająca woda zawsze tylko iły nad nią leżące wyługować może, a wyługowanie to postępuje bardzo powoli. Z lego wszystkiego się okazuje, że rozbiór chemiczny solanek naprowadzić nas może na naukowo uzasadnione wnioski, co do obecności lub nieobecności w tych miejscach pokładów soli i tym

³) Źródła mineralne w Królestwie Galicyi i na Bukowinie, Lwów 1849.

sposobem stać się bardzo ważną wskazówką dla zamierzonych robót górniczych.

W Bolechowie Drohobyczu Starejsoli

0,120 0,1200

Siarkanu wapniowego Jodku sodu

0,003

ślad

0,0539

Skład chemiczny źródeł solnych w Galicyi.

ślad

0,005

28,800

1,274

Bromku potasu Jodku potasu

Aż do roku 1868 zbyt mało posiadaliśmy rozbiorów Kwasu krzemowego    -    0,0260

wód solnych galicyjskich, aby na tej zasadzie przyjść Ogółem części zsiadłych    26,7b8    26,9175

do wniosków naukowo należycie uzasadnionych.    Ciężar właściwy (galun.) 1 ,-08    1,208

Na j dawniej szemi rozbiorami są: Torosiewicz a    Ilość chlorku sodu w stu częściach

rozbiór źródła solnego w Rosulnej³) i tegoż rozbiory składników zsiadłych:    93,533    81 869    /9,lb i

wywaru (Mutterlauge) z Bolechowa 0, Drochobyczy ² 3),    Rozbiory te dowodzą, że tylko solanki z Bolechowa

i Starejsoli ⁴)    ¹ Rosulnej pochodzić mogą z pokładów soli aczkolwiek i

Źródło solne w Rosulnej ma wedle Torosiewicza lu już zanieczyszczonych, zaś solanka drohobycka i sta-C. G.-l,2087, a w 100 częściach wody zawiera 26,8362 rosolska nasycają się już me w pokładach soli, ale w części zsiadłych, zdaje mi sie jednak, że to nie jest rze- warstwach solonośnego iłu.

czywiste źródło solne, ale solanka z tamtejszych szybów    Wnioski te jednak są niepewne, gdyż brakuje roz-

wvdobyta a tam dłuższem wyługowaniem solonośnych blOTU solanek przed ich częściowem wyparowaniem, bra-pokładów stężona. Za tern przemawia nie tylko wysoki kuje rozbioru otrzymanej soli, i pozostałego na dnie pan-cieżar właściwy (gatunkowy) i niemal zupełne nasycenie    kamienia (Pfannenstein) zabierającego właśnie owi-

wody solą, ale nadto i ta okoliczność, że ani Hacquet ani wyżej powołany spis z r. 1846 nie wspomina o źró- stały, ciłach, lecz tylko o szybach w Rosulnej istniejących. W owych 26,8362 częściach zsiadłych znajduje się 25,0927 chlorku sodu czyli 93,50 na sto, 0,3168 chlorku potasu,

0,60 chlorku magnu, 0,6019 siarkanu sodowego i 0,2150 siarkanu wapniowego.

Solanka zbierająca się w Truskawcn w zamkniętej studni Nr. 1. ma wedle Torosiewicza ⁵) C. w.-1,1958, i za-' wiera w jednym funcie 12 uncyom. 1,404 ziarn części stałych bezwodnych, czyli w stu częściach wody 24,375 części stałych. Ilość chlorku sodu zaś nie została szczegółowo oznaczoną. Tak zwane źródło Ferdynanda w Tru-skawcu zawiera w 1 funcie 472,111 ziarn części stałych, a między temi jest:

chlorku sodu

części składowe, które najsamprzód przechodzą w stan

Jedno ze źródeł solnych na Bukowinie między Wi-śniczem a Berhometem położonych (Nr. 134 na mapie) rozebrał brat mój Wilhelm Alth i znalazł w jednym fun" cie wiedeńskim 368,355 ziarn składników zsiadłych, a zatem w 100 częściach wody 6,98 części zsiadłych, a mianowicie:

tudzież ślady części organicznych i gazu siarkowodowe-go. W stu częściach składników stałych więc znajduje się 90,896 chlorku sodu.

Rozbiory wykonane w r. 1867 odnoszą się do warzelni w Lacku, Stebniku, Kałuszu, Kosowie i Kaczyce ⁶), wT r. 1868 zaś wykonał p>. Kripp także rozbiór solanki wielickiej tudzież rozmaitych odmian soli wielickiej i bocheńskiej. Wedle tego rozbioru zawiera solanka źródłowa w 100 częściach:

273,061

24,637

74,328

52,506

10,124

35,321

chlorku potasu chlorku magnu siarkanu sodowego siarkanu wapniowego siarkanu magnowego węglanu wapniowego

chlorku sodu siarkanu magnowego chlorku magnu bromku magnu jodku magnu siarkanu sodowego siarkanu wapniowego węglanu wapniowego węglanu magnowego węglanu żelazawego krzemionki

1,301

W stu częściach tej wody znajduje się przeto 8,106 części stałych, a w stu częściach tychże składników stałych jest 58,262 chlorku sodu, skąd wynosić możemy, że źródło Ferdynanda wytryskuje z wcale innych warstw jak owa solanka o wiele niżej położona.

w Lacku    Stebniku    Kałuszu    Kosowie    Kaczyce

29.266 24,049 25,860 25,649 25,182 0,100    0.139    0,095    0.043    —

—    —    —    0,066    —

Chlorku sodu Chlorku magnu Chlorku potasu

To nam daje wskazówkę, że w Truskawcu formacya solonośna mioceniczna styka się z warstwami eoceniczne-mi ropodajnemi, co potwierdza także zbadanie geologiczne okolicy.

0,007    0,140    0,170

Z Bolechowa, Drohobycza i S t a r e j s o-1 i znamy tylko skład chemiczny wywarów (Mutterlau- Dwuwęglanu wapniowego 0.009    0,025

0,044

0,492    0,365    0,354    0,400    0.416

ge) t. j. cieczy pozostającej przy odparowaniu solanki Siarkanu magnowego po wybraniu krystalizowanej, czystej soli. Rozbiór tych Siarkanu sodowego wywarów wykonał Torosiewicz i znalazł następujące Siarkanu potasowego składniki:    '    ‘    ‘ Siarkanu wapniowego

W stu częściach wywaru znajduje się:

W Bolechowie Drohobvczn Starejsoli

25.037    22,0372

0,839    2,9175

97,556 97.193 97,500 98,155 98,053

Chlorku sodu Chlorku magnu Chlorku potasu Siarkanu magnowego Siarkanu sodowego

23,591

2,005 Ciężar właściwy (gatunkowy) solanki

Ogółem części zsiadłych 29.874 24,790 26.523 26.158 25.682 W stu częściach składników zsiadłych jest chlorku sodu

1.1928 1,1870 1,2017 1,2031 1,1983 Solanka sztucznem nawodnieniem otrzymana z a w i e r a:

W Kałuszu

W Stebniku

25,209

0,158

0,055

Chlorku sodu Chlorku magnu Chlorku wapniu Siarkanu magnowego Siarkanu wapniowego

26,316

0,665

0,529

0,376

0.170

W Kałuszu

Siarkanu potasowego Ogółem części zsiadłych

chlorku sodu

Ciężar właściwy (gatunkowy) solanki

1,1971

z a-

Chlorku sodu

Chlorku magnu Chlorku wapniu Chlorku potasu Siarkanu wapniowego Siarkanu potasowego Utrata

0,243

Chlorku sodu

0,143

Chlorku magnu Chlorku wapniu Siarkanu wapniowego Siarkanu sodowego Siarkanu potasowego Dwuwęglanu wapniowego Utrata

0,215    —

5,839    5,623 12.862

0,018 1,037

-r cT

1.241

o .p

0,024    240

Wywar czyli ciecz po

w Lacku Stebniku Kałuszu Kosowie Kaczyce

25,249    20,106    8,351    24,981    24,937

0,148 0,291

0.057

1,386

0,574    1,590

—    2,031

Chlorku potasu Chlorku wapniu Chlorku magnu Bromku magnu Siarkanu potasowego Siarkami magnowego Siarkanu wapniowego

„    0,022 „ chlorku wapniu,

„    0,959 „ chlorku magnu,

„ 91,526,, chlorku sodu, iły zaś pochodzące z głębszych części pokładu zawierają:

11,856 % siarkanu wapniowego,

0,026 „ siarkanu sodowego,

0,814 „ chlorku magnu,

86.950 „ chlorku sodu.

Jak już wyżej powiedziano, tenże p. Kripp uskutecznił w r. 1868 także rozbiór chemiczny okazów nadesłanych mu w tym celu z Bochni i Wieliczki. W soli bocheńskiej znalazł on, a mianowicie:

W soli tworzącej żyły wierzchnich iłach

³ W soli ^ z pokładów wierzchnich

W czystej soli

szybikowej ■c ¹---

H W soli z pokładów średnich

c.

CD

97,911

0,041

1,299

97,121

0,0o2

2,093

W Stebniku

—    0,708

25,798    28,288

W stu częściach składników zsiadłych jest

97,417 ‘    92,708

1.2241

Sól przez warzenie otrzymana

w i e r a:

w Lacku    Stebniku    Kałuszu    Kosowie    Kaczyce

96,941    97.884    97,624    98,168    98,067

bra i u kry-

stalizowanych soli pozostała (Mutterlauge) zawier a:

Chlorku sodu

0,224    0,131

Ogółem części zsiadłych 29,060 27,121 32,244 27,284 26,940 Ciężar właściwy wywaru 1,2123 1,2161 1,2799 1,2156 1,2080 Z tychże miejscowości zawdzięczamy temuż p. O. Kripp także oznaczenie ilości części rozpuszczalnych w tamtejszych iłach solonośnych zawartych i rozbiór chemiczny tychże iłów.

Ilość części w wodzie rozpuszczalnych i ich skład chemiczny zmienia się wedle warstw, z których pochodzą. I tak w Lacku składają się te części rozpuszczalne w ile głębokości 69 sążni wydobytym z 3,5% gipsu, 3,0% siarkanu sodowego i 94,0% chlorku sodu, w środku pokładu solonośnego z 10,5% gipsu, 1,2% siarkanu sodowego -i 87,5% chlorku sodu, nareszcie w górnej części pokładu tylko 1 sążeń od nakładu z 20,9% gipsu, 1,0% siarkanu sodowego i 77,8% chlorku sodu, widzimy więc że ilość gipsu wzrasta w miarę ubywania chlorku sodu.

Ił solonośny stebnicki zawiera w górnych warstwach 50%, w dolnych przeszło 60% części w wodzie rozpuszczalnych, sam zaś składa się: z 72,70 % krzemianu glinowego,

„    6,63    „    węglanu żelazawego,

„ 11,05 „ węglanu wapniowego,

„    9,61    „    węglanu magnowego.

Części w wodzie rozpuszczalne składają się w górnych warstwach 8 sążni pod powierzchnią położonych: z 8,245 % siarkanu wapniowego,

„    0,508 „ chlorku wapniu,

0,286 „ chlorku magnu,

90,281 „ chlorku sodu ze śladem chlorku potasu, w ile położonym 66 sążni pod powierzchnią: z 8,962 % siarkanu wapniowego,

„    0,522    „    chlorku    wapniu,

„    1,300    „    chlorku    magnu,

„    0,151    „    chlorku    potasu,

„    87,873    „    chlorku,

nareszcie w ile z głębokości 80 sążni wydobytym: z 7,103 % siarkanu wapniowego,

„    0,207    „    chlorku    wapniu,

„    0,723    „    chlorku    magnu,

„ 90,968 „ chlorku sodu ze śladem chlorku potasu. Iły zanieczyszczające pokłady soli kamiennej w Kosowie zawierają:

64,52 % krzemianu glinowego,

23,51 „ węglanu wapniowego,

4,32 „ węglanu magnowego,

7,38 „ węglanu żelazawego.

Czerwonawe ily stanowiące tamże nadkład iłów solonośnych zawierają :

46,72 % krzemianu glinowego,

16,86 „ węglanu wapniowego,

7,63 „ węglanu magnowego,

1,91 „ węglanu żelazawego,

15,11 „ chlorku sodu,

0,45 „ siarkanu wapniowego,

20,33 „ wody.

Nareszcie szare iły stanowiące podkład soli kamiennej w Kosowie zawierają:

72,66 % krzemianu glinowego,

4,41 „ węglanu wapniowego,

2,31 „ węglanu magnowego,

10,29 „ węglanu żelazawego,

1.12    „ chlorku sodu,

8.12    „ wody i ślady siarkanu wapniowego.

Części rozpuszczalne z iłów solonośnych kałuskieh

a to ze środka solnego pokładu zawierają:

od 7,184 % do 9,510 % siarkanu wapniowego „ 0,011 „

„    0,634    „

., 89.112 .,

Chlorku sodu .    .    . 99,485

Chlorku potasu Siarkanu wapniowego Części w wodzie nierozpuszczalnych    .    .    0,241    0,861    0,652

Utrata wody przy    160

do 170° C .    .    .    0,09310,100    0,081

.    100,127    100,177    99,987

50 05 N 30 <05 lO Ci O CM

oo cTo

0,531

0,0-15

99,918

. .    0,077

0,231

Ogółem .

Sól wielicka zawiera:

mailemi ciałami połączonego, wnosić można, że wody rabczańskie nie pochodzą z warstw soli, ani prawdopodobnie z żadnych właściwych iłów solonośnych, lecz ze skał innych zawierających niezbyt wielkie ilości chlorku sodu. Wytryskują one z szarych i czerwonych iłów, do iłów ropodajnych bardzo podobnych.

Sól

Sól

Sól

Sól

Chlorku sodu Chlorku potasu Chlorku magnu Siarkanu wapniowego 2,597 Siarkanu sodowego    —

Części w wodzie nierozpuszczalnych    2,159    4,029    0,283    6,623

Utrata wody przy 160—170° Ć.

zielona spiżowa szybikowa włóku.

94,939    95,383    "98,715    90,757

0,091    0,199    0,060    —

ślad

0,303    0,919    1,452

_    —    0,736 Rozpołożenie i stosunki geologiczne źródeł

solnych w Galicyi i na Bukowinie.

Ogółem

Z dołączonej mapy przekonywamy się, że niemal 0,392    0,211    0,069    0,530    wszystkie    te    źródła    we wschodniej    części    kraju    tak    gę-

100,178    100,123    100,046    100,098    sio    nagromadzone,    a w    Galicyi    zachodniej    pokłady    soli

Co do solanek wielickich mamy oprócz już wyżej powołanego rozbioru Torosiewieza jeszcze następujące:

1.    Rozbiór solanki tworzącej się przez nasycenie się wody, która od r. 1868 zalewa kopalnie wielickie w najniższych piętrach kopalń, wykonany przez p. A. E s c h k ę w Wiedniu.

2.    Rozbiór solanki wielickiej wykonany przez p. Krippa równocześnie z dopiero wspomnianym rozbiorem tamtejszych soli, jednak bez oznaczenia miejsca skąd ona pochodzi.

3.    Rozbiór solanki z południowej części kopalni (Przecznica Appelshofen) oznaczającej się wonią bromu, wykonany przez p. M. Liii.

1. (Eschka) 2. (Kripp) 3. (Liii) 20,103    23,821    25,539

Chlorku sodu Chlorku potasu Chlorku wapniu Chlorku magnu Bromku magnu Siarkanu wapniowego Siarkanu magnowego Siarkanu sodowego Dwuwęglanu wapniowego 0,046 Niedokwasu żelaza i części organicznych    —

Ogółem części zsiadłych otrzymanych przy 106° C. 20,552 Ciężar właściwy solanki 1,15596

W stu częściach składników stałych było więc chlorku sodu:

w Wieliczce i w Bochni, tudzież źródła solne w Sydżinie pod Krakowem, w Gorzkowie i Slonnem koło Bochni i w Solonce pod Tyczynem, trzymają się podgórza karpackiego ciągnąc się wzdłuż północnych, a w wschodniej Galicyi wzdłuż wschodnich stóp Karpat. Mała tylko ilość tych źródeł leży wśród wyższych gór daleko od stóp Karpat, a gdy tych źródeł jest mało, są cne także więcej od siebie oddalone. Do tych należą: Sól, Rycerka, Pewel, Rychwałd, Sydzina koło Jordanowa, Rabka i Słonne w dawnym obwodzie Wadowickim, Witów, Stary Sącz i Piwniczna w Sądeckim, Ropa w Jasielskim, Prełuki w Sanockim, Hołow-sko w Samborskim, Hołowiecko w Stryjskim, nareszcie Kimpolung, Sadowa i Frnmosa na Bukowinie. O wiele bliżej północnych stoków Karpat, jednak jeszcze otoczone warstwami utworu eocenicznego, leżą źródła w Za-kluczynie, w Tuchowie w obwodzie Tarnowskim, Rzepiennik i Żarnowa w Jasielsldem, Słonne, Tyrawa solna i wołoska tudzież Siemuszowa, w Sanockim, Maniawa w Stanisławowskim, nareszcie Frassyn, Słatiora, Dżemine, Ostra i Stulpikani na Bukowinie, wszystkie inne źródła zaś należą do pierwszego podkarpackiego pasu.

0,102

24,567

26,612

1,20513

Karpaty galicyjskie składają się przeważnie z warstw należących do tak zwanego utworu eocenicznego czyli do najdawniejszego ogniwa formacyi trzeciorzędnej, wzdłuż ich stóp atoli ciągną się bardzo rozwinięte warstwy nowsze, tak zwane mioceniczne, stanowiące ogniwo średnie formacyi trzeciorzędnej. Warstwy te wypełniają całą przestrzeń leżącą między Karpatami a utworami dalej na północ występujące-

1. (Eschka) 2. (Kripp) 3. (Liii)    iitóremi s«:    <,k,'My Fakowa >' >»» w“h?d aż do

Lubelskie, do

97,819    96.965    95,968 ^Sandomierza warstwy kredowe, jurasowe, triasowe i

,    .    , '    [yfpalezoiczne, od Sandomierza przez

Co do zrodel solnych me należących do głównej lor-a0k0Iic Lwowa, Brzeżan i Podhayec nie widać ni-

wpadających okazują się znowu warstwy o wiele dawniejsze, bo należące do utworów dewońskiego i sylur-skiego.

Przestrzeń kraju zajęła li tylko warstwami mioce-nicznerni na zachodzie między Wieliczką a Krakowem .    ..    ..    .    ,.,_jest bardzo wazka, ku wschodowi zaś coraz więcej się

Panych odkopano cztery. Zdrój Maryi najobfitszy w sol^roz,zerza ]>0 pienvsze Warstwv kredowe okazuja sie do zawiera w 109 częściach wody tylko 2,4363 składników^,iero po,cj Kazimierz m nad Wisła, tudzież koło Żółkwi zsiadłych a z tych jest 2,2865 chlorku sodu, wszystkiegj d Lwmvem. Odtąd na południe zaś przestrzeń ta inne składniki zaś tylko w nieznacznej znachodzą sK||Ip/,io\vu sio zwęża

ilości, chlorek sodu więc wynosi 94 100 wszystkich czę-|j Gdzie te utwory mmeeniezne nie są zbyt wyniesio-śti zsiadłych.    |if-.ie Pim je 0krvwaja piaski zawierające glazv tak zwane

Ze stosunku ilościowego tych składników, tudzież^narzu;owe? a miejscami glina mamutowa z ilości kwasu węglowego już to wolnego, już to z roz-jjj 0lóż liajwiększa część źródeł solnych galicyjskich,

" a właśnie te które trzymają się podgórza karpackiego, °) Zobacz Aleksandrowicza: Rozbiór chemiczny trzech wytryskują z formacyi mioccnicznej, której cześć solo-zdrojów wody alkaliczno-słonej, jodowo-bromowej w Rabce ąyinośna osadziła się bezpośrednio przy nieco starszych w Roczniku Towarzystwa naukowego krakowskiego z r. 1887, warstwach formacyi właściwej karpackiej, czyn’ tak

fńjizwanego piaskowca karpackiego, należącego niemal

matyi podkarpackiej znamy oprócz wyżej już wspom..SL,^zje warstw dawniejszych cd formacyi kredowej, Ulanych źródeł trüskawieckich tylko skład chemiczny(Iopiero w głębokich jarach Dniestru i rzek do niego wod rabczańskich, które rozbierał p. Adolf Aleksandro wicz ⁹). W Rabce już w 13-lyin wieku istniała warzelnia.g . która jednak przy małej ilości soli kuchennej w tych Z źródłach znajdujących się tylko wówczas popłacać mo-| gła, kiedy drzewo prawie żadnej nie miało wartości. Zïij 6 źródeł dawniej w. Rabce istniejących a w r. 1813 zasy- Ä,

T. XII. (XXV), stiona 153.

-i

w zupełności do utworu eocenicznego, a niekiedy nawet osadziły się te pokłady solonośne w zatokach dość głęboko w przestrzeń przez ten utwór karpacki zajętą.

Uwagi wielce godnem zjawiskiem jest atoli, że tak jak warstwy piaskowca karpackiego, także warstwy formacyi solnej nachylone bywają przeważnie ku Karpatom, a zatem w zachodniej części kraju ku południowi, we wschodniej zaś ku południowemu zachodowi, skąd na pierwszy rzut oka wnosić można, iż leżą pod piaskowcem karpackiem albo przynajmniej, że są tylko ogniwem tego utworu. Takiem było rzeczywiście przez długi czas zdanie geologów, za którem przemawiała właśnie i ta okoliczność, iż jak dopiero wspomniano, niektóre z tych źródeł leżą w Karpatach wśród warstw nie-ząprzecznie eocenicznych. Zapatrywanie się geologów powoli się zmieniło, a teraz nie masz już żadnego geologa,. któryby uważał warstwy solonośne galicyjskie za należące do piaskowca karpackiego albo nawet za starsze od niego.

Do wyjaśnienia tych stosunków najwięcej przyczyniło się dokładne zbadanie znajdujących się w warstwach wielickich skamielin, które już dawniej przez Filipiego i Gopperta, najdokładniej zaś przed kilku latyT przez Dra Reussa, Profesora mineralogii w Wiedniu, opisane zostały ⁷ 8). Reuss opisał 27 gatunków skamielin, po części zawartych w samej soli wielickiej, po części zaś w warstwach solonośnego iłu, i udowodnił, że warstwy solonośne wielickie co do wieku swego odpowiadają górnym pokładom miocenicznym kotliny wiedeńskiej, to jest tamtejszym iłom nowszym. (Oberer Wiener Tegel und des Leithakalkes). Z owych 274 gatunków bowiem, z których 150 należy" do tak zwanych ot w ornie (forami nif era), 45 (jest nowych diotąd tylko z Wieliczki znanych, 204 zaś odpowiadają skamielinom wspomnianych dopiero warstw wiedeńskich. Piaski i piaskowce w Bogucicach i Krzyszkowicaćh na północ od Wieliczki rozpostarte są nieco nowsze i zdają się zupełnie odpowiadać wapieniowi „Leithakalk“ z okolicy" Wiednia.

Jednak nietylko skamieliny, ale i stosunki geologiczne warstw składających utwór ten solonośny galicyjski przy hliższem a dokładniejszem zbadaniu przekonywają nas, że warstwy te muszą być nowsze od piaskowca karpackiego i innych skal mu towarzyszących.

a) Wieliczka i Bochnia.

Skład geologiczny utworu solonośnego w Wieliczce i w Bochni jest nam dokładnie znany z bardzo rozwiniętych tam robót górniczych. Najdokładniejszy opis Wieliczki zawdzięczamy śp. ZejsznerowiX1), co do Bochni zaś najważniejszą jest praca Haucha⁹) ale i Zejszner w swoich podróżach po Beskidach¹⁰) podaje jakkolwiek krótki tylko opis utworu solonośnego bocheńskiego.

W Wieliczce pokłady solonośne odkryte są w kierunku zachodnio wschodnim na 1500, zaś prostopadłe do tego kierunku na 500 sążni. Głębokość kopalni wynosi już 700 stóp, a przecież w żadnym z tych trzech kierunków nie doszły jeszcze roboty do końca całego utworu. Nie wiemy więc jeszcze na czem spoczywają te pokłady, nie wiemy w jaki sposób stykają się one z warstwami do utworu piaskowca karpackiego należącemi, a tuż przy Wieliczce znacznie rozwiniętemi. Pagórki bowiem, otaczające Wieliczkę od zachodu i południa, z warstw do piaskowca karpackiego należących są złożone, a gdy nachylenie tych warstw równo jak pokładu solnego, jest południowe, Zejszner twierdzi, że leżą na tym ostatnim, że więc ponieważ warstwy solonośne są nowsze, te dawniejsze pokłady zostały przy wydźwi-gnieniu gór przekinione.

Gdy jednak bezpośrednio zetknięcie się tych dwóch formacyi nigdzie dostrzeżonem być nie może, przeto nie ma potrzeby przyjęcia takiego przekinienia warstw, co najmniej bardzo trudno wytłumaczyć się dającego, owszem do wyjaśnienia całego zjawiska wystarcza przypuszczenie, że przy wydźwignieniu Karpat północna ich część wzdłuż utworzonej w linii antyklinalnej szczeliny znowu zapadła się i w zagłębieniu tern zapadnięciem utworzcnem osadzały się pokłady solonośne, których nachylenie faliste może być skutkiem późniejszego powtórnego wyniesienia.

"'Górnicy wieliccy odróżniają trzy odmiany soli: zieloną, spiżową i szybikową. Pierwsza zajmuje wierzchnie poziomy całego utworu i nie znachodzi się w warstwach ale w odosobnionych masach, ze wszech stron iłami so-lonośnemi otoczonych. Wielkość tych brył jest bardzo rozmaita, bo wynosi od jednej stopy sześciennej do kilku tysięcy takich stóp, i tak n. p. komora Michałowice, która powstała przez wybranie podobnej jednej bryły soli, ma przeszło 14,000 stóp sześciennych objętości. Sól spiżowa i szybikowa tworzą warstwy a ta ostatnia pospolicie zajmuje najgłębsze w tym utworze miejsce. Warstwy a ta ostatnia pospolicie zajmuje najgłębsze w tym utworze miejsce. Warstwy tych dwóch odmian • soli nie bywają grube, pospolicie miąższość warstw soli szybikowej nie przechodzi 6 stóp. Warstwy te jednak nie są regularne, owszem częstokroć zbiegają się dwie lub więcej warstw w jeden węzeł, który wówczas dochodzi do znacznie większej grubości, bo do 70 nawet stóp.

Sól szybikowa bywa najczystszą, w niej to wytwarzają się w próżniach śliczne grupy i gromadki dużych zupełnie wodojasnych kryształów soli, a w ogólności sól szybikowa przy rozpuszczaniu w wodzie nie zostawia więcej nad jedną setną domięszań ziemistych. W soli spiżowej natrafiamy tych nieczystości niekiedy do 3,6 a nawet do 10 na sto, a w soli zielonej do 2 na sto. Zwyddc wierzchnie części pokładu bywają najwięcej zanieczyszczone, a to sól szybikowa iłem, spiżowa zaś piaskiem i anhydrytem. Przez domieszanie do soli pół na pół piasku powstaje tak zwany smulec, który przykrywa sól spiżową warstwą od 2 do 6 stóp grubą. Szczególną odmianą soli jest tak zwana sól trzeszcząca, której nazwa stąd pochodzi, że zawiera znaczne ilości gazu wę-glowodowego, zamkniętego w drobniutkich bańkach, które, gdy wskutek rozpuszczania soli w wodzie, ściany ich dochodzą do takiej cienkości, że zawartym gazom oporu stawiać nie mogą, pękają, skąd przy rozpuszczaniu tej soli powstaje pewien szelest.

Warstwy soli bywają od siebie oddzielone pokładami iłów i margli solonośnych, a niekiedy mianowicie w większej głębokości, także warstwami piaskowca, oprócz tego towarzyszą pokładom soli szybikowej i spi-

300 stóp grubej soczewki, której znana wysokość wynosi 1.320 stóp, a w której nachylenie południowe jest bardzo mocne, bo wynosi od 70 do 75 stopni. Pokład ten składa-

żowej cienkie warstwy anhydrytu, w wyższych częściach utworu zaś znachodza się masy gipsu. Sól spiżowa miejscowa obfituje w cienkie warstewki lignitu i w bryły zwęglonego drzewa mającego szczególny mocny ją iły solonośne czerwone, szare albo brunatne z cień-i nieprzyjemny odór przypominający wedle Beudan- kiemi warstwami soli i anhydrytu, tudzież margle niekiedy dolomityczne, cienkie warstwy piaskowca i nare-Caly pokład solonośny okrywa masa iłów nie za- szcie gips. Miejscami i tu rozwija się ów rażący zapach wiera jących soli, a na samym wierzchu występuje, mi a- zgniłych [morskijrh zwierząt, albo zapach czysto ży-nowicie w południowej części kopalni bardzo potężny wiczny i gaz weglowodowy. Skamielin jest tu bardzo układ czerwonego marglu, na nim leżą szare iły lupko- mało, oprócz dużych zębów żarłoczów gatunku Carclia-we z ułamkami gipsu, tudzież piasek ruchomy zycem rias megalodon, znachodza się tylko pnie drzew, szyszki zwany, tworzący pokład 18 do 24 stóp gruby, nareszcie drzew szpilkowych i małe orzechy, następuje żółta glina bezpośrednio pod ziemią urodzajną leżąca.

t a gnijące apłizie i holotorie.

Warstwy soli w tym utworze są równoległe do jego wysokości a zatem stojące co świadczy o wielkich tu Brak soli potasowych i magnowych w soli wieli- zaszłych zmianach położenia. Warstwy soli bywają do-ekiej. tudzież przeplatanie warstw soli pokładami gip- syć cienkie, średnia ich miąższość nie przechodzi 4 stóp. su i anhydrytu dowodzi, że woda morska w zatoce w Skład utworu bocheńskiego przeto jest podobny do wie-klórej osadzały się pokłady wielickie, nigdy nie w y pa- lickiego, tutejszy pokład solny różni się od wielickiego rowala zupełnie, owszem, że pozostająca po wydzieleniu głównie tern, że nie masz tu owych wielkich brył soli chlorku sodu ciecz coraz to nową zmieszała się z wodą zielonej, tudzież, że cały pokład stoi niemal pionowo, morską. Ułożone zaś na przemian z warstwami soli i Tu lepiej znane są warstwy nad i pod pokładem soli anhydrytu pokłady ilu i marglu dowodzą, że ta woda znajdujące się, podkład stanowią szare łupkowe iły nie zawsze była czysta, owszem częstokroć napełniona cienko warstwowane, i tak kruszące się, że najsilniejsze mułem, który wskutek ruchu fal morskich nie zawsze ocembrowanie nie zdoła oprzeć się ogromnemu ciśnie-osadzał się w warstwach regularnych owszem nagro- niu tych warstw. Nadkład zaś, już w grubości przeszło madził się miejscowo i tak sprawił, że utworzony już 700 stóp znany, składa się z szarych margli gipsowych z pod nim pokład soli mógł się miejscowo połączyć z no- szarych, czerwonych i brunatnych niekiedy iłów solono-wym nad nim tworzącym się pokładem, skąd powstały śnych zawierających czasem zaokrąglone bryły piaskow-owe wspomniane węzły. Te masy mułu i piasku tudzież ca z fukoidami albo wapienia i buły pirytu, a poprze-miejscowo pojawiające się zlepieńce, nareszcie szczątki rzynanych żyłami gipsu, na koniec następuje grubszy roślin lądowych i bryły żywicznego lub zwęglonego pokład gipsu, łomami na południe od miasta, niedaleko drzewa zdradzają także bliskość brzegów ówczesnego gościńca do Wiśnicza wiodącego polożonemi odkryty.

lądu.

Wszystko przykrywają warstwami poziomemi a zatem Utwór solonośny bocheński ma wedle Haue h a o wiele później osadzonemi, szare i zielone iły, luźne postać ogromnej, o ile jest znana pół mili długiej a do piaski, a na koniec żółta glina.

(Ciąg dalszy nastąpi).

N.

ROPA W RUMUNII.

74,318 ton, Bucen dostarczył

Wytwórczość ropy w Rumunii wynosiła w r. 1912    240 ton olejów mineralnych, 1,116 ton nafty, 11,711 ton

1,806.942 ton, w r. 1911 — 1,544.847 ton. Największy benzyny. Ogółem wywieziono 86,013 ton. Znaczniejsze udział w tej produkcyi miał okręg Prahowa, który ilości wywoziła Rumunia do Anglii, Egiptu i Francyi. dał około 1‘6 milionów ton rocznie. W okręgu tym przypada na Moreni 900,000 ton, Campine 300,000 ton, w stosunku do produkcyi ropy w Rumunii w r. 1916:

IV» hi.),

K. Ź.

Bustenari 230,000 ton, Tinten 93,120 ton. Okręg Dam-bovica wydał 1912 87,271 ton, okręg Bakawski 27,956 ton.

Przeróbka ropy w r. 1912 była następująca:

Z wytwórczości 1‘8 mil. ton przydzielono rafinery om 1.667,389 ton. Z tego wyrobiono: 352,492 ton benzyny, 345,802 ton nafty, 43,433 ton olejów a 898,011 ton odpadków. Z przeróbki tej spożyto w kraju łącznie około 649,000 ton. Wywóz produktów" ropnych wr r. 1912 wynosił łącznie 846,420 ton, w czem było olei, surowca i odpadków' 318,441 ton; destylowanej nafty 353,564 ton; benzyny 173,816 ton. W stosunku do eksportu w r. 1907 zwiększył się wywóz w r. 1912 prawie podwójnie. Wartość wywozu wr r. 1912 wynosiła 60‘3 mil. lei.

Wywóz produktów naftowych do państw centralnych tak się przedstawiał w r. 1912: Do Niemiec 903 ton ropy (jsurowej), 13,045! ton odpadków", 5,178 ton olejów' mineralnych, 3,097 ton nafty a 61,818 ton benzyny. Wywóz do Niemiec był zatem niezbyt wielki wynosił tylko 84,041 ton. Do Austro-Węgier wywieziono 17,286 ton ropy (surowej), 55,660 ton odpadków",

Wytwórczość całej Europy tak się przedstawia

Rosya dala 72‘8 mil. baryłek (1 baryłka Rumunia 10‘2 mil. baryłek, Galicya 6‘4 mil. baryłek. W pozaeuropejskich krajach: Stany Zjednoczone 3007 mil. baryłek, Meksyk 39‘8 mil. baryłek, Indye Hollen-derskie 137 mil. baryłek, Indye 8‘2 mil. baryłek, a reszta krajów 8‘8 mil. baryłek. Rumunia jest zatem w ogólnej produkcyi światowej na piatem, Galicya na szóstem miejscu. Stany Zjednoczone produkują zatem rocznie 500 razy więcej niż Galicya a 300 razy więcej niż Rumunia.

W ostatnim czasie zbliża się już Rumunia do produkcyi normalnej. Według nadsyłanych sprawozdań wynosi produkeya ropy 320 do 350 wagonów dziennie, zbliża się zatem do stanu pokojowego. Dowóz mate-ryałów odbywa się z Niemiec i Austryi; szwankują jeszcze rafinerye. Zaledwie kilka rafineryi odzyskało dawną swą sprawność i przerabia przedwojenną ilość ropy. Naprawa zniszczonych budynków i dostarczenie maszyn przez mocarstwa centralne pozwoli niebawem na uruchomienie dalszych rafineryi.

¹

) Lehrbuch der chemischen und physikalischen Geologie.

²

) Torosiewicz w powołanem dziele str.

³

r') Tamże str. 99.

⁴

)    Tamże str. ???

⁵

)    Tamże str. 156.

⁶

)    Tamże str. T77.

⁷

) Reuso. Die fossile Fauna der Steinsalzablagerung von Wieliczka in Galizien. Sitsungsberichte der Kais. Akademie der Wissenschaften in Wien IV. Band. I. Abth. 1867.

⁸

1X) Krótki opis historyczno-geologiczny i górniczy Wieliczki Berlin 1843; tudzież Zeiszner Geognostische Beschreibung des Salzlagers von Wieliczka w Leonhard und Bronn neues Jahrbuch für Mineralogie etc. 1844. Str. 513—536.

⁹

)    A. Hauch: Lagerungsverhältnisse und Abbau des Steinsalzlagers zu Bochnia in Galizien. (Jahrbuch der österr. geolog. Reichsanstalt II. 1851 Nr. 3. pag. 30—41).

¹⁰

)    Biblioteka warszawska 1848.