CZASOPISMO GÓRNICZO-HOTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“.

Rocznie . . . Kwartalnie .    .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. K 18-—

„ 4⁻50 Rocznie . . . „ 2-— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12-—

Za całą stronę . . * Va strony . . .

Cena ogłoszeń:

100-— za \ strony . . 50—

Zresztą według umowy.

25*-

* Vio >>

10*—

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górników i hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi

Lublina w księgarniach : Gebethnera i Wolffa.

TREŚĆ :

Węgiel kamienny w najbliższej okolicy Krakowa: Inż. góra. Franciszek D r o b ni a k.

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych: prof. góra. Karol M i ł k o w s k i.

Sól polska w początkach panowania austryackiego w Galicyi: Inż.

góra. Stanisław Majewski.

0 obecnym braku węgla słów kilka: T. F.

Przemysł naftowy w dobie obecnej : Eksc. b. minister Władysław Długosz.

Górnictwo węgłowe Królestwa polskiego: Dr Maryan Rosenberg. W sprawie różdżki czarodziejskiej : prof. dr^Rudolf Zu ber; prof, góra. Karol Miłkowski.

Wytwórczość węgla w Austryi w miesiącu grudniu 1916 r.: T. F. Jeszcze o gazach ziemnych.

Stowarzyszenia górnicze.

Borysławski okręg naftowy.

Sprawy bieżące.

TEPEGE

TOWARZYSTWO DLA PRZEDSIĘBIORSTW GÓRNICZYCH

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

W KRAKOWIE

Telefon Nr, 534. — Adres telegr.: TEPEGE. telefonem Kraków. CENTRALA: Kraków, Jagiellońska 5. Reprezentacye: Krosno, Borysław, Dąbrowa górn. w Polsce.

I. Dział poszukiwań górniczych.

Geologiczne badanie znachodzeń się ropy, węgla, rud, glinki ogniotrwałej, kamieni użytkowych i budowlanych i. t. d.

II. Dział wiertniczy.

Płytkie wiercenia poszukiwawcze — głębokie wiercenia za ropą, węglem, solą, wodą itd., bądź systemem suchym polskim (t. zw. kanadyjskim), bądź płuczkowym szybkoudarowym lub płuczkowym obrotowym, dyamentowemi koronami do jak największej głębokości z najdalej idącemi gwarancyami.

Ili. Dział robót górniczych.

Głębienie szybów o wyprawie murowanej, betonowej, żelaznej, żelazno-betonowej, drzewnej w warstwach zwykłych i wodonośnych. Pędzenie przecznic (przekopów), chodników, wykonywanie podszy-biów, izb maszynowych podziemnych itd. Pędzenie tunelów dla celów kolejowych i dla zakładów wodnych.

IV. Dział biura technicznego.

Projektowanie urządzeń nowych kopalń, zmian w istniejących kopalniach oraz wszelkie roboty w zakres miernictwa górniczego wchodzące.

V. Dział towarowy.

Dostarczanie urządzeń kopalnianych oraz wszelkich dla ruchu kopalń potrzebnych artykułów technicznych. Zastępstwo fabryk wykonujących takowe (H. Flottmann i Sp., Boehler i Sp. itd.).

VI. Dział ropny.

Własne kopalnie ropy; tworzenie Spółek dla eksploatacyi ropy (Krakowsko-bitkowska Spółka naftowa, Polska Związkowa Spółka naftowa) i zarząd tychże. Kupno i sprzedaż terenów naftowych.

VII. Dział węglowy. — Sprzedaż węgla i koksu.

C. K. U PRZY W.

Fabryki maszyn i wagonów L. ZIELENIEWSKI

w Krakowie, Lwowie i Sanoku, To w. Akcyjne

trś

» Spl

i||

wyrabia :

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane.

Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Drzwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t. d. Motory ropne „Elzeta".

zganił:

(E

S>

GALICYJSKIE AKCYJNE

J#

ZAKŁADY GÓRNICZE

W SIERSZY

polecają dla celów przemysłowych i potrzeb domowych węgiel z kopalń ARTU R w Sierszy i KRYSTYNA

w Tenczynku.

NOWE KSIĄŻKI

Bartoszewicz Kaz. Utworzenie Królestwa Kon-

gresowego..............

Bek Józef. Opieka nad sierotami.......

Biegeieisen Wł. L. Dr. Rozwój gospodarczy nowoczesnej wsi polskiej. Tom 1........

Tom. II.......

Ni s

6'-

T—

w Austryi

„ 18 — „ 12’—

Bujak Fr. Myśli o odbudowie........„

Chłędowski Kaź. Rokoko we Włoszech. W ozdobnej oprawie.............

Cybichowski Zygm. Dr. Międzynarodowe prawo

wojenne...............

Dubanowicz Edward Dr. Prawno-państwowe stanowisko Królestwa Galicyi.......

Fassbender Eug. Zasady nowoczesnej nauki o budowie miast..............

Jura Alb. Wojna Europejska 1914-1916 z uwzgl.

historyi legionów...........

Krzyżanowski A., Kumaniecki K. Statystyka

Polski................

Kutrzeba St. Historya ustroju Polski po rozbiorach „ Montaigne. Pisma. 5 tomów, tłom. Boy ....    „ 25'—■

Odbudowa polskiej wsi. Projekty opracowane przez grono architektów polskich pod red.

1'-

„ 38'—

„    3'50

„    2'40

Do nabycia w Księgarni

D. E, FRIEDLEINA w Krakowie, Rynek 17

ewent. za zaliczką lub uprzedniem nadesłaniem należytości.

powstał z wykonania uchwały Zjazdu I-go górników polskich w roku 1906 w Krakowie.

Celem Związku jest: okazywać materyalną, moralną i intelektualną pomoc swoim członkom i przyczyniać się do rozwoju polskiego górnictwa i hutnictwa.

W tym celu Związek stara się o stosowną pracę dla swych członków udziela im możliwego poparcia. — Organizuje zjazdy naukowe, fachowe i towarzyskie. Ogłasza drukiem prace swych członków z zakresu teoryi i praktyki górniczo-hutniczej.

Związek założył polską SZKOŁĘ GÓRNICZĄ w Dąbrowie (Śląsk austryacki) wydał wiele dzieł z zakresu polskiego górnictwa i hutnictwa.

Posiada własne Biuro w Krakowie, ul. Pańska L. 7.

Wszyscy pracownicy przemysłu górniczo-hutniczego powinni uważać za swój obowiązek moralny

zrzeszać się w Związku Górników i Hutników Polskich-

Wpisowe 5 K, roczna wkładka członków 10 K. Przedsiębiorstwa płacą wpisowe 50 K (do dowolnej wielkości).

Wpłaty w Austryi : Czek P. K. O. Nr. 97. 33. Rk bieżący :

■    —■ Bank Przemysłowy Oddział w Krakowie, i------ i

'Ł

J.PÛHU6&,

:: U. POHLIG ::

Draht

se'lbahnen

vT

i Verlade-

•• ' . _-

Anlagen

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A. w Kolonii.

Koleje iinowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeń linowych wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu w Wiedniu. c=i □ cj a Czek P. K. O. Nr. 109.966.

=> Adres dia telegramów: JPOHLIG, WIEDEŃ. =»

w Szczakowej, Galicyi. ::

Cement portlandzki normalny i specyalny, dolomit surowy

i palony, wapno hydrauliczne.

Zentrala: WIEDEŃ I., Singerstrasse Nr. 27. — Produkcya: 16.000 wagonów cementu portlandzkiego, 8.000 wagonów dolomitu. — Adres dla telegramów: „K0WAFABRIK WIEN“. — Telefon Nr. 5.496.

"\

KG. TOI». ELEKTRYCZNE SOKOLNiCKI I WIŚNIEWSKI

KRAKÓW ul. Dominikańska 3.

LWÓW ul. Słowackiego 18.

wykonywa wszelkie roboty elektrotechniczne

posiada na składzie wszelkie materyały do urządzeń elektrycznego światła, motorów,

sygnalizacyi, gromochronów etc.;

= poleca własnego wyrobu szczelne armatury szybowe syst. inż. Postępskiego.

E. J. GOBIET’Ä NASTĘPCY

Armand Gobiet budowniczy Morawska Ostrawa.

TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, p’ece obrotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE SPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

aessi

EEE= KRAKÓW EEE UL. STAROWIŚLNA L. 19.

ARTUR LORIE

POLECA SWÓJ

SKŁAD MATERYAŁÓW BUDOWLANYCH

zaopatrzony bogato w cement portlandzki: Górka, Szczakowa i Podgórza. — Gips murarski, sztukaterski i alabastrowy, wapno skaliste, proszkowe, nawozowe i hydrauliczne (Roman-cement), dachówkę w różnych gatunkach wyrobu firmy „Aktiengesellschaft der Wiener Ziegelwerke, Wien“, papę dachową, karbolineum, posadzkę betonową i rury betonowe, posadzkę

szteingutową i rury szteingutowe.

Wykonuje konstrukcye dachów (patent „Stefana“) jakoteż podłogi asbestowe (Feuertroth).

: ...... Zamówienia uskutecznia szybko i starannie po cenach bardzo przystępnych

IGNACY BROSS,

Kraków, Dietlowska 99

Telefon nr. 2489.

ZASTĘPCA

AUSTR. MANNESMANA WALCOWNI RUR.

Wszelkie rury stalowe bez szwu : gazowe, wodociągowe, wiertnicze, płomienne, flaszki stalowe na amoniak, kwas węglowy etc. Rury stalowe mufowe bez szwu, zabezpieczone asfaltem i terowaną jutą dla wodociągów o wytrzymałości 60 kg. na 1 mm. kw., wypróbowane na 50 atm. ciśnienia w długościach do 14 metrów. Maszty stalowe bez szwu dla doprowadzenia prądu i oświetlenia.

Słupy stalowe bez szwu dla podparcia belek i dachów zamiast lano żelaznych.

Cenniki i kosztorysy bezpłatnie.

CC

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUST R Y I“.

Rocznie

Kwartalnie . .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową : . . . K 18 —

. „ 4-50 Rocznie . . . _ 2⁻— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12-—

Za całą stronę . . » V* strony . . .

Cena ogłoszeń:

100— za V* strony . . 50- , Vio »    • •

Zresztą według umowy.

25-•

lO-

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Hr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

Węgiel kamienny w najbliższej okolicy Krakowa.

Napisał

Franciszek Drobniak, inżynier górn.

lewiskiem fabryk, a piękny w swej prastarości jak tylko on jeden

Oto jak marzy powieściopisarz-myśliciel.

A rzeczywistość? Prawie całe Zagłębie węglowe, nieprzebrany skarbiec węgla, rudy ołowianej i cynkowej, soli, kamienia budulcowego, wapienia, porfiru, bazaltu, gipsu, znacznych pokładów rudy żelaznej, siarki, jest dzisiaj w ręku obcych, a kominy fabrycze, sterczące w tern prastarem chrobackiem osiedzisku, to znaki nieomylne posterunków obcego kapitału i obcej kultury.

Następujące zestawienie miejscowości z ich zakładami przemysłowymi w Zagłębiu, najlepiej ilustruje stan posiadania obcego i własnego kapitału :

Krakowskie Zagłębie węglowe jest od szeregu lat tematem odczytów, pogadanek oraz artykułów, pojawiających się co pewien czas w prasie codziennej i peryodycznej Niesłychanie żywotny ten temat poruszonym jest nawet w jednej z ostatnich powieści Żeromskiego, który w swoim „Nawracaniu Judasza* pisze co następuje:

„Ryszard patrzał w daleką nizinę, w Zagłębie krakowskie, w prastare osiedzisko chrobackie. We mgle marzenia widział je pokryte czarnem budowaniem wież od sztolni węglowych, zespołem kopalń, kominami fabryk, łańcuchami osad robotniczych.

Brzeszcze: Kopalnia węgla kamiennego, własność rządu, zarząd niemiecki, część urzędników Polacy.

Oświęcim: Fabryka blachy cynkowej; kapitał i zarząd pruski.

Fabryka papy dachowej; kapitał i zarząd niem.

Libiąż: Kopalnia węgla kamiennego; kapitał francuski, zarząd niemiecko-francuski, część urzędników Polacy.

Chrzanów: Kopalnia rudy ołowianej „Matylda*; własność pruskiego towarzystwa „Giesches Erben“; kapitał i zarząd pruski.

Bory obok Jaworzna : Kopalnia węgla; kapitał i zarząd niemiecki.

Jaworzno: Kopalnie węgla; kapitał niemiecki, zarząd niemiecki, część urzędników Polacy.

Osaczały oto prastary Kraków, rodzica polskiej potęgi, jak okiem sięgnąć, ze wszech stron. Skupiały siłę ludową, wychodzącą z wieszczyn, dawały bezrolnej i małorolnej nędzy w ręce pracę, zamożność, wiedzę, siłę i moc pospólną a niezgłębioną do walki o wszystko wydarte.

„To było miejsce, gdzie cała Polska winna była oddawna zbić się w jedno, zewrzeć w sobie i przeciwko całym Niemcom, tyle potężnym, tyle mądrym, tyle zawziętym i tak niezwalczonym, uzbroić w pancerz miedziany i w hełm bojowy. Tu wbić była winna w ziemię wszystek pieniądz swej przebogatej magna-teryi, wszystką wiedzę swej inteligencyi, wszystką pracę swej chłopskiej młodzieży, naj wy trwalszej na świecie, jak gdyby nanowo Chrobrego żelazny słup.

Śniło się, że oparta tutaj o nieprzebrane bogactwo swej ziemi, o swój chleb, swoją sól, swój węgiel i kamień, uzbrojona w wiedzę, w pieniądz, odkar-miona po tak długotrwałym głodzie i chłodzie, wyszła z tego zagłębia na Niemców, wszystko zrabo- Ni e dzi eliska: Fabryka bieli cynkowej, własność wane z pazurów im po kolei wydzierać. Stał w ma-    braci Löbbecke; kapitał i zarząd pruski,

zarząd polsko-niemiecki.

Fabryka szkła; kapitał i zarząd niemiecki.

rżeniu Kraków przyszły, brukowany jak Florencya, Szczakowa: Fabryka cementu; kapitał niemiecki, zachowany jak Norymberga, nowy i wciąż rosnący, jak Warszawa, siedlisko nauk i sztuk, osaczony za

Siersza: Kopalnie Galicyjskich Zakładów górni- bogatsze złoża rudy ołowianej i obfite pokłady węgla, czych; kapitał polski, w części niemiecki, za- Oprócz tych największych terenów istnieje cały rząd polski.

szereg mniejszych, które ze względu na swe bogactwo węglowe nie mniej są ważne, jak: tereny „Bergu. &

Fabryka cementu; kapitał i zarząd polski.

Centrala elektryczna; kapitał niem., zarząd pol. Hüttengesellschaft“, „Westböhmische Kohlengesell-Trzebinia: Fabryka kwasu siarkowego i huta cyn- Schaft“, Düsseldorfer Escomptegesellschaft“, „Société kowa br. Lowitsch, obecnie „Giesches Erben“; miniere & industrielle“, Banku krajowego, kopalni kapitał i zarząd pruski.    »Kmity“ i t. d.

Rafinerya nafty; kapitał i zarzad niemiecki.    Poza tem, olbrzymie przestrzenie Zagłębia po-

Impregnacya drzewa i cegielnia hr. Myciel- kryte są jeszcze wyłącznościami różnych właścicieli, skiego; kapitał i zarząd polski.    tereny te jednak zajmują przestrzenie niezbadane,

Fabryka armatur i pomp inż. Rudolphiego ; ka- a więc na razie nie przedstawiające realnej wartości, pitał i zarząd polski.    Krakowskie Zagłębie stanowi, jak wiadomo po-

Tenczynek: Kopalnia węgla „Krystyna“; kapitał łudniowo-wschodnią część wielkiego zagłębia, zna-niemiecko-polski, zarząd polski:    "eg° pod nazwą morawsko-sląsko-polsk.ego, i do-

Kopalnia węgla „Kmita“; kapitał i zarząd polski, typhczas me jest jeszcze dostateczme zbadanem, po-Kopalnia węgla „Aldona“ obecnie nieczynna, mlm0> ze jstnieje w biegu siedm kopalń, a na całej kapitał niemiecki.    przestrzeni odwiercono ponad 100 otworow wiertni-

„ . x    „.    ...    „    .    „ czych. Dotychczasowe badania ustaliły jedynie

Miękina. Łomy porfiru największe w kraju, ka- wschodnią granicę Zagłębia aż po Wisłę, natomiast pitat i zarząd niemiecki.    południowa granica stanowi jeszcze nie odkrytą kartę

polskiego do obcego kapitału w Zagłębiu.

C z er n à: kopalnia rudy żelaznej ;kapit. i zarząd pruski, tej księgi, a wiercenia przeprowadzone w południo-Tak więc wygląda stan przemysłu i stosunek wej części w gminach: Bulowiec, Witkowice, Gierałtowice, Woźniki, Lgota oraz Gilowice stwierdziły, że Natomiast bez porównania niekorzystniej przed- warstwy trzeciorzędne dochodzące do 800 m. i więcej stawia się przyszłość, reprezentowana przez tereny, grubości, zalegają nad formacyą węglową, wobec obłożone wyłącznościami górniczemi, nadające wy- czego w żadnym z przytoczonych otworów nie od-łączne prawo do poszukiwań, a następnie do eks- wiercono spodu formacyi węglowej. Wyniki te spo-ploatacyi nieprzebranych skarbów węgla kamiennego wodowały szereg przypuszczeń i teoryj co do roz-i innych, ustawą górniczą zastrzeżonych minerałów, ciągłości Zagłębia. Najdalej idącem jest przypuszczenie Nie zapuszczając się w cyfrowe zestawienie ilości geologa Stuhra oraz Bartoneca, którzy twierdzą, że wyłączności, można je podzielić na następujące grupy: krakowskie Zagłębie ciągnie się aż pod Karpaty Największy obszar zajmują tereny pruskiego i występuje na węgierskiej stronie, gdzie w zempliń-towarzystwa „Westdeutsche Phosphatwerke“ czyli skim komitacie znachodzi się formacya węglowa. Slutiusa. Teren ten, rozpościerający się po obu brze- Śmiałe to i dotychczas niczem nie stwierdzone przy-gach Wisły od Oświęcimia aż po Wołowiec, zajmuje puszczenie znalazło silnych przeciwników, szczegól-blisko połowę całego Zagłębia krakowskiego, i po- niej pruski geolog Michael stara się wynikami dosiada największe bogactwo węgla, stwierdzone około tychczasowych wierceń udowodnić, że południowa 40 otworami wiertniczemi.    granica Zagłębia nie sięga zbyt daleko poza linię

Drugim co do obszaru, jakkolwiek znacznie południowych wierceń, mniejszym jest teren Galicyjskich Zakładów górni-    Pomijając jednakże teoretyczną stronę tej gra-

głębokości, jak 600 m., a granicę tę stanowi mniej

czych, obłożony miarami i wyłącznościami. Teren nicy, należy dzisiaj, z praktycznego wychodząc sta-ten zajmuje przeważnie brzeg Zagłębia i kryje ró- nowiska, brać pod uwagę jedynie te tereny, w któ-wnież wielkie bogactwo węgla, odbudowywane czę- rych formacya węglowa nie występuje w większej ściowo w Sierszy i Tenczynku.

Obszarem prawie równym są tereny Gwarectwa więcej linia, biegnąca przez południowe granice gmin: węglowego jaworznickiego, pokryte przeważnie mia- Bestwinka, Łęki, Polanka, Bachowice, Połwieś, Pasz-rami górniczemi, na których istnieją dwie kopalnie kówka i Krzęcin. Na południe od tej linii występują

w Jaworznie.

ławice trzeciorzędnych piasków z miejscami nasu-Czwartym co do powierzchni, to teren Gwa- niętemi ławicami kredy w tak potężnych grubościach, rectwa węglowego Brzeszcze, tereny, pokrywające że formacya węglowa praktycznie, gdyby nawet za-przestrzeń wzdłuż Wisły od Białki aż po Harmęże, wierała pokłady węglowe, nie dałaby się wyzyskać, a posiadające bogate pokłady węgla należące do    Rzecz oczywista, że w tym wypadku nie można

formacya węglowa odznacza się tem, że nie przed-

dolnych warstw, a więc węgla o wysokiej wartości z całą ścisłością stawiać takiego twierdzenia, gdyż cieplikowej.

Cokolwiek mniejszym, jednak równie bogatym stawia równomiernego ułożenia, lecz wykazuje lokalne jest teren francuskiego akcyjnego towarzystwa Li- siodła i kotliny, te ostatnie wypełnione warstwami biąż, na którym powstała wzorowo urządzona ko- młodszych formacyj i nie jest dotychczas stwierdzo-palnia, odbudowującu młodsze pokłady od brze- nem, czy południowe skrzydło Zagłębia zapada gwał-szczańskich.    townie pod trzeciorzędne warstwy, czy też na po-

Prawie równie wielkim, jakkolwiek znacznie łudniu przebiega olbrzymia kotlina, wypełniona trze-uboższym jest teren Skrochowskiego i Spółki, leżą- ciorzędem, wobec czego nie byłoby wykluczonein, cym najbliżej Krakowa, na wschodnim brzegu Za- że gdzieś dalej na południu występuje formacya wę-głębia, ze względu na bliskość Krakowa niemniej ważny, głowa w znacznie mniejszej, dostępnej głębokości.

(Dokończenie nastąpi).

Cokolwiek mniejszym, zajmującym środek Za- Zagadkę tę mogą jedynie rozwiązać kosztowne głę-głębia, jest teren, należący do pruskiego towarzy- bokie wiercenia poszukiwawcze, stwa „Giesches Erben“, kryjący w swem łonie naj-

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych.

Napisał

Karol Miłkowski.

(Dokończenie).

W obliczonym wyżej przykładzie (r = 2m, fk = 6m², e = 10 m/sek, v — 20 m/sek.) efekt pracy oporu powietrza w danym okresie wyciągu określimy z czasu trwania t pracy. Przy zastosowaniu bębna cylindrycznego otrzymamy (nawiązując dalszy ciąg do poprzedniego przykładu):

Hx 125.66 re ~~ 2 X 10

Jeżeli największa prędkość byłaby v = 10 m/sek. to czas trwania jednego obrotu byłby:

12,566

mas

— 6.283 sek.

jako czas trwania całego okresu 10 obrotów.

73874

A₂a

6.283

= 11757 kg./sek.

trc

2ur

Vmax

10

= 1.257 sek.

Opór powietrza (dla v = 10 m/sek.).

P2a = 2 ^ f kv" = 024496 X 6 X 100 = 146.98 kg. E2a = P₂a • Vmax = 146-98 X 10 = 1469.5 kg/m. 1469.8

E₂a

N-ia    ?5

= 19.6 MK.,

« O

jako moc dodatkowa motoru, potrzebna do pokona-Ponieważ w równych odstępach czasu bęben nia oporów powietrza przy zastosowaniu bębna cy-cylindryczny wykonywał równe prace z powodu je- lindrycznego.

dnostajnego oporu, otrzymuje się jednakowe wyniki    Z tych powyższych dwóch przykładów widzimy,

pracy jednego obrotu, tak z ogólnej wartości pracy jak wzrasta moc silnika zależnie od prędkości wydanego okresu, podzielonej przez ilość obrotów, jako ciągu z powodu oporu powietrza, oraz że korzystniej -też z obliczenia pracy jednego obrotu bezpośrednio sze nieco warunki jego pokonywania mamy przy za-podług wzoru 33.    stosowaniu bębnów cylindrycznych. Zarazem widzimy,

jak daleko odbiegamy czasem od rzeczywistości stosując skrócony sposób procentowego dowolnie określonego oporu bez uwzględnienia różnic prędkości wyciągu.

Praca jednego obrotu przy tu — —

== 0.628 sek.

będzie :

(A2a)u = E2atu = 11757 X 0.628 = 7387 kg/m., a dla jej wykonania motor musi posiadać dodatkową moc (przy vmax = 20 m/sek)..

11757    1Kfi A/rTr

nr 156.7 MK,

b) Przy zastosowaniu bobin i bębnów stożkowych mamy zawsze różne prędkości, z wyjątkiem fazy x = 0 (spotkanie klatek). Biorąc pod uwagę, że w czasie jednego obrotu promienie czynne uzwojenia bardzo małej ulegają zmianie, możemy przyjąć założenie, że prędkość obu klatek, v₁,v₂ wcale się nie zmieniają w tak krótkim okresie czasu, t. j. że sto-W bobinach średnia na jeden obrót przy- sunkowo bardzo mała zmiana promieni czynnych nie padająca praca jakiegoś okresu wyciągu nie jest, powoduje zmiany prędkości obwodowej, zatem że w ścisłem obliczeniu średnią pracą jednego obrotu, prędkość w czasie jednego obrotu nie zmienia się; bo w jednym i tymsamym okresie kilku obrotów błąd popełniony przy takiem założeniu będzie bar-różnice wartości pracy poszczególnych obrotów są dzo nieznacznym, dosyć znaczne; w bębnach zatem stożkowych i bo-

N ₂a

E₂a

75

których energia spożywa się wyłącznie do pokonania oporów powietrza.

Jeżeli drogę, jaką przy jednym obrocie odbę-binach należy brać pod uwagę jeden obrót najwię- dzie podnoszona klatka nazwiemy hu, drogę opu-kszego oporu i w praktycznych obliczeniach przyjmuje się w rachubę ten obrót, w którym podnoszona

szczonej klatki hu¹, to praca oporu powietrza w czasie jednego obrotu wału wyrazi się ogólnie w wy-z urobkiem klatka osiąga swe maksimum prędkości, ciągu podwójnym sumą iloczynów drogi i oporu, na końcu okresu przyspieszenia.    mianowicie:

W naszym przykładzie dodatkową moc silnika, potrzebną wyłącznie do pokonania oporu powietrza przy v,nax = 20 m/sek., stosując bobinę, otrzymamy z obliczonej poprzednio, sumy pracy obu klatek:

(A₂a)n2 = 79584 kg/m.

Przy jednym obrocie będzie, gdy efekt:

79584

(A2a)u =rjfk { vt²hu + v₂² h’u } Podstawmy następujące określone wartości dla pierwszej połowy wyciągu:

hu =2u (p — x) hu¹ = 2u (p -f- x)

vt² = e ² (p — x)²

6.283 = 12665 kg/m*»    v₂² = e ² (p + x)²,

_ E2a _ 12665 _    K    to wyjąwszy za nawias 2ue², otrzymamy, wyrażając

^2a    75    75 ibo-o    Vl², v₂² przez wartości określone:

Różnica zatem w mocy silnika przy zastosowa-    (A2a)u = 2urjfke² { (p x)³ + (p + x)³ }

niu bobiny i bębna cylindrycznego dla pokonania    Ale suma dwóch dwumianów do trzeciej :

oporu powietrza w jednakowych warunkach wyciągu (p +. x^3 = 2ps ₊ 6p X ², zatem, podstawiając (przy Vmax = 20 m/sek.) będzie :    e2p3 __ v 2. e2p3 _ v 2p otrzymamy dla ścisłego obli-

AN₂a = (N₂ a) bob. — (N2a) b. cyl. = 168.

— 156j.7 = 12., MK.

czenia pracy oporów klatek przy stałej prędkości w czasie jednego obrotu, wzór:

3x²\

(A₂a)^ = 4Tcrjfkvp ²p (

(A₂a> = 1.54 fk vp²p ( 1 +    = 1.54 fvp ²p(cp), (34)

1 -h

Atc

2k'

Jeżeli więc podzielimy przez 2tï obliczone w poprzednim artykule wartości pracy oporu powietrza przy jednym obrocie wału, otrzymamy w ogólnym wzorze wartość momentów krytycznych :

4 k rj fk vp -p

w którym fk = pow. dna jednej klatki, vp = prędkości obwodowej średniego zwoju, t. j. na promieniu p, x = fazie, t. j. odległości czynnego zwoju od środkowego zwoju.

Dla praktycznego zastosowania, zwłaszcza dla zatem dla części nx ogólnej ilości obrotów n otrzy-dorywczych obliczeń, możemy przekształcić powyż- mamy z przybliżoną ścisłością określone momenty, szy wzór w skrócony dla wybranych faz krytycznych wskazane w następującem zestawieniu: wyciągu, w których rozwijamy zazwyczaj największą prędkość podnoszonej klatki w podobny sposób, jak w artykule B,y, mianowicie : aby wzór dawał raczej nieco większą pracę oporu powietrza, niż za małą, wprowadzamy stosunek b : p skrajny, teoretycznie

możliwy, w granicach : p = -^

(Mtï)x =

(A2 a)x

271

2ti

_L

3xL\

Pr'

(dla bobin i bębnów stożkowych)

nx =

(A-2 a )

tO £5

b²

— i otrzymu

jemy następujące zestawienia: Dla głębokości :

4’

tOj

x² =

cr os 0“

16’

36’

= 0.

Podstawiając określone x², p² we wzór (34) otrzymamy: 9 = ^1

3x²\

P⁷/

= 1.75, = 1.33, =1.

= 0.429 fk vp ²p; = 0.325 fk vP ²p;

= 0.245 fk vp -p.

Określenie największego momentu oporu powietrza ma ważne znaczenie w obliczeniu mocy motoru.

Przykład 3. Porównajmy dla danych : fk = 6 m²; emax = 10 m/sek.; p = 2 m., zatem vp = = 20 m/sek.; b = 2.8 m. wynik obliczeń ścisłych (wzór 33) z obliczeniem pracy podług wzorów skróconych i z sumą pracy obu klatek, obliczoną dla każdej osobno, dla sprawdzenia względnej ścisłości wyprowadzonych skróconych wzorów.

Przyjmijmy, że prędkość wyciągu (vp)

= 20 m/sek. rozwijamy przy ’/₃ ogólnej ilości obro-

max

4 Tc yj (q?) = 2.69, = 2.05, =1.54.

Jeżeli więc dopuścimy największe rozwinięcie prędkości podnoszonej klatki w jakiejś głębokości liczonej od dołu.

Hx szybu (liczonej od dołu), to praca największego Prędkość podnoszonej klatki : oporu powietrza obu klatek wyrazi się wzorem skróconym, uwzględniającym różnicę prędkości obu kla-

tów n, zatem w przybliżeniu w ^ głębokości szybu

v, = rx e =

(p — ~)e = (2 — 0.467) 10 =15.33 m/sek.

tek i fazy uzwojenia : dla Hx = (A₂-a)rc = 2.69 fk vp ²p; . .

4’

(35)

Stały w czasie jednego obrotu opór podnoszo-

dla Hx = I

o

(A2 a) k = 2.05 fk vp ²p;

(36)

dla Hx =

(A2a)^ = 1.54 fk Vp ²p.

Otrzymane z powyższych wzorów wyniki będą cyfrowo nieco większe, niż przy ścisłem obliczeniu.

(37)

nej klatki:

Pa = f\ fk v* = 0.12248 X 6 X 1533² = 172.7 kg. Droga przy jednym obrocie :

łi77 = 2tc (p — x) = 6 283 X 1.533 = 9.632 m. Praca oporu :

(Aa)u = Pa hTc = 172.7 X 9.633 = 1663.4 kg/m. Prędkość opuszczonej klatki:

(p + |-) e = 2.467 X 10 = 24.67 m/sek.

v₂ = Rx e =

Opór opuszczonej klatki :

c) Moment wypadkowy oporu powietrza jest P‘a = yjfk v₂² = 0.12248 X 6 X 24.67² = 447 25 kg. sumą momentów składowych zatem jeżeli Ma jest Dr0ga opuszczonej klatki;

momentem oporu powietrza podnoszonej, M. — opu- hu¹ == 2v. (p + x) = 6.283 X 2.467 = 15.501 m. szczane] klatki, to    _

At t i a t i ^    Praca oporu opuszczone] klatki:

M2a — Ma + M a — Pa rx -ł- Px Rx , albo    (Aa 1^ = Pa hkr ₌ 447.25 X 15.501 = 6932.7 kg/m.

M2a = yjfk{ v,²rx -f- v²2Rx }    (A₂a)n = Pa h¹n + PTin¹ = 1663.4 + 6932.7 =

= 8596.1 kg/m.

Dodatkowa moc silnika, potrzebna do pokonania oporu powietrza, będzie :

(A₂ a )f I 75 t ii

Podstawiając wartości określone, mianowicie: v₂² albo v,² = e² (p + x)²; Rx , rx = (p + x), analogicznie, jak przy obliczeniu oporu i pracy, otrzymamy ściśle określony moment oporu powietrza każdej fazy wyciągu, mianowicie podług wzoru :

M2a = 2rjfk e² { p³ -f- 3p X x²},

N₂a —

8596.1

75 X 1.257

= 91.2 MK.

który różni się od wzoru dla pracy tylko w pierwszej części (2tj, 47t/j). Ponieważ ogólnie iloczyn z momentu i obwodu koła o promieniu r = 1 daje nam pracę jednego obrotu danego momentu, A7ï = 2ttM, to iloraz z pracy i obwodu 2n daje nam moment :

Podług wzoru :

CP = ¹ + —

P

= 1.54 X 1.1635 = 1.791; vp ² = 400 m/sek., zatem praca oporu obu klatek :

(A2 a )tt = 1.791 X 6 X 400 X 2 = 8600.4 kg m.

3X2

3 X 0.467

= 1.1635.

Oba powyższe wyniki należy uważać za zupełnie identyczne, różnica bowiem pracy 4.3 kg/m. pochodzi wyłącznie od skróceń ułamków i logarytmów.

Podług skróconego wzoru 36, w którym pominięte są szczegóły uzwojenia, otrzymamy:

(A,, a)* = 2.05 X 6 X 400 X 2 = 9840 kg/m.

9840

(A₂ a ) II

75 tu 75 X 1.257 czyli AN.ia = 104.3 - 91.2 = 13.1 MK.

Sprawdzenie. Tensam wynik powinniśmy otrzymać z różnicy pracy:

A(A₂h)tc = 9840 — 8600 = 1240 kg/m.

AE ₌ AA2a

75 “ 75 tn 75 X 1.257

N₂a -

AN₂a =

.. 3.

= 104.3 MK,

1240

= 13.4 MK.

T3

większe od rzeczywistości, zwłaszcza przy bębnach lub bobinach o wielkich promieniach czynnego zwoju danej fazy. Wzory uwzględniające wspomnianą różnicę prędkości byłyby bardzo złożone i nie nadawałyby się do praktycznego zastosowania albowiem różnorodne przyczyny, wywołujące zmiany prędkości ruchu nie zawsze poddają się ujęciu we wzory. Natomiast automatyczny, z pomocą aparatu otrzymany wykres zmian prędkości do czasu lub drogi daje wierny obraz całego przebiegu wyciągu i może służyć za podstawę do uwzględnienia w ścisłem obliczeniu straconej pracy, potrzebnej do pokonania oporów — albo dać wskazówkę, na jakie opory należy liczyć w zamierzonem urządzeniu wyciągowem. W tym celu dobre usługi oddaje metoda wykreślna

Jo S 39'? Jcy/yn¹ ~ 79 A

ine¹

'O

N 12

TO"

JO

•b

Xf

= li-z

tO

S-

Tł

¥

A TO

A

-S

ty

WWW

"b

La

t 30

Dla łagodnego początkowego rozpędu od v = 0 jednego obrotu; wyniki obliczeń opartych na przy- do vmax=10 mśek. przyjmiemy końcowe przyspie-jętej największej prędkości są zatem czasem znacznie szenie co większe od średniego, mianowicie :

42

ö co

g-—14 obrocie mamy osiągnąć t 90

prędkość: vmax = 16 m/sek. w czasie — — — — 30”,

o d

to motor musi mieć możność nadania masom w ruchu średniego przyspieszenia :

Cl)x =

16

Niezgodność wyniku 0.3 MK przedstawia błąd skróceń ułamków.

Z powyższego obliczenia widzimy, że przy zastosowaniu skróconego wzoru otrzymalibyśmy o 13.4 MK mocniejszym żądany silnik, niż potrzeba wymaga; to dowodzi, że w poważniejszych obliczeniach jest czasem ryzykowne procentowe, zgóry dosyć dowolnie przyjęte skracanie obliczeń, jeżeli skrócony wzór, zbliżony do ścisłego, daje przecież dość poważną różnicę w ostatecznym wyniku.

E. Obliczenie pracy oporu powietrza metodą wykreśl ną.

a) Dla wyprowadzenia w poprzednich rozdziałach wzorów, określających pracę oporu powietrza przy jednym obrocie wału było przyjętem założenie, że prędkość kątowa nie ulega zmianie. Jeżeli jednak obrót dokonywał się ze zmienną prędkością, co ma zawsze miejsce w okresach wyciągu z przyspieszeniem, otrzymujemy przy ścisłem obliczeniu dosyć znaczną różnicę początkowej i końcowej prędkości i jej zastosowanie objaśni rozwiązanie następującego danego zagadnienia.

Przykład 4 Zamierzonem jest urządzenie wyciągowe z bębnem cylindrycznym o średnicy D = 5 m z osiągalną największą prędkością wyciągową Vmax = 16 m/sek. w czasie wykonania jednej trzeciej części ogólnej ilości obrotów (n = 42), gdy cały czas trwania t wyciągu nie powinien przekraczać ll/â minuty; powierzchnia dna klatki K- = 7.2 m². Jak wielką będzie stracona praca motoru w obrocie największego oporu zużyta na pokonanie ciśnienia powietrza?

Jeżeli przy

0.533 m/sek.²

d) = 2o)I = 1.066 m/s², zatem czas trwania ostatniego obrotu tu przed osią- w czasie jednego obrotu wału gnięciem v™* określi się z równania:    (A, „> = // = 338 kg/m,

dałaby: F = 3380 mm², to praca jednostki powierzchni

zatem

wt²

czyli «cała praca w czasie jednego obrotu będzie: (A, a)n = 2 fk (A, ms)7c = 14.4 X ?38 = 4867 kg/m.

2ot = -₂

Metodą wykreślną otrzymany wynik będzie tern dokładniejszy, im na więcej części podzielimy drogę 2ur, t. j. im więcej określonych z klucza Prędkość początkowa ostatniego krytycznego a rzędnych przeniesiemy na wykres. Zazwyczaj otrzymamy nieco większy wynik w wykreślnem obliczeniu, niż obliczony analitycznie, bo podzieloną na odcinki krzywą zastępujemy prostą-łamaną; ponieważ krzywa jest wgiętą ku podstawie trapezu, doliczamy pole między cięciwą a łukiem poszczególnych, wynikłych z podziału, cząstek trapezu.

Dla sprawdzenia porównajmy wynik wykreśl-nego obliczenia z wynikami skróconego i ścisłego obliczenia.

= 5.43”.

trc =

12.566 X 2.5

1.066

obrotu :

v, — Vmax — wtn = 16 — 1.066 X 5.43 = 10.2 m/s.

Posiadamy więc wszystkie dane dla stworzenia wykresu prędkości do czasu lub prędkości do drogi, dotyczące danego obrotu.

Przyjmijmy skalę : dla prędkości v = 1 m. =

= 4m/m; dla czasu h„ = 1 sek. = 20m/m; skala drogi:

Jeżeli przyjęlibyśmy, że wybrany obrót krytyczny odbywałby się z jednakową prędkością = 16 m/sek., to na drodze : lirc = 2nr = 6.283 X X 2.5 = 15.71 m. każdej klatki przy zastosowaniu bębna cylindrycznego działałby opór (z tabl. A. PiC = = 29.9 kg).

Sj m = 1 m = 5 m/m. Dla stworzenia wykresu pracy oporu powietrza potrzebnym jest pomocniczy wykres zmiany oporu do prędkości — oraz następnie oporu do drogi. Wykres zmiany prędkości do drogi przed-    L-’

stawi trapez powstały przez odcięcie na osi XX    v

(fig. 3.) drogi hu = 2rcr = 15.71 m. (w skali hu =

= 15.71 X 5 = 78.6 m/m) i boków równoległych :

Vj — 10 2 m/s (w skali : 10.2 X 4 = 40.8 m/m); v* = 16 (w skali: 16X4 = 64 m/m.), jak to wskazuje fig. 3.    P2a =    2 7jfk v®    = 2pfk    = 2 X 29.9 X 7.2 = 430.56    kg.,

(wykres prędkości do drogi, trapez aghikme). Aby    zatem    zużyta    na    pokonanie    oporu    praca    byłaby:

(A2a )k = (P2a ) Hx = 430.56 X 15.71 = 6764 kg/m. i wymagałaby dodatkowej mocy silnika

(A2a )ll 75 tu “ 75 X 2.17

E₂a

N₂a =

= 41.7 MK.

W ścisłein obliczeniu średni opór (przy począt-raźne punkty przecięcia, tworzymy więc wykres po- kowej prędkości Vj = 10.2 m/sek. i końcowej v₂ =

= 16 m/s.), podług wzoru 23, będzie : v₂³—V!³

otrzymać z danego wykresu prędkości do drogi wykres pracy (operu do drogi) posiłkujemy się tabl. A. obliczonych ciśnień jednostkowych p na 1 m², kreśląc pomocniczy odcinek krzywej sś, zmiennych ciśnień w nieco szerszych granicach prędkości, np. od v = 10 do 18 m/s. niż obliczone, aby otrzymać wy-

mocniczy a w sposób następujący: Na prostopadłej AA odcinamy (w skali v = 1 m. prędkości, v = 10, = 11, = 12 . od punktów 10, 11, 12 . . . 17, 18 na prostej AA odcinamy na poziomych wartości ciśnień jednostkowych p podług tablicy A. w dowolnej skali, jaką przyjmujemy dla ciśnień, np. : 2 m/m=l kg. (co zależy od swobodnego pola rysunkowego) i strzy-mujemy odcinek krzywej ss, określającej w skali wybranej jednostkowe ciśnienia, zależne od prędkości przez odcinki na poziomych od AA. (Oddalenie

= 0.0817 f

v₂ — Vj

= 4 m/m.) od osi xx . . do v= 18 m/sek. Pya

4096 — 1061.2

= 305 kg.

5.8

= 0.0817 X 7.2

Praca oporu :

(A2a )tc = (P₂₃ ) Hx = 305 X 15.71 = 4835 kg/m. Dodatkowa moc motoru :

Na¹» =

= 29.7 MK;

4835

75X2.17

wybranego na krzywej punktu od prostej AA. jest zatem różnica wynikła z nieuwzględnienia początko-w skali miarą ciśnienia jednostkowego przy prędko- wej i końcowej prędkości obrotu (przy ścisłem ido-ści, odpowiadającej poziomym odległościom od XX. rywczem obliczeniu)

AN2a = 41.6 — 29.7 = 11.9 MK.

Oznaczona wykreślną metodą praca oporu powietrza : (A2a )n — 4867 kg/m. wymagałoby dodatkowej mocy motore :

4867

= 29.9 MK,

Jeżeli więc rzędne ciśnień jednostkowych z klucza a (w danym wypadku owe rzędne są poziome od AA. do krzywej) będziemy odcinać po kolei od osi XX. na odpowiadających im rzędnych danego wykresu (prędkości do drogi), odgraniczymy powierzchnię

anb’c’ d’ e’ e, przedstawiającą szukany wykres pracy.    AN2a =

Ponieważ przyjęliśmy skalę drogi 1 m = 5 m/m.    ^ ‘

a skalę ciśnień: 1 kg. = 2m/m, to każde 10m/m² co dowodzi, że przy ścisłem, w większej skali kre-zakreślonej powierzchni powstałego wykresu ozna- śleniu, można otrzymać dostatecznie bliskie rzeczy-cza 1 kg/m. pracy jednego metra kwadratowego po- wistości wyniki. Zarazem widzimy, że pomijanie ró-wierzchni dna klatki; pozostaje zatem obliczyć po- żnicy zmiennej prędkości na początku i końcu obrotu wierzchnię otrzymanego (zakreskowanego) wykresu powoduje dość znaczną różnicę wyniku obliczania, w mm/ i podzielić przez 10; otrzymany iloraz daje wywołując zbyteczne zwiększenia wymiarów silnika, wypadkową jednostkową pracę jednego kwadrato-    b) Przy zamierzonem zastosowaniu w tychsa-

wego metra dna jednej klatki; zatem na obie klatki mych warunkach bobiny przyjmiemy średni promień wypadnie praca 2fk razy większa.    p = r (albo określa się p podług zasad prawidłowego

Jeżeli np. w wykresie wynikowym w podanych zrównoważenia momentów, zależnie od grubości liny, wyżej skalach obliczona (zakreskowana) powierzchnia jej wagi i całego jej obciążenia). Największą prędkość

VniHx = 16 m/sek. w klatce podnoszonej przyjmiemy Droga opuszczanej klatki :

taksamo w ■/, n obrotów. (Przyjęte p = ® bębna cy- hui = 2lt (p + x + |) = 6.283 (2.5 + 0.2 + 0.015) =

lindrycznego = 2.5 m ). Jeżeli z danej głębokości    _ 17,06 m.

szybu grubości liny i bębna bobiny okazało się np. że szerokość uzwojenia byłaby: b = 1.2 m. (co łatwo jest naprzód obliczyć), to w ’/, n obrotów b 1.2

prędkości :

Jeżeli w danym obrocie, osiągającym największą prędkość podnoszonej klatki v ~ = 0.2 m., zatem w fazie największej bywał się ruch z przyspieszeniem, które oznaczy-b    ślimy poprzednio (przy bębnie cylindrycznym) na

co = 1.066 m/sek., to łatwo określimy początkową prędkość obrotu z jego czasu trwania tu.

max

= 16/sek. od-

Px — p + x = 2.5 + 0.2.

(W okresie pierwszej połowy wyciągu znak dolny — dla podnoszonej, -j- dla opuszczanej klatki). Stosując metodę wykreślną mamy do zrobienia

= 14.55 m.

+ 1/ » i 8-a m - 56-4. mm..

A fi

o m/3

iS

TS⁻

ty⁻*

.4.

YW rrv

D*

ćl;

iLŁ

T2-

£.

_____J.~A. —/

1    7

60 min.

A* <b

§l «

Ff

~r

Cj.

««Np?

12.-1 'wvn't.

li*

m\

M

1

nS^AI 0

sf

++

ł Im'

]+

JL?i

3S

Ir

$)>

I.

MJLf

K=

T.

"l A 5-a m. 43 ? mrrt.

»A

À s 17*06 rKU. 51’2. m^n,

->■

dwa samodzielne wykresy oporu do drogi, dla każdej klatki sobno; suma pracy obu klatek da pracę wypadkową oporu; chodzi więc najpierw o stworzenie dwóch wykresów prędkości do czasu, których powierzchnia przedstawia drogi obu klatek przy je- zatem początkowa prędkość vt podnoszonej klatki dnym obrocie wału, albo obliczamy drogę bez wy- w danym obrocie :

kresu i na końcach prostej, przedstawiającej w skali v₁=vmax wtn = 16    1.066X5.2=^10.5 m/sek.

drogę, odcinamy na prostopadłych do drogi wartości początkowej i końcowej prędkości danego obrotu, nej klatki obliczymy z ich proporcyonalności do Otrzymany trapez jest wykresem prędkości do drogi; promienia uzwojenia. Przyjmijmy że vmax : v+ax =+

P —x-f

t+=

14.55 1 066

="5.2 sek.,

Prędkość początkową i końcową opuszcza-

następnie tworzymy wykresy oporu do drogi, które dadzą pracę jednego obrotu obu klatek, kreśląc w sposób wskazany na poprzednim przykładzie.

Dla stworzenia podstawowych wykresów prędkości do drogi obu klatek, trzeba znać ich drogi i prędkości, które najściślej otrzymamy z obliczenia.

Vmax

V^max

to R

P + x + |-

2.315

2.5 — 2 + 0.015

2.5 + 2+0.015

= 0.85,

Jeżeli grubość liny a = 0.03 m., to droga podnoszonej klatki w czasie jednego obrotu będzie :

2.715

zatem początkowa prędkość opuszczonej klatki : 10.5

Vi

i_v

12.3 m,/'sek.,

hîc = 2tt (p — X + |) = 6.283 (2.5 — 0.2 + 0.015) =

= 14.55 m.

ty 0.85

końcowa prędkość opuszczonej klatki :

v₃

Vmax

16

ty 0.85

= 18.8 m/sek.

Mamy zatem obliczone wszystkie dane, po- szukamy odpowiadające każdej prędkości jednostkowo trzebne do wykresu, dla którego przyjmujemy od- ciśnienie kreśląc poziomo aż do przecięcia z krzywą powiednią skalę, z uwzględnieniem możliwości po- z poszczególnych punktów, leżących na prostych mieszczenia wykresów na polu rysunkowem. W da- CD, C’D’, jako kresy zmiennej prędkości. Odcinki nym wypadku przyjmiemy : v, lm = 3m/m.; s, lm= między prostą AA i krzywą ss odcinamy na odpo-= 3 m/m.; p, l³kg. = 2 m/m.; zatem s.p = n kg/m. albo wiednich rzędnych w trapezach. W celu więc ści-dla s = 1, p = 1, otrzymamy w skali 6 mm” = 1 kg m, słego wykreślenia krzywej oporów w wykresach na powierzchni wykresu.    pracy oporów dzielimy obie podstawy trapezów

W środku pola rysunkowego, na prostej AA (hu, hSi) na większą ilość równych części. Aby nie (fig. 4) odcinamy od 0 (od osi XX) wartości vx w po- zasłonić rysunku (fig. 4.) wieloma liniami, podzielimy rządku od vx = 10, do vx = 20 m/sek., jako skrajne każdą podstawę trapezu tylko na 3 części, otrzy-przychodzące w kluczu a prędkości ; otrzymamy mamy zatem po 4 punkty krzywej oporów na każdym punkty: 10, 11, 12... 19, 20 (üjïÔ = 3 X 10 = 30 m/m, trapezie. Pozioma z punktu C daje odcinek |pŁ na

XI B

.5.

In

<•

50

0C

15--

20---

45—

--N

Ci)

4'

40—

:.-wf

A

V*

T m \>

- - m'

2T-

w v

~-r.....Ht

tC-e>

15

tfS \^ 5 S0

ZTir-.hjr

—_>

Tak samo postępujemy z punktami b, D. Powierzchnia wykresu m C, a, b, D, n przedstawia pracę oporu na 1 m² dna klatki na drodze hn . Jeżeli tę = 16 m/s. (w skali powierzchnię wyrazimy w mirr, to każde 3 mm^ daje na niej 1 kg/m. pracy, jeżeli zatem powierzchnia m C, a, b, D, n = F! (mm“), to

0,19 = 19 X 3 = 57 m/m.). Na 'poziomych z punktów kluczu a; długość odcinka p, odcinamy na prosto-10, 11, 12... 18, 19 odcinamy podług tablicy ciśnień padłej mC, otrzymujemy punkt Cł? leżący na krzy-jednostkowych A w skali, p = 1 kg. = 1 m/im kolejno wej oporów podnoszonej klatki. Pozioma z a daje wartości px dla vx — i otrzymamy krzywą ss ciśnień na kluczu wartość ciśnienia p₂, "którą odcinamy na jednostkowych. Po obu stronach stworzonego sza- prostopadłej la otrzymując drugi punkt krzywej opo-blonu (klucza a) rysujemy dwa trapezy, wykresy rów aŁ. prędkości do drogi, mianowicie, lewy dla podnoszonej klatki, na podstawie; 1itc= 14.55m. (w skali:

14.55 X 3 = 437 m/m.); wysokości boków: V! = 10.5m s.

(w skali : 10.5 X 3 = 31.5 m/m.); v 16 X 3 = 48 m/m.

Po prawej stronie klucza rysujemy drugi tra pez (wykres prędkości do drogi opuszczonej klatki)

na podstawie: lur¹ = 17.06 m. (w skali 51.2 mm.); wy-    ¹ == (Aa )~, 1 m² (kg m).

sokości boków trapezu : Vj¹ = 12.3 m/s. (w skali

12.3 X 3 = 36.9 mm.); v*¹ = 18.8 m/s. (w skali : 18.8 X    fk (Aa )u *, 1 nr = (Aa )JT

X 3 == 56.4 mm.). Zamknąwszy oba trapezy (CD, C’D’) (praca całego dna jednej z klatek.

Praca obu klatek w czasie danego obrotu wy- sie b. Jeżeli połączymy prostą aß, dwa punkty na razi się sumą :    osi I i na osi XX, odpowiadające sobie równą ilością

A₂a = f { (A;l )7ct lm² + (A¹» )ît|lm²} kg/m.    jednostek obu skali prędkości (na fig. 5. punkty <]P

Mając z obliczenia określony czas trwania odpowiadające odcinkom 20 jednostek) otrzymamy obrotu tu , znamy temsamem efekt i dodatkową moc trójkąt prostokątny, w którym równoległe do aß będą silnika w MK, potrzebną do pokonania oporów po- odcinać proporcyonalne boki nowych trójkątów, je-wietrza.    dnozgodne w ilości jednostek odciętych na obu ska-

c) Posiadając wykreśloną dokładnie krzywą lach. Jeżeli teraz rzuty rzędowych prędkości z wy-wzrostu jednostkowego ciśnienia powietrza w do- kresu b na oś I przenosić będziemy z szablonu na wolnej skali na osobnym kawałku papieru lub kalki oś XX, kreśląc równolegle do aß, jak szkic wskazuje, można uniknąć powtórzenia kreślenia krzywych po- otrzymamy proporcyonalne odcinki prędkości w skali mocniczych przy obliczaniu wykreślną metodą opo- dobranego szablonu, A, B, lub C, jaki do rysunku rów powietrza. Niechaj na fig. 5. równoległobokach najlepiej się nadaje, rzędne zaś w _odpowiednich EFHK przedstawia nam pomocniczy szablon wykre- punktach przecięcia równoległych do aß z osią XX, ślonych krzywych jednostkowych ciśnień (oporu po- poprowadzone aż do przecięcia z krzywemi szablonu wietrzą podług tabl. A) w trzech rozmaitych skalach: oznaczą nam wartości jednostkowego ciśnienia po-A, B, C oporu przy wspólnej skali prędkości (vTv*). wietrzą w skalach : albo A, albo B, lub C, którą wy-Zastosowanie powyższego uniwersalnego szablonu bieramy. Jeżeli więc z wykresu b rzucimy punkt 1’ (a nadające się najlepiej do bębnów cylindrycznych) na oś I, otrzymamy (1), z którego równoległa do aß prze-jest następujące. Jeżeli z danego wykresu a (fig, 5) tnie oś XX w punkcie (m). Linijna wartość (m)p daje ci-prędkości do czasu chcemy oznaczyć pracę oporu śnienie w skali C; (m)r do ciśnienia w skali B. Przenosząc powietrza w fazie osiągniętej największej prędkości, tę wartość powrotnie na wykres b otrzymamy punkt p, musimy z danego wykresu a wyłączyć pasek m, n, 1,2, dający rzędną jednostkowego oporu w skali; np. C, lub odpowiadający swą powierzchnią drodze 2nr oporu też przenosząc tak samo (m)r otrzymamy na wykresie w czasie jednego obrotu danej fazy. Praktycznie rzędną (nPr) jako jednostkowe ciśnienie w skali B. najłatwiej rozwiązuje się to zadanie odczytywując Analogicznie do objaśnień poprzednich artykułów na zegarku czas tu owego krytycznego obrotu; od- powierzchnią wykresu m’n’pe (dla której w prakty-cięte na wykresie tn od największej rzędnej ÏÏ2 da cznem ale ścisłem kreśleniu należy jeszcze znalez'é nam wycinek drogi m,n, 1,2 na wykresie. Odciąwszy rzędne oporu pośrednich punktów: 3¹, 4¹ i t. d.) po-na osi XX w wybranej skali drogę 2;ir (fig. 5) stwa- dzielona przez iloczyn jednostek skali prędkości rzamy podstawę m’ n’ dla wykresu pracy (fig. 5). Niech i drogi kreślonego wykresu do wartości pracy oporu trapez m’,n’, 1,2’ przedstawia nam powiększony powietrza jednego kwadratowego metra dna klatki, z głównego wykresu pasek m n 12 zamieniony na Iloczyn z całej powierzchni dna obu klatek (2fk ) wykres prędkości do drogi w skali dowolnie wybra- i jednostkowego ciśnienia, obliczonego z powierzchni nej np. w jakiejś skali I. Szablon EFHK przytwier- wykresu da nam całą pracę oporu powietrza obu dzamy czasowo na polu rysunkowem tak, aby osie klatek na drodze jednego obrotu wału.

XX szablonu i naszego rysunku leżały na jednej    Wykreślną metoda obliczania oporu powietrza

prostej poziomej, (XX). Z boku szablonu na prosto- pozwala nam z danego wykresu uwzględniać wszel-padłej SS odcinamy n (10 lub 20) jednostek tej skali kie prawidłowe i nieprawidłowe zmiany prędkości prędkości, jaką przyjęliśmy w powiększonym wykre- ruchu i ich wpływ na pracę oporu powietrza.

Sól polska w początkach panowania austryackiego w Galicyi.

B) Kopalnie węgla brunatnego.

Sprawy bieżące.

b Wojenna Centrala g

Sól polska w początkach panowania austryackiego w Galicyi.

Napisał

Stanisław Majewski, inżynier górniczy.

(Ciąg dalszy).

Tak zatem widać, że i starania były bardzo

Środek ten był trafny, jakkolwiek niezbyt begeben wird, mit Nutzen zu gebrauchen“. „Moim wzniosły, gdyż wkrótce potem pod opieką konsula zatem niemiarodajnym zdaniem, powiada to samo polskiego w Chersonie a pod kierunkiem Prota Po- sprawozdanie, o ile mogę tę całą bardzo ważną sprawę tockiego zawiązana w roku 1782 „polskich handlów ogarnąć, powinien baron Revitzky usilnie starać się, wschodnich kompania“ mogła rychło zająć się tą aby nie dopuścić do zmiany obecnej ustawy, zabra-sprawą i przejąć w swoją administracyę cały handel niającej przywozu soli morskiej, iżby doprowadził tanią solą z nad ujść Dniepru. Celem przeprowa- do wolnej żeglugi na Wiśle i Bugu także dla gali-dzenia tego swego planu spodziewał się gubernator cyjskiej soli kamiennej i warzonej a nadto aby bez „in wenigen Tagen durch einen gewissen Herrn zbytniego zwracania uwagi starał się wydostać od Dzeduszicki, welcher in den Haliczischen ansehnliche króla obiecany plan i by przyrzekł wszelkie możliwe Cocturen hat und sein Salz theils in Podolien und ułatwienia dla transita w szczególności win węgier-die Ukraine theils aber auch bis in Lithauen debi- skich“. tiert, mehrere Nachrichten einzuholen und vielleicht auch diesen Cavalier welcher Cześnik koronny ist usilne, żeby odsunąć w Polsce wszelką konkurencyę bei dem König in grossen Credit steht und bei der i środki dla dopięcia tego były bardzo celowe i po-Nation selbsten vieles Ansehen hat, zu diesen Ge- pularne zarówno u króla, mającego być obdarowa-schäften, weil sein eigene Interesse hiemit verflochten nym, jak i u szlachty, mającej dostać taniego wę-ist, zu Warschau wohin er sich mit meiner Erlaubnis grzyna.

Pergen ze swej strony i następni gubernato- z powodów geograficznych najwygodniejszej z Gali-rowie, tj. od dnia 27 stycznia roku 1774 Andrzej cyi i Lodomeryi, jak również i kamiennej przy ich hr. Hadik a od dnia 4 czerwca tegoż roku Henryk obecnie nizkich cenach, było tu w kraju pokrywane, ks. Auersperg pilnie doglądali sprawy, gdyż już Tak że dla zdobycia tego, w każdym razie wzróść w styczniu roku 1775 rząd austryacki posiadał od mogącego rynku, należałoby dać zapewnienie jak Revitzkiego z Warszawy dokładne dane o soli mor- najtańszych cen dostawiać się mającej warzonki. skiej, używanej pomiędzy Gdańskiem a Toruniem W drugim wypadku, tj. gdyby królowi przyzwolono oraz w części Litwy. Znane tam były trzy rodzaje na prywatny handel w tych samych tylko, co i do-soli morskiej, tj. francuska najdrobniejsza po cenie tąd okolicach, z wykluczeniem owych trzech wspo-loco Toruń 14¹ /₄ złp., szkocka lepsza po 15‘/₄ złp. mnianych prowincyi, natenczas należałoby go skłonić

i hiszpańska po 17 złp. za centnar¹).

do poboru całego swego zapotrzebowania w dotych-Handel solą morską był monopolem pewnej czasowych rozmiarach tylko w Galicyi i po cenach pruskiej kompanii handlowej, która miała obowiązek obecnie nizko ustalonych, wzamian zaś za to mu-kupowania jej od spółki, wytwarzającej po cenie siałby być przyznanym zupełnie wolny handel solą 5 złp. chociaż dawniej płacili za nią nawet po 12 złp. warzoną we wspomnianych trzech prowincyach pol-Reszta Litwy używała soli warzonej, znajdującej się skich a Jej ces. król. apost. Mości miałby być za-wówczas już w rękach Rosyi. Wołyń i część Ukrainy bezpieczonym tak swobodnie, jak i każdemu innemu brały warzonkę z Pokucia i Mołdawii, jednak główną i bez żadnych specyalnych ograniczeń. Gdyby jednak ilość przede wszy stkiem z Bochni i Wieliczki, gdyż w państwach Rzeczypospolitej nigdzie nie przyznano ceny tam były tak nizkie, że przewóz kołowy nawet królowi szczególnego prawa wyłącznej sprzedaży bardzo daleki opłacał się. Pierwsze jednak raporty soli, to należałoby wywrzeć pewien nacisk na to Revitzkiego musiały być wcześniejsze, gdyż dnia 10 aby ces. król. Dworowi zabezpieczyć wolny handel października roku 1774 spisano protokół w guber- solą galicyjską w całej Polsce i aby temuż dworowi nium wobec wysłanego w tym celu z Wiednia ko- już dziś zapewnić te same prawa i przywileje, jakie mercyalnego radcy dworu Degelmana, który przed mogłyby kiedykolwiek być przyznane komukolwiek zawarciem traktatu handlowego z Polską, zapowie- innemu“.

dzianego w manifeście rozbiorowym a zawartego    Widać z tego, jak Austrya korzystając z upadku

z pierwotnym programem Pergena, jednak z tem, żeby ryzyko całe przy wolnej konkurencyi ponosili nowi obywatele.

Ostatecznie zapowiedziane traktaty handlowe z trzema państwami zawarto, jako osobne akty, nie podlegające dyskusyi sejmowej pod datami 15 i 16 marca roku 1775. W akcie z dworem wiedeńskim

w połowie marca roku 1775, zjechał do Lwowa ducha po pierwszym rozbiorze Polski, zabiegała pil-w celu poinformowania się o stanie rzeczy. Pośród nie o zabezpieczenie sobie umieszczenia olbrzymiej wielu pytań zadał Degelman: „ob es rathlich seyn wytwórczości soli z żup świeżo zagarniętych zgodnie dörfte wegen Abnahme des für Pohlen benöthigten Salzes das Geschäft als eine Kommerziensache zu traktieren und in dem zu schliessenden Kommerzien Traktat*) mit einschliessen zu lassen oder ob dieses als ein particular Verständniss anzusehen seye“.

art. VII powiada: „Pieniądze skarbowe Rzeczypospolitej, zastane w dzień wzięcia possesyi dnia 13 września roku 1772 w kasach prowincyi ustąpionych, będą wrócone na rozkaz Cesarzowej Jeymci“. Art. VIII. To wszystko, co zastano w gotowiznach, ruchomościach, retentach, w ekonomiach królewskich, Nayiaś. Królowi Jmci będzie bonifikowane. Art. IX. Dochody, remanenta żup Wielickich w Bochni i Samborze będą wrócone Królowi Jmci Polskiemu. Akt dodatkowy, zawarty pod tą sama datą z baronem de Rewitzky, jako pełnomocnikiem dworu wiedeńskiego, w Warszawie obejmuje charakterystyczne ustępy odnośnie do soli, w których widać skuteczność zabiegów nowego gubernatora Galicyi Auer-sperga oraz stwierdzenie trafności wyboru argumentu co do przywozu wina węgierskiego, użytego przez Pergena dla przekonania szlachty. Art. III. „Co się tyczy wina węgierskiego obwarowano, że Nayiaśn. Cesarzowa obiecuie ułatwić, ile można, wywożenie tegoż wina, a Polska z swoiey strony nie będzie wyciągała więcey od wchodzenia onegoż w kray iey, iak pół czerwonego złotego, równie od beczki i antałka“. Art. VI. „Handel soli zupełnie wolny być powinien w Polszczę, tak że każdemu wolno nią będzie handlować, a Rzeczpospolita Polska nie pozwoli na monopolium tego towaru i ułożyły obie Potencye, że od sprowadzenia soli nie trzeba inszych *) Zapewne polski początkowo 160 funtów pols. później płacić podatków, iak według ustawienia od cetnara, 125 funtów po 2 grzywny a 8 łutów tj. S’396 asów holend.

²)    Odnosi się do p. VIII protokółu rozbiorczego z dnia 18-go września 1773 r. „o handlu wogóle i spec. handlu solą“.

³)    W tłumaczeniu z niemieckiego oryginału.

Wobec tego jednak, że treść takich umów jest publicznie wiadomą, postanowiono sprawę solną, jako bardzo delikatnej natury, wyłączyć z traktatu i załatwić ją osobno, chociaż, jak to w dalszym ciągu zobaczymy sprawa poszła gładko i włączona została pod art. VI do traktatu ogólnego.

W tej jednak materyi należało być przygotowanym na wszystkie ewentualności a nader ważną rzeczą było prawo króla polskiego prowadzenia wolnego handlu solą w pewnej części Polski, co dla Austryi było pewną dystrakcyą i dlatego rozważano tę sprawę osobno, a w protokóle tak ujętoa). „Ponieważ, jak wiadomo, król posiada prawo prywatnego handlu solą tylko w pewnej części Polski (umowa ta wyszła w marcu roku 1775) a w innych prowincyach Polski, jak Podole, Wołyń i Ukraina, jest dopuszczony wolny handel solą warzoną, więc ważną będzie rzeczą, czy Rzeczpospolita rozszerzy królowi prawo wyłącznego handlu solą na całe państwo lub też z wyłączeniem tylko wymienionych prowincyi, jak obecnie, czy też wogóle odbierze mu ten przywilej. W pierwszym wypadku, należałoby w przyszłym partykularnym protokóle ważyć na to, iżby całe zapotrzebowanie soli dla wszystkich obszarów Rzeczypospolitej a w szczególności na obszarze, na którym król ma wyłącznie prawo handlu solą, który to obszar z całą pewnością wkrótce będzie rozszerzony, iżby tam owe zapotrzebowanie soli warzonej,

sto funtów maiącego, wyiąwszy te, która wodą płynie“.

Z Rosyą przez Ottona Magnus de Stackelberga,

— 3 denary, 1 talar pols-Nadto były t. zw. dobre grosze z których 1

= y U kr- w- w-

jako pełnomocnego ministra przy dworze polskim, zawarto tego samego dnia umowę i w art. III. określono handel solą, jak następuje:

„Gdy handel soli z Rygi iest nayznacznieyszą częścią handlu, J. K. Mć. i Rzeczpospolita pozwalaią, aby zawsze był wolny i nie dopuszczą, aby jakakolwiek kompania Zagraniczna czy narodowa miała monopolium soli i że konfiskować każą iakiekolwiek składy soli obcej, a wzaiemnie Nayiaśn. Imperato-rowa dostawiać rozkaże ile potrzeba na składy swoie i tę cenę, co i poddanym swoim przedawać każe. Zgodziły się strony, że za wywożenie soli cła płacić nie będą, wyiąwszy tę, która Dźwiną prowadzona będzie i która wcale od cła wolną zostanie“.

Dnia następnego tj. 18 marca zawarty taki sam traktat handlowy z dworem pruskim przez pełnomocnika Gedeona de Benoit w art. XI. powiada: „Handel soli zupełnie będzie wolny w całey Polszczę i każdemu wolno będzie przedawać, kupować i opatrzyć się w nią tam, gdzie mu się podoba. Król Jmć i Rzeczpospolita nie dopuści żadnego monopolium soli. Ta zaś, którą poddani Pruscy albo Polacy prowadzić będą Wisłą z kraiów króla Jmci Pruskiego, będzie wolna od wszelkiego podatku, prócz tego, które było używane w Xięstwie Litewskim według gatunku soli od cetnara, sto funtów warszawskich w sobie trzymaiącego“.

Widać z tych trzech aktów, że albo Polska była wówczas pod strasznym przymusem, albo też brak było dobrych ekonomistów. Zabiegi austrya-ckie w tym kierunku obejmowały wówczas następujące punkty: nie dopuścić w Polsce do żadnego monopolu handlem solą, aby nie stracić geograficznie dobrego rynku, następnie podnieść cenę soli w Galicyi i po ustaleniu swego handlu także i w Polsce, wreszcie stworzyć monopol wyrobu soli w Galicyi. Pracę w tym kierunku dyplomatyczną widać było z ostatnich traktatów, wewnątrz kraju dla lepszej kontroli oddzielono wkrótce wyrób od sprzedaży i zorganizowano ad hoc od dnia 1 maja roku 1779 t. zw. „c. k. Lwowską i Pokucką sprzedażową Dy-rekcyę soli warzonej“ oraz skład rządowy soli w Nadwornie, przyczem dla utrzymania w pełnej świadomości także i handlu ponowiono zakazy przewozu soli z roku 1773 i 1774, o ile odnośni kupcy nie mogliby wykazać się posiadaniem t. zw. „taryff“ czyli licencyi handlowych. Nakazano nadto oprócz skupu soli ze składów handlowych z sierpnia roku 1774 także skup wszelkich zapasów prywatnych, mogących znajdować się jeszcze z czasów polskich, po cenie 3 złp. czyli 45 kr. wal. wied.¹) za beczkę z 10%-wem potrąceniem na rzecz rządu zaborczego, który w tym czasie tę samą sól sprzedawał spożywcom po 3 fl. 30 kr. w. w. tj. 14 złp. czyli blisko 5 razy tyle. Wtedy też nakazano dla unormowania dobrej wagi zbijać sól w topki czyli hurmany „albo minutia“ w jednolitej wadze po 1 funcie wiedeńskim. W rok potem tj. od dnia 9 kwietnia roku 1779 wyłączono z wolnej sprzedaży dystrykty nowe, tj. Za-leszczycki, Tyśmieniecki i Kołomyj ski cyrkułu Halickiego, a zarezerwowano ją Skarbowi państwa; w maju tegoż roku wydzielono jeszcze dwa dystrykty

7 Wedle regulacyi waluty z dnia 4 marca 1775 1 złp.— 15 krajcarom, złoty polski = 30 groszom pois., 1 grosz = 6 denarom, 1 szeląg austr. bity dla Galicyi w samych początkach

8 złp. lub 2 fl. austr. wal. wied.

7 groszom pols.

tj. Tarnowski i Leżayski cyrkułu Wielickiego od wolnej sprzedaży. Prawie we wszystkich powiatach nadgranicznych handel solą był skupiony jużr w rękach rządu w tak zwanych kantorach w Oświęcimiu, Sączu, Bieczu, Sędziszowie, Przykopie Ujściu Jezuickim, Bochni i Wieliczce. Całą tę politykę podno^ szenia cen, jakkolwiek bardzo nieznacznie prowadzoną, zauważyło obywatelstwo i zaczęło sarkać na tę nigdy w Polsce nie stosowaną wobec szlachty bezwzględność w ustanawianiu tak wysokich cen soli i rozpoczęło prawdopodobnie uchylać się od legalnego zakupna, uzyskując znacznie taniej drogą kontrabandy lub w potajemnie prowadzonych karr baryach ten sam wytwór. Z tego powodu, pośród okólników gubernialnych czytamy w roku 1781 że „obywatele użalają się na zbyt drogą cenę soli warzonej i osobliwie na miarki, któremi się sprzedaje, dlatego cenę zastosowuje się do odległości od bani“i Równocześnie wprowadzono wewnątrz kraju ponownie wolność handlu solą a także i za granicę, zastrzegając sobie tylko ewidencyę przewozu przez poprzednio wymieniane dystrykty, zapewne w myśl utartych rad pierwszego gubernatora, żeby obywatele prywatni przygotowywali solny rynek zbytu na Wołyniu i Litwie dla Austryi, tembardziej, że ten rynek z dawien dawna był w rękach obywatelskich, mógł być zatem łatwiej utrzymany, niż przez nowe zabiegi nie znającego klienteli rządy austryackiego.

Dla wygody uboższych kazano w tych baniach, gdzie nie wyrabiano hurmanów czyli topek¹), wyrabiać półbeczki po 70 funtów wied. i sprzedawać beczki skarbowe po cenie 7 złp. Obniżono zatem cenę bardzo znacznie lecz zniesiono z dawien dawna uświęcony 10 procentowy „decess²)“, przyznawany kupującym; natomiast zarządzono, że odtąd „officyr aliści solni nie śmią brać od stron żadnych „acce-densów“. Wahania ceny sprzedaży soli w tym czasie są przeważnie uzależnione od polityki zagranicznej, tak że dalsza obniżka cen soli mogła być spowodowaną albo liberalnemi przekonaniami nowego cesarza Józefa Ii-go albo też chęcią uzyskania popularności i spokoju w Galicyi, wobec zbliżającego się i wymagającego ześrodkowania wojsk na zachodzie, powstania Vonka w Brabancyi.

Zgodnie więc z ogólnie wyrażanym w kraju życzeniem obniżono cenę soli w dystryktach Droho^ byckim, Przemyskim, Liskim, Halickim, Tyśmienie-ckim i Kołomyj skim na 1 kraj car waluty wiedeńskiej, w Żółkiewskim, Brzeżańskim i Zaleszczyckim na l¹/* kr., w Krośnieńskim i Tomaszowskim na 17, kr. a w Brodzkim, Sokalskim i Zamoyskim dystrykcie na ly/₄ kr. za funt.

Aby jednak przekupniów w tym zresztą dość mało zyskownym handlu nie brakło, miały zwierzchności gmin lub magistraty podać na piśmie wykazy uczciwych i majętnych chrześcijan, z których wyznaczały solne administracye po kilku na kupców.

Ogłoszono też publicznie te 27 żup, które wyrabiały obok soli beczkowej hurmany i w których imiennie mogli kupcy chrześcijańscy zaopatrywać się w sól na podstawie zatwierdzanych przez admi-nistracyę solną legitymacyi.

Kupcy tacy : „nikomu iak maiącemi taką tar ryffę pod karą uniwersałem przepisaną 10 złotych ryńskich od iednego cetnara wolno być nie maią

7 Topka od rusińskiego stołp czyli stup.

²) Dosypka do beczki lub przy większym odbiorze co dziesiąta beczka za darmo.

soli w małej kwocie to jest 70 funtów wiedeńskich niedochodzący przedawać. Jednakże przekupień powinien iest rzetelny funt y całe nieobszczypywane hurmany, które podobnież jeden funt wiedeński za-wieraią, za cenę wyżey wyrażoną przedawać, y nawet te hurmany za żądaniem kupuiącego podług wiedeńskiej wagi, którą on wraz z tąże taryffą razem odbiera, zawsze przeważyć i pod utratą taryffy zawsze 700 funtów soli trzymać w zapasie. Hurtem zaś to iest naymniey 70 funtami, każdemu wolno na swoią własną potrzebę opatrzyć się y w kraiu wolny handel prowadzić bez naymnieyszey przeszkody tak państwa iako też magistratu y przekupniów, Tylko zagraniczna sprzedaż iest na Naywyższy Skarb excypowana a zatym pod konfiskacyą soli y extra kara 3 czerw. zł. za każdy cetnar wszystkim zabroniono iest, sól na kraiową przedaż przeznaczoną za granicę przedawać“.

W kilka lat później, gdyż w roku 1783, znowu uniwersały austryackie pod wpływem rozwoju wypadków i prawdopodobnego porozumienia się w tej tylko materyi Austryi z Prusami poza plecami Polski zniosły zakaz wywozu soli za granicę, czem usiłowano ponownie podnieść podupadły pod rządową administra-cyą austryacką wywóz soli na Litwę i Wołyń i po raz trzeci powrócić do myśli przewodniej Pergena. Akt ten, przy którym, tając faktyczną porażkę ekonomiczną, starano się podnieść do wysokości specyalnej życzliwości cesarza konieczność oddania handlu zagranicznego w sprytniejsze ręce prywatne brzmi w wyjątkach w sposób następująco: „Oznaymiamy, iż przez osobliwszą staranność, która dla trwałego ugruntowania y powiększenia szczęśliwości wiernych naszych Gaicyj-skich obywatelów nieustannie utrzymu-iemy, zamiaru Naszemu uyść nie mogło; iż aczkolwiek Nasz 21-go dnia sierpnia 1781 wyszły Naywyższy Uniwersał przeszłe soli warzoney sprzedaży dyrekcye zniósł, cenę w baniach solnych zmnieyszył, y przedawania soli warzoney w beczkach każdemu wolno uczynił, przecież publicum a osobliwie poddany z tey dobroczynności, którą naybardziey dla nich uczynić postanowiliśmy, zupełnie y podług Naszego pospolitego Oycowskiego życzenia nie korzystali. Powtóre znieść nie możemy, aby y drudzy obywatele Galicyi równą dobroczynnością w po-mnieyszeniu ceny pocieszonymi nie byli, którzy dotychczas soli kruszcowey funt wiedeński po 1³/₄ kr. albo po 3 Vs gr* polskich podług uniwersału do 30 maia 1779 roku płacić y iedni od przekupniów kupować musieli, a przeto nawet od hurtownego handlu w kraju oddaleni zostawali“.

Z tego powodu zniesiono rozporządzenia z roku 1779 i 1782 i ogłoszono handel solą w małej ilości i hurtowny za wolny po cenie dowolnej, nie wyłączając nawet żydów. Także sprzedaż krajowcom i obcokrajowcom za granicę dozwolono bez cła bez drogowego i bez mostowego nawet na drogach prywatnych; tylko do Węgier i dziedzicznych krajów austryackich zabroniono wywozu soli. Zabroniono także tworzenia monopolów handlowych i arend solnych targowych osobliwie miastom i dworom pod karą 400 czerw, złotych. Cenę soli zagranicznej zrównano z ceną krajową i to zdaje się być jedyny sukces referenta komisyi skarbowej Moszyńskiego przy układach o sól w Wiedniu. Posunął się rząd austryacki nawet do tego, że formę topek dozwalał zmienić gdyby dla wywozu miała być dogodniejszą, i przyznał rabat dla odsprze-dawców; dla większych odbiorców zapewniono zawarcie specyalnych umów na zasadach kupieckich. Starano się także w dobrze zrozumianym interesie kupieckim może jedyny raz w ciągu administracyi żupami galicyjskiemi o to, żeby kupiec otrzymał sól suchą i użyteczną, żeby z handlarzami dobrze obchodzono się, szybko ekspedyowano a urzędnikom zagrożono na wypadek przywłaszczenia sobie bodaj najmniejszego „akcedensu“ od kupca pozbawieniem urzędu i karami pieniężnemi. W tym jedynym okólniku widać naprawdę zmysł handlowy zarządu solnego. Stale tylko przebija jedna nuta od chwili objęcia Galicyi, tj. obawa żeby kraj ten, tak bardzo bogaty w pokłady solne, nie stał się kiedyś niebezpiecznym rywalem dla salin alpejskich w krajach dziedzicznych. Ten moment, wówczas może częściowo uzasadniony z powodu niepewności trwałego posiadania zajętych województw, przetrwał jednak do dziś i pozostał myślą przewodnią władz naczelnych, które, ratując tę ideę, wolały raczej zwinąć ogromną liczbę żup¹) galicyjskich, raczej stracić nawet wielki rynek zbytu wołyński i litewski a nawet takiego spożywcę, jak Królestwo Polskie, niż dopuścić sól galicyjską w obręb innych krajów monarchii, tak że i dziś jeszcze spożywca śląski otrzymuje sól nie galicyjską lecz z Salzkammergutu.

Na tej zazdrosnej troskliwości cierpiał najbardziej handel zagraniczny, który starano się wobec wysokich cen po „baniach“ czyli żupach ożywić za-pomocą przyznania premii wywozowych i z pomocą utworzonego składu taniej soli dla zagranicy w Tor-kach a oprócz tego potworzono składy wzdłuż Wisły, mianowicie: w Kazimierzu, Niepołomicach, Sie-rasławicach, Przekopach i Oświęcimiu, jednak do Węgier, Moraw i Śląska wywóz był jeszcze bardziej obostrzony, gdyż na wypadek złapania kontrabandy odbierano sól, rzeczy posiadane przez przemytnika a nawet bydło, ponadto nałożono karę 1 złp. od każdego przychwyconego funta. Ten okres obniżania ceny soli w Galicyi, trwający zresztą tylko do czasu sejmu czteroletniego, przyniósł w skutku rozpanoszenie się przemytnictwa, uprawianego głównie na Śląsk przez żydów i to tak dalece, że nawet ten sam liberalny Józef II. odsunął ponownie żydów od dzierżawienia sklepów solnych i wogóle wyłączył ich od handlu solą, a urzędników żupnych za utrzymywanie „konszachtów“ z żydami wydalono. Również nie pozwolono osiedlać się żydom w pobliżu salin.

ł) W latach 1784—1788 zwinięto 21 salin. Dr. Wł. Szajnocha „Płody kopalne Galicyi“ Cz. II., Z. Kamiński: „O wytwórczości soli“, J. Drak. „Pamiętnik saliny w Kosowie“. W r. 1773 było 92 warzelń, w r. 1800 tylko 26, dziś zaledwie 9.

(Ciąg dalszy nastąpi).

ł-H

eo

. 05

O obecnym braku węgla słów kilka.

Brak węgla, jaki obecnie odczuwa świat cały — po obu stronach linii bojowej — stanowi już od blisko dwu lat temat osobnej literatury i dlatego nie leży w moim zamiarze omawiać na szpaltach naszego czasopisma powyższą sprawę ani też ogólne jej przyczyny; pozwolę sobie jednak pokrótce przedstawić sytuacyę wytwórczości i zbytu węgla w naszym kraju w czasie przedwojennym i wskazać na spe-cyalne przyczyny obecnej wysoce przykrej sytuacyi w kraju naszym.

Zapotrzebowanie węgla w Gałicyi wynosiło przed 10 laty to jest

w r. 1906 ..........

zapotrzebowanie to wzrosło w roku 1913 na okrągło......

21,220.000 q m. 40,000.000 „ „

wzrost zatem zapotrzebowania wynosił ogółem.........

czyli przeciętnie rocznie 2,350.000 q.

W tym samym okresie podniosła się wytwórczość kopalń galicyjskich z . . .    13,000.000 q m.

. .    19,700.000 „ „

6,700.000 „ „

18,980.000 q m.

Nieznaczne ilości węgla pruskiego jakie do Austro-Węgier obecnio wchodzą służą przedewszyst-kiem dla pokrycia bardzo silnie zwiększonych potrzeb kolei państwowych, oraz całego szeregu fabryk i zakładów przemysłowych pracujących dla armii a w ostatniej linii dopiero dla prywatnej konsumcyi, do kraju naszego dostaje się znikoma cząstka tego importu i ta zużytą zostaje prawie wyłącznie dla przemysłu naftowego.

Jak więc z powyższego widać długoletni konsumenci węgla pruskiego w naszym kraju pozbawieni zostali zupełnie węgla pruskiego i zmuszeni są pokrywać swoje zapotrzebowania w kopalniach krajowych, których wytwórczość wskutek wypadków wojennych spadła i które dlatego nie są w stanie nawet swoich dawnych odbiorców obsłużyć.

W świetle cyfr przedstawia się sytuacya na-

na . zatem o . . . czyli rocznie tylko o 850.000 q m.

Przyczyna zaś tego, że przyrost wytwórczości nie szedł równomiernie ze zwiększeniem zapotrzebowania nie leży w tem, by kopalnie nie mogły podnieść swej wytwórczości — lecz jedynie w tem, że olbrzymia większość konsumentów nie chciała używać węgla z kopalń krajowych, lecz domagała się wyłącznie węgla pruskiego lub też przez bierność pozwalała sobie narzucić węgiel obcy ze szkodą dla ekonomicznych interesów kraju a więc i własnych.

Skutkiem tego jest wprost rekorkodwy wzrost importu węgla pruskiego do naszego kraju a mianowicie w roku 1906 „    „    1913

stępująco:

Zapotrzebowanie węgla w naszym kraju w ostatnim roku przedwojennym (1913) wynosiło okrągło .    40,000.000 q m.

z czego pokryły kopalnie krajowe 19,870.000 * *

zaś kopalnie pruskie...... 20,130.000 „ „

a zatem mniej więcej po połowie.

Z importu pruskiego przypadało na potrzeby kolei państwowych około 7,000.000 q metr. tak, że konsum krajowy (przemysł i opał domowy łącznie) korzystał z 13,000.000 q metr. tego importu.

Sprawa rozdziału wytwórczości krajowej przedstawia się następująco :

Rok 1913.

8,320.000 q m. 20,130.000 „ „

zatem o............ 11,810.000 „    „

czyli rocznie o blizko...... 1,500.000 „ „

Import ten węgla pruskiego do naszego kraju ustał z wybuchem wojny prawie zupełnie a przewidywania moje wypowiedziane w referacie na wiecu przemysłowym we Lwowie w roku 1912 '), że kraj nasz w razie jakichś zawikłań politycznych, któreby wstrzymały import węgla — narażony będzie na ekonomiczną katastrofę wprost nieobliczalnych rozmiarów — sprawdzają się niestety w zupełności.

Produkcya kopalń górnośląskich, z których pokrywaliśmy większą połowę naszego zapotrzebowania, spadła w r. 1915 na 80°/₀, a w r. 1916 na 85°/₀ wytwórczości przedwojennej (1913) natomiast zadania tych kopalń co do zaopatrzenia Niemiec wzrosły w dwójnasób, gdyż wszystkie miejsca zbytu, które dawniej obsługiwały kopalnie angielskie, jakoto miasta portowe a przedewszystkiem Berlin muszą być teraz węglem górnośląskim zastępowane.

Nadto muszą kopalnie pruskie obsługiwać Bałkan oraz część Królestwa Polskiego i Litwę, jasną jest więc rzeczą, że na pomoc z tej strony liczyć nie można.

Wytwórczość kopalń galicyjskich okrągło . .

ROZCHÓD:

1.    Własne potrzeby kopalni (12°/₀ wytwór.) 2,400.000 q m.

2.    Potrzeby przemysłu Zagłębia . .

3.    Dostawy dla kolei państwowych . . . 8,500.000 „ „ 12,500.000 „ „

Pozostałość dla konsumu prywatnego . .

. . 1,600.000 „ „

Rok 1913.

Wytwórczość kopalń o-krągło.......

20,000.000 q m.

7,500.000 qm.

17,300.000

ROZCHÓD:

1.    Własne potrzeby kopalni (12°/₀ wytwór.) 2,100.000 qm.

2.    Potrzeby przemysłu

Zagłębia......

3.    Dostawy dla kolei państwowych . . . 9,000.000 w „ 12,700.000

Pozostałość dla konsumu prywatnego • •

1,600.000 „ „

4,600.000 q m.

Rok 1915.

Wytwórczość węgla o-krągło.......

16,500.000

’) »0 węglu krajowym i jego zbycie w kraju“. Referat Tadeusza Filippiego wygłoszony na wiecu przemysłowym we Lwowie dnia 6 października 1912 roku.

ROZCHÓD:

1. Własne potrzeby kopalni (12°/o wytwór.) 1,900.000 qm.

2.    Potrzeby przemysłu

Zagłębia...... 1.600.000 „ „

3.    Dostawy dla kolei

państwowych (5%) . 9,500.000 „    13,000.000 q m

Pozostałość dla konsumu prywatnego . .

3,500.000 „ „

Rok 1916.

Wytwórczość kopalni o-krągło.......

18,700.000 „ „

ROZCHÓD :

1.    Własne potrzeby kopalni (12°/₀ wytwór.) 2,300.000 q m.

2.    Potrzeby przemysłu Zagłębia

3.    Dostawy dla kolei

państwowych (5°/₀) 10,000.000,, „ 13,900.000

Pozostaje dla konsumu prywatnego . .

. 1,600.000 „ „

4,800.000,, „

Na pokrycie potrzeb własnych (przemysł i opał) rozporządzała więc ludność naszego kraju w r. 1913

a)    ilością jaka pozostała z importu pruskiego po po

kryciu dostaw dla kolei państwowych (to jest 20,000.000 — 7,000.000).....

b)    pozostałością z wytwórczości krajowej .............

13,000.000 q m.

7,500,000 „ „

Razem tedy . . . 20,500.000 q m. czyli 205.000 wagonów à 10 ton t. j. przeciętnie więc około 18.000 wagonów miesięcznie.

W r. 1914 spadła cyfra węgla krajów, na 4,700.000 q m. a import węgla pruskiego zmniejszył się dopiero w ostatnich miesiącach tego roku.

W r. 1915 zmniejszyła się cyfra węgla krajowego na......

kopalnie pruskie dostarczały mniej jak w pokojowych czasach ale ze względu na to, że część kraju była zajęta przez nieprzyjaciela brak wystąpił dopiero dotkliwie z końcem roku.

Natomiast w r. 1916 kraj został zdany zupełnie na kopalnie krajowe, które jak wyżej wykazane mogły

dostarczyć zaledwie......

t. j. niespełna 48.000 wagonów à 10 ton czyli mniej więcej 4.000 wagonów miesięcznie.

Przyjąwszy nawet, że zapotrzebowanie normalne od roku 1913 nie wzrosło (przed wojną wynosił coroczny wzrost zapotrzebowania 2,350.000 q m., czyli 2.000 wagonów miesięcznie) brak jest tedy miesięcznie 14.000 wagonów węgla czyli dziennie około 500 wagonów dla pokrycia codziennej niezbędnej potrzeby, która wynosiła w r. 1913 przeszło 600 wagonów.

Dla zapobieżenia powyższemu brakowi węgla innej radjr niema jak możliwie szybkie zwiększenie wytwórczości kopalń krajowych i tutaj powinny wszystkie czynniki miarodajne przyjść kopalniom naszym z wydatną pomocą w każdym kierunku.

3,500.000

4,700.000

y> v

T. F.

Przemysł naftowy w dobie obecnej.

Dowiercenie bogatych szybów w Borysławiu

Przy takiej cenie możliwą była tylko eksplo-

Od Ekscelencyi Długosza, znawcy stosunków Schodnicy w roku 1895 na około 30.000 wagonów; naftowych, otrzymaliśmy następujące cenne uwagi: z odkryciem Borysławia i Tustanowic rosła produk-Ogromne znaczenie przemysłu naftowego jest cya już w szybkim tempie i osiągnęła swój szczyt znane. Wojna światowa wykazała jednak, że także w r. 1909 dając 205.000 wagonów, dla nowoczesnego sposobu prowadzenia wojny ropa naftowa i jej przetwory są niezbędne i że bez nich i Tustanowicach zastało tak producentów jak i ra-prowadzenie wojny byłoby niemożliwe. Ropa gali- finerów nieprzygotowanych na tak szybki rozwój cyjska odegrała w powodzeniu wojennem państw i nie zorganizowanych. Producenci nie rozporządzali centralnych niepomierną rolę i do poprzednich do- odpowiednią ilością zbiorników na magazynowanie wodo w przybył w ten sposób jeszcze jeden niezmier- swojego produktu; rafinerzy przygotowani byli na nej wagi dowód konieczności rozwoju tego przemysłu przeróbkę tylko około 50.000 wagonów rocznie. Jedni i otoczenia go należytą opieką. Niestety zdaje się, i drudzy zaczęli gorączkowo naprawiać dawne za-że przeznaczeniem przemysłu produkującego ropę niedbanie. Rafinerzy zaczęli na gwałt rozszerzać naftową była i jest ciągła walka o swój byt i swój swoje fabryki, a producenci budować zbiorniki i pra-rozwój, już to z powodu niezrozumiałego zupełnie cować nad odbudową ceny za swój produkt, którą i zadziwiającego niedocenienia jego znaczenia i war- tymczasem rafinerzy wszelkimi środkami obniżali tości, już to z powodu gorączki zysku na ciele prze- i która w latach 1908/9 spadła do około 80 groszy mysłu tego operujących możnych i kapitalistycznie za 100 klg. ropy. silnych rafinerów austryackich, którzy — jak zobaczymy — zajęli się i tak cząstką lepszą, bo prze- atacya bogatych szybów, popęd zaś kopalń, które róbką surowca.    dawały średnią produkcyę, zaczął przynosić straty.

Nie chcę pisać historyi galicyjskiego przemysłu Miało to ten skutek, że całe szeregi kwitnących do-ropnego, bo ona każdemu dostatecznie jest znana, tychczas kopalń poza Borysławiem i Tustanowicami Z małych początków wzniósł się ten przemysł o wła- bywały zastanawiane lub ograniczane z wielką szkodą snych siłach i szedł dużymi krokami naprzód. Je- nietylko dla ich właścicieli, ale także i dla gospo-szcze w r. 1885 produkowała cała Galicya niespełna darstwa krajowego.

300 wagonów ropy na rok. Z odkryciem Słobody    Organizacye producentów, które stworzyć usi-

rungurskiej skoczyła produkcya w r. 1886 na około łowano, jak „Ropa“, „Petrolea“, mimo oparcia się 4.500 wagonów, z odkryciem Równego i Potoka o silne wiedeńskie banki, nie mogły długo istnieć w r. 1890 na około 9.000 wagonów, z odkryciem z powodu braku solidarności producentów, ciągłego

podnoszenia się produkcyi i braku rezerwoarów. że całe pionierstwo, całe ryzyko, ofiary ponosili zaw-Gdy w r. 1908 9 produkcya wzrosła do 205.000 wa- sze ci, którzy tylko ropę produkowali, to jest t. zw. gonów, nastała na targu zupełna deruta i anarchia producenci czyści. Oni to, krajowcy, ludzie młodzi i produkt, któryby w innem kraju był błogosławień- i energiczni, ze skromnym kapitałem dokonywali stwem i skarbem, groził — nie ujęty — najbliższym wierceń — z różnym skutkiem — a gdy dostali ropę okolicom zniszczeniem, a przemysłowcom ruiną. Cena i nie mieli dostatecznego kapitału do rozwinięcia za 100 klg. spadła do 80 groszy! I znikąd nie było swoich kopalń, wówczas takie odwiercane szyby za-ratunku; rafinerye zapełniły swoje magazyny tanim kupywali od nich za umiarkowaną cenę bogaci wła-produktem, a reszta produktu albo szła do rzeki, ściciele rafineryi austryackich i rozwijali je następnie albo niszczył ją ogień. Miarodajne czynniki nie już bez ryzyka we większe kopalnie; t. zw. rafiner umiały czy nie chciały przystąpić do sanaćyi tych czysty stawał się rafinerem-producentem. Rafinerzy strasznych stosunków. Wprawdzie kraj postanowił zatem obrali lepszą cząstkę przez kupno odwierco-wybudować zbiorniki na 10.000 cystern, ale to na nyćh już szybów, a ponadto prowadzili politykę cen szali sytuacyi zaważyć nie mogło.    ropy w ten sposób, że producent znajdował zaledwie

Chwila ta wywołała wśród producentów pewien możność egzystencyi, a rzadko zarobek na pokrycie odruch; postanowiono stworzyć Związek producentów ryzyka. To też według opartej na doświadczeniu ropy. Doniosłość chwili zrozumiało też amerykańskie opinii znających stosunki w ogólnym bilansie kopal-towarzystwo „Standard Oil Company“, które zaopa- nictwo ropy, koszty produkcyi wynosiły więcej, niż trywało całe Niemcy w naftę, a widząc rosnącego uzyskana za produkt cena. A ta różnica interesu pod bokiem konkurenta w ropie galicyjskiej, zwró- między producentami i rafinerami i ta walka trwa ciło się do producentów z propozycyą kupienia od do dnia dzisiejszego.

nich ropy i budowy zbiorników. Delegacya produ-    Przyszła wojna! Ona wykazała, czem jest dla

centów wyjechała do Hamburga i interes wkrótce armii ropa naftowa i że bez tej ropy przy nowocze-miał dojść do skutku. Zagrożony tern austryacki snem prowadzeniu wojny obyć się nie można. Na przemysł rafineryjny spostrzegł niebezpieczeństwo szczęście zagłębie‘naftowe galicyjskie niedługo było i dopiero wówczas rząd austryacki — pod naporem pod zaborem moskiewskim i moskale opuszczając je, możnego jego wpływu — wysłał parlamentaryusza spalili wprawdzie znaczne ilości nagromadzonych za-do delegatów producentów do Hamburga, wzywając pasów ropy, bo około 40.000 wagonów, oraz znaczną ich do powrotu i obiecując pomoc przez budowę dość, bo ³/₄wież wiertniczych i budynków, — szy-zbiorników, budowę odbenzyniarni i zaknpno ropy bów jednak nie uszkodzili, tak że prace wkrótce po-na opał lokomotyw kolejowych. Tym sposobem Zwią- nownie podjęte być mogły. Produkcya nie przekra-zek producentów znalazł podstawę egzystencyi przez cza jednak 7.000 wagonów miesięcznie, czyli około kontrakt na dostawę ropy dla rządowej odbenzyniarni. 80.000 wagonów rocznie.

Związek producentów też przez czas trwania zobo-    Z powodu obniżenia się produkcyi i olbrzymiego

wiązań swoich członków spełnił szczytnie swe za- zapotrzebowania, cena za ropę szła w górę, a gdy dania. Rząd zakupił od producentów w 1908 roku przekroczyła cenę 12 K za 100 klg., ogłoszono 10 106.000 wagonów na przeciąg lat pięciu po cenie sierpnia 1915 r. rozporządzenie cesarskie, mocą któ-2'84 kor. za 100 klg., którą to ilość podwyższono rego zajęto całą ropę do dyspozycyi państwa z za-w 1910 roku do 150.000 wagonów; w roku 1911 strzeżeniem zwalniania pewnych ilości od zajęcia sprzedali producenci dalszych 90.000 wagonów po i przyznano rządowi prawo ustanawiania cen na zajęte cenie 3.09 kor. za 100 klg. Rząd zaś zrobił na tern ilości. Zamiast traktowania całej produkcyi ropy najświetniejszy interes ! Całe koszta wybudowania w sposób jednolity, zwolniono ropę rafinerów-produ-odbenzyniarni, wynoszące około 14 milionów koron, centów w całości od zajęcia, a zajęto tylko ropę zostały już przed wybuchem wojny w zupełności producentów czystych, a w szczególności z produkcyi zamortyzowane i odbenzyniarnia poczęła dawać ol- czystych producentów wynoszącej około 3.000 wa-brzymie zyski.    gonów miesięcznie, zajęto około 1.700 wagonów mie-

Cena targowa wobec braku produktu poszła

w ciągu roku.

Dużo pisało się o akcyi ratunkowej, o ofiarach, byczu po 14 K, a dla wydzierżawionej przez siebie o prezencie dla producentów, ale z powyższego rafineryi w Limanowej po 15 K za 100 klg. Prze-przedstawienia widać, że producenci wprawdzie ura- ciętna cena za ropę wynosi wobec tego obecnie dla towali byt swój przez powolne uregulowanie ceny producentów czystych po około 26 K za 100 klg. i uchronili się od bankructwa, najlepiej jednak wy- ropy. szła c. k. fabryka olejów mineralnych — no i rafinerye austryackie.

Historya przemysłu naftowego u nas wykazuje, ceny za artykuły potrzebne do wierceń poszły o 800

Produkcya poczęła jednak spadać, spalanie ropy sięcznie, tak że dla rafinerów czystych pozostało do stało się nieekonomicznem i producenci poczęli wstrzy- zakupna zaledwie 1.300 wagonów miesięcznie, podmywać dostawę produktu. Wówczas zamieniono od- czas gdy rafinerzy-producenci mają do dyspozycyi benzyniarnię na rafineryę i dziś c. k. fabryka olei całą swoją ropę niezajętą, w ilości około 4.000 wa-mineralnych jest największą rafineryą w Austryi. gonów miesięcznie. Niesłuszność tej dyspozycyi, we-Zamagazynowane wielkie ilości surowca poszły ogro- die której dostarczenie tańszej ropy dla parstwa ob-mnie wysoko w cenie i gdyby nie to, że moskale, ciąża tylko czystą produkcyę, a nie dotyka rafine-cofając się, część zapasów ropy spalili, zyski byłyby rów-producentów, jest oczywistą i powinna być naj-jeszcze znacznie wyższe. W urzędowo opublikowa- rychlej usuniętą, gdyż ofiary na rzecz państwa po-nym preliminarzu ministerstwa robót publicznych na winny z natury rzeczy obciążyć cały przemysł w je-rok 1916 17 przewidziany jest dochód z powyższej dnakowy sposób, rafineryi rządowej w Drohobyczu na 35 milionów, a znawcy twierdzą, że dojdzie do 50 milionów dalej w górę i osiągnęła 40 K; za ilości zaś zajęte płaci

rząd dla c. k. fabryki olejów mineralnych w Droho-

Jeśli się zważy, że warunki, w których obecnie odbywa się produkcya są nadzwyczaj trudne, że

Władysław Długosz.

procent w górę, że koszt tłokowania maszynowego, t. j. wydobywania ropy w szybach o produkcyi poniżej jednej cysterny dziennie — takich jest blizko 80 procent wszystkich szybów — wynosi około 21 K za 100 klg., to biorąc koszt wiercenia szybu i amor-tyzacyę i ryzyko widać jasno, że powyższa cena 26 K zaledwie może pokryć koszta producenta czystego.

Jakże natomiast przedstawia się rachunek ra-fineryi: przy dzisiejszych cenach ma rafiner za wydobyte produkta ze 100 klg. ropy po obliczeniu 7% ubytku rafineryjnego :

1) 7°/₀ benzyny lekkiej i ciężkiej po 60 kor., kor. 4’20.

2)    33% nafty po kor. 23, kor. 7*59.

3)    5% parafiny po kor. 1*70, kor. 8'50.

4)    13% oleju gazowego po kor. 0‘20, kor. 2‘60.

5)    30% lekkich i ciężkich smarów po kor. 65 do 90 do kor 240 kor. 39.

6)    5% oleju cylindrowego po kor. 2.40, kor, 12.

Razem 97% kor. 73'89.

Jeśli od tej kwoty otrzymanej za produkta przerobione ze 100 klg ropy potrącimy koszta przeróbki i amortyzacyi, które w normalnych czasach obliczano na koron 3, a które w obecnych stosunkach przyjmujemy na kor. 10, pozostaje 63‘89 K, od których należy potrącić koszt ropy, a reszta przedstawia zysk rafinera.

Gdy producenci otrzymują — jak wyżej wykazano — za produkt przeciętnie 26 K, to zysk przemysłu rafineryjnego wynosi 63⁻89 K mniej 26 K, t. j. 37 89, czyli 3.789 K za wagon ropy.

Wartość zatem całej produkcyi ropy w Galicyi wynosi obecnie 80.000 wagonów po 2.600 K, czyli 208,000.000 i tyle prawie wynoszą koszta wydobycia ropy wraz z amortyzacyą i ryzykiem

Czysty zaś zysk austryackiego przemysłu rafineryjnego wynosi przeszło 303,000.000 K rocznie.

Komentarzy dalszych nie potrzeba. Cyfry zbyt dobitnie przemawiają.

W tych warunkach rząd ma zamiar oznaczenia cen maksymalnych na ropę. W czyim one leżeć mogą interesie? Dla nafty obowiązuje cena maksymalna, której rafinerzy nie obniżą i na nią zatem ceny maksymalne za ropę nie wpłyną. Oznaczenie ceny maksymalnej na ropę nie leży więc w interesie ogółu, skoro to na zniżkę ceny nafty na targu wpływu mieć nie może. Nie leży ono dalej w interesie państwa, które — jak zaznaczyłem — pobiera potrzebną dla siebie ropę po nizkiej cenie 14 K, względnie po 15 K za 100 klg., i które zatem na cenach maksymalnych na ropę również nic nie zyska.

Ceny maksymalne mogą więc tylko leżeć w interesie rafinerów, których ogromne zyski przez zniżenie ceny ropy jeszcze się pomnożą. Producent natomiast kalkulując swoje przedsiębiorstwo, nie podejmie nowych wierceń wobec niskiej ceny, nie pokrywającej kosztów wydobywania i ryzyka. Skoro bowiem już obecnie zaledwie znajduje pokrycie kosztów, to przy cenach maksymalnych i rosnących ciągle kosztach wydobywania ropy, pokrycia znaleźć nie może. A przecież najoczywistszym interesem i zadaniem państwa powinno być wzmożenie ruchu wiertniczego, podniesienie upadającej produkcyi tego dla c. k. wojsk i dla ludności niezbędnego cennego produktu, a — co najważniejsze — należy dążyć do rozwinięcia przemysłu kopalnianego na wszelki wypadek także w zachodniej Galicyi. Nie cen maksymalnych trzeba nam, lecz należy otoczyć przemysł naftowy odpowiednią opieką, dać możność odbudowy przez udzielanie zaliczek na poniesione szkody wojenne, udzielić premii wiertniczych, ulg podatkowych i zachęcić w każdy możliwy sposób przedsiębiorców do wiercenia! Wszak ogół cierpi na brak nafty, wszak produkcya 80.000 wagonów ropy nie zatrudnia ani jednej trzeciej części sprawności austryackich rafi-neryi, a przecież produkcyą olejów, smarów, nafty i parafiny musi się obdzielić wszystkie państwa centralne.

Wprawdzie od chwili, w której państwo stało się właścicielem rafineryi, zaistniała sprzeczność między interesem tej rafineryi, a interesami przemysłu wiertniczego, niemniej państwo w interesie armii i ludności stanąć musi na wyższem stanowisku, gdyż należyta opieka produkcyi surowca niezbędnego, jest ważniejszą od zysków rafineryi państwowej.

Cała sprawa krajowego przemysłu ropnego nabiera jednak specyalnego aspektu w chwili, w której stoimy przed zadaniem rozwiązania kwestyi wyodrębnienia Galicyi. Obowiązkiem naszym jest z ołówkiem w ręku liczyć i jeszcze raz liczyć, aby wyodrębnienie dało nam wzmocnienie naszego ekonomicznego bytu. Wszak bogactwo ekonomiczne stanowi podstawę bytu samoistnego! I tu właśnie mamy jeden z przykładów dowodzących, jak niezbędnem i nieodzownem jest, aby kraj sam stanowił o swoich bogactwach przyrody. Galicya mogłaby być krajem najbogatszym w Austryi, bo posiada żyzną rolę, bogate złoża węgla, soli i nafty i ma doskonały ma-teryał ludzki, lecz konieczną jest rzeczą oddanie krajowi możności otoczenia produkcyi na wszystkich powyższych polach należytą pieczą przez przyznanie mu prawa samodzielnego i samoistnego stanowienia o wszystkich skarbach, któremi go przyroda obdarzyła. Bez przyznania tych praw sejmowi i rządowi krajowemu o wyodrębnieniu Galicyi mowy być nie może.

Przegląd ekonomiczny górnictwa.

Napisał

Dr. Maryan Rosenberg.

(Ciąg dalszy).

Górnictwo węglowe Królestwa Polskiego.

spotykamy się już za czasów króla Stanisława Augu-(Dzieje górnictwa węglowego w Królestwie. Reformy księcia sta¹). Król powołuje do Życia komisyę górniczą, złożoną Lubeckiego. Kopalnictwo węgla kamiennego i brunatnego w cy- z 13 komisarzy, którą sustentuje rocznemi subwen-

frach. Uwagi).

Z próbą powołania do życia górnictwa węglo-

.    .    .....    *) Kazimierz S r o k o w s k i i Julian H o f m a n: Przemysł

wegO na Ziemiach dzisiejszego Królestwa Polskiego węglowy w Królestwie Polskiem. Dąbrowa 1910. Str. 1.

w r.

cyami po 48.000 zip., celem umożliwienia jej poszukiwań za złożami kopalnemi.

Na mocy przywileju królewskiego powstaje 1783 Towarzystwo akcyonaryuszy górniczych pod fachową dyrekcyą barona Leopolda Beusta, dyrektora salin saskich i mogunckich. Towarzystwo to przedsiębierze poszukiwania górnicze w okolicy Szczakowej (na północ od dzisiejszych kopalń w Dąbrowie galic. i Jaworznie), bez otwarcia atoli tamże kopalni. W kilka lat później w księstwie siewierskiem, nale-żącem do biskupów krakowskich, znaleziono węgiel kamienny, atoli eksploatacya jego nie przybiera rozmiarów większych.

U schyłku niezawisłości politycznej spotykamy się w r. 1782 z ustanowieniem Komisyi kruszcowej¹), która miała objąć zarząd górnictwa polskiego, admi-nistracyę kopalń rządowych, ułatwianie górnictwa w dobrach prywatnych, przy uszanowaniu atoli zasady przynależności kopalin do własności powierzchni ziemi. Zasada ta staje się bowiem w Polsce jeszcze u schyłku w XVI obowiązującą ogólnie normą-), gdy król Stefan Batory na dniu 8 lutego 1576 stwierdza w pactach conventa: „aby wątpliwość żadna około gruntów szlacheckich nie była, wolne zawżdy ze wszemi pożytkami, którebysiękolwiek na ich grunciech pokazywały, toż y kruszce wszelkie y okna solne zostawać maią, a my i potomkowie nasi przekazywać im nie mamy, czasy wiecznemi, wolnego urzędowania“. Ustawę króla Stefana, względnie jej zasadę o przynależności złoża kopalin do własności ziemskiej, potwierdzają i jego następcy, jak Michał Korybut w r. 1665, Jan Sobieski w r. 1675, August II. w r. 1699, August III. w r. 1736.

Komisya kruszcowa założona u schyłku niezawisłości politycznej, nie mogła z natury rzeczy pozostawić po sobie śladów trwalszych swej działalności. Mimo to, dzięki naturalnemu bogactwu kraju spotykamy się już z zaczątkami polskiego górnictwa węglowego, jakby należało wnosić z opisów współczesnych^.

Panowanie pruskie częściowe w Królestwie Pol-skiem, przyczyniło się do ożywienia węglowego ruchu kopalnego. Podwalinę atoli pod górnictwo węglowe powołana kładzie postanowieniem z 20 lutego 1816 r. do życia Główna Dyrekcyą Górnicza w Kielcach. Celem Głównej Dyrekcyi Górniczej“) było — „nadanie wzrostu górnictwu krajowemu, udoskonalenie sposobów wydobywania minerałów i odkrywania nowych kopalnych bogactw, a nadto w celu zachęcenia przemysłu osób prywatnych do szukania korzyści z górnictwa“. Do tego celu zdąża Główna Dyrekcyą Górnicza przez „szczególny dozór nad wszystkiemi bądź w ziemi, bądź nad ziemią znajdującemi się kruszcami, robotami, budowlami, składami i funduszami górniczemi“. Dyrekcyą Górnicza podlega Wydziałowi Przemysłu i Kunsztów przy Komisyi Rządowej Spraw wewnętrznych, którego (Wydziału Górn.) naczelnik ma rok rocznie objeżdżać i kontrolować

5 Mieczysław K o c z a n o w i c z : Prawo górnicze obowiązujące w Królestwie Polskiem (Warszawa 1896) Str. 83.

²)    Dr. Maryan Rosenberg: Zarys urządzeń prawnych górnictwa w Polsce po koniec XVI wieku. Warszawa 1912. (odbitka z „Przeglądu Historycznego“ t. XIII) Str. 18.

Vol. Leg. II. fol. 900,920. Statut litewski, III. art. 2.

³)    Hipolit Kownacki: O starożytności kopalń sławkowskich. R. 1791.

⁴)    Koczanowicz, str. 84.

⁵)    Henryk Radziszewski: Z działalności Banku Polskiego w latach 1828—1830. („Ekonomista“ warszawski, R. 1910, str. 139—141).

kopalnie i huty. Przy Dyrekcyi Górniczej powstaje w Kielcach Szkoła górnicza.

Na czele Wydziału Przemysłu i Kunsztów stał Stanisław Staszic, na czele zaś Dyrekcyi Górniczej Jan Ul man.

Jako uposażenie otrzymała Główna Dyrekcyą Górnicza dochody w krakowskiem : z dóbr stanowiących niegdyś księstwo Siewierskie, a mianowicie Sławków, Bobrowniki, Sulików i ekonomię Kielecką; w Sandomierskiem : Samsonów, Suchedniów, Bodzentyn i liżę, jakoteż dochody z należących do tychże ekonomii lasów, obejmujących przestrzeń około 200.000 morgów polskich.

Główna Dyrekcyą Górnicza rozpoczyna poszukiwania za kopalinami i kładzie podwaliny pod górnictwo węglowe Królestwa ') jakkolwiek już poprzednie panowanie pruskie nad częścią późniejszego Królestwa Kongresowego prowadzi do założenia kopalni „Reden“ w Dąbrowie i kopalni „Tadeusz“ w Psarach, czynnych do ostatniej doby.

Znaczenie górnictwa dla podniesienia dobrobytu i rozwoju Król. Polsk., umiał ocenić również należycie jego wielki minister skarbu z epoki przedpow-staniowej książę LubeckP). Dzięki zabiegom ks. Lu-beckiego następuje w r. 1825 przydzielenie dyrekcyi górnictwa do ministerstwa skarbu. Już dotychczasowy zwierzchnik górnictwa Staszic w memoryale do Komisyi Rząd. Spr. wewn. z 19 stycznia 1824, domaga się wkładów w górnictwo rządowe w wysokości 8,000.000 złp., od takich inwestycyj czyniąc zawisłą aktywność tychże kopalń. Drogą wskazaną przez Staszica postępuje też Lubecki, w czterech pierwszych latach (1825—1828) inwestując w górnictwo 26 milionów złp. Wedle planu Lubeckiego i w następnych latach miał rząd Król. Polsk. poczynić w górnictwo wkłady, aby wedle obliczeń Lubeckiego górnictwo już po kilku latach przynosiło rocznie milionowe stale się zwiększające dochody. Powstanie listopadowe, a w jego następstwie rządy biurokracyi rosyjskiej przecięły możność rozwoju i plany Lubeckiego w odniesieniu do górnictwa Królestwa.

W zarządzie górnictwa następuje wkrótce zasadnicza zmiana. Zarząd górnictwa rządowego, który pod rządami biurokracyi grozi upadkiem, porucza Rada administracyjna postanowieniem z 4 maja 1833 Bankowi Polskiemu, przy którym obecnie utworzony zostaje Wydział górnictwa“). Bank Polski, ożywiony duchem swego twórcy ks. Lubeckiego czyni szczęśliwe zabiegi celem podniesienia górnictwa węglowego, i już po roku produkcya omal się podwaja, podnosząc się z 38.000 t. (r. 1833) na 66.000 t. (r. 1834), by w r. 1842 wznieść się do 148.000 t. Niestety ukaz z 3. grudnia 1842 odbiera zarząd górnictwem Bankowi Polskiemu a powierza nowo kreowanemu Wydziałowi górnictwa przy Komisyi skarbu. Rozpoczyna się okres upadku. Rząd sprzedaje lub wydzierżawia kopalnie kapitałowi prywatnemu, przeważnie obcemu.

Podczas gdy ze strony rządu widzimy brak poparcia dla górnictwa, wpływają równocześnie czynniki gospodarcze na jego rozwój. W r. 1854 otwartą zostaje pierwsza w Królestwie kolej warszawsko-wie-deńska, która z natury rzeczy oznacza równocześnie i poważnego konsumenta i tańszego przewoźnika węgla. Powstająca sieć kolejowa ułatwia powstanie

*) S r o k o w s k i—H o f m a n. str. 2.

*) Stanisław Smolka: Polityka Lubeckiego przed powstaniem listopadowem. T. I. str. 169 n., t. II. str. 605 n.

:i) Koczanowicz, str. 86.

i rozwój przemysłu fabrycznego, największego od- firm w 92°/₀, jedna mniejsza firma (Schön) w 2% biorcy węglowego a w następstwie przyrodzonego i pozostali drobni wytwórcy w 6% udziale, alianta górnictwa węglowego.    Z wyjątkiem towarzystwa Saturn, którego akcye

Zjawia się atoli groźny przeciwnik: węgiel gór- są w ręku kapitalistów łódzkich i Towarzystwa war-noślązki. Sieć kolejowa ułatwia mu inwazyę. Pewnego szawskiego, którego akcye są w ręku kapitalistów rodzaju automatyczną ochronę wprowadzają opłaty    warszawskich, akcye pozostałych wielkich towarzystw

celne¹) ze względów fiskalnych nałożone na węgiel    są własnością kapitału zagranicznego, przeważnie

górnoślązki. Cło na obcy węgiel nałożone w r. 1869    francuzkiego¹).

w wysokości ¹/₃ kopiejki od puda, podnosi się w roku    Jak zaś znaczne zyski osiąga kapitał inwesto-

1883 do wysokości 1 kopiejki, zaś w r. 1885 do 1 '/»    wany w górnictwie węglowein Królestwa, a więc

kopiejek od puda węgla. Skutkiem ustanowienia, w następstwie jak znaczne zyski uchodzą zagranicę następnie potrojenia ceł od węgla obcego, przywóz jako zysk obcego kapitału, okaże się z zestawienia węgla obcego spada stosunkowo na jedną trzecią część²). z\ sku czystego ), osiągniętego przez następujące towarzystwa w r. 1910 :

Dalszym czynnikiem, który znacznie się przyczynił do rozwoju górnictwa węglowego w Królestwie Polskiem, była reforma ustawodawstwa górniczego.

Ustawa z 28 czerwca 1870 r., wprowadza dla ziem Królestwa Polskiego zasadę woli górniczej, dozwalając poszukiwań górniczych i nabywania własności górniczej w obrębie obcego gruntu, bez potrzeby zaciągania przyzwolenia właściciela powierzchni gruntu.

Własność górniczą, oddzieloną prawnie od własności powierzchni gruntu, nabywa pierwszyodkrywca złoża kopalin, który nabytą własnością górniczą dowolnie już może rozporządzać. Właściciel powierzchni otrzymuje jedynie wynagrodzenie odszkodowawcze.

Ustawa górnicza z r. 1870 wywołała z natury rzeczy żywy ruch poszukiwawczy i znaczne inwe-stycye kapitału, dla którego nowa ustawa górnicza otwierała pole twórczej i wielce rentownej pracy.

Zagłębie Dąbrowskie pokryło się wkrótce nadaniami    Zaznaczyć nadto należy, że suma nagromadzo-

górniczemi. Powstają milionowe towarzystwa górnicze, nych w powyższych towarzystwach, zebranych do-jak w r. 1876 Warszawskie Towarzystwo tychćzas kapitałów amortyzacyjnych, zapasowych

i rezerwowych⁴), wynosiła w r. 1910 kwotę 23,491.821 rubli, t. j. 79‘54% kapitału zakładowego.

Już powyższe cyfry dowodzą jak lukratywnein jest górnictwo węglowe Królestwa i jaki w następstwie oczekuje go rozwój w przyszłości, zwłaszcza, że nie pokrywa ono jeszcze dotąd własnych zapotrzebowań Królestwa.

Obraz rozwoju górnictwa węglowego Królestwa

L. p.

Nazwa

Towarzystwa

Sosnowieckie Saturn . . Grodzieckie Fr. Włoskie Fr. Rosyjskie Warszawskie Czeladzkie . Flora . . .

Kapitał akcyjny j w rublach:

9,750.000

5,000.900

2,625.000

2,250.000

2,250.000

1,500.000

1,202.500

1,072.500

Zysk czysty

w rublach

1,572.927! 16,13 1,498.059 29,96 1,402.283 53,42 953.436 42,37 405.607 18,02 748.684 24,95 965.830 26,77 180.046¹ 17,15

Razem . . . ' 25,650.000! 7,726.872[ 26,16

górnicze z kapitałem akcyjnym 1,500.000 rubli, w r. 1879 Towarzystwo Francusk o-W ł o s k i e z kapitałem akcyjnym 2,200.000 rubli, w r. 1879 Towarzystwo Czeladź z kapitałem akcyjnym 1,110.000 rubli;i). Górnictwo wchodzi na tory nowoczesnego kopalnictwa o zakroju kapitalistycznym.

Stroną ujemną tego rozwoju, jest jednak, że nowy, zwycięzki w górnictwie węglowem Królestwa kapitał jest obcym. Kapitał rodzimy nie umie, czy też niechce daje następująca tabela, obejmująca dwudziestoletni wypełnić swego przeznaczenia i unika tak korzyst- czasokres normalnego rozwoju w latach 1890    1909⁴).

nej lokaty.    (Patrz tablica I).

Skutki i przewrót w produkcyi, jakie nastąpiły    W przeciągu dwudziestu lat podnosi się łączna

z powodu wyjścia ustawy z r. 1870, okażą się naj- produkcya Królestwa prawie 2 % razy, zaś ilość za-lepiej z porównania łącznej produkcyi węglowej w roku trudnionych robotników z 9693 wzrasta do pokaźnej

sumy 23.119 pracowników. Techniczna strona górnictwa podnosi się znacznie, skoro maszynowa obsługa kopalń powiększa się omal w czwórnasób a mianowicie z 10.567 koni parowych w r. 1890 na 40.322 koni par. w r. 1909. Jedynie przeciętna wy-datność robotnika się nie zwiększa, wykazując przeciętnie około 250 tonn na rok i robotnika, a więc o wiele niżej niż w r. 1898, który rejestruje przeciętną wydatność w pokaźnej cyfrze 311 tonn rocznie.

W następnem najbliższem trzechleciu, tj. w latach 1910—1912, przedstawia sięukształtowanie stosunków w górnictwie węglowem Królestwa⁰) następująco : patrz Tablica II.

wyjścia nowej ustawy i w następnych dziesięcioleciach: W powyższej produkcyi partycypuje: 9 wielkich

Rok

1870

1880

1890

1900

1910

Łączna produkcya

*) Caspari: str. 78.

*) W stosunku do 100% wytwórczości krajowej przywieziono węgla obcego :

w r. 1869 ......

w r. 1883 ......

w r. 1885 ......

³)    Koczanowicz, str. 90 142.

⁴)    Caspari, str. 79.

58%

32%

19%

’) Srokowski — Hofman, str. 8.

²)    C a s p ar i, str. 132.

³)    Caspari, str. 134.

⁴)    Tabelę powyższą opracowano na podstawie dat statystycznych opublikowanych w cyt. rozprawie K. Srokowskiego i J. Hofmana.

⁵)    Tabele następne opracowane na podstawie dat statystycznych opublikowanych w rocznikach „Przeglądu górniczo-hutniczego“.

1911—1912—1913

Tablica I.

Łączna

Rok : produkcya w tonnach:

Ilość zatrudnionych robotników :

Maszynowa obsługa kopalń w

Przeciętna wydatność robotnika .    .    ,

w tonnach:¹) komach pa-rowych :

Stosunek procentowy wytwórczości węgla krajowego do przywozu z zagranicy :

węgla kra- I węgla zagra-jowego °/₉ ! nicznego °/₀

1890    5,470.670

2,603.840

1892    2,860.000

1893    3,169.820

1894    3,355.875

1895    3,684.671

1896    3,666.311

1897    3,767.598

1898    4,092.914

1899    3,975.213

1900    4,109.017

1901    ' 4,244.505

1902    4,321.865

1903    4,838.785

1904    4,705.565

1905    3,588.234

1906    4,635.357

1907    5,411.162

1908    5,643.676

1909    5,697.133

1891

9.693

11.449

11.302

13.467

12.920

13.162

13.452

13.223

13.126

13.871

15.769

16.968

17.148

18.074

18.388

15.205

18.706

21.044

22.814

23.119

te te te te te te te te oo te 10 te te te te te

Ol lO

o x co

ot te «o

258

Ol Ol

10.567

10.981

16.143

15.706

16.386

17.967

19.877

19.877

20.438

20.262

23.064

24.024

27.046

28.927

31.119

34.628

33.979

36.178

39,007

40.322

OO^t(5M^OCOCO>.fl>0005^QO©C5 05 05 C5 -05 05 .05 05 00 00 'GO -x 05 05 !>. 00 CO 00 00

O.tO«? <^C-tO t— CO .O t> !> o cooo

tH t—! —J ^ rH t—- r-H (5^1 I

be as

Z powyższego zestawienia okazuje się wzrost produkcyi po upływie dwu lat o dalszych 17¹ o, przy-czem atoli należy podnieść, że lwia część przyrostu produkcyi przypada na firmy kopalniane o milionowym kapitale zakładowym, co wskazuje na zasadę przewodnią, że w górnictwie węglowem można uzyskać znaczne rezultaty jedynie przez zrzeszenie wielkiego kapitału. Tworzenie spółek o małym kapitale uniemożliwia czynienie znaczniejszych inwestycyj i dotrzymywanie kroku znacznemu postępowi techniki, w następstwie czego kapitał i siła robocza mniejszymi wykażą się rezultatami.

W powyższym czasokresie (1910—1912) zbiorowa liczba szybów a to wyciągowych, wodociągowych i służących do wszelkich celów kopalnianych, waha się między 120 a 133, z czego na same szyby wyciągowe przypada w r. 1910: 64, w r. 1911: 53 zaś w r. 1912: 51 szybów. Mimo znacznego zwiększenia się produkcyi widzimy w latach 1910—1912 zmniejszenie się szybów wyciągowych o 20%, co oznacza scentralizowanie sposobu produkcyi, a w następstwie znaczny postęp przez możliwe oszczędzenie siły i materyału.

Stosunek zajętych w powyższym czasie w kopalnictwie węgla kamiennego, robotników, maszyn i koni przedstawia się następująco: p. Tabl. III.

Zestawienie powyższe dowodzi, że mimo znacznego wzrostu produkcyi liczba robotników nietylko się nie zwiększa, lecz nawet nieco się zmniejsza. Zwiększa się natomiast znacznie wydajność siły roboczej, gdyż z 2.326 cetn. metr. w r. 1910 na 2.758 cetn. metr. w r. 1912. Wytłómaczenie tego zjawiska znajdziemy zarówno w zmożonej pracy, zwiększonej ilości dniówek, jak i w znacznie zwiększonej obsłudze maszynowej kopalń. Podczas gdy bowiem kopalniane maszyny parowe rozporządzają w r. 1910 siłą 21.944 koni parowych, suma sił koni parowych podnosi się w r. 1912 na 33.433 koni par. Przeciętny zarobek dzienny robotników zwiększa się, jakkolwiek nieznacznie, suma ogólna zarobków robotniczych osiąga zaś imponującą cyfrę przeszło dziewięciu i ćwierć milionów rubli.

Stosunki w kopalnictwie węgla brunatnego w latach 1910—1912 przedstawia tablica IV.

Tablica powyższa okazuje, że kopalnictwo węgla brunatnego w stosunku do kopalnictwa węgla kamiennego odgrywa rolę nieznaczną, gdyż produkcya łączna węgla brunatnego stanowi zaledwie czterdziestą drugą część łącznej produkcyi węgla kamiennego. I w tych szczupłych ramach kopalnictwo węgla brunatnego rozwija się przeważnie kapitałem obcym, skoro się zważy, że sama kopalnia „Katarzyna“ której urobek stanowi połowę łącznej produkcyi, należy do Towarzystwa Poręba, założonego kapitałem obcokrajowym.

Mimo nieznacznej produkcyi zbiorowej, wykazuje kopalnictwo węgla brunatnego niestosunkową ilość szybów, gdyż szybów wyciągowych, wodociągowych i służących do wszelakich celów kopalnianych:    w r. 1910 . . .56 szybów,

„ „ 1911 ... 55    „

„ „ 1912 ... 46

Świadczy to o rozdrobnieniu kopalnictwa, braku centralizacyi technicznej, jakkolwiek z porównania cyfr za lata 1910 1912, okazuje się pewnego rodzaju postęp na lepsze.

Stosunek zajętych w powyższym czasie w kopalnictwie węgla brunatnego, robotników, maszyn i koni przedstawia tablica V.

Przy porównaniu powyższej tablicy z odnośną

Tablica II.

A) Kopalnie węgla kamiennego.

Liczba bież.

Produkcya kopalni w latach:

Nazwa kopalni:

Właściciel lub dzierżawca kopalni :

1910

1911

1912

w cetnarach metrycznych:

CO lO .ÎO t> OO Ci O S^I CO lO o —¹ —'    --‘ — --    ¹ S'l 8^ Ul (N Ul

Saturn......

Kazimierz.....

Paryż-Koszelew . . Hr. Renard . . . .

Milowice.....

Czeladź .....

Grodziec II.....

Niwka......

Flora .......

Mortimer.....

Reden ......

Klimontów . . . .

Antoni......

Grodziec I.....

Flötz Rudolf Andrzej III.

II. .

Jakób II. Tadeusz II. . . Stanisław . . . Feliks . . Alwina . . . . Franciszek . . Floryan . . . . Wańczyków . . Ameryka . . .

è Sr* WMWWMMMW t-S l>S L-O ' O CC **01 Çji ^ CO LS ^ CD OC

Alma.........

Mikołaj ........

Helena........

Dębowa Góra.....

Andrzej I........

Matylda (Pokł. Ignacy) .

Tadeusz I.......

Jakób I........

Jadwiga .......

Staszic........

Jan .........

Jarosław.......

Wiktor II........

Zdzisław.......

Tow. Saturn .....

„ Warszawskie . . . „ Francusko-Włoskie „ Hr. Renard . . . „ Sosnowieckie . . . „ Czeladzkie . .

„ Grodzieckie . . . „ Sosnowieckie . . .

„ Flora......

„ Sosnowieckie . . . „ Franc.-Rosyjskie „ Sosnowieckie . . . Dz. Schön i Lamprecht St. Ciechanowski . . . Dzierż. W. Kondaki . .

„ J. Wrzosek . . Tow. Hr. Renard .... „ Warszawskie . . . ., Franc.-Rosyjskie . Dzierż. St. Hilczyński . . Tow. Warszawskie . . . Dzierż. J. Rydzewski . .

Tow. Flora......

Dzierż. M. Karpus . . . „ A. Zieliński . . „ F. Błeszyński, Kwiecień i W. Lesiecki . .

Tow. Alma......

Dzierż. L. i W. Tartakowie „ M. Żołędziowski . „ L. Hadży-Met . .

„ J. Wrzosek . . .

„ P. Woyde ....

„ M. Wieczorkiewicz „ K. Płodowski . .

„ St. Modzelewski . Tow. Franc.-Rosyjskie . Spadk. hr. Walewskiego Dzierż. J. Rydzewski . .

„ E. Bezler ....

„ J. Karniewski i Z. Rudolf.......

6,660.797 5,875.500 5,404.373 5,331.837 5,277.096 . .    4,933.384

4,807.660 4,479.465 2,652.746 2,200.467 1,948.132 1,328.185 1,154.648 522.469 428.345 322.042 318.108 305.100 183.253 118.150 100.700 83.252 71.843 64.946 50.730

7,021.987 6,800.871 *) 5,607.495 5,898.773 5,669.263 5,131.306 5,145.659 4,373.829 2,854.710 2,151.007 2,103.290 1,577.955 971.583 571.246 299.023 466.834 435.549

7,596.974

7,612.400

6,237.519

6,351.835

6,153.897

5,592.386

5,574.009

4,450.452

3,588.986

2,091.049

2,359.372

1,691.035

949.047

604.311

315.060

574.457

423.963

29.379 19.938 7.296 4.675 3.111

*)

*)

100.885

152.231

48.238    !

64.682 51.712 43.378

23.533

205.928

11.300

20.388

47.864

996

23.247

58.734

31.813

96.238

36.001

422.642

30.010

81.136

55.499

Łączna produkcya węgla kamiennego

54,687.627    57,699.284    63,154.303

*) Łączna produkcya kopalń „Kazimierz“ i „Jakob II.“ wykazana za r. 1911 i 1912 przy kopalni „Kazimierz“.

Tablica III.

Rok:

Liczba

zatrudnionych robotników (obliczona teoretycznie) :

Liczba ogólna odrobionych dniówek:

Suma ogólna zarobków robotniczych w rublach:

Przeciętny zarobek dzienny robotnika w rublach:

Roczna wydajność robotn. w cetn. metr.:

Liczba

zajętych koni:

Liczba zajętych maszyn parowych o sile koni parów.:

1910    23.516    6,489.769    8,575.849

1911    22.271    6,387.462    8,745.321

1912    22.897    6,713.920    |    9,252.233

1*32

1*37

1-38

2.326    1.129

2.591    1.087

2.758

21.944

30.240

969    33.433

¹

) Przy przeciętnej wydatności robotnika, wzięto za podstawę obliczenia robotnika, który wszystkie dni robocze w roku wypełnił pracą. W praktyce atoli prawie u każdego robotnika zachodzi jeszcze szereg dni roboczych pracą niewypełnionych.

B) Kopalnie węgla brunatnego.

Tablica IV.

Liczba bież.

Produkcya kopalni w latach:

Nazwa kopalni:

Właściciel lub dzierżawca kopalni:

1910

1911

1912

w cetnarach metrycznych:

i«

Katarzyna . . Helena II. . . .

CO to zo 00

Nierada Teodor . . Elka . . . Kamilla . . Kazimierz II. Ludwika

. . Tow. Poręba.....

„ Sosnowieckich fabryk rur i żelaza . . Piotr Strzeszewski . . .

H. Berndt.......

K. Modzelewski . . . .

! F. Morkis.......

J. Delikatny......

J. Meyerhold.....

568.063

335.973

182.581

38.052

30.303

8.592

3.250

616.901

770.507

238.691

393.191

20.632

50.325

64.378

226.959

361.294

58.149

105.840

Łączna produkcya węgla brunatnego:

1,166.804    1,384.118    1,522.749

Tablica V.

Rok:

Liczba

zatrudnionych robotników :

Liczba ogólna odrobionych dniówek:

Suma ogólna zarobków robotniczych w rublach:

Przeciętny zarobek dzienny robotnika w rublach:

Roczna wydajność robotnika w rublach:

Liczba

zajętych koni:

Liczba zajętych maszyn parowych o sile koni parów.*)

1910

453

51.308    115.601

0-99

2.576    13

130

1911

536

60.266    138.627

0-99

2.582    12

126

1912

508

58.093    157.944

1-07

2-998    8

125

*) Znajdują zastosowanie jedynie w szybach wodocią-gowych.

Na nowy Rząd Narodowy spada też obowiązek

tablicą dla kopalnictwa węgla kamiennego, narzuca Należy również uniemożliwić unieruchomienie ca-się wprost w oczy, że mimo nizkiego stanu techni- łych kompleksów pól węglowych zajętych zgłoszo-cznego, który prócz rozdrobnienia szybów, okazuje nemi wyłącznościami górniczemi (t. zw. Feldsperre) się nadto w nieznacznem stosowaniu maszyn paro- przez wydanie przepisów nakazujących odbudowę wych i to jedynie przy szybach wodociągowych, zajętych pól węglowych, pod rygorem kadukowania przeciętna wydajność gorzej opłacanego robotnika wyłączności górniczych przez Skarb Państwa. Naj-jest o wiele znaczniejszą, aniżeli w kopalnictwie ważniejszym atoli postulatem jest wyrugowanie węgla brunatnego. Należy zatem przyjąć w konse- obcego kapitału, który od rządu rosyjskiego zakupił kwencyi, że złoża węgla brunatnego są stosunkowo lub zadzierżawił na długi przeciąg lat dawne kopal-bogatsze i że kopalnictwo to przy inwestycyi wiel- nie skarbowe. Wykupno tych kopalń w drodze usta-kiego kapitału weszłoby na tory właściwego rozwoju, wodawczej, będzie pierwszym obowiązkiem nowego W zestawieniu powyższych uwag możemy przy- Rządu Narodowego, jąć, że kopalnictwo węglowe Królestwa opanowane dotąd przeważnie przez kapitał obcy a nie popierane umożliwienia dalszego rozwoju górnictwa węglowego należycie przez zaborczy rząd rosyjski, z chwilą fa- przez stworzenie gęstej sieci komunikacyjnej, której ktycznej niezawisłości państwowej Królestwa Pol- dotąd brak w Królestwie Polskiem. W tej mierze skiego wejdzie w stadyum rozwoju i rozkwitu, o ile ubiegłe dzieje udzielą najlepszego wskaźnika, w pro-rząd narodowy i społeczeństwo będą należycie świa- jekcie ks. Lubeckiego budowy kanału augusto-domymi tego, jak potężny czynnik w sumie bogactwa wskiego,¹) który miał łączyć Wisłę z Niemnem, narodowego reprezentuje górnictwo. Dotychczasowe Dźwiną i morzem bałtyckiem i uniezależnić prze-doświadczenie nakazuje atoli zatrzymanie systemu mysł i handel Polski i Litwy od dyktatury tranzytu ceł opiekuńczych i to w zmożonej mierze, celem pruskiego.

uniemożliwienia względnie conajmniej znacznego    Rzuciliśmy tylko myśli, ich rozwinięcie i wy-

J) S m o 1 k a, t. I, str. 360, t. II, str. 403.

(Ciąg dalszy nastąpi).

utrudnienia importu węgla górno-ślązkiego i donie- konanie będzie chwalebnem zadaniem mężów stanu ckiego. Cła powinne atoli być pozbawione chara- powołanego do nowego życia Królestwa, kteru fiskalnego i w następstwie należy dochody z ceł węglowych obracać jedynie na próbne wiercenia, celem odkrywania nowych złoży węglowych.

W sprawie różdżki czarodziejskiej.

L. p. Ł. 1/16.

„Mundus vult decipi“...

Przed kilku laty wpadła mi przypadkowo w ręce w jednym z angielskich Magazine’ôw krótka nowelka podtytułem „Themagneticlady“ (Magnetyczna dama). Nazwiska autora nie pamiętam, lecz treść utkwiła mi w pamięci. Zawodowy i dyplomowany lekarz opowiada tam, że gdzieś na przedmieściu widział budę jarmarczną, przed którą na podwyższonej estradzie siedziała młoda kobieta w szerokiej szacie z zain-kniętemi oczyma nieruchomo przed stolikiem. Na głowie miała rodzaj czapki ze słuchawkami telefonu przy uszach, w ręku zaś ołówek, którym napozór bezwiednie pisała na przedkładanych jej kartkach papieru. Obok niej stał fantastycznie ubrany „dyrektor“ przedsiębiorstwa, który głośno zapraszał chorych do poddania się magnetycznemu leczeniu. Warunki były bardzo proste: Za pięciominutową konsultacyę płaciło się z góry szylinga, poczem należało do obok stojącego aparatu telefonicznego krótko powiedzieć swe dolegliwości i symptoma, na co po chwili dama wypisywała odpowiednią djagnozę i radę. Kto złożył wyższą należytość (4 czy 5 szylingów), otrzymywał tak samo kartkę, a nadto miał się zgłosić po kilku godzinach po gotowe lekarstwo z przepisem użycia. Proceder ten zaintrygował opisującego ten epizod lekarza ; postanowił przeto zbadać go dokładnie. Stwierdził on najpierw, że rady i przepisy udzielane zgłaszającym się odpowiadały w ogóle metodom nauki lekarskiej, musiały więc pochodzić od zawodowca. Wyczekawszy następnie do wieczora, gdy minęła godzina bardzo zresztą licznych konsultacji, i gdy budę zamknięto, przychwycił wychodzącego stamtąd chyłkiem człowieka, w którym z niemałem zdziwieniem poznał swego dawnego kolegę doktora medycyny. Przycisnąwszy go do muru, wydobył z niego tajemnicę owego przedsiębiorstwa : owa magnetyczna dama była jego żoną. On sam ukryty za nią wysłuchiwał, co pacjenci mówili do telefonu, a potem żonie dyktował djagnozy i recepty. Cała fantastyczność urządzenia była tylko wabikiem łatwowiernych i dobrze się opłacała. Gdy mu kolega zarzucił szarlataństwo, a nawet zagroził doniesieniem do władz, tamten odrzekł z rezygnacją, że przyjmie chętnie wszelki wyrok, lecz prosił kolegę, ażeby się zastanowił przed krokiem stanowczym, czy przez zniszczenie jego egzystencji odda trwałą przysługę społeczeństwu i czy oduczy tłum od poszukiwania właśnie w takiej formie porady lekarskiej. Opowiadający kończy uwagą, że istotnie zastanowił się i — pozostawił kolegę w spokoju.

Któż nie zna ciągłej i przeważnie bezskutecznej walki fakultetów z szarlataństwem i fantastyczną reklamą na polu medycyny? Żadne kary ani zakazy nie zdołają wykorzenić u publiczności wiary we współudział czynników nadnaturalnych, fantastycznych, często zupełnie niedorzecznych w skutecznem leczeniu chorób. I rzeczywiście przyznać należy, że stosunkowo najmniej szkody wyrządzą odpowiednio wyuczeni i przygotowani zawodowcy, gdy w praktyce swej posługują się pewnym aparatem fantastycznym w celu reklamy i ściągania sobie dobrze płacącej klienteli. Medycyna ma jednak przynajmniej tę sa-tysfakcyę, że władze współdziałają z nią w walce ze zbyt jaskrawem szarlataństwem, karząc i przymyka

jąc od czasu do czasu zanadto hałaśliwych, niesumiennych i szkodliwych oszustów i nieuków.

Nie jest jednak medycyna osamotnioną w dziedzinie takich objawów.

Zwłaszcza niektóre gałęzie nauk, które wymagają bardzo długich, rozlicznych i niezmiernie trudnych studjów przygotowawczych, a które uzyskanymi przez się wynikami teoretycznymi przyczyniać się mogą skutecznie do rozwiązywania zadań ważnych w życiu praktycznem, a głównie pod względem ekonomicznym nastręczają w tym kierunku często sposobności.

Niezrównanego pola do popisu dostarcza tu geologja, której zdobycze ściśle naukowe w tak wybitnej mierze wyświetlają warunki występowania i eksploatowania substancji pożytecznych i bogactw mineralnych takich, jak woda, rudy, metale, węgle, nafta, gazy ziemne i t. p.

Gdy jednak geologja jest nauką niezmiernie rozległą i trudną i dla niewielu tylko głów dostępną i gdy wskutek tego geologów wytrawnych i do rozwiązywania takich zadań praktycznych odpowiednio przygotowanych i doświadczonych jest stosunkowo nie wielu, to nic dziwnego, że różne mniej do tego powołane i uzdolnione indywidua poszukują środków i metod łatwiejszych, któreby im pozwoliły przepłynąć przez braki przygotowania naukowego, a jednak zjednały liczną wierzącą i dobrze płacącą klientelę.

I dziwną jest rzeczą, że np. dla ocenienia i obliczenia wytrzymałości mającej się wznosić konstruk-cyi żelaznej lub betonowej powoła się bezwarunkowo tylko odpowiednio kwalifikowanego inżyniera, gdy równocześnie dla ocenienia szans eksploatacji węgla lub nafty nawet władze (!) polecają i powołują znachorów zamiast jedynie w tych sprawach kompetentnych geologów!

Oto mamy przed sobą następujące pismo urzę

dowe :

„C. k. Namiestnictwo,

Centrala krajowa dla gospodarczej odbudowy Galicyi. Sekcja dla przemysłu, handlu i rękodzieł

Kraków, dnia 20 listopada 1916. OKÓLNIK

do Panów c. k. Starostów, Kierowników Ekspozytur budowlanych c. k. Namiestnictwa i c. k. Komendantów Komend rejonowych.

Niniejszem zawiadamia się o zaangażowaniu dr. Kazimierza Pragłowskiego, jako specjalisty do wyszukiwania nowych terenów nafty, węgla i innych minerałów, jakoteż źródeł wody za pomocą najnowszych metod z dziedziny tak zwanej nauki o różdżce (Rutenlehre)

Szczegóły o tych metodach można powziąć z załączonego objaśnienia.

O ile niektóre miejscowości w tamtejszym okręgu potrzebują nowych źródeł wody lub o ile przypuszcza się możliwość znajdowania się pokładów nafty, węgla, kali, ołowiu etc. w danej okolicy, należy zdać tu szczegółowo sprawę.

Z Sekcji III. c. k. Namiestnictwa C. O. G.

Kierownik Sekcji: Battaglia w. r.

Czasopismo górniczo-hutnicze

Z dołączonego zaś i w dokumencie powyższym

u pewnych czułych na to osobników, wtedy problem

O ileby się udało stwierdzić niewątpliwie, że cytowanego objaśnienia podpisanego przez wspomnia- pewne substancje mineralne istotnie mogą na znanego dra K. Pragłowskiego, przytoczę tylko jeden czniejszą odległość i w pewnych kierunkach wywie-ustęp, jako niezmiernie charakterystyczny dla nau- rać pewien wpływ na skurcze nerwowo-mięśniowe kowej kompetencji autora, a mianowicie:

Różdżkarze i dyletanci naukowi twierdzą, że

„Równie ważne jest znaczenie różdżki dla prze- różdżki miałby rzeczywistą podstawę do poważnego mysłu naftowego, węglowego i wogóle górnictwa, traktowania i do odpowiedniego dalszego rozwoju. Przyszłość produkcji galicyjskiej jest zależną prze-dewszystkiem od poszukiwania nowych terenów. O ile takie podstawy istnieją; chwytają się oni rozmaitych dotychczas wiercono na podstawie przypuszczeń geo- objawów, wykrytych przez fizykę nowoczesną, sza-logicznych lub kopano w jakiemkołwiekbądź miejscu fując obficie wyrazami w tej nauce używanymi, nie-w nadzieji szczęśliwego przypadku, to temu nauka stety bez należytego i krytycznego rozumienia ich o różdżce przeciwstawia pewną metodę, zdolną okre- treści i istoty. A więc mówi się o magnetyzmie i ele-ślić miejsce, wielkość, jakoteż głębokość odpowied- ktryczności, o emanacjach, o radioaktywności, o pro-nich pokładów“.    mieniowaniu, o polaryzacji itd.

A więc żyjemy pod znakiem wydobytej z za-    Zobaczmy jednak, jak ta sprawa wygląda w świe-

bytków średniowiecznych różdżki czarodziejskiej! tle krytyki naukowej.

II. Cóż to jest ta głośna dziś różdżka czarodziejska?    Znanem jest od dawna odziały wanie żelaza me-

Najczęściej była to gałązka wierzbowa, leszczy- talicznego i niektórych rud na magnes. Na tej pod-nowa, lub inna, rozdwojona widełkowato, zrywana stawie skonstruowano też odpowiednie przyrządy, z zachowaniem pewnego ceremoniału. Obecnie zdaje które pozwalają na wykrywanie oraz oznaczanie się, że różdżkarze zarzucili ów ceremoniał, a nadto położenia i rozciągłości poszukiwanych minerałów zastąpiono drzewo metalem, głównie drutem stało- w pewnych granicach odległości. Przyrządy takie jed-wym, wygiętym również widełkowato. Jeden nawet nak reagują zarówno na pokłady naturalne pod ziemią, z adeptów „Bohringenieur H. Kleiner“ w Heldrungen iak 1 na nagromadzenia tych samych substancji w skła-w Turyngji, autor broszury p. t. „Wünschelruten- dach, konstrukcjach itp.

technik, der neue Beruf“ (Leipzig 1915), anonsuje na    Wszelkie promieniowania, polegające na rozcho-

okładce: „Lieferung von Normal-Wünschelruten aus dzeniu się fal wywołanych przez ruchy najdrobniej-Gusstahldraht Preis Mark 1*50“.    szych cząstek materji, a więc promienie światła, ciepła,

Widełki takie trzyma się poziomo obu rękami promienie X, promienie radium itd., rozchodzą się za oba ramiona i obchodzi się daną okolicę. Gdy ba- we wszystkich kierunkach od swego źródła i ulegają dacz taki znajdzie się nad miejscem, w którem w pew- zboczeniom lub zatrzymaniom tylko zależnie od zdolnej głębokości pod powierzchnią znajduje się woda, 110Ści ich przewodnictwa w rozmaitych środkach, jak nafta, ruda, węgiel itp., wtedy różdżka wychyla się w powietrzu, wodzie, metalach, ziemi, skałach itp. w dół lub w górę od poziomu, a nawet wykonywa Przytem woda np. i para wodna, a więc i wilgotne czasem z pewną siłą jeden lub kilka obrotów. Z ro- powietrze jest dobrym przewodnikiem ciepła i elek-dzaju i stopnia tego ' wychylania usiłują następnie tryczności, gdy tymczasem nafta należy do najgor-'określić jakość, głębokość i ilość poszukiwanej i ukry- szych przewodników, a nadto nie okazuje ani śladu tej substancji. Że podstawy i metody tych rzekomych radioaktywności. Intenzywność promieniowania maleje obliczań muszą być jeszcze bardzo niepewne, na to bardzo szybko w miarę zwiększania się odległości dowodem będzie między innymi i ten fakt, że wspo- od źródła, skąd wynika konieczność dość ciasnych mniany już p. H. Kleiner kończy bardzo bałamutny granic jego dostrzegalności czy to bezpośrednio, czy

ustęp o tych obliczeniach zdaniem następującem :

„Selbsverständlich kann ich meine Zahlen und Berechnungsmethoden der allgemeinen Oeffentlichkeit przedewszystkiem np. pary wodnej, czyli wilgoci, nicht preisgeben. Den Schlüssel zu meinem System gazów naftowych, bezwodnika węglowego, dalej wpły-überlasse ich Reflektanten gegen besondere Verein- wy zmian stanu barometrycznego i elektrycznego barung“ (str. 34).    atmosfery na niektóre osoby dochodzą do bardzo roz-

I cóżby sądzono o „naukowości“ np. astronoma, maitego i często nawet znacznego stopnia intenzyw-któryby odkrył nową gwiazdę i oznaczył jej odle- ności. Jeżeli zdołano wychować rasy psów do wy-głość od słońca wedle nowej przez siebie odkrytej szukania zwierzyny, zgubionych przedmiotów, zbrod-metody, lecz do opublikowanego rezultatu dodał niarzy itp., dalej nauczono świnie wywąchywania uwagę, że metody swej nie zdradzi, chyba za osob- trufli pod ziemią, to nie można zaprzeczyć możności nem porozumieniem ? !

Wszyscy badacze, którzy dotąd zajmowali się nalonych i usubtelnionych zmysłów węchu, słuchu problemem różdżki czarodziejskiej, a nawet sami i czucia wogóle, ażeby oni mogli wyczuwać pewne ob-„różdżkarze“ zgadzają się w twierdzeniu, że ruchy jawy naturalne, niedostrzegalne dla innych.

Że niektórzy ludzie, zwłaszcza reumatycy są

też zapomocą czułych nawet przyrządów.

Działania fizjologiczne różnych emanacji, a więc

wyrobienia także u niektórych ludzi tak wydosko-

wykonywane przez różdżkę nie od niej samej wychodzą, lecz są tylko widocznym objawem pewnych niezmiernie czuli na pewien nadmiar wilgęci w at-drgań czy skurczów nerwowych i mięśniowych, wy- mosferze, jest rzeczą dostatecznie znaną. Że przeto stępujących w pewnych okolicznościach u osób, po- wyczuwanie obecności wody w pobliżu może spowo-sługujących się różdżką. Przyrząd ten jest przeto dować pewne odruchy czułego na wilgoć różdżkarza, tylko niejako widoczną wskazówką tych ruchów, po- tego z góry zaprzeczyć nie można. Nie ulega jednak dobnie, jak np. wskazówka aneroidu lub termografu wątpliwości, że w takim razie każda woda, dobra wykazuje lub rejestruje w sposób widoczny niezna- czy zła, podziemna czy odkryta, płynąca czy stojąca, czne zmiany objętości puszki lub pręta metalowego, w zbiorniku naturalnym czy sztucznym, musi reago-spowodowane zmianami ciśnienia powietrza lub tern- wać jeonakowo. Tymczasem różdżkarze twierdzą, że peratury.    odczuwają tylko płynące wody podziemne w kanałach

naturalnych, i to tylko wody dobre do picia. Rzeki, (Wünschelrute). Berlin u. Wien 1916 . Wystarczy stawy, stojące wody podziemne, oraz wody płynące przeczytać tę książkę, ażeby się przekonać, że jest w wodociągach sztucznych, podobno najczęściej na to zbiór mętnej i pogmatwanej frazeologji bez śladu takich adeptów nie oddziaływają.    charakteru naukowego, a przeto gadanina bez wartości.

Tu jednak okazują się pewne braki w „nauko- Czytelnika przyzwyczajonego do wywodów ścisłych wości“ różdżkarzy. Oto jeden z najpoważniejszych i logicznie uzasadnionych prof. Benedikt nie przekona współczesnych geologów, profesor Albert Heim w Zu- o słuszności swych bałamutnych i po części mistycz-rychu, którego różdżkarze skwapliwie cytują na po- nych poglądów. Podobnie ujemnie ocenia tę poronioną parcie swoich wywodów, opowiada epizod następujący publikację prof. Benedikta nawet tak wybitny przed-(wedle książki : Die Wünschelrute. Von Dr. Friedrich stawiciel obozu różdżkarzy, jak cytowany już po-Behme. I. Teil. 3. Bufl. Hannover 1916. Str. 22): przednio dr. Fr. Behme (Die Wünschelrute, 3. Teil Pewna gmina w Szwajcaryji chciała uzyskać wodę Hannover 1916, str. 18.).

źródlaną w obrębie swych rozległych lesistych grun-    Należy się jeszcze rozprawić z pewnymi wojo-

tów górskich. Prof. Heim zbadał szczegółowo cały wniczymi a niedouczonymi trybunami opinii publicz-ten obszar i orzekł wreszcie na tej podstawie, że tam nej, którzy przyzwyczajeni do bierności i bezkrytycz-możliwość odkrycia obfitszej wody źródlanej jest zu- ności ogółu szermują z rzadką pewnością siebie popełnię wykluczoną i wszelkie dalsze poszukiwania bieżnie połapanemi pojęciami w prasie codziennej będą bezskuteczne. Tymczasem gmina postanowiła pozwalając sobie nieraz na zbyt śmiałe ataki skiero-sprowadzić jeszcze różdżkarzy i zasięgnąć ich rady, — wane przeciw „nauce oficjalnej“, „starszym uczonym“, co też uczyniono. Heim, który towarzyszył tym po- „specjalistom i rutynistom“ itp.

szukiwaniom, a nawet usiłował jednego z tych różdż-    Gdy grono profesorów Uniwersytetu krakow-

karzy (było ich kilku) w błąd wprowadzić, przekonał skiego ogłosiło pod datą 12. grudnia 1916 protest prze-się jednak, że wszyscy oni niezależnie od siebie upór- ciw urzędowemu poleceniu i reklamowaniu „różdżki czywie zatrzymywali się w jednym miejscu i prze- czarodziejskiej“ ze strony „Centrali krajowej dla go-powiadali na podstawie ruchów różdżki, że tam spodarczej odbudowy Galicji“, niektóre dzienniki w głębokości około 4 metrów znajdzie się obfita woda dopuściły do głosu elukubracje polemizujące z tern źródlana. Gdy w miejscu tern zaczęto kopać, natra- oświadczeniem profesorów, a pochodzące z sfery fiono w tejże głębokości rzeczywiście na szczelinę poprzednio scharakteryzowanej.

w piaskowcu, z której zaczęła wypływać znaczna ilość    Wprawdzie nauka prawdziwa apologji nie po

wody. Do ośmiu dni jednak wszystka woda wypły- trzebuje i pójdzie swoją drogą, nie troszcząc się o różdż-nęła i wreszcie zupełnie znikła. Prof. Heim ocenia karzy i innych okultystów ; czasami jednak koniecznie ten objaw niewątpliwie trafnie jako fizjologiczne od- trzeba nieco ich poskromić w celach chociażby tylko działywanie sąsiedztwa nagromadzonej wody na czu- wychowawczych! łych pod tym względem różdżkarzy.

A skądże to wyszły największe i najnowsze

Oto ataki prowadzone przez tego rodzaju pro-Gdzież tu jest jednak „płynąca woda źródlana“ ? pagatorów „nauki“ o różdżce przeciw „profesorom“ Każdy obznajomiony choćby z elementarnemi wia- kulminują głównie w zarzucaniu reprezentantom domościami z geologji zrozumie natychmiast, że było nauki wstrętu do nowości, czyli neofobii. Zarzut to tylko przypadkowe i lokalne nagromadzenie sto- uzasadniony w nielicznych wypadkach i to tylko jącej wody „zaskórnej“, która wylała się na zewnątrz względem jednostek (np. znany wypadek z fonogra-po jej rozkopaniu, a źródła jak nie było, tak nie było... fern na posiedzeniu Akademii paryskiej w r. 1878), Nafta i inne minerały bitumiczne mogłyby od- stanowczo mija się z adresem w razie uogólnienia, działywać na niezbyt wielkie odległości chyba tylko przez charakterystyczną woń swych emanacji gazo- wynalazki, odkrycia i teorje świat reformujące ostat-wych, w znacznem rozcieńczeniu dającą się odczuwać nich wieków, jeśli nie z pracowni naukowych? Czy tylko osobom wyjątkowo wrażliwym. I tu jednak nie- Kopernik, Galileusz, Newton, Darwin, Roentgen, Curie pojętem się wydaje, dlaczego różdżkarze, jak twierdzą, byli reprezentantami nauki, czy też jej przeciwnikami reagują na ukryte w głębi pokłady naftowe, a nie z obozów okultystycznych?! Czy sfery, które niektó-odczuwają tej samej nafty i gazów w rezerwoarach rych z owych potentatów nauki prześladowały, wyszły na powierzchni. Wogóle z diagnozami naftowemi różdż- z obozów naukowych, czy też nie raczej z tych kół karze w Karpatach dotąd nie mieli szczęścia, chociaż obskurnych, które zawsze ciążyły do zabobonów, niektórzy ostrożniejsi z nich usiłują przed swymi a z których i dziś jeszcze rekrutują się wynalazcy występami zaznajomić się ze stosunkami geologicz- ciał „astralnych“, „siderealnych“, różdżki itp. mgli-nymi danych miejscowości i „linji naftowych“.    stości i niedorzeczności?

Osobliwszą jest rzeczą, że na tak ponętne złoto

zbadanych, również obfita nafta!

lC

Jeden z takich szermierzy różdżkarskich woła: którego w dawnych wiekach szczególniej poszukiwano ,.Któż nie pamięta tak niedawnych kpin z doświad-i wynajdywano w tym celu najrozmaitsze formuły czeń hipnotycznych?“, Krakowski („Illustr. Kurjer magiczne, różdżkarze dzisiejsi nie reagują albo przy- Codzienny“ z 18. grudnia 1916). Znów lekkomyślnie najmniej wyrażają się o tern bardzo powściągliwie, i bezpodstawnie rzucony frazes! Nikt z reprezentan-Mimowoli dochodzę do przekonania, że jest to ma- tów nauki nie kpił i nie kpi z doświadczeń i objawów teryał zbyt rzadko występujący w przyrodzie i wsku- hipnotycznych. Wszak wiadomo powszechnie, że od-tek tego narażałby różdżkarza na częstsze kompro- dawna istnieją wielkie i poważne procownie naukowe mitacje, niż wdzięczna i tak pospolita woda, oraz zajmujące się ścisłem i wszechstronnem badaniem w niektórych przynajmniej obszarach już geologicznie i zastosowaniem tych obiawów psychicznych i fizjologicznych i rozległą też jest literatura naukowa o tym Głośnym protektorem różdżkarzy i puklerzem przedmiocie. Poważna jednak i krytyczna nauka od-sfer oficjalnych tę „naukę“ protegujących jest pro- rzuca z politowaniem zboczenia nieuków na tern polu fesor wiedeńskiego Uniwersytetu, dr. Moriz Benedikt, i wynikające stąd praktyki spirytystyczne i okulty-który wydał broszurę p. t. „Leitfaden der Rutenlehre styczne.

( Przyj), lied.).

Ten sam autor bezimienny pisze dalej: „Pp. profesorowie, którzy podpisali protest, nie są. . kompetentnymi do zabierania głosu w sprawie t. zw. „różdżki czarodziejskiej“. Doświadczenia z różdżką są natury psychologicznej, więc nie geologowie i fizycy, ale fizjologowie i psychologowie... mogą zabierać głos ze stanowiska fachowego “ Jak nazwać taki frazes, gdy na tej samej stronicy o kilkanaście centymetrów wyżej między podpisami profesorów krakowskich widnieje także podpis dr. Władysława Heinricha, prof. psychologii doświadczalnej Uniw. Jagieł.?!

Geologowie i fizycy nie przeczą istnienia zjawisk różdżkowych i ani myślą fizjologom odbierać pola badania i uzasadnienia tych zjawisk u podlegających im indywiduów ; nie mogą się oni tylko dopatrzeć związku psychopatycznych podrygów i tańców z różdżką z martwemi substancjami ukrytemi głęboko pod ziemią. Jeżeli mi różdżkarz urządzi przedstawienie swych drgawek na rynku lwowskim i zapowie, że tam w głębokości kilkuset metrów znajduje się pokład węgla, to pozostawię fizjologowi stwierdzenie, czy ruchy różdżki były wywołane umyślnie lub bezwiednie, z dobrą wolą, czy w celach oszukańczych, — ale tylko geolog.^będzie miał prawo i podstawę do stwierdzenia, czy tam istotnie taki pokład istnieć może, czy też nie, i dopiero na podstawie takiego orzeczenia geologa zdoła fizjolog wysnuć swe dalsze wnioski o istocie i przyczynach tych ruchów. Jak świat światem, podstawą górnictwa będą naukowe badania geologów, a nie tańce różdżkarzy!

Poprzestaję na tych kilku uwagach. Gdyby tu nie szło o niegodziwe lub przynajmniej nierozważne bałamucenie opinji publicznej, to i te uwagi byłyby zbyteczne i wystarczyłoby powiedzieć sobie wobec tych histerycznych wybryków: „guarda e passa“. Stempel jednak oficjalności, jaki im nadano, nakłada na ludzi kompetentnych wprost obowiązek zajęcia jasnego i godnością poważnej nauki podyktowanego stanowiska. Takie stanowisko zajęli profesorowie krakowscy. Do stanowiska tego najzupełniej się przyłączam.

Na zakończenie jeszcze jedna uwaga.

Epidemja różdżkarska doby ostatniej nie jest nowością. Od lat kilkuset powtarzają się takie epi-demje perjodycznie i potem znów przycichają, narobiwszy mniej lub więcej wrzawy i szkody materjalnej. Dlaczegóż teraz właśnie do tylu klęsk nawiedzających nasze nieszczęśliwe społeczeństwo przybywa jeszcze i ta plaga!

Oto w czasie, gdy skutkiem rozmaitych przyczyn zmusza?się myśl niezależną i krytyczną do milczenia, albo słuchania tylko rozkazów z zewnątrz, nic dziwnego, że na zaniedbanej przez to i odłogiem leżącej roli intelektualnej plenią i rozrastają się bezkarnie rozmaite chwasty. Jednym z takich chwastów jest także różdżka czarodziejska...

We Lwowie w lutym 1917.

Prof. dr. Rudolf Zuber.

W tej samej sprawie zabrał głos profesor górnictwa na politechnice lwowskiej p. Karol Miłkowski, który niepowołanym obrońcom najniepotrzebniej u nas jako rzekomą nowość rozreklamowanej różdżki daje skuteczną i ostateczną odprawę.

Prof. Miłkowski pisze:

Z treści poświęconych „różdżce czarodziejskiej“ artykułów, które zainteresowały szerszą publiczność w tym stopniu, że niezasłużenie cieszy się ona zbyt długo wspomnieniem, górnik musi przyjść do przekonania, że owa różdżka czarodziejska w sposób istotnie czarodziejski zdobyła sobie istotnie względy i pobłażanie nawet w tych kołach, które prawnie byłyby powołane do fachowej oceny jej właściwego praktycznego znaczenia, do zachwiania szkodliwej dla społeczeństwa na nowo budzącej się wiary w jej nadprzyrodzoną siłę i do zawstydzenia jej wyznawców, jeżeli w ich szeregi zapisali się ludzie z wyż-szem wykształceniem. Wszelki cień; teoretycznie dopuszczalnego związku siły „różdżki“ z prawami przyrody a praktycznem jej zastosowaniem, dążenie do znalezienia opartego na przyrodniczych naukach wytłómaczeniajjej siły,(obleka tę nieszczęsną „różdżkę“ nowym blaskiem zupełnie niezasłużonej.; powegi, zamiast ostrzedz i pouczyć nieświadomych, jak to robi kapłan, czujący się * w obowiązku stanąć z całym zasobem cywilnej odwagi do walki z sekciarstwem, gdy ono wkracza w progi świątyni, poświęconej dla kultu czystej, prawdziwej wiary.

Nie należy się dziwić, że praktycznem zastosowaniem owej czarodziejskiej różdżki interesują się wyłącznie ludzie, chcący tanio i na krótkiej drodze wniknąć w tajniki skorupy! ziemskiej,' naturalnie w celach 'korzyści osobistych, gdy nadprzyrodzona jej siła nie zainteresowała innych kół, np. lekarzy-fi-zyologów, psj^chiatrów lub fizyków, taksamo, jak ich nie interesował ani Bosco, ani Cagliostro i t. p. Dzieląc „chodzików różdżki“ na dwie grupy, szarlatanów i ludzi £ dobrej wiary, musimy -przyznać, że dla zainteresowania się pierwszymi otwiera się niewielkie pole dla bardzo łatwych badań na podstawie nauk jurydycznych, stosowanych przez prokuratoryę lub organa władz policyjnych.

Co do „chodzików różdżki“ dobrej wiary, bo niestety! i taki dopust boży jest możliwym jak ślepota, psychoza, histerya i t. p, toîprzy dopuszczalności istnienia tak niepospolitej wrażliwości nerwów, czy mięśni, jaką posiadać mają praktyczni różdżka-rze stoi dotychczas odłogiem tak piękne pole do badań fizyologicznych, bo czyż nie ćiekawem byłoby rozwiązanie pytania, jak się czuje „chodzik“ szukający z różdżką^ wody w chwili, gdy się myje lub kąpie; jak cierpienia znosi „chodzik“ czuły na żelazo, gdy zwiedza chutę żelazną; jakby oddziaływał na „chodzika“ naftowego pobyt w Baku lub Borysławiu, gdy nie łatwo dające się fizykalnie stwierdzić ema-nacye skorupy ziemskiej, kryjącej gdzieś głęboko wodę, żelazo lub naftę, mają wywoływać kurcze mięśni, a przecież wszelkie kurcze lub drgania są bardzo nieprzyjemne albo bolesne. Sądzić należy, że przy ich nadzwyczajnej wrażliwości musieliby czuć się jeszcze w wyższym stopniu gorzej, niż pasażerowie lwowskiego tramwaju, gdy trafią w sferę silnych emanacyi czosnku lub cebuli przy równo-czesnem drganiu całego ciała. Jeżeli zaś ta niewytłóma-czona wrażliwość „chodzików“ stoi w'związkuJprzez mięśnie z ośrodkami mózgowemi to panom psychiatrom przypadłoby w udziale bliższe zbadanie przyczyn wrażliwości. W czasie badania należałoby oddzielić „chodzików“ od społeczeństwa, bo omy nie przeszkadzało badaniom, a „chodzik- nie szkodził społeczeństwu. Gruntownie zbadanego „chodzika' zwracałoby się społeczeństwu dla należytego wyzy-

Jeżeli więc nawiązując do przysłowia : „la dis-

skania jego zdolności, ale z odpoWiedniem ostrzeże- rośliny, lubiące sąsiedztwo niektórych kopalin, np. niem : albo osobnika przed szkodliwym wpływem odmiany „silicarji“, czerpiących sól z wód słonych, na nerwy owej „różdżki czarodziejskiej“ i wogóle ale ich wpływu na działanie różdżki zapewne nawet każdej różdżki lub rózgi, z którą spotykają się cza- „różdżkarze“ dotychczas jeszcze nie zauważyli, sem różdżkarze, gdy mają do czynienia z niekulturalną, a przez różdżkę zawiedzioną grupę jej wy- cution jaidit la lumière“, wypadłoby znaleźć światłą znawców, albo z ostrzeżeniem społeczeństwa przed a użyteczną stronę w tak wyczerpująco przeprowa-obdarzonym nadprzyrodzoną siłą osobnikiem.

Wszelki wyobrażalny związek między „różdżką“ a wahadłem pozbawiony jest realnych podstaw przez ków i geologów, a niejeden grosz będzie zaoszczę-fakt, że czarodziej-różdżkarz w czasie swych praktyk dzonym dla dobra publicznego. Jeżeli władze z potrzyma różdżkę poziomo, zatem w położeniu, jakiego mocą rzeczoznawców są w prawie decydować o sto-żadne wahadło osiągnąć nie może, jak to wiadomo sowaniu zdobyczy naukowych w interesie dobra fizykom i matematykom.    '    publicznego, jak np, świadczy o tern zakaz w nie-

Każdemu „różdżkarzowi“, noszącemu różdżkę których krajach używania dla poważnych robót stołu pionowo, każdy „nieróżdżkarz" może śmiało powie- mierniczego, jako instrumentu nie wzbudzającego dzieć, że źle poinformowany, nieumiejętnie stosuje w dostatecznej mierze zaufania, to bardziej na miej-swe nadprzyrodzone zdolności. Jaki ' zaś związek scu byłby zakaz praktyki „różdżkarskiej“, nie mającej żadnych praw, choćby do najmniejszego zaufania. Jak z sekciarstwem w wierze, tak z „różdżko-

dzonej polemice o „różdżce“, to widziałbym jedyną Przypuszczam, że w szeregu zapisanych do wie- korzyść z poruszenia tego tematu w zawezwaniu rżących w różdżkę znajdują się i tacy, którym dla miarodajnych oficyalnych wyższych organów górni-pewnych ubocznych względów wypada w nią wie- czych, wyższych szkół górniczych i zrzeszeń do rzyć, bo czyż nieraz nie przychodzi nam udać wiarę, wspólnego wystąpienia z żądaniem, aby tak samo, zwłaszcza, gdy ona nam osobiście nie szkodzi, a dru- iak opiekują się odpowiednie ustawy interesami spo-giemu wyświadczy usługę? Sąd, jakiego rodzaju ba- łeczeństwa przeciw znachorom, profesyonalnym wróż-daniom należałoby poddać ten objaw wpływu „różdżki“ bitom, kabalarzom i tym podobnym wydrwigroszom, lub wpływu jej adepta na inne poważne wpływy, tak samo został otoczonym opieką prawa przemysł przekracza granice kompetencyi górników; badania górniczy przez specyalną ustawę przeciw „różdżka-musiałyby być zbyt subtelne, bardzo zawiłe i zło- rzom“, tak złej jako i dobrej wiary. Niech wykony-żone i miałyby zawsze tylko gabinetowe znaczenie, wanie praktyki poszukiwań będzie wyłącznym atrybutem uprawnionych, a z fachu powołanych górni-

może mieć różdżka z fauną i florą — to nie mam odwagi do wypowiedzenia publicznie swego osobistego poglądu w tak nowej dziedzinie odkryć, choćby wróżbiarstwem“ w górnictwie należy walczyć wszel-nawet tylko przypuszczalnych; zdaje się mi, że za- kimi środkami, jako ze złem społecznego znaczenia, pewne niema żadnego. Znane są wprawdzie pewne    Prof. górn. Karol Miłkowski.

Wytwórczość węgla w Austryi w roku 1916

na podstawie dat c. k. Min/sterstwa robót publicznych.

W miesiącu grudniu.

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński. . .

„ Rossitz ....

„ Kladno ....

„ Pilzno ....

„ Schwadowitz .    .

„ Galicyjski . . . Inne drobne Kopalnie

AJ Węgiel kamienny: grudzień 1916 8,858.165 q 379.500 „ 2,015.112 „ 1,017.155 „ 352.141 „ 1,540.645 „ 263.939 „

grudzień 1915 8,158.237 q 366.000 „ 2,220.664 „ 1,009.102 „ 374.179 „ 1,461.863 „ 214.394- „

Inne drobne przed-sięb. w krajach alpejskich .    .    .

Ogółem węgla brun.

689.179 q

785.606 q

17,793.478 q 19,364.347 q

Cyfiy wytwórczości węgla zar. 1916 przedstawiają się następująco:

Ogółem węgla kam.

14,426.657 q

13,771.439 q

A) Węgiel kamienny :

B) Węgiel brunatny: Okręg Brüx - Teplitz 11,188.446 q

2,951.890 „ 548.308 „

768.973 „ 436.248 „ 948.550 „ 61.581 „

3.200 „

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński .    .    .

1916

1915

„ Falkenau . . . „ Walfsegg . . . „ Leoben - Fohns-dorf.....

„ Köflach.    .    .    .

„ Trifail    .    .    .    .

„ Dalmatyński . . „ Galicyjski . . . Inne drobne przedsiębiorstwa w Sudetach    .    .    .    .

108,974.695 q 4,629.608 „ 24,957.807 „ 12,170.456 „ 4,219.732 q 18 714 922

813.934    „ Inne drobne Kopalnie 2,349.867 „

541.935    „

1,011.620 „

63.921 „

6.615 „

11,225.619 q 3,193.504 „

518.793 „ Okręg Schwadowitz

„ Galicyjski . .

Ogółem węgla kam. 176,017.079 q

95,727.965 q 4,248.900 „ 26,021.003 „ 11,813.265 „ 4,343.865 q 16,470.689 „ 2,205.328 „

160,830.745 q

197.103 „

202.800 „

B) Węgiel brunatny : Okręg Brüx-Teplitz 149,216.297 q .    39,670.633 „

4,155.970 „

„ Falkenau .    .

„ Wolfsegg .    .

142,224.409 q 36,531.848 „ 3,857.776 „

Razem

Cyfry wykazują wagony bieżące o pojemności 10—20 ton

Miesiąc

1916

Centarów metrycznych

Miesiąc

1915

1916

więcej o

1915

1914

1913

Styczeń

Marzec

Kwiecień

Luty

Maj

Czerwiec

Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Październik

Listopad

Grudzień

1.590 080 1,534.414 1,595,766 1,444.222 1,630.800 1,488.675 1,617.682 1,594.165 1,534.314 1,594.182 1,549.997 1,540.645

1,045.000

1,389.115

1,559.092

1,171.897

1,176.120

1,195.083

1,175.919

1,520.616

1,430.623

1,548.544

1,526.817

1.461.863

1,733.391 1,644.858 1,935.565 1,698.089 1,685.620 1,617.012 1,772.575 901 298 1,010.896 1,373.144 963.282 1,045.951

1,801.053

1.622.511 1,584.752 1,711.818 1,554.666 1,629.119 1,728.869 1,536.730 1,532.345 1,699.274 1,701.187

1.653.511

Styczeń . Luty . . Marzec . Kwiecień Maj . . . Czerwiec Lipiec . . Sierpień . Wrzesień Październik Listopad . Grudzień

Razem

8.121

8.438

9.657

6.414

7.270

7.188

9.488

9.693

9.080

10.072

9.593

8.878

9.534

9.661

10.096

9.000

10.425

8.900

10.141

10.192

9.847

10.403

9.818

9.777

1.413

1.223

439

2.586

3.155

1.712

653

499

767

331

to

103.892    117.794    13.902

Okręg Leoben-Fohns-

dorf.....

„ Köflach.    .    .    .

„ Trifail ....

„ Dalmatyński .    .

„ Galicyjski . . . inne drobne przedsiębiorstwa w Sudetach ....

Inne drobne przed-sięb. w krajach alpejskich .    .    .

Ogółem węgla brun. 231,998.943 q

W miesiącu grudniu podniosła się tedy wytwórczość węgla kamiennego w całej Austryi w porównaniu z r. 1915 o 5%> w Galicyi zaś pozostała bez zmiany, natomiast na ogół osiągnęła wytwór

9,363.401 q 5,768.455 „ 11,939.790 „ 925.939 „

53.868 „

czość węgla kamiennego w r. 1916 cyfrę rekordową 9,135/115 q 176 milionów cetnarów metrycznych, w cyfrze tej 6,209.238 „ uczestniczy okręg Ostrawsko-Karwiński największym 11,077.820 „

488.914 „

23.626 „

2,330.067 „

2,480.583 „

8,574.529 „

8,042,180 „

udziałem (okrągło 109 minilionów cetn. metr.) tj. 62°/₀.

Wytwórczość Galicyi w węglu kamień -miennym wzrosła w r. 1816 o 13°/₀, udział Galicyi w produkcyi austryackiej wynosi około 10*6°/₀, jest więc o przeszło '/a°/₀ wyższy jak w roku 1915, w porównaniu jednak z ostatnim rokiem przedwojennym jest niższy, gdyż w r. 1913 wynosił 12°/0 wytwórczości austryackiej.

Wytwórczość węgla brunatnego w całej 220,270.809 q Austryi wzrosła w r. 1916 o 5%» udział Galicyi jest znikomy,* gdyż wynosi tylko 540 wagonów a powodem tego jest zajęcie kopalń Dżurów i Rożnów (powiat Śniatyn) przez wojska nieprzyjacielskie.

T. F.

Produkcya węgla w kopalniach galicyjskich w latach 1913 do 1916.

Zestawienie kolejowych przesyłek węgla kamiennego z kopalń Zagłębia krakowskiego.

18,714.922

16,470.687

17,284.610

19,707.896

Jeszcze o gazach ziemnych.

Artykuł „O gazach ziemnych“ Aleksandra Osta, umieszczony w poprzednim zeszycie czasopisma podaje obraz doniosłości, jaką przedstawia racyonalne zużytkowanie gazu ziemnego, nie zawierające jednak żadnych danych o rozwoju tej gałęzi przemysłu naftowego w Galicyi, dotychczas bowiem poza uzyskiwaniem gazu przy wierceniach za ropą lub wierceniach poszukiwawczych za solami potasowemi (Kałusz) nie przedsiębrano właściwie wierceń za gazami, mógłby wzbudzić mniemanie, iż leży ona u nas zupełnie odłogiem i że webec nieznajomości jej ważności ogromne ilości dobra publicznego idą na marne.

Jak z umieszczonego poniżej wykazu produkcyi gazów zagłębia Borysław-Tustanowice-Mraźnica za rok 1916 wynika, zużytkowuje się gazy ze znacznej ilości otworów świdrowych, ze wszystkich tych, w których ilość przypływu gazów na racyonalne zużytko

wanie zezwala, a ilość gazów zużytkowanych w r. 1916 wyniosła 352,144.641 m;i, gazówłącznej 5 wartości 7,042.892 K przy przyjęciu przeciętnej wartości 1 m:! gazu na 2 halerze.

Przyjmując w myśl wspomnianego wyżej artykułu 1 m³ gazu równy pod względem efektu¹,opałowego 1 kg. węgla przedstawiałaby ta ilość gazu 352.144 ton względnie 35.214 wagonów węgla, a 10.000 kg.

Nie można wprawdzie powiedzieć aby obecny stan przemysłu gazowego stał na wysokości swego zadania, owszem z pewnością pozostaje tu wiele do uczynienia ale przemysł ten przynajmniej w zagłębiu Borysław-Tustanowice-Mraźnica faktycznie istnieje i przedstawia już dzisiaj wyniki, które zapewnić mu powinny odpowiednie do jego ważności znaczenie.

347 207 261.832    60.950 | 669.989

Przeciętna produkcya w m³ w 1 minucie za rok 1916.

4166.48 3141.98    731.41 8039.87

1 046

7881 50 l 884 1.243 | 400

XII. 344.89    281.77    80.50    707.16    102    72.    5 | 179    124

XI. 343.06    295 30    83.71    722.07    100

X. 354.02    316.94    60.91    731.87    94

IX. 363.54    315.05 I 60.51    739.10

<i

Cn

--i

o<

33

241 1.884 3.254

| 6AT U

25    177    316

72    4    170    116    30    24    170 314

94    70    4    168    114    29    25    168    311

VIII. 377.33 I 294.22    60.91    732.46    90

68

4 | 162    106    34    22    162    297

VII. 359 41    282.42    59.01    700.84    87 i 67    4

VI. 352.91    226.29    55.31    634.51

V. 342.42 I 227.79    53.11    623.32

IV. 340.62    219.56    54.51    614.69

III. 327.41    226.00 I 53.11    606.52

II. 334.42    231.40    54.31    620.13

h-H

Miesiąc 1916 roku

326.45    225.24    55.51    607.20

Tustanowice Borysław Mraźnica Razem

Produkcya gazu przeciętnie w nr’ w 1 minucie

158    105

34

19    158    282

84    62    4    150    100    33    17    150    276

ct

1481    97    34    17    1481 263

81    60    4    140    92    36 j 17    145    245

81    60    4    145    92

20    145    227

76    62    4 i 142    91.    34    17    142

ÇOë

74    62    4    140    91    33    16    140    194

Tustanowice

Borysław

Mraźnica

Razem

mniej niż, i ość

przeciętna

więcej niż jj p .jcdyncza jj przeciętna !

więcej niz podwójna przeciętna

Razem

w gminie

według ilości w 1 minucie

produkujących gazy

Ilość otworów świdrowyc

będących w ruchu

56.01

54.14

54.02

54.21

ëO'9Ç

54.31

56.27

59.18

63.87

9S'69

72.16

% otworów produkujących gazy

4.267 2 471

4 267 2.471 Patoczyn I Ural I

3.950 2.182

ę8r&6z,o't

4.305 2.330

4.399 2.376

4.521 2.466

4.435 2.485

4.230 2.298

4.21 i 2.370

4.239 2.508

4.182 2.671

4.3673,025

4.337 3.129

na jeden otwór produkujący gazy

na jeden otwór będący w ruchu

li

Przeciętna ilość gazu w m :i w 1’ przypadająca

Tadeusz II Bank XVIII

Nafta 30 Marg Grace

Lubomirska III Las III

Hilda Bank XIX

Celina Marcel I

Bukowice XXVI Piotr I

Gottfried II Olex II

Gottfried I Karla I

Olex III Galicya XVI

u nO’Oi “ 00 01

10.50 „ „ 10.17 „ ..

11-59 „ „ 11.07 „ „

12.00    „    „

11.68    „    „

12.24 „ „ 12.06 „ „

13.85 „ 12.56 „ „

za

rok 1916

17.25 „ od 1/9 1916 16.00 „    „ 1/7    ,.

20.35 „ od 1/111916 18.00 „

za rok „

23.40 „    „    „ 1916

22.00 „    „    „ „

przeciętnie 29.33 m l od 1/7 1916 za rok 1916

25.73 „

Otwory świdrowe najbardziej produktywne.

669.989 m'¹    5527399 C.

Kaloryczna wartość gazów wyprodukoawnych w 1 minucie.

UWAGA

Stowarzyszenia górnicze.

ZAMKNIĘCIE RACHUNKÓW DOCHODÓW I WYDATKÓW pierwszej Grupy I-go Stowarzyszenia górniczego w Krakowie za rok 1916.

ROZCHÓD.

PRZYCHÓD.

d Nazwa przedsiębiorstwa wpłacającego wkładkę

L. p.

Tytuł rozchodu

tH

00    <1 05 Ol ►fi. oo to

Jaworznickie Gwarectvyo węglowe

w Jaworznie . . . ......

Galicyjskie akc. Zakłady górnicze

w Sierszy ...........

C. k. Dyrekcya Gwar. „Brzeszcze" Kop. „Société anonyme min. et in-

dustr.“ w Borach.......

Towarzystwo akc. Zakładów hutniczych i górniczych w Trzebini . Kopalnia „Matylda“ w Kątach . . Kopalnia „Compagnie galicienne de

mines“ w Libiążu.......

Kopalnia „Kmita Tenczynek“ w Ten-czynku (za lata 1915 i 1916) . .

2.814

1.868

1.338

1.255

i—i

05 tO CO i—<• 05 Ol

540

378

10107

to O 05    05    to 50

to to    O    GO

00

Płaca sekretarza i służącego, lokal, światło i opał, materyały piśmienne i druki, poczta i wydatki biurowe, posiedzenia II Grupy, różne

wydatki...........

Szkoły górn. uzupełniające (Siersza) Utrzymanie szkoły górn. w Dąbrowie Fundusz dyspozycyjny Prezydyum (w czem datek dla c. k. Urzędu opieki wojennej na cele świąteczne dla żołnierzy.......

Razem . .

Nadwyżka kasowa za rok 1916 — przenosi się do rachunku majątku z dniem 31,12 1916 r......

3.185

955

50 o

o cp

4.500

300

8.940 99

1.166 85 läTöT "84

BILANS MAJĄTKU

pierwszej Grupy I-go Stowarzyszenia górniczego w Krakowie z dn. 31/12 1916 r.

Poz.

sr

Poz.

Stan

oo to

5l/₂Q/o Austr. pożycz, woj. amort.

V. Em. w. im. K 5.000 à K 92 . Wartość kuponu bieżącego dni 30 . Książeczka wkładkowa pow. Kasy Oszczędn. w Krakowie Nr 80.500 stan dnia 31. grudnia 1916 . . .

J-

05

O <M

O CM

50

LO

8.718 60

ci co

Stan dnia 1. stycznia 1916 r. . . .

Zysk:

Nadwyżka kasowa z preliminarza

wkładek za rok 1916.....

Odsetki narosłe na książ. wkład, pow. Kasy Oszcz. Nr 80.500 za

rok 1916 ...........

Wartość kuponu bieżącego z dniem 31/12 1916 r..........

11.853

1.166

318

22

00

to

lO

13.362

I— 50'    05

Ol tO

Strata:

Zapłacony kupon bież. przy sub-skrypcyi pożyczki wojennej . .

20

13 341 52

13.341

Ol 05 to CO

Borysławski okręg naftowy.

Wiercenie otworu świdrowego Nr X. „Paula“

W styczniu 1917 r. podjęto w zagłębiu Bory-sław-Tustanowice-Mraz'nica ruch następujących otwo- na kopalni oleju skalnego Spółki naftowej z o. p, rów świdrowych:

Nr I. kopalni oleju skalnego „Polonia“ w Borysławiu, Spółki naftowej z o p. „Angella“. Ruch rozpoczęty z dniem 13 stycznia polega na dalszem Smrekera w Tustanowicach. Po odczyszczeniu głę-pogłębianiu już 1194 m. głębokiego otworu świdrowego, bokiego 1180 m. otworu świdrowego, który rozpo-Nr I. kopalni „Tyzia“ w Benjamina Suchestowa częto z dniem 6/1 1917 r. podniosła się produkćya w Borysławiu. Ruch rozpoczęty z dniem 15/1 r. 1917 gazów z 2 m;i na 20 m:J na minutę, polega na robotach przygotowawczych do dalszego    W dniu 20 stycznia 1917 r podjęto dalszy ruch

pogłębiania 1510 m. głębokiego otworu świdrowego, otworu świdrowego Nr I. kopalni oleju skalnego

„Ratoczyn“ w Borysławiu podjęto jeszcze 9 grudnia 1916 roku.

Nr I. kopalni oleju skal. „Hohenstein“ Oskara

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

Wykaz obrotu ropą za miesiąc'"grudzień 1916.

Kopalnie i otwory wiertnicze

Zapasy ; 30. XI.

i!

1916

Wytwór

czość

Kopał

Man co

Wysłano w Kg.

Zapas 31. XII. 1916.

Rekapitulacya:

Tustanowice .    .

Borysław . Mraźnica .    .    .

4,654.096 141,995.528 3,026.547 122,057.825 263.973    4,195.520

Razem

7,944.616 68,248.873

1,103.781    3,867.999l36,907.990| 4,769.854

902.729    677.900    |20,540.499    2,963.244

1.920    152,973    | 3,952.311    _352,289

2,008.430    46,988.72    61,400.800    i    8,085.387

Mraźnica .    .

Schodnica Urycz .    .    .

Kropiwnik Opaka . Perehińsko . Rypne .    .    .

107.842

473.958

504.954

78.582

47.794

20.350

127.096

142.523

21.824

304.756

37.568

115.220

21.222

15.600

4.592

50.405

11.000

92.350

2,004.306

798.740

2.150

81.200

244.950 7.320 7.840 233.688 1,369.386 59.867 117.750 15.700 8.770 4.050

2.860

600

24.725

6.030

17.660

5.548

10.000

300

78.134    121.458

17.525 i    1,989.669    446.345

16 i    706.529    591.128

80.732

10.786    77.128    41.080

20.350

253.500    100.886

7.300    —

20

400

1.200

219.120

1,674.142

63.600

201.700

15.000

11.250

150.363

30.844

580

33.835

21.270

21.222

11.920

8.642

50.405

13.280

Razem

10,029.902 7,3299.800 2,073.293 4,728.819 66,698.443 9,829.1.47

Wykaz obrotu ropą za miesiąc styczeń 1917 roku.

Kopalnie i otwory wiertnicze

Zapasy 31. XII.

1916

Wytwór

czość

Ropał

Man co

Wysłano w Kg.

Zapas

31.1.1917

Z e s t a w i © n i ©:

Tustanowice Borysław Mraźnica . .

4,769.854

3,018.244

352.289

41,212.959

21,198.416

3,961.280

1,346.977

1,129.142

3,583.752

698.707

158.319

36,326.895 19,011.918 3,807.449

4,725.189

3,376.893

347.801

Razem

8,140.387

66,372.655

2,476.119

4,440.778

59,146.262

8,449.883

Mraźnica .... Schodnica . . .

Urycz .....

Kropiwnik . . .

Opaka .....

Perehińsko . . .

Rypne .....

Bandrów .... Rajskie .... Ropienka . . . Wańkowa . . . Paszowa .... Słoboda dubeńska Strzelbice . . . Ustrzyki dolne . Rosochy .... Polana ..... Popiele .... Dolina.....

121.458

446.345

591128

80.732

41.080

20.350

100.886

150.363

30.844

33.835

21.270

21.222

11.920

8.642

50.405

13.280

25.150

2,021.719

776.950

2.800

49.900

230.800

7.130

6.970 229.632

1.387.107

55.816

10.000

llO.loO

22.010

5.970

2.010

1.048

22.320

1.800

2 075 17.071

38.950

1,667.628

527.421

' 21.012

115.000

5.930

1.670

10.800

300

41.613

400

500

127.770

13 000 12.400 11.200

290

104.535

761.045

838.857

83.532

90.980

20.358

195674

1.200

157.333

131.036

1.345.494

89.651

10.000

107.570

30.132

6.190

8.642

50.405

15.000

Razem

98,841.147

71.316.719

2.535.069

4,502.437

61,665.85

12,497.509

„Friedrich“ w Tustanowicach, posiadającego już głębokość 1003 m.

Z dniem 31 stycznia 1917 r. podjęto instrumen-tacyę w otworze świdrowym Nr I. kopalni „Hadwiga“ w Tustanowicach, mającym już głębość 1160 m.

Oprócz powyższych wiadomości bieżącego ruchu kopalń tutejszego okręgu umieszczamy poniżej wykaz produkcyi ropy za grudzień 1916istyczeń 1917 r., wykaz produkcyi gazów za rok 1916 r. oraz wykazy zapasów ropy wedle stanu z dnia 1 stycznia i 1 lutego br.

ZESTAWIENIE zapasów ropy w Borysławiu według stanu z 1. stycznia 1917.

ZESTAWIENIE

zapasów ropy w Borysławiu według stanu z 1. lutego 1917.

ROPA

ROPA

Wolna prze-Zapasy Kg. strzeń zbiorników Kg.

Wolna prze-Zapasy Kg. strzeń zbiorników Kg.

Borysław Schodnica Mraźnica Urycz . Opaka .

5,777.6692 i 64,345.000 110.5745    1,881.0000

132.0000 637.0000 179.0000

15.6808

30.6490

18.3966

Borysław Schodnica Mraźnica Urycz . Opaka .

5,141.3249 i 65,518 3113 1,881.5866 138.8621 614.9641 180.5000

114.0713 8 5006 63.5821 18.3766

Sprawy bieżące.

na

u nas

Olbrzymia transakcya w Borysławiu. Towarzystwo akc. „Deutsche Petroleum Bank“ nabyło objekta naftowe wraz z rafineryami itp. za sumę V₄ miliarda koron od -firmy „Tow. akcyjne D. Fanto et Co“. Transakcya ta wywołała łatwo zrozumiałą senzacyę i liczne komentarze.

Zjazd techników polskich. Stowarzyszenie techników w Warszawie organizuje dnia 12—15 kwietnia r. b. nadzwyczajny zjazd Techników polskich w Warszawie dla omówienia spraw odbudowy kraju i udziału techników w pracach przy tworzeniu się Państwa Polskiego. Komitet organizacyjny zjazdu zwraca się do wszystkich techników o zgłaszanie się z odpo-wiedniemi referatami na tematy, jakie mają być na zjeździe omawiane: zagadnienia, dotyczące odbudowy kraju; sprawy naszego przemysłu; ustawodawstwo techniczne i przemysłowe; oświata zawodowo-techni-czna; sprawy treści ogólnej. Komitet organizacyjny złożony z pp.: Alfonsa Kuehna (przewodniczący), Władysława Chromińskiego (zastępca przewodniczącego i skarbnik), Stefana Szybalskiego (sekretarz), Zygmunta Wóycickiego (referent) i Stanisława Man-duka (gospodarz), przyjmuje odpowiednie referaty na tematy powyższe od techników.

Politechnika we Lwowie. Na politechnice lwowskiej ma być obsadzona katedra „Encyklopedyi górnictwa, nafty i głębokich wierceń“. Termin wnoszenia podań upływa 1. kwietnia 1917.

Bliższych informacyi udziela dziekan wydziału Budowy maszyn prof. Dr. Wiesław Chrzanowski.

Zapasy węgla kamiennego i rudy żelaznej na Węgrzech. Nakładem węgierskiego instytutu geologicznego ukazało się obszerne dzieło dr. Karola Pappa o pokładach węgla i rudy żelaznej na Węgrzech. Znajdują się w dziele tem następujące zajmujące szczegóły :

Produkcya węgla na Węgrzech w roku 1910 terenie obejmującym 538 kilometrów kwadratowych wynosiła 9,036.268 ton, wartości 88,172.802 koron. Produkcya w tym jednym roku była około półtora miliona ton większa, niż cała produkcya w ciągu czasu od 1765—1866 roku. Pokłady węgla kamiennego na terenie obejmującym 53 i pół kim.

kwadr, zawierają przypuszczalnie zapas wynoszący 133,795.000 tori. Pokłady węgla brunatnego, które są na Węgrzech o wiele większe niż pokłady węgla kamiennego, na terenie obejmującym 234*9 kim. kwadr, oblicza się efektywny zapas na 342,776.718 tón a przypuszczalny zapas na terenie obejmującym 769*6 kim. kw. na 1,100,504.000 ton. Efektywny zapas lignitu na terenie 27*6 kim. kw. wynosi 7,703.000 ton, a przypuszczalne zapasy lignitu na terenie obejmującym 148 kim. kw. ocenia się na 125,450.000 ton. Ogólny przypuszczalny zapas węgla znajdujący się w pokładach terenów na Węgrzech, w Kroacyi i Sławonii, obejmujących łącznie 1.100 kim. kw. wynosi 1,717,707.418 ton. W ciągu ostatnich pięciu lat produkcya węgla powiększała się z roku na rok o pół miliona ton. Jeżeliby zwiększanie się produkcyi postępowało w tern samem tempie, to w przeciągu 65 tat zapasy węgla na Węgrzech i w Kroacyi jakoteż Sławonii byłyby wyczerpane.

Rudy żelaznej wydobyto dotychczas ogółem 33,109.800 ton metrycznych, a w pokładach znajduje się jeszcze 112,036.650 ton metrycznych rudy przydatnej do przetopienia na żelazo. — Łącznie z rudą nie nadającą się na przetopienie zapas wynosi 144,466.650 ton. Jeżeli się przyjmie, że produkcya żelaza rocznie wyniesie 25 tysięcy ton, to zapas wystarczy na 55 lat.

Polskie węgle, nafta i sól. W „Kur. warsz.“ czytamy: Drugi z kolei odczyt prof. Morozewicza, urządzony staraniem polskiego Tow. krajoznawczego, był poświęcony polskim węglom, nafcie i soli. Prelegent stwierdził między innemi, że zapasy węgli są tak duże, że starczą na 1000 lat, przy zwiększonej zaś produkcyi na setki lat. Przed 10 laty Zagłębie Krakowskie można było jeszcze kupić za 250.000 kor., dzisiaj byłoby szczęściem dla nas, gdyby dało się to zrobić za 40 milionów, bo węgle są podstawą naszego przyszłego przemysłu. — Sól była w Polsce eksploatowana od czasów najdawniejszych, obecnie roboty te są prowadzone w Wieliczce według ostatniego wyrazu techniki. Ilość dzisiejszej eksploatacyi wynosi 2000 wagonów rocznie, wartość 20 milionów koron. W Podkarpaciu mamy bardzo

dużo różnych soli, potrzebnych dla naszego rolni- duje się obecnie w rekonstrukcyi, niektóre zaś etwa. Na pierwszem miejscu należy postawić sole z nich już produkują. W sąsiedniej Mraźnicy rozpo-potasowe w Kałuszu, nabytym przez władze kra- czeto gorączkową czynność, wobec czego wartość, jowe. Stąd w przyszłości będą się rozchodziły na- a raczej cena tamtejszych terenów wzrosła w krótkim czasie do niezwykłej wysokości. Charakterystycznym jest fakt, że w ostatnich czasach zwłaszcza

wozy potasowe, niezbędne dla naszego rolnictwa.

Nafta nasza jest w piaskowych warstwach i gromadzi się w Galicyi wschodniej, która posiada forsuje swą in wazy ę do nas kapitał obcy. Pierwsze spore tereny naftowe. Chociaż otrzymana stamtąd miejsce zajmują tu kapitały wiedeńskie i berlińskie, nafta wynosi zaledwie 2—3 procent produkcyi ogól-    Oziałalność wiertnicza w okręgu rewirowego urzędu

nej europejskiej, dla potrzeb krajowych byłaby wy- górniczego mor.-ostrawskiego w 1916 r. Mimo wypa-starczająca. Ponieważ, według prelegenta, podstawą dków wojennych działalność wiertnicza w poszuki-naszego ekonomicznego rozwoju będzie rolnictwo, waniu za węglem nie ustała w roku ubiegłym interesować więc nas przedewszystkiem powinien w okręgu c. k. rewirowego urzędu górniczego w Mor. stosunek jego do skarbów ziemi. Mogą one zado- Ostrawie. Głębokie wiercenia z pomyślnym skutkiem wolić wszystkie jego potrzeby. Żelazo może ułatwić poczyniły: witkowickie gwarectwo w Drogomyślu wytwarzanie tanich maszyn rolniczych, duża ilość i Ligocie w powiecie bielskim, gwarectwo w Brüx granitu i andezytu budowę doskonałych dróg, sole w 2 gminach powiatu misteckiego, austr. tow. gór-zaś potasowe, produkcyę sztucznych nawozów.    niczo-hutnicze w Pruchnej i Dolnych Kaczycach,

Zmiany osobiste w Gwarectwie witkowickiem. c. k. prywatna kolej Północna cesarza Ferdynanda Centralnym dyrektorem Gwarectwa witkowickiego w Zebrzydowicach, gwarectwo Orłowa-Łazy braci został mianowany w miejsce zmarłego dr. Augusta Gutmannów w Kaniowicach, pow. frydecki, Adolf Fillungera p. Józef Popper, dotychczasowy dyrektor Quewe, radca cesarski w Budapeszcie, w Czeladnej, tegoż towarzystwa. Pan Rieger Roman, st. inż., do- pow. mistecki, montańskie tow. akcyjne w Pradze tychczasowy kierownik szybu „Ludwika“ w Witko- w Proskowicaćh, pow. Mor. Ostrawy i montańskie wicach, został mianowany inspektorem; p. Włady- tow. z ogr. por. Lipnik-Biała w Górnym Zukowie, sław Barzykowski, st. inż., został przeniesiony z dy-rekcyi na szyb „Ludwika“ w Witkowicach w cha- po południu wydarzyło się w Ehmen w kopalni ,.Ei-rakterze kierownika; zaś p. Józef Kiedroń, st. inż. nigkeit“ wielkie nieszczęście. Materyały wybuchowe w Dąbrowie, został mianowany kierownikiem kopalni zapaliły się w szybie kali i powoli spaliły. Wskutek „oddział Dąbrowa, Gwarectwa witkowickiego“ (szyby powstałych gazów zginęło 31 górników. Podczas wy-„Betyna“ i „Eleonora“) w Dąbrowie.    padku znajdowało się w szybie 130 górników. Urzą-

Wiercenia za naftę na Morawach. Wiercenia pań- dzenie kopalni znajduje się w porządku i ruch jest stwowe za ropą w okolicy Hohenau naprzeciw pró- nie zamącony, bnych pói wiertniczych węgierskich w Egbell zastanowiono- ponieważ nie uzyskano żadnych pomyśl- noszą, że p. Karol Schultze odkrył pokłady węgla nych wyników. Obecnie państwo zamyśla czynić brunatnego w Brzeźnie (w pow. konińskim) i pod dalsze wiercenia na Morawach, mianowicie w oko- Roninem, licy Bisenz. Także różne prywatne towarzystwa nabyły tereny na Morawach, aby czynić podobne w głębokości 640 m. bardzo silnego gazu, który wiercenia próbne. Towarzystwa te skierowują swą wystarcza na częściowe opalanie tak popędu pom-uwagę głównie w okolicę Egbell, gdzie wiercenia powego jak i wiertniczego. Produkcyi znacznej niema, wykazały, że dzienna produkeya dochodzić może gdyż dalsze pogłębianie z powodu eksploatacyi gazu

zastanowiono. Szyb ten, odsunięty o kilkaset m. od Ruch wiertniczy w Borysławu. Z powodu stałego szybu „Bronisława“ na zachód, znajduje się w odle-obniżania się produkcyi ropy, a zwiększonego zapo- głości 200 m. od granicy gminy Jaszczew. Tamże trzebowania tegoż surowca, wzmaga się w Borysła- szyb „Amedee“ osiągnął głębokość 560 m. w 9-ciu wiu ruch wiertniczy z dniem każdym w gorączkowym rurach. W szybie tym są już widoczne drobne ślady tępię. Wiele zaniedbanych już dawniej szybów znaj- ropy i gazu.

Katastrofa kopalniana w Niemczech. Dnia 13 u. m.

Nowe pokłady węgla w Królestwie Polskiem. Do-

W Potoku w szybie „Leon“ dowiercono się

do 8 cystern.

INHALTSANGABE.

Berging. Franz Drobniak. Steinkohle in der Umgegend von Krakau. Die graben und Industrieanlagen im Besitze des fremden und einheimischen Kapitals. Besitzverhältnisse der Freischürfe. Das Krakauer Kohlenbecken in seiner oberfl. Erstreckung und Begrenzung.

Karl Miłkowski, Prof. d. Bergbaukunde a. d. Technischen Hochschule in Lemberg. Nebenwiderstände der Traction bei der Grubenförderung. Verwendung der konischen Dratseltrommel. Berechnung der Nebenwiderstände auf dem graphischen Wege.

Stanislaus Majewski, Berging. Das polnische Salz am Anfänge der österreichischen Regierungszeit in Galizien. Handelstraktate mit fremden Staaten betreffs der Lieferung und Verschleisses des poln. Salzes. Normierung u. Restriktion der Salzpreise.

T. F. Einige Worte über den jetzigen Kohlenmangel.

Prof. Dr. Rudolf Zuber u. Prof. d. Bergbaukunde Karl Miłkowski. Zur Wünschelrutenfrage.

Exz. Ladislas Długosz. Über den jetzigen Zustand und Entwicklung der Petroleumindustrie in Galizien. Rohölproduzenten und Naphtaindustrielle. Disproportion der Petroleummaximalpreise für reine Rohölproduzenten und der Gewinste der Raffineure.

Dr. Maryan Rosenberg. Geschichtliches über den Steinkohlenbergbau ims Königreiche Polen. Reformen des Fürs

ten Lubecki.

T. F. Kohlenproduktion in Österreich im Monat Dezember 1916. Gesammterzeugung im Jahre 1916 u. im Vorjahre. Steinkohlenerzeugung der galizischen Gruben in J. 1913, 14, 15, 16. Eisenbahntransporte der Steinkohlen im J. 1915, 16.

Weiteres über die Erdgase.

Naphtarevier von Borysław.

Montanische Vereine.

Montanistische Chronik.

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, ul. Mikołajska 13.

z ograniczoną poręką

Galicyjska Siemens-Schuckertowska Spółka

Filia: KRAKÓW, Grodzka 58.

Biuro główne: LWÓW, Jagiellońska 7.

wykonywa

ELEKTRYCZNE OŚWIETLENIE, ELEKTRYCZNE PRZENIESIENIE SIŁY, ELEKTRYCZNE KOLEJE, WIELOKROTNE WYPRÓBOWANE SPECYALNE

URZĄDZENIA GÓRNICZO-HUTNICZE,

maszyny wydobywcze, popęd walcowni, pompy dla odwadniania, specyalnie stosowane materyały instalacyjne dla forsownego ruchu i niewyszkolonej obsługi, materyały instalacyjne dla kopalni z gazami wybuchowymi, rafineryi nafty, patentowane armatury żarówkowe

dla szybów naftowych i t. d.

„LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności —......    » przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. ■■=====

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA

w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1

zakupiła większe ilości materyałów budowlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami :

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i ma-teryały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-===== teryał dla wież wiertniczych. =====

W oddziale budowlanym:

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną, ciągnioną i szklaną, papę, szkło, wapno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską.

''O

BIURO ZWIĄZKU GÓRNIKÓW

I HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II i IV.

z mapami....................

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . . Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu Krakowskim, Dr. Artur Benis.............

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw.

brosz.

>>

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych

F. Jastrzębski............... ....

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany)

„ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910 ..... Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże“ na r. 1910/11/12/13/14

Woda w przyrodzie i górnictwie.............

Podsadzka płynna....................

Przyszłość polskiego górnictwa, Prof. Uniw. Jag. Dr. W1 Szajnocha Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze

(z ilustracyami), K. Tołwiński.............

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych (z ilustracyami), prof. górn. Karol Miłkowski..............

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek..................

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . . W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym papierze Dr. Leon Rymar ...............

Koron

40 —

2*50

2*—

3-60

3-—

1*—

10*—

6*—

T—

—•80

—•30

—•30

T—

1*50

1*50

3*75

1*90

250

1-25

3*75

—•50

30-—

2-—

5-—

3*50

♦)

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Beprezentasye: w Lublinie i Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. aoaaaaaa TELEFON: 0092, 2375, 2377.

Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przeprow. wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym.

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—12V* i od 3—4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

2    PIERWSZA GALICYJSKA FABRYKA IMPREGOWANIA DRZEWA    E

\ HR. EDW. MYCIELSKIEGO i SPÓŁKI w TRZEBINI p

Podejmuje się impregowania wszelkiego materyału drzewnego jak: progów kolejowych, słupów telegraficznych, drzewa kopalnianego, budulcowego, parkanów i t. p.

Na żądanie dostarcza gotowy materyał impregowany. ==

Ceny umiarkowane.

mm

D>

Sławkowska L. 2.

Pólwsie Zwierzyniec \

Kościuszki L. 40.

SKŁAD FABRYCZNY

KRAKOWSKIEJ FABRYKI SZCZOTEK i PENDZLI

Krakowska FABRYKA

SZCZOTEK i PENDZLI

Sdółka z ogran, odpowiedzialnością.

II

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

Właściciel :

[U

Właściciel :

k góa FRANCISZEK BROBNIAK

k gin. FRANCISZEK DROBNIAK

TELEFON Nr. 0488.

TELEFON Nr. 2428.

Artykuły techniczne toaletowe i galanteryjne.

FARBY, MATERYAŁY.

Jedyna polska fabryka w kraju, wykonuje i dostarcza po cenach fabrycznych wszelkie gatunki szczotek i pendzli, w szczególności szczotki z drutu do celów górniczych i fabrycznych.

DOSTAWA NATYCHMIASTOWA.

mmmmm

ZK

imm

ZE.

mmi

ZE

mm

ul

£5X5X5X3X5X5X5X>X5X5S5X>XäX5X5X5X5X5X5Xßi

OGŁOSZENIE.

b Wojenna Centrala g

handlowa

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością    •    äj

sprzedaż węgli

wszystkich kopalń krajowych, a mianowicie: Jaworznickiego Gwarectwa węglowego w Jaworznie, Galicyjskich Akcyjnych Zakładów Górniczych w Sierszy, Towarzystwa przemysłowego i górniczego w Borach, Kopalni węgla    ß

Compagnie Galicienne de Mines w Libiążu    6

i przyjmuje zamówienia na tenże węgiel kraj.    CS