Zeszyt 9.

Kraków, czerwiec 1917.

Rok II.

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZ

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. K 18-—

.. „ 450 Rocznie . . . Cena pojed. numeru . „ 2-— Kwartalnie . .

Rocznie .    .    .

Kwartalnie .    .

Dla członków Związku :

K 12-—

•    » 3—

Za całą stronę . .

» V* stron7 • • •

Cena ogłoszeń: 100-—

50'—

za */₄ strony    . .

» Vio >1    • •

Zresztą według umowy.

25--

10*—

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. teł. 2431. Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach ^Gebethnera i Woiffa.

TREŚĆ :

Przyszłość perskiego przemysłu solnego (dokończenie): Inż. Erwin Windakiewicz.

Pożar na kopalni „Koszelew“ Towarzystwa francusko-włoskiego Dąbrowskich kopalń węgla 12.VIII. 1914: Fr. Zaleski. (Z rys.). Obliczenie grubości muru tam kopalnianych: Inż. Jan Naturski. (Z rysunkami).

Znaczenie i trudności przemysłu gazowego: Inż. Mieczysław Seifert.

Sekcya VIII. Górniczo-hutnicza w Dąbrowie Górniczej. Rys historyczny.

Krajowe Towarzysiwo naftowe.

Wspomnienie pośmiertne: (ś. p. Tadeusz Harajewicz).

Dyplom Syndykatu dziennikarzy krak. dla Henryka Sienkiewicza:

Rys. Tad. Harajewicz.

Sprawy bieżące.

TEP

TOWARZYSTWO DLA PRZEDSIĘBIORSTW GÓRNICZYCH

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

W KRAKOWIE

Teiefon Nr. 534. — Adres telegr.: TEPEGE, telefonem Kraków. CENTRALA: Kraków, Jagiellońska 5. Reprezentacye: Krosno, Borysław, Dąbrowa górn. w Polsce.

!. Dział poszukiwań górniczych.

Geologiczne badanie znachodzeń się ropy, węgla, rud, glinki ogniotrwałej, kamieni użytkowych i budowlanych i. t. d.

II. Dział wiertniczy.

Płytkie wiercenia poszukiwawcze — głębokie wiercenia za ropą, węglem, solą, wodą itd., bądź systemem suchym polskim (t. zw. kanadyjskim), bądź płuczkowym szybkoudarowym lub płuczkowym obrotowym, dyamentowemi koronami do jak największej głębokości z najdalej idącemi gwarancyami.

III. Dział robót górniczych.

Głębienie szybów o wyprawie murowanej, betonowej, żelaznej, żelazno-betonowej, drzewnej w warstwach zwykłych i wodonośnych. Pędzenie przecznic (przekopów), chodników, wykonywanie podszy-biów, izb maszynowych podziemnych itd. Pędzenie tunelów dla celów kolejowych i dla zakładów wodnych.

IV. Dział biura technicznego.

Projektowanie urządzeń nowych kopalń, zmian w istniejących kopalniach oraz wszelkie roboty w zakres miernictwa górniczego wchodzące.

V. Dział towarowy.

Dostarczanie urządzeń kopalnianych oraz wszelkich dla ruchu kopalń potrzebnych artykułów technicznych. Zastępstwo fabryk wykonujących takowe (H. Flottmann i Sp., Boehler i Sp. itd.).

VI. Dział ropny.

Własne kopalnie ropy; tworzenie Spółek dla eksploatacyi ropy (Krakowsko-bitkowska Spółka naftowa, Polska Związkowa Spółka naftowa) i zarząd tychże. Kupno i sprzedaż terenów naftowych.

VII. Dział węglowy. — Sprzedaż węgla i koksu.

LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

:^s

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności =====<==« przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. »

3 Sławkowska L. 2. Półwsie Zwierzyniec

SKIAD FABRYCZNY

KRAKOWSKIEJ FABRYKI SZCZOTEK i PENDZLI

Kościuszki L. 40.

Krakowska FABRYKA SZCZOTEK i PENDZLI

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

Właściciel :

Spółka'Z ogran. odpowiedzialnością.

ą

!»

Właściciel :

k gdm. KISZEK DROBNIAK

k io™. FRANCISZEK DROBNIAK

TELEFON Nr. 0488.

TELEFON Nr. 2428.

Artykuły techniczne toaletowe i galanteryjne.

FARBY, MATERYAŁY.

Jedyna polska fabryka w kraju, wykonuje i do- ^ starcza po cenach fabrycznych wszelkie gatunki g? szczotek i pendzli, w szczególności szczotki , z drutu do celów górniczych i fabrycznych.

DOSTAWA NATYCHMIASTOWA.

■AAr-Dk.

58>

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Reprezentacye: w Lublinie i Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. odododod TELEFON: 0092, 2375, 2377.

Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przepraw, wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym.

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—12V₂ i od 3—4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

AKC. TOW. ELEKTRYCZNE j-t SOKOLNICKII WIŚNIEWSKI

KRAKÓW ul. Dominikańska 3.

LWÓW ul. Słowackiego 8.

wykonywa wszelkie roboty elektrotechniczne

posiada na składzie wszelkie materyały do urządzeń elektrycznego światła, motorów,

sygnalizacyi, gromochronów etc.;

poleca własnego wyrobu szczelne armatury szybowe syst. inż. Postępskiego.

Francusko-Rosyjskie Towarzystwo Górnicze.

Zarząd główny w Dąbrowie, Królestwo Polskie.

Koszt ugaszenia pożaru.

Wspomnienie pośmiertne.

i Austryacka Fabryka cementu portlandzkiego

Francusko-Rosyjskie Towarzystwo Górnicze.

Kopalnie węgla.

Kopalnie rudy cynkowej i ołowianej.

Huty cynkowe.

Zarząd główny w Dąbrowie, Królestwo Polskie.

rw

iw

IGNACY BROSS,

Kraków, Dietlowska 99

Telefon nr. 2489.

ZASTĘPCA

AUSTR. MANNESMANA WALCOWNI RUR.

Wszelkie rury stalowe bez szwu : gazowe, wodociągowe, wiertnicze, płomienne, flaszki stalowe na amoniak, kwas węglowy etc. Rury stalowe mufowe bez szwu, zabezpieczone asfaltem i terowaną jutą dla wodociągów o wytrzymałości 60 kg. na 1 mm. kw., wypróbowane na 50 atm. ciśnienia w długościach do 14 metrów. Maszty stalowe bez szwu dla doprowadzenia prądu i oświetlenia.

Słupy stalowe bez szwu dla podparcia belek i dachów zamiast lano żelaznych.

Cenniki i kosztorysy bezpłatnie.

35 CC

□□□

□□□

|    KOPALNIE

i GALICYJSKIEJ KASY OSZCZĘDNOŚCI (0

§ przy ul. Pańskiej, Na debrze i Na potoku w Borysławiu, około 10 morgów 9 terenu w Opace w sąsiedztwie kopalni Towarzystwa karpackiego i około 9    10 morgów w Nahujowicach w sąsiedztwie kopalni, której popąd na nowo

zostaje podjątym.

Bliższych informacyi udziela : GALICYJSKA KASA OSZCZĘDNOŚCI WE LWOWIE.

>9999999991

m®m9999999999

E. J. GOBIET’A ZASTĘPCY

Armand Gobiet budowniczy Morawska Ostrawa.

TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, piece obrotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE ŁPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA

w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1

zakupiła większe ilości materyałówbudo wlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami:

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i ma-teryały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-========== teryał dla wież wiertniczych. =====

W oddziale budowlanym:

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną, ciągnioną i szklaną, papę, szkło, w^apno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską.

Zeszyt IX.

Kraków, czerwiec 1917.

Rok II.

CZASOPISMO G0R1ICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Prenumerata z przesyłką pocztową : Rocznie .    . . . K 18‘—

Kwartalnie . ... ₉ 4*50 Rocznie . . . Cena poied. numeru . „ 2*— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12*—

•    » 3—

Cena ogłoszeń:

Za całą stronę . . K 100-— za */* strony . . » 7, Strony ...» 50—

85* •

1) V10    »

lO-

Zresztą według umowy.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi

Lublina w księgarniach : Gebethnera i Wolffa.

Przyszłość polskiego przemysłu solnego.

Napisał

Inż. Erwin Windakiewicz.

Dokończenie.

Następną kwestyą jest uzyskanie taniej solanki, tej głównej podstawy rentowności produkcyi soli warzonki. Nie może być dwóch zdań, że najtańszym będzie ten podstawowy materyał, gdy się znajdzie już gotowy w naturze i że solanka sztuczna dopiero wytworzona znacznymi kosztami, choćby technicznymi, sposobami najwłaściwszymi i najtańszymi musi być droższą. Przyszła produkcya musi się więc opierać głównie na solance naturalnej w dostatecznej ilości znajdującej się w Galicyi, co również ze względów ekonomii społecznej jest nieodzownie wskazane, nadmiar bowiem tworzącej się ciągle sposobem naturalnym solanki bezużytecznie schodzi do rzek i jest niepowrotnie stracony, podczas gdy produkcya solanki sztucznej zużywa już naprzód rezerwę przyszłości złożoną w nietkniętych pokładach soli.

Zarząd monopolowy uważał dotąd wytwórczość sztucznej solanki za bardziej zapewniającą stałość produkcyi warzonki. Przy jego gospodarce istotnie tak jest, nie wkładano bowiem nic w urządzenie i ujęcie źródeł solankowych, które otrzymane w spadku z czasów polskich wyzyskiwano do ostatnich granic ich naturalnego przypływu a niejednokrotnie i po za tę granicę, nie ujmując nowych źródeł wierceniami i nie łącząc ich przypływy rurociągami. A gdy wreszcie po setkach lat marnotrawnego używania źródła te dały wyniki niejednostajne lub wyczerpywały się, postawiono tezę że są „niepewne“. Ujęcie licznych znanych i obfitych źródeł solanki i wykrycie nowych taniemi wierceniami; łączenie tanią siłą elektryczną przypływów w rurociągach, zapewnić może największą produkcyę w spoób najbardziej ekonomiczny. Niechcemy przez to wcale twierdzić, że wytwórczości sztucznej solanki zaniechać należy, owszem zapotrzebowanie warzonki podlega ogromnym skokom, stosownie do pory roku, jest

największe w jesieni, wielkie w zimie, mniejsze na wiosnę a nieznaczne w lecie. Źródła również nie zawsze mają przypływ stały, czasowo nawet ustać mogą a poczem jakiś czas minie nim się przeszkody usunie, lub nowe źródła ujmie i urządzi ; wreszcie zajść mogą konjunktury rozmaite wymagające nagle, nieprzewidzianie wielkiej produkcyi; w końcu potrzebuje przemysł oparty na soli (jabryki sody) bardzo wielkiej ilości solanki, której dostarczenie wymagałoby ujęcia zbyt wielkiej ilości źródeł, co znów wymaga i większych kosztów inwestycyi i zanadto kombinowałoby ruch. Zresztą z reguły istnienie tych fabryk nie jest długie. Rozmaite względy zbyt wcześnie nieraz ich żywot skracają a wtedy nie osiągnięto by amortyzacyi tych inwestycyi. Kopalnia solankowa jest więc pożądaną bardzo rezerwą i koniecznym regulatorem dostawy solanki dla fabryki warzonki i nietylko powinna istnieć, ale też się rozwijąć należycie, aby mieć w każdym czasie odpowiednią celowi sprawność, a tam gdzieby się prodnkcya opierała jedynie na naturanej solance — utworzoną i urządzoną być winna. Naturalnie należałoby, oczem już wspomnieliśmy, zaniechać ślepego naśladownictwa metod produkcyi, gdzieindziej dla danych stosunków właściwych i dobrych, u nas jednak zupełnie nie odpowiednich. Z licznych metod da się zmodyfikować odpowiednio do właściwości górutworu jedna lub druga, trudno ją jednak z góry wskazać, gdyż nietylko prawie dla każdej kopalni będzie inna odpowiednia, ale niejednokrotnie zmusi zmienność pokładów do zastosowania drugiej metody w tej samej kopalni, aby była najtańsza i dała możność wyzyskania pokładu w sposób najbardziej wyczerpujący. Niema wątpliwości, że zdolność i rzu-tkość naszych inżynierów znajdzie zawsze metodę najwłaściwszą i udoskonalić ją potrafi.

Przechodzimy w końcu do ostatniej kwestyi nie-

mniej ważnej: do potanienia paliwa i należytego rzucić okiem na historyę opału salin galicyjskich wyzyskania jego siły cieplikowej. Warzenie soli nie dającą w oczy bijący dowód braku przezorności jest ani skomplikowanym procesem chemicznym, ani i szerszej myśli administracyi salin. Wieki całe nie wymaga wysokich temperatur, lub szczególnej a może nawet więcej jak tysiąclecie używlino w Ga-czystości spalenia, owszem jest tylko prostym spo- licyi do produkcyi warzonki drzewa;- z szalonem sobem gotowania wody i niczem więcej. Każde więc marnotrawstwem powodującem spustoszenie ' fasów paliwo odpowiednie do warzenia wody będzie też i będącem jedną z głównych przyczyn zupełnego zupełnie odpowiednie do warzenia soli, służyć więc ich wytrzebienia na Podkarpaciu. Po zajęciu Ga-tu mogą najgorsze gatunki lignitu, najpośledniejszy licyi przez Austryę ten stali ffiäfö cô""sî^“ zrfiîënił ; torf, odpadki nieużyteczne drzewa, susz z lasu, wia- dopiero przypływ wykształconych zawodowo sił trołomy i odpadki tartakowe i garbarń, byle by je technicznych a szczególnie później, krajowych, prjze-dosyć i tanio dostać można i szkoda właściwie uży- mienił galicyjskie zakłady solne bardzo korzy-wać do tego prostego celu paliwa o wysokiej warto- stnie tak pod względem wyzyskania opału, jak ści cieplikowej.

i całego ich urządzenia, o ile to w administracyi

przystąpić musiano do wyboru innego materyału

Lignitu, względnie węgla brunatnego w Galicy! skarbowej tylko było możliwe. Przeznaczone: wy-niema w większej ilości, tak aby na dłużej mógł za- łącznie dla zapewnienia ruchu salin lasy;, t. rzw. spakajać potrzeby wielkiego przemysłu, koszta pro- dóbr salinarnych, zapominając o tym celu, odstąpiła dukcyi jego są bardzo wysokie a dalszy transport administracya skarbowa innej rządowej gałęzi admi-jeszcze by je podrażał, nie wchodzi więc tutaj w grę. nistracyjnej, która nie bacząc na ten cel częściowo Jedynie w Kołomyi mógłby wchodzić w rachubę, je sprzedała a potem stopniowo dla salin .dostarr jako częściowy dodatek do opalenia węgiel bruna- czała jak najlichszego gatunku drzewa o rosnących, tny z Dżurowa, o ile jego cena loko ogniska stała przy zawarciu każdej krótkoterminowej umowie, by w odpowiednim stosunku do ceny i wartości cie- gwałtownie cenach. Zarząd monopolowy niechętny plikowej węgla kamiennego. Odpadki palne nigdzie jednak każdej nowości przepłacał bez myśli o jutrze nie są do dyspozycyi w dostatecznej ilości w po- i zadawalał się lichością gatunku, aż wreszcie może bliżu salin a dalszy transport ich nie opłaci się; nie tyle jeszcze przesadna cena i braki, ale znana wiele zresztą już służy lepiej innym celom, nie wcho- deruta ropy i wywarty wtedy silny nacisk na rząd, dzą więc przy opaleniu warzelń nawet pomocniczo spowodował go do porzucenia drzewa, przyczem w rachubę. Natomiast posiada Galicya rozległe tor- wpadł w drugą ostateczność i gorączkowo nakazał fowiska dotąd prawie zupełnie nie wyzyskane, więc przerobienie wszj^stkich salin na opalenie ropałem znaczny martwy kapitał Torf odpowiada doskonale bez względu na ekonomię ruchu, tak że zaledwie celowi warzenia wody, nawet w pośledniejszych 3 saliny posiadające lepsze warunki poboru drzewa swoich gatunkach, ma jednak znowu tę właściwość, że gorączkę te odroczyć i tym samym, odeprzeć zdo-z powodu wielkiej objętości przy małej spoistości łały. Oczywiście przerobiono tylko ogniska stawiając i nie wielkiej wartości cieplikowej nie znosi dale- przytem warunek zupełnego i czystego ; spalenia kich i drogich transportów, oraz kosztowniejszych z wielkiem nadmiarem powietrza, aby utrzymać przeróbek na bardziej spoisty i kalorycznie silniej- istniejącą dotąd produkcyę topek, suszonych wprost szy materyał (przynajmniej wtedy, gdy służyć ma gazami spalnemi, ani ekonomiczną, ani hygieniczną, za podstawę przemysłu fabrycznego). — Najekono- ani też żadnymi rozumnymi względami nieuspra-miczniej więc użyć go na miejscu, lub przynajmniej wiedliwioną. Resztę zaś urządzenia, to jest: roz-w niewielkiem oddaleniu z zastosowaniem najtańszego miary pieców i kanałów ogrzewalnych oraz odpro-sposobu transportu. Wchodzi więc w rachubę dla wadzających gaz do komina, zostawiono zupeł-soli tylko w okręgach produkcyjnych 2 i 4, gdzie nie nietkniętą, co było oezywistem marnotrawstwem produkcya długi czas na nim oprzeć się może, o ile ciepła. Dymensye te bowiem są przecież oparte na uzyska się prawo odtorfowania na wielkich prze- rachunku i zupełnie są inne dla każdego rodzaju strzeniach i będzie w stanie zamortyzować zupełnie paliwa, szczególnie dla paliw tak szalenie kalory-potrzebne dla niego specyalne konstrukcye. Głó- cznie różnych jak drzewo i ropa posiadająca prze-wnie jednak opalenie salin oprzeć się musi na wę- szło 5 krotnie wyższą wartość kaloryczną. Adinini-glu kamiennym z zagłębia krakowskiego. Koszta stracya skarbu nie przewidująca nigdy na dalszą jego produkcyjne podnoszą się jednak ciągle i o pota- metę nie zabezpieczyła sobie jednak ropy na dłuż-nieniu ich myśleć nie można. Najtaniej byłby do do- szy czas, co przy stosunkowo niewielkiem zapotrze-stania, bo za cenę własnych kosztów, gdyby wła- bowaniu rocznem dla salin, wówczas ogromnie ła-ściciel żup solnych i kopalń węgla był tą samą two i z daleko większą korzyścią nawet dla samego osobą. Kraj nabył już rozległe tereny węglowe i już przemysłu naftowego, dałoby się przeprowadzić przez z tego względu dla lepszej przyszłości salin byłoby wybudowanie własnego zbiornika i zakupno większej rzeczą pożądaną, aby przeszły pod jego zarząd. Cenę ilości ropy po bajecznie niskich cenach i niewiel-węgla można jeszcze obniżyć przez przyznanie zni- kiego wymagały wkładu a jeden zbiornik jaki wów-żonych taryf kolejowych przy użytku dla warzenia czas stawiano wystarczyłby dla salin na 10 lat. soli, dalej przez zaoszczędzenie przeładowania i po- Skutki tej nieprzezorności u awniły się też wkrótce ; dwójnej lokomocyi, to znaczy przez dysponowanie deruta ropy ustała, ceny jej nagle i coraz bardziej salin i urządzeń ich mechanicznych w ten sposób, poszły w górę aż wreszcie brakło jej za drogą na-aby węgiel od wieńca szybowego kopalń węgla, aż wet cenę dla salin. Znów więc, nim nawet urządze-do ogniska salinarnego odbywał tylko jedną nie- nia na ropę zamortyzować się mogły, z istną gorączką przerwaną drogę.

szkodziła zwykłemu a w tym wypadku i wska-

Pozostaje dla potanienia dalszego opału jeszcze opałowego dla salin ; trafnie tym razem wybór padł tylko jedna najważniejsza droga zupełnego wyży- na węgiel kamienny. Nagłość przeróbki jednak prze-skania jego siły cieplikowej.

Nim o tern pomówimy rzeczą ciekawą będzie zanemu rozważaniu, znów więc przerobiono tylko

ogniska na ogrome nieekonomicznie pracujące gene- skiego, co tylko wypiekaniem w piekielnym ogniu ratory i znów pod warunkiem suszenia wprost ga- ustąpić może. Precz więc z produkcyą topek! żami odchodzący mi t. j. z wielkim nadmiarem po-    Otrzymane przy powolnem gotowaniu nieco

maitej grubości ziarna, stosownie do rozmaitych wymogów spożycia. Sól tutaj nigdzie nie potrzebuje wschodzić w styczność z rękami robotnika a przez opakowanie w zawsze świeże worki lub paczki i kartony zaprowadzone przez Wydział krajowy przy mełtej soli kamiennej dojdzie rąk konsumenta czysta bez zarzutu pod względem hygienicznym.

wietrzą. Reszta urządzeń naturalnie pozostała nie- grubsze ziarno przez suszenie w aparatach rotacyj-tknięta, choć węgiel posiada 2 krotną wartość kalo- ńych, lub przy suszarniach płaskich przez przepu-ryczną drzewa, widocznie sądzono — niech mi bę- szczenię przez młynek łatwo doprowadzić do właści-dzie wolno użyć porównania — że wystarczy na wej miary a przez dobudowanie mechanicznych sit obdartusa włożyć . cylinder, aby go przerobić na osiągnie się jeszcze korzyść otrzymania soli o roz-kompletnego eleganta.

Administracya skarbowa posiadała swego czasu wydatne kopalnie węgla w Galicyi, sprzedała je jednak za cenę, wzbudzającą podziw swoją bajeczną niskością. Jakby to się teraz przydało! Dziś jednak nie myśli się nawet o nabyciu terenu węglowego zabezpieczyć mogącego na zawsze własną ogro nną konsumcyę. O torfie choć myślano i mimochodem przeprowadzono nawet próby, iecz bez żadnych prze- nuj*ł i spalają paliwa ogniska najprostsze więc ru-róbek nawet ognisk. Dały też tylko wynik z góry szta płaskie lub schodowe, zresztą zupełne spalenie

z korzyścią dla samego procesu wrzenia łatwo uzy-

Doświadczenia wykazały, że najlepiej funkcyo-

wiadomy, że torfem można gotować wodę a o skuteczności tego opału nie dały żadnego pojęcia. Ofertę skać przez doprowadzenie gorącego powietrza do ka-taniego bardzo nabycia prawa odtorfowania zbvto nału panwiowego. Powietrze zaś gorące bez kosztów z ironią. Chyba dość przykładów nie obejmowania z korzyścią dla trwałości ogniska uzyskać można szerszych horyzontów przez administratorkę salin. Przez wykorzystanie kanałami powietrznemi murów Warunkiem należytego wyzyskania ciepła jest: otaczających je. Gorące jeszcze gazy spalne wycho-

1)    konstrukcya obliczona od ogniska aż do ujścia dzące z aparatu warzelniczego służyć będą bądź do gazów spalonych do komina, ściśle według właści- ogrzewania powietrza dla suszarń rotacyjnych, bądź wości danego paliwa i jego wartości kalorycznej; do suszenia w suszsrniach płaskich, w dalszej jeszcze

2)    unikanie strat ciepła względnie możliwe wyzyska- drodze do komina wyzyskane być mogą do przegrze-nie. tych strat, gdzie nie są do uniknięcia, najlepiej wania solanki. Ponieważ spalenie wymaga znacznego dla samej produkcyi, lub do jej ubocznych celów, przypływu powietrza, przeto wskazaną rzeczą jest: Przy właściwościach solanki i soli nie tylko w tym umieszczeoie ognisk oddzielne od reszty warzelni kierunku, lecz we wszystkich wskazane są możliwie i urządzeń, co także względy konstrukcyjne i czy-proste konstrukcye ani zbyt wymyślne ani bardzo stości wymagąią. Największe źródło strat ciepła leży skombinowane, gdyż bądź zawodzą w krótkim czasie w utajonem cieple pary tworzącej się przy gotowa-bądź powodują ogiomne koszty utrzymania. Siłę ka- niu. Wydatne wyzyskanie tego źródła przy otwar-loryczną paliwa najlepiej ile możności zużyć zupełnie tych aparatach wskutek właściwości tej pary jest dla samego głównego procesu t. j. wrzenia. Aparaty utrudnione, przy zamkniętych zaś aparatach kombi-służące temu celowi powinny więc mieć maximum nuje się ogromnie konstrukcya i koszta utrzymania powierzchni ogrzewalnej odpowiednie] dla danego ich przeniosą korzyści wydatniejszego wyzyskania paliwa; nie należy też niepotrzebnie dążyć do zbyt teg° źródła, tembardziej, że te aparaty wymagają miałkiej soli, więc do ciągłego wrzenia przy najwyż- poprzedniego oczyszczenia solanki, co znów połą-szej ciepłocie. Koniecznem więc jest zaniechać prze- czone jest z kosztami. Trzeba więc ograniczyć się starzałej- produkcyi topek, powodującej podwójne do wyzyskania tego ciepła bądź przez przedgrzewa-marnotrawstwo ciepła, wymaga bowiem bardzo miał- nie solanki bądź to do produkcyj samej przez wbu-kiej soli, więc ciągłego wrzenia w najwyższej cie- dowanie panwi parowych.

płocie i bądź nieekonomicznego spalenia paliwa    Przez wyzyskanie w opisany sposób całej siły

w ognisku z wielkim nadmiarem powietrza, bądź ró- kalorycznej paliwa osiągniemy znaczne jego zaoszczę-wnież nieekonomicznego suszenia osobnego zapomocą dzenie a tern samem potanienie dla wyprodukowa-ógrzanego powietrza. Prócz tego formowanie samo neJ jednostki.

wymaga osobnych kosztów, wydanych niepotrzebnie.    Reasumu ąc nasze wywody widzimy:

1) że koncentracya zezwoli na znaczną redukcyę

2) że użycie głównie solanki naturalnej i ma-

3) że nawet koszta paliwa znacznie zredukować

Przy użyciu trzeba bowiem na tarle doprowadzić topkę znów do je] pierwotnego stanu t. j. miałkiego, sił roboczych, dozorujących i kierujących, zniży ko-dalej przy tej fabrykacyi przechodzi sól przez cały szta utrzymania i zarządu (Regie) oraz umożliwi szereg (z reguły brudnych) rąk a jest przecież arty- mechanizacyę ruchu w najszerszym zakresie — co kułem spożywczym, przy którym obowiązuje zasada daja dalsze zaoszczędzenie w powyższym kierunku; hajba.d/jej hygienicznego sposobu fabrykacyi. Forma jej, ściętego stożka o sferycznej formie ścian utrudnia sowa jej produkcyą da dalsze ogromne zaoszczę-opakowanie, mimo umyślnie obmyślanego sposobu dzenie i opakowania przez krajowy Zarząd sprzedaży soli — jest ono iluzoryczne tylko i nie chroni należycie można bądź przez wybór odpowiedniego paliwa, bądź soli od zanieczyszczenia. Nawet jedyny, dawniej mia- przy danem paliwie przez samo ułatwienie jego rodajny powód tej fabrykacyi : wytrzymałość na tran- transportu do samych ognisk a w obu wypadkach sport, dziś w rachubę nie wchodzi. Kołowy transport przez należyte jego wyzyskanie, wkońcu odbywa się tylko na krótkie odległości, stan dróg    4) że przez proponowane rozmieszczenie tuż

Mimo więc niekorzystnych warunków natural-

jest dobry, a uawet przy złym stanie tych dróg i nie- przy torach kolejowych sól także rąk konsumenta pogodzie łatwiej ochronić skrzynię pakietów soli od tauiej dojdzie, zepsucia niż topkę, a dziś już chyba nikt nie podziela dawnych wierzeń, że w soli jest coś djabel- nych polski przemysł solny jest wystarczający do

zaspokojenia potrzeb przyszłej Polski i otoczony nie- okolic naszego kraju może być inicyatorem ich dal-wielką ochroną, nawet wobec konkurencyi zagranicy, szego rozwoju przez uprzemysłowienie ; da więc ostać się i rozwijać może stanowiąc pozytywną ru- także korzyć pośrednią.

brykę bogactwa narodowego, a prócz tego dla wielu

Bochnia, w czerwcu 1917 r.

Pożar na kopalni „Mew“ Towarzystwa Francusko-Włoskiego Dąbrowskich kopalń węgla 12. VII11914 ).

Napisał

F. Zaleski.

Przed opisem pożaru uważam za konieczne po- pełną szerokością 4x4 m do podsadzki wyższego wiedzieć słów kilka o przekroju geologicznym i sy- piętra (rys 6—9). Następnie wybiera się węgiel prze-stemie odbudowy pokładów na kopalni „Koszelew“. kładkami wachlarzowatemi szerokiemi 2.5 m. (15 m

pozostaje na położenie drogi, reszta zaś 1,0 m + 1.5m byłej drogi razem 2,5 m podsadza się) zbliżając się do chodnika przewozowego poźostawia się nogę około 5 m po upadzie, którą wyrabia się niezwłocznie, lub też później, gdy chodnik nie będzie potrzebny.

Przekrój geologiczny.

Na kopalni „Koszelew“ odbudowuje się pokład „Reden“, miąższość którego na koncesjach Towarzystwa Francusko-Włoskiego jest około 12 m. Ławica łupku gliniastego — tak zwany kamień 5-ej ławy, rozdziela pokład na 2 części — 2 pokłady. Miąższość kamienia 5-ej ławy po rozciągłości w kierunku ze wschodu na zachód zwiększa się od 0.2 m do 2 m — tu pokład „Reden“ można już traktować jako 2 niezależne pokłady:

pokład I (górny) o miąższości 4,0 m „ II (dolny) „    „    8,0 m.

Nachylenie pokładów w odbudowywanych obecnie poziomach od 5° do 7° w kierunku prawie SN (rys. 1, 2).

System odbudowy.

We wschodniej części koncesyi, gdzie obydwa pokłady traktuje się jako jeden o miąższości 12 m., odbudowa pokładu uskutecznia się warstwami po-ziomemi ; podsadzanie wyrobisk odbywa się ręcznie ziemią i kamieniem z kopalnianej odkrywki. Wysokość warstwy 2,5 m; ilość warstw w piętrze = 6, czyli że wysokość piętra 15 m. (rys 3, 4). Odbudowa zwykła; opis jej znajduje się w dziele Kondratowicza, powtarzać opisu tego nie będę.

Na zachodzie dzięki 2,0 m. miąższości kamienia 5-ej ławy pokłady odbudowuje się niezależnie. Pokład II (dolny) odbudowuje się w ten sam sposób jak i na wschodzie warstwami poziomemi i podsadzką ręczną. Pokład I (górny) dwoma sposobami: z zastosowaniem podsadzki suchej (ręcznej) i płynnej (rys. 4).

Podsadzka sucha. Przy pionowej wysokości piętra 15 m i pochylenia pokładu 5—7° pochyła wysokość piętra jest około 150 m; piętro 3-ma chodnikami dzieli się na 3 podpiętra o wysokości pionowej:

15 : 3 = 5 m.

i pochyłej

150 : 3 = 50 m; system odbudowy filarowy (rys. 5).

Po przeprowadzeniu chodników rozpoczyna się roboty filarowe od granicy pola, względnie od uskoku; filary z początku 2x2 m a następnie w odległości 5—6 m od chodnika rozszerzają się do 4x4 m; 1.5 m pozostawia się dla kolejki; resztę 2.5 m podsadza się. Po ujechaniu około 45 m od chodnika przewozowego zwęża się filar znów do 2 X 2 m i wązko przebija się do chodnika wyżej położonego, lub też

ł) Roboty prowadzone były przez pp. nadsztygara Rzad-kowskiego i sztygara Janiszewskiego.

Filary obkłada się co 20 m jeden od drugiego

1    wydajność filaru przy obsadzie: 1 górnik i 1 pomocnik (ładowacz) 16 wozów węgla (około 8 ł.) i 7—8 wozów wyładowanej podsadzki.

Podsadzka płynna. Sposób przygotowania pola ten sam co i w wypadku poprzednim; odległość pomiędzy filarami 20 m²); rozpoczęcie i zakończenie filaru jak wyżej; wydajność filaru przy obsadzie:

2    górników i 2 pomocników: 40—45 wozów; w pozostawionych nogach na dole i na górze stawia się tamy filtracyjne (rys. 10).

Kilka uwag

o gaszeniu pożarów na kopalni „Koszelew“.

Na kopalniach odbudowujących pokłady węglowe bez podsadzki przy gaszeniu pożarów zwykle oddziela się palące pole tamami ogniowemi, dla których obiera się na chodnikach miejsce w węglu twardym, niepołamanym; tamę robi się możliwie szczelną, aby zapobiedz przedostawaniu się świeżego powietrza w zatamowane pole jak również aby zapobiedz wydzielaniu się trujących gazów do czynnej części kopalni.

Ogień w zatamowanem polu z braku powietrza gaśnie sam. Przy najmniejszym zaś dopływie powietrza z zewnątrz, przez szczeliny w filarach, lub w piętrze pokładu, przez rabunki dochodzące do powierzchni, ugaszenie pożaru staje się niemożliwem, całe pole trzeba pozostawić własnemu losowi.

Na kopalni „Koszelew“ zaledwie 1 warstwa znajduje się w warunkach odpowiednich do kompletnego zatamowania pola, gdyż bezpośrednio leży na nieporozcinanym węglu piątra poniżej przy warstwach poziomych, lub na spodku pokładu przy warstwach pochyłych; w piętrze 1-ej warstwy mamy również jeszcze niepołamany węgiel. Lecz właśnie dla tej przyczyny normalnie pożary prawie nigdy nie zdarzają się w warstwie 1-ej chyba że w wypadkach nadzwyczajnych (rys. 3—4).

Zupełnie w innych warunkach znajduje się węgiel w warstwach 2, 3 i t. d., każda z warstw spoczywa na posadzce warstwy już wybranej; wysokość warstwy 2,5 m, podsadzka ugniata się na 1 m więc na 1 m opuszcza się warstwa 2,3 i t. d; dla 2-ej warstwy mamy to samo: wysokość warstwy 2,5; pod-

³) Liczba dzieląca się na 5; szerokość filaru 5 m.

Fl-:-.':'-".? M

miß

m m

iii

i-::;0

-Ni

fi®

m

m

m

\ t*

■rü

W-

m

f&tis

/Ä —

8.

os

iS8iw

raœæf

■I

m

m

m

ti

If

I

I

V:

}.i

■>

>v

s/-.

•V

OOC ; »,

DOÇ.i^

g üp

1_JM

Tl

B.

ZHr

O)

So.

---!

i5o.

I___

SO.

5o

OOO l :

SL

-Ł—-

K*

lî

—|---

' AU

02

M

-M

i m

ÜHSiii.

—m

—-ni

-i.

Il i

SO-

f-—

CH

1Ç

il

w

i:;-lm

y~‘ oyn.O'T’o t/V tj.

i wprowadzają ją jak najgłębiej do ..szczeliny, usuwają wszystkich ludzi z chodnika i dopiero wtenczas otwierają kran — następują wybuchy, które nikomu już szkodzić nie mogą; po zagaszeniu i wychłodzeniu węgla można już bezpiecznie wejść do przodka i pędzić go jakiś czas naprzód. Sposobu tego z powodzeniem można użyć przy niewielkim ogniu.

sadzka 2-ej warstwy ugniata się na 1 m, więc jeszcze zalewaniu ognia, gdyż bardzo często temperatura na 1 m opuszcza się węgiel warstw 3, 4 i t. d. Wi- w palącej się szczelinie jest tak wysoką, iż nastę-dzimy więc iż w ostatnich warstwach węgiel jest puje rozkład wody na części składowe H f O, co spo-najbardziej połamanym, a więc i najwięcej samo- wodowuje wybuch i wyrzucanie ze szczeliny gorącej wolnie zapalnym (rys. 11).    pary wodnej, lub żarzących się kawałków węgla.

Na wypadek pożaru w tych to połamanych Zwykle więc przywiązują do długiego kija kiszkę warstwach trzeba by było wznosić tamy. Przy najbardziej szczelnej tamie powietrze zawsze znajdzie sobie drogę przez szczeliny w węgłuj lub też przez próżnie pomiędzy węglem odbudowywanej warstwy i uleżałą podsadzką warstwy już odbudowanej (rys. 11), widzimy więc iż w warstwach 2, 3 i t. d. nie może być mowy o skutecznym zatamowaniu palącego się pola. Pozostaje więc jedyna droga dla ugaszenia ognia — wybrać wszystek palący się, a także wszystek połamany ciepły węgiel, znajdujący się w bezpośredniej styczności z ogniem; pozostałe zaś wyrobiska podsadzić jaknajdokładniej.

Wszelkie ognie rozpoczynają się w szczelinach w połamanym węglu ³), więc i roboty ogniowe są to przeważnie chodniki o niewielkim przekroju 1.5 X 1.5 m, pędzone śladem szczeliny, aż do zimnego twardego węgla. Szczelina ogniowa może przecinać jednocześnie kilka warstw (rys. 12). Po upędzeniu więc chodnika na poziomie odbudowywanej warstwy trzeba przerywać węgla w piętrze chodnika waląc jednocześnie podsadzką pod nogi: otrzyma się w ten sposób nowy chodnik na poziomie wyższym ponad podsadzonym znów nie zostaniemy zmuszeni użyć powyższego chodnikiem w warstwie odbudowywanej i operacyę sposobu, tę powtarzamy kilkakrotnie, aż podniesiemy się do

Można też stosować doskonalszy, lecz bardzo żmudny sposób zamulania drobnym piaskiem głównej i pobocznych ogniowych szczelin. Uskutecznia się to w następujący sposób: w przodku chodnika robifsię mur z większych brył podsadzki, lub skrajków; za mur rzuca się drobny piasek ciągle zlewając go wodą; woda unosi piasek i składa go w szczelinach, a więc wykonywuje podwójną pracę - gasi i ochładza palący się węgiel i jednocześnie zamula piaskiem szczeliny w węglu, co może nawet wstrzymać dalsze posuwanie się ognia (rys. 13). Podnosząc mur coraz wyżej pod piętro chodnika ogniowego można dostatecznie na pewną odległość wychłodzić węgiel i pędzić chodnik dalej w jaknajlepszych warunkach, aż

Nieocenione usługi oddaje sposób ten przy kamienia 5-ej ławy (piętro pokład II) lub kamienia otwieraniu do dużego gniazda ognia, gdy zmuszeni piętrowego (piętro pokładu I) (rys. 1 — 2) w ten spo- jesteśmy dla jakiejś przyczyny chodnik prowadzić

sób ogień zostanie ugaszony ⁴).

na spotkanie, posuwającego się wzdłuż szczeliny, Kamień 5 ławy nie zawsze zabezpiecza pokład I ognia, gazów i dymu ²). Nieostrożne przebicie się do od przedostania się doń ognia z pokładu 11-go, przy takiego gniazda, może wywołać tak obfite wydziela-dużym ogniu wystarczy rozgrzanie się kamienia 5-ej nie się gazów i dymu (czasem i ognia) iż może wy-ławy — od niego zapala się węgiel w pokładzie I pędzić robotników z przodka, pomimo jaknajlepszych (i odwrotnie); przez szczeliny zaś w 5 ławie ogień urządzeń wentylacyjnych; przy sprzyjających zaś wa~ z łatwoęcią przejść może do pokładu I (i odwrotnie) runkach nawet cały chodnik może stanąć w ogniu.

Chcąc postąpić prawidłowo należy w przodku

Chodniki ogniowe rozpoczynają się zwykle ze strony przypływu świeżego powietrza, przewietrza roboty zrobić murek zamulać jak wyżej, po roze-się ich strumieniem wchodzącym do chodnika ognio- braniu murku dołem przekopać niewielki otwór do wego i wychodzącym następnie przez palącą się ognia, znów zrobić murek i znów mulić; następnie po szczelinę na inny chodnik wentylacyjny (rys. 11). rozebraniu muru wykopać większy otwór i t. d. do-Ogień więc będąc rozdmuchiwany i podsycany świe- póki całym przodkiem zupełnie bezpiecznie nie otwo-żem powietrzem, powiększa się coraz bardziej (ujemna rżymy do zamulonego byłego gniazda ognia (rys. 14).

strona).

Tutaj należy też powiedzieć parę słów o tru-Zaletą tego sposobu jest uniknięcie kosztownych jących i łatwopalnych, a więc i wybuchowych ga-urządzeń wentylacyjnych (rur, przepierzeń i t. p.) zach, które w robotach ogniowych bardzo często zajmujących nazbyt wiele miejsca w wązkich i nizkich zbierają się w najwyższych punktach wyrobisk i za-chodnikach; mając zaś przodek swobodny od dymu pałają się zaś od żarzącego się węgla, lub od lampy i od wszelkich urządzeń pomocniczych zawsze mo- nieostrożnie podniesionej do góry i t. p.; gazy te żerny posuwać go z dostateczną szybkością aby do- mogą być przyczyną bardzo bolesnych poparzeń, gonić ogień, posuwający się w kierunku strumienia W chodnikach pochyłych pędzonych do góry usu powietrza; tembardziej zdołamy go dopędzić iż szczel- wają ich za pomocą silnej wentylacyi. W chodnikach nia uskokowa, a nawet twardy niepołamany węgiel poziomych pod zbiornikiem gazu można usypać wał

zatrzymają go zawsze.

dynem wyjściem jest — unikać wszelkich próżni

podsadzki, zwężając w tern miejscu przekrój cho-Przy posuwaniu się przodka w ślad za szcze- dnika (rys. 15) strumień powietrza skierowany do liną wciąż trzeba zalewać ogień; wodę do roboty zbiornika oczyści go najzupełniej z gazów. Oczywi-dostarcza się rurami z linii wodociągowej Towarzy- ście jest to sposób niezupełnie dogodny, bo już nie stwa Fr. Wł. Woda pod ciśnieniem wchodzi głęboko może być mowy o ułożeniu na chodniku szyn. Je-w szczeliny, co znakomicie ułatwia pracę.

*) Rys. 17 szczelina nad chodnikiem rys. 18 szczelina nad niedokładnie podsadzonym filarem.

⁴) Węgiel spuszcza się rynną, podsadzkę zaś przerzuca się z pomostu na pomost, czasem zaś do przodka można dojechać nawet wozem, co znakomicie ułatwia pracę.

Lecz trzeba być nadzwyczaj ostrożnym przy w piętrze chodników (naprzykład w poziomym chodniku pędzonym w poprzek pokładu robić jaknaj-mniejsze chwytania (rys. 16), które z powodu złej wentylacyi mogą być zbiornikiem łatwopalnych gazów.

*) Oczywiście mamy przepierzenie, rury wentylacyjne i t. d.

ï!

6.

>/o.

- S*'*':

f-

-f

4-

-j

-iZCzeCtiixt-

c^iatourd/.

-^1 : 1^)0.

S*?'

6' V<Aa/r.itt4/C0.

WCt/u.

r»

rr

-'P__- L_

«—+-

pĘEMMĘEmm

-4-----1—.—h--

4-

XcUiuAjto

IJ

—wWa.

VÔ

V'0

.V:;

r;

[1

fi ,'zck./<x,cI ]^,L u^ć/tJasrzćttTtfiC''

: 1 o.

i -5bo.

r.

i^n.Lonncu ^

>vcitJjnmJ «7*

l:'V■;• VYr'^‘*T7yV-':';;•'•    :-.V>Vv<V'ÿ-~. "

poitdxuXonâ. /    ^ f ’"    /"'WeW:    4    7.    3.    *. V/ »& yri.^oU> Vÿ'rvùt/

^i:1t>o.

St

SxcieCu-vcc

ffiitWVLC

cKuru

«*

76.

civw//j tctnjjû,

xltioa

~vt*f

"SÄ

dfśt^cru.

-i V|DO,

7ä

Chodniki ogniowe prowadzi się ręcznie, gdyż mocno połamany węgiel daje się urabiać wprost kilofem. Materyałów wybuchowych używa się nadzwyczaj rzadko, mając na uwadze by zbyt dużym nabojem nie otworzyć nagle do znacznego gniazda ognia, co mogłoby bardzo utrudnić pracę; strzela się więc tylko w węglu słabym ciepłym, uprzednio wychłodziwszy dostatecznie otwór (dziurę) wodą.

Buduje się chodniki ogniowe dokładnie, przeważnie używając budynek wbijany (z powodu połamanego węgla), boki chodnika zabezpiecza się okroj-kami; szczególną trzeba zwrócić uwagę aby ze szczeliny ogniowej z piętra chodnika nie spadały kawałki żarzącego się węgla.

Podsadza się ogniowe chodniki zwykle drobnym piaskiem, lecz chcąc dokładnie podsadzić — piasek rzucają za murki z większych bryłek ziemi i polewają go wodą (rys. 17, 18); odległość pomiędzy murkami od 1,0 —1,5 m. (rys. 19). Tak ułożona podsadzka znacznie mniej osiada, pływająca zaś woda drobnym piaskiem podsadza niezamulane dotychczas szczeliny w węglu. Przy podsadzaniu chodników budynek wyjmują, by po zgniciu drzewa podsadzka nie osiadała i nie tworzyły się dzięki temu nowe próżnie.

Stan robót w chwili powstania pożaru.

Kopalnia „Koszelew“ posiada 2 szyby: „Kosze-lew“ (286 m) i „S-ta Barbara“ (194 m). W głębokości 134 m znajduje się przecznica IV piętra — obecnie służy jedynie dla wentylacyi; dla przewozu-przecznica VI piętra w głębokości 164 m. Pomiędzy TV i VI piętrem po spodku pokładu II przeprowadzono pochylnie XV i XII: ściśle zaś nad temi pochylniami po spodku pokładu I (kamień V ławy) pochylnie I i II (rys. 20); odległość pomiędzy pochylniami 20 m, Poniżej VI piętra są upadowe: IV dla odbudowy pokładu I i XIX dla II pokładu. Pochylnie są zabezpieczone 60 m filarem oporowym. W pokładzie I odbudowuje się VI i VII piętro na 0 od filaru oporowego; w pokładzie II 5 i 6 warstwy VI piętra, również na 0 od filaru oporowego.

Opis pożaru.

Pożar rozpoczął się w składzie drzewa, urządzonym w byłym chodniku wentylacyjnym 4-ej warstwy, który powstał z chodnika przewozowego 3 warstwy, podniesionego na miejscu (na 2,0 m) do warstwy 4-ej i służył do przewietrzania, aż do czasu przeprowadzenia chodnika przewozowego warstwy 5-ej. Węgiel wzdłuż chodnika 4-ej warstwy wyrobiono, oprócz 13 m przy filarze oporowym (rys. 21), które zostały dobrze zabudowane i użyte jako skład drzewa.

W środę 7-go sierpnia 1914 r. budynek został zakończony i obejrzany przez sztygara, 8-go zaś złożono do niego 3 platformy drzewa budulcowego. Pożar zauważono 12-go w poniedziałek o 6 ej rano przy zjeździe ludzi; robotnicy, którzy po pochylni XII, szli na roboty do warstwy 5-ej zauważyli znaczną ilość dymu na chodniku 3-ej warstwy, o czem dali znać dozorcy; ten ostatni skonstatował iż pali się drzewo złożone w magazynie.

Wydano dyspozycye o dostarczenie ręcznej pompki, chcąc wykorzystać wodę spływającą po pochylni XII, uprzednio, za pomocą łamki glinianej na pochylni, skierowawszy ją na chodnik 3-ej warstwy. Lecz gdy wszystko było przygotowane ogień już z dużą siłą wybuchał z magazynu tak że zaczął się

już palić budynek wzdłuż chodnika w kierunku strumienia powietrza, wentulującego to pole.

Dzięki więc powolności: 1) ogień przerzucił się na chodnik, co utrudniło gaszenie pożaru, 2) zapalił się węgiel nad kapami w magazynie, a po wypaleniu się budynku węgiel ten spadł na palące się drzewo, za nim poszedł kamień V ławy a następnie i podsadzka z wyrobisk I pokładu.

Rabunek w zupełności wypełnił magazyn, częściowo też i chodnik 3-ej warstwy; ogień zgasł, lecz z rabunku i ze szczelin w piętrze chodnika zaczął wychodzić gryzący dym ze specyficznym zapachem suchej destylacyi węgla kamiennego.

Korzystając z przytłumienia ognia w rabunku zagaszono palący się budynek w chodniku i mocno go zabudowano; przez ten czas zalewano w rabunku palący się węgiel i ochładzano rozgrzany kamień; po pewnym czasie ukazał się ogień i w szczelinach w piętrze chodnika — ogień ten także zalewano.

Dla szybkiego i skutecznego zagaszenia pożaru koniecznem było dostać się jaknajprędzej do miejsca, gdzie się ogień zagnieździł; przy obecnym stanie robót trudno było to miejsce oznaczyć — przypuszczalnie ogień szerzył się wzdłuż granicy rabunku; niewiadomo też było jak daleko sięgał rabunek. Dla wyjaśnienia tych wątpliwości rozpoczęto pędzenie pochyłego chodnika w rabunku za pomocą budynku wbijanego, lecz już drugiego dnia musiano zaprzestać pracy z powodu gryzącego dymu i trudności utrzymania budynku w pędzonym chodniku w należytym porządku, bo budynek ciągle skręcało, najwidoczniej rabunek szedł dalej (rys. 22).

Wobec czego postanowiono chodnik przeprowadzić z prawej strony rabunku, to jest ze strony świeżego powietrza (rys. 22) chodnik ten miało się prowadzić z dużym upadem, aby jaknajprędzej dostać się na szczyt rabunku i ztamtąd ogień zalać; projekt ten miał jeszcze i tę zaletę, iż ehodnik byłby pędzony w starej uleżałej podsadzce, co najzupełniej chroniłoby robotników od wypadków, spowodowanych spadaniem lub ssuwaniem się kęsów węgla, lub kamienia z rabunku.

Po upływie 2-ch dni zauważono iż dym i ogień wydziela się ze szczelin i z drugiej strony składu, co mogło spowodować zapalenie się budynku na całym chodniku 5-ej warstwy, wobec czego dla umiejscowienia pożaru rozpoczęto inny chodnik N. 2 w kierunku pionowym do chodnika 5-ej warstwy, lecz już drugiego dnia przekonano się, iż zaczęto go zablizko pożaru — węgiel w tym miejscu był bardzo połamany i ujechawszy 1.5 m. wpakowano się w ogień. Chodnik Nr. 3 rozpoczęto już w 11 m od pożaru, upędzono go już około 4 m., gdy się przekonano iż ogień znajduje się w szczelinach nad chodnikiem przewozowym i już zagraża filarowi oporowemu; pracować zaś w chodniku Nr. 3 było prawie niemożliwe z powodu gryzącego dymu, trujących i łatwo zapalnych gazów; w miarę zaś pędzenia chodnika N. 1 w przodku roboty zbierała się spora ilość dymu i gazu, które od czasu do czasu trzeba było nawet wypalać, chcąc bezpiecznie pracować. Wobec tego chodnik N. 3 zatrzymano, za robotę zaś N. 1 w chodniku przewozowym ustawiono tamę i skierowano powietrze do chodnika N. 1, które następnie szczelinami w węglu wydostawało się poza tamą na chodnik 5-ej warstwy. Warunki pracy w chodniku N. 1 polepszyły się.

Tama o 2-ch drzwiach (chodnik na 2 drogi).

OpCnrOM/3.

Sri Iq.1T

-■»v

■Hg

I JCa.rrt-t.ttu5Crttrtj

I_ ‘

J

4"

4:

<vv ..^

v-A

•w,.

T*VXeJirt)j fir-?(yX jĄ. .0,

•A

êTl)

2*3

i<£

CÇSC

üp-³

lT^3.

SK

Ci

/07J

Wm

K"

9.-/3-

•5_y

"fgo

J 5L

Â’âli

AS

IMmÊmF ,

®lT

Co

L«

v,

/£.

Szyètl t

: 1:

.3

/4.

JR-«, mu.fi, S Cet

s;

Ô.i'*

1*

śŁ3

|^'2

i *

S *5%

d~i

Z> 0 *J

r/

we

1    -.y .••'.•.•■■ v,A:r.\ •.:■■•••-■•■ v.-.r.r.-.'-.v.".':    -3=

•.•3

NS

11.

'CxS*

10.

Ppfeà

B.

s>.

WoÈÊm

O /o

O/

ç/

yv

■a

Ifl,

*•%

23.

9.

"1 : lOO.

otwierając, lub przymykając drzwi regulowano przy- chodnik N. 4 wzdłuż chodnika przewozowego (na pływ powietrza do robót przeprowadzonych w związku kapach chodnika przewozowego rys. 23). z ogniem.

W tym czasie do roboty ogniowej doprowa-Dla odcięcia zaś filaru oporowego od ognia dzono rury wodociągowe, przy wylocie założono tro-rozpoczęto na poziomie około 2-5 m nad szynami jak z 2-mą kiszkami; robota poszła znacznie lepiej,

biej w szczeliny,

gdyż woda pod ciśnieniem przenikała znacznie głę- nie znaleziono; chodnik N 7 przeprowadzono aż do

szybiku w celu uzyskania wentylacyi (szybik został W miarę posuwania się chodników N N 1 i 4 przebity z góry z chodnika N 4" przez kamień 5-ej przekonano się, iż ogień znajduje sję tylko wzdłuż ławy).

granicy rabunku, wobec tego postanowiono prowa-    Chodnikami N 5 i N 8 wybrano resztę rozgrza-

dzić obydwa chodniki na spotkanie, w celu objecha- nego i palącego się węgla. Przewietrzanie chodnika nia rabunku dookoła na poziomie około 2.5 m.    N 8 odbywało się za pomocą przepierzenia uszczel-

Przerywając następnie piętro w chodniku N 4 nionego gliną. Chodnik N 8 pędzono na podsadzce do 4.5 m i waląc podsadzkę pod nogi do 2-ch m 4-ej warstwy. Przez podsadzenie chodnika N 8 od-otrzymano chodnik N 4¹, ściśle nad dawnym chodni- cięto oporowy filar od zer 5-ej warstwy pod kamie-kiem N 4. Chodnik N 4¹ też pędzono wzdłuż gra- niem 5-ej ławy pozostawionych po rozciągłości w po-nicy rabunku, z początku pod 5-tą ławą, następnie, kładzie II. Chodnik N 5 również podsadzono; NN 5 po przebiciu jej po 5-tej ławie. Po wybraniu z obydwu i 7 tymczasem miano tylko na obserwacyi. stron chodnika, jak i w chodniku N 4, połamanego    Rezultatem tych robót było kompletne umiej-

ciepłego węgla, przyrwano jeszcze raz piętra, jedno- scowienie i wygaszenie ognia pod kamieniem 5-ej ławy. cześnie podsadzając chodnik N 4¹; w rezultacie otrzy- W pokładzie I (t. j. na kamieniu 5-ej ławy) w cho-mano chodnik N 4² już pod kamieniem piętrowym, dniku N 1 również zauważono wydzielanie się dymu.

Warunki pracy w robocie ogniowej były nadzwy- Kierując się dymem na kamieniu 5-ej ławy upędzono czaj uciążliwe: temperatura w piętrze chodników do- szereg chodników, najzupełniej odpowiadających chodziła do 50° C i więcej, szczególniej zaś w wy- chodnikom pod kamieniem, a mianowicie: NN 9, 10, robiskach górnych.    11, 12, 13 i 14; w przodkach powyższych chodników

Przy pędzeniu chodników jechano wciąż w go- spotykano licząc od góry: połamany piaskowiec z pię-rącym lub palącym się węglu, lub też przez rozpa- tra I pokładu, podsadzką i na kamieniu 5-ej ławy loną podsadzkę, przez kamień 5-ej ławy i piętrowy, rozgrzany, miejscami palący się węgiel (rys. 23).

Pochodzenie tego niewybranego węgla jest następujące: z chodnika 1-go V-go piętra w pokładzie I Uchodząca woda unosiła drobny piasek z pod- (czyli na kamieniu 5-ej ławy) węgiel wyrobiono do sadzanych chodników i składała go w szczelinach góry, aż do chodnika 2-go oprócz tego z chodnika 1-go rabunku, który w ten sposób został dokładnie pod- wzięto na upad pryzmat ABCDEF. (rys. 24) wyso-sadzony. Podsadzka zaś chodników NN 4 i 4! i później kość CD i EA od 1—1.5 m. Oczywiście iż z chod-podsadzonego N 4², będąc obficie zlewaną wodą, nika 3-go piętra VI-go piętra musiano podjechać pod uleżała się doskonale i pierścieniem 1.5 m szerokości podsadzką DE; dzięki zaś znacznemu ciśnieniu pod-najdokładniej oddzieliła rabunek aż po piętro po- sadzki na budynek w filarach (pod DE), nie wybrano

węgla na czysto i pozostawiono część EFGH ').

Chodniki NN 11, 12, 13 i 14, również wentylo-

bez przerwy zalewając ogień i wychładzając rozpalone kamienie.

kładu I do reszty niewybranego węgla.

10 listopada wszystkie projektowane roboty w celu umiejscowienia pożaru były już wykończone; wan0 za pomocą przepierzeń; po podsadzeniu tych zauważono tylko wydzielanie się dymu z prawej chodników w zupełności oddzielono filar oporowy strony chodnika N 1 przy wejściu z chodnika prze- od »zer“ pozostawionych po rozciągłości pokładu I-go. wozowego na wysokości około 3,0 m nad poziomem    Po. podsadzeniu robót na 5-ej ławie, podsadzono

szyn i postanowiono wcinać się w tym kierunku chodniki NN 5 i 7 pod 5-tą ławą i 19    15 ro-

i wyjąć zagrzany węgiel.    bota ogniowa była skończona.

Przewóz węgla i podsadzki.

Węgiel dostarczano do rynny założonej w cho-

Na przeszkodzie stanęły przyczyny natury politycznej. 10 listopada na kopalnie przybyli inżynierowie niemieccy pod osłoną kompanii piechoty, wysadzili w powietrze pompy podziemne, elektryczny dniku N 1 taczkami z robót: NN 1, 4, 4' 4", 5, 6, i parowy motor wyciągowej maszyny szybu „Bar- ⁷ i ⁹i małym wózkiem kopalnianym z robót: NN 8, bara“, motor elektryczny wyciągowej maszyny szybu ⁹>    12, 13 i 14 (w chodnikach tych położono

Podsadzkę na miejsce przeznaczenia dostarczano, przerzucając ją z pomostu na pomost, chodnikiem N 1, a następnie w taczkach, lub wózku.

„Koszelew* i wszystkie (7) parowe kotły.    dr°g§)-

Przyczyny pożaru.

W ten sam dzień zdemolowano mechaniczne urządzenia kopalni „Paryż“ Towarzystwa Francusko-Włoskiego, a 12 i 13 listopada już tylko wyciągowe maszyny na innych kopalniach Zagłębia.

się węgla.

Pożar mógł powstać od samowolnego zapalenia

Węgiel Dąbrowski jest bardzo łatwozapalny ; zapala się w polach świeżo przygotowanych, nie mówię już o węglu złożonym w składach na powierzchni (szczególniej sortowanym). Niema chyba w zagłębiu

Po zdemolowaniu pomp na kopalni „Koszelew“ woda zaczęła wypełniać wyrobiska; oczywiście wszelkie roboty zatrzymano, ogniową również.

Po upływie kilku dni za pozwoleniem władz niemieckich ustawiono kilka małych elektrycznych pompek, lecz te zaledwie dawały sobie radę z naturalnym przypływem (1^) 13-go, pomimo tego iż woda ~ ,    . .    .    .,    , ,,    . ,    .    , .

zalewała wyrobiska VII piętra rozpoczęto pracę przy    Dąbrowskim    kopalń, w której by    nie było    pożaru

robocie ogniowej.    ^ ^ ^    podziemnego    lub na powierzchni.

Przeprowadzono chodnik N 5, projektowany    naszym wypadku przyczyna samowolnego

przed zdemolowaniem kopalni, wciąż kierując się    zapalenia się    jest jasną, mamy do    czynienia    z bar-

wychodzącym ze szczelin dymem; chodnik ten ra-    dz0 P9^amanyp.w§£lem 5 ¹ (Mej    warstw, leżącym

zem z chodnikami poszukiwawczymi NN 6, 7 i 8 na osiadaJ4ce3 jeszcze podsadzce warstw 1, 2 i 3 stanowią seryę robót pod kamieniem 5-ej ławy.    .. „ , ,    ,    , , ,    .    ,

Chodnikiem N 5 przejechano przez gorącą pod- dobrze    fbud/n“^    a«t-

sadzkę; chodnikiem N 6 zbadano rabunek — ognia rze blizko przodku.

•t

-/<?.

„HnjltłtMT.

^ : AOO.

/ßü rLcirÄ

à l.i*

y>3.

u'od

Il

• IT

iv. ^l‘iOO

^ Zxrasr'*

!:

v-ii

.•«

%c.

AN,

’<

t!

IN

'-e

*>

4'

&V;

l.X

1: 1ooo.

A.

J\\j

ottë

Tâmû-*

-T.W*-

&>9

He

45

NE

fti

*v

v .*

v <1!

* À'

ill

Jł

\y

\\t '

iiÂ\ u-/\» V    \ \

V:

:fv

1.

*fJm\

■^Üît'KaUM-X

24‘

<A

............ . ;' •'

ChoMtAslÇ, 4*f-ncctrcl \A'.':. ’• ; ’.'V 1* •*; *.v ;•' • ••’./*

% • *, *    • . ’ ♦ ‘    ' î

——:—: * - • • . .* ^

><

•V •. -.

M. llx

*■ «- H.

3ooô>-

^ ü>

ciluz

WL

Urci^j

*•*■ -c\tcd/rU lAr>

"'O

î%.

.......*

^1 : 9,00.

Poiostiu-lui«ne,,££ *■»

C.

: i cfwdtiiikL y°/-ućtfx,v Vf^-\

:-.-v.::.-.i.;.\;■/•:.*:,vc: :.•

tam-.

Trzeba więc przypuścić, iż mieliśmy do czynie-Samowolne zapalenie się zaczyna się miejsco- nia ze starym ogniem, szerzącym się wzdłuż niewy-wem rozgrzaniem w związku z wydzielaniem się branych „zer“. Przez szczelinę w piętrze magazynu,

piętra VI, przygniecionym podsadzką pięter 5-go zorca przechodząc koło magazynu nic również nie 4-go i t. d. Węgiel w poszczególnych warstwach zauważył, z powodu wojny zadługo czekał na wyrobienie.

pachnących gazów od destylacyi węgla.

Był to więc ogień ukryty, który tylko dzięki

której nikt nie zauważył (szczelina ta mogła odkryć Ostatni raz w magazynie robotnicy byli w pią- się nawet w przeciągu dnia 9. IX.) musiało się wy-tek dnia 7 przy układaniu drzewa budulcowego i nic sypać trochę żarzącego się węgla od którego zajęło osobliwego nie zauważyli; w sobotę 8. IX. około się drzewo złożone w magazynie, potem budynek — składu przechodziło wielu ludzi, którzy nie zauwa- co wywołało rabunek, żyli ani dymu, ani gazu; nic nie zauważyli i robotnicy, pracujący na filarach w 5-tej warstwie, prze- wypadkowi został ujawniony; wyszło to tylko na wietrzanej powietrzem, przechodzącym około składu, dobre, bo dzięki robotom ogniowym, powyżej opi-W niedzielę, święta i w dnie, gdy kopalnia jest sanym, odcięliśmy od ognia oporowy filar. Przedo-nieczynną, naznacza się na obserwacyę robót do- stanie się zaś ognia do filaru oporowego groziło zorcę, tak było i w niedziele dnia 9. IX. lecz do- unieruchomieniem kopalni na czas dłuższy.

Koszt ugaszenia pożaru.

Nr

pozycyi

Roboczych dni (2 zmiany) . . . 181 Wydobyto węgla wozów .... 2461 Wyładowano podsadzki .... 451

RAZEM

ZAROBEK

Na

Rubli |kop.| Rubli

ta

1 zmianę kop.| Rubli kop. Rubli |kop.

woz

Rubli

kop.

I. LUDZIE:

r-t <N 00

dozór .........

górnicy.........

pomocnicy (ładowacze i t. p.)

905 00 1671 05 2534 50

O t-h iO

lO 00 t>

oo co co co o

5110

OJ

OJ

l-k-

08

II. MATERYAŁY :

wybuchowe . różne . .    .

budulec, okorki

Tf a o

Oi lO H (N W

OO O o

to lO CD

tH 05 t> lO CO 05

œ o ^

O T-l tH

794

Razem . .

5905

00 OO

r- co

to

05

CM

32

OO

40

Obliczenie grubości muru tam kopalnianych.

Napisał

Naturski Jan, inż. górn.

Uwzględnimy tutaj dwie formy tam najczęściej r = promień wewnętrzny sklepienia tamy w metrach; stosowanych w górnictwie, a mianowicie t. zw. tamę R —    „ zewnętrzny „    „    „    „

cylindryczną (walcową) a więc zamykającą chodnik m = grubość muru tamy (sklepienia) w metrach; wycinkiem wydrążonego cylindra (walca) i t. zw. dSr = nieskończenie mała siła działająca w kierunku kulistą, a więc zamykającą chodnik wycinkiem wydrążonej kuli. W celu pokonania większego ciśnienia dSot dSo₂ = nieskończenie małe siły działające na buduje się tego rodzaju tamy wyłącznie z cegieł na zaprawie cementowej.

Jako założenie przyjmiemy, że siła ciśnienia ds = nieskończenie mała część łuku zewnętrznego; cieczy, względnie płynnej masy (kurzawki) rozłoży da = się prostopadle w kierunku oporów tamy, a następnie że siły oporowe rozdzielą się jednostajnie na całą powierzchnię oporów, względnie wypadkowa siła reakcyjna przejdzie przez środdk powierzchni oporu.

1) Tama cylindryczna (walcowa). Fig. 1. przyjmijmy:

sz = szerokość chodnika w metrach;

p == ciśnienie cieczy względnie płynącej masy w atmo- dSox, dSo₂.

sferach (kg/cm²);    Według trójkąta sił A (fig 1) otrzymamy.

promienia ;

opory;

w, w’ = kąty rozchyleń ;

kąta rozchylenia.

Wyobraźmy sobie poziomą płytę tamy o wysokości 1 cm. Na część obwodu względnie wypukle-nia tejże płyty o szerokości ds działa siła w kierunku promienia dSr.

dSr = pds = Rpda.

Siła dSr wywołuje na oporach reakcyjne siły

dSo, = dSr

cos a da

£sina jj

So, = -^P

sinw a = o

cosa Rp

sinw    sinw

a = w

cos a da =. RP sinw

So, = Rp

w powyższem obliczeniu przyjęliśmy, że ciśnienie cieczy oddziaływa na cały łuk zewnętrzny, a więc I — II co miałoby w rzeczywistości miejsce o ileby wskutek niedokładnego domurowania woda przeni-

2) Tama kulista. Fig. 2.

Przyjmijmy poszczególne wartości jak przy tamie walcowej.

Wyobraźmy sobie pierścień na powierzchni kuli o promieniu r’, zaś szerokości ds.

Powierzchnia takiego pierścienia będzie się równać: dP = 2r’ n ds = 2Ru sina. Rda dP = 2R²tc sin a da.

Suma arytmetyczna sum działających w kierunku promienia przypadająca na taką powierzchnię będzie się równać: 2dSr = dPp = 2R²Tcpsinada.

Sumie tej będzie odpowiadać suma arytmetyczna sił działających na opór tamy mianowicie:

2 dSot = 2 dSo₂ którą obliczymy z trójkąta sił A (uwidocznionego na fig. 2).

•\1

<y L i

kała względnie wdzierała się w części I — Fi II—IF. W górutworze o drobnych a licznych szczelinach i przy wysokiem ciśnieniu cieczy ewentualność ta mimo bardzo skrupulatnego murowania nie jest wykluczona i należy w tym wypadku jako powierzchnię ciśnienie przyjąć cały łuk I — II.

O ile tę ewentualność wykluczymy otrzymamy siły oporowe odpowiadające kątowi w’ jak następuje: w + w’

w -j- w’

So\ =

_ RP

sinw

cosada=-?L—

sinw

w — w’

l^sin ajj

w — w’

So\ —

P— • 2 cos sinw

sin

So\ = Rp

(i)

sin

przyjmijmy dopuszczalny współczynnik ciśnienia na 1 cm² muru, względnie górutworu K (do obliczenia weźmiemy współczynnik mniejszy) wówczas będzie: Km = Rp = (m -f r) p. rp

m = -r,

______K—P

względnie tylko dla luku I’ — II’

, rP m. =^~—

K—p

sin

sin

__

Al

7x>-

>•

i*

'f

cos

2dSo₁ = 2 dSr -

2 dSo₂ == 2 dSr

2(dSot + dSo₂)

dSo ==

2d Sr

sinw

(f- )

sinw

cos

(?+•)

sinw

(»■ s

+ cos

2 R² 71 p sin a da

sinw

d So = R²rcp

sin

a) +

(ï+.))

= dSo

2 cos

cosa

2 sin a cos a da

Suma arytmetyczna sił działających na opór tamy odpowiadająca całemu wypukleniu tamy (I—II) będzie się równać:

So = R² n p

= R²7ip

,a =

sin

sin

(î)

sin (2a) da

I_r i

2~cop 2a

= R² n p--,—r- (1 — cos w)

-t

So =

R²tîP sin ®

]‘

J a

tO:

CZÀSÔPÎSMO gôrnîczô-hüïnïczë

Siła ta działa na powierzchnię oporów równa-

jącą się:

Po = sin

m(n) =

r P dla całej powierzchni

I—II

kn — p

„ So R² p

IV = ——

Po R² — r²

(r + m)² • p

względnie: m’ (n) = —

kn —

*53

w’

2 / dla powierzchni

r—ir

(r + m)² — r²

'(}

dla tamy kulistej :

K -1. K-p

m(n) =

Podobnie jak przy tamie walcowej o ile uwzględnimy tylko ciśnienie działające w granicach F—IT odpowiadające kątowi rozchylenia w’, a więc wykluczymy możliwość wdzierania się cieczy w miejsca I—F, II—IF (fig. 2) wzory powyższe zmienią się jak następuje :

-Oh*) ~ *- )

dla całej

powierzchni I — II.

=-5

Wi

a/ pomittrrM

f“

w’

So’ =*= R² n p

sin g)

’a \ 2 sin (2a) da

■"(il

sin²

= So

r©/

fit à.

Po’ = sin

©’I(R,2-r2)

względnie : m’(n) =

r² -f (2rm(n) + m²(n))

/ sin

i

5in (f )

r.

R²p

R’² —

/™ny

⁷V"(i)/

dla powierzchni F — IF. Całkowita grubość tamy zbudowanej z kilku sklepień będzie się równać dla tamy walcowej :

Mw =

rp

n    ⁵—

kn — p

(m’ -f- r)² — r2 (m -1- r) — r²

sin(y)\²

. /w

Sln Y

r p

względnie M’w = n —

sin(y)

P sin f

zaś dla tamy kulistej :

r² -j- (2rm -f- m²)

(“\ 1\ Vsing)/

Mk =

3 TO

względnie

sin

O ile ma się do pokonania większe ciśnienie p albo o ile musimy przyjąć mały współczynnik K tak, M’k= że grubość tamy wyniesie kilka metrów wówczas wykonamy tamę z kilku łuków względnie sklepień o tym samym promieniu wewnętrznym i zewnętrznym, a przestrzenie pomiędzy poszczególnemi sklepieniami i zależnie od wielkości „ntt osięgną maksymalną albo 5—10 cm grubości zalejemy dokładnie cementem minimalną wartość.

(fig. 3). W ten sposób unikniemy zbyt głębokiego wcinania się w ściany chodnika w celu wykonania dużem) oporów, jak również przy obliczoniu tamy z uwzględnieniem całej zewnętrznej powierzchni I — II otrzymamy możliwie minimalną grubość tamy.

Grubość poszczególnych sklepień obliczymy na zasadzie, że każde poszczególne sklepienie przejmuje „n“ tą część ciśnienia cieczy.

Grubość ta zatem przy „n“ sklepieniach będzie się równać: dla tamy walcowej :

r²4 (2rm(n) + m'(n))

sin (y)

Widzimy, że wzory Mw i Mk są funkcyami „n“

Minimalną wartość osiągną przy n — 09 (bardzo

Wartości te będą następujące: (Mwmin, Mkmin). Dla tamy walcowej :

M(w) — f(n) =

rp

n-j—=-

kn — p

w mianowniku wobec bardzo dużej wartości Kn możemy p pominąć i wówczas otrzymamy

Mw min =

te

cc

Dla tamy kulistej :

Mk = f(w) =

"'O'¹-©“¹)

Dla tamy walcowej : Sow = 4

2 SZP

sin©

ęj7 *7r

Dla tamy kulistej : Sok = —^—

Grubość tamy będzie się równać : Dla tamy walcowej :

sin©

nazwijmy:

= x.

Mw =

szp

/r-rx = (1_x)-T=l +

-⁵- X»

16 .....

Mk min =

to! X

_L

3    2 I

-TT- X² 4-

sin (t)

(dla powierzchni I’—IF)

X <N

dla n = co

rp

nr 2 2k

Te dwa wzory (Mwmin, Mkmin) zastosujemy dla obliczenia grubości drzwi tamowych żelaznych, gdyż w tym wypadku wobec stosunkowo małej grubości całkowitej możemy przyjąć, że niejako drzwi składają się z wielkiej ilości warstw o tym samym promieniu.

Uproszczonym sposobem osiągniemy równowartościowe wzory na grubość tam następująco :

Jako siłę wypadkową ciśnienia cieczy względnie płynnej masy przyjmiemy ciśnienia p razy powierzchnia chodnika.

A więc dla tamy walcowej : Sw = sz p.

SZ²7t

zaś dla tamy kulistej :

Sk ==

Dla tamy kulisiej :

Mk =

j sz²p

4k sin²(y

f- r²—r (dla powierzchni F—IF).

Dla powierzchni I—II podstawimy w powyższe

i wówczas otrzy-

wzory zamiast sz, = 2R sin

mamy dawniej otrzymane wzory

,-Łi,nk = k-p

Promień wewnętrzny tamy przyjmuje się stosownie do właściwości górutworu a mianowicie:

Dla tamy walcowej : przy górutworze silnym :

przy górutworee średnim i słabym: r = 1*5 sz Dla tamy kulistej : przy górutworze silnym

przy górutworze średnim i słabym : r — 2’5 sz.

mw —

r = 1*00 sz

r = 1*5—200 sz

Siła ta rozkłada się na dwie siły oporowe (tama

Dopuszczalne współczynniki ciśnienia „k“ roz-walcowa) względnie stożek sił oporowych, które jak maitych górutworów są w przybliżeniu następujące

z trójkątów B wynika, równają się :

z uwzględnieniem 10-krotnej pewności.

Górutwór

kg/cm²

Górutwór

kg/cm

Glina, iły..............

Węgiel brunatny, węgiel kamienny mięki

Węgiel kamienny..........

Iłołupki...............

Wapienne dolomity.........

3—6

3-10

10-20

10-20

30-300

Piaskowiec węglowy Piaskowiec kenprowy

Granit......

Porfir.......

Basalt......

50—170

70—180

80—200

100—260

100—320

. . 12-20 kg/cm²

20—30 kg/cm2 8 — 10 kg/cm*

Dopuszczalne współczynniki „k“ dla materyałów budowlanych przy 10-krotnej pewności są mastępujące:

Mur z cegły klinker na zaprawie portl.

cementowej .......

Mur z cegły klinker na zaprawie portl. cementowej o małej albo żadnej domieszce piasku.......

Beton

Przy ocenianiu współczynnika „ka należy w obliczeniach uwzględnić współczynnik mniejszy, a więc przy wykonaniu tamy z cegły na zaprawie cementowej, przyjmiemy w górutworze jak iłołupki, mięki węgiel etc. współczynnik odpowiadający gó-rutworowi, zaś w górutworze wytrzymałym jak wapienie, dolomity, piaskowce przyjmiemy współczynnik odpowiadający materyałowi budowłanemu, a więc cegłe na zaprawie cementowej.

Widzimy zatem, że przy bardzo wytrzymałych górutworach jak np. piaskowcach, zwięzłych wapie-niech etc. możnaby tylko wówczas zmniejszyć znacznie grubość tamy, gdyby się zastąpiło cegłę ma-teryałem budowlanym o znacznie większym współczynniku ciśnienia. Wyłania się w tym wypadku możliwość zastosowania żelazo-betonu. O systemie budowy tego rodzaju tam (żelazo-betonowych) jak również o obliczeniu tychże, na razie nie wspominamy, zaznaczyć tylko należy, że tak beton jak i że-lazo-beton w ogólności mniej nadaje się do bndowy tam wodnych przy znacznem ciśnieniu, a to z następujących ważnych powodów.

Bardzo często przypadnie tamę budować w górutworze cisnącym. Ciśnienie to oddziała na beton znajdujący się w stadyum wiązania szkodliwie, a mianowicie obniży wartość współczynnika k, i wpłynie niekorzystnie na ukształtowanie wewnętrzne betonu. Pomijamy obniżenie wartości k, które to obniżenie przy większych rozmiarach „m“ tamy i przy umie-jętnem budowaniu nie będzie znacznem. Natomiast wskutek ciśnienia górutworu w chwili wiązania powstanie wewnątrz betonu wiele kapilarnych rysów i por. Wiadomem jest, że beton wogóle z natury jest mniej odpornym na przenikanie wody przy znacznem ciśnieniu, a to wskutek swej porowatości. O ile wykluczymy niedokładności ubijania betonu i wogóle nieodpowiednie przyrządzenie tegoż np. przez użycie nadmiernej ilości wody, niedostatecznego wymieszania etc., które to niedokładności znacznie mogą zmniejszyć spoistość betonu, to wogóle wyżej wspomnianą naturalną porowatość tegoż, a więc istnienie wewnętrznych kapilarnych rysów i otworków należy tłómaczyć działaniem sił wewnętrznego napięcia w czasie wiązania spowodowanych procesem wiązania i różnicą temperatury. Ciśnienie górutworu na beton w czasie wiązania pomnoży znacznie rozmiar i ilość tychże rysów i otworków. Również w cisnącym górutworze nastręcza się wiele trudności usunięcia na raz zabudowania górutworu, o ile zaś usuwa się to zabudowanie w miarę budowy tamy po kawałku to pewne znaczne niedokładności w rozmieszczeniu żelaza, i w ubijaniu betonu są wprost nieuniknione.

Woda przenikająca porowaty mur betonowy będzie żłobić coraz to więcej małych rysów i otworków tak dalece, że po latach ilość przesiąkającej wody znacznie się zwiększy. Nasuwa się tu obawa nietylko ta, że ilość tak przenikającej wody z czasem wzrośnie do takich rozmiarów, że tama nieodpowiada więcej swemu zadaniu, ale również i ta, że przy żelazo-betonowej konstrukcyi przesiąkająca woda rozluźni z czasem bądźto mechanicznie, bądźto chemicznie spoistość żelaza z betonem (woda przesiąkająca taką konstrukcyę zabarwia się ceglasto) co naturalnie zmniejszy w znaczniej mierze wytrzymałość takiej tamy.

Dodać jeszcze należy, że w wodzie nagromadzonej poza tamą znajduje się pewna ilość wolnego powietrza, które to powietrze łatwiej będzie się przedzierać przez rysy i pory i da niejako zaczątek rozprzestrzenianiu się tychże. Np. stwierdzono, że przy tamie żelazo-betonowej zbudowanej dla ciśnienia 20 atmosfer około 2-5 m grubej, powietrze wtłoczone sztucznie poza tamę przedzierało się przez pory betonu już przy ciśnieniu 2 atmosfer.

Z tego też powodu należy unikać poza tamą wszelkich przestrzeni wypełnionych powietrzem, jak starych zrobisk wyżej położonych etc, a o ile takie istnieją należy przeprowadzić z tychże cienkie przewody wmurowane w tamę, którymi może ujść nagromadzone powietrze. W celu przeciwdziałania przenikliwości wody zastosowano w technice górniczej dawkę 8—13°/₀ ilości cementu t. zw. teru węglowego do betonu, nie ulega jednak wątpliwości, że taka dawka wpłynie ujemnie na stopień zwięzłości betonu jak również i stopień przyczepności żelaza do betonu.

Betonowe tamy nie mogą być również zastosowane z pożądanym skutkiem o ile w miejscu gdzie się stawia tamę przez górutwór przecieka wiele wody (np. gąbczasty piaskowiec, spękany dolomit etc.) albo też gdzie zachodzi potrzeba bezzwłocznego powstrzymania wody, w tym bowiem wypadku woda nader szkodliwie podziała na świeży względnie niedostatecznie związany beton.

Te powyżej przytoczone słabe strony tam betonowych odpadają w znacznej mierze przy wykonaniu tamy z cegły na zaprawie cementowej.

Grubość tamy będzie stosunkowo wielka w porównaniu z ewentualną tamą żelazo-betonową lecz też i odporność tejże przeciwko przedzieraniu się wody będzie znacznie większą, już to z przyczyn powyżej przytoczonych, jakoteż i z powodu znaczniejszej grubości tamy.

Pod koniec podajemy po jednem obliczeniu, tamy walcowej i kulistej, według powyżej podanych wzorów.

Tama walcowa, sz = 3 00 m

r = 1'00 sz (dobry górutwór) p = 40 kg/cm2 k = 20 kg/cm².

m(n)=

rp

kn—p

M = n m(n)

sin

sin

(t)

sin

(t)

m’(n) =** m(n)

\lŁ M-

sin

(t)

= n m’(n)

Mw<"> “ W • (n) •

sin

(t)

CO    l£5 CO O OO

600

3*00

2'00

1-50

1*20

100

1800

1200

10*00

900

8-40

8-00

TH « T-t N eo lO N 03 lO l> CO hl

200

150

1-20

1-00

0-857

0-75

6-00

6‘00

6*00

600

600

16*00

2’00

150

1*20

100

0-857

0*75

6-00

^ = 6-00

sz

Mw = W'P

sin

= 6*00 metrów.

Tama kulista, sz — 3'00

r = 2’00 sz = 6 00 (górutwór dobry)

p = 40 kg/cm2 k = 20 kg/cm².

M(u) =

M (n) =

2.

M = n.m(n)

-, r

_ 1/ r² -f 2rm(n) + m²(n)

Mk(n) —

r M’ = nm’(n)

/sz¹⁸ AA 4k Vn/

sina

+ r* — r

Oł Ol    05

4-40

2-48

175

135

1320

0-333

175

525

175

992

8-75

8-10

0-5

0-6

0-666 y³ = 600    1-00

2k

sz²p

1-35

1-10

0-93

5-40

5-50

558

6-00

1-35

110

0-93

Mk =

4 k sin² ÿ

w\ -j- r² — r === 4'4.

Znaczenie i trudności przemysłu gazowego.

Napisał

Inż. Mieczysław Seifert.

Doniosłość przemysłu gazowego ujawniła się w całej pełni dopiero w czasie wojny. Zrozumiano już dziś powszechnie, że istnienie gazowni ma znaczenie podstawowe dla gospodarki społecznej. Wielkie i trudne zadanie, jakie w czasach wojennych przypadło w udziale gazowniom, spełniają one ze sprawnością i stały się jedną z głównych sprężyn przemysłu, tak zdumiewająco dostosowanego do celów wojennych. Nie od rzeczy zatem jest zapoznanie się bliższe z tą tak ważną gałęzią.

Materyałem wytwórczym dla tego wielkiego przemysłu jest węgiel, ten czarny dyament, zajmujący dzisiaj pierwsze miejsce między ciałami kopalnia-nemi, które gromadzą w sobie energię dawnych stuleci.

Wiemy że węgiel jest produktem powstałym z roślin moczarowych, lub wogóle ze świata roślinnego, które czy to wskutek kataklizmu natury, lub naturalnym wypadkiem zalane wodą i zasypane ziemią przy równoczesnem pozbawieniu dostępu powietrza długie wieki ulegały powolnemu rozkładowi.

Przedwieczne lasy o bujności przechodzącej naszą fantazyę, wzrastały pod wpływem długiego działania energii słońca. Były one więc niejako akumulatorami, w dzisiejszem znaczeniu, gromadziły tę energię słońca w sobie. Energia ta uwięziona jest nietylko w postaci czystego węgla, ale również w for mie organicznych substancyj, które przy fabrykacyi gazu świetlnego tworzą smołę, będącą źródłem dla olbrzymiego i doniosłego przemysłu chemicznego. Wogóle nie wiele mamy materyałów wyjściowych, które nauką i przemysłem przetwarzamy na rozliczne produkty organiczne, których cyfra dosięga milionów nich najważniejszym, najbogatszym i najcenniejszym jest smoła. Między innemi otrzymujemy z niej pośrednio tysiące najwspanialszych barwików różnych odcieni, najlepsze perfumy, lekarstwa, materyały wybuchowe i t. d.

Cóż jest więc zadaniem przemysłu gazowego?

Chodzi o to, by z tych przedwiecznych lasów, więc z węgla, tę energię słoneczną gromadzoną tam przez wieki, uwolnić i tę ludzkości w formie światła, siły i ciepła doprowadzić, oraz jako produkt uboczny dać materyał wyjściowy innym gałęziom przemysłu chemicznego.

Aby otrzymać gaz świetlny z węgla poddaje się go suchej destylacyi, w szczelnie zamkniętych cylindrowych retortach z ogniotrwałej gliny. Retorty te umieszczone w piecu wystawione są na działanie wysokiej temperatury od 1200°—1400°, przyczem następuje rozkład organicznych materyi w węglu zawartych.

Ponieważ retorty te są stale na działanie tej wysokiej temperatury wystawione, przeto zaraz po załadowaniu retorty i po jej szczelnem zamknięciu następuje proces gazowania, który trwa aż do zupełnego wygazowania węgla, czyli aż do zupełnego wydalenia części lotnych i płynnych. Wytwarzanie się gazu uzależnione jest od wysokości temperatury gazowania (destylacyi).

Czas potrzebny do wygazowania uzależniony jest znów od wielkości naczynia czyli retorty, z którego gazowanie się odbywa.

Jeżeli z gazu surowego uczynić mamy gaz świetlny w praktyce używany, to musimy gaz ten oczyścić ze związków zanieczyszczających go, więc z siarkowodoru, ponieważ tenże spalony z gazem w powietrzu przemienia się na bezwodnik kwasu siarkowego produkt gazowy, który działa szkodliwie na organy oddechowe. Usunąć należy amoniak, gdyż ten nie spala się i przez to utrudnia spalenie się gazu, wyodrębniony zaś stanowi cenny produkt uboczny gazownictwa. W końcu wydalić należy z gazu wodę w postaci pary wodnej tam zawartą, oraz tlenek węgla i kwas węglowy.

ic

Ci

Te dwa ostatnie związki nie wydala się w praktyce z gazu, względnie odbywa się to tylko częściowo, nie w osobnych na ten cel przeznaczonych aparatach, gdyż tlenek węgla spalany w powietrzu daje wysoki efekt kaloryczny a kwas węglowy przy procesie spalania się gazu pozostaje niezmieniony, przedstawia więc poprostu balast w gazie zresztą nieszkodliwy.

Inne tu nie wymienione połączenia, które przy destylacyi węgla powstają, jak wyższe homologi benzolu, naftalin i jego pokrewne, antracen i t. d. kon-densują się wszystkie szybko po opuszczeniu gorącej retorty, i tworzą wraz z sadzą maź pogazową czyli smołę.

Wielkie znaczenie przemysłu gazowego polega na doskonałym bilansie ciepła, jakie przy tym pro-cesia otrzymujemy z powrotem w gazie, koksie i smole.    i

Pozatem zostaje 555800 wagonów smoły bezużytecznie spalonej, dalej woda amoniakalna z której bylibyśmy w stanie 55.000 wagonów siarkanu amonowego wytworzyć.

Gdy podstawimy wartości 1 m³ = choćby 12 halerzom 100 kg. teru wartości 5 kor., 100 kg. siarkanu amonowego 35 koron to otrzymamy straty, które spowodowane są bezpośrednim spalaniem węgla w naszych gospodarstwach domowych monarchii, wynosić one będą:

31.127,401.000 m³ gazu à 12 hal. = 3.735,000.000 K 555 800 wag. teru à 500 K =    278,000.000 „

55.000    „ siarkanu amo

nowego à 3.500 K

194,000.000 „

Razem 4.207,000.000 K

Fabrykacya gazu zapewnia conajmniej 80% wyzyskania energii ciepła zgromadzonej w węglu. Porównajmy bowiem bilans energii ciepła przy gazowaniu :

100 kg. węgla à 7400 kal. te 100 kg. węgla poddane suchej destylacyi zamieni się na :

32 m³ gazu à 5100 kal. = 163.200 kal.

71 kg. koksu à 7100 „ = 504.100    „

5 „ smoły à 8600 „ = 43.000    „

740.000 kal.

710.300 kal.

Razem

Od tego 16 kg. koksu na podpał lub równowartościowej liości gazu = 113.600 kał.

596.700 kal.

Strata ciepła 143.300 kal.

Wyzyskanie = 80*64%.

Nietylko więc dotąd nie posiadamy lepszego wyzyskania energii ciepła z węgla, ale z całą pewnością nic bardziej ekonomiczniej szego z punktu ogólnej gospodarki ludzkości wy myśleć nie jesteśmy w stanie.

Z tego punktu widzenia ludzkość marnuje nieroztropnie energię słoneczną zgromadzoną w węglu. Jakże daleko poza nami stoi przemysł elektrotechniczny, który centralą kaloryczną wyzyskuje z węgla zaledwie 20% zawartej tamże energi.

Czyż z punktu ogólno społecznego dobra nie byłoby więcej racyonalnie całą tę masę węgla spalonego w kotłach parowych dla wytworzenia pary, która następnie poruszyć ma maszynę wytwarzającą prąd elektryczny, czy też poruszyć maszynę dla wykonania pewnej pracy, czyż nie byłoby korzystniej całą tę masę węgla poddać suchej destylacyi dla wytworzenia gazu, któryby poruszył nam motor parowy dla wykonania wyżej wymienionych prac?

Ale idźmy dalej.

Wiemy o tem, że każdy węgiel, jakiegoby nie był gatunku i pochodzenia daje gaz, ter i wodę amoniakalną, te same właściwości posiada zatem węgiel spalony w naszych gospodarstwach domowych.

Wedle Osta, wynosi zużycie węgla rocznie na głowę mieszkańca 2*25 tony, t. j. 2.250 kg. Gdy statystyka Austro-Węgier z dnia 31/XII 1910 roku wykazała 49,408.576 mieszkańców, to roczne spo-trzebowanie węgla w Austro - Węgrzech wynosi 11,116.929 wagonów. Gdy 100 kg. węgla daje choćby 28 m³ gazu, wynosi strata gazu rocznie 31,127.402.000 m³. Ta kolosalna ilość gazu zostaje bezpożytecznie spaloną i tworzy dym i mgły, plagę wszystkich ośrodków przemysłowych, plagę miast.

Strata zatem dziennie wynosi koron 11,500.000. Gdy zaś całą produkcyę gazu w Austro-Węgrzech ocenimy na 500,000.000 m³ rocznie, to spala się bezużytecznie przeszło 60 razy tyle gazu w wyżej opisany sposób.

Rozwój gazownictwa jest zatem zapewmiony, połączeniu z tern rozwój i innych gałęzi przemysłu z nim ściśle związanych. Przemysł gazowniany jest bowiem jakby pniem, z którego wyrastają liczne konary i rozgałęzienia. Rozpatrzmy się w tem ge-nealogicznem drzewie przemysłowem i wymieńmy tylko najważniejszą część jego rozgałęzień.

W pierwszym rzędzie otrzymujemy gaz świetlny, do grzania, popędu motorów, dalej smołę, koks i wodę amoniakalną.

Ze smoły uzyskujemy benzol, zastępujący dziś benzynę przy silnikach. Z benzolu wyrabia się anilinę, a z niej rozliczne cenne farby. Od benzolu pochodzą również znane środki farmaceutyczne jak np. antifebryna, piramidon, a także mentol, rodinal, znane w technice fotograficznej.

Drugim ważnym produktem smolnym jest to-luol, z którego wyrabia się trójnitrotoluol najznakomitszy materyał wybuchowy. Jest on też punktem wyjścia do wyrobu sacharyny, surogatu cukru, a także indyga i innych barwników.

Smoła dostarcza nam fenolu (karbol) środka dezynfekcyjnego, z którego robi się też kwas salicylowy, dalej aspiryna i fenacytyna.

Kresol wydobywany ze smoły służy do sporządzania środków zastępujących garbniki.

Wymieńmy jeszcze pirydynę używaną do denaturowania spirytusu. Pozostają nam poza tem wielkie ilości olejów impregnacyjnych używanych np. do progów kolejowów, i twarda smoła o rozlicznych zastosowaniach, najwięcej używana do fa-brykacyi brykietów węglowych.

Wszystko to pochodzi z jednej smoły węglowej, a nie wymieniliśmy szeregu ciał mniej ważnych, i nie wymienialiśmy też zastosowań takich np. jak do per-fumeryi.

Drugi konar stanowi amoniak, który ma liczne zastosowania, albo wprost jako środek desynfekcyjny, albo w postaci soli w rolnictwie, albo też jako produkt wyjściowy do fabrykacyi najcenniejszego z kwasów, kwasu azotowego. Kwas azotowy bowiem jest podstawą wyrobu materyałów wybuchowych, a także i sztucznych nawozów.

Trzeci konar, to koks. Zastosowanie jego i znaczenie rośnie szybko. Stanowi on znakomity środek opałowy i kiedyś niewątpliwie wyprze z użycia wę-

to

OT

-i

giel kamienny. Przemawiają za tern względy nie tylko ekonomiczne, ale także hygieny społecznej.

Że dym i sadza w miastach przyczyniają się przeważnie do wzrostu śmiertelności, wypływa to ze statystyki. Już mała ilość dymu i sadzy zmniejsza ogromnie odporność naszych płuc i stwarza predys-pozycyę do chorób piersiowych, przedewszystkiem tuberkulozy. Dym i kopeć powodują łatwiejsze tworzenie się mgły, która znów wiąże, chłonie dym i sadze a opadając ku ziemi wprowadza jedno i drugie do naszych piersi.

Statystyka śmierci na tuberkulozę wykazuje zastraszające liczby, które w siedlikach przemysłu katastrofalne przybierają rozmiary. W samych Niemczech w roku 1875 umarło na tę chorobę 42.000 ludzi a już w roku 1904 102.000, a w r. 1908 111.000. W Austryi w roku 1908 pochłonęła ta choroba 162.000 ofiar.

Że dym sprowadza szybciej śmierć niech świadczą dane: przeciętnie w Niemczech na 100 pensyo-nowanych robotników jest 7, którzy dosięgli 70 lat. ale w okolicach silniejszego przemysłu np. w północnych Niemczech, w Saksonii i w rewirze miasta Bochum tylko jeden na 100 dosięga 70 lat życia, a w rewirach węglowych Saabrticken ani jeden.

Anglia zajmuje się sprawą zwalczania dymów już od lat 50, wydając pod tym względem liczne zarządzenia. Technika opatentowała wiele sztucznych sposobów, z których nieieden znajduje się w użyciu. Jedynym radykalnym sposobem byłoby zastosowanie do opalania mieszkań i w drobnym przemyśle gazu. Sposób ten byłby istotnie radykalny z panktu ekonomicznego, gdyż bądź co bądź gaz w wielu wypadkach gospodarstwa domowego, jak ogrzewanie pieców pokojowych jest i musi być droższy od węgla.

Możemy jednak zastąpić węgiel, ciało bogate w gazowe związki, ciałem w te związki biednym a tym jest koks.

Koks nie posiada już lotnych związków w sobie, dlatego spala się bez najmniejszego dymu. Da się on zastosować w gospodarstwie domowem i nie powinien przedstawiać większego wydatku; jest to bezsprzecznie opał przyszłości. Gdy się tylko zważy, że w kotle parowym 20%, a w piecu pokojowym conajmniej 60% węgla idzie na marne w postaci dymu i sadzy, to już z punktu widzenia wyższej ekonomii krajowej przyjść musi czas regulujący ostrymi przepisami to marnowanie. Pewne zapoczątkowanie w tym kierunku dała nam Anglia.

Dla uzupełnienia omawianych rozgałęzień przemysłu gazowego wymienimy jeszcze masę pozostałą po czyszczeniu gazu, z której dobywa się cenną siarkę i cyan, oraz grafit pozostały w retortach, mający ważne zastosowanie techniczne. Nic więc dziwnego, że gazownictwo odgrywa w dzisiejszym przemyśle, a zatem w prowadzeniu wojny tak ważną rolę.

Źdawałoby się, że wobec tego znaczenia gazownie znajdą opiekę w sferach miarodajnych i również finansowo będą się rozwijać odpowiednio. Tymczasem średnie zakłady gazowe, a tych jest większość, odczuły w sposób dotkliwy wszystkie ujemne strony wojny, wszystkie trudności z niej wynikłe, bez równoczesnego efektu finansowego. Brak ludzi, materyałów, środków przewozowych zagroził przedewszystkiem gazowniom. Mają one bowiem przeważnie ciężką pracę ręczną, nie do zastąpienia przez

siły kobiece i młodociane, nie mogą gromadzić większych ilości surowca na zapas, a co gorsza nie mogą stosownie do różnych warunków regulować swej produkcyi, lecz skrępowane są rozmiarem swych instalacyj, które nie dadzą się szybko zmniejszać ani zwiększać. Znalazły się one w położeniu okrętu zaskoczonego burzą. Płyną z ręką na sterze, przy ciągiem wytężeniu uwagi i ciągle pod grozą katastrofy.

Oprócz tych trudności technicznych mają do zwalczania nie mniejsze trudności finansowe. Praca ludzka podrożała i drożeje z dnia na dzień wskutek podniesienia się cen środków spożywczych i produktów niezbędnych do życia ; cena surowców jak węgla, oleju błękitnego, masy czyszczącej, smarów, części maszyn podniosły się w niektórych wypadkach pięciokrotnie. Dla gazowni produkującej naprzykład 7,000.000 m³ gazu rocznie zwiększenie wydatków wynosi blisko milion koron!

Naturalną jest rzeczą, że wobec tego musiały podrożeć i produkty wytwarzane przez gazownię, a więc gaz, koks, smoła, amoniak.

Największą rubrykę stanowi oczywiście gaz, bez którego dziś nie może się obejść dobrze zorganizowane gospodarstwo domowe.

Wobec niedogodności używania węgla i trudności jego nabycia coraz więcej mnoży się ilość małych kuchenek i coraz bardziej wzrasta uznanie gospodyń dla tego nowoczesnego sposobu gotowania. Zwiększa się również ilość przedsiębiorstw nowocześnie urządzonych, fabryk, piekarń, cukierń i t. d., które w ruchu swym posługują się gazem.

Gdy zwrócimy uwagę na to, że gazownia oddając gaz i koks, służy szerokim kołom ludności uboższej, zrozumiemy, że cen tych produktów nie może podnieść zbyt wysoko i musi się starać o zachowanie równowagi finansowej na innej drodze. Jak wiadomo smoła i amoniak zostały zajęte przez państwo, i w sprzedaży ich niema wolnej ręki. Cena zatem tych produktów nie reguluje się podażą i popytem.

Służą one do rozporządzenia władz, które z zrozumiałych względów nie życzą sobie odpowiedniego podniesienia cen. Stąd też cena smoły np. wzrosła, ale bynajmniej nie jest w stanie pokryć zwiększonych wydatków.

A zatem wszystkie gazownie stoją przed smutną koniecznością podniesienia ceny gazu.

Podwyżka ta wynosić może jakieś kilkanaście procent, co wobec cen innych artykułów codziennego życia, które są wyższe od cen przedwojennych o 100, 200 i 300% stosunkowo będzie bardzo niewielka.

Dlatego, gdy się zważy, że ceny nafty, benzyny, spirytusu kolosalnie się podniosły i niema nadziei, by po wojnie kiedykolwiek znacznie opaść miały, to otwiera się dla przemysłu gazowego szerokie, bardzo wielkie pole rozwoju. Przemysł ten, który w wojnie ciężkie poniósł straty, ma widoki odszkodowania w latach odbudowy zniszczonej Europy, a przyczyni się w wysokim stopniu do podniesienia hygieny w miastach.

Tak to więc gazownictwo wskazuje drogę najlepszego, najbardziej ekonomicznego spożytkowania energii zawartej we węglu, w owym Czarnym dya-mencie, bez którego niema przemysłu, niema dobrobytu w kraju.

Zestawienie produkcyi gazu za miesiąc maj 1917.

GMINA

Ilość otworów będących w ruchu

wier. tłok. instrum.

produkuje gaz

otworów

wykazanych pod 2.

zupełnie

zastanowio-

nych

Razem

produkcya gazu w m w 1’

produkcya gazu w miesiącu styczniu 1917 przeciętnie

na jeden otwór będący w ruchu

na jeden otwór produkujący

gaz

m³—w 1’ m³—w r

ilość otworów świdrowych produkujących

mniej

więcej

niż ilość przeciętna 1. 3788

niż pojedyncza przeciętna 1. 3-788 niż podwójno-przeciętna 1. 7-576

Razem

Uwaga

13

9    10    11    12

Tustanowice

Borysław

Mraźnica

Popiele

175    81    44    122    351.36    2.007    4.337    58    16

156    70    13    83    293.58    1.881    4.194    50    12

22 6

6    96.92    4.405    16.153    2    1

7    81

8    70

Razem

358    157    54    211    741.86    2.072    4.725    110    29    18    157

W Petersburgu na mocy ustawy, zatwierdzonej dnia 17 listopada 1867 r. istnieje Towarzystwo popierania rosyjskiego przemysłu i handlu, mające na celu dopomaganie rozwojowi wszystkich gałęzi przemysłu w państwie i rozszerzenie wewnętrznego i zewnętrznego hadlu Rosyi. Dla osiągnięcia tego celu Towarzystwo zajmuje się : 1) badaniem i roztrząsaniem wszystkich kwestyj, odnoszących się wogóle do handlu i przemysłu Rosyi; 2) drukowaniem ma-teryałów i wniosków tak w oddzielnych dziełach, jako też w wydawnictwach peryodycznych; 3) spół-działaniem przy zawiązywaniu w kraju przedsięwzięć użyteczności publicznej. Towarzystwo ma prawo odnoszenia się do rządu we wszystkich kwestyach, tyczących się przemysłu i handlu w Rosyi.

Na zasadzie uwagi powyższej w wielu miastach państwa rosyjskiego zaczęły otwierać się oddziały Towarzystwa, w tej liczbie w Warszawie, Łodzi, Tomaszowie i Kaliszu.

Sekcya VII. Górniczo-Hutnicza w Dąbrowie Górniczej.

Rys historyczny.

Przemysł górniczy i hutniczy w Królestwie Pol-skiem posiadał od 1883 r. inną, odrębną organizacyę, mianowicie Radę Zjazdu przemysłowców górniczych Królestwa Polskiego, do której należą wszystkie prawie przedsiębiorstwa górnicze i hutnicze w Królestwie Polskiem i która zajmuje się wszelkiemi sprawami, dotyczącemi rozwoju miejscowego przemysłu górniczego i hutniczego, i komunikuje się w tym celu z różnemi władzami państwowemi. Z tego przeto powodu działalność Sekcyi Górniczo-Hutniczej musiała obejmować zakres skromniejszy i ograniczać się jedynie na odczytach i pogadankach zawodowych, oraz na załatwianiu różnych spraw, mających cechę więcej teoretyczno-naukową.

Działalność delegacyi zachodniej ujawniała się przeważnie w peryodycznem zbieraniu się na posiedzenia w Dąbrowie i wygłaszania odczytów, które wywoływały mniej lub więcej ożywione dyskusye.

Otwieranie wszelkiego rodzaju stowarzyszeń doznawało zawsze w państwie rosyjskiem wielkich trudności. Najłatwiej było uzyskiwać pozwolenia na otwieranie klubów z grą w karty i zabawami ta-necznemi; otwieranie stowarzyszeń naukowych było o wiele trudniejsze, a kulturalnych zupełnie niemożliwe. Wydane w marcu 1906 r. nowe prawo o stowarzyszeniach ułatwiło nieco ich otwieranie, lecz istnienie otwieranych na zasadzie pomienionego prawa stowarzyszeń było wielce niepewne ze względu na łatwość zamykania ich przez władzę bez wymienienia powodów.

Wobec tego, gdy przed 15 laty ujawniła się w zagłębiu Dąbrowskiem potrzeba pewnego rodzaju łączności pomiędzy ludźmi, pracującymi w zawodzie górniczym i hutniczym, wypadło szukać innej drogi dla osiągnięcia pomienionego celu. Drogę tę znaleziono w otwarciu oddziału istniejącego już stowarzyszenia.

Oddział warszawski, otwarty w 1894 r. dzielił się na ośm sekcyi : 1) techniczna, 2) chemiczna,

3) rolnicza, 4) rzemieślnicza, 5) handlowa, 6) cukrownicza, 7) górniczo-hutnicza i 8) przemysłu ludowego.

Inicyatywę otwarcia Sekcyi Górniczo-hutniczej zawdzięczać należy p. Stanisławowi Kontkiewi-c z o w i, który w 1896 r. podjął w tym celu starania w zarządzie oddziału w Warszawie. Otwarcie Sekcyi uzyskało pozwolenie i w czerwcu 1896 roku do nowootwartej Sekcyi zapisało się 48 członków, zamieszkałych w Dąbrowie i poblizkiej okolicy.

Oprócz tego wkrótce wyrazili życzenie należenia do Sekcyi górnicy i hutnicy, zamieszkali w ziemi Radomskiej. Wywołało to potrzebę podzielenia Sekcyi na dwie t. zw. delegacye : zachodnią z siedliskiem w Dąbrowie i wschodnią z siedliskiem w Skarżysku. Zarządzanie sprawami ogólnemi Sekcyi, oraz cała rachunkowość ześrodkowaną została w Dąbrowie.

Pierwsze zebranie ogólne członków Sekcyi Górniczo-Hutniczej odbyło się w Warszawie w grudniu 1896 roku.

mocą pana Kazimierza Srokowskiego i ogłaszał w „Przeglądzie Górniczo-Hutniczym“ wyniki swej pracy z różnych działów górnictwa i hutnictwa.

Odczytów wygłoszono w roku 1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

7)    Poruszono myśl opracowania kwestyi, jakie środki należy zaprowadzić w kopalniach dla konser-wacyi drzewa i którym gatunkom drzewa należy przyznać pierwszeństwo. Zadanie to nie przekroczyło jednak sfery projektów.

1905

1906

1907

7)

1908

1909

QO CO CO 05

1910

1911

1912

1913

1914

8)    Pracowano nad zbadaniem sprawy, jaki wpływ mają różne gatunki smarów, używanych w kopalniach zagłębia Dąbrowskiego, na wytrzymałość lin wyciągowych i postanowiono prowadzić stale na wzór tego, jak ma to miejsce za granicą, statystykę wytrzymałości lin wyciągowych w kopalniach miejscowych. Zadanie to nie pozyskało należytego poparcia ze strony zarządów większych kopalń, oraz niektórych członków Sekcyi, którzy przyrzekli czynne zajęcie sję tą sprawą, a przeto musiało być zaniechane.

1915

1916

Oprócz odczytów członkowie delegacyi dawali

9)    Brano udział w pracach zarządu Oddziału Warszawskiego w przedmiocie opracowania memo-ryału, obejmującego całokształt potrzeb naszego przemysłu, rolnictwa i handlu, które w traktatach

na posiedzeniach odpowiedzi na pytania, zgłaszane handlowych z państwem niemieckiem winny być zapomocę znajdującej się w lokalu delegacyi skrzynki uwzględnione.

zapytań; również członkowie delegacyi komunikowali    10) Zbadano opatentowaną maskę ochronną

na posiedzeniach o różnych nowych wynalazkach pana Nesterowicza, zcpobiegającą oddychaniu i ulepszeniach technicznych, dotyczących górnictwa w powietrzu, zanieczyszczonem kurzem i pyłem, i hutnictwa.    ...    i uznano, że maska ta, jakkolwiek w kopalniach nie

Z innych spraw, któremi zajmowała się dele- może mieć zastosowania, jednak byłaby ona prakty-gacya zachodnia, zaznaczyć należy przedewszystkiem: czną przy czyszczeniu kotłów parowych, w hutach

których robotnik musi pracować w kurzu i pyle.

11)    Poruszono myśl zebrania w lokalu Sekcyi w Dąbrowie zbioru ciał kopalnych (węgla, rud, kamieni i t. d.), oraz okazów wyrobów hutniczych. Myśl została zapoczątkowaną w 1909 r., jednak nie przez Sekcyę Górniczo-Hutniczą, lecz przez Oddział w zagłębiu Dąbrowskiem Polskiego Towarzystwa krajoznawczego.

12)    Brano udział w opracowaniu projektu urządzenia wystawy krajowej w Warszawie.

13)    Poruszono myśl wydawania corocznie kalendarza górniczo-hutniczego.

14)    Poruszono myśl opracowania i wydania hi-storyi górnictwa w Polsce, jako ciąg dalszy historyi Hieronima Łabęckiego. Jeden z członków Sekcyi p. Kornel Kozłowski przestudyował wiele dokumentów w rządowem archiwum górniczem w Dąbrowie i rezultaty swojej pracy zakomunikował w kilku odczytach w Sekcyi. Z powodu śmierci p. Kozłowskiego praca ta została zaniechana.

15)    Podjęto myśl opracowania i wydania metalurgii żelaza i cynku, która razem z opracowanem przez p. Hierenima Kondratowicza „Górnictwem“

1)    Informowano osoby, zwracające się do Sekcyi cynkowych i wogóle przy wszelkich robotach, przy w różnych sprawach, dotyczących przemysłu górniczego i hutniczego.

2)    Podejmowano starania o poprawienie stanu dróg w zagłębiu Dąbrowskiem; starania te nie przyniosły jednak żadnego wyniku i wybrany w tym celu z pośród grona członków Sekcyi komitet przyszedł do wniosku, że nie jest w możności zrobić cokolwiek pod tym względem.

3)    Podejmowano za pośrednictwem Zarządu Oddziału starania o uzyskanie pozwolenia na otwarcie sal rysunkowych dla robotników; starania te nie pozyskały zatwierdzenia władz.

4)    Poruszono myśl wprowadzenia kontroli używanych w kopalniach materyałów wybuchowych, polegającej na uskutecznianiu prób chemicznych, wykazujących skład chemiczny materyałów, oraz prób mechaniczoych, dających możność sądzenia o sile, wytwarzanej przez materyały wybuchowe.

Spełnienie tego zadania okazało się niemożliwem z wielu powodów, zależnych i niezależnych od sekcyi.

16) Od dnia 1 stycznia 1897 r. do 30 września 1903 roku redagowano dział „Górnictwo-Hutnictwo“

przez Komitet wybierany corocznie z pośród człon-

5)    Poruszono myśl otworzenia w Sekcyi wydziału rekomendacyi pracy dla wyższych techników i w celu urzeczywistnienia tej myśli rozesłano w 1899 roku odnośne okólniki do wszystkich Sekcyi, oraz przedsiębiorstw górniczych i hutniczych w Królestwie stanowiłaby całokształt wiedzy górniczej i hutniczej. Polskiem. Ponieważ jednak potrzebujący posad technicy, oraz przedsiębiorstwa, poszukujące techników, nie zwracały się o to do Sekcyi, przeto podjęte przez w „Przeglądzie Technicznym“; dział ten, redagowany Sekcyę zadanie musiało być zaniechane.

6)    Pracowano nad polskiem słownictwem gór- ków Sekcyi, zawierał dotyczące górnictwa i hutni-niczem i hutniczem i wzięto w 1900 r. udział w kon- etwa artykuły treści technicznej, ekonomicznej i sta-kursie na wytworzenie polskiego słownictwa techni- ty stycznej. Z chwilą rozpoczęcia od dnia 1 paździer-cznego. W r. 1910 wybrano dla dokonania pracy powyż- nika 1903 r. wydawania nowego pisma p. t. „Prze-szej komisyę w składzie: pp. Felicyana Gadomskiego, gląd Górniczo-Hutniczy“ dział „Górnictwo-Hutnictwo“ Wacława Karnowskiego, Stanisława Kontkiewicza w „Przeglądzie Technicznym* został skasowany, (syna) i Kazimierza Srokowskiego. Całą pracę pro- Przyznać należy, że dział ten zgrupował grono współ-wadził jednak wyłącznie p. Wacław Karnowski z po- pracowników i ułatwił wielce „Przeglądowi Górniczo-

w Królestwie Polskiem. W następstwie uznano jednak, że Sekcya Górniczo-Hutnicza może pod każdym Zauważyć należy, że dwutygodnik ten, który względem odpowiedzieć zadaniom, objętym przez pro-z powodu wojny zaprzestał wychodzić z końcem 1914 jektowane Stowarzyszenie i zaniechano podejmowa-roku wydawany był przez Radę Zjazdu przemysłów- nia starań o zatwierdzenie ustawy pomienionego ców górniczych Królestwa Polskiego. Do komisyi Stowarzyszenia

redakcyjnej należeli : Felicyan Gadomski, Mieczysław    20) Podjęto w roku 1910 myśl opracowania

Grabiński, Bronisław Jasiński, Kazimierz Kasiński, monografii kopalń węgla w zagłębiu Dąbrowskiem Wacław Kaznowski, Hieronim Kondratowicz, Stani- i wybrano w tym celu koinisyę w składzie pp. : Ju-sław Kontkiewicz, Michał Łempicki, Julian Strass- liana Cybulskiego, Stanisława Rażniewskiego, Stanisława Szymanowskiego, Aleksandra Tyszki i Hen-

Hutniczemu“ dalsze jego istnienie pod względem posiadania dostatecznego materyału.

burger, Kazimierz Talko, Wacław Woszczyński.

Redaktorem „Przeglądu Górniczo-Hutniczego“ ryka Wojewódzkiego. Komisya opracowała szczegó-i w całem tego słowa znaczeniu jego spiritus movens łowe kwestyonaryusze, zebrała odpowiedzi na nie był p. Kazimierz Srokowski, który umiejętnie czuwał i zgrupowała bardzo wiele materyałów, które ocze-nad doborem artykułów nad treścią, jakiej mogły kują na bliższe opracowanie i wydanie, mu pozazdrościć pisma fachowe wydawane w obcych    21) W roku 1911 w Sekcyi Górniczo-Hutniczej

językach. Jakkolwiek „Przegląd“ ze względu na po- powołany został do życia dział elektrotechniczny, bierane z Rady Zjazdu przem. góra. zasiłki musiał    Działalność delegacyi wschodniej ograniczała

na łamach swych uwzględniać przedewszystkiem się na zbieraniu się od czasu do czasu w Skarżysku; przemysł górniczy Królestwa Polskiego, to jednak na zebraniach tych omawiano różne kwestye, doty-pomieszczane tam były wszystkie cenniejsze arty- czące miejscowego przemysłu górniczego i hutni-kuły z dziedziny polskiego przemysłu górniczo-hu- czego, tniczego. Obszerny dział poświęcono w piśmie statystyce wytwórczości górniczej, a także przeglądowi wodu zaburzeń politycznych zawiesiła swoją dzia-literatury górniczo-hutniczej. W ostatnich latach pod- łalność i wznowiła ją dopiero w końcu 1909 roku. jęła Redakcya „Przeglądu“ tak doniosłą sprawę    Lliczba członków Sekcyi Górniczo-Hutniczej od

Słownictwa polskiego g ó r n i c z o - h u t n i- początku jej istnienia była następująca (w końcu czego umieszczając projektowane nazwy polskie każdego roku):

Rok Del. zachód. Del. wsch. Razem

W roku 1906 Sekcya Górniczo-Hutnicza z po-

a obok porównawcze niemieckie i francuskie.

17)    Dokonano pod kierunkiem p. Stanisława Kontkiewicza przekładu i wydania dzieła Jerzego Pusc ha „Geologiczny opis Polski“. Koszt przekładu wyniósł 817 rubli 47 kop., koszt papieru, druku i oprawy (w 500 egzemplarzach) 560 rubli 02 kop., razem 1377 rubli 50 kop. Ponieważ na cel ten Sekcya otrzymała od p. Adama Brauna ofiarę w sumie 582 rubli przeto pozostałe 795 rubli 50 kop. zaliczono z funduszów Sekcyi. W razie rozsprzedania całego nakładu, uwzględniając egzemplarze rozesłane bezpłatnie, oraz potrącając rabaty księgarskie, Sekcya dołoży do tego wydawnictwa z funduszów własnych 261 rubli 50 kop.

18)    W roku 1898 opracowano program działalności Sekcyi Górniczo-Hutniczej, który zatwierdzony został przez Sekcyę oraz przez Zarząd Oddziału. Program ten rozesłano w swoim czasie wszystkim Członkom Sekcyi Górniczo-Hutniczej, oraz ogłoszono do wiadomości publicznej.

19)    W roku 1909 opracowano projekt ustawy Stowarzyszenia techników górniczych i hutniczych

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

1909

1910

CD CO CO CO CD CO

51

51

58

54

89

77

79

73

75

78

64

64

64

64

50

56

81

87

87

87

87

87

Krajowe Towarzystwo naftowe.

Powołanie do życia Krajowego Towarzystwa Na-

11

14

19

15

14

10

10

16

69

68

108

92

93

83

85

94

72

72

72

72

50

56

81

87

87

87

87

87

Zagaił je wiceprezes Towarzystwa inż. Wolski ftowego, które ma w swoim dorobku świetne tradycye następującem przemówieniem: ś. p. Augusta Gorayskiego jest dla przemysłu naftowego zdarzeniem doniosłem. Po czterech latach pierwsze walne zgromadzenie odbyło się we Lwowie dnia 10 Naftowego najserdeczniej Was powitać i podziękować czerwca 1917 r. w salach Towarzystwa politechnicznego z następującym porządkiem dziennym :

1.    Zagajenie;

2.    Odczytanie protokółu z ostatniego zgromadzenia;

3.    Sprawozdanie Wydziału;

4.    Zmiana statutu;

5.    Wybór prezesa;

6.    Wybór dwu wiceprezesów;

7.    Wybór członków Wydziału;

8.    Wnioski i interpelacye.

Wielcy Szanowni Panowie!

Pozwalani sobie imieniem Krajowego Towarzystwa

za tak liczne przybycie. Komunikacyjne i liczne inne trudności spowodowane wojną nadają kompletowi temu całkiem osobny jeszcze wyraz: oto świadczy on, zwłaszcza w połączeniu z nagłym wzrostem liczby członków, jak żywo ogół naszego nafciarstwa odczuwa potrzebę Towarzystwa i domaga się jego uruchomienia.

Już w styczniu b. r. na zebraniu zwołanem do Drohobycza przez p. hr. Zamoyskiego, wyłuszczyłem szereg przeczyn, które sprawiły, że Towarzystwo to przez długi szereg lat mniej niż dawniej okazywało ży-

wotności a w ostatnim czasie jakoby zupełnie zamarło. Obecnie pozwolę sobie w kilku słowach streścić te powody na usprawiedliwienie tych, których mógłby spotkać zarzut, iż zaniedbali czegoś, czego zaniedbać się nie godziło.

Założone w siedemdziesiątych latach Kraj. Tow. Naftowe miało w pierwszym rzędzie na celu skupienie i zastępstwo całokształtu interesów krajowych związanych bezpośrednio czy pośrednio z rodzimą naszą pro-dukcyą nafty. I przyznać trzeba, że na tem polu niespożyte położyło ono zasługi. Zadanie było jasno wytyczone i wykluczało zrazu wszelką kolizyę. Interesy kopalń, rafineryi i pracowników naftowych skupione prawie wyłącznie w swojskich a często w jednych i tych samych rękach szły równolegle, umożliwiając jednolite zastępstwo frontem na zewnątrz kraju zwrócone. Z czasem wszakże sprawa różniczkuje się i wikła. Zarysowuje się coraz ostrzej przeciwieństwo między producentami surowca a właścicielami zakładów przetwórczych, aż wreszcie z chwilą dowiercenia wielkich scho-dnickich a zwłaszcza borysławskich szybów, konflikt wybucha z żywiołową wręcz siłą. Nagłe niebezpieczeństwo uświadamia konieczność utworzenia osobnych, ściśle bojowych organizacyi. Zawiązuje się (1895 roku) pod egidą ś. p. Szczepanowskiego najpierw „Syndykat Schodnicki“, potom „Ropa“, potem „Petrolea“ pierwsza i druga, wreszcie (1908 r.) „Krajowy Związek Producentów Ropy“. Powstają osobne kartelowe i zawodowe związki rafinerów, pracodawców, robotników, techników naftowych. W tych warunkach, w wirze tych walk, mało zaiste było pola dla jednolitego zastępstwa ogólnych, wspólnych interesów. To też rola Kraj. Tow. Naftowego z natury rzeczy ustąpić musiała w tym okresie na. drugi plan. Długoletnia choroba i śmierć Prezesa, wyjazd sekretarza, wybuch wojny światowej, inwazya rosyjska i gromadny wyjazd do Wiednia ubezwładniły do reszty Towarzystwo.

Wzmianka o śmierci Prezesa przypomina mi smutny obowiązek uczczenia choćby w krótkich słowach tych, niestety bardzo licznych nazwisk, których śmierć przedwczesna wykreśliła na zawsze z rejestru członków naszego Towarzystwa, z listy przyjaciół naszych i towarzyszów pracy. (Zebrani powstają). Oto na pierwszem miejscu godzi nam się uczcić pamięć ś. p. Augusta Gorayskiego, jednego z założycieli Towarzystwa, który od początku jego, a więc przez lat okrągło czterdzieści stał niemal bez przerwy na jego czele jako jego prezes i duchowy jego kierownik. Jasny sąd, prosty, prawy charakter i górująca nad wszystkiem szczera miłość kraju — oto co czciliśmy i kochaliśmy w tym człowieku, oto co automatycznie wytyczało program i kierunek prowadzonemu przezeń Towarzystwu. Nie tu, oczywiście, miejsce na wyczerpujący zarys tej działalności. Dla przykładu jedynie przytoczę jedno z własnych moich wspomnień, Było to w czasie pierwszej schodnickiej nadprodukcyi, kiedyśmy tak byli przerażeni nagłą grozą położenia, że gotowiśmy byli wszyscy do pewnego kompromisu z obywatelskiem sumieniem, godząc się na żądanie banków, aby siedzibę organizacyi ochronnej przenieść do Wiednia. On jeden wtedy sprzeciwił się zasadniczo temu żądaniu i pociągnął nas za sobą. Dzięki Niemu wspomniany powyżej Syndykat pozostał w kraju, jak dla zastępstwa rodzimych interesów przystało i co też ustaliło się jako zasada dla wszystkich następnych organizacyi.

W dalszym ciągu uczcić nam wypada pamięć wiceprezesa naszego, ś. p. Williama Mac Garveya, człowieka, który, jakkolwiek obcy przybył do nas z za morza, jednak zżył się z nami jak swój ze swymi, jak człowiek z ludźmi, który, w przeciwieństwie do tylu innych przybyszów, nie zapomniał do końca, że krajowi temu, do którego przyniósł nowe metody wiertnicze, zawdzięcza wielki swój majątek i wybitne w świecie finansowym stanowisko.

Dalej wspomnieć muszę z żalem nazwisko Stanisława Marxa, jednego z twórców i kierownika Towarzystwa Magazynowego, szanownego i szanowanego powszechnie człowieka ; Henryka M a c h e r a, przedsiębiorcy w większym stylu, który, spędziwszy młodość za granicą i przyswoiwszy sobie tam gruntowne bardzo i wszechstronne handlowe wykształcenie, pospieszył zużytkować je skutecznie w rodzinnym przemyśle; dalej Stanisława Kurza, również poważnego i poważanego powszechnie przedsiębiorcę; dalej Jana Zawadowskiego, dzielnego, niezastąpionego pracownika, który padł na włoskim froncie; ostatnio zaś odprowadziliśmy do grobu Bolesława Ło.dziń-skiego, założyciela i długoletniego kierownika jednej z najważniejszych placówek swojskiego handlu: Towarzystwa dla Handlu i Przemysłu, który pierwszy poznał doniosłość rur stalowych i miał odwagę wprowadzić ję do naszego wiertnictwa umożliwiając w ten sposób dzisiejsze jego sukcesy; dobrego, szczerego, serdecznego człowieka. Wreszcie niech mi wolno będzie objąć ża-łobnem tern wspomnieniem tych wszystkich skromnych bezimiennych niejako pracowników, którzy zginęli na polu bitew, z chorób, z poniewierki ubożąc śmiercią swoją przemysł nasz i kraj tak bardzo dziś dzielnych, pracowitych rąk potrzebujący.

A teraz, oddawszy hołd przeszłości, obróćmy wzrok w przyszłość, która przed Towarzystwem naszem tak szerokie dziś otwiera pole. Nie sądzę wprawdzie, aby możliwem było w obecnym stanie przemysłu usunąć sprzeczności wszelkie i ostre niekiedy kolizye tak, aby Kraj, Tow. Naftowe, jako wspólna reprezentacya interesów, wchłonąć w siebie mogło i zastąpić te, o których była powyżej mowa, „bojowe“ organizacye gospodarcze. Ale poza czy nad wszystkiemi sprzecznościami, które ostatecznie między sobą rozprawić się muszą, pozostaje cały szereg działów wspólnych: wydawniczo-informacyjny, statystyczny, techniczny, prawny, społe-ezno-ustawodawczy, podatkowy, celny, taryfowy, reprezentacyjny. Na ten ostatni zwłaszcza szczególny chciałbym położyć nacisk. Skuteczna bowiem obrona przemysłu rodzimego, jako całości, o tyle tylko będzie możliwa, o ile stanie za nim jak ongiś, zwarta, jednomyślna opinia kraju i polityczna jego reprezentacya. „Jak ongiś“ — powiadam — bo przyznać sobie musimy otwarcie, że naftowy nasz przemysł, jakkolwiek naszą inicyatywą stworzony, naszemi rękami obsługiwany i przez przyrodę do naszej przywiązany ziemi, jednak wskutek strasznych przesileń, jakie przechodziliśmy w ciągu ostatnich lat kilkunastu, znalazł się w znacznej, w przeważającej niestety mierze, w rękach obcego kapitału i stracił tern samem chwilowo, wraz z rodzimym charakterem, tę szeroką, tę powszechną w kraju sympatyę, jaką cieszył śię jeszcze do niedawna. A przecie ta obcość, to przejściowe tylko stadyum, a przecie rdzeń tego przemysłu : robotnik, technik, przedsiębiorca-pionier, to jeszcze ' nasze i nietylko naszem, da Bóg pozostanie, ale o ile tylko opinia, kapitał i reprezentacya kraju staną na wysokości swego zadania, odzyska z czasem to, co dziś bezpowrotnie utraconem się wydaje, Stoimy u początku nowej ery. Straszna światowa wojna przesuwająca podstawy świata, i pod przemysł nasz nowe gospodarcze kładzie podwaliny. Kto pierwszy uprzytomni

sobie nową sytuaeyę — ten ją opanuje. Idzie o to, aby przysporzyły K. T. Naftowemu nowych 150 członków, wielka chwila nie została nas nieprzygotowanymi, aby co łącznie z poprzednimi dało ilość 236 w czem 44 społeczeństwo nasze uświadomiwszy sobie nareszcie — firm i 92 samoistnych przedsiębiorców, tak jak w sprawie węgla późno wprawdzie ale nie za-późno — doniosłość przemysłu naftowego pospieszyło dział rezygnuje (in corpore) ażeby dać możność świe-wczas zmazać te grzechy i nadrobić te zaniedbania, żym siłom do oddania się skutecznej pracy na nowem

Skutkiem zmiany warunków dotychczasowy wy-

jakich wobec niego się dopuściło.

polu działania. Statut powinien być zmieniony w dwu I tu oto otwiera się przed Krajowem Towarzy- kierunkach t. j. co do składu i liczby członków wydziału stwem Naftowem szerokie i wdzięczne nad wyraz pole i co do zapewnienia potrzebnych mu do działania fun-działania. Tu jego przyszłość, tu jego misya obywatel- duszo w, w skutek czego muszą być także zmienione ska. W tym kierunku życząc mu nowego rozpędu, no- podstawy opodatkowania członków K T. Naftowego, wych sił, nowych zdobyczy otwieram obrady i przystę- O ile przez wybór pożądanych sił do wydziału K. T.

puję do porządku dziennego.

sowną zmianę podstaw opodatkowania zapewnione mu-Zastępca sekretarza Towarzystwa dyr. Józef Przy- szą być Towarzystwu potrzebne środki. Wskazać wy-byłowicz złożył obszerne sprawozdanie z działalności starczy na trzy kwestye zasadnicze, wymagające bez-Kraj. Tow. Naftowego, mimo, że wskutek wydalenia zwłocznego załatwienia, się z kraju w czasie inwazyi sekretarza Towarzystwa dra Bartoszewicza, miał zadanie nader utrudnione.

Zadanie sprawozdawcy jest dosyć trudne — mówił dyrektor Przybyłowicz — z powodu długiego okresu naftowych, czasu, w którym prawidłowa działalność Krajowego Tow. Naftowego zaskoczoną została wojną i inwazyą, w wydatnych cyfrach dotacye na rzeczone cele. Towa-co spowodowało rozbicie członków Towarzystwa i ze- rzystwo, które dotychczas żyło przeważnie z zasiłków rwało ich łączność wzajemną. Po ustąpieniu wojsk wielkich firm i stąd popadało czasami w pewną za-nieprzyjacielskich oceniono dopiero należycie doniośłość leżność musi być przywróconą bezwzględna samodziel-przemysłu naftowego wskutek czego wzmógł się zna- ność i w tym kierunku § 5 musi być stosownie zmieniony.

Naftowemu zapewnioną zostanie jednolita i skuteczna Na zgromadzenie, mimo obecnych trudności ko- praca w łonie Towarzystwa i wyzyskane będą wszyst-munikacyjnych przybyli reprezentanci wszystkich niemal kie paragrafami statutu zastrzeżone uprawnienia, które firm naftowych oraz najwybitniejsi przemysłowcy. Frań- dotyczą tak kwestyj ekonomiczno-społecznych jak i or-ciszek hr. Zamoyski i dr. Tarasiewicz usprawiedliwili ganizacyi Towarzystwa to z drugiej strony przez sto-swą nieobecność i nadesłali telegraficzne życzenia.

1)    Statystyka.

2)    Sprawa czasopisma fachowego.

3)    Zaopatrzenie wdów i sierót po pracownikach

Budżet przyszły K. T. Naftowego musi obejmować

cznie ruch przedsiębiorczy i naftowy.

Opieka rządu nad przemysłem naftowym zazna-

Mowca zakończył gorącym apelem do nowego czyła się w kierunku wyłącznie centralistycznym. Gały wydziału K. T. Naftowego, by w działaniu swem utrzy-szereg ustaw skierowany został w celu rekwizycyi ropy mał się na wysokości chwili, którą obecnie przeżywamy od czystych producentów — popierano jedynie rafine- i reprezentował godnie i skutecznie ten największy rów. Projekt „Centralnego Związku“ przemysłu nafto- przemysł rodzimy, oraz życzeniem, by przyszłe walne wego dla Galicyi i Bukowiny był już gotowy. Działał- zgromadzenie K. T. Naftowego odbyło się już w wolnej ność Krajowego Związku w kierunku złagodzenia ostrych i zjednoczonej na podstawie uchwał z 28 maja b. r. przepisów zamierzonej centralizacyi i przystosowanie Ojczyźnie. (Huczne oklaski), ich do warunków faktycznych nie mogła być decydu-

Nastąpiła dyskusya w sprawie zmiany statutu K. jącą wobec silniejszych wpływów rafinerów. Stan ten T. Naftowego. Ustanowiono 3 wiceprezesów i 30 człon-był głównym bodźcem do reaktywowania Kraj. Tow.    ków wydziału. Po porozumieniu się wybrano cały nowy

Prezes: Eksc. Długosz Władysław.

Wiceprezesi:¹)

lnż. Chłapowski Tadeusz.

Inż. Wolski Wacław.

Naftowego. Pierwsze posiedzenie wydziału Kraj. Tow. wydział jednogłośnie przez aklamacyę do którego weszli: Naftowego zainicyowane przez posła p. dr. Halbana, dyr. Przybyłowicza, inż. Wolskiego i hr. Zamoyskiego zbiegło się z doniosłym aktem 5 listopada 1916 roku.

Wydział:

1.    Angermann Klaudyusz.

2.    Brugger Franciszek.

3.    Dunka de Sajo Władysław.

4.    Fabiański Julian.

5.    Feurstein Jakób.

6.    Dr. Goldhammer Artur.

7.    Goldmann Jakób.

8.    Dr. Halban Alfred.

9.    Dr. Kaleta Edmund.

10.    Klobassa Karol.

11.    Lewicki Józef.

12.    Lewakowski Zygmunt.

13.    Longchamps Mieczysław.

14.    Łaszcz Tomasz.

15.    Mesarosz Jerzy.

16.    Mikucki Leon.

17.    Pierścieński Julian.

Powzięto uchwałę nieodzownego zasystowania wszystkich, tyczących się przemysłu naftowego działań centralnego rządu, gdyż wobec wyodrębnienia Galicyi sprawa ta winna być przekazaną rządowi krajowemu. Uchwała ta zakomunikowaną została Eksc. Długoszowi, który z właściwą mu energią przedstawił ją ministerstwu robót publicznych i w ten sposób zapobiegł stworzeniu centrali. Oprócz powyższej uchwały przyjęto wniosek hr. Zamoyskiego odnoszący się do reaktywowania czynności Tow. Naftowego. Postanowiono :

a)    Zapowiedzieć zwołanie walnego zgromadzenia*

b)    Wystosować listy do członków K. T. N. z zawiadomieniem o podjęciu czynności.

c)    Rozwinąć silną agitacyę w celu jednania nowych członków.

Pełnienia czynności sekretarza podjął się do czasu dyrektor Przybyłowicz.

ł) Zarezerwowano miejsce dla trzeciego wiceprezesa.

Agitacya rozwinięta przez hr. Zamoyskiego, zwołanie w dniu 14/1 b. r. wiecu w zabudowaniu Rady Powiatowej w Drohobyczu, a także skuteczne w tym kierunku zabiegi p. inż. Władysława Dunki de Sajo

18.    Dr. Piłat Stanisław.

19.    Przybyłowicz Józsf.

20.    Spitzmann Jakób.

21.    Schutzmann Lipa.

22.    Sroczyński Michał.

23.    Szydłowski Mieczysław.

24.    Szaynok Władysław.

25.    Dr. Segal Arnold.

26.    Schrayer Marceli.

27.    Smakowski Wacław.

28.    Zarański Jan.

29.    Zamoyski hr. Franciszek.

30.    Dr. Zuber Rudolf.

Komisya rewizyjna: Gąsiorowski Kazimierz.

Langier Jan.

Władysław Szymański.

Eksc. Długosz dziękując za wybór, przemówił jak

następuje :

W tej wielkiej chwili dziejowej, w tern trudnem położeniu, w jakiem się obecnie nasz kraj znajduje, wytężenie wszelkich sił w pracy nad odbudową zniszczonego kraju i jego ekonomicznego rozwoju jest przykazaniem dla każdego szczerego, narodowo myślącego obywatela-Polaka — nikomu od tej pracy usuwać się nie wolno i dlatego choć przeciążony obowiązkami, wybór jednomyślnie dokonany przyjmuję!

W roku bieżącym upływa lat 30 jak wstąpiłem w szeregi pracowników naftowych — przez okres tego czasu dzieliłem z Wami złą i dobrą dolę — temu więc chyba przypisać mogę, że mnie dziś swem zaufaniem obdarzyliście, wybierając prezesem Krajowego Towarzystwa Naftowego.

Nie będę tutaj wygłaszał wielkiej programowej mowy, pełnej obietnic, na których się zwykle kończy — ale mogę zapewnić, że hasłem mojem, jako człowieka ciężkiej pracy był i jest czyn spełnienia przyszłego obowiązku, oraz nieugięta wola osiągnięcia zamierzonego celu, którym w tym wypadku jest rozwój jedynego naszego przemysłu krajowego i dążenie, by przemysł ten stał się rzeczywiście krajowym.

Pragnę iść śladem moich zasłużonych, niezapomnianych poprzedników ś. p. Gorayskiego, ś. p. Mac-Garveya i zyskać przy Waszej pomocy Szanowni Panowie dla tego przemysłu szacunek i uznanie, jakie mu się słusznie należy.

Program prac, t. j drogi i sposoby, będzie przedmiotem obrad prezydyum wspólnie z wydziałem, on to przeprowadzi również podział pracy.

Przemysł naftowy w ostatnich dziesiątkach lat stał się » przemysłem wielkim, nie doznał jednak ze strony rządu tego poparcia, tej opieki, jakaby mu się choćby ze względu na dobrze zrozumiały interes państwa należała i trzeba było dopiero aż wojny światowej, aby zrozumiano jego doniosłość nietylko dla celów wojennych, ale dla gospodarczego rozwoju Dziś po ciężkich anormalnych czasach, spowodowanych wypadkami wojny, po niejednokrotnem pogwałceniu praw konstytucyjnych, rozpoczęła się, niewiadomo na jak długo, nowa era parlamentarnego współdziałania zastępców interesów ludowych — i da Bóg, dla przemysłu naftowego nastaną lepsze czasy — mamy solidarną reprezentacyę polityczną temu przemysłowi życzliwą, a nawet w gronie naszem zasiada kilku posłów parlamentarnych, na których pomoc i współpracę możemy liczyć.

Aby jadnak starania Waszej reprezentacyi były pomyślne, musi ona opierać się o silną organizacyę. Wiedeń musi wiedzieć, że za Krajowem Towarzystwem Na-

ftowem i jego prezydyum stoi solidarnie cały przemysł naftowy i wszyscy jego pracownicy.

Krajowe Tow. Naftowe powinno zrzeszyć w sobie nietylko cały wielki przemysł produkcyjny i przeróbczy, ale także wszystkie zespoły zawodowe, oraz wszystkich pracowników. Będzie jednak również jednem z pierwszych zadań rozwinąć szeroką akcyę w sprawie zaopatrzenia na starość dzielnych naszych pracowników, oraz pomocy dla wdów i sierót.

Przemysł naftowy musi być w tym wypadku ofiarnym. Przeżywamy czasy historyczne, ważą się nasze losy. Chciano nam dać wyodrębnienie, ale tylko autonomiczne — zaprzeczono wyodrębnienia ekonomicznego. Przemysł nasz miałby nadal zależeć od Wiednia, ale sejmowe Koło polskie uchwałą z dnia 28 maja b. r. w Krakowie stanęło na szerszem stanowisku i da Bóg, że przemysł nasz naftowy będzie jedynym wielkim przemysłem polskim.

Szczęść Boże Waszej pracy !

Na wniosek inż. Szydłowskiego wysłano do Wydziału krajowego następujący telegram:

„Zgromadzenie Krajów. Tow. Naftowego wyraża uznanie Wydziałowi krajowemu za dokonanie wiekopomnego dzieła zakupna terenów węglowych zagłębia krakowskiego, żywiąc nadzieję, że Wydział krajowy wraz z bankami polskimi przedsięweźmie w najkrótszym czasie akcyę przemysłu naftowego“.

Drugą depeszę wysłano do dyrektora banku krajowego dra Jana Steczkowskiego :

„Walne zgromadzenie członków Tow. Naftowego przesyła JWP. i tym wszystkim, którzy współdziałali przy dokonaniu wielkiego dzieła zakupna przez kraj terenów węglowych Zagłębia krakowskiego najgorętszą podziękę i wyrazy najwyższego uznania i żywi nadzieję, że JWP. nie poskąpi swych sił do unarodowienia naszego największego przemysłu krajowego, jakim jest przemysł naftowy“.

Trzeci telegram na wniosek dra Kalety wysłano do Koła Polskiego:

Zebrani na walnem zgromadzeniu członkowie Kr. Tow. Naftowego witają z pełnem uznaniem zapoczątkowaną przez Koło polskie w Wiedniu uchwałami z 28 maja politykę narodową polską, obejmującą wszystkie dzielnice Polski, wyrażając swą wiarę i nadzieję, że polityka ta przywróci ogółowi Polaków wolną, niepodległą i zjednoczoną Ojczyznę, oraz wzywają Koło polskie, aby politykę zapoczątkowaną konsekwentnie i wytrwale dalej prowadziło i pod żadnym warunkiem z obranej drogi nie zboczyło“.

Po ukończeniu obrad powitał z gorącą radością członek delegacyi Górników i Hutników Polskich redaktor czasopisma Górniczo-Hutniczego pan Zdzisław Kamiński odrodzenie Kraj. Tow. Naftowego, wyrażając niepłonną nadzieję, że Kraj. Tow. Naftowe podobnie jak równie wielka organizacya: Sekcya Górników i Hutników w Dąbrowie wcielonem zostanie jako Koło do Związku Górników i Hutników Polskich, który stać się powinien jednem wielkiem i zwartem zrzeszeniem przemysłu górniczo-hutniczego całej przyszłej Polski.

Posiedzenie wydziału Krajowego Towarzystwa Naftowego.

W tym samym dniu odbyło się posiedzenie wydziału K. T. N., na którem byli obecni pp.: Długosz, Wolski, Angermann, Chłapowski, Dunka, Fabiański, Feuerstein, dr Kaleta, Łaszcz, Lewakowski, Longchamps, Mikucki, Przybyłowicz, Schutzmann, dr Segal, Spitzmann, Sroczyński, Szydłowski, dr Zuber.

K. Z.

Po zagajeniu przez przewodniczącego Eksc. Długosza przybyły pod obrady następujące trzy sprawy zasadnicze :

a)    podział pracy i organizacya,

b)    posada sekretarza,

c)    budżet.

Co do punktu pierwszego a) postanowiono stworzyć Delegacyę we Wiedniu w celu zastępstwa interesów przemysłu naftowego. Do delegacyi tej weszli : wszyscy zamieszkali lub przebywający we Wiedniu członkowie wydziału i postanowiono uprosić posłów w szczególności pp. Dyamanda, Feuersteina, Steinhausa, oprócz należących do wydziału, by w tej delegacyi współdziałali. Do sekcyi Borysławsko-Drohobyckiej należeć będą wszyscy członkowie wydziału zamieszkali, pod przewodnictwem wiceprezesa p. Tadeusza Chłapowskiego. Sekcyę dla Galicyi zachodniej w okręgu krośnieńskim stanowić będą tam zamieszkali członkowie wydziału K. T. N. pod przewodnictwem p. Wacława Smakow-skiego, dyrektora To w. Karpackiego.

Siedzibą biura prezydyalnego będzie Lwów.

Co do punktu b) to ze względu na ważność tego stanowiska uchwalono powołać na tę posadę pierwszorzędną ukwalifikowaną siłę i w tym celu podać do czasopisma i dzienników stosowne ogłoszenie.

W celu pokrycia wydatków ustanowiono w myśl uchwały Walnego Zgromadzenia wkładkę od osób pojedynczych 50 koron rocznie; od przedsiębiorstw nieproduktywnych 300 koron rocznie, od produktywnych przedsiębiorstw dodatek po 1 K od jednej wyprodukowanej cysterny ropy — minimum 300 K. Od przedsiębiorstw innych, jak tłoczni i t. p. opłatę zastrzeżono do rozmiarów przedsiębiorstw i dobrowolnej umowy, minimum jednak 300 K. Postanowiono cysternowe, pobierać od 1-go maja b. r. Wezwano prezydyum względnie sekretaryat do wygotowania dokładnego obliczenia finansowego efektu wyżej podanych podstaw, poczem przystąpi wydział do opracowania szczegółowego budżetu.

Do krajowej Rady naftowej delegowano p. Leona

Mikuckiego.

Poseł p. Angermann żali się na „K. u. k. Eisenkommision“ przy ministerstwie wojny z powodu zaniedbywania przemysłu naftowego w zaopatrywaniu ma-teryałami kopalń. Uchwalono zebrać materyały i me-moryał wręczyć gdzie należy.

Pan Schutzmann wskazuje na wadliwe wykonanie rozporządzenia cesarskiego z 2/IV b. r. i na konieczną konsekwencyę zróżniczkowania cen dla rekwizycyj, z których wypływają mat.eryalne straty dla przedsiębiorstw i zatargi z brutowcami. Uchwalono, ażeby Prezydyum łącznie z komitetem producentów ropy przy Krajowym Związku interweniowało w tej sprawie u ministra robót publicznych.

Dr Zuber wskazuje na krzywdzące postępowanie zarządu domen i lasów w sprawie rozdawnictwa terenów naftowyah, które „cichcem⁻¹ rozdaje się rozmaitym wpływowym osobistościom; nawet te cząstki, które onego czasu już były krajowcom przyznane, a wskutek wojny nie mogły być zakontraktowane.

Uchwalono, by K. T. N. wystosowało pismo do posłów na ręce Eksc. Długosza z powołaniem faktów i wezwało ich do interwencyi w tej sprawie w ministerstwie rolnictwa.

W końcu przewodniczący Eksc. Długosz wezwał członków Prezydyum, by w ciągu tygodnia jawili się we Wiedniu celem przedstawienia się u władz centralnych z zawiadomieniem o reaktywowaniu czynności Kraj. Tow. Naftowego, w którem jest obecnie zorganizowany cały galicyjski przemysł naftowy.

Wspomnienie pośmiertne.

TADEUSZ HARAJEWICZ

zmarł 13 czerwca 1917 r.

i ::

dziś kochany Kolego z tern zapewnieniem, że pamięć o Tobie na zawsze pozostanie w naszych sercach.

Żegnamy Cię wszyscy z uczuciem głębokiego żalu; niech ci ta ziemia ojczysta, którą tak ukocha-

Nad grobem przemówił najpierw c. k. Radca Dworu p. Józef Bocheński w te słowa:

Staję nad otwartym grobem, w którym po tru dach, pracy i ciężkich cierpieniach ma spocząć ś. p. radca górniczy, inżynier Tadeusz Harajewicz.

Zamiłowanie do nauk przyrodniczych i technicznych było powodem obrania zawodu górniczego przez Niego.

Ukończywszy więc studya prawnicze na Jagiellońskim Uniwersytecie, udał się na akademię górniczą w Leoben, poczem wstąpił w 1885 r. do służby rządowej przy władzy górniczej w Galicyi. Kolejno zapoznał się z górnictwem naszein w całym kraju, służąc przy wszystkich urzędach górniczych, następ nie przez ostatnich lat dziesięć był referentem w starostwie górniczem.

W latach od 1886—1889 pełnił ciężką służbę przy Urzędzie górniczym okręgowym w Drohobyczu, gdzie bardzo często objeżdżając głębokie, zagażone szyby woskowe w Borysławiu nabawił się wady serca, której ostatecznie uległ.

Jako człowiek, kolega i urzędnik pozyskał sobie ogólną sympatyę.

W imieniu starostwa górniczego i kolegów, z którymi przez długie lata pracowałeś wspólnie dla dobra tak Ci drogiego kraju i ojczyzny, żegnam Cię

t-

$r.

*~ï

•i

Si

*<♦$

vr,

I-,

•5

__    ,—.OüSHI iwitt $ifi»i?i^imi

Ińfń t®0{qh urBiiin.ffśli fri jiirnipi i^ifnnpi ùain ©sra o o 3 iirii nif mi m namimi |na$>fi opomnf ?î«?niiâ mmiii oïfrnn. narr ? ÉMOT iRpjjtnniaia irr ^Ifaiiia foiorff fdiôpp nóip iDispifp. îo où-to azoïeoofiy Pâme ùûibbù. joignm aurtnomuiri où naiuror*n-śtśHiriuaDPninirn. nnn siaffs sif ùiapppjliarotio. '    '

__ oiQiinnnsriarti ù>isinstiini rnnlr mgranf sir u nas?a uamipr m\\ jiliintfmmni v sfroinfi irDnnif jostari : ir-iirii.où!imo. irniami. Jjfp sa on > roù’ain tort ttôrf ntt? injomifiiHff i fîorr môù- oùfùrar ? jonorinn, ?r ni nirfi mi trrśr ipa i iramùojoùoii-na. ir$t samo inj sirjęśrtnn.

%Xt

fi

tmmmS

•*

CHS’

■ą

r<*

m,

ÖBS? i $ra monfoniif    ôiimnitoin

fraromprii. mpoiniaùaia inniitif, aüo tui œ nafrtinionnrti imùintarii m ontaaatfś iniofirinlloiafa i anpin na nrastarnrii. plam. naoiri riimafn. stało $if rnrWo nom urninifna jama i a lin r«f>n milinarr onn na Mo-P snonptn na nun Prańf śnjonnm ? naimnissa ifstnofa jpp G*e-

sie i KO rn

i":

m,:.

\y

ÖJJBrafcohiie. f. .(Daja 1916

ÄS?

i**- ii- i/    i . f >■ v

¹ > ii ni)

nAmmmn

• (£38*

J2ÀHRI

F>:

%'y

X*

L>

na łoże boleści pojawił się szereg jego aktualnych fejletonów w „Głosie Narodu“ i „Kurjerze Poznańskim“ jak: „Oblężenie Krakowa“, „Katedra w Reims“, „Brügges“, „Ypres“ i in., w których zawsze znać piętno jego niepowszednich poglądów. Równocześnie i ołówek jego nie próżnował; wykonał kilkadziesiąt map z terenów wojny publikowanych w dziennikach, które nie chciały posługiwać się odbitkami z gazet niemieckich o skażonych nazwach miejscowości. Dzie-Poczem przemówił radca górniczy p. Zdzisław łem jego rysowniczego talentu ze wszech miar godne utrwalenia jest przeznaczony dla ś. p. Henryka

łeś i na której pracowałeś, da pokój wieczny i wypoczynek po trudach i należycie spełnionych obowiązkach za życia.

Dla Rodziny niech to będzie pocieszeniem, że Zmarły pozostawił po Sobie niezatartą, dobrą pamięć w sercach swoich kolegów.

A na ten ostatni Twój zjazd pod ziemię niech Ci towarzyszy nasze górnicze trzechkrotne „Szczęść Boże!“

Kamiński :

Żyjemy w okropnej dziejowej dobie, gdy śmierć Sienkiewicza dyplom syndykatu dziennikarzy kra-stała się Chlebem powszednim. Gniotą nas troski ży- kowskich, który na wieczną po ś. p. Tadeuszu pacia ponad brzemię wytrzymałości ludzkiej i tak przy- miątkę w reprodukcyi podajemy, mimo, że fotogra-tłacza umysły i serca groza dni krwawych, że brak ficzne odbicie nie może dać należytego pojęcia o do-nam czasu wśród ciągłej walki o jutro, by pożegnać borze barw i wzorzystości inicyałów wykonanych tych, którzy odchodzą na zawsze.    z cierpliwością zaiste benedyktyńską !

Ale oto jest przed nami trumna godna, by jej    Skrzydła się rwały ku wyżynom, a równocze-

poświęcić chwilę i by uczepić na tych szczątkach śnie ziemia ojczysta ciągła ku sobie, ta ziemia pol-doczesnego istnienia, które już należą do ziemi — ska, z której powstał i wyrósł odczuwając zawsze do trwalsze wspomnienie. Zmarł człowiek, który na na- głębi wszystkie jej radości, zawody i bóle ! zwę tę zasłużył, więc sądzić go dziś należy sub spe-    Mimo tych nieuniknionych u człowieka myślą-

tiae aeternitatis a nie pod kątem mniejszej lub do- cego zróżniczkowań w życiowych upodobaniach ś. p. skonalszej sprawności w załatwianiu czynności za- Harajewicz był jednak z krwi i kości górnikiem wodowych. Przykuty łańcuchem obowiązków do taczki i nieulega wątpliwości, że patronka nasza św. Bar-życia, zmuszony do pracy żmudnej, jałowej na chleb bara, która wśród gwiazd jak kaganków płonących powszedni dla siebie i rodziny, rwie się duch ludzki śledzi losy górników na ziemi powita go tam słowami: ku błękitom a im mocniej ciągną go te ponętne wy-    j •    •    -    . u ,

żyny, tern bardziej dotkliwą jest nieustanna walka,    5Pojdlt do,.”J P,ersl 0 8?™*? y

tem większa udrçk'a dla skrzydeł spętanych! Oto je-    Sże* d a to^a^czno c^ono

ttÓry P° W"    jZość nieskończoną

Literatura, sztuki piękne i królowa sztuk naj-    Orszakowi pogrzebowemu z kaplicy cmentarnej

piękniejszych: pieśń — to były jego szlachetne po- do rodzinnego grobowca towarzyszył znaczny za*stęp rywy i te podniosłe dziedziny ducha ludzkiego, przyjaciół, przeważnie górników, literatów i dzien-w których wszędzie zostawił ślad swego istnienia, nikarzy.

Artykułami z dziedziny historyi i opisami podróży    Ś. p. Zmarły pozostawił żonę Maryę z Adam-

K. Z.

drukowanymi od szeregu lat w czasopismach i dzień- skich i dwoje nieletnich dzieci. Był bratem cenio-nikach zyskał sobie imię w świecie literackim, nego lekarza, dra Władysława Harasiewicza i p. Go-W ostatnim czasie, przed chorobą, która go rzuciła dlewskiej, właścicielki dóbr w Królestwie.

Sprawy bieżące.

Zjazd w sprawie odbudowy dróg wodnych ¹). Po

zeszłorocznych zjazdach w Monachium i Budapeszcie, po odbyciu narad w Dreźnie, Ujściu i Wrocławiu, odbył się w dniach 20 i 21 czerwca b. r. we Wiedniu zapowiedziany zjazd w sprawie budowy dróg wodnych przy udziale okoko 900 uczestników z Au-stryi, Węgier, Rzeszy niemieckiej, Bułgaryi i Turcyi.

Zastąpione były na zjeździe wszystkie czynniki państw środka, którym zrzeszenie się sił gospodarczych po wojnie i odzyskanie niezawisłości ekonomicznej leży na sercu, a więc w równej mierze koła naukowe, polityczne, wojskowe, handlowe i przemysłowe.

Liczba uczestników polskich była wogóle bardzo nieznaczną. Poza przedstawicielami zawodów technicznych (pp. szef sekcyi Herbst, radca dworu Ingarden, prof Sikorski i i.) nie zauważono parlamentarzystów polskich. Nie wzięła też udziału w zjeździe ani reprezentacya kraju ani miast galicyjskich. Nawet tak interesowany w sprawie dróg wodnych Kraków nie wysłał na zjazd przedstawicieli. Nieobecność ta wymaga wyjaśnienia.

ł) „Wiadomości gospodarcze“ podają.

Izba handlowa i przemysłowa w Krakowie reprezentowaną była przez członka prezydyum pana Bernarda Wachtla, oraz kierownika biura taryfowego insp. Józefa Bunda.

Jako wybitną cechę zjazdu możnaby określić dążenie komunikacyjne w kierunku geograiicznym od Łaby względnie Renu-Dunaju ku Bałkanowi i Azyi Mniejszej.

Myślą przewodnią obrad i treścią wszystkich przemówień było też jak najrychlejsze stworzenie sieci dróg wodnych, któraby uniezależniła państwa centralne od sprowadzania surowców wyłącznie drogą zamorską.

Równorzędnym celem dążeń zjazdu miało być uwolnienie wewnętrznego ruchu gospodarczego od wyłącznego działania dróg żelaznych, które podczas toczącej się wojny światowej wykazały, iż w tak nadzwyczajnych wypadkach nie mogą same sprostać wzmożonym zadaniom komunikacyjnym.

Ogólna świadomość tego stanu rzeczy wywołała gorączkowe zainteresowanie się budową dróg wodnych we wszystkich państwach europejskich. Pruski minister robót publicznych Breitenbach np. oświadczył, iż nigdy jeszcze ministerstwo nie było

zasypane tak licznymi projektami i petycyami o budowę dróg wodnych, jak obecnie.

Parcie od północy ku południowemu-wschodowi, od portów morza Niemieckiego i Bałtyckiego ku Dunajowi, a przez Dunaj i Czarne morze do Małej Azyi ujawniło się z równą energią u interesantów, osiedlonych nad Renem i Menem, nad Labą i Odrą, a nawet nad Wisłą. Walka zaś konkurencyjna o pierwszeństwo budowy propagowanego przez pojedyncze grupy połączenia kanałowego była na zjeździe niejednokrotnie bardzo żywą.

Tej konkurencyi właśnie przypisać należy, iż Austro-Węgry stały się w całej sprawie przedmiotem zabiegów i starań ze wszech stron, tak że Przed-litawia w pierwszym rzędzie ma zadecydować, czy najpierw będzie uregulowany górny Dunaj od Pas-sawy do Wiednia, a tern samem najpierw stworzone połączenie z projektowaną przez Bawaryę drogą wo dną od Aschaffenburg aż do Passawy (długości 734 kim.), czy też ma być w pierwszym rzędzie wykonaną ustawa z 1901 roku, czyli wybudowany wprzód kanał Dunaj—Odra z odgałęzieniami od Łaby przez Przerów-Pardubice oraz od Odry poprzez zagłębie krakowskie do Wisły.

Węgrzy żądają, aby najpierw regulowano górny Dunaj. Znamienne to stanowisko zajął sekretarz budapeszteńskiej Izby handlowej i przemysłowej w artykule ogłoszonym w „Pester Lloydzie“ z dnia 19 czerwca br., omawiającym zjazd w sprawie budowy dróg wodnych.

Wobec tego zapału ogólnego dla budowy kanałów, wobec tego krzyżowania się sprzecznych interesów, ograniczało się zadanie uczestników polskich w tym zjeździe do śledzenia, jakie stanowisko zajmą zastępcy poszczególnych projektów wobec interesów kraju i jak się odnoszą do sprawy kanałów galicyjskich.

W całej dyskusyi nie padła ani jedna wzmianka nieprzychylna dla Galicyi. Mówiono natomiast wielokrotnie o konieczności połączenia z Wisłą, o konieczności połączenia zachodniej sieci dród wodnych z Zagłębiem krakowskiem. Każdy z referentów podnosił z całym naciskiem zarówno ważność jak wielki pożytek tych połączeń dla całej sieci kanałowej i to tak dla podniesienia ruchu towarowego, a tern samem i rentowności dróg wodnych, jak i dla pokrycia zapotrzebowania zachodnich krajów w surowce, produkowane w Galicyi.

To rzeczowe stanowisko wobec kraju umożliwiło biorącym udział w zjeździe wiedeńskim uczestnikom polskim przyjęcie objawionych zapatrywań ad referendum, bez złożenia jakiegokolwiek oświadczenia.

Od zasady tej wyłączyła się jedynie reprezen-tacya miasta Oświęcimia, przenosząc na teren zjazdu wiedeńskiego starania o uwzględnienie lokalnych interesów tego miasta i wychodząc w swych wnioskach daleko poza ramy postulatów, które przy obradach nad rewizyą trasy kanałowej w roku 1912 znalazły poparcie czynników miarodajnych jak dyrekcyi budowy dróg wodnych, Wydziału krajowego, Izby handlowej i przemysłowej w Krakowie i t. d.

Jednogłośnie przyjęta i uchwalona rezolucya, nie uwzględniająca żadnych zabiegów separatystycznych brzmi w dosłownem tłomaczeniu :

„W kwestyi bndowy sztucznych dróg wodnych domaga się Zjazd jak najrychlejszego ich wykonania. W pierwszej linii wybudować należy

kanał Dunaj-Odra, wychodzący z Wiednia. Kanał ten winien mieć połączenie z Łabą i Wisłą oraz zachodnio-galicyjskiem zagłębiem węglowem.

Zapewnić dalej należy połączenie tego kanału z ważnemi środowiskami przemysłowemu w szczególności z miastem stołecznem Bernem. Również należy brać wzgląd na budowę dalszych dróg wodnych w miarę potrzeby gospodarczej“.

Dalszym znamiennym objawem wspomnianego na wstępie ogólnego parcia na wschód względnie południowy wschód i starań o najkrótsze połączenie z siecią dróg wodnych austryackich, a tern samem konkurencyi portów północnych o udział w żegludze na projektowanych drogach wodnych, było wystąpienie członka rady miasta Gdańska, dra Everta z projektem budowy drogi wodnej, tak zwanej północno-południowej o długości około 600 km. z Gdańska na Ostróg, Toruń, Kalisz, Konin przez Prosnę i Przemszę do kanału Odra-Wisła, a więc z zupełnem pominięciem biegu Wisły.

Miasto Gdańsk, położone nad ujściem Wisły, która pod Krakowem ma być połączona z austryacką siecią dróg wodnych, mając tą drogą zapewnione połączenie z tą siecią, a równocześnie możność nawiązania stosunków handlowych z wielkimi obszarami przyszłości gospodarczej, Królestwem i Galicyą, projektuje budowę kanału konkurującego niejako z naturalną drogą wiślaną. Bierze przytem w rachubę kanalizowanie rzek, które bez ogromnych wkładów nie mogą nigdy być przeistoczone w drogę wodną dla żeglugi łodziami o pojemności 600 ton, zamiast dołożyć starań i przyczynić się do uregulowania Wisły od Torunia w górę aż pod Kraków.

Wystąpienie miasta Gdańska, świadczące conaj-mniej o zupełnej nieznajomości stosunków, znalazło wedle doniesień dzienników życzliwe przyjęcie jedynie u delegacyi Oświęcimia.

Wszechstronne starania na polu budowy dróg wodnych dały wszędzie inicyatywę do tworzenia zjednoczeń interesów dla poszczególnych dorzeczy.

I tak powstały na zachodzie związki:

„Zweckverein für die Rhein- Main- Donau- Verbindung“; „Zweckverein für eine Elbe- Donau- Oder-Verbingung“ i w. i. Ostatnie to zjednoczenie rozszerzyło na skutek starań Izby czynności swe także na połączenie Odry z Wisłą i kooptowało z tego powodu Izbę handlową i przemysłową w Krakowie, udzielając jej mandatu w wydziale.

Podobne zjednoczonie interesów dla dorzecza Wisły dotąd niestety nie powstało. Byłby też najwyższy czas, aby stworzyć dla Wisły analogiczny wydziel pracy, który mógłby wiele dobrego zdziałać dla wzajemnego poznania stosunków i potrzeb, ja-koteż dla przyszłego rozwoju żeglugi na Wiśle. W każdym razie skupiłby wszystkich interesentów od Gdańska po Kraków do pracy w jednym kierunku, a przeszkodziłby tego rodzaju partykularnym dążeniom, jak projektowanie kanału z Gdańska przez Prusy do drogi wodnej Odra-Wisła, zamiast podjęcia i przyspieszenia regulacyi Wisły.

Że w podobnem zjednoczeniu wiele zdziałać można, mieliśmy ostatnio sposobność się przekonać.

W wydziale pracy dla kwestyi gospodarczych i finansowych wspomnianego zjednoczunia dla drogi wodnej Dunaj-Łaba-Odra-Wisła, który ukonstytuował się dnia 18 b. m. przy sposobności zjazdu wiedeńskiego, wskazał delegat Izby w dłuższem — przyję-tem z ogólnem uznaniem — przemówieniu, sposób, w jaki możnaby ustalić miarę rentowności wspomnianej drogi wodnej, aby przez cyfrowe opracowanie całej kwestyi tern skuteczniej odeprzeć zarzuty przeciwników kanału przeciw rentowności tego środka komunikacyjnego i ustalić ofiary, jakich przeprowadzenie tego wielkiego dzieła wymagałoby od państw i interesentów.

Wnioski te przyjęto. Tern samem zapewniła so-bie Izba wpływ na dalszy tok kwestyi tak doniosłych dla życia ekonomicznego kraju.

Stosownie do wniosku prezydyum, przedłożonego pełnej Izbie na posiedzeniu z dnia 30 stycznia b. r. podjąć też zamierza Izba handlowa i przemysłowa w Krakowie inicyatywę w sprawie jak najrychlejszego porozumienia się zarządów nadbrzeżnych, aby wielki problemat urządzenia drogi wiślanej dla międzynarodowego przewozu towarów zbliżyć do upragnionej zdawna realizacyi.

INHALTSANGABE

Ing. Erwin Windakiewicz, Die Zukunft der polnischen Salzindustrie. Quellsolensehächte, in ul künstl. Solenerzeugung der Galiz. Sudsalinen. Über die verwendeten ßrenstoffe und Kalor. Wert derselben. Ausnützung der abziehenden Brenngase. F eu erungsanlagen.

Fr. Zaleski, Brand in der Grube, Koszelew der Franz. Ital. Gewerkschaft in Dąbrowa Górnicza am 12. Vll. 1917. Geolog, prophil. Abbaumetode. Löschen des Brandes in der Grube, Grubenarbeiten im Momente des Feuerausbruches. Beschreibung des Brandes. Kohlentransporte und Untersätze. Ursachen des Brandes. Kosten der Brandlöschung.

Ing. Jan Naturski, Berechnung der Stärke des Mauerwerkes der Grubendämme. Zilindrischer Damm. Kugeldamm. Ihre Berechnung und Verwendung in entsprechenden Gestenisschichten

Ing. Mieczysław Seifert, ^ber.die Bedeutung und Schwierigkeiten der Leuchtgas-industrie. Verluste bei der unmittelbaren Steinkohlenverbrennung in Österreich täglich. 11,500.000 Kronen. Die Nebenprodukte bei Gaserzugung. Koksheitzung. Die Erhöhung der Gaspreise in nächster Zukunft- unvermeidlich.

Sektion VII. des Berg. u. Hüttenvereines in Dąbrowa Górnicza (Polen). Geschichliche Skizze.

Landesverein der Naphtaindustriele in Ga izien. Bericht über die Generalversamlung und Ausschusssitzung.

Nekrolog.

Montanistische Chronik.

PAMIĄTKOWY ZESZYT CZASOPISMA GÓRNICZO-HUTNICZEGO

poświęcony nabyciu przez Kraj Krakowskiego Zagłębia węglowego,

ozdobiony licznemi ilustracyami i mapą poglądową

zawierający artykuły: Fr. Bartloneca, inż. Czerlunczakiewicza, inż. Fr. Drobniaka, Dra Władysława Jahla, inż. Jana Naturskiego, inż. Antoniego Schimitzka, Dra Jana Steczkowskiego, prof. Dra

Wł. Szajnochy, prof. Leona Syroczyńskiego i w. i.

jest do nabycia w Biurze Związku Górników i Hutników polskich (Kraków, ul. Pańska 7) za cenę Kor. 3.

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, ul. Mikołajska 13.

»•9

«J

fj

ii

f/

fi

f*

ii

'S

OGŁOSZENIE.

KRAJOWE TOWARZYSTWO HAFTOWE

W GALICYI

D0C

POSZUKUJE

30|

DO PROWADZENIA BIURA I AGEND TOWARZYSTWA

SEKRETARZA

PIERWSZORZĘDNEJ SIŁY

Z WYKSZTAŁCENIEM AKADEM ICKIEM.

WYMAGANA:

gruntowna znajomość języka polskiego w słowie i piśmie; 23 23.23 znajomość innych języków pożądana. £3 0 0

Osoby obznajomione ze stosunkami 23 naftowymi mają pierwszeństwo. 0

Zgłoszenia pisemne z podaniem warunków i świadectwami (w odpisach) wnosić należy do

BIURA KRAJOWEGO TOWARZYSTWA NAFTOWEGO

NA RĘCE

dyrektora JÓZEFA PRZYBYŁOWICZA LWÓW — UL. AKADEMICKA L. 5.

o.

<a>

ty

fi

ii

fj

«>

i]

ARTUR LORIE

= KRAKÓW UL. STAROWIŚLNA L. 19.

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych gatunkach wyrobu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegelwerke, Wien“, papę dachową, karbolineum, posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę

szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth) ===== Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych. ==

| Galicyjska spółka naftowa

POTOK“

SYSTEMU SPŁAWOWEGO

ma

do sprzedania 2°|o brutto

z należących obecnie do „Société française des pétroles de Potok'* terenów naftowych w powiecie krośnieńskim, Stary Sambor i Ustrzyki dolne.

Reflektanci zechcą się zgłosić: KRAKÓW - UL PIJARSKA L 3 I p.

Obecna cena tej ropy loco Jedlicze 33*25 K.

PODRĘCZNIK

lnż.WŁODZ.DZIAKIEWICZA

:: ROK WYDANIA 1917. OPRAWA TRWAŁA KARTONOWA. CENA K 7*50, Z PRZESYŁKĄ K 8 -,

WYSYŁKA Z KSIĘGARNI

0. E. FRIEDLEINA

KRAKÓW, RYNEK GŁÓWNY Nr. 17.

W:

||A

.38

Praht

Se,lhahnen

Tl

gjp

Verlä de-

Anlagen

:: J. POHLIG ::

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A. w Kolonii.

Koleje iinowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeń linowych wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu w Wiedniu, a a eu a Czek P. K. O. Nr. 109.966.

= Adres dla telegramów; JPOHLIG, WIEDEŃ. =

i Austryacka Fabryka cementu portlandzkiego

w Szczakowej, Galicyi. :: —.......

Cement portlandzki normalny i specyalny, dolomit surowy

i palony, wapno hydrauliczne.

Zentrala: WIEDEŃ I., Singerstrasse Nr. 27. — Produkcya: 16.000 wagonów cementu portlandzkiego, 8.000 wagonów dolomitu. — Adres dla telegramów: „K0WAFABRIK WIEN“. — Telefon Nr. 5.496.

Ostatnie wydawnictwa

Związek

Górników i Hutników Polskich

PROF. UNIW. JAGIELL. DR. WŁ SZAJNOCHA

PRZYSZŁOŚĆ POLSKIEGO GÓRNICTWA.

Cena 1 Korona.

DR. K. TOŁWIŃSKI

BADANIA GEOLOGICZNE TERENÓW NA WYSPIE SUMATRZE (z illustracyami).

Cena 1 Korona 50 halerzy.

PROF. GÓRN. KAROL MIŁKOWSKI

UBOCZNE OPORY RUCHU W WYCIĄGACH KOPALNIANYCH.

Cena 1 Korona 50 halerzy.

powstał z wykonania uchwały Zjazdu I-go górników polskich w roku 1906 w Krakowie.

Celem Związku jest: okazywać materyalną, moralną i intelektualną pomoc swoim członkom i przyczyniać się do rozwoju polskiego górnictwa i hutnictwa.

W tym celu Związek stara się o stosowną pracę dla swych członków udziela im możliwego poparcia. — Organizuje zjazdy naukowe, fachowe i towarzyskie. Ogłasza drukiem prace swych członków z zakresu teoryi i praktyki górniczo-hutniczej.

Związek założył polską SZKOŁĘ GÓRNICZĄ w Dąbrowie (Śląsk austryacki) wydał wiele dzieł z zakresu polskiego górnictwa i hutnictwa.

Posiada własne Biuro w Krakowie, ul. Pańska L. 7.

Wszyscy pracownicy przemysłu górniczo-hutniczego powinni uważać za swój obowiązek moralny

zrzeszać się w Związku Górników i Hutników Polskich

Wpisowe 5 K, roczna wkładka członków 10 K. Przedsiębiorstwa płacą wpisowe 50 K (do dowolnej wielkości).

Wpłaty w Austryi : Czek P. K. O. Nr. 97. 33. Rk bieżący i i Bank Przemysłowy Oddział w Krakowie.

Galicyjska Siemens-Schuckertowska Spółka

z ograniczoną poręką

Biuro główne: LWÓW, Jagiellońska 7. — Filia: KRAKÓW, Grodzka 58.

wykonywa

ELEKTRYCZNE OŚWIETLENIE, ELEKTRYCZNE PRZENIESIENIE SIŁY, ELEKTRYCZNE KOLEJE, WIELOKROTNE WYPRÓBOWANE SPECYALNE URZĄDZENIA GÓRNICZO-HUTNICZE,

maszyny wydobywcze, popęd walcowni, pompy dla odwadniania, specyalnie stosowane materyały instalacyjne dla forsownego ruchu i niewyszkolonej obsługi, materyały instalacyjne dla kopalni z gazami wybuchowymi, rafineryi nafty, patentowane armatury żarówkowe dla szybów naftowych i t. d.

BIURO ZWIĄZKU

GÓRNIKÓW I HUTNIKÓW POLSKICH

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II.

i IV. z mapami....................

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . .

Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu Krakowskim, Dr. Artur Benis ....

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw......

brosz......

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych

F. Jastrzębski...................

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany)

„ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże" na r. 1910/11/12/13/14    .

Woda w przyrodzie i górnictwie.............

Podsadzka płynna....................

Przyszłość polskiego górnictwa, prof. Uni w. Jag. Dr. Wł. Szajnocha Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze

(z ilustracyami), Dr. K. Tołwiński............

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych (z ilustracyami), prof. górn. Karol Miłkowski..............

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek..................

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . .

W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym

papierze Dr. Leon Rymar...............

W zapadłym szybie, Ludwik Stasiak .............

TT

Koron

40 —

2-50

2-—

!•—

!•—

3*60

>y

>>

3*—

!•—

10 —

6*—

—•80

—•30

—•30

1-50

1-50

3*75

1-90

250

1*25

3-75

—•50

30*—

2*—

5*—

3*50

2-—

C. K. UPRZYW.

Fabryki maszyn i wagonów L ZIELENIEWSKI

w Krakowie, Lwowie i Sanoku, Tow. Akcyjne

my

i mm i

wyrabia :

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane.

Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Drzwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t. d. Motory ropne „Elzeta".

:fEs??y

JF

GÓRKA

TOWARZ. AKCYJNE FABRyKI CEMENTU

POLECA

PORTLAND CEMENT

NAJLEPSZEJ MARKI

STACYA KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

<pS3X3(383^S3mMM3S38Si3X5$MS!iSï3m

OGŁOSZENIE.

| Wojenna Centrala i

handlowa

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Krakowie, Sławkowska 1    6

prowadzi na mocy rekwizycyi c. k. Namiestnictwa

sprzedaż węgli

wszystkich kopalń krajowych, a mianowicie: Jaworznickiego Gwarectwa węglowego w Jaworznie, Galicyjskich Akcyjnych Zakładów Górniczych w Sierszy, Towarzystwa przemysłowego i górniczego w Borach, Kopalni węgla G Compagnie Galicienne de Mines w Libiążu    ß

i przyjmuje zamówienia na tenże węgiel kraj.    Qj

OmiHftRfftA ZWIĄZKOWA W KRAKOWIE, R/HKOfcAJSKA 18