Zeszyt 10.

Kraków, lipiec 1917.

Rok II.

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

Kwestya węglowa w Anglii.

AKC. TOW. ELEKTRYCZNE A SOKOLNICKII WIŚNIEWSKI

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH WAUSTRYI".

Rocznie . . . Kwartalnie . .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. K 18-—

.    „ 4’50 Rocznie . . .

Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12-—

2-—

Cena ogłoszeń : -

Za całą stronę    .    .    K 100*—    za strony    . . . K 25* —

„ */* strony .    .    .    „ 50—    „    ¹I₁₀    „

Zresztą według umowy.

i „ 10—

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem : Związek górników i hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

TREŚĆ:

Archiwum wiertnicze: Dr. K. Tołwiński.

Sprawy osobowe. Sprawy bieżące.

Zestawienie produkcyi gazu. Przemysł górniczo-hutniczy w Król. Polsk.: Julian Hofman, i Przegląd literatury górniczej. Pałąezenie tlenowe w ropie borysławskiej; Stanisł. Myśliwy. | Stowarzyszenia górnicze.

W sprawie polskich dróg wodnych: St. K.

Kwestya węglowa w Anglii.

TEPEGE

TOWARZYSTWO DLA PRZEDSIĘBIORSTW GÓRNICZYCH

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

W KRAKOWIE

Telefon Nr. 534, — Adres telegr.: TEPEGE, telefonem Kraków. CENTRALA: Kraków, Jagiellońska 5. Reprezentacye : Krosno, Borysław, Dąbrowa górn. w Polsce.

I. Dział poszukiwań górniczych.

Geologiczne badanie znachodzeń się ropy, węgla, rud, glinki ogniotrwałej, kamieni użytkowych l budowlanych i. t. d.

II. Dział wiertniczy.

Płytkie wiercenia poszukiwawcze — głębokie wiercenia za ropą, węglem, solą, wodą itd., bądź systemem suchym polskim (t. zw. kanadyjskim), bądź płuczkowym szybkoudarowym lub płuczkowym obrotowym, dyamentowemi koronami do jak największej głębokości z najdalej idącemi gwarancyami.

ill. Dział robót górniczych.

Głębienie szybów o wyprawie murowanej, betonowej, żelaznej, żelazno-betonowej, drzewnej w warstwach zwykłych i wodonośnych. Pędzenie przecznic (przekopów), chodników, wykonywanie podszy-biów, izb maszynowych podziemnych itd. Pędzenie tunelów dla celów kolejowych i dla zakładów wodnych

IV. Dział biura technicznego.

Projektowanie urządzeń nowych kopalń, zmian w istniejących kopalniach oraz wszelkie roboty w zakres miernictwa górniczego wchodzące.

V. Dział towarowy.

Dostarczanie urządzeń kopalnianych oraz wszelkich dla ruchu kopalń potrzebnych artykułów technicznych. Zastępstwo fabryk wykonujących takowe (H. Flottmann i Sp., Boehler i Sp. itd.).

VI. Dział ropny.

Własne kopalnie ropy ; tworzenie Spółek dla eksploatacyi ropy (Krakowsko-bitkowska Spółka naftowa, Polska Związkowa Spółka naftowa) i zarząd tychże. Kupno i sprzedaż terenów naftowych.

VII. Dział węglowy. — Sprzedaż węgla i koksu.

Austriacka Fabryka cementu portlandzkiego

™ w Szczakowej, Galicyi. "

Cement portlandzki normalny i specyalny, dolomit surowy

i palony, wapno hydrauliczne.

Zentrala: WIEDEŃ I., Singerstrasse Nr. 27.— Produkcya: 16.000 wagonów cementu portlandzkiego, 8.000 wagonów dolomitu. — Adres dla telegramów: „K0WAFABRIK WIEN“. — Telefon Nr. 5.496.

Ostatnie wydawnictwa

IOW I

Związek

Górników i Hutników Polskich

PROF. UNIW. JAGIELL. DR. WŁ SZAJNOCHA

PRZYSZŁOŚĆ POLSKIEGO GÓRNICTWA.

Cena 1 Korona.

DR. K. TOŁWIŃSKI

BADANIA GEOLOGICZNE TERENÓW NA WYSPIE SUMATRZE (z illustracyami).

Cena 1 Korona 50 halerzy.

PROF. GÓRN. KAROL M1ŁKOWSKI

UBOCZNE OPORY RUCHU W WYCIĄGACH KOPALNIANYCH.

Cena 1 Korona 50 halerzy.

powstał z wykonania uchwały Zjazdu I-go górników polskich w roku 1906 w Krakowie.

Celem Związku jest: okazywać materyalną, moralną i intelektualną pomoc swoim członkom i przyczyniać się do' rozwoju polskiego górnictwa i hutnictwa.

W tym celu Związek stara się o stosowną pracę dla swych członków udziela im możliwego poparcia. — Organizuje zjazdy naukowe, fachowe i towarzyskie. Ogłasza drukiem prace swych członków z zakresu teoryi i praktyki górniczo-hutniczej.

Związek założył polską SZKOŁĘ GÓRNICZĄ w Dąbrowie (Śląsk austryacki) wydał wiele dzieł z zakresu polskiego górnictwa i hutnictwa.

Posiada własne Biuro w Krakowie, ul. Pańska L. 7.

Wszyscy pracownicy przemysłu górniczo-hutniczego powinni uważać za swój obowiązek moralny

zrzeszać się w Związku Górników i Hutników Polskich

Wpisowe 5 K, roczna wkładka członków 10 K. Przedsiębiorstwa płacą wpisowe 50 K (do dowolnej wielkości)

Wpłaty w Austryi : Czek P. K. O. Nr. 97. 33. Rk bieżący. csssssa Bank Przemysłowy Oddział w Krakowie. > ¹¹    ■■

Galicyjska Siemens-Schuckertowska Spółka

z ograniczoną poręką

Biuro główne: LWÓW, Jagiellońska 7. — Filia: KRAKÓW, Grodzka 58.

wykonywa

ELEKTRYCZNE OŚWIETLENIE, ELEKTRYCZNE PRZENIESIENIE SIŁY, ELEKTRYCZNE KOLEJE, WIELOKROTNE WYPRÓBOWANE SPECYALNE URZĄDZENIA GÓRNICZO-HUTNICZE,

maszyny wydobywcze, popęd walcowni, pompy dla odwadniania, specyalnie stosowane materyały instalacyjne dla forsownego ruchu i niewyszkolonej obsługi, materyały instalacyjne dla kopalni z gazami wybuchowymi, rafineryi nafty, patentowane armatury żarówkowe dla szybów naftowych i t. d.

ARTUR LORIE

KRAKÓW ^

UL. STAROWIŚLNA L. 19.

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych gatunkach wyrobu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegelwerke, Wien“, papę dachową, karbolineum, posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę

szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth) ..... Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych. ■

I Galicyjska spółka naftowa

„POTOK“

• «*

©•

ma

do sprzedania 2°lo brutto

z należących obecnie do „Société française des pétroles de Potok" terenów naftowych w powiecie krośnieńskim, Stary Sambor i Ustrzyki dolne.

Reflektanci zechcą się zgłosić : KRAKÓW - UL PIJARSKA L. 3, I p.

Obecna cena tej ropy loco Jedlicze 33*25 K

300 morgów

terenów zbadanych ropodajnych

w pobliżu Bitkowa

z wolnej ręki zaraz do sprzedania.

Wiadomość w Administracyi Czasopisma Górniczo-Hutniczego Kraków, ul. Pańska L. 7.

:: J. POHLIG ::

",

Verlade-

Anlagen

-Trä

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro^inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A. w Kolonii.

Koleje iinowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeOnowycb wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu*w Wiedniu, noua

= Adres dla telegramów: JPOHLIG, WIEDEŃ. ^

Czek P. K. O. Nr. 109.966.

LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

JJ

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności ■■ przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. ..========

o .jrv o/75.0

Krajowe Towarzystwo Naftowe

w Galicyi.

Centralne Biuro we Lwowie: ulica Akademicka L. 5.

□ ELEGRCYE:

w Borysławiu

przewodniczący p. Tadeusz Chłapowski w Krośnie — przewodniczący p. Wacław Smakowski.

Celem Towarzystwa jest opieka nad rozwojem górnictwa naftowego.

Członek zwyczajny opłaca oprócz wpisowego K 10*— roczną wkładkę K 50' — Przedsiębiorstwa zaś według wysokości produkcyi.

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Reprezentaoye: w Lublinie i Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. □□□□□□dd TELEFON: 0092, 2375, 2377. Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przeprow. wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym,

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—12’/₂ ■ od 3—4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

2eszyt X.

Kraków, lipiec 1917.

Rok II.

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Dla członków Związku :

K 12*—

Cena ogłoszeń:

Za całą stronę . . K 100*— za */i strony . . , 7* strony . . . „ 50— , V₁₀ „    . ..

Zresztą według umowy.

. K 25*--

. t% 10~

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich wAuStryi, Kraków,Pańska7. Nr.tek2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera I Wolffa.

Archivum wiertnicze.

Napisał

Dr. K. Tołwiński.

Pomiędzy geologią a górnictwem powstało starczyć wskazówek będących nieomal pewnikiem zdawna trwałe przymierze, które im dalej, tym wię- bezwzględnym.

cej się zacieśnia. Roboty' górnicze i wiertnicze odsła-    Teorya Alberta Heima o hydrostatycznem ciśnie-

niają niedostępne wnętrza ziemi i dostarczają obfitego niu w głębi warstw znalazła świetne zastosowanie materyału dla spostrzeżeń i wniosków naukowych ;— przy budowie tuneli, znajomość budowy geologicznej geologia zaś z kolei wyświetla wiele zagadnień na- kraju pozwoliła Francnzom na umiejętne założenie tury technicznej bez czego praca górnicza byłaby studni artezyjskich, które kawałkt pustyni Sahary w licznych wypadkach skazaną na błądzenie po zamieniły na zielone oazy. Przy zaopatrywaniu miast omacku i uzależnioną od ślepego trafu tam właśnie, i gmin w wodę w każdym kraju kulturalnym prze-gdzie można ją oprzeć na trwalszych podstawach prowadzone są często systematyczne badania geolo-naukowych.    giczne.

Tworzenie się złóż węgla, jak i wszelkich mi-

My nie posiadamy jeszcze instytutu, któryby

W myśl zasad powyższych geologiczne instytucye nerałów pożytecznych należy do zakresu zjawisk zachodnie służą również i dla celów praktycznych, badanych przez geologię. Charakter i ułożenie po- gromadząc olbrzymi materyał dotyczący geologii kra-kładów w ich stanie dzisiejszym da się niekiedy jowej, materyał łatwo dostępny dla każdego, kto zrozumieć dzięki jedynie zdobyczom alpejskiej interesuje się jakiemkolwiek zagadnieniem czy nau-geologii tektonicznej z doby ostatuiej. Im większe ko wem, czy też praktycznem. doświadczenie gromadzi naprz. przemysł naftowy,

tym wyraźniej zarysowuje się współzależność wystę- z obowiązku gromadził dane dostarczane również powania złóż roponośnych od budowy geologicznej przez górnictwo i wiertnictwo na ziemiach polskich, terenu. Tesame prawa stwierdzamy w Karpatach, na Brak ten musimy, chociaż w małej części uzupełniać Kaukazie, w Indyach — słowem na całej kuli ziem- inicyatywą prywatną. Chodzi nam w danym skiej, jakkolwiek kraj każdy posiada pod tym wzglę- wypadku szczególnie o materyał geolo* dem swoje wybitne cechy indywidualne.    giczy niezwykłej wagi, jaki jest do dy-

Bogatszy od nas w doświadczenia Zachód zro- spozycyi przy biciu otworów świdro-zumiał wcześnie znaczenie płynące ze współpracy w y c h. górnika i geologa i dlatego wszelki przemysł górniczy i wiertniczy jest tam oparty, o ile możliwe, na    Z licznych otworów wierconych w Polsce w ce-

danych podstawowych dostarczonych przez geologię, lach otrzymania wody artezyjskiej, w celach poszu-Zorganizowany i świadomy swych celów przemysł kiwawczyeh na węgiel, sól, rudę żelazną, galmany, zachodni wychodzi z założenia, że pomimo, iż geolo- szczególnie zaś głębokich szybów naftowych, mała gia nie zawsze wszystko zdoła przewidzieć, to jednak tylko część dała materyał przejrzany krytycznie przez praca górnika i wiertnika bez podstaw geologicznych geologa i przechowany w literaturze w formie meżli-skazaną jest w znacznie większej ilości wypadków wej do spożytkowania dla celów dalszych. W więk-na niepowodzenie, niż gdyby to się działo przy szóści wypadków cały materyał, dotyczący niekiedy współudziale geologa. Oprócz tego wiadomem jest, szybów bardzo głębokich, bo sięgających 1500 m. że w wypadkach poszczególnych geologia może do- i więcej, zaginął niepowrotnie. Pozostałe tu i ówdzie

drofila i dzienniki wiertnicze nie posiadają najeżę- będzie pierwszorzędnem źródłem informacyi geolo-ściej żadnej wartości, bo są kreślone przez ludzi giczno-technicznych.

niedostatecznie obznajmionych z zasadami nauki    Pragnęlibyśmy, aby w tablicach tych była cią-

geologicznej.    głość i logika odnośnie do wyboru samego mate-

były ma początku.

W ten sposób geologia i górnictwo poniosły ryału. Byłoby najlepiej szyby przedstawiać grupami w wielu wypadkach straty niepowetowane. Tere- w ten sposób, aby tablica dana odźwierciadlała sto-ny, których budowa geologiczna i war- sunki geologiczne pewnej określonej miejscowości, tość techniczna mogły być zupełnie lub też służyła do zobrazowania przekroju geologi-ustało ne na zasadzie danych z przeszło- cznego w pewnym kierunku. Logiczny jednak ten ści, — są dzisiaj taksamo mało znane, jak układ w naszych warunkach nie zawsze będzie możliwym. W takim wypadku zachowanie materyału Aby zapobiedz chociaż w części takiemu sta- dotyczącego chociażby jakiegoś pojedynczego szybu nowi rzeczy na przyszłość, projektujemy wydawanie będzie rzeczą również wartościową. Często zaś wier-„Archivum wiertniczego“.    cenią próbne, poszukiwawcze poprzestają na jednym

„Archiv urn wiertnicze“ będzie miało szybie, — w tym razie utrwalenie w „Archivum wiert-przeto za zadanie utrwalać profile geo- niczem“ zdobytych danych geologiczno-technicznych logiczne mniej lub więcej zakończonych będzie miało istotnie wagę szczególną :)-

otworów świdrowych z podaniem możliwie wszystkich dat szczegółowych, ma- stytucyi ogólno-krajowej, do której, pomiędzy innemi, j ących j aki e kol w i ek znaczenie techni- i to zadanie-by należało, musimy posługiwać się c ż u.e. Najlepszą formą będą tu przypuszczamy inieyatywą prywatną, mającą ograniczony zakres tablice,' odtwarzające w sposób poglądowy profile działania. Badanie i zestawianie danych odnośnie do geologiczne z dodatkiem wyjaśnień, dotyczących wszystkich otworów świdrowych przekracza — szcze-strony technicznej jak również ciekawszych zjawisk, golnie dzisiaj — siły i możność jednego człowieka, jakie towarzyszyły wierceniu. Materyał w ten sposób Jest to praca raczej zbiorowa. „Archivum wiertnicze“ ujęty będzie przedstawiał niejako treściwą i poglą- wówczas jedynie zdoła zgromadzić materyał bogaty, dową historyę danego szybu. Archivum zaś groma- jeżeli zostanie poparte czynnie przez zainteresowa-dzone konsekwentnie w myśl założeń powyższych nych w tem naszych górników, geologów i wiertników.

Dla braku, jak zaznaczyliśmy, geologicznej in-

Przemysł górniczo-hutniczy w Królestwie Polskiem ).

N apisał

Julian Hofman.

0 Utrwalenie jednak profilów geologicznych w „Archivum wiertniczem* nie zwalnia bynajmniej od gromadzenia i przechowywania próbek geologicznych, które pozostaną zawsze dokumentem pierwszorzędnej wagi. Zawierają one niekiedy np. wartościowy materyał do studyów nad formą, specyalnie zaś nad mikrofauną. Studya te mogą dać podstawę do szczegółow-szego określenia pokładów i do przeprowadzenia ściślejszego    ²) Artykuł ten przeznaczony jest do treściwej części po-

podziału na piętra, wymagają one jednak robienia preparatów    święconej górnictwu i hutnictwu w mającem się okazać zbio-

inie mogą być przeprowadzne szybko na poczekaniu.    rowem dziele: „Polska w kulturze światowej“.

Wstęp.

Rozwój górnictwa i hutnictwa na terenie Królestwa Polskiego w znaczeniu nowoczesnem datuje się zaledwie od kilku dziesiątków lat. Na okoliczność tę wpłynęły przedewszystkiem warunki wspólne poniekąd dla wszystkich przemysłowych krajów, mianowicie niebywały postęp techniki pod każdym względem, ogólne uprzemysłowienie, związane z rozwojem ogólnoludzkiej kultury, oraz w związku z tem olbrzymie zapotrzebowanie na węgiel kamienny, jako paliwo, stanowczo usuwające na miejsce niepoczesne drwa, jak również coraz większe z dnia na dzień prawie wzrastające przystosowanie żelaza do celów przemysłu.

Z tych względów nasz przemysł górniczy i hutniczy rozwijał się w sposób nowoczesny już po upadku państwa Polskiego i z tego powodu bardzo często miał o wiele trudniejsze warunki rozwoju, niż w innych krajach; walczył nietylko o byt wśród złożonych warunków gospodarczych, lecz również i o zachowanie piętna narodowego. Oczywiście w takich warunkach rozwoju znajdując się, przemysł nasz górniczy i hutniczy, będący naturalną podwaliną uprzemysłowienia całego kraju, mógł nie wypełnić

należycie jednego lub drugiego zadania, pomimo to jednak zajął stanowisko poważne pod względem gospodarczym nietylko na terenie kraju własnego, lecz również stał się poważnym objektem w zespole państwa, władnącego Królestwem Polskiem.

Na terenie Królestwa Polskiego znajdują się trzy poważniejsze gałęzie przemysłu górniczego i hutniczego, mianowicie węglowy, żelazny i cynkowy; pozatem przemysł ołowiany, miedziany, siarka i t. d. nie przedstawiają zbyt ważnych gałęzi naszego przemysłu, wobec czego można je ominąć, gdyż charakterystyka tych najważniejszych trzech gałęzi będzie obejmować prawie cały nasz przemysł górniczy i hutniczy.

W dobie porozbiorowej górnictwo węglowe, żelazne i cynkowe w Królestwie Polskiem przechodzi wiele wspólnych losów, a punktem zwrotnym w rozwoju górnictwa po zastoju w okresie upadku państwa Polskiego stanowi rok 1816, kiedy została ustanowiona Dyrekcya Główna górnicza z siedzibą w Kielcach z takim człowiekiem na czele, jakim był Stanisław Staszic. Dyrekcya ta, której oddano w zarząd całe górnictwo w Królestwie Polskiem, rozpoczęła poszukiwania ciał kopalnych oraz otwierała kopalnie i huty.

Dyrekcya Górnicza Główna przetrwała do roku 1825, kiedy zarząd spraw górniczych przeszedł w ręce Komisyi rządowej przychodów i skarbu z siedzibą w Warszawie, a na czele naszego górnictwa stanął

książę Ksawery Lubecki. Zabrano się energicznie do mogą nawet nie nadawać się do odbudowy, jako gruntownej reorganizacyi i rozszerzenia górnictwa; pojęcie praktyczne, postanowiono rozwinąć kopalnie węgla kamiennego oraz zakłady górnicze, zaczerpnięto na ten cel znaczne sumy, pomimo to jednak przemysł górniczy z r. 1913 podnosi tę cyfrę do 800 kim.² (obliczenie nie rozwinął się na większą skalę i kopalnie oraz niezawodnie zbyt wygórowane). Obszar utworów zakłady górnicze musiały uciekać się do zasiłków produktywnych na terenie zagłębia Dąbrowskiego, rządowych, uiszczanych po 600.000 złotych rocznie, zbadany otworami świdrowymi (zagłębie praktyczne) Niektóre zakłady zaczęły upadać, innych nie puszczano wynosi około 200 kim.² Jeżeli zaś temu ostatniemu

Obszar zagłębia Dąbrowskiego węglowego Gae-bler oblicza na 440 kim.², Czarnocki w pracy swej

w ruch zupełnie.

terenowi zakreślimy granice, warunkami ekonomi-Wówczas przyszedł z pomocą górnictwu skarb cznemi podyktowane, pomijając te części zagłębia, Polski, który wziął je pod swoją opiekę i od roku które na podstawie dotychczasowych badań geolo-1833 zaczął prowadzić górnictwo krajowe na swoją gicznych przy obecnym stanie techniki i przeciętnych rękę. Założony w r. 1828, jako jeden z wytycznych (w czasie pokoju) cenach węgla i kosztach wydoby-punktów swej działalności, Bank Polski postawił cia nie opłaciłoby się eksploatować, to obszar ten sobie rozwój handlu i przemysłu krajowego. W tym nie dosięgnie nawet 100 kim.²

celu Bank Polski wspomagał pożyczkami długoter-    Zapasy węgla w łonie ziemi na terenie zagłębia

minowemi albo zakładał kopalnie i zakłady górnicze, Dąbrowskiego, obliczone skrupulatnie przez St. Czar-którymi albo sam zarządzał lub też oddawał w dzier- nockiego w r. 1909 i 1913, wynoszą około 2% mi-żawy.    liardów ton, po obliczeniu zaś strat przy odbudowie

Nie długo jednak było danem Bankowi Pol- pokładów w wysokości 20% pozostaje zapas węgla, skiemu opiekować się górnictwem krajowem, gdyż nadającego się do wydobycia około 2 miliardów ton. w r. 1843 górnictwo zostało odebrane przez rząd    Te obfite zapasy węgla były jednak bardzo

Bankowi Polskiemu i przeszło w zawiadywanie utwo- nieznacznie eksploatowane; oprócz ogólnych warun-rzonego przy Komisyi Skarbu Wydziału górnictwa, ków obcej gospodarki na naszych ziemiach oraz Jakie przyczyny spowodowały odebranie Bankowi wypadków politycznych, wstrząsających krajem i niepolskiemu górnictwa trudno coś pewnego powiedzieć, sprzyjających wytężonej pracy gospodarczej, nieza-Niezawodnie jednak jednym z powodów tego zarzą- wodnie i istota obowiązującego u nas prawa górni-dzenia była ta okoliczność, że przez dziesięcioletni czego stała na zawadzie długi czas należytemu roz-okres swych rządów Bank Polski z górnictwa uczynił wojowi naszych kopalń węgla.

rentowną gałąź gospodarstwa narodowego i stało się    Dopiero rok 1870 stanowi w dziejach naszego

ono łakomym kęskiem, po który sięgnął rząd rosyj- górnictwa węglowego epokę wielce doniosłego zna-ski. Niedługo kazały na siebie czekać wyniki gospo- czenia, w tym roku bowiem wydane zostało nowe darki rządowej. Górnictwo wkrótce zaczęło upadać, prawo górnicze, które oddzieliło własność powierzchni co zmusiło Komisyę skarbu do oddania kopalń i za- od własności wnętrza, pozwalając na poszukiwanie kładów górniczych w ręce prywatne, przeważnie firm i wydobywauie węgla na cudzych terenach nawet cudzoziemskich, które w większości pozostają do- bez zgody właściciela ziemi i na wywłaszczanie przez tychczas ich właścicielami Wydział Górnictwa został posiadacza nadania górniczego powierzchni, potrze-następnie przydzielony do Departamentu Górniczego bnej na urządzenie kopalni. Pod wpływem tego pra-w Petersburgu ; górnictwo rządowe szybkim krokiem wa całe prawie zagłębie Dąbrowskie pokryte zostało zaczęło chylić się do upadku, natomiast rozwijało odrazu nadaniami górniczemi, w granicach których

się górnictwo prywatne.

zaczęły powstawać nowe kopalnie. Od tego czasu

Stopniowe wzrastanie wydobycia węgla charak-

W r. 1876 wszystkie czynne rządowe kopalnie przemysł węglowy szybko rozwijał się aż do wybu-węgla przeszły w ręce prywatne, a od r. 1892 ten- chu wojny, która oczywiście prawidłowe życie ko-sam los spotkał resztę kopalń nieczynnych i nieeks- palń węgla wstrzymała, ploatowanych nadań górniczych.

To jest krótki rys wspólnych dziejów górnictwa teryzuje się szeregiem cyfr następujących: i hutnictwa w Królestwie Polskiem.

w dziesięcioleciu

średnie roczne wydobycie wynoniło

od r. 1792 do r. 1800 „ 1801 „ 1810

1.031 ton 3.540 „ 8.500 „ 56.380 „ 75.780 „ 139.888 „ 157.458 „ 231.070 „ 602.293 * 1,925.038 „ 3,517.624 „

1820

1811

1830

1821

1831

1840

1850

1841

Pozatem odmiennie kształtowały się warunki -powstawania kopalń węgla, odmiennie zakładów żelaznych oraz hut cynkowych, inne również dane rozwoju posiadają te gałęzie przemysłu górniczego, należy przeto oddzielnie omówić zasadnicze i najważniejsze warunki istnienia każdej ze wspomnianych gałęzi górnictwa rodzinnego.

*    1851    „    1860

1861

1870

Węgiel kamienny.

1880

Zagłębie węglowe Dąbrowskie stanowi północno-wschodnią część Śląsko - Morawsko - Krakowskiego zagłębia węglowego i przy określaniu jego granic należy odróżnić dwa pojęcia : a) zagłębie Dąbrowskie _ » 1901    „ 1910    4,855.505 „

w granicach geologicznych, zakreślone od strony i w r- 1913 (ostatnim przedw.) 6,833.588 „

Królestwa Polskiego wychodniami utworów starszych

od produktywnego karbonu, jako pojęcie teoretyczne    Cyfry powyższe wyraźnie uwydatniają szybki

i b) zagłębie Dąbrowskie, jako obszar geologiczny, wzrost wydobycia węgla i rozwoju naszych kopalń, na którym stwierdzone zostały utwory produktywne, które stosunkowo dużą część swego wydobycia wy-zawierające mniej lub więcej bogate pokłady węgla, syłały do Rosyi (w r. 1913 635.173 tony = 10,20% które w obecnym czasie ze względów ekonomicznym całkowitej sprzedaży węgla).

tc

SB

tc

Prawie wszystkie kraje, odgrywające poważniejsze znaczonie pod względem przemysłu żelaznego (z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych i Rosyi) posiadają u siebie ubogą rudę żelazną niewiele bogatszą w żelazo od naszej, z tego powodu dla osiągnięcia jak najekonomiczniejszego biegu wielkich pieców jako przymieszkę do rudy własnej sprowadzają z obcych krajów rudę wysokoprocentową. Wynik dążenia w tym kierunku przedstawia się w ten sposób, ze przetopiona w Królestwie Polskiem ruda żelazna daje średnio 50°/o surowca, to jest tyle, ile osiąga się żelaza z rudy na Śląsku Pruskim i więcej niż w całych Niemczech, Anglii, Francyi i Belgii.

Potrzeby Królestwa Polskiego pod względem paliwa, wyrażone w węglu kamiennym wynosiły w r. 1913 podług przybliżonych obliczeń 8,718.055 ton węgla, z której to ilości węgla dąbrowskiego spożyto 5,973.565 ton, czyli zaledwie 68,52%.

Na te warunki składają się przedewszystkiem opłakane środki komunikacyi w Królestwie Polskiem, dzięki czemu wskutek słabo rozwiniętej sieci kolejowej oraz dróg bitych blizko V* część kraju nie używa węgla kamiennego. Następnie pomimo istnienia w zagłębiu Dąbrowskim doskonale zainstalowanych kopalń węgla stosunkowo duże ilości węgla przychodzą do Królestwa Polskiego głównie ze Śląska Górnego (w r. 1913 1,131.990 ton) z powodu różnych ułatwień taryfowych i częściowo tylko wskutek braku u nas odpowiednich gatunków węgla kamiennego (do wyrobu gazu świetlnego).

W ostatniej dobie przedwojennej przemysł węglowy w Królestwie Polskiem był ześrodkowany w 9 większych towarzystwach akcyjnych, wydobycie których przedstawiało około 95°/₀ wydobyeia całego zagłębia Dąbrowskiego. W przedsiębiorstwach tych znajdowały zastosowanie najnowsze urządzenia i udoskonalenia techniczne, pozwalające każdej chwili w zależności od popytu na węgiel wydobycie swe znacznie powiększyć.

Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem w r. 1912 zatrudniał około 23.000 robotników, obliczonych teoretycznie, co daje praktyczną liczbę robotników (według nazwisk) około 27.000. Robotnikom zostało wypłacone w r. 1912 tytułem płacy zarobkowej 9% milionów rubli.

Oprócz kopalń węgla kamiennego na terenie zagłębia Dąbrowskiego istnieją również kopalnie węgla brunatnego, lecz nie posiadają one poważniejszego znaczenia w całokształcie stosunków gospodarczych.

Żelazo.

Podstawowym warunkiem istnienia w danym kraju przemysłu żelaznego jest przedewszystkiem obecność złóż rud żelaznych w łonie ziemi. Pod tym względem Królestwo Polskie jest stosunkowo mało zbadane, a dotychczasowe wyniki poszukiwań górniczych przedstawiają się w sposób następujący:

1. Zapas rud żelaznych w północno-zachodniej części powiatu Będzińskiego w chwili obecnej wynosi około 1,500.000 ton. Ruda ta zawiera od 30 do 40°/0 żelaza, średnio jednak wyniesie niewiele więcej ponad 30%.

2.    Zapas rud żelaznych w południowej części powiatu Olkuskiego, stwierdzonych na podstawie zaledwie 2-ch szybów o czem'nic stanowczego powiedzieć nie można.

3.    Zapas rud żelaznych w południowo-wschodniej stronie Krakowsko-Wieluńskiego pasma górskiego wynosi od 35 do 70 milionów ton. Ruda ta zawiera od 25 do 37% żelaza.

4.    Zapas rud darniowych w zachodniej części Królestwa Polskiego jest niewiadomy, stwierdzić jedynie można, że znajdują się w wielu miejscowościach.

5. Zapas rud żelaznych na wyżynie małopolskiej wszystkich formacyj geologicznych, zajmujących stosunkowo dużą przestrzeń 3200 kilometrów kwadratowych, jest niemożliwy do obliczenia ze względu na niedostateczne zbadanie tego terenu. Ruda ta zawiera od 20 do 45°/₀ żelaza.

Z powyższego wynika, że z 5 kompleksów zalegania rud żelaznych w Królestwie Polskiem przybliżone obliczenia można przeprowadzić jedynie dla dwóch stosunkowo małych przestrzeni, natomiast większość terenów rudonośnych pod względem zapasu minerału jest niezbadana i wszelkie obliczenia w tym kierunku trzeba traktować bardzo oględnie. Różni badacze do różnych przychodzili wniosków pod względem obfitości rud w naszym kraju. Obliczenia te wahają się od 2 do 37 miliardów pudów, większość jednak obliczeń teoretycznych wykazuje około 18 miliardów pudów, czyli 300 milionów ton.

Wobec olbrzymich przestrzeni zajętych forma-cyami geologicznemi z rudą żelazną na wyżynie małopolskiej, ta ostatnia cyfra zapasów rudy żeiaznej w łonie ziemi w naszym kraju nie wydaje się zbyt przesadną.

Oprócz rudy żelaznej, jako materyału podstawowego do wyrobu żelaza bardzo ważną rolę odgrywa również paliwo, mianowicie (po wyrugowaniu prawie powszechnem węgla drzewnego) koks otrzymywany z węgla kamiennego. Pod tym względem Królestwo Polskie jest upośledzone, ponieważ nie posiada na swym terenie węgla, dającego przydatny do procesu wielkopiecowego koks. Z tego powodu koks sprowadzają zakłady żelazne w Królestwie Polskiem z pobliskiego Śląska Pruskiego i Moraw.

Ważnym historycznie dla przemysłu żelaznego w Królestwie Polskiem zdarzeniem było wzięcie górnictwa krajowego w zarząd przez Bank Polski; wówczas mianowicie rozpoczęto budowę kilku zakładów żelaznych według planów Banku Polskiego, a między innymi i hutę Bankową i Klimkiewiczów pod Ostrowcem ; huta bankowa następnie wyrosła na największy zakład krajowy. Fatalne jednak następstwa miała wkrótce potem gospodarka rządowa. Przemysł żelazny w tym okresie czasu całkowicie podupadł, zakłady żelazne zostały jeden po drugim zamykane, niektóre z nich nie powstały już zupełnie, większość natomiast została sprzedana w ręce prywatne. Temusamemu losowi uległa i huta bankowa, gdyż w r. 1876 po kilkoletniej nieczynności została sprzedana przez rząd Plemiannikowowi i Riesen-kampfowi, którzy utworzyli niezwłocznie dwa dotychczas istniejące towarzystwa: Hutę Bankową, dzięrżawiącą od nowonabywców zakład żelazny tejże nazwy oraz kopalnie rudy i nadania górnicze na rudę na przeciąg 36 lat; drugie Towarzystwo Fran-cusko-Włoskie wydzierżawiło kopalnie węgla i nadania węglowe na 90 lat.

Przejęcie w ręce prywatne zakładów żalaznych w Królestwie Polskiem rozpoczęło nową erę w rozwoju naszego hutnictwa, jednakże również ważnym czynnikiem w życiu przemysłu żelaznego u nas była polityka celna rządu rosyjskiego. W latach 80-tych

Rok

Wyroby gotowe żelazne i stalowe pudów

1833

241.000 613.050 1860    1,383.000

1870    1,730.000

1880    2,678.000

1890    7,768.000

1900    18,220.000

1910    15,300.000

1913    25,541.284

1840

czasu

ubiegłego stulecia zostało ustanowione wysokie cło na przywóz żelaza i stali zagranicznej do państwa Rosyjskiego. Rozporządzenie to kładło silną tamę przenikaniu tych artykułów do Królestwa Polskiego z sąsiedniego Śląska Górnego, wskutek czego zakłady górno śląskie uczuły się mocno ograniczone w swym wywozie. Ponieważ przytem cło na surowice pozostawało niewspółmiernie do cła na żelazo i stal niskie i oprócz tego surowiec w pewnych warunkach mógł być przywożonym nawet bez cła, przeto przemysłowcy śląscy postanowili wyzyskać to położenie, wznosząc zakłady żelazne tuż za kordonem granicznym, to jest w zagłębiu Dąbrowskiem, dla przerabiania w nich surowca śląskiego, który następnie pod postacią wyrobów gotowych żelaznych i stalowych mógł bez żadnego cła być spożywany na terenie Królestwa Polskiego a głównie wysyłany na olbrzymiej pojemności rynek cesarstwa Rosyjskiego. Na tych wyliczeniach handlowych powstało w zagłębiu Dąbrowskiem kilka dużych zakładów, jakoto Huta Katarzyna, Sosnowickie T-wo fabryk rur i żelaza, walcownia żelaza w Milowicach, oraz olbrzymi zakład mechaniczny i kotlarski Fitmer & Gamper.

Ze zmianą jednak konjunktury celnej nowopowstałe zakłady żelazne musiały przystosować się do nowych warunków istnienia i te pomyślnie rozwiązały, a nawet w następstwie powstały jeszcze dwie duże huty żelazne w Częstochowie T-wo B. Hautke i w Zawierciu T-wo Sosnowickich fabryk rur i żelaza. Jednym z regulatorów rynku żelaznego w Królestwie Polskiem i w państwie Rosyjskiem wogóle zjawiła się organizacya w postaci T-wa sprzedaży wyrobów rosyjskich zakładów metalurgicznych, znane pod skróconą nazwą „Prodameta“. Towarzystwo to. założone na zasadach syndykatu żelaznego, pozwoliło przetrwać zakładom żelaznym w Królestwie Polskiem okres bardzo silnego przesilenia ekonomicznego w r. 1908, 1909 a nawet i 1910.

O rozwoju przemysłu żelaznego w Królestwie Polskiem świadczą cyfry porównawcze wydobycia rudy żelaznej, a jeszcze więcej wytapiania surowca i wytwórczości wyrobów gotowych żelaznych i stalowych, stosownie do szeregu cyfr następujących:

(przesilenie w przemyśle żelaznym)

„    rudy żel. w r. 1913 wynosiło 18,947.873 „

Wytwórczość surowca i wyrobów gotowych była następująca :

Surowiec

112.875 149.000 678.000 752.000 5,662.000 7,628.000 14,728.000 21,866.000 28,492.926

Przyszłość przemysłu żelaznego w Królestwie Polskiem pomimo braku wysokoprocentowej rudy ną

miejscu oraz braku własnego koksu jest całkowicie zabezpieczone, ponieważ zagospodarowywanie się naszego kraju podniesie znacznie zapotrzebowanie żelaza, a wobec stałego wyczerpywania się bogatych rud żelaznych na całej kuli ziemskiej, nasze ubogie rudy stosunkowo podnoszą się w swej wartości.

Cynk-

W Królestwie Polskiem galman znajduje się w południowo-zachodnim krańcu i wszystkie pola galmanowe, mianowicie olkusko-bolesławskie, sław-kowsko-strzemierzyckie, siewierskie i nad rzeką Bry-nicą leżą na terenie zagłębia Dąbrowskiego lub w bezpośredniem jego sąsiedztwie.

W polu olkusko-bolesławskiem, gdzie kopanie srebra i ołowiu sięga odległych czasów, wydobywanie galmanu w celu wytapiania z niego cynku rozpoczęło się w kopalni Józef w r. 1814, gdzie z początku wybierano galman ze starych zwałów na powierzchni, powstałych z czasów wydobywania ołowiu srebronośnego, oraz wydobywano robotami od-rywkowemi na wychodniach; następnie bito szybiki, lecz dopiero od r. 1826 rozpoczęto na kopalni Józef więcej prawidłową odbudowę. W roku 1820 została otwarta druga kopalnia Ulisses pod Bukownem, a w roku 1823 kopalnia Jerzy pod Starczynowem. Wszystkie te trzy kopalnie do r. 1892 należały do skarbu Rosyjskiego, poczem oddane zostały w dzierżawę Szewcowowi, Derwizowi i Pomerewcewowi, którzy w r. 1897 ustąpili tę dzierżawę dzisiejszemu T-wu Francusko-Rosyjskiemu.

W Bolesławiu (pomiędzy Olkuszem i Sławkowem) wydobywanie ołowiu srebronośnego od równie dawna datuje się, jak i pod Olkuszem; kopalnie bo-lesławskie upadły równocześnie z olkusldemi. Po roku 1825, gdy cena cynku zaczęła spadać i niektóre z istniejących wówczas hut cynkowych zostały zamknięte, wówczas sprzedaż galmanu boleslawskiego znacznie zmniejszyła się. Po roku 1834 właścicielka Bolesławia wydzierżawiła kopalnie galmanu na swoich gruntach kupcowi krakowskiemu Samelsonowi, w następstwie jednak przeszły w posiadanie von Kramsty, od którego kopalnie te nabyło Towarzystwo Sosnowieckie, po dziś dzień będące właścicielem kopalń galmanowych w Bolesławiu.

W polu sławkowsko-strzemierzyckiem wydobywanie galmanu rozpoczęło się w r. 1823, z biegiem jednak kopalnie te upadły i dziś w okolicach Sławkowa galman wcale nie wydobywa się.

Pole galmanowe siewierskie leży w okolicach Łośnia, Tucznej Boby, Chruszczobrodu, Trzebiesławic i Siewierza. W polu tern od r. 1825 do 1840 była czynna jedna kopalnia. Pole to jest ubogie w galman.

W polu galmanowem nad rzeką Brynicą było czynnych kilka kopalń galmanu, wszystkie one jednak upadły i dzisiaj na tern polu prawidłowej odbudowy złóż galmanowych nie prowadzi się.

Obecnie w Królestwie Polskiem galman wydobywają tylko Towarzystwo Francusko-Rosyjskie na kopalniach swych pod Olkuszem i w Bukownie, dostarczając wydobyty galman do własnych hut cynkowych: Konstanty w Dąbrowie i huta pod Będzinem oraz Towarzystwo Sosnowickie, które wydobywa galman na kopalni bolesławskiej dla przetopienia we własnej hucie Paulina w Zagórzu.

Oprócz tego każde z powyższych Towarzystw posiada swoje płuczki dla zbogacania galmanu, dostarczanego do hut cynkowych.

Określić ściśle zapasy galmanu na terenie Królestwa Polskiego jest rzeczą niemożliwą, ogólnie tylko można powiedzieć, że obfitości tych rud nie posiadamy i przy tern jest ona uboga w cynk.

Wydobycie galmanu (wraz z błyszczem ołowiu) przedstawia się w sposób następujący :

W roku 1893 wydobyto 49173 ton, poczem wydobycie aż do wybuchu wojny Japońskiej stale wzrastało, dosięgając w roku 1904 101.588 ton ; w ostatnim okresie przedwojennym wydobycie to wynosiło :

w roku 1909 wydobyto 55.106 ton

y>

1910

1911

1912

1913

Wytwórczość cyuku przedstawia się w sposób następujący:

w roku 1816 1830 1840 1850 1860

1870

1880

1890

1900

1910

1911 (najwyższy)«

1913

otrzymano 1.245 ton 1.655 „ 2.768 „ 2.701 „ 1.429 „ 3.188 „ 4.390 „ 3.776 5.976 9.267 10.498 8.059 „

Przyszłość naszego przemysłu cynkowego pomimo niezbyt wielkiej obfitości rud i trudnych ekonomicznych warunków rozwoju (sąsiedztwo Śląska Górnego z obfitemi i wysokoprocentowemi galmanami i blendą cynkową, kosztowne odwadnianie kopalń zapomocą sztolni i t. p.) nie przedstawia się w barwach zbyt ponurych, ponieważ znaczne zapotrzebowanie na cynk jest zapewnione jeszcze na długie lata po wojnie.

leży niewątpliwie w należytem rozwiązaniu sprawy polskiej po wojnie. Ani na chwilę wątpić nie można, że posiędziemy istotną samodzielność, która w pierwszym rzędzie musi wycisnąć swe piętno na gospodarce społecznej polskiej. Musimy powrócić do grona cywilizowanych narodów w Europie, musimy przebudować nasze miasta i wsie i zaopatrzeć je w najnowsze zdobycze kultury, musimy zbudować odpowiednią do naszych niezbędnych potrzeb sieć kolejową, tramwajową, dróg bitych i wodnych — wszystko to będzie wymagało olbrzymich wysiłków rąk roboczych i kierowniczych, olbrzymich ilości paliwa i metalów. I w tym właśnie momencie tkwi najistotniejszy warunek rozwoju naszego przemysłu górniczego i hutniczego. Trzeba przytem podkreślić i to, że środki komunikacyjne są w dwojakim charakterze niezbędne dla górnictwa i hutnictwa : a) jako środek przewozu dla zbytu wytworów górnictwa i hutnictwa, które mogłyby docierać do wszystkich zakątków ziem polskich, oraz jako środek dowozu materyałów surowych lub pomocniczych do przerobu w hutach żelaznych i cynkowych, następnie b) jako poważny spożywca i węgla i żelaza przedewszystkiem, a następnie i innych wytworów górnictwa i hutnictwa.

Pod względem komunikacyi i całego splotu przyczyn pochodnych stosunki zwłaszcza w Królestwie Polskiem są wprost opłakane.

Niezależnie od środków komunikacyjnych bardzo ważnym czynnikiem rozwoju przemysłu jest prawodawstwo, regulujące z jednej strony stosunek przemysłu do państwa, z drugiej przemysłu do pracowników ; wreszcie polityka taryfowa i cłowa również posiadają pierwszorzędne znaczenie dla przemysłu.

Zagadnienia z tej dziedziny oczywiście będą rozstrzygane przez przyszłe państwo polskie, a więc przez czynnik szczerze pragnący dobra przemysłu polskiego.

Zakończenie.

Oto bardzo krótki i treściwy zarys najważniejszych gałęzi przemysłu górniczo-hntniczego w Królestwie Polskiem.

Ogólne tło przyszłych konjunktur rozwoju przemysłu górniczo-hutniczego w Królestwie Polskiem

Z tych wszystkich względów, pomijając spe-cyalne warunki rozwoju naszego przemysłu górniczego i hutniczego, już sama oczekująca nas przebudowa bytu politycznego Polski jest dostateczną rękojmią wzmożenia się naszego życia gospodarczego i naodwrót, nieobecność w Polsce podwalin dla rozwoju wogóle wszelkiego przemysłu, to jest bogactw przyrodzonych, zawartych w łonie naszej ziemi, musiałaby wpłynąć ujemnie na ukształtowanie się naszego samodzielnego bytu politycznego.

Połączenia tlenowe w ropie borysławskiej.

Napisał

Stanisław Myśliwy.

do brunatnej. Poddane destylacyi, dają destylatjr Ropy naftowe rozmaitego pochodzenia wykazują prawie bezbarwne lub lekko żółte, posiadające zdol-pewną zawartość związków tlenowych, o konstytucyi ność tworzenia estrów, amidów i soli twardych, i własnościach kwasów, a oznaczonych ogólną nazwą bezpostaciowych, lub też o konsystencyi mydła, »kwasów naftenowych“. Kwasy te zabiera przy rafi-    Heli i Medinger (Ber. 1874; p. 1216. —Ber 1877;

nacyi destylatu naftowego ług alkaliczny, tworząc p. 451) pierwsi zaczęli badać kwasy naftenowe, wy-z nimi naftenaty alkaliów.

Te ostatnie, stosunkowo mało rozpuszczalne rafineryjnych kwasem siarkowym Przez asteryfikacyę w wodzie i ługu, dają roztwory mętne. Po dodaniu oraz frakcyonowanie estrów metylowych wydzielili do tego t. zw. „ługu odpadkowego“ jakiegoś kwasu oni kwas, wrzący około 258°—261° C, który odpo-mineralnego, wydzielają się wolne kwasy naftenowe wiadał wzorowi empirycznemu C₁₃ H₂₀ 0₂, a więc w postaci masy oleistej, o zapachu cherakterysty- należał do ogólnego typu Cu H2n-₂ 0₂, obejmującego cznym, nieprzyjemnym, rozmaitej barwy — od żółtej, kwasy naftenowe. Własności jego były jednakże od-

I.

dzielone z ropy rumuńskiej, przez trautowanie ługów

ch₂

Jak widzimy, może co do żadnego połączenia z szeregu naftenów nie panuje tak olbrzymia różnica zdań co do składu i budowy, jak u kwasów naftenowych, a i dzisiaj kwestya ta nie jest jeszcze rozstrzygniętą.

mienne od własności kwasów olejowych: nie wiązał bromu, a kwas azotowy działał na niego nie utleniająco, lecz nitruj ąco.

Autorowie postawili hypotezę, że kwasowa funkeya kwasów naftenowych pochodzi od grupy fenolowej OH, a nie karboxylowej COOH, lecz nie mogli jej niczem uzasadnić.

W kilka lat później skonstatował Eichler (Journ. zless. phys-chem. Ges. 1883; p. 345) obecność kwasów neftenowycli w ropie z Baku, którą badali także Mazkownikow i Ogłoblin Wydzielił on z niej dwa typy określone: kwas dekanaftenkarbonowy, C₁₀ Ht!) COOG, oraz kwas undekanaftenkarbonowy, Cu H21 COOH Kwasy te przedstawiały się jako płyny bezbarwne, nierozpuszczalne w wodzie i powodowały wydzielanie się bezwodnika węglowego C0₂, z węglanów ziem alkalicznych. Kwas dekanaftenkarbonowy, znaleziony przez Eichlera, był identyczny z kwasem C, { H₂₀ 0₂, izolowanym przez Hell’a i Me-dinger’a.

Według Markownikowa i Ogłoblina miały połączenia tlenowe, otrzymane z ropy w Baku, wygląd i charakter związków kwasowych, zawierających grupę karboksylową, COOH.

Prace Aschon’a (Ber. 1890; p. 867. — Ber. 1891; pp. 1864. 2617. 2790. - Ber. 1892; pp. 370. 886. 3661. — Ann. chem. 1892; p. 231.) obaliły hypotezę Hell’a i Medinger’a o istnieniu grupy fenolowej OH w kwasach naftenowych, na korzyść teoryi o istnieniu grupy karboksylowej, COOH. Wydzielił on przez esteryfikacyę i frakeyonowanie dwa połączenia, oznaczone wzorami: C₇ H₁₂ 0₂ i Cg Hu 0₂, które zaliczył do kwasów naftenowych i stwierdził w nich obecność grupy karboksylowej. Z kwasu heptanaftenkarbono-wego, C₇ H₁₂ 0₂, otrzymał przez redukcyę jodowo-doronu oktonaften, którego budowa zgadza się z budową polymetylenów, a która to budowa została stwierdzoną pracami Schützenberger’a, Jonina i Markownikowa, jako pośrednia między związkami szeregu tłuszczowego i szeregu aromatycznego.

Perkin jun. (Journ. Chem. Soc. 1893 ; 213.) potwierdził w zupełności pośrednią budowę naftenów. Traktując bromek heksylu w roztworze tolnolowym-sodem, otrzymał on heksonaften (heksometylen) :

CH₂—CHo—CH,

CH₂—CH₂—CH₂, który ogrzewany z siarką w zamkniętej rurze, dał węglowodór aromatyczny, mający własności benzolu.

Markownikow (Ber. 1892; p. 370) otrzymał kwas heksanaftenkarbonowy Cc H,, COOH przez redukcyę kwasu benzoesowego sodem, co stwierdziło zapatrywania Aschan’a.

Mimo wszystko uderza tu różnica, jaka istnieje między kwasami naftenowymi naturalnymi, a otrzymanymi syntetycznie. Pierwsze są oleiste, ostatnie zaś krystaliczne. Możnaby tu przypuszczać różnicę w budowie pierścieni, nie obalając żadnego z dowodów, przytoczonych na korzyść teoryi budowy, głoszonej przez Aschan’a.

W tym czasie badał Chariczkow kwasy naftenowe, otrzymane z ropy w Groźnym i wykazał ich identyczność z kwasami, znalezionymi w ropie z Baku.

Załoziecki (Ber. 1891; p. 1808) postawił hypotezę, że kwasy naftenowe należy uważać nie za kwasy karbonowe naftenów, lecz za lakto-alkohole. Za ich alkoholowym charakterem przemawia zdolność tworzenia jodków przez gotowanie z jodem w obecności fosforu. Dla kwasu dekanaftenowego podaje Załoziecki następujący wzór strukturowy.

> CH - CH₂-CH₂-CH₂ - CH₂ < C^>CHOH.

Chariczkow (Petroleum V; p. 316) staje w obronie kwasowego charakteru „kwasów naftenowych“ i oświadcza, że zapatrywanie Załozieckiego oparte jest jedynie na genetycznej dedukcyi. (Rozkład kwasu olejnowego, jako pierwotnej substancyi ropy).

Bruhn (Chem. Ztg 1898; p. 900) uważa kwasy naftenowe za dwucyklowe połączenia pentametylenu, o konstytucyi :

ch,. ch₂. ch-ch-ch-ch₂

ch₂ ch₂

ch₂ choh.

Chariczkow (1. c.) uważa powyższy wzór za dość dowolny, gdyż stoi on w sprzeczności z innemi własnościami tych połączeń. Po pierwsze, grupa CHOH nie ma własności kwasowych, powtóre zaś niema żadnego powodu uważać położenia drugiego atomu O za heterocykliczne. Taksamo nieuzasadnionem jest przyjmowanie pseudokwasowej funkcyi kwasów naftenowych, które w innych wypadkach posiadają charakter silnych kwasów. Wypierają one w obecności benzyny kwasy mineralne z soli miedziowych, ołowiowych, żelazowych i rtęciowych. (W tym wypadku myli się Chariczkow, gdyż podobne reakeye sprzeciwiają się teoryi. W rzeczywistości wolne kwasy naftenowe nie działają na wodne roztwory soli metali ciężkich).

Aby wyjaśnić także alkoholową i laktoalkoho-lową naturę kwasów naftenowych, należałoby przyjąć zjawisko tantomeryi, mniejwięcej według schematu:

Có Hlt. CH₂ CO CH i C₆ Hu. CO CH₂. OH. obydwa połączenia mogłyby zatem przechodzić jedno w drugie skutkiem wędrówld grup CH₂ i CO. W każdym razie byłby to może jedyny w swoim rodzaju przypadek tantomeryi, lecz podwójna natura kwasów naftenowych nie da się prawdopodobnie inaczej wytłumaczyć.

II.

W założeniu niniejszej pracy postawiłem sobie za zadanie, wyodrębnić z produktów destylacyi ropy bory sławskiej te związki, które są objęte ogólną nazwą „kwasów naftenowych“. Produkt wyjścia stanowił destylat naftowy z ropy bory sławskiej, składający się z frakcyi, wrzących między 150°—300° C i posiadający ciężar gatunkowy przy 15° C - D₁₅=0,813. Do większej ilości tego destylatu dodałem 2°/₀ ługu sodowego o c. g. 2° Bć i mięszałem dokładnie zapo-mocą prądu suchego powietrza w naczyniu, zwanem agitatorem. Po dłuższem staniu utworzyły się dwie warstwy, z których górna była destylatem naftowym, pozbawionym kwasów naftenowych, dolna zaś wodnista, mętna, biaława, zawierała kwasy naftenowe w postaci rozpuszczonych soli sodowych. Ten, t. zw. ług odpadkowy posiadał przy 15" C ciężar gatunkowy — Dl5 = 9 3° Bć i zawierał 27°/₀ kwasów, podczas gdy w surowej ropie znajduje się około 0,05°/₀ wolnych kwasów naftenowych.

Do wydzielenia wolnych kwasów użyłem rozcieńczonego H₂ S0₄, przyczem starałem się unikać zbytniego nadmiaru, gdyż kwasy naftenowe wykazują pewną, jakkolwiek nieznaczną zdolność rozpuszczania H₂ S0₄ i są naodwrót w każdym stosunku rozpuszczalne w H₂ S0₄. Przez tę ostatnią własność traci się część kwasów naftenowych, ponieważ one wskutek swej rozpuszczalności nie mogą być całkowicie wydzielone, z drugiej zaś strony, rozpuszczony w nich H₂ S0₄ rozkłada się podczas późniejszej de-stylacyi surowych kwasów naftenowych przy równoczesnej jego redukcyi aż do H₂ S. Zresztą wydzielenie surowych kwasów naftenowych nie zawsze ma przebieg gładki; często bowiem część ich przeehodzi w emulsyę, która jednak po dłuższem staniu się klaruje.

Oddzielone starannie od warstwy wodnistej surowe kwasy naftenowe, zostały najpierw przefiltro-wane, a następnie poddane destylacyi. Pomimo twierdzenia Aschan’a i innych badaczy, zwłaszcza dawniejszych, że surowych kwasów naftenowych nie można destylować wprost, gdyż ulegają rozkładowi, przekonałem się, że tak nie jest. Surowy ma-teryał destylowałem kilkakrotnie wprost i nigdy nie zauważyłem rozkładu. Prawdopodobnie wspomniani badacze wydzielali surowe kwasy naftenowe nadmiarem H₂ S0₄, przezco następowały różne komplikacye, o których już wyżej wspominałem, jak rozkład i re-dukcya H₂ S0₄ i t. p. Przeprowadzenie w estry służyło nietylko do dokładnego oczyszczenia surowego materyału.

Do destylacyi, którą przeprowadzałem w kociołku z lanego żelaza o pojemności 4 litrów, użyłem dokładnie 3 litry surowego materyału, a destylaty chwytałem do kolbek miarowych o pojemności 150 cm³.

Celem dalszego oczyszczenia przeprowadziłem poszczególne frakcye w estry metylowe, a mianowicie w ten sposób, że do mięszaniny równych części wagowych kwasów i alkoholu metylowego, wprowadzałem tak długo suchy HC1, dopóki występujący początkowo podział na dwie różnie zabarwione warstwy nie zniknął, a płyn nie zmienił się na jednostajny ciemno-czerwony. Esteryfikacyi poddałem każdą frakcyę â 150 cm³.

Po dokonanej esteryfikacyi ogrzewałem otrzy-

manę produkty przez dłuższy czas na łaźni wodnej, a to celem odpędzenia nadmiaru CH₃ OH, oraz usunięcia wody, powstałej przy esteryfikacyi, następnie zneutralizowałem nadmiar HC1 zapomocą sproszkowanego Na₂ Co₃ i wreszcie poddałem estry frakcyo-nowanej destylacyi. Frakcyonowanie przeprowadziłem w ten sposób, że chwytałem frakcye â 10 cm³ każdą dla siebie, a mające równe punkty wrzenia i równe ciężary gatunkowe, łączyłem ze sobą.

Uderzającem jest tutaj, że przyjmując obecność kwasu heksanaftenkarbonowego, C₆ Hn. COOH, jako kwasu o najmniejszej liczbie atomów węgla, spostrzegamy występowanie znacznej ilości estrów, mających o wiele niższy punkt wrzenia i mniejszy ciężar gatunkowy, niż odpowiedni ester metylowy, kwasu heksanaftenkarbonowego. Okoliczność ta wskazuje, że oprócz kwasów kar bonowych naftenów występują tu także inne ciała, które procentowo znajdują się może w większej ilości i które posiadają także zdolność tworzenia estrów.

Otrzymane estry rozpuszczałem w alkoholu i zmydlałem zapomocą KOH, następnie rozkładałem zapomocą stężonego kwasu solnego i poddawałem powtórnej frakcyonowanej destylacyi, przyczem znowu frakcye mające równe ciężary gatunkowe i równe punkty wrzenia, łączyłem ze sobą.

Końcowe frakcye w liczbie sześciu, oznaczone literami à, a, b, c, d, e, po kolei zmydlałem, mydła rozkładałem, a otrzymane kwasy poddawałem badaniu.

Ciężary molekularne poszczególnych kwasów i estrów oznaczałem jedynie przez miareczkowanie i otrzymywałem rezultaty nadzwyczaj zbliżone do rezultatów, otrzymanych przez Aschon’a, dlatego też nie wykonywałem już analizy elementarnej. Drugą przyczyną dla której odstąpiłem od wykonywania analizy elementarnej, były nadzwyczaj niekorzystne warunki, w jakich zmuszony byłem pracować, brak wszelkich najpotrzebniejszych aparatów, a przede-wszystkiem pieca do opalań,

Sposób i przebieg destylacyi wyjaśniają tablice

I. i II. Tablica I. zawiera daty odnoszące się do destylacyi surowych kwasów naftenowych i odpowiednich estrów; tablica II. odnosi się do poszczególnych frakcyj złączonych kwasów i ich estrów.

Kwasy :

Frakcye â 150 cm³. Temper. Cięż. gat. Granice temp.

TABLICA I.

Estry:

Temper.

Ciężar gat.

1.

108°—183° C

2.

183°—201° C 0,9570    116—166° C

3.

201°—204°C 0,9572    136-183° C

iO    Gd iO

HHHHHHrHHHH rlr-I t-Ii—I H r-li—I-i—(i—ItH

CO CD CO to oo OO oo GO'bo CO OO 00 00 00 OD 00 OO noTn I H* O O O CD GO OO GO 00 I-¹ CO 00 00 OO 00 00 00 OO -5

I ^OOH^OCBOOGOOOOOtOOiOO^l^lCiCOtoSS ,Q to O o o -<] P O^co Cn CJI p o o o o

o cr os ' Ł" "

55

cr

K w a s y :

Frakcye â 150 cm³. Temper. Cięż. gat. Granice temp.

Temper.

Estry:

Ciężar gat.

4.

204°—206° C 0,9580    160—198° C

5.

206°—208° C 0,9592    120—160° C

6.

208°—210° C 0,9602    145—193° C

7.

210°—212° C 0,9625

8.

212°—214,5° C 0,9645    160—188° C

9.

214,5°—217° C 0,9645

10.

217° —220°C 0,9690    182-214° C

«0 tO tO tO tO h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ H⁴ H⁴ h⁴ h⁴ H⁴ h⁴ h⁴ I-⁴ h⁴ h⁴ H-⁴ h⁴ H⁴ H* h⁴ h⁴ V—⁴ h⁴ h⁴ H⁴ h⁴ h⁴ p-⁴ h⁴ H⁴ H⁴ h⁴ H⁴ i—⁴ h⁴ H⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h-⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ H⁴ h⁴ V-⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ H⁴ ł—⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h⁴ h-⁴ h⁴

^tPOOcDcocpcoocooooooooooooooooo Q0G000-3<i<i-ag03030303O03 cDcDoo-aoioiosa’Uicntna'^tf^i^.ifi. O3cn^rf^o30303totototo cocooooo-g-g^gosoici

tfk0cjct00-0üc^05t00c00003030itf3-wt0 OOO'HCD-J^MOGOOOOltM^O O3OOO3GOlM^COOOÜ'WH0(XlO3ü¹i 0^030<1|M!Oc000030 00Cn<JH<I^H0303O

CD CD CD CD CD CD CD CD 00 MMHKMHOOCO CDCnc00003t0030300

00 to ° p to o o o o

cr

o.

CO CO CD CD CO CD CD 00 00 00 00 00 00 00 00 CO 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 I 03 to I-* t-* o O O co CD CO CD CD CD 00 00 C: CD 00 00 00 00 00 00    -a-g I

I OWlf^OOiKIOOOOllMaHHCOOO l«W^>O,WMMHCOCD00 I OOO'OCnO-'OOOOOO'OOO ^oooooooooo

OOOOOOOO1O1O1O1OOO OlOOOlOOlOOlOlOO oooooooo

O CO l>* 05    O tH CO tO D— 03    Cd 00 H    03    DDOHHWWiOOODC-OODOHWeOiO

O O O O    HHHHHH    CQ Cd CO    03    CdCdCOCOCOCOCOCOCOCOCOCOCOeO-'^'^'^Tfl'^

03 03 03 Oł    03 03 Ol Oï 03 Oł    03 03 03    03    03030303030303030303030303030303030303

pa

to*

OO'

Kwasy:

Frakcya. — Temp. - Cięż. gat — L. zmydl.— Cięż. mol.

TABLICA II.

Estry:

Frakcya. — Temp. — C. g. —L. zm. — C. mol.

40 cm³—a*

1.

108-183

62—145

40

10

£ â 116—134 0,8840 452,2    123,8

2.

183—201 0,9570

425

129

10

cj

40

3.

201-204 0,9572

145—160

10

40

bja 134—149 0,8925 441,4    126,8

10

4.

204—206 0,9572

431

130

10

160—186 40

5.

206—208 0,9592

40

b)

cfb 149—160 0,9005 420,8    133,1

d*

6.

208-210 0,9602

60

90-150

30

30

“Je 160—175 0,9135 400,0    140,0

7.

210—212 0,9625

10

ej

40

ai

8.

212-214,5 0,9645

150—173

50

40

b d 175—195 0,9320 376,0    148,5

20

dj

9.    214,5-217 0,9670

173—183

CU 195-215

dj

383,0    146,5

10.

217-220 0,9690

416

136

183—205

150

Celem przekonania się, czy otrzymane produkty są identyczne z opisanymi przez Aschan’a Pkt wrz. = 167°; C. mol. = 140. kwasami karbonowymi naftenów, miareczkowałem poszczególne frakeye i jak widać z przytoczonych nowy albo metylheksametylenkarbonowy. w tablicach I i II oznaczeń ciężarów molekularnych, ustaliłem, że frakeye: d i, odpowiadają co do ciężarów molekularnych, ciężarów gatunkowych oraz punktów wrzenia, opisanym przez Aschan’a kwasom:

C₇H₁₂0₂ i C₈H₁₄0₂. Inaczej ma się rzecz odnośnie do ich charakteru jako kwasów karbonowych, co do którego mogą być przytoczone różne zdania pro i contra. (Àschan, Bez. XXIV; p. 3661. — Załoziecki,

Bez. XXIV; p. 1808 i t. d.).

Kwas heptanaftenowy, heksanaftenkarbonowy, albo ortometylpentametylenkarbonowy.

CH₂ — ch₂

Eter metylowy posiadał cięż. gat. — D₁₅ — 0,935.

Kwas a — onktonaftenowy, heptanaftenkarbo-

CH₂ — CH₂ — CH₂ — CHg

CH₂ — CH₂ - CH₂ . CoOH CH₂ — CH₂

ch₃

ch₂<

albo

CoOH.

CH₂<

>CH. CoOH.

CH₂ — CHo

otrzymany został przez Markownikowa (fowr. suss. ptep.-chem. Ges. 1886; p. 516) z ługów rafinacyjnych nafty. Posiadał on ciężar gat. — Do = 1,002; pkt. wrz. = 237° C. Również otrzymał go Aschan (Bez. 1891; p. 2710) w sposób podany przez Markownikowa.

Kwas z destylatu borysławskiego był cieczą oleistą o zapachu charakterystycznym. Cięż. gat — Kwas ten otrzymał Aschan z ługów rafinacyj- di8 = 0,980. Pkt. wrz. = 236° — 238° C. Ciężar nych z Baku, przez esteryfikacyę surowych kwasów, frakeyonowanie otrzymanych estrów i zmydlenie

CH₂ — CH₂

mol. = 142,13.

Sole wapniowe były bezpostaciowe twarde, zaś frakcyi, wrzącej między 165,5°    167,5° C ługiem po- sole sodowe posiadały konsystencyę twardego mydła,

tasowym i rozłożenie mydła zapomocą HC1. Kwas Przy szuszeniu w zwyczajnej temperaturze ulegały ten posiadał następujące własności fizyczne:    rozkładowi.

Pkt wrz. == 216° C; C. g. — D₁₈,₄ => 0,95025.

Ester metylowy posiadał ciężar gatunkowy — D₁₅ = 0,931. — Pkt. wrz. = 187° C.

Otrzymany przezemnie kwas z borysławskiego destylatu naftowego, przedstawiał się jako ciecz prawie bezbarwna, o zapachu przypominającym kwas    Na podstawie niniejszej rozprawki można przy-

kozłowy (walerynowy). Ciężar gat. — D₁₈ = 0,951; jąć, że tak jak ropy pochodzenia kaukazkiego, ru-Pkt wrz. — 213°—215° C. Ciężar molekularny, ozna- muńskiego i t. d., i ropa borysławska zawiera w so-czony przez miareczkowanie: 127,8, co odpowiada bie połączenia tlenowe, objęte ogólną nazwą „kwasów naftenowych“, których jednakże charakter kwa-Utworzone sole wapniowe posiadały konsysten- sowy dotąd stwierdzonym nie został. Celem stwier-cyę twardego mydła, zaś sole sodowe miękiego. dzenia charakteru tych połączeń przedsięwziąłem Uderzył mnie tutaj fakt, że sole sodowe, suszone z otrzymanymi kwasami rozmaite próby, które jed-w zwyczajnej temperaturze, ulegały rozkładowi.    nakże już tutaj nie należą.

wzorowi empirycznemu C₇H₁₂0₂.

W sprawie polskich dróg wodnych.

Napisał St. K.

I.

brzegów na zakrętach i ustalenie mułowych osypisk Niedawno przesłałem Szan. Redakcyi Czasopr Przez założenie odpowiednizh plantacyj wiklowych. sma Górniczo-hutniczego notatkę p. n. „Gdańsk“, aby Nawet trudności dostawy budulca dla trasy poniżej zwrócić uwagę na tą ważną dla rozwoju polskiego Warszawy nie przedstawiają się tak niekorzystnie, przemysłu i handlu kwestyę polskiego portu. Powo- abY koszta regulacyjne przekraczać miały koszta, dem i źródłem tej notatki był zamieszczony we poświęcane przez kraje zachodnie na budowę dróg wspomnianym w niej berlińskim Kuryerze przemy- wodnych o takim, jak omawiana zakroju, słowym artykuł, który rozpatruje ważność tej sprawy    Inaczej przedstawia się sprawa żeglugi od ujścia

ze względu na polski handel wywozowy.    Sanu w górę rzeki ku Krakowowi. W górnej części

wa

lił.

Ważność tej kwestyi nie dziś odkryto. Uzna- P° Niepołomice wynosi głębokość uregulowanego wano ją już w dawnej Polsce, a zadokumentował ją koryta POO m, przy około 80 m. szerokości w zwier-kongres wiedeński z 1815 r. swemi postanowieniami, ciadle wody normalnej. Głębokość taka wystarcza odnośnie do sprawy śródlądowej żeglugi wydanemi. najzupełniej dla obecnie kursujących 20-sto do 25-cio Ważności dróg wodnych nie uznawał jedynie rząd tonowych galarów; przy zastosowaniu racyonalnie rosyjski, zaprzepaszczając zupełnie te ważne komu- zbudowanych, długich, płaskodeskich galarów można-nikacyjne arterye. Powstanie nowego „Związku że- by tu zwiększyć ładunki do 150 użytecznych ton, glugi na Wiśle“, założonego przed kilkutygodniami w żadnym jednak wypadku nie można w tych w Gdańsku z inicyatywy Związku miast zachodnio- runkach myśleć o puszczeniu na tej przestrzeni pruskich jest jednym z wielu przykładów, że wyży- w ruch statków o udźwigu ponad 250 ton, gdyż po-skanie naturalnej drogi wodnej w Polsce nie straciło trzebne do uzyskania większej głębokości zwężenie nic na swej aktualności, której zresztą kwestyono- koryta nie da się pomyśleć bez z góry przewidzia-wać nie będzie ten, kto wie. jaką rolę w życiu eko- nego szybkiego zniszczenia budowli regulacyjnych-nomicznem społeczeństw odgrywa rozwinięta sieć ko- Wprawdzie z biegiem rzeki zwiększa się i średnia munikacyjna, a zwłaszcza najtańsze jej drogi —wodne, głębokość koryta tak, że od ujścia Dunajca kurso-Zmieniły się jednak warunki od czasów, kiedy waniu statków o 800 do 350 ton udźwigu nie stałaby Wisłą jedynie galary ze zbożem i tratwy drzewne na przeszkodzie płytkość uregulowanego koryta, ale ku Gdańskowi wolno płynęły, kiedy Wisła była teg° rodzaju stosunki zmiana t. j. dobieranie wzgl. drogą jedyną, łączącą głąb kraju z wielkim światem, zmeiejszanie ładunku nie wpłynęłyby dodatnio na Małą sprawność tej rzeki z powodu zdziczenia jej rozwój komunikacyi na uregulowanej w ten sposób kapryśnie zmiennego koryta, a właściwie koryt roz- rzece, już dlatego choćby, że podniosłyby znacznie licznych ramion nie odpowiada wymogom, jakie przewozowe opłaty. Wynikałaby stąd potrzeba ska-dzisiejszy handel stawia komunikacyi. Wobec udo- nalizowania uregulowanej Wisły na przestrzeni od godnień, uzyskanych przez drogi żelazne żądamy Krakowa do ujścia Sanu, aby w ten sposób otrzy-dziś i od wodnej żeglugi przynajmniej w pewnych mać 1 podczas niskich stanów wody głębokość, po-porach roku utrzymania regularnego ruchu przewo- trzebną dla statków o udźwigu 600 ton, dla których zowego, niezależnego od niskiego lub powodziowego obliczano kanał Odra-Wisła, kończący się portem stanu wody i niskich opłat przewozowych, któreby w Krakowie, albo zastosowanie innej jakiejś drogi wo-wobec innych ujemnych stron komunikacyi wodnej dnej, któraby potrafiła zastąpić skanalizowaną Wisłę, (n. p. dłuższego czasu trwania przewozu) wytrzymały konkurencyę z drogami żelaznemi.

Poważnie dzisiaj traktowane idee połączenia nocześnie. Pierwszy, jeśli za pomocą regulacyi wzgl. mórz Bałtyckiego z Czarnem wyrazić można w dwu skanalizowania rzeki podniesiemy i ustalimy jej kierunkach, z których jeden odpowiada na ekono-spławność, uniezależniając ją od zmiennego stanu miczne żądanie Zachodu, drugi Wschodu europej-wodny; drugi, jeśli przeprowadzimy w taki sposób, skiego. Pierwszy to połączenia wodne Dunaj-Odra aby kursować po danej rzece mogły statki o możli- i Odra-Wisła, drugi kierunek to połączenie Wisły wie dużej pojemności względnie udźwigu, przezco się z Dniestrem względnie z bardziej warunkom spław-

ności odpowiadającym Prutem, Ten drugi zwłaszcza kierunek jest dla nas kwestyą pierwszorzędnej wagi, czego wyrazem jest choćby głośna w swoim czasie Według przeprowadzonych obliczeń dla objętości sprawa galicyjskich kanałów, sekundowego przepływu Wisły poniżej njścia Sanu podczas normalnego stanu wody i wyciągniętych można przez podobne, jak Wisły skanalizowanie stąd wniosków dla szerokości i średniej głębokości Sanu na przestrzeni od ujścia jego aż mniej więcej koryta, przyjąć można bez dalszych zastrzeżeń, że po Przemyśl i połączenie kanałem portu przemy-po uregulowaniu rzeki na przestrzeni od Sanu do skiego z portem na Dniestrze np, pod Żydaczowem. granicy Prus zachodnich używanie do przewozu W ten sposób uzyskałoby się nietylko najkrótsze statków o udźwigu 600 ton będzie w czasie całego połączenie morza Czarnego z Bałtykiem, ale i połącze-trwania żeglugi tj. przez około 9 miesięcy w roku nie Dniestru z kanałem Wisła-Odra przez San i skaua-zupełnie możliwe. Pod względem technicznym regu- lizowaną od ujścia Sanu do portu w Krakowie Wisłę, lącya na tej przestrzeni nie przedstawia żadnych które jednak połączenia wobec projektu budowy ka-specyalnych trudności, a głównem jej zadaniem bę- nału Wisła Dniestr tracą zupełnie na swej wartości, dzie ujęcie płynącej obecnie najczęściej kilku ramio-    W pobieżnych naszych rozmyślaniach próbujemy

parni wody w jedno koryto, zabezpieczenie urwistych usunąć zupełnie z przed oczu oba ramiona Wisły

Obydwa te warunki mogą być spełnione rów-

znacznie obniża koszta przewozu.

II.

Drogą wodną od Wisły do Dniestru uzyskaćby

i Sanu i zastąpić je przez trzecie, rzecz jasna, krótsze wymienionych robót na Wiśle i Sanie, z których ramię projektowanego kanału, którego trasę prze- żywotną siłą trzeba się liczyc, już to wszystko rozprowadzamy tam, aby go można niedługą odnogą strzyga sprawę na korzyść projektn kanałowego, połączyć z Wisłą przy ujściu Sanu. W ten sposób zy- Kwestyę długości drogi rozstrzyga powyższy szkic skujemy wszystkie wymienione dotychczas linie dróg przy nadmienieniu, że ilość szluz komorowych przewodnych w Galicyi według poniższego schemat, szkicu: dłużyłaby jnszeze znacznie czas trwania podróży

Æ&WS y _______y¹

534,986.000 kor.

. . 258,000.000 „

4) sam czas trwania budawy kanału, o wiele krótszy od czasu potrzebnego na przeprowadzenie

Ze sprowadzenia sprawy polskich dróg wodnych na terenie galicyjskim do takiego wspólnego mianownika uzyskujemy cały szereg korzyści, z których na pierwszy plan wysuwają się o wiele niższe koszta budowy kanału od kosztów potrzebnych na skanalizowanie odnośnych przestrzeni Wisły i Sanu. Nie licząc jazów ruchomych na skanalizowanych rzekach, oszczędność na budowie szluz komorowych, których kanał wymaga w znacznie mniejszej ilości niż tasa-ma długość skanalizowanej rzeki wyniosłaby około 75,000.000 koron.

Za zasłużonym szermierzem tego poglądu na budowę dróg wodnych w Galicyi radcą dworu Ingardenem, któremu też zawdzięczam wiele dat, potrzebnych do dzisiejszego szkicu, powtórzę cyfry, odnoszące się do finansowej kwestyi realizacyi tych projektów. Inż. Ingarden oblicza:¹) koszta kanalizacyi Wisły na . . . 276,661.000 kor. „    „ Sanu „    ... 173,575.000 „

v budowy kanału San-Dniestr na 84,750.000 „ Razem więc takie połączenie Wisły z Dniestrem na

a koszta budowy kanału Wisła-Dniestr na okrągło

do której to sumy z pewnych określonych powodów nie wliczam przewidzianych przez inż. Ingardena kosztów wywłaszczenia gruntów etc., przez co jednak wypada wynik porównania powyższych sum dla budowy kanału mniej korzystne. Ale już

1)    i ta różnica 286,986.000 kor., wynikająca z zestawienia powyższych liczb i

2)    bezsprzecznie niższe koszta utrzymania kanału, aniżeli skanalizowanej rzeki, której budowle narażone są na częste działanie wezbranych wód, wymagają więc dużych napraw, licznej obsługi ruchomych jazów, większej liczby szluz i t. d. i

3)    zapiaszczanie, któremu ulegać będą regulacyjne budowle Wisły i Sanu w wysokiej mierze i wreszcie statku od Krakowa do Żydaczowa po wodach skanalizowanych rzek. Wreszcie należy podnieść korzyści, jakieby przez budowę kanału odniosło rolnictwo tej części Galicyi ze względu na możliwe wówczas zmeliorowanie dużych obszarów.

Szczegóły projektowanych tras kanałowych w dzisiejszym szkicu rozmyślnie pomijam. Ulegną one bez wątpienia jeszcze wielu zmianom, a dla kwesty i dróg wodnych w Polsce mają więcej lokalne jak ogólne znaczenie, zwłaszcza że wachnienia sum kosztorysowych nie są tak wielkie, aby miały wymagać zasadniczego opowiedzenia się za jednym z tych projektów już przy stawianiu założeń dla rozstrząsania tej kwestyi.

IV.

Oprócz tych wymienionych dróg wodnych europejskiego znaczenia stworzyć można w Polsce cały szereg drugorzędnych, niemniej dla kraju ważnych arteryj komunikacyjnych. Wspomnę tu tylko o górnej części Wisły od Krakowa do Sanu i znacznej spła-wnej długości Sanu, na których to rzekach ukończenie robót regulacyjnych nie powinno przekroczyć kwoty 60,000.000 kor. Gorzej ma się sprawa z rzekami w Królestwie, gdzie do tego one właśnie muszą spełniać zadanie niejednokrotnie jedynych gościńców handlowych, gdyż sieć dróg żelaznych nie odpowiada nawet w drobnej części tamtejszym potrzebom komunikacyjnym. Stan zaś tych naturalnych gościńców handlowych Królestwa jest zaiste okropny.

Przebywając przez dłuższy czas nad Narwią miałem sposobność widzieć mozolny trud wykorzystania tej rzeki ula celów nawet osobowych przewozów mimo jej zupełnie dzikie koryto.

Oczywiście ten wpływ braku środków komunikacyjnych spostrzega się wszędzie. W tych stronach odbija się on najbardziej na stanie rolnictwa, którego poziom mógłby tam być o wiele, wiele wyższy.

W dzisiejszym szkicu ograniczę się jednak tylko do wzmianki o tych dla kraju palących kwestyach, a to dla tego, że przy rozpatrywaniu kwestyi tych dróg wodnych nie stajemy bezpośrednio wobec niebezpieczeństwa możliwego popadnięcia w zależność od obcych wpływów, jak to ma miejsce przy oma-wianin sprawy żeglugi na Wiśle, z którą łączę, zdaje mi się słusznie, kwesty ę galicyjskich kanałów.

V.

Dążenie utrzymania ujętej dziś jedynie przez zarząd wojskowy żeglugi na Wiśle w podobnym stanie zmonopolizowania jest dziś aż nadto jasne, a w zainteresowaniu się sprawą polskiej żeglugi śródlądowej u naszych zachodnich sąsiadów wysuwa się odrazu na pierwszy plan. Że zaś zainteresowanie to jest w swej tendencyi przedłużenia wolnej drogi wodnej poza Prusy zachodnie zupełnie zrozumiałe, a w dążeuiu dokładnej eksploatacyi okupowanych obecnie terenów zupełnie jasne, sądzę, że dlatego właśnie należy uważać, aby orzeczona na kongresie wiedeńskim międzynarodowość (neutralność) Wisły nie uległa fałszywej nie mniej przeto obowiązującej interpretacyi.

Zależność rodzimego przemysłu bez względu na jego gałąź od środków komunikacyjnych owładniętych przez obce wpłuwy wydaje zawsze fatalne dla ekonomicznego rozwoju danego kraju skutki, a bałkańskie państwa mogą być tego jaskrawym przykładem, usunięcie zaś tego i nam grożącego niebezpieczeństwa należeć powinno do tych sfer przemysłowych miast i zrzeszeń, które z drugiej strony utworzyły 30 lipca b. r. w Gdańsku wspomniany Związek żeglugi na Wiśle z programem uregulowania Wisły niemieckiej i polskiej oraz jej bezpośrednich dopływów. Mówiono już na tym zjeździe o budowie potrzebnych w dorzeczu Odry i Wisły kanałów i o takiem pogłębieniu Wisły, aby ją uczynić spławną dla 1000 tonnowych statków! Nie należy wątpić, że do Związku żeglugi przystąpi cały szereg zaproszonych do wstąpienie przez Związek miast, organizacyj i zakładów przemysłowych, których wpływ na oznaczanie opłat przewozowych nie da się po zrealizowaniu programu Związku tak łatwo usunąć.

Jakie ma znaczenie taniość przewozu, które nastręcza istniejąca droga wodna dla przemysłu węglowego, a więc w naszym wypadku dla zagłębia dąbrowsko-sosnowickiego, a w przyszłości i krakowskiego, to nie wymaga dalszych objaśnień. Nie należy wątpić, że w walce konkurencyjnej odgrywa ten właśnie moment, obniżający znacznie cenę towaru w miejscu przeznaczenia największą rolę, a wobec wyłaniającej się coraz bardziej konkurencyi, w każdym razie jej konieczność w przyszłych latach, polskiego węgla z węglem niemiezkim, która to walka, jak obecne warunki wykazały, nie będzie łatwą, wykorzystanie i przyspieszenie budowy polskich dróg wodnych powinno zależeć od tych właśnie sfer, związanych z naszym przemysłem węglowym.

W tem znaczeniu powinna Wisła zostać na prawdę polską rzeką, a ośpiewany frazes tej treści powinieu stać się dewizą naszych najpierwszych ekonomicznych i narodowych żądań, względnie dążeń. Projektowanemi zaś drogami wodnemi powinny w niedalekiej już przyszłości płynąć w pierwszym rzędzie statki naszych górniczych przedsiębiorstw i gwarectw węglowych i — oby ! — pod naszą flagą.

Ciechanów, 14 sierpnia 1917.

¹

Drogi wodne. Napisał radca dworu inż. Roman Ingarden. Krakow 1917. Nakł. Tow. Tećhn. w Krakowie.

Kwestya węglowa w Anglii.

Wychodząc z założenia, że kwestya węglowa drugie tyle — wytwórczość węgla, która już w osta-wybiła się w czasie obecnej wojny na stanowisko tnim kwartale 1916 r. obniżyła się w stosunku do pierwszorzędnej kwestyi światowej, która w znacznej kwartału poprzedniego o J/<t mil. ton, obniży się. teraz mierze wpływa na prowadzenie obecnej wojny roz- znowu niezawodnie.

patruje radca komercyalny Kanitz w N-rze 19023    Tylko produkcya koksu mimo uciążliwej dosta-

„N. Freiei , Presse“ angielską wytwórczość węglową wy węgla do gazowni, wykazuje dostateczny postęp i dochodzi do wniosku, że w razie dłuższego trwania dzięki zrozumieniu, jak ważnemi dla prowadzenia wojny czekałaby przemysł angielski na tym polu wojny są produkty, uzyskiwane przy predukcyi gazu nieunikniona^ katastrofa.

Wytwórczość węgla wynosiła w Anglii :

i koksu.

.    121,500.000    ton

. 147,000.000 „

. 182,000.000 „

. 225,000.000 „

. 225,084.000 „

. 272,116.000 „

. 268,663.000 „

. 292,OlliOOO „

. 257,231.000 „

. 260,400.000 „

I Z tego zestawienia widać, że do r. 1907 wytwórczość węgla w Anglii stale wzrasta, aż w r. 1913,

Wywóz angielskiego węgla uległ najniekorzystniejszym zmianom. Wskutek wojny nie wywozi już Anglia zupełnie swego węgla do Rosyi, ą wywóz do krajów neutralnych z wyjątkiem Hiszpanii i Norwegii, do Indyj angielskich i Egiptu musiał uledz znacznemu ograniczeniu. Najdotkliwszą jeśt jednak dla Anglii strata największego jej rynku zbytu : południowej Ameryki. Ta okoliczność w połączeniu z obniżeniem się rozmiarów wywozu do innych krajów amerykańskich (Argentyna, Brazylia, Uragvay, Chile) o 80d/o w stosunkn do roku 1913 wywołuje w Anglii znaczne zaniepokojenie tembardzięj miałe, że w południowej Ameryce a nawet w Egipcie znaczniejszą rolę odgrywać węgiel

zrozu-

zaczyna coraz

kiedy to zapotrzebowanie węgla we wszystkich czę- północpo-amerykański. ściach świata nagle wzrosło, uzyskuje i wytwórczość    Stąd wysnuwa radca Kanitz powyższą niepomy-

angielskiego węgla swoje maximum. W ostatnich ślną dla angielskiego przemysłu węglowego przewo-(wojennych) latach nie wykazują podane liczby obni- dnię, podkreślając równocześnie rozwój wytwórczości żenią się wytwórczości węgla w Anglii, głównie dzięki węglowej państw centralnych, zwłaszcza Niemiec, zrozumienin tam już na początku wojny powagi jej która nietyiko wystarczać musi na zapotrzebowanie znaczenia i dzięki temu; że robotnicy zostali oddani państw po tej stronie walczących, ale zasilona wę-przez władze wojskowe kopalniom do dyspozycyi. głową wytwórczością Belgii wyrównywa braki do-Skoro jednak do końca maja b. r. powołać miano wozu węgla z Anglii także państwom neutralnym pod broń 20 000 robotników, a do końca czerwca (Szwecya).    - S. K,

GMINA

Tustanowice

Borysław

Mraźnica

Popiele

Razem

L. p.

Zestawienie produkcyi gazu za miesiąc czerwiec 1917.

Ilość otworów będących w ruchu

wier. tłok. instrum.

produkuje gaz

otworów

wykazanych pod 2.

zupełnie

zastanowio-

nych

Razem

produkcya gazu w m3 w 1’

produkcya gazu w miesiącu czerwcu 1917 przeciętnie

ilość otworów świdrowych produkujących

mniej

więcej

na jeden otwór będący w ruchu

na jeden otwór produkujący gaz

niż ilość przeciętna 1. 3 537

niż pojedyncza przeciętna 1. 3-537 niż podwójno-przecietna 1. 3 537

Razem

Uwaga

9    10    11    12

13

178    79    38

151    71    14

22 6

356    156    52

117

85

208

349.10    1.961

281.34    1.863

105.22    4.783

735.66    2.066

2.983

3.310

17.537

3.537

GO

05

<1

20

12

34

11    117

12    85

27    208

Sprawy osobowe.

Stan osobowy urzędników salinarnych w roku 1917/18*).

Imię i nazwisko

Charakter

służbowy

Miejsce służbowe

Uwaga

Inż. Ajdukiewicz Zygmunt „ Barącz Erazm „ Feil Henryk „ Folusiewicz Aleksander „ Fryt Józef „ Jurkiewicz Jan „ Koneczny Bdolf „ Korytowski Zygmunt „ Krynicki Orest „ Kawecki Franciszek „ Niewiadomski Stanisław * Piestrak Feliks „ Wałach Paweł „ Cehak Leon „ Wielkopolski Maksymilian „ Obertyński Mieczysław „ Hanasiewicz Włodzimierz „ Wacławik Michał „ Wyporek Stefan „ Janusz Karol „ Miszke Maksymilian „ Endemann Stanisław „ Lazarowicz Jan „ Mann Wilhelm „ Skoczylas Stanisław „ Mańkowski Karol „ Tarchalski Stanisław „ Mazurkiewicz Walenty „ Zaworski Feliks „ Słotwiński Konstanty

c. k. komisarz gór. v) » radca „

„ 0 komisarz „ v » radca „ „ radca Dw. „

„ „ komisarz „

„ „ nadkom. „

„ „ komisarz „

» V    y>    V

„ „ nadkom. „ » » radca

„ jf komisarz „ „ „ nadradca „ » » nadkom. „ „ „ komisarz „

T)

T)

„ „ radca „ „ nadkom. „ „ „ nadradca „ » ₉ nadkom. „ 0 „ nadradca „ „ „ radca „ „ nadradca „

r> v    n

0 0 radca

Wieliczka

»

Kaczyka

Wieliczka

V

Kaczyka

Wieliczka

»

Kaczyka

Kossów

Bochnia

Drohobycz

Stebnik

Dyr. Skarbu Biała

»    V    V

Dolina

Bolechów

Bochnia

Kałusz

Kossów

obecnie Wieliczka

obecnie Wieliczka

obecnie przy wojsku

*) Nieustanne zmiany miejsc służbowych spowodowane wojną skłoniły nas do niniejszego zestawienia [na podstawie ostatnich informacyj. P R.

L. p.

Imię i nazwisko

Charakter

służbowy

Mieisce służbowe

Uwaga

31

32

33

34

35

36

37

28

39

40

41

Inż. Złowodzki Zbigniew „ Stolfa Karol „ Heyda Zygmunt „ Kozaniewicz Maryan „ Kozubski Karol „ Wolski Zygmunt „ Przybyłowicz Przemysław „ Kordecki Jan „ Albrycht Konstanty „ Mackiewicz Franciszek „ Dawidowski Józef

c. k. radca gór.

„ „ nadradca „ „ nadkom. „ „ komisarz _ „ nadkom.

Drohobych

Stebnik

Dobromil

Lacko

Łanczyn

V)

V)

r> v

y>

komisarz „

Kałusz

Min. Skar. Wiedeń Dyr. Skarbu Biała Min. Skar. Wiedeń

Przegląd literatury górniczej.

Wiedeń 1917).

Stosunki geotermiczne w austryackich zagłębiach węglowych. (Die geothermischen Verchältnisse des Kohlenbecken Oesterreich, von Dr. mont. h. c. Hans Höfer von Heimhalt

Już trabertowskie ¹) tablice izotemiczne Austryi wykazują jasno, że prawo o wzroście ciepłoty z wzrostem głębokości (1° C co 32 m) nie wszędzie znajduje zastosowanie, że więc wzrost ciepłoty nie może zależeć jedynie od samej odległości od powierzchni ziemi punktu, w którym ciepłotę mierzymy, ale i od innych czynników. Stwierdzenie tego faktu w kopalniach węgla byfo dla prof. Hoefera bodźcem do zbadania źródeł tych nierównomiernych stosunków cieplarnianych w głębi ziemi, w którym to celu zebrał zasłużony Nestor austryackiego górnictwa cały duży, choć — jak sam twierdzi — niewystarczający mate-ryał obserwacyjny, zestawiony przez liczne austrya-ckie kopalnie, a oddany mu do dyspozycyi przez ówczesną najwyższą władzę górniczą : ministerstwo rolnictwa.

Z przeprowadzonych nad tym materyałem badań w celu wyjaśnienia tej dla nauki ważnej, a dla praktycznego użytku nie bez znaczenia kwestyi, dochodzi prof. Hoefer do rezultatu, że pokłady węglowe, a także warstwy bitumiczne są rzeczywistem źródłem ciepła, wytworzonego przy procesie zwęglania się t. j. przy procesie przechodzenia substancyl węglowych w dalsze w tlen uboższe, a zasobniejsze w węglik stadia, że dalej to ciepło pokładu nie jest miejscowem zjawiskiem, ale autochtoniczną własnością pokładów węgla, a także i warstw bitumicznych.

Przykład objaśnia to zagadnienie:

Przy pogłębianiu pewnego szybu wynosiła temperatura w C° w głębokości

100 m — 15°

200 m — 20°

300 m — 25°

332 m - 31°

tu więc temperatura wzrasta z początku co 100 m o 5°, czyli wysokość geotemicznego stopnia t. j. ilość metrów odpowiadającą podwyższeniu ciepłoty o 1° C

wynosi 20 m, a następnie w 32 m podnosi się temperatura o 6°, czyli wysokość stopnia geotemicznego wynosi już tylko 5¹3. Źródłem tego szybkiego podnoszenia się ciepłoty jest bez wątpienia bliskość węglowego pokładu. Z przeprowadzonych dalszych ob-serwacyj wynika, że wysokość geotermicznego stopnia zależną jest od stadynm procesu zwęglania, w którym dany pokład się znajduje, a więc będzie mniejszą dla torfu, lignitu, a coraz to większą dla węgla brunatnego, czarnego względnie kamiennego, antracytu. Z tego wynika, że ponieważ proces zwęglania nie odbywa się wszędzie równomiernie będzie wysokość stopnia geotermicznego wartością zmienną, nawet ujemną czasem, zależnie od wielu czynników na pokład ogrzewająco (np. ciśnienie) lub oziębia-jąco (jak woda, powietrze kopalni) działających.

W omawianej pracy prof. Hoefera znajdujemy cały szereg, często grafikonami ilustrowanych, a odnoszących się do określonych profilów geologicznych tablic, z których ustalić można wysokość stopnia geotermicznego dla danego pokładu i warstw z nim zetkniętych oraz oznaczyć stosunki ciepłoty w poszczególnych zagłębiach. Ponieważ jednak wartości te wachają się w bardzo rozległych granicach, nie da się na podstawie stojącego obecnie do dyspozy-cyi matoryału ustalić dalej idących reguł, któreby zwłaszcza praktycznie wielkie miały znaczenie. Trze-baby w tym celu zrobić cały szereg dalszych obser-wacyi i zestawień i porównać ich wyniki z rezultatami prac, wykonanych na tern polu dla kopalń niemieckich, a życzyćby sobie tego należało zwłaszcza tam, gdzie stosunki geologiczne wymagają jeszcze wielu dokładnych objaśnień.    SK.

Verbreitung der Erdölzonen in den Karpathenländern und die Zukunft der Erdölgewinnug in denselben nach dem Kriege 191411915. Von Julius Noth. Geologe, Verlag von Hans Urban, Vien.

Pan Noth drukował w 1908 r broszurę o pokładach naftowych w powiecie sanockim, a obecnie wydał książkę pod powyższym tytułem.

Po wstępie traktującym o Morawach i o Szlązku a przed zakończeniem mówiącem o Bukowinie, zajmuje się p. Noth głównie Galicyą.

Pozostawiając geologię i odnośną ocenę książki dliwienia nawet w przyjętych odstępach czasu. Pro-geologom, chcemy się zająć jej kwalifikacyą, jako dukcyę Potoka z 1907 r. podaje autor w wysokości przewodnika dla chcących poznać stosunki galicyj- 1600 wagonów, podczas kiedy ta kopalnia wydała skiego kopalnictwa naftowego, jako odnośnego Be- w tym roku tylko 1385 wagonów; mówi, że Wę-dekera, jak znaczenie tego wydawnictwa słusznie główka daje od wielu lat po 100 wagonów miesię-określil st. radca górn. H. Walter w lipcowym nu- cznie, podczas kiedy trzy ostatnie lata przed wojną merze czasopisma międzynarodowego stowarzyszenia 1911—1913 wykazują przeciętnie na miesiąc tylko

inżynierów i techników wiertniczych.

69, 60 względnie 63 wagony. O Borysławiu-Tusta-

Książka składa się z tekstu i ze szkisów. Idąc no wicach twierdzi autor, że szczyt swojej produkcyi od zachodu, wymienia i omawia autor kilkadziesiąt osiągnęły w 1911 r. miesięczną ilością 14.000 wahnij naftowych, zwyż tysiąc miejscowości przez które gonów, podczas kiedy najwjększa produkcya tych te linie przechodzą i około dwieście miejscowości, kopalń przypada na marzec 1909 r. z 19.708 wago-w których na ropę Wwiercono. Oryentacyę w książce nami a przeciętna produkcya w tym roku wynosiła utrudnia jej układ, bo autor bardzo rzadko daje 15.960 wagonów na miesiąc. Produkcya Schodnicy ustępowi nadpis określający linię naftową czy miej- wynosiła w 1913 roku nie jak autor podaje 2065 scowość* o których następnie mówi. Zwykle idzie tylko 2956 wagonów, natomiast produkcya Bitkowa w opisie z miejsca na miejsce i miesza nazwy gmin, w 1911 r. nie wynosiła jak autor chce 8.500 tylko miejscowości, gór i potoków tak, że trzeba być bar- 2965 wagonów. O ropie schodnickiej powiada autor, że dzo obznajomionym z przedmiotem, bardzo dobrze jest „rzadkopłynna, bogata w parafinę i benzynę“ pod-znać daną okolicę, ażeby się zoryentować o której czas kiedy ta ropa parafiny wogóle nie zawiera i dla-miejscowowości autor mówi. Autor sam zresztą lo- tego jest rzadka. W Sokołowej Woli nie wiercono — kalne nazwy pewnych części gmin albo albo i nazwy jak autor twierdzi — do 500, tylko do 300 metrów.

, potoków bierze za nazwy gmin — a przynajmniej

Zapuszczając się w ogólną statystykę twierdzi tak to musi zrozumieć czytelnik i napróżno szuka autor, że państwo niemieckie dla zaspokojenia swoich gmin: Granszerówka, Wielca, Czertes, Babina, Stawny potrzeb w rafinadzie naftowej potrzebuje rocznie albo Szelpiski. '    ....    130.000 wagonów ropy. Ponieważ jednak w normal-

Autor, pomimo że mieszka w Galicyi kilkadzie- nych czasach, przed wojną, spotrzebowywało rocznie siąt lat, nie zna polskiego języka i aie rażą go błędy około 100.000 wagonów samej nafty świetlanej, więc gęsto rozsiane po całej książce, bo na jej końcu jeg₀ roczne zapotrzebowanie ropy wynosi conajmniej prostuje zaledwie kilka błędów i to w ten sposób, 250.000 wagonów.

że z jednego błędu wpada w drugi; Wrokauka pro-    Autor jest zwolennikiem „taniego“ — jak twier-

mo-

„Express“ w Borysławiu a świeżych „Racky’ego“ w Bitkowie i „Allianca“ w Tustanowicach i przy

stuje na Wrokanka a to ma być Wrocanka, Sana- dzj — płóczkowego systemu wiercenia i upatruje zec na Sanozecz, zamiast na Sanoczek — a napi- powód upadku zachodnio - galicyjskich kopalń ropy sawszy w tekście dobrze Wola Skrzydlańska, twier- we fakcie, że tam „niestety“ wszędzie wiercono „ko-dzi w sprostowaniach mylnie, że to ma być Wola sztowną, niepewną, tylko lokalnie dobrze pracującą“ Skrzydlawska. Autor nie wymawia litery ł i dlatego kanadyjką. Są to twierdzenia, które dla płóczki można zrozumieć że ją prawie wszędzie zastępuje głyby być niewinną reklamą, gdyby nieobznajomio-literą l, ale nie można sobie wytlómaczyć dlaczego nego z przedmiotem i ze stosunkami czytelnika nie pisze odwrotnie: Woła, Dułąbka, Fołusz, Pielgrzymka, wprowadzały w błąd. Po dawnych niepowodzeniach Wołka, Bołechów, Węgłowka, Kowałówka. Aby obydwa błędy połączyć pisze autor : Stróże małe i wiełkie.

Pomijamy bardzo liczne błędy, które polski ogólnym notorycznym sukcesie kanadyjki, czyta się czytelnik może jako takie rozpoznać i sprostować, wywody autora z odpowiedniem zdziwieniem, bo które jednak czytelnikowi, języka polskiego niezna- bez wyjątku wszystkie poza Galicyą bez wątpienia jącemu zabiją niejednego klina w głowę, a wymię- doskonale pracujące systemy płóczkowe, przy li-nimy tylko : Studeny zamiast Studenne, Smerczanka cznych próbach w galicyjskich pokładach, dostate-zamiast Smereczka, Katyński zamiast Katyna, Czer- cznie zawiodły, z odpowiednią szkodą właścicieli wony Brzyka zamiast Czerwony Brzeg, Ga pod danych kopalń.

Słabą stronę książki stanowi także wykonanie szkiców. Jest ich 94, wszystkie odbite litograficznie

Traba — chyba Góra pod Trąbą? Jabłonica prutes — chyba Jabłonica, Prut?

jącym nieporządku: 86, 90, 87, 91, 88, 93, 89, 92 i 94. Książka p. Notha powinna dać powód -do wy-

Autor nie mówi, że oprócz wymienionych przez z rysunków, zaopatrzonycd ręcznymi, niekaligrafi-niego miejsc, wiercono lub wierci się w Brzozowie, cznymi napisami, co dosyć nieporządnie wygląda. Czarnej, Dolinie, Dubie, Głębokiem, Golcowej, Gor, Pominąwszy wykonanie, utrudnia oryentacyę w tych licach, Kozłówku, Ładzinie, Lalinie, Lubatowie, Lu- szkicach umieszczanie większej ilości, czasem trzech, batowce, Łazach, Łękach, Maniawie, Moderówce, Nie- czterech a nawet pięciu szkiców na jednej i tej sa-głowicach, Pagorzynie, Podhorodcach, Przeczycy- mej kartce bez ich należytego rozgraniczenia, a wre-Rabce, Ropie, Rymanowie, Szalowej, Zasławiu, Zboi- szcie ich nieporządna numeracya. Po szkicu Nr 30 skach — pomimo, że niektóre z tych miejsc jak Do- następuje Nr 33 potem 32, 34 a, 37, 31, 34 b. Po lina, Duba, Golcowa, Łęki, Pagorzypa, Ropa — byty nrze 69 idą 64 i 65; nakoniec idą szkice w następu-lub są znanemi, produkującemi ropę kopalniami.

Dalej niektórym kopalniom jak Bobrka, Kobylanka, Libusza, Równe, Wietrzno poświęca autor dania porządnie opracowanego podręcznika dla tylko pobieżne uwagi, które wobec znaczenia tych wszystkich, których sprawy galicyjskiego kopalnictwa kopalń trzeba osądzić jako niedostateczne.    naftowego zajmują.

Statystyka, którą się autor posługuje odznacza    W całej książce niema ani jednego ustępu, któryby

się dużą dowolnością. Podając produkcye kopalń, usprawiedliwiał drugą częśc jej tytułu. O powojennej autor wymienia jeden rok albo niektóre lata, np. przyszłości naftowego kopalnictwa w krajach karpa-1896, 1898, 1900 i 1906 co nie znajduje usprawie- ckich, nie znajdzie tam czytelnik żadnych wywńdów.

Stowarzyszenia górnicze.

fnż. Dunajecki.

Krajowe Towarzystwo górnicze.

PROTOKÓŁ z Walnego Zgromadzenia Krajowego Towarzystwa górniczego, które odbyło się dnia 9 czerwca b. r. o godzinie 6-tej wieczorem w sali Katedry geologii w Collegium physicum z następującym porządkiem obrad:

t. Omówienie górniczo-geologicznych warunków terenów węglowych, nabytych przez Wydział krajowy;

2.    Dyskusya nad ogólnemi sprawami górnictwa w chwili obecnej ;

3.    Ustawowe wprowadzenie tytułu inżyniera i spowodowana niem konieczność zmiany dotychczasowych tytułów służbowych wyrazu „inżynier“ używających ;

4.    Wnioski i interpelacye.

Prezes radca Schimitzek, otwierając Walne Zgromadzenie, dziękuje prof. Szajnosze za użyczenie gościnności w lokalach Katedry geologii a następnie wita licznie zgromadzonych, zwłaszcza gości, między nimi reprezentanta Wydziału krajowego Dra Jahla. Następnie komunikuje Walnemu Zgromadzeniu pismo c. k. Zarządu salin w Wieliczce, donoszące, że Zarząd salin na skutek inieyatywy Krajowego Towarzystwa górniczego,“nazwie jedną z komór mianem Henryka Sienkiewicza. Zgromadzenie przyjmując z zadowoleniem treść tego pisma do wiadomości, oświadcza się za tern, żeby akt nazwania komory odbył się dopiero wtedy, kiedy będzie istniała możliwość nadania mu ogólnego i uroczystego charakteru.

Przechodząc do porządku obrad, zaznacza przewodniczący, że w ostatnim czasie zaszedł fakt dziejowego znaczenia a mianowicie : wykupno przez Wydział krajowy z rąk obcych obszernych terenów węglowych. Dziełu temu poświęcony został Nr. 7 czasopisma górniczo-hutniczego. Nawiązując do artykułu swego w tym numerze pod tytułem „O krakowskiem Zagłębiu węglowem“ prelegent radca Schimitzek w dłuższych i szczegółowych wywodach wyjaśnia momenta, które były miarodajne przy ekspertyzie przedłożonej Wydziałowi krajowemu. Stwierdziwszy zaś niezmierne znaczenie nabytych terenów, zaznacza, że wydział krajowy przez wykupno to zapoczątkował nową erę w rozwoju górnictwa polskiego a zapewniając przez to krajowi doniosły wpływ na życie gospodarcze, stworzył nienaruszalną podwalinę pod przemysł narodowy.

Poszczególni mówcy przyłączyli się do wyrazów uznania dla akcyi Wydziału krajowego, poczerń Walne Zgromadzenie jednomyślną, z aplauzem przyjętą uchwałą poleciło wydziałowi Towarzystwa wystosowanie do Wydziału krajowego na ręce marszałka Exc. Stanisława Niezabitowskiego pisma, dającego wyraz tej jednomyślnej opinii sfer górniczych.

Dr. Jahl nawiązując do enuncyacyi Walnego Zgromadzenia, zaznaczył, że Wydział krajowy był powołanym do tego, by stworzyć podstawę dla gospodarczego rozwoju kraju a zarazem strzedz narodowego charakteru życia gospodarczego w kraju. Przez wykupno omawianych terenów spełnił więc tylko ten swój wzniosły obowiązek. Zaznacza jednak, że te w pierwszych początkach więcej teoretyczne zabiegi o zapewnienie krajowi bogactw ziemi ojczy-

stej podejmowane przez Wydział krajowy i przydaną mu Radę górniczą, weszły na praktyczne tory do-piaro wtedy, kiedy z pomocą przyszli praktyczni górnicy. Zasłużył się tutaj Związek górników i hutników przez wydawnictwo monografii Zagłębia i zainicyowanie memoryałii, przedłożonego swego czasu Wydziałowi krajowemu oraz szereg wybitnych uczonych i górników jak: prof! Szajnocha, radca Bartonec, śp. inż. Adam Łukaszewski, inż. Fr. Dro-bniak a w ostatnich czasach : radca Schimitzek, radca dworu i poseł Zarański oraz Dr. Benis, którzy tej obecnie do pomyślnego załatwienia doprowadzonej sprawie, stale i z wielkim nakładem pracy się oddawali. Wkońcu daje Dr. Jahl wyraz przekonaniu, że wśród polskich górników znajdzie się potrzebna ilość wybitnych sił, by wielkie te dzieło doprowadzić do pomyślnego rozwoju, jakiego się Wydział krajowy i całe społeczeństwo spodziewa.

Dr. Kuźniar na podstawie ostatnich swych badań zaznacza, że w krakowskiem Zagłębiu węglo-wem występują liczne uskoki, których doniosłość odnośnie do nowonabytych terenów mimo pokaźnej cyfry wierceń nie mogła *być jeszcze zbadaną.

Przy 2 punkcie obrad, przewodniczący radca Schimitzek wskazał na to, że Wydział nie zaniedbał żadnej sposobności, by przy zamierzonem wyodrębnieniu Galicyi i wobec wrogich zakusów czynników obcych stać silnie na straży interesów krajowego górnictwa. Na zaproszenie prezydyum Koła Polskiego, przewodniczący i kilku członków Krajowego Towarzystwa górniczego wraz z posłem Zarańskim brali udział w pracach dotyczącego subkomitetu Koła Polskiego a udział ten znalazł swój wyraz w trzech elaboratach, uzasadniających wymogi krajowego górnictwa ze stanowiska górnictwa węglowego i kruszcowego, referat radcy Antoniego Schimitzka, ze stanowiska górnictwa solnego, radcy Zdzisława Kamiński ego, oraz ze stanowiska górnictwa naftowego, referat dyr. Piłata. Elaboraty te, jakkolwiek wobec zmienionych warunków politycznych i dalej idących aspiracyj narodowych straciły na aktualności, zapewniły jednak krajowemu Towarzystwu górniczemu względnie górnikom w niem zgrupowanym stały kontakt ze sferami, które są powołane do kierowania polityką i życiem gospodarczem kraju.

Przy punkcie 3-cim obrad wyjaśnia sekretarz inż. Bobek-Dunajecki sprawę wprowadzenia i ochrony tytułu: inżynier, oraz konieczność usunięcia dotychczasowych tytułów służbowych wyrazu „inżynier“ używających, a informując równocześnie o przebiegu obrad zebrania przedstawicieli wszystkich towarzystw górniczych w Austryi nadmienia, że nomenklatura na zgromadzeniu tern uchwalona, nieda się dostosować do ducha języka polskiego. Gdy ustalenie odpowiednich nazw wymaga obszerniejszej, przygotowanej dyskusyi, Walne Zgromadzenie przekazało tę sprawę wydziałowi Towarzystwa.

Przy wnioskach i interpelacyach inż. Drobniak nawiązując do akcyi Wydziału krajowego, zachęca do intenzywnego zajmowania się Zagłębiem i przyrzeka w pracy tej sam wziąć udział.

Gdy do głosu nikt więcej się nie zgłaszał, zamknął przewodniczący Walne Zgromadzenie o godzinie 9-tej wieczorem.

Sprawy bieżące.

Przemysł hutniczo - górkiczy w Zagłębiu Dąbrów- Skoro się zważy, że np. Tow. Franko-Ruskie nie skient. W Zagłębiu Dąbrowskiem interesują się obecnie jest właścicielem, lecz dzierżawcą przedsiębiorstwa sfery górniezo-przemysłowe rozporządzeniem, doty- na pewien określony przeciąg czasu, istotnym zaś czącem likwidacyi pr^edsiębiorsiw francuskich. Jeżeli Właścicielem jest rząd krajowy, od którego przed-rozporządzenie to przyczyniło się do przymusowej siębiorstwo było wydzierżawione przez dawny Bank sprzedaży owych przedsiębiorstw, to dotyczyłaby polski. Również Tow. Franko-Włoskie nie uregulo ona przedevyszystkiem kopalni. Czeladz' Towarzystw wało swego stosunku do dawnego rządu, wobec Franęuskó-Ruśkięgo,. lir. Renard Tow. Francusko- czego przyszły Skarb polski jest zainteresowany co Włoskiego, kopalni Flora, Tow. Sosnowickiego, za- do przyszłości tego Towarzystwa, kładów metalurgicznych Huta Bankowa, Huldschinski    Nasze sfery przemysłowe żywią nadzieję, że

i Tow. Nowo-Radomskiego. Opróez tych przed się- władze miejscowe w interesie kraju poczynią odpo-biorstw również i w innych jest zaangażowany ka- więdnie modyfikacye w tekście rozporządzenia, pitał francuski.    . , "r .    Polski port. W Nr. 25 berlińskiego „Kuryera

Prawie wszystkie’ te przedsiębiorstwa posiadają . przemysłowego“ omawia dr Hermann Steinert poru-również polskie kapitąły, nieraz nawet w wysokich szoną onegdaj sprawę otwarcia Polsce dostępu do udziałach, jak np. Huta Bankowa, której najpoważ- morza. Dr Steinert wskazuje na słuszność żądań niejszynj akcyonaryuszem jest Polak, p. Riesenkampf, i dążeń polskich w kierunku uzyskania przez Wisłę prezes katolickiego Tow. dobroczynności w Peters- drogi wodnej do morza i otwarcie dla Polski gdań-burgu, bliski krewny Koziełł-Poklewskićh i Wielo- skiego portu. Wszak interesy polskiego przemysłu polskich. Tenże Riesenkampf jest jedynym, Istotnym rolnego, a niemniej górniczego, nie wyłączając prze-właścicielenr koncesyi Tqw. francusko - włoskiego, mysłu galicyjskiego od niepamiętnych już czasów W Tow. Noworaęjojnskiem akcyonaryusze Huty Ban- starały się wykorzystać tę właśnie drogę wywozową, kowej pbsiądają prawie całość akcyi, a Tow. Renard tworząc z gdańską naturalny port polski, a kogres więcej niż w trzech czwartych częściach należy do wiedeński z r. 1815 w dłuższych wywodach uznając Huty Bankowej. W Tow. Flora zarząd składa się te właśnie warunki oznacza Wisłę jako międzynaro-wyłącznie z Polaków!’    dową drogę wodną, której używanie przysługiwać

Z wymienionymi przedsiębiorstwami połączone powinno w równej mierze wszystkim interesowanym jest posiadanie bogatych terenów rudonośnych. Huta państwom. Niestety jednak dzięki rosyjskiej polityce Bankową posiada, bogate pokłady rudy żelaznej, komunikacyjnej, dzięki zupełnemu zaniedbaniu utrzy-Tow. Sbsnowickie i Franko - Ruskie są jedynymi mania spławności Wisły i niemniej dzięki cłowym, właścicielami terenów cynkowych w Królestwie.    dokuczliwym stosunkom, wywóz produktów przemy-

Rozporządzeme, dotyczące likwidacyi przypo- słu polskiego, o ile nie dotyczył krajów rosyjskich mina rozporządzenie .podobnej treści, ogłoszone dla skierował się na dalsze drogi kolejowe ku dalekim lerytoryum Rzeszy niemieckiej jako odwet za ana- portom: Bremie, Hamburgowi, Szczecinowi, logiczne rozporządzenia koalicyi.    Regulacya Wisły, otworzenie kilku portów rze-

Nasze sfery przemysłowe a przedewszystkiem cznych, wprowadzenie orzeczonej przez wiedeński Tow, Przemysłowców Erólestwa Polskiego, zaintere* kongres neutralności Wisły i wreszcie zniesienia ceł sowaue żywo tą sprawą poczyniły odpowiednie sta- przewozowych dla przedmiotów przechodniego han-rania, aby władze zechciały uwzględnić potrzeby dlu — oto zdaniem dra Steinerta warunki, aby wy-przemysłu polskiego i czysto polskich interesów przed zyskać polską naturalną drogę wodną, a z Gdańska wykonaniem wymienionego rozporządzenia, zwłaszcza, uczynić port dla całej Polski aż po jej karpackie że w Rosyi obecnie .znajduje się znaczna część poi- granice.    (sk).

skich kapitałów i cafy szereg przedsiębiorstw prze-    Rrzemysł żelazny w Królestwie Polskiem. (Szkic

myślowych. Likwidaęya przedsiębiorstw przemysło- z początku II. gółrocza 1917).

wych w Polsce mogłaby-się spotkać z odpowiednim    W czasie pokojowym było w Królestwie Pol-

. >    .    wych i 25 pudlingowych.

Francuzi zaangażowani w przedsiębiorstwach    Dotychczas uruchomiono tylko małą ich część.

Zagłębia Dąbrowskiego prowadzili u nas naogół go- Brak rudy, który już w czasach przedwojennych da-spodarkę rabunkową, możliwą w danych warunkach wał się odczuwać w Dąbrowie, siedzibie największej przy protekcyi władz rosyjskich. Zapewne nie ze- polskiej t. zw. Huty Bankowej, ma być usunięty czę-chcieliby się przystosować do nowych warunków, ściowo przynajmniej przez dowóz rudy austryackiej, jakie, wytworzą rządy polskie i jako typowi gieł- która ma zastąpić przerabianą tu dawniej, ale też dziarze chętnie zapewne sprzedadzą swe przedsię- skąpo dowożoną rudę południowo-rosyjską, biorstwa lub akcye, skoro tylko otrzymają za nie    Huta milowicka, która po Hucie Bankowej zaj-

dobrą zapłatę w czasach niepewnych wojennych muje poważne miejsce w polskim przemyśle hutni-konjunktur.    czym wniosła do władz prośbę o pozwolenie całko-

Ze jednak przemysł polski na takim obrocie witego lub częściowego uruchomienia zakładów, fa-sprawy wyszedłby gorzej, niż ci Francuzi — to pewna, brykujących głównie żelazo dla celów handlowych, Jedynie nabycie tych przedsiębiorstw przez przyszły drut i materyały kolejowe. Od początku wojny stoi Skarb polski nie osłabiłoby, a nawet wzmocniło bo- ta huta bezczynnie, a ponieważ przed wojną poczy-gactwo narodowe. Tymbardziej byłoby to wskazanem, niono znaczne wkłady na nowe, dotychczas jeszcze

odwetem w Rosyi względem przedsiębiorstw i oby- skiem czynnych 11 wysokich pieców, 13 pieców hu-wateli państwa Polskiego, zaangażowanych finansowo tniczych, 27 pieców martinowskich, 62 pieców żaro-w Rosyi.

(produkcya 41,729 ton). Towarzystwo to należy do firm Huta Bankowa i francusko-rosyjskiej spółki. Firma założoną była przez Credit' Lyonnais, V'.,-

zupełnie nie użytkowane inwestycye, ponosi przedsiębiorstwo znaczne straty. Oczywiście w razie przywrócenia ruchu w milowickiej hucie, choćby nawet nie w pełnym jej zakresie, będą musiały inne przedsiębiorstwa jak np. niemiecka huta Hathego w Ra-kowie na czas wojny zrezygnować z przywrócenia ruchu, bo dowóz rudy nie mógłby w żadnym razie zaspokoić całego zapotrzebowania.

Przywrócenie ruchu we wspomnianych zakładach i innych, jak np. dąbrowieckich hutach cynkowych „Konstantyn“ i „Pod Bezinem“, które o to też prośbę już wniosły, miałoby jednak i z tego już po-* wodu wielkie znaczenie, że dostarczonoby w ten sposób pracy wielu robotnikom, których tylko nieznaczna stosunkowo część znalazła zajęcie w Niemczech.

3)    „Sosnowieckie Towarzystwo kopalni węgli,

kruszcu i hut w Sosnowcu“. Jest to towarzystwo francuskie, które w roku 1890 nabyło od poprzedniego właściciela Kramsta kopalnie, węgla, blachy i huty cynku. Kapitał akcyjhy wynosił w 1912/13 roku 9,750.000 rb., a oprócz tego obligacyi 5,311.437 rubli, dywidenda wynosiła 12'/₄v Do Towarzystwa tego należą kopalnie „Niwka“ (produkcya 427.696 ton), „Klimontów I“ (produkcya 186.187 ton), „Klimontów II“ (produkcya 2.782 ton) i „Klimontów III“, dalej „Mortimer“ _ (produkcya 208.161 ton) i „Milo-wice“ (produkcya 647.835 ton). ‘    _    ;    \ r-’"V

(sk.).

Starachowickie akc. tow. zakładów górniczych w Starachowicach (ziemia radomska), jedno z największych w Polsce, znajduje się obecnie pod przymusowym zarządem. Po blisko dwuletniej przerwie, spowodowanej głównie brakiem węgla i koksu, uruchomiono niedawno jeden wysoki piec. Z powodu wypadków wojennych personalu nie rozpuczczono, ale zajęto go przy przeróbce powstałego z lat ubiegłych zapasu żelaza, którego trzecią część sprzedano po wysokich cenach.

4)    „Francusko-włoskie Towarzystwo“ założone przeważnie kapitałem francuskińi. Zadżierżawiło od rządu rosyjskiego kopalnię „Kosżelew“ na lat 90 i nabyło kopalnię „Paryż“ pod Dąbrową.

5)    „Francusko-rosyjskie Towarzystwo“ również w ręku francuskiem. Zadżierżawiło od rządu rosyjskiego kopalnie węgla „Reden“ i „Tadeusz“, a również huty cynkowe. Kapitał akcyjny wynosił w 1912/13 r. 2,250.000 rb, fundusz amortyzacyjny 2,316.653 rb.

Obecnie pracuje się głównie nad naprawą szkód, wyrządzonych w zakładach i posiadłościach Towarzystwa przez gwałtowne walki. Do odnośnych władz wniosło Towarzystwo pretensye o odszkodowanie za pośrednictwem Towarzystwa polskich przemysłowców w Lublinie i Głównej komisyi szacunkowej dla szkód ziemnych.

(sk.).

Na kopalni „Andrzej III“ w Łagiszy (pow. będziński) zniesiono zarząd przymusowy.

W ubiegłych latach dochodziła wytwórczość tej kopalni do 40.000 ton rocznie.

Zwartościowaniem znacznych pokładów rudy żelaznej odkrytych w Opatowie, Kawkach, (pow. Ślusa-rze-Zwierzyniec) i w Pamkach (pow. Częstochowa) ma się zająć Towarzystwo z o. p. dla wyzyskiwania rud (ErzVerwertungs-Gesellschaft na b. H.) w Katowicach.

(sk.).

6)    ; Société Anonyme des forges et Acieres de Haute Bankowa à Dombrowa“. Towarzystwo to francuskie zależnem było öd Credit Lyonnais. Towarzystwo posiada trzy wielkie piece, wielkie gruszki Martina i walcownię do żelaza sztabowego i blachy, łe-jarnie żelaza i stali, oddział budowy statków i t. d. Fabryki te wyrabiały dawniej przeważnie materyał wojenny dla rządu rosyjskiego. Kapitał akcyjny wynosił w 1912/13 roku 7,425.000 rb., fundusz amortyzacyjny 372.788 -rb., fundusz rezerwowy I. 1,093,942 rubli, fundusz rezerwowy II. 500.000 rubli, fundusz rezerwowy III. 35 920 rb., dywidenda 12°/₀. Huty te puszczone są częściowo w bieg.

Przemysł żelazny niemiocki w II kwartald 1917 r.

(sk.).

Przemysł żelazny według czasopisma „Stahl und Eisen“ przedstawia się w różnych okolicach następująco: w Nadrenii i Westfalii wzrosła w ostatnim kwartale wytwórczość węgla, ponieważ komunikacya była udogodniona i uwolniono z wojska wielu gór-

Ceny kruszców zagranicznych stąle wzrastają; powodują je wysokie frachty okrętowe. Dowóz metali ogranicza się do Szwecyi. Produkcya i zapotrzebowanie surowca wzrasta z dnia na dzień. Państwom neutralnym dostarczono żelazo lane w ilościach przez władze oznaczonych. Wogóle produkcya żelaza kutego i stali była w ostatnim kwartale większa, niż w poprzednim. To samo można powiedzieć o wyrobach walcowni żelaza.

Z przemysłu stalowego donoszą, że produkcya pokrywa tylko zayotrzebowanie armii. W hutach, kopalniach, giserniach, walcowniach, fabrykach i odlewniach maszyn pracowano dzień i noc bez przerwy, nie mogąc podołać zamówieniom.

Na górnym Śląsku ogólny stan przemysłu jest zadawalający. Za wyroby gotowepaństwo ustanowiło ceny niezależne od teraźniejszego podwyższenia,płacy robotnikom i podrożenia surowców. Z tego też powodu zakłady przemysłowe nie chcąc ponosić strat,

Francuskie kopalnie w Zagłębiu. Przemysłowcy ników. Mimo jednak wydajnej i usilnej produkcyi, polscy i inne interesowane koła porobiły u miaro- nie zdołano pokryć zapotrzebowania. Tak w górni-dajnych władz kroki, by obronić interesa polskie ctwie jak i w przemyśle żelaznym produkcya stale przy likwidacyi górniczych przedsiębiorstw zagrani- wzrasta. Produkty poboczne znajdują zupełny zbyt, cznych w Królestwie Polskiem. Nakaz likwidacyi chociaż nie pokrywają zupełnie zapotrzebowania rol-uważać należy jako odwet za podobne postępowanie nictwa w nawozach sztucznych, mocarstw koalicyi. Z polskiej strony życzą sobie, aby odnośne kopalnie, w których tkwią znaczne kapitały polskie, zakupił skarb Królestwa Polskiego.

Chodzi się tu o następujące kopalnie :

1)    Kopalnia węgla „Czeladź“, ostatnio w francuskiem posiadaniu. Kapitał akcyjny wynosi 3,750.000 franków. Do towarzystwa tego należy kopalnia „Czeladź“, która przed wojną produkowała przeszło 600 tysięcy ton węgla rocznie.

2)    Kopalnia „hr. Renard“ jedna z najstarszych kopalń w polskim okręgu przemysłowym Dawniej należała do Towarzystwa niemieckiego, założonego przez hr. Renarda. Od roku 1884 przeważna ilość kuxów znajduje się w ręku francuskiem. Towarzystwo to posiada, oprócz dwóch kopalń węgla kamiennego wielką piwowarnię. Kapitał akcyjny wynosił 7,686.873 rb., dywidendy było w 1912-13 r. 400.000 rubli. Do towarzystwa tego należą kopalnie „hr. Renard“ (produkcya 662,472 ton) i kopalnia „Andrzej II“

00

Wydobycie węgla. „Russkoje Słowo“ z 10 czerwca

podniosły produkcyę. Transport był udogodniony przez odpowiednią ilość wagonów kolejowych; węgla donosi z Czarkowa : W pierwszej połowie maja wydobyto węgla 40 milionów, antracytu 13¹/₂ miliona Wydobywanie metali zarówno jak i produkcya pudów. Przypuszczalnie w maju wydobyto 125 mi wielkich pieców wykazała stan normalny. Z powodu lionów mniej, niż w maju ubiegłego roku o ll°/₀. jednak licznych zamówień rządowych obstalunbi prywatne nie były uwzględnione.

było dosyć.

Wydajność pracy jednego robotnika w maju była 455 pudów, mniejsza od przeszłorocznej o 30° Odkrycie pokładów węgla brunatnego w zachodnich ogólnie mniejsza od ostatniego kwartału ubiegłego Prusiech. Na podstawie wierceń przeprowadzonych roku o 24°/₀. W dniu 10 maja we wszystkich ko-przez dyrektora i współwłaściciela wschodnio-nie- palniach pracowało 275 tysięcy robotników, w tej

liczbie 73 tysiące jeńców.

Piece żelazne wyprodukowały w maju surowca .

I0i

mieckich zakładów węglowo-brykietowych Schiman-kiego, stwierdzono istnienie pokładów węgla brunatnego w obwodach zachodnio-pruskich miejscowo- tylko 11 milionów pudów wskutek braku opału, wości Arnoldsdorf, Massanken i Rheden. Głębokość oznaczono na 70—90 metrów, miąższość pokładów

Rozdział węgla. Celem uproszczenia czynności przy załatwianiu podań o przydział węgla, wnoszona 4—14 metrów. Wydobyte próbki — donosi “Ga- nych do Ministerstwa robót publiez vch, zeta Gdańska“ — wykazują bardzo wartościowy ro- zarządziło Ministerstwo, iż odtąd należy wnosić po-dzaj węgla, który nadawać się będzie także do dania te na przepisanych formularzach, a to zarówno użytku dla celów przemysłowych. Obawiają się tylko dla węgla krajowego, jak i górnośląskiego, podobnego, jak w Poznańskiem występowania wody, utrudniającego w znacznym stopniu odbudowę. Eks-ploatacyą odkrytych pól węglowych zajmie się firma bankowa Laubmühlen, założona dla tego celu pod patronatem berlińskiego towarzystwa dyskontowego to w. dla eksploatacyi węgla brunatnego „Baldur“ i w* i. Wogóle zanotować należy w kołach finansowych daże zainteresowanie się tymi terenami, (sk).

Podania o przydział krajowych mineralnych ma-teryałów do palenia (węgiel, koks, brykiety) wnosić mogą jedynie konsumenci, którzy także dotychczas kupowali te materyały całymi wagonami. Podania ó mniejsze ilości nie wchodzą tu w rachubę, ponieważ w wymienionych wypadkach idzie o przydział materyałów do palenia bezpośrednio z przedsiębiorstw kopalnianych.

Ilość zużytych węgli w roku ubiegłym podać nego i brunatnego, brykietów i koksu z Niemiec do należy przez dołączenie faktur, ilość zaś zakontrakfo-Austro-Węgier dopuszczony jest jedynie za pozwolę- wanych węgli przez dołączenie odpisu umowy (ter-niem niemiec. państwowego komisarza dla rozdziału minatki). węgla. Do 20-go każdego miesiąca trzeba się u niego zaopatrzyć w odpowiednią ilość zielonych asygnat Ministerstwo robót publicznych, iż o przydział starać wywozowych na miesiąc następny, podając na żą- się należy również w Ministerstwie na przepisanych danie i rozmiary każdorazowo podjętej dostawy. Za formularzach podań, przekroczenie tego rozporządzenia nakładane będą kary. Wobec znacznego zapotrzebowania węgla i ko- tenci winni wnosić je do Ministerstwa albo bezpo-ksu przez Austro-Węgry, nabiera to rozporządzenie średnio albo za pośrednictwem handlarzy węgla, dla monarchii dość znacznej doniosłości Dowóz sa- którzy przyjęli zamówienie, a na których rachunek mago koksu górnośląskiego do Austro-Węgier wy- ma nastąpić dostawa, nosi około 2 miliony cetnarów metr. rocznie, (sk).

Wywóz materyału opałowego t. zn. węgla czar-

Co się tyczy węgla górnośląskiego postanowiło

Podania mogą dotyczyć większych ilości. Pe-

Formularze podań o przydział węgla krajowego i górnośląskiego są do nabycia w grzędach politycznej władzy powiatowej.

Węgiel dla Bułgaryi. Angielski węgiel, który dowożono do Bułgaryi przed wojną, musiał zastąpić obecnie węgiel pruski i austryacki, a obowiązek ten

przypadł w udziale górnośląskiemu, a po części pege“ spółka z ogran. odpow. w Krakowie, i ostrawsko-karwińskiemu zagłębiu. Wykorzystując tę sytuacyę postanowiło bałkańskie tow. akc. dla Walne Zgromadzenie Towarzystwa, na które po wy-handlu węglem, w łączności z którem pozostają za- czerpującem sprawozdaniu inżyniera M. Szydłow-kłady górnicze górnośląskiego i morawsko-śląskiego skiego uchwalono podnieść kapitał zakładowy To-zagłębia, wyprzeć raz na zawsze angielski węgiel warzystwa z 1,000.000 na 2,000.000 koron.

Towarzystwo „Tepege“ nabyło ostatnimi dniami Bułgaryi nie przekracza jeszcze bardzo szczupłych produktywną kopalnię ropy firmy Perkins & Cie ram zaopatrywania bułgarskich kolei ze względu na w Równem, oraz przeprowadziło fuzyę z towarzy-duże zapotrzebowanie węgla przez same państwa stwem dwóch spółek naftowych, a mianowicie: centralne, ale po wojnie mała wytwórczość 20 pół- „Wietrzno“ polskiej spółki naftowej i „Głęboka“ pol-nocno-bułgarskich kopalń (okręgi Pernik i Bbon Doi skiej spółki naftowej, z których pierwsza posiada które wynosiły około 5 milionów ton węgla rocznie produktywną kopalnię ropy we Wietrznie, druga nie podoła wzmożonemu w ostatnich latach rozwo- dwustumorgowy teren i szyb we wierceniu w Głę-jowi przemysłu i powiększeniu sieci linij kolejowych, bokiej ad Załawie.

Będzie więc Bułgarya zdaną w znacznej mierze na    Ponadto zakupiło Towarzystwo kilka korzystnie

obcokrajowy węgiel, nie mówiąc już o koksie, którego położonych terenów naftowych i projektuje w naj-w Bułgaryi wogóle nie wytwarzano. (sk).    krótszym czasie budowę warsztatu wiertniczego

W ostrowieckiem Tow. akc. wysokich pieców i hut w Krośnie, zniesiono zarząd przymusowy. Ruch przywrócono tylko częściowo. W normalnych czasach wynosiła mysłu naftowego w Galicyi w dzisiejszej chwili za wytwórczość tego towarzystwa około 40.000 ton su- najgłówniejszy punkt swego programu, Towarzystwo rowego żelaza.

z Bułgaryi. Co prawda obecny wywóz węgla do

Towarzystwo dla przedsiębiorstw górniczych „Te-

Dnia 1 lipca b. r. odbyło się nadzwyczajne

Uważając akcyę dążącą do unarodowienia prze-

nie zaniedbuje w miarę możności reszty swego szeą

LC

0C

cc •

rokiego programu i rozpoczęło już studya przygoto- a bliższych wyjaśnień co do warunków udziela Dy-

wawcze na terenie Królestwa Polskiego.

Na podniesiony kapitał zakładowy o jeden mi lońskiej L. 5 I p. lion koron, rozpisuje Towarzystwo subskrybcyę,

rekcya Towarzystwa w Krakowie przy ul. Jagiel-

INHALTSANGABE

Dr. Karl Tołwiński: Archiv der Tiefbohrungen. Es ist zu bedauern, dass fast alle geologische Profile der ausgefiihr-ten Tiefbohrungen auf ewighin verloren gehen. Geologe und Bergmann sollten doch gemeinschaftlich arbeiten und gegenseitig sich unterstützen Von zahlreichen Tiefbohrungen die in Polen zur Anlage der artesisch. Brunnen sowie ruf k'ohle, Salz, Erze, Petroleum etz. ausgeführt wurdeu sind uur einige Profile für die Fachliteratur gerettet worden. In meisten Fällen tst das ganze Material bezüglich der B hrungen bis auf 1500 m Tiefe und mehr, gänzlich verloren gegangen. Die h:e und da auf he wahrten Profile und Tagbücher haben meist nteils keinen Wert, weil sie von ungebildeten Leuten geführt werden. Das Tiefbohrungen-Arhiv wird den Zweck verfolgen die geologische Profile und hiemit verbundene Daten von grösserer Bedeutung für die Zukunft aufzubewahren. Diese Aufgabe wird durch die Zusammenstellung der entsprehenden Tabellen amrichtigsten gelöst werden.

Julian Hofman: Die Berg- und Hüttenproduktion in Polen. Historische Daten über die Berg und Hüttenindustrie in Polen. Im Königreich Polen sind drei Hauptzweige der Berg und Hüttenindustrie als hervorragend zu bezeichnen u. z. Kohlen, Eisen und Zinkindustrie während, Blei, Kupfer und Schwefelerze zu den minderwehrtigen gehören. Der Wendepunkt in der Entwicklung des Bergwesens entfällt auf das Jahr 1816 u z. auf die Zeit der Einführung der Berg u. Hüttendirektion mit dem Sitz in Kielce. Vorstand dieser Direktion war Stanislaw Staszic. Im J. 1825 wurden die Agenden der Bergdirektion an eine Kommision in Warschau übertragen. An der Spitze der Berg und Hüttenindustrie in Polen ist damals Fürst Lubecki gestanden. Im J. 1833 hat die polnische Regierung die Leitung der Berg und Hüttenindustrie übernommen wobei dieselbe von der Polnischen Bank unterstützt wurde.

die russische Regierung die Leitung des Berg uud Hüttenwesens in Polen

Auf das Dezenium von 1833 bis 1843 entfällt die Blütezeit der Berg und Hüttenindustrie in Polen. Im Jahre 1843 hat wahrscheinlich durch hohe Einkünfte verlockt in eigene Hände genommen und seit dieser Zeit beginnt der Untergang dieses Nationalvermögens so dass schliesslich die Gruben und Hüttenwerke an Private veräussert wurden, wodurch im J. 1876 alle ärarischen Gruben und Hüttenwerke in Königreich Polen getroffen wurden.    >

Über das Kohlenbecken von Dąbrowa. Geologische Verhältnisse und Steinkohlenerzeugung. Eisenerze und ihre Verarbeitung. Zinkgewinnung. Die Zukunft der Berg und Hüttenindustrie in Königreich Polen.

Stanisław Myśliwy: Sauerstoffverbindungen in Borysławer Rohöl.

St. K.: Über die Wasserwege in Polen.

Steinkohlenerzeugung in England.

Personalen.

Biicherschau: Die geothermischen Verhältnisse der Kohlenbecken Oesterreichs von Dr. mont h. c. Hans Höfer von Heimhalt.

Verbreitung der Erdölzonen in den Karpatenländern und die Zukunft der Erdölgewinnung in denselben nach dem Kriege 1914/1915. Von Julius Noth.

Montanistische Vereine.

Montanistische Chronik.

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, ul. Mikołajska 13.

El El I9E1EIE1E1E1E1E1EIE1E1EIE1E1E1EIE1EIE1EIE1E1E1E1E1E1

PAMIĄTKOWY ZESZYT CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO

poświęcony nabyciu przez Kraj Krakowskiego Zagłębia węglowego,

ozdobiony licznemi ilustracyami i mapą poglądową

zawierający artykuły: Fr. Bartloneca, inż. Czerlunczakiewicza, inż. Fr. Drobniaka, Dra Władysława Jahla, inż. Jana Naturskiego, inż. Antoniego Schimitzka, Dra Jana Steczkowskiego, prof. Dra

Wł. Szajnochy, prof. Leona Syroczyńskiego i w. i.

jest do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników polskich (Kraków, ul. Pańska 7) za cenę Kor. 3.

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000000000000000000

E. J. GOBIET’A ZASTĘPCY

Armand Gobiet budowniczy Morawska Ostrawa.

'    TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, piece obbotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE SPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA

w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1

zakupiła większe ilości materyałów budowlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami:

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i ma-teryały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-¹—    teryał dla wież wiertniczych. ======

W oddziale budowlanym

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną, ciągnioną i szklaną, papę, szkło, wapno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską.

L. 8148/917.

Ogłoszenie Iicytacyi.

Celem zabezpieczenia dostawy dla c. k. Zarządu salinarnego w Wieliczce w roku 1918 następujących grup inateryałów, a to:

.a) Materyały opałowe:

I. Koks, węgiel drzewny.

b) Wyroby z żelaza:

I. Blacha.

II. Żelazo fasonowe.

III.    Gwoździe.

IV.    Gwoździe i śruby do szyn kopalnianych.

V.    Szyny kopalniane.

VI.    Rury gazowe.

Ylf. Szyny kolejowe.

VIII Łopaty.

IX.    Siekiery.

X.    Kłódki.

e) Wyroby z drzewa:

I. Szafliki, konewki, Czerpaki./

II.    Taczki, łopaty.

III.    Drabiny.

IV.    Toporzyska.

V; Progi kolejowe.

VI. Kosze, miotły i maty plecione..

f)    Wyroby z lnu i konopi :

I. Linki, sznurki, postronki, szpagat.

II.    Cutry, p ram sie.

III.    Worki do- spuszczania drzewa.

IV.    Bawełna do czyszczenia maszyn.

V.    Płótno.

VI.    Pasy transmisyjne parciane.

g)    wyroby szczotkarskie :

I. Pendzle i szczotki

II.

.•'o/JL ■:

j) Podściółka dla koni.

I. Toif.

c) Wyroby z metalu :

I. Metale, drut kolczasty.

d) Materyały budowlane:

I. Cegła.

„ ogniotrwała, gips murarski.

III. Cement.

IV.    Piasek.

V.    Glinka szamotowa.

VI.    Wapno gaszone.

VII.    Papa.

VIII.    Kamień łamany, szuter.

h) Artykuły sklepowe :

I. Farby.

II.    Pokosty terpentyna (Ersatz).

III.    Kwas karbolowy.

IV.    Wosk, boraks, siarka, kalafonia

V.    Piołun.

VI.    Kolkoter.

VII.    Karbit.

VIII.    Smary.

IX.    Oleje maszynowe.

X.    Szczeliwa.

rozpisuje się niniejszem publiczną rozprawę ofertową. Oferty opiewać mogą na dostawę poszczególnych materyalów, grup lub łącznie kilku grup inateryałów franko stacya kolejowa Wieliczka.

Cała dostawa może być nskutecznioną albo naraz, albo też w dwu lub trzech partyach, w' czternaście dni po otrzymaniu zawiadomienia o zatwierdzeniu oferty.

Późniejszy termin dostawy należy dokładnie w ofercie oznaczyć.

•o

Oferty wnosić należy na ręce Naczelnika c. k. Zarządu salinarnego w Wieliczce, najpóźniej do dnia 23. listopada 1917 do godziny 11 -tej przed południem.

Do oferty mają być dołączone próbki oferowanych artykułów.

Otwarcie ofert nastąpi w biurze Naczelnika c. k. Zarządu salinarnego w Wieliczce w duiu rozprawy ofertowej t. j. 23 listopada 1917 o godzinie 11 -tej przed południem, przyczem oferenci mogą być obecni.

p a»

rze

Bliższe szczegóły co do właściwości oferty, poręcznego, jakości i ilości materyalów pojedynczych grup itp., powziąć można z warunków licytacyjnych i wykazów ma-poszczególnych grup, które wraz formularzem ioferty otrzymać można w biu-k. Zarządu salinarnego w Wieliczce    . ■ Vï. 77 v V.V ^

Wieliczka, dnia 8 października 1917 r. .

o.

<a>

ti

••

•*

:•

••

••

Dr. Leon Rymar.

••

••

•«

••

fc

•*

••

•î

\ï

S*

••

••

•i

wydanie na kredowym papierze ===== z wykresami. =====

••

Treść:

••

•5

•#

Teorya powstawania ropy. Geologia ropy.

Historya nafty i sposoby jej dobywania.

Produkcya.

Gaz.

Cena surowca.

Robotnicy.

Zastosowanie jej produktów, kon-sumcya nafty.

Konsumcya.

Przemysł rafineryjny.

Import.

Eksport.

Kapitał w przemyśle.

Stanowisko władz.

••

!•

:•

••

••

•i

Cena 3'50 kor.

•s

••

••

•S

•s

Do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników Polskich

Kraków, ul. Pańska L. 7.

:•

:•

V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V V

C. K. UPRZYW.

Î;

Fabryki maszyn i wagonów L. ZIELENIEWSKI

w Krakowie, Lwowie i Sanoku, Tow. Akcyjne

wyrabia :

T-y

t ‘    ■■ ‘

JP

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane.

Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Drzwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t. d. Motory ropne „Elzeta".

*****

HG**

GÓRKA

TOWARZ. AKCyjNE fABRyKI CEMENTU

POLECA

PORTLAND CEMENT

NAJLEPSZEJ MARKI

h>

STACYA KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

"'TS

TT

rr

!»

[ł

Jt-

La

V*-

I    BIURO ZWIĄZKU

1 GÓRNIKÓW I HUTNIKÓW POLSKICH l

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

lï'

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II.

i IV. z mapami....................

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . . Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu Krakowskim, Dr. Artur Benis ....

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw.......

brosz.......

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych,

F. Jastrzębski....................

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany) . „ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910 .......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże" na r.

Woda w przyrodzie i górnictwie ....

Podsadzka płynna...........

Przyszłość polskiego górnictwa, prof. Uni w. Jag. Dr. Wł. Szajnocha Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze

(z ilustracyami), Dr. K. Tołwiński............

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych (z ilustracyami), prof. górn. Karol Miłkowski..............

I ...

99

99

1910/11/12/13/14    . .

Koron

40 —

2*50

2*—

!•—

1-—

3*60

3*—

1*—

10 —

6*—

1*—

—*80 —•30 —•30

1*—

1*50

1*50

■}

'a

-sy

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek...... ............

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . . W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym

papierze Dr. Leon Rymar...............

W zapadłym szybie, Ludwik Stasiak .............

3-75

1-90

250

1-25

3*75

—•50

30*—

2*—

5-—

1*—

3-50

2-—

[ł

TT

[9

[•

Si

¹

Wilhelm Trabert „Isothermen von Österreich“. Denkschriften der kaiserl. Akademie der Wissenschaften in Wien. Tom 73. 1901.

AKC. TOW. ELEKTRYCZNE A SOKOLNICKII WIŚNIEWSKI

KRAKÓW ul. Dominikańska 3.

LWÓW ul. SI (żackiego 8.

wykonywa wszelkie roboty elektrotechniczne

posiada na składzie wszelkie materyały do urządzeń elektrycznego światła, motorów,

sygnalizacyi, gromochronów etc.;

. ; poleca własnego wyrobu szczelne armatury szybowe syst. inż. Postępskiego. =r

Francusko-Rosyjskie Towarzystwo Górnicze.

jv<

Kopalnie węgla.

Kopalnie rudy cynkowej i ołowianej.

Huty cynkowe.

<r.

Zarząd główny w Dąbrowie, Królestwo Polskie.

ÏW

TO

TO

ri

<C^

IGNACY BROSS,

Kraków, Dietlowska 99

Telefon nr. 2489.

ZASTĘPCA

AUSTR. MANNESMANA WALCOWNI RUR.

Wszelkie rury stalowe bez szwu: gazowe, wodociągowe, wiertnicze, płomienne, flaszki stalowe na amoniak, kwas węgłowy etc. Rury stalowe mufowe bez szwu, zabezpieczone asfaltem i terowaną jutą dla wodociągów o wytrzymałości 60 kg. na 1 mm. kw., wypróbowane na 50 atm. ciśnienia w długościach do 14 metrów. Maszty stalowe bez szwu dla doprowadzenia prądu i oświetlenia.

Słupy stalowe bez szwu dla podparcia belek i dachów zamiast lano żelaznych.

Cenniki i kosztorysy bezpłatnie.

'&XSSSS3X3X3X3X3X3SSX3X3XSXSXSX3XSXSX3m

OGŁOSZENIE.

b Wojenna Centrala g

handlowa

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

OWKAWKłA BW4ĄSMOWA W KMAMOWfC» MIKOŁAJSKA 18