CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY,

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“,

Rocznie .    .    .

Kwartalnie , .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. K Ï8-—

. „ 4-50 Rocznie . . . „ 2-— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 13'—

•    » 3--

Za całą stronę , , « V* strony . . »

Cena ogłoszeń:

100’— za */* strony 50-—

» Vł O t>

Zresztą według umowy.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła,

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górników i hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7, Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach- Gebethnera i Wolffa.

;r

TREŚĆ:

i-

Unarodowienie przemysłu naftowego: ;Inż. góra. Maryan*Szydłowski.

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych: prof. górn. Karol . Miłko wski.

Zamykanie wody przy pomocy pierścienia gumowego lub ołowianego : Stanisław Baczyński.

Kilka słów o galicyjskiem hutnictwie Żelaznem: Inż. Zenon Jędr-k i e w i cz.

0 gazach ziemnych : Aleksander Ost.

Przemysł górniczo-hutniczy na Górnym Śląsku: Emil Caspari.

Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze (z ilu-stracyami) : Dr. K. Tołwiński.

Zjazd przemysłowców naftowyeh; K. Z.

Wytwórczość węgla w Austryi w miesiącu paźpzierniku i listopadzie 1916 r.: T. F.

Borysławski okręg naftowy.

Sprawy bieżące.

Wspomnienia pośmiertne.

Sprostowania.

TEPEGE

TOWARZYSTWO OLA PRZEDSIĘBIORSTW GÓRNICZYCH

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

W KRAKOWIE

Telefon Nr. 534. — Adres telegr.: TEPEGE, telefonem Kraków. CENTRALA: Kraków, Jagiellońska 5. Reprezentacye: Krosno. Borysław, Dąbrowa górn. w Polsce,

I. Dział'poszukiwań górniczych.

Geologiczne badanie znachodzeń się ropy, węgla, rud, glinki ogniotrwałej, kamieni użytkowych i budowlanych i. t. d.

II. Dział wiertniczy.

Płytkie wiercenia poszukiwawcze — głębokie wiercenia za ropą, węglem, solą, wodą itd., bądź systemem suchym polskim (t. zw. kanadyjskim), bądź płuczkowym szybkoudarowym lub płuczkowym, obrotowym, dyamentowemi koronami do jak największej głębokości z najdalej idącemi gwarancyami.

Ili. Dział robót górniczych.

•;;4.

Głębienie szybów o wyprawie murowanej, betonowej, żelaznej, żelazno-betonowej, drzewne# w warstwach zwykłych i wodonośnych. Pędzenie przecznic (przekopów), chodników, wykonywanie podszy-biów, izb maszynowych podziemnych itd. Pędzenie tunelów dla celów kolejowych i dla zakładów wodnych.

IV. Dział biura technicznego.

Projektowanie urządzeń nowych kopalń, zmian w istniejących kopalniach oraz wszelkie roboty w zakres miernictwa górniczego wchodzące.

V. Dział towarowy.

Dostarczanie urządzeń kopalnianych oraz wszelkich dla ruchu kopalń potrzebnych artykułów technicznych. Zastępstwo fabryk wykonujących takowe (H. Flottmann i Sp., Boehler i Sp. itd.).

VI. Dział ropny.

Własne kopalnie ropy; tworzenie Spółek dla eksploatacyi ropy (Krakowsko-bitkowska Spółka naftowa, Polska Związkowa Spółka naftowa) i zarząd tychże. Kupno i sprzedaż terenów naftowych.

VII. Dział węglowy. — Sprzedaż węgla i koksu.

i mm i

C. K. U PRZY W.

Fabryki maszyn i wagonów L ZIELENIEWSKI w Krakowie, Lwowie i Sanoku, To w. Akcyjne

wyrabia :

•éI

: '■ 11

! ImKm

1.

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane. Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Dżwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne i t, d. Motory ropne »Elzeta",

ono

(3t

GALICYJSKIE AKCYJNE

ZAKŁADY GÓRNICZE

W SIERSZY

polecają dla celów przemysłowych i potrzeb domowych węgiel z kopalń ARTU R w Sierszy i KRYSTYNA oleiłoo4pw Tenczynku. FoćRfticHRïô#aołoSpio^

<y

NOWE POWIEŚCI

Bartoszewicz Kaz. Utworzenie Królestwa Kon-

gresowego ... i .... i.....

Bek Józef. Opieka nad sierotami.......

Biegeleisen Wł. L. Dr. Rozwój gospodarczy nowoczesnej wsi polskiej. Tom I........

Tom. II.......

K 6‘ -„    l'-

w Austryi

Bujak Fr. Myśli o odbudowie........

Chłędowski Kaź. Rokoko we Włoszech. W ozdobnej oprawie.............

Cybichowski Zygm. Dr. Międzynarodowe prawo

wojenne...............

Dubanowicz Edward Dr. Prawno-państwowe stanowisko Królestwa Galicyi.......

Fassbender Eug. Zasady nowoczesnej nauki o budowie miast..............

Jura Alb. Wojna Europejska 1914-1916 z uwzgl.

historyi legionów...........

Krzyżanowski A., Kumaniecki K. Statystyka

Polski................

Kutrzeba St. Historya ustroju Polski po rozbiorach Montaigne. Pisma. 5 tomów, tłom. Boy .... Odbudowa polskiej wsi. Projekty opracowane przez grono architektów polskich pod red.

Wł. Ekielskiego............

Szarota Jan. Współcz. poezya francuska 1880-1914 Szczepański A. Dr. Przemysł żelazny Galicyi i warunki jego rozwoju .... „    „ Rozwój przemysłu w Galicyi

Taylor Edw. Dr. O istocie współdzielczości . . Zubrzycki J. Dr. Styl Zygmuntowski.....

„ 18-— „ 12 — „ 1-—

„ 38-—

„    3-50

„    2-40

„ 6 — „ 8 — „ 25‘—

* 15‘-„ 12 —

„ 1 — „ 1-20 „ 1-20 „ 14 —

Do nabycia w Księgarni

D. E, FRIEDLEINA w Krakowie, Rynek 17

ewent. za zaliczką lub uprzedniem nadesłaniem należytości. |

powstał z wykonania uchwały Zjazdu I-go górników polskich w roku 1906 w Krakowie.

Celem Związku jest: okazywać materyalną, moralną i intelektualną pomoc swoim członkom i przyczyniać się do rozwoju polskiego górnictwa i hutnictwa.

W tym celu Związek stara się o stosowną pracę dla swych członków udziela im możliwego poparcia. — Organizuje zjazdy naukowe, fachowe i towarzyskie. Ogłasza drukiem prace swych członków z zakresu teoryi i praktyki górniczo-hutniczej.

Związek założył polską SZKOŁĘ GÓRNICZĄ w Dąbrowie (Śląsk austryacki) wydał wiele dzieł z zakresu polskiego górnictwa i hutnictwa.

Posiada własne Biuro w Krakowie, ui. Pańska L 7.

Wszyscy pracownicy przemysłu górniczo-hutniczego powinni uważać za swój obowiązek moralny

zrzeszać się w Związku Górników i Hutników Polskich.

Wpisowe 5 K, roczna wkładka członków 10 K. Przedsiębiorstwa płacą wpisowe 50 K (do dowolnej wielkości).

Wpłaty w Austryi : Czek P. K. O. Nr. 97. 33. Rk bieżący : i ".i Bank Przemysłowy Oddział w Krakowie. ■ i

» U. POHLIG ::

Wł

fj

_rs

!;■

I Verlade -

Anlagen

Towarzystwo z ogran. poręką

Biuro inżynierskie i przedsiębiorstw do urządzeń przewozowych konces. J. Pohlig T. A-w Kolonii.

Koleje iinowe systemu Obach, Ottd i Pohlig. Urządzenia składnic, pochylni hamulcowych wyciągów kopalnianych, urządzeń linowych wszelkiego rodzaju.

Konto żyrowe w c. k. uprzyw. Zakładzie kredytowym dla handlu i przemysłu w Wiedniu, dogo Czek P. K. O. Nr. 109.966.

=3 Adres dla telegramów: JPOHLIG, WIEDEŃ. «=>

i Austryacka Fabryka cementu portlandzkiego

»: w Szczakowej, Galicyi.

Cement portlandzki normalny i specyalny, dolomit surowy

i palony, wapno hydrauliczne.

Zentrala: WIEDEŃ I., Singerstrasse Nr. 27. — Produkcya: 16.000 wagonów cementu portlandzkiego, 8.000 wagonów dolomitu. — Adres dla telegramów: „K0WAFABRIK WIEN“. — Telefon Nr. 5.496.

"\

AKC. TOW. ELEKTRYCZNE SOKOLNICKII WIŚNIEWSKI

KRAKÓW ul. Dominikańska 3.

LWÓW ul. Słowackiego 18.

wykonywa wszelkie roboty elektrotechniczne

posiada na składzie wszelkie materyały do urządzeń elektrycznego światła, motorów,

sygnalizacyi, gromochronów etc.;

poleca własnego wyrobu szczelne armatury szybowe syst. inż. Postępskiego.

GÓRKA

TOW. AKCYJNE FABRYKI CEMENTU

POLECA

PORTLAND CEMENT

NAJLEPSZEJ MARKI

STACYA KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

He*

mm

mmm

*f=

IGNACY BROSS,

Kraków, Dietlowska 99

Telefon nr. 2489.

ZASTĘPCA

AUSTR. MANNESMANA WALCOWNI RUR.

ił

Wszelkie rury stalowe bez szwu : gazowe, wodociągowe, wiertnicze, płomienne, flaszki stalowe na amoniak, kwas węglowy etc. Rury stalowe mufowe bez szwu, zabezpieczone asfaltem i terowaną jutą dla wodociągów o wytrzymałości 60 kg. na 1 mm. kw., wypróbowane na 50 atm. ciśnienia w długościach do 14 metrów. Maszty stalowe bez szwu dla doprowadzenia prądu i oświetlenia.

Słupy stalowe bez szwu dla podparcia belek i dachów zamiast lano żelaznych.

Cenniki i kosztorysy bezpłatnie.

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze.

Wspomnienia pośmiertne.

b Wojenna Centrala I handlowa g

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH WAUSTRYI".

Rocznie

Kwartalnie . .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową : . . . K 18 —

. „ 4’50 Rocznie . . . „ 2*— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12—

•    » 3—

Za całą stronę . . „ */* strony . . .

Cena ogłoszeń:

100-—

50 —

za */* strony    . .

* Vio »    • •

Zresztą według umowy.

10’*

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich wAustryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

Unarodowienie przemysłu naftowego.

Napisał

Maryan Szydłowski, inż. górn.

(Ciąg dalszy).

1. Polskie spółki naftowe.

Rokrocznie powstaje kilkanaście spółek założonych polskim kapitałem — rokrocznie tyleż znika, tak że wysokość polskiego kapitału zaangażowanego w przemyśle naftowym nie zwiększa się, raczej można zauważyć ostatniemi laty z chwilą wystąpienia na widownię galicyjskiego naftowego przemysłu kilku większych zagranicznych towarzystw zakupujących prawie każdy objekt naftowy rokujący nadzieje choćby średniej rentowności — pewne stałe zmniejszanie się kapitału polskiego.

Rysem charakterystycznym polskich przedsiębiorców naftowych jest brak wiary w możność rozwoju przedsiębiorstw naftowych założonych polskim kapitałem, brak wiary w możność przetrwania choćby najlżejszych kryzysów.

Polskie spółki naftowe powstają głównie w czasie korzystnej konjuktury na targu ropnym a ideałem założycieli jest jaknajprędsze zlikwidowanie interesów spółki, przez sprzedaż kopalni będącej tejże własnością o ile możności jeszcze przed ewentualnem osiągnięciem produkcyi ropy — a z obawy nieotrzymania tejże.

I dzieje się to zwykle w ten znany praktykowany sposób : polski przedsiębiorca naftowy posiadający długoletnią znajomość przemysłu naftowego, długoletnią znajomość warunków lokalnych pewnej naftowej okolicy, w której od kilkunastu lat pracuje a wskutek tego dużą możność wydzierżawienia od właścicieli gruntów (przeważnie chłopskie kilkumor-gowe parcele) ich praw naftowych — komasuje kilkanaście morgów gruntów w jeden kompleks — tworzy polską spółkę naftową dia eksploatacyi tego terenu — buduje kompletne urządzenia kopalniane — uruchamia wiercenie pierwszego otworu — stara się zrobić kopalni reklamę, by ją jaknajprędzej obcemu

kapitałowi sprzedać — przy sprzedaży zadawala się średnim zyskiem, nie wliczając do kosztów założenia kopalni swego długoletniego doświadczenia, nabytego ciężką pracą i okupionego niejednem niepowodzeniem.

Przyznaję że polskie spółki naftowe zakładane przeważnie z kapitałem zaledwo wystarczającym na zakupno kilku lub kilkunastomorgowego terenu i na odwiercenie pewnej z góry oznaczonej ilości metrów w pierwszym otworze — mogą się znaleźć bardzo często przed dowierceniem produkcyi, w razie trafiających się przy wierceniu poważnych technicznych trudności (o ile wiercenie nie jest oddane w akord, co pociągnąć znowu może za sobą inne dla spółki niekorzystne konsekwencye) — w razie nie nawiercenia ropy w z góry przewidywanej głębokości, a nawet w razie dowiercenia ropy, której produkcya jednak nie rentuje się, to jest nie daje takich spółce dochodów, któreby pozwalaty na wiercenie dalszych otworów, by produkcyę kopalni zwiększyć i by pracować wyłącznie dochodami z ropy — w trudnej sy-tuacyi finansowej, powodującej wobec niemożności podniesienia kapitału zakładowego z powodu czy to słabego wyrobienia przemysłowego, czy to wprost niemożności finansowej udziałowców, sprzedaż kopalni obcemu kapitałowi — byle bez strat.

Obcy, duży kapitał, mający zawsze usłużnych pośredników czeka tylko na ten moment tak często u naszych polskich spółek naftowych się powtarzający — kupuje kopalnię — dostaje gotowy objekt do rąk, przeprowadza konieczne inwestycye, włącza zakupioną kopalnię do kompleksu swych kopalń, kończy wiercenie pierwszego otworu, dowiercając w nim bardzo często głębszych, produktywniej szych horyzontów, rozpoczyna zaraz wiercenie dalszych otworów i zapewnia kopalni normalny, rentowny rozwój.

Przykładów takich mógłbym przytoczyć bardzo trudnościami. Społeczeństwo umieści chętnie swe dużo — nomitm suntocłiosa — interesującym się służę kapitały w bankach, chętnie zakupi akcye towarzystw ustnemi informacyami. A nasi przedsiębiorcy dziwią akcyjnych przez banki patronowanych — o ile będzie się potem i żałują, że nie zdołali przetrzymać trochę miało do banków zaufanie — a zaufanie będzie mo-gorszych czasów, że wypuścili z rąk znowu jedną żna uzyskać tylko jasnym programem działania słu-ich trudem i doświadczeniem założoną kopalnię.

żącym do uprzemysłowienia i unarodowienia prze-

Tych słów kilka pod adresem kierowników na-

Reasumując powyższe — koniecznem jest jak- mysłu kraju, najprędsze zrzeszenie się polskich spółek naftowych, celem porozumienia się nad obroną swych interesów szych instytucyi finansowych piszę nie dla krytyki, oraz celem popierania wszelkiej akcyi służącej do muszę bowiem równocześnie przyznać że rozwinęli unarodowienia naszego przemysłu naftowego.    oni na kilka lat przed wojną żywą akcyę nad uprze-

Prócz banków mogłoby w razie potrzeby udzielić pomocy finansowej polskim spółkom naftowym Zrzeszenie to zawsze bardzo pożądane, konie- polskie naftowe towarzystwo akcyjne, rozporządzające cznem będzie z chwilą ukończenia wojny, z chwilą kilku lub kilkunastomilionowym kapitałem akcyjnym, nastania normalnych stosunków w handlu światowym i z chwilą wystąpienia zwartych grup obcych    w razie potrzeby nabywać część lub    wszystkie udziały

towarzystw naftowych oraz rozpoczęcia walki kon-    spółki naftowej, mogłoby wchodzić    z spółkami    w te

kurencyjnej. Polskie spółki naftowe o ile do tego    tak liczne w przemyśle naftowym    kombinacye    i za-

czasu nie będą zrzeszone i nie będą oparte o silną    stąpić w roli tej obcy kapitał,

podstawę finansową, nie wytrzymają konkurencyi, ulegną i przejdą w ręce obcego kapitału.

Zrzeszenia takie czy to jako polskie towarzy- mysłowieniem Galieyi — raczej tylko z bardzo go-stwa naftowe, czy to jako związek polskich produ- rącem wezwaniem by się przemysłem naftowym za-centów ropy, nie nakładałyby na swych członków jęli, by się pozbyli mniemania, że przemysł ten jest żadnych zobowiązań, krępujących ich jako przedsię- i o tery ą — każdy bowiem dzień przynosi nam po-biorców naftowych — stworzone-by było raczej dla ważne, nieobliczalne i nie dające się powetować straty, wymiany myśli, dla bliższego poznania się i celów zwyż wspomnianych.

Polskie naftowe towarzystwo akcyjne mogłoby

Polskie towarzystwo akcyjne trzeba jaknajprę-dzej stworzyć — raz stworzone na racyonalnych podstawach będzie się szybko i pomyślnie rozwijać. Stworzyć je można obecnie przez sfuzyonowanie

Zrzeszenie to jednak, propagujące raczej ideowe cele naszego naftowego przemysłu nie da polskim kilku lub kilkunastu produjących polskich spółek spółkom naftowym oparcia finansowego. Tu potrzebna naftowych.

jest pomoc finansowa banków polskich lub dużego    Sprawie zainteresowania się polskich kapitałów

polskiego akcyjnego towarzystwa naftowego. ' przemysłem naftowym, celem stworzenia równowagi Z przykrością muszę tu zaznaczyć, że banki obcym kapitałom, jako pierwszemu postulatowi słu-polskie dotychczas zupełnie przemysłem naftowym, żącemu do unarodowienia naszego przemysłu nafto-jakkolwiek to przecież nasz najbogatszy przemysł wemu poświęciłem dłuższy ustęp mych rozważań nie zainteresowały się, wychodząc z tego błędnego    unarodowieniem przemysłu naftowego, uważam

założenia, że przemysł naftowy to loterya, na której bowiem za najważniejszą.

grać mogą bardziej bogate i mające silniejsze re-    Bez polskich kapitałów, nie będą polscy górnicy

(Ciąg dalszy nastąpi).

zerwy finansowa instytucye. Banki nasze cechuje ten reprezentować realnych interesów, będą mimo ich sam brak wiary niczem nieuzasadniony, co i przed- doświadczeń i najlepszej woli zależni zawsze od siębiorców polskich naftowych — wr możność powo- obcego kapitału a wszystkie ich wysiłki będą mu-dzeń przedsiębiorstw naftowych założonych i prowa- siały pozostać bez praktycznych rezultatów, dzonych polskim kapitałem.

Bardzo żywą i owocną działalność w kierunku

Spółki naftowe zgrupowane koło towarzystwa

A wystarczyłoby by ludzie stojący na czele naszych instytucyi finansów} ch przeglądnęli coroczne bilansowe sprawozdania austryackich i niemieckich tworzenia polskich spółek naftowych celem połącze-towarzystw naftowych a zobaczyliby z jakim rezul- nia produkujących w towarzystwo akcyjne rozpo-tatem finansowym towarzystwa te pracują, jakie częło na niedługi czas przed wojną Towarzystwo dla silne rezerwy zdołały utworzyć, jak wysokie odpisy przedsiębiorstw górniczych „Tepege“ spółka z ogr. corocznie przeprowadzają i jakie rokrocznie wypła- odp. w Krakowie, cają dywidendy. A ponadto zauważyliby, że w radach nadzorczych i dyrekcyach wielu z tych towarzystw za- „Tepege“ reprezentują dziś razem z tern towarzy-siada niejeden z polskich przemysłowców naftowych, stwem około dwóch milionów koron kapitału udzia-

„Równe“

Trzeba obecnie by koło tej planowo rozpoczętej

Po przeglądnięciu samych sprawozdań bil anso- łowego, dwie osiągnęły już przewidywaną przy za-wych, bez specyalnych nawet studyów powinni kie- łożeniu produkcyę ropy, a trzy są w stadyum wier-rownicy naszych instytucyi finansowych łatwo dojść cenią pierwszego otworu, do przekonania, że przemysł naftowy — występujący w charakterze produkcyjno-przetwórczym — równie dobrze da się skalkulować jak każdy inny przemysł; a że zasługuje na prędsze i silniejsze poparcie niż przemysł kart do gry, konserw i t. p., bo oparty o nasze skarby podziemne o tern przypuszczam, że kierownicy naszych instytucyi finansowych są prze- i tak dobre wyniki rokującej akcyi skupiło się je-konani. Prawda, że nasze banki posiadają dla szer- szcze kilka polskich produkujących spółek naftowych, szej akcyi w przemyśle naftowym zbyt szczupły ka- a możnaby w bardzo krótkim czasie pod patronatem pitał, ale zdaniem mojem podniesienie kapitału ak- polskich banków stworzyć silne finansowo pierwsze cyjnego banków nie byłoby połączone z wielkiemi polskie akcyjne towarzystwo naftowe. (Przyp. Red.).

as

1-

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych.

Napisał

Karol Miłkowski.

(Ciąg dalszy).

Powyższe trzy wzory określają opór powietrza

w cokolwiek większym rozmiarze, niż on jest w rze- szyin rezultatem obliczenia opartego na określeniu czywistości, bo stosunek b:p —2 jest praktycznie prędkości każdej z klatek osobno i obliczenia dla nieosiągalnym, ale średnica bębna bobiny jest zawsze nich oporu powietrza przy podnoszeniu i spadaniu, dużo mocniejszą niż szerokość uzwojenia b, zatem zatem podług wzoru:

P₂a >}fk = (Vx² + V₂²).

Z określonych promieni Rx i rx znajdziemy przy danej prędkości kątowej e prędkość obwodową ;

b 2 8

w tym celu obliczymy: x = g =-g-    0.466m., zatem:

r x p — x — 2 — 0.466 Rx = p + x 2 4- 0.466 = 2.466 „

re = 15.34 m/sek. (dla podnoszonej klatki). Re 24.66 m/sek. ( „ opuszczanej „

7yfk — 0.12248 X 6    0.73488 czyli

—¹/₂ n obrotów) przy ponieważ: v² 15.34² = 235.31; v₂²    24.66² = 608.n,

zatem opór podnoszonej klatki :

( Pa )Q = 0.73488 X 235.31 = 172.92 kg. opuszczonej klatki :

(Pa)k — 0.73488 X 608.il — 446.88 „

błąd popełniony jest niewielkim. Dla dorywczych obliczeń można z dostateczną ścisłością przyjąć jeszcze ogólniejszą, więcej skróconą formę podanych podanych wyżej wzorów, przyjmując dla wszyskich faz wogóle średni spółczynnik :

1/3 (0.306 -p 0.272 -f 0.245) ^ 0.27, a zatem :

. .    (14a)

W ten sposób wyprowadzone dla bobin i bębnów stożkowych wzory podają w kg. opór powietrza, styczny do średniego promienia u-zwojenia (p), przy kątowej prędkości e, w chwili osiągnięcia danej fazy (od powierzchni dna klatki fk w m\

Opór na obwodzie czynnego zwoju otrzymamy ze stosunku :

Po a

0.27 fk V“ . .

(P₂ a )p • p = (P₂n)r • r, zatem,

(P₂ a)r — (P₂ a)p

r-i -O

• •    (15)

Porównajmy jednak dla obliczenia z najpewniej

1.534 m.

Vi

V₂

suma oporów =619.90 kg.

Otrzymaliśmy potwierdzenie prawidłowości wyprowadzonych wzorów dla ściślejszego obliczenia.

Jeżeli zaś przyjęlibyśmy za podstawę obliczenia średnią prędkość obu obu klatek (założenie w zasadzie mylne), to otrzymalibyśmy :

P2 a 2 T; f k

Z powyższych wywodów wynika także, że klatki zawieszone na bębnie cylindrycznym o promieniu p =r, dałyby w sumie inny opór przy osiągniętej prędkości kątowej e, niż bobina lub bęben stożkowy przy tejsamej kątowej prędkości; przyjęcie zatem w bobinach dla skrócenia obliczeń średniej

prędkości obu klatek (pe) bez uwzględnienia stosunku zatem mniejszy opór od rzeczywistego i od określo-b:p jest mylnem, otrzymany bowiem wynik obli- nego w przybliżeniu, t. j. popełnilibyśmy błąd szko-czenia będzie zawsze mniejszym od rze- dliwy — i moglibyśmy otrzymać mniejsze wymiary czywistego, co łatwo stwierdzić na cyfrowych silnika, niż potrzeba wymaga.

przykładach. Jedynie dla fazy x O, t. j. przy spot-    1°) szerokość uzwojenia b byłaby większą,

kaniu klatek wyniki obliczenia byłyby zgodne ze tem większą otrzymalibyśmy różnicę wyniku obliczenia i błąd popełniony przez wprowadzenie w rachunek średniej prędkości byłby także większym — i dla obliczenia wymiarów silnika szkodliwym.

sobą; w miarę zwiększania się x aż do

to cr

wzrasta

(pe)²    2 X 0.73488 X 400    587.9 kg.,

łyby różnice obu obliczeń.

Przykład 1. Dla porównania cyfrowej wartości rezultatów otrzymanych przy zupełnie ścisłem obliczeniu podług wzoru (12) z obliczeniem podług wzorów skróconych przyjmijmy następujące warunki sie ich ruchu zwiększa pracę motoru, pokonywują-wyciągu: fk 6m²; p 2m; b 2.8m; e 10m/sek. cego opory, w obliczeniach zatem wymiarów silników nie należy pomijać pracy wspomnianego oporu, zwłaszcza przy znacznych prędkościach wyciągu.

Obliczenie pracy oporu powietrza musi mieć za podstawę daną prędkość ruchu wyciągu z uwzględnieniem jej zmienności, najlepiej zatem posiłkować się albo gotowym wykresem zmian prędkości — albo stworzyć taki wykres. Wspomniane wykresy zmian prędkości mogą być wykonane albo dla określonego czasu lub dla określonej drogi. Oba te rodzaje wykresów mogą jednakowo służyć za podstawę obliczenia pracy oporu powietrza. Im posiadany wykres prędkości ruchu, powiększony w skali z otrzy-manogo nakresu, z aparatu samopiszącego, lub na innej drodze stworzony wykres ruchu jest wierniej-

C. Praca oporu powietrza

Opór powietrza działający na obie klatki w cza-

w fazie /₃ n obrotów, czyli w fazie x Otrzymany w ścistem obliczeniu :

2 Tj 2 X 0.12248 ft. P² • e² =

Y    +

P, a 0.24496 X 2400 X 1.0544    6.19. gkg.

Podług wzoru skróconego (dla fazy g).

P.2a 0.272 X 240    648 kg.

Różnica wyników jako popełniony błąd daje : szem odbiciem istotnych wartości prędkości zmiennej, A Po a 28.1 kg. na obie klatki.    tern dokładniejsze można otrzymać obliczenia oporu,

0.24496.

6 X 4 X 100    2400.

b²

7.8

36P

144

1.0544.

!=“

SC

które jednakże o tyle tylko zgodny z rzeczywistością pv przedstawiać będzie wynik, o ile podstawowy wzór ~ dla obliczenia jednostkowego ciśnienia powietrza jest istotnie ścisłym. W naszych zatem obliczeniach, w których przyjęliśmy wzór: p-^r^fv² za podstawę, ścisłość wyników będzie zależną od stopnia ścisłości spółczynnika fj = 0.12248.

Obliczenie pracy oporu powietrza można przeprowadzić albo drogą analityczną lub wykreślną; die*jednej klatki przyjmując więc za podstawę obliczeń przytoczony kilkakrotnie wzór dla jednostkowego ciśnienia :

0.12248 Vx

Vx uważać będziemy za ilości zmienne

—■Pa— -•

1 >jfkV

dla obu klatek:

2FV

~ = 0.04083 fkv² . o

= P, a = 0.0817 fkv²

.    (19)

Jeżeli opór powietrza działał na drodze od 0 do H, to praca oporu przy bębnach cylindrycznych będzie:

AaH Pa H j = 0.0483 f k v² H ! ;

(20)

Px

dla obu klatek

(21)

A,aHl -0.0817fkv²H₁

b) Praca oporu powietrza na drodze H będzie jednaka niezależnie od tego, czy opór wzrasta od 0 do (Pa)

do 0; znak + ze względu na kierunek ruchu w pracy oporu powietrza niema znaczenia, odjemny bowiem Analitycznie możemy obliczyć pracę oporu po' ₀pór w ścisłem obliczeniu z uwagi na odjemny mo-wietrza z drogi działania H (głębokości szybu) i śre" ment jego działania, da dodatnią pracę, zatem zwię-dniego stałego oporu pa„, którym możemy zastąpić kszy pracę motoru, którą wywołuje opór; w wykre-działanie zmiennego oporu px na drodze H, zatem

Pa ^ Pas fk albo :. P^a ⁼ 2pas f k •

Aby otrzymać średni opór między zmiennymi od Q,do Pa oporami, należy określić sumę od 0 do Pa, którą nam przedstawi powierzchnia określona krzywą bokości szybu, proporcyonalną do czasu tylko w po-zmiennego oporu i skrajnemi rzędnemi oporu (Pa)x; szczególnych jej częściach, to pracę oporu powietrza znając powierzchnię PT, zawartą między krzywą należy obliczać dla każdego odcinka osobno: każdy i rzędnemi skrajnych jej punktów oraz ich odcięte, z odcinków drogi Hj, H.,, H₃ będzie miał inny średni

opór i obliczymy go z wycinków powierzchni Fv przez całkowanie różniczki oporu nie w granicach od 0 do Vmax lecz w granicach Vj do v₂, v₂ do v, itd. — ogólnie:

wartości p

a) Analityczne obliczenia pracy oporu powietrza przy stosowaniu bębnów cylindrycznych.

max>

czy maleje na tejże drodze od (Pa)

sach zatem powierzchnia, określająca pracę ma zawsze znak dodatni.

Jeżeli wyciąg był wykonany ze zmienną prędkością w różnych odcinkach drogi: Ht, H₂, H₃, głę-

znamy temsamem średnia wartość rzędnei z ilorazu: Fr : (x 2    ).

Jeżeli zatem opór powietrza rósł od 0 do Pa w miarę proporcyonalnego wzrostu prędkości Vx do czasu, to ślad zmiennej rzędnej (Pa)x utworzy po-

Fv

; iloraz =—

wierzchnię Fv na odciętej V

max ?

określi

(Fv)x= rt u

•V¹

I x²dx,

max

zatem tę wartość rzędnej, której ślad na drodze od 0 do Vmax (w wykresie) utworzy powierzchnię tej samej wartości, jaką tworzyłby ślad zmiennej rzędnej (Pa)x. Wartość średniej rzędnej, zatem średniego oporu nie zmieni się od prędszego lub powolniejszego przyrostu prędkości, jak długo nie zmieni się zależność wzrostu oporu od samej prędkości, niezależnie zatem od skali, jaką przyjęlibyśmy dla odciętych,

(prędkości Vx) otrzymamy zawsze jednakową wartość cyfrową średniej rzędnej, jeżeli dla tworzenia powierzchni Fv prawo wzrostu rzędnych było nie-zmiennem a zależnem wyłącznie od prędkości Vx .

Jeżeli więc opór powietrza Pa jest funkcyą prędkości ruchu klatki i wzajemną zależnnść określa wzór:

Pa = yjf.v² = 0.12248fkV²,    0.0817 fk

to na ogólnych zasadach obliczania powierzchni ogra-    ’ k(vn-|-i—vn)’

niczonych określonemi krzywemi, szukana powierz-    Praca oporu powietrza w odcinku Hx = H,n—H„

chnia Fv wykresu oporu powietrza w granicach od będzie : dla iednei klatki V = 0, do Vmax wyrazi się, jeżeli rj = 0.12248, Vx = x:

dla każdego odcinka osobno.

Otrzymamy zatem przy bębnach cylindrycznych średni opór dla odcinka Hx , w którym prędkość wzrosła od vn do vn 4- x : dla jednej klatki

( Pa )n i n -f-1 = ^fk

0.04083 fk

dla obu klatek

Vn³ + i —    _

3(Vn-f~i Vu Vn³+j —- Vn³. (Vn+t — Vn

(P2a)n,n-(⁻l 2^fk

Vn-f-³! Vn³

Vn+ ³j — Vn³

3(Vn-f-i Vn)

. . (22)

(23)

.Vmax

F, -- j f (x) d x -j

J    J

fk?} x²dx = Tjfk    .

(Aa. )njn + 1-0.04083 f,

• •    (16) dla obu klatek

Vn-h ³ — V3 (Vn+! — _

~ (Hn-f-i—H ); (24)

Vn

(A2a)n>n + ₁ = 0.0817 fk

Vn+³] — Vn³

(Hn-f-i Hn)> (25)

(Vn+i—V„)

Jak widzimy z powyższych wzorów obliczenie . . .    (17, a) pracy oporu powietrza w różnych okresach zmien

nej prędkości ruchu przedstawia dla całej głębokości H dosyć długi rachunek, zwłaszcza, jeżeli prędkość wyciągu częstym ulegała zmianom. Sposób wykreślny Średni opór przy bębnach cylindrycznych otrzy- jest w podobnych wypadkach dogodniejszym. Obliczenia oporu powietrza na całej drodze H ma tylko

zatem: w wyciągu pojednawczym: Fv=-0.04083 fkv³ . .

w wyciągu podwójnym:

2FV = 0.0817 fkV⁸

.    (17,b)

mamy dla jednej klatki:

co

co

teoretyczne znaczenie; dla praktyki ważnem jest po- jenia i zmiennej prędkości kątowej jest bardzo zło-znać pracę oporu w odcinku największego oporu żonym; prędzej dochodzi się do celu przez osobne w granicach jednego obrotu, odpowiadającemu po- obliczenie pracy każdej z klatek w danym okresie.

Iloczyn ep przedstawia prędkość obwodową Vp średniego zwoju, możemy więc podstawić : e²p² = vp²; c) Analityczne obliczenie pracy oporu wyjmując p² przed nawias otrzymamy następujęcy powietrza przy zmiennym promieniu wzór dla oporu jednej klatki: uzwojenia.

dwójnemu skokowi tłoka w cylindrze parowym.

Obliczenia pracy oporu powietrza przy stosowaniu bobin i bębnów stożkowych jest znacznie utrudnione przez to, że mamy do czynienia z kilkoma zmiennemi od siebie niezależnemi ilościami, jak przyrost uzwojenia i zmienna prędkość kątowa. Okoliczność, że prędkość kątowa zależną jest wyłącznie od motoru a więc od woli maszynisty, który w różnych okresach wyciągu może według potrzeby zwiększać prędkość wyciągu lub zmniejszać, odejmuje wszelkie praktyczne znaczenie ścisłym obliczeniom o ile one dotyczyłyby dłuższych okresów ruchu, w których prędkość kątowa ulegałaby częstej zmianie, powodowanej przez motor. Natomiast w krótszych okresach wyciągu, w fazach niezmiennej prędkości kątowej lub stałego przyspieszenia można ściśle określić wykonaną pracę oporu powietrza a praktyczne znaczenie obliczenia odnosi się do fazy największej osiągalnej przez podnoszoną klatkę prędkości i ogranicza się do jednego obrotu lub kilku obrotów, wykonanych w jednakowych warunkach.

Opór powietrza jednej klatki, zależny wyłącznie od prędkości vx i od powierzchni jej dna fk określa wzór podstawowy:

0.12248fk vp² j 1 _+

x₂³ —V \

3 p² (x₂ — x, )}

Praca oporu powietrza jednej klatki na drodze Hx będzie :

(Pa)

1,2 -

X₂ + Xt

. (28)

(Aa)i?2 (ï*a ),, 2 •

w którym Hx = drodze klatki w okresie od fazy do x₂.

Aby określić pracę powyższego średniego oporu, należy obliczyć drogę Hx, na której on działał, t. j. wartość H₂—H,.

Drogę możemy oznaczyć albo z danej ilości obrotów odpowiadającej danemu okresowi (między xl5 x₂), albo ilość obrotów określi się z powierzchni uzwojenia odwiniętej, względnie nawiniętej liny.

Pa = 7/fkv² = 0.12248 fkv2 Ale w bobinach i bębnach stożkowych : v = (p + x) e v² = (p² + x² + 2 pX x) e²,

Hx = H₂ — H, = 2n { p ± 0.5 (x, 4* x₂)}    . .    (29)

Jeżeli od fazy xt do x₂ bobina zrobiła nx obrotów, to nxa = x₂ —X! (wartość a = grubości liny). Przy zastosowaniu lin równego oporu grubość liny a jest zmianną, należy zatem określić średnią grubość as odwiniętej w danym okresie części liny. Przy bębnach stożkowych zamiast a należy podstawić postęp danego obrotu (jednostkowy przyrost promienia uzwojenia na jeden obrót).

Przykład 2. Porównajmy pracę oporu powie-zatem jedna klatka zależnie od fazy x wyciągu, wy- trza przy zastosowaniu bębna cylindrycznego (D=4 m.) woła opór:

i bobiny (o danych, jakie były przyjęte w przykładzie Nr 1) przy założeniu, że bęben i bobina osiągnąwszy największą kątową prędkość Cmax = 10m/sek.

(Pa)x = Vi f k e² (p² 4- X² + 2 P x) =

= 0.12248 f k(p² -P X² ± 2 px).    b

Średni opór między prędkościami: vt, v₂, zatem (w fazie x =    , t. j. w V₃ ilości obrotów) robią je-

między fazami : x,, x₂ otrzymamy, jak powyżej, określając najpierw powierzchnię (Fv),,₂ mianowicie:

•x₂

(Fv)i,₂ = r;fke² / (p² + x² + 2px) dx

szcze 10 obrotów przy stałem e, t. j. bęben i bobina obracają się z jednakową stałą prędkością kątową. (Dane : fk = 6 m², b = 2.8 m., p = 2 m.; grubość liny płaskiej a — 0.03 m.; dla 10 obrotów postęp uzwojenia 1Ó X 0.03 = 0.3 m.).

Xi

Bęben cylindryczny. Prędkość wyciągu, vr = re = 20 m/s (w okresie wybranych 10 obrotów). Opór powietrza na obu dnach klatek :

±p(x₂² — x,²)j

zatem średni opór jednej klatki w okresie między P₂a = 2r/fkv‘i = 2 X 0.12248 X 6 X 400 = 587.9 kg.

Droga, na której działa opór:

Hx = 2 n r. nx = 6.283 X 2 X 10 = 125.66 m.,

= >]fke²^ p²(x₂ — Xx 4

Y 3 v 3

X₂    Xj

v„ v₂ będzie: (Fv)i,₂:(x₂ — x,) czyli:

(Pas), ,2 =^fke

p² + p(x₂ +Xj) +-

x₅ ³ Xj ³ (

3 (x₂ — xj) /’

(26)

praca zaś oporu jednej klatki w tymże okresie będzie: (Aa),>₂ - (Pa,),,2 Hx = 0.12248 fke²

jP> + P(x₃+x₁) + ^—Ł-j

Hx • .    (27)

zatem otrzymamy pracę:

A,a = (P2 a) Hx = 587.₉ X 125.66 = 73874 kg./m.

Bobina. Obliczmy średni opór i pracę każdej klatki z osobna. Fazę początkową wybranego okresu mamy daną ') :

Znak — ważny jest dla okresu pierwszej połowy wyciągu, lub drugiej połowy opuszczania; znak + odwrotnie, dla drugiej połowy okresu podnoszenia, lub pierwszej połowy okresu opuszczania klatki.

Wzór wyprowadzony dla wspólnej pracy oporu obu klatek razem przy zmiennym promieniu uzwo- %

0 Z teoryi o bobinach i będnach stożkowych wiadomo, że cyfrowa wartość + x, jako oddalenie czynnego zwoju od początku osi spółrzędnych, położonego na obwodzie średniego promienia p zmniejsza się w pierwszej połowie wyciągu od b    b

Y do 0, w drugiej połowie wyciągu zwiększa się od 0 do g,

2.8

= 0.467 m.

x, =

x₂ = X, - 10a = 0.167 w

x₂ — 0.300 m. xt -j- x₂ = 0.634 „

0.5 (xj + x₂) = 0.317 „

Klatka podnoszona. Podług wzoru :

po 10 obrotach :

- ^fke²| p- + p (xj + xa) +

Xt³ — Xa³ \

3 (xt — x₂) )

w którym x, > x₂, ważnym jest znak dolny, albowiem fazy x,, x₂ należą do pierwszej połowy okresu wyciągowego; mamy więc:

fj fk e² = 0.12248 X 6 X 100    = 72.488

P (X| - x₂) = 2. (0.467 — 0.167) — 1.268 0.09719 3 X 0.3

p = 4 — 1.268 + 0.1079

(Pas),

= rjfe'(p)>

Y 3 Y 3

A1    X₂

2 (xt — x₂)

1.079

2.84,

zatem średni opór:

(Pas)!, a = 73.487 X 2.84 = 208.₇ kg. Podnoszona klatka zrobi drogę :

Hx = 2 7ipxnx = 6.283 (2 — 0 5 X 0.634) 10= 105.₇₄ m-Praca oporu będzie :

(A a )j, 2 = (Pas)ij a Hx = 208.₇ X 105.₇₄ = 22070 kg./m. Klatka opuszczona.

p’ == (4 4- 1 268 + 0.1079) = 5.3759 (Pas’)i,2 = rt fe² (P’) = 73.₄₈₇ X 5.₃₇₅₀ 395.₀₆ kg. Droga klatki opuszczonej :

Hx’ = px ’ nx = 6.₂₈₃ (2 + 0.5 X 0.634) 10 = 145.₃₈ m.

Praca oporu opuszczonej klatki :

(A’ a )„ 2 = (P’aS)J, 2 H\ = 395.06 X 145.58 = 57514 kg/m. Suma pracy oporu obu klatek :

(A 2 a )j, ₂ ⁼⁼⁼ 22070 + 57514 = 79584 kg/m. Różnica pracy oporu powietrza, wykonanej z pomocą będna cylindrycznego i bobiny w jednakich warunkach wyciągu daje :

A(A₂a)„₂ = 79584 - 73877 = 5707 kg/m.

Z powyższego przykładu widzimy, co potwierdza także praktyka, że przy jednakowych do spełnienia zadaniach bębny cylindryczne o średnicy D = 2r = 2p zużywają mniejszą ilość energii na po

konanie oporu powietrza, niż bobiny, o ile opory bezwładności bębna i bobiny byłyby sobie równe przy jednakowj'ch warunkach wyciągu.

D. Praca oporu powietrza przy jednym obrocie wału.

a) Właściwe praktyczne zastosowanie otrzymanych z obliczeń oporu powietrza ostatecznych wyników można mieć z określenia efektu lub pracy największego oporu w czasie jednego obrotu (w urządzeniach z przekładnią w czasie tej części obrotu, która odpowiada ściśle podwójnemu skokowi tłoka jednego z cylindrów). Praca oporu jednego obrotu stoi w ściśle określonym stosunku do części pracy tłoka, potrzebnej do pokonania oporu.

Przy zastosowaniu bębnów cylindrycznych, przy-jąwszy stałą prędkość obrotu, zatem stały opór powietrza otrzymamy efekt albo moc największego oporu obu klatek :

E2ll = (P2a)

jeżeli t określa czas pracy danego oporu.

Wyrażając ilością koni parowych otrzymamy :

E (P-ja)Vii

m ii x

75

Vinax -

75

Podstawiając za P2 a określone wyprowadzonymi wzorami wartości, otrzymamy; w wyciągu pojedynczym :

Na= 0.00163 fkv:! w wyciągu podwójnym :

N2 a = 0.00327 f k v3 Największy moment oporu będzie :

(Pa)maxr, zatem

niaxj

nuix • •

(30 a)

. .    (30 b)

(Ma)

w wyciągu pojedynczym :

(Ma W = 0.12248 f kV²max r, ...    (31 a)

îiiax

w wyciągu podwójnym :

Mo a = Ö.24496 f k V -„,ax r..... (31 b)

Pracę największego oporu powietrza przy jednym obrocie wału otrzymamy albo z danego czasu jednego obrotu t-, albo z drogi przebytej hu przez opór w czasie tegoż obrotu. Mamy więc przy zastosowaniu bębna cylindrycznego w podwójnym wyciągu. (A₂a)n =E₂atn= P₂ a Vinax tji= 0.24496 ffc V³max tu (32) albo :

(A₂a)r. = 2/:rP₂a= 1.539rx fkV2 (Dokończenie nastąpi).

uiax

. .    (33)

Zamykanie wody przy pomocy pierścienia gumowego lub ołowianego.

Napisał

Stanisław Baczyński.

Zamykanie wody samym iłem pomimo często- mknięcia wody, odnosić bardzo skuteczne rezultaty kroć precyzyjnego wykonania i staranności nie od- co jest już wypróbowanem. nosiło skutku a nawet nieraz pomimo kilkakrotnego powtarzania się procederu zamykania, woda ukazy- jest w pierścień z elastycznej gumy lub ołowiu (fig. 2) wała się w otworze świdrowym. Wobec tego zamy- z przynitowanymi do połowy pierścienia sprężynami kanie wody, przeprowadzone poniżej opisanym spo- 8 wysokości około 50 cm., szorokość odpowiednio sobem przy pomocy (fig 1) pierścienia z elastycznej do dymenzyi rur, w których zamykamy, a względnie gumy lub ołowiu i iłu mogłoby, o ile nie zachodzi mamy zamiar wodę zamknąć, tak aby bez żadnego nadzwyczajny wypadek bardzo trudnego lub wręcz wysiłku zmieścił się do odpowiedniej dymenzyi rur, Wprost niemożliwego z powodu gatunku terenu zą- natomiast sprężyny mają końcami zakreślać koło

Do zamykania wody tym sposobem potrzebnym

o przekroju kilka cm. większym aniżeli przekrój rur mających zamknąć wodę. Następnie sprężyna ażeby spełniła swoje zadanie wraz z pierście-niem musi być, a względnie posia->T dać pewien łuk (fig. 3 b) ale tak £ dobrany, aby wszystkie razem mo-JŁ gły tworzyć koło o przekroju ze-? wnętrznego obwodu rur mających £ wodę zamknąć, a to z tego powodu £ ponieważ we wypadku kiedy już * rura wprasowaną została w pierścień, £ przez szczeliny powstałe z niedo-£ kładnego zaokrąglenia sprężyn mo-X głąby się woda wciskać do otworu £ świdrowego.

(A

i'

bJ

mocno się docina przy ^ zapuszczaniu natomiast sam dzwonek a względnie czopek fi. widełek łyżki naoliwia ~ się i słabo przykręca, ^ tak aby potem można ^ było łatwo dzwonek wraz ze sztangami odkręcić. W tak przygotowany pokład wbi-ja się rury, któremi wodę zamykamy aż do UJ spodu to znaczy że przy pomocy sprężyn, //, które odchylonymi końcami nadają nie- >n jako^ kierunek spod-    7/t

niej rurze, która po- f winna posiadać brzeg fi stoczony półokrągło, ażeby zmniejszyć tarcie i przeciwdziałać    ^

mniejszy ze względu na elastyczność ma-teryału rozszerza się i przylegając przeto    filg

^    zakręcamy na czopek

'jp    widełek łyżki Ł i po-

^ zostałe tamże rury ze l. ₀ j stożkowem zakończę- Jfj;

§ niem wyciągamy przy- f¹ . ' ..

[{n czem niezbędne i bar-    ^

§ dzo użyteczne okazu- |'j lilii [ fit

lwi

i.

fi

//

lüd

u.

>n

'fi!

fi

fi

Iß

Idi

Po dokładnem odczyszczeniu ty otworu (wy łyżkowani u) zapuszczamy pierścień i stawiamy na spodzie który przedtem został podwiercony prostym świdrem i zarzucamy iłem stopniowo, który zaraz po wypełnie-jr niu otworu przynajmniej na 80—100 ÿ cm. ubijamy łyżką z odwróconym wentylem (fig. 4) i czynność tą po-wtarzamy kolejno t. zn. podciągamy rury stopnionwo na pewną wysokość (np. do 1 m.) natychmiast zarzucamy iłem i ubijamy. Nadmienić tu należy, że im mniej rury podciągamy i zarzucamy iłem tern lepszem i szczelniejszem będzie zamknięcie, gdyż przez to chronimy niejako, ażeby do nieprzepuszczalnej masy iłowej nie dostały się części mate-ryałów przepuszczalnych (kamieni) co łatwo mogłoby się stać, gdyż po wyciągnięciu rur na większą wysokość nie uchronimy się od zasypu, który, zmieszanyz^ iłem tworzyłby masę mniej nieprzepuszczalną, a właśnie przez częściowo stopniowe podciąganie i zarzucanie otworu iłem, o ile nie całkiem zupełnie to przynajmniej do minimum ograniczamy, mieszanie się masy iłowej ze zasypem.

W ten sposób postępując doszedłszy do żądanej wysokości, ubijamy jeszcze raz należycie ił i zapuszczamy na obciążniku, nożycach i dzwonku jak fig. 5. dwa lub więcej pasów rur mniej -szejdymenzyi zależnie od tego ile metrów otworu świdrowego zarzucamy iłem, mufami nadół i z przykręconym u spodu zakończeniem tej samej dymenzyi ściągniętym we formie stożka ostro zakończonego z czterema otworkami (ażeby przy wyciąganiu zmniejszyć opór powstały wskutek tworzenia się próżni) i wbijamy w ił przez co jeszcze szczelniej i dokładniej ił wgniata się w ściany otworu świdrowego i wypełnia całkowicie ■' wszelkie otwory i zagłębienia tamże się znajdujące, tern samem również i żyły wodne. Rury w ten sposób wbite i wprasowane w ił pozostawia

się odkręcając dzwonek wraz z cię- janie się nożyc o ściany rur nie otworzyła się woda, pożarem i sztangami, które (sztangi) czem bezzwłocznie zapuścić rury. mniejszej dymenzyi.

:! -1.

fr-

lii:

fe

Ul

i!!

ni

i;

i'

II

Fig. 1.

iii

•I

7,

50m

\t

Fig. 2.

Ł..S

Fig, 4.

».

■%

Wilii

•;ią

i

.'ii \

iii

•li

In-

• n-r

Fig. 4.

r-i

l||Z

ii!

fi

ÜI

li

•>i|

ca -=

■y

Fig. (i.

Ili    ją się wywiercone ^

$    otworki w zakończe-

§    niu i stożkowem, bo

\    w ten sposób dostaje

się powietrze do pró-^    żni, która musiałaby powstać, gdyby

tychże w zakończeniu nie było.

Tak postawione rury pozastawiamy ^    przez pe wien czas w spoczynku np.

'fli    przez tydzień, następnie zaś wyra-

^    biamy fwyłyżkowujemy ił znajdujący

jj    się w rurach jak fig. 6. i przystępujemy

fś    do ostatecznej próby czy woda jest

^    szczelnie zamknięta, co przy zamykaniu

X    wody powyżej opisanym sposobem oka-

ijf    zało się wobec innych praktyk najsku-

teczniejszem. Po przeprowadzeniu tej czynności byłoby wskazanem podwier-x cić jeszcze najwięcej 1—2 m. prostym świdrem, nie więcej, ażeby przez obi-

ii

Fig. 5.

fi

'tu

Kilka słów o galicyjskiem hutnictwie Żelaznem.

Napisał

Zenon Jędrkiewicz inż. góra.

(Dokończenie).

a sąsiad nasz za

Widzimy więc, że wszystkie rudy żelazne, które Galicya posiada są do użycia. Nie ulega wprawdzie wątpliwości, że bogactwo Galicyi w rudach żelaznych nie jest tak wielkie, aby ono mogło dać podstawę hutnictwu żelaznemu, zwłaszeza że eksploatacya karpackich sferosyderytów jest kosztowna — mimo tego mają i one znaczenie, gdyż jest rzeczą wiadomą, że ceny rudy żelaznej w ostatnich latach przed wojną poszły niesłychanie w górę — jeżeli więc eksploatacya karpackich sferosyderytów z końcem przeszłego stulecia nie opłacała się, to nie wypływa z tego, żeby ona także i dzisiaj była nie popłatna. Zresztą, o ile wiem, bogactwo kraju naszego w rudach żelaznych nie jest dostatecznie zbadane — miarodajne czynniki zanadto mało tą kwestyą się zajmowały — a może nawet zupełnie ją ignorowano. Sprawozdanie lwowskiej Izby handlowej i przemysłowej za lata 1854, 1855 i 1856 wykazuje w samym tylko okręgu tej Izby 14 pieców wielkich, z których 10 było czynnych, a jeszcze w roku 1878 było 13 kopalń rudy żelaznej w ruchu! W tym samym czasie były na Śląsku austryackim zupełnie do galicyjskich podobne stosunki — także i tam przetapiano w starodawnych piecach o matej produkcyi karpackie sferosyderyty (zupełnie te same co galicyjskie), węglem drzewnym. Jeżeli więc galicyjskie piece wielkie upadły, rzekomo dlatego, że straciły podstawy egzystencyi, to należałoby się spodziewać, że tensam los powinien był spotkać także śląskie piece wielkie, które zupełnie w tych samych warunkach pracowały. Tak się jednak nie stało — przeciwnie — hutnictwo śląskie nie-tylko nie dzieliło losu hutnictwa galicyjskiego, a więc nie upadło, lecz nawet począwszy od roku 1870 kolosalnie się rozwinęło. Piece wielkie starego systemu zostały wprawdzie także w hutach śląskich pomału usunięte ale niejako na ich gruzach powstały piece postępowe o daleko większej wytwórczości.

My powiedzieliśmy : niema rudy — wytwórczość surowca w Galicyi upadła bo widocznie niema naturalnych warunków rozwoju ścianą powiedział sobie : piecami starego systemu nie mogę pracować, gdyż produkują one drogi surowiec — dlatego, że wytwórczość ich jest minimalna, wyzyskanie materyalu palnego złe, węgiel dawny jako materyał palny zanadto drogi, wobec możności osiągnięcia lepszej ceny za drzewo, a w końcu także i sferosyderyty karpackie droższe aniżeli bogate w żelazo rudy obce. Postanowiono więc zakupić tereny węgla koksowego w zagłębiu Ostrawsko-Kar-wińskiem, aby mieć własny koks dla pieców wielkich — nabyto w północnych Węgrzech bardzo korzystne tereny rudy żelaznej, postawiono w Trzyńcu pod Cieszynem dwa piece wielkie koksowe najnowszej konstrukcyi, które, jeżeli się nie mylę, w r. 1873 weszły w bieg, i stworzono w ten sposób zdrowe i silne podstawy dla swojego hutnictwa.

W czasie więc, gdy nasze hutnictwo żelazne konało, a my z założoneipi rękami bezradni przypatrywaliśmy się temu konaniu, tak niesłychanie ważnej gałęzi naszego przemysłu, przekonani że dla tego ciężko chorego ratunku niema — w tym samym czasie maleńki nasz sąsiad tuż za ścianą, bo zaledwie 41 kilometrów od granicy galicyjskiej oddalony, t. j. zarząd hut cieszyńskich szuka i znajduje niezawodne lekarstwo na zupełnie tę samą chorobę swojego hutnictwa żelaznego i pobudza je do nowego życia i do rozwoju o jakim ten sąsiad początkowo może sam nie marzył ! My, kraj liczący naów-czas około 5 ’/₂ milionów ludności, pozwalamy upaść naszemu hutnictwu żelaznemu, nie licząc się z tem, że upadek tego przemysłu przynosi krajowi nieobliczalną szkodę i daje broń w ręce tych, od których się spodziewać należy, że użyją tej broni bardzo wydatnie przeciwko nam — jak też się rzeczywiście stało.

Zupełnie te same losy, a przynajmniej bardzo podobne przechodziło w tym samym czasie hutnictwo żelazne na Morawie t. j. w Witkowicach.

Jestem tego zdania, że to co zrobiły Witkowice i Cieszyn mógł zrobić i nasz kraj — także i my mogliśmy nabyć tereny węglowe posiadając węgiel koksowy w zagłębiu ostrawsko-karwińskiem, jak również kopalnie rudy żelaznej w północnych Węgrzech, i stworzyć w ten sposób silne podstawy dla naszego hutnictwa żelaznego. Brak przedsiębiorczości, brak zrozumienia dla najżywotniejszych kwestyj dotyczących naszego przemysłu tak w sferach, które rozporządzały i rozporządzają wielkimi kapitałami, jak ównież w sferach miarodajnych autonomicznych, powodowały, zdaje się ten wielki błąd, względnie, niewyzyskanie korzystnej chwili.

Później, a mianowicie w pierwszych latach tego stulecia (między 1900 a 1905) była bardzo dobra sposobność poprawienia owego błędu i stworzenia podstaw dla żelaznego hutnictwa w Galicyi jak również spolszczenia hutnictwa żelaznego śląskiego przez co-by była kwesty a polska na Śląsku, która ponoć każdemu Polakowi bardzo na sercu leży, nadzwyczaj silne poparcie znalazła. —Myślę tu nabycie wszystkich hut i kopalni cieszyńskich.

Naszym sferom miarodajnym stojącym na czele narodu było wiadome, że zakłady żelazno-hutnićze jak również kopalnie cieszyńskie są do nabycia. Nie było wcale tajemnicą, że mniej więcej od r. 1900 lub może nawet od 1898 przez mniej więcej 5—7 lat traktował zarząd klucza cieszyńskiego z różnymi refłektantami w sprawie sprzedaży hut i kopalń cieszyńskich — w końcu zostały te zakłady zatrudniające naówczas przeszło 10.000 robotników i około 380 urzędników technicznych, komercyalnych i rachunkowych, sprzedane z końcem roku 1905 i zamienione od 1. stycznia 1906 w towarzystwo akcyjne pod firmą : „Oesterreichische Berg- und Hiittenweks Gesellschaft“ z siedzibą w Wiedniu. Te transakcye przeprowadzał i finansował wiedeński bank „Oester-? reichiche Bodenhilfsanstalt“.

Z bezwarunkowo wiarogodnogo, bardzo poważnego i dobrze informowanego źródła, dowiedziałem się, że onego czasu oferowano także miarodajnym kołom galicyjskim cieszyńskie zakłady hutnicze i górnicze — te miarodajne koła uważały widocznie, że ten nabytek nie był korzystnym dla Galicyi!! Należy przytem niezapominać, że huty żelazne i kopalnie cieszyńskie zostały sprzedane pod nadzwyczaj korzystnymi warunkami dla nabywcy. Cena kupna wynosiła wraz z zapasami inateryałów surowych, półfabrykatów i towarów gotowych cen 54 miliony koron. Gotówką zapłacono tylko 4 miliony, 25 milionów akcyami a 25 milionów zostały zahipotekowane po 4°/₀. Jak dobry interes zrobił nabywca wynika już z tego faktu, że gdy w trzy lata po przeprowadzonej transakcyi akcye tego przedsiębiorstwa o wartości nominalnej 400 koron ukazały się na giełdzie wiedeńskiej, to notowały w pierwszym dniu kurs 700, a w kilka miesięcy później kurs ten dochodził do 1100, a w następnym roku nawet około 1400 K. Była to bezwarunkowa jedna z najkorzystnieiszych wielkich transakcyj przemysłowych dla kupującego.

Nabycie zakładów cieszyńskich byłoby jak już wspominałem, dla kwestyi polskiej na Śląsku niesłychanie ważne. Kto zna tamtejsze stosunki, ten potrafi to najlepiej ocenić. Tą akcyą byłaby Galicya dla sprawy polskiej na Śląsku bezwarunkowo nieporównanie więcej uczyniła, aniżeli wszystkiemi ofiarami pieniężnemi ponoszonemi od szeregu lat. Oprócz tego bylibyśmy uzyskali potężne stanowisko w prze myślę żelaznym, a tern samem w kartelu żelaznym. Cały nasz galicyjski przeróbczy przemysł żelazny, dzisiaj w zupełności zależny od wielkich hut cieszyńskich i witkowickich byłby znaiazł silne oparcie i uzyskał możność rozwoju, o którym bez tego marzyć nie można.

W roku 1905 został, jak już wspomniałem, zniesiony ostatni galicyjski wielki piec w Węgierskiej Górce. Niemal równocześnie powstaje w Borku fa-łęckim pod Krakowem walcownia żelaza z hutą Martina, a więc przedsiębiorstwo z dziedziny hutnictwa żelaznego, a nie przemysł przeróbczy. Piec Martina w Borku fałęckim może produkować rocznie z łatwością 1.200 wagonów miękkiego żelaza w blokach, a walcownia urządzona jest tak, że może, pracując dzień i noc, wyprodukować 2.000 wagonów żelaza walcowanego. Ponieważ ta walcownia jest jednak tylko w porze dziennej w ruchu, więc produkuje mniej więcej 900—1000 wagonów. Jest to dzisiaj jedyna huta żelazna w naszym kraj u i za

sługuje już z tego względu na szczególną wzmiankę. Urządzenia w tym zakładzie są dobre i gdyby walcownia ta mogła całą swoją wytwórczość wykorzystać to pracowałoby przedsiębiorstwo to bardzo korzystnie. Niestety posiada ono bardzo mały udział w kartelu żelaznym. Udział ten nie stoi w żadnym stosunku do zapotrzebowania Galicyi w żelazie wal-cowanem. Najpoważniejszym czynnikiem nie pozwalającym na wielki rozwój tego przedsiębiorstwa jest to, że nie posiada ono własnego surowca dla pieca Martina, tylko musi go kupować od zakładów hutniczych w Witkowicach, Trzyńcu pod Cieszynem etc.

Huta ta wyrabia drut walcowany dla własnej ciągami drutu i gwoździami w Podgórzu jak również żelazo walcowane handlowe. Produkt tej walcowni jest bardzo dobry i może bezwarunkowo co do jakości konkurować z produktem każdej innej austrya-ckiej walcowni. Musimy przedsiębiorstwu temu życzyć jak najpomyślniejszego rozwoju, gdyż zasługuje ono na to pod każdym względem. Miało ono w początkach z bardzo wielkiemi trudnościami do walczenia. Trudności te zostały znacznemi ofiarami przy nadzwyczajnej wytrwałości i pracy kterownictwa zwalczone i należy się spodziewać, że będzie ono po wojnie wielkimi krokami postępować na drodze rozwoju.

Założycielom tej jedynej galicyjskiej huty żelaznej winniśmy jak największe uznanie a obowiązkiem wszystkich miarodajnych czynników jest poparcie tego przedsiębiorstwa w każdym kierunku.

Niestety musimy wyznać, że bez pieców wielkich, a więc bez własnego surowca nie może być mowy o takim rozwoju hutnictwa żelaznego w naszym kraju, aby ono mogło pokryć nasze zapotrzebowanie w żelazie. O tern zaś, czy powołanie do życia większego zakładu hutniczego z piecami wielkimi w naszym kraju jest celowe nie możemy obecnie mówić ze względu na chwilowo całkiem niejasne stosunki polityczne. Tyle jednak można powiedzieć, że brak rudy żelaznej w dostatecznej ilości nie jest wcale przeszkodą Mamy cały szereg hut żelaznych w Niemczech a także w Austryi, które całą, lub większą część potrzebnej rudy żelaznej kupują. Nie potrzebujemy daleko szukać, bo oto w Boguminie zbudowała przed kilku laty firma Aber Hahn wielki piec nie posiadając ani rudy własnej ani koksu.

Kwestye te pozwolę sobie jednak omówić w jednym z późniejszych nnmerów tego czasopisma.

O gazie ziemnym.

Napisał

Aleksander Ost

W r. 1912 przemysł gazu ziemnego obejmował

Gaz ziemny jest mieszaniną węglowodorów.

Najgłówniejszymi składnikami są : metan, etan, pro- ogółem 250 fabryk gazoliny przerabiających 133 mi-pan, kwas węglowy, poza tern w wolnej ilości wodór, lioniów m³ gazu, z których osiągnięto 28.800.000 kg. azot i dwutlenek węgla. Najwydatniej znachodzi się gazoliny o wartość K. 23,400.000. gaz ziemny w porowatych pokładach piaskowców,    Gaz ziemny znachodzący się w szybach nâfto-

które absorbują gaz, tworząc niejako rezerwę tegoż, wych zagłębia galicyjskiego był zrazu zupełnie nie-Już w czasach przed historycznych stwierdzono wykorzystany i nawet do niedawna ulatniały się ulatnianie się gazu na Kaukazie a zwłaszcza na pół- miejscami znaczne ilości tego cennego produktu, wyspie Apszeron, gdzie paliły się tak zwane „Wieczne pozbawiając tern samem kraj znacznych korzyści, ognie“. Gazu ziemnego używano już od najdawniej- któreby zyskał w razie uregulowania na wielką szych czasów do wypalania wapna. Gaz kaukaski skalę eksploatacyi tego gazu. zawiera 90% metanu, reszta zaś składa się z kwasu węglowego, wodoru i azotu. Pozatem natrafiono na ziemnego do opalania kotłów i mieszkań, zaś prawie gaz ziemny w znacznych ilościach w Barigazzo koło w całem zagłębiu nafto wem Galicyi zastosowują już Modeny. Pietramara koło Florencyi, w poszczegól- gaz, jako siłę motorową w szybach naftowych, w Dro-nych pokładach naftowych w Rumunii, Alzacyi i Chi- hobyczu zaś oświetla się domy i ulice tym gazem, nach. Na najobfitszą ilość gazu ziemnego natrafiono w Ameryce Północnej a pierwszy szyb gazowy za- w ostatnich czasach na doniosłości z powodu utrud-łożony został w r. 1821 w miejscowości Chautauqua nienia a nawet czasowego wykluczenia dowozu węgla County w stanie Nowy-York, gdzie używano gazu do podkarpackiego zagłębia naftowego a co zatem do oświetlania tamtejszej osiadłości. Począwszy od idzie z powodu wielkiego wzrostu cen węgla. Dawniej r. 1840 rozpoczęto używać gazu ziemnego w Ame- używaną była przeważnie ropa do opalania kotłów ryce, jako materyału opałowego. Gaz ziemny jest w szybach naftowych, co jednak w ostatnim czasie prawie zawsze towarzyszem pokładów ropy, niemniej prawie zupełnie ustało, z powodu wysokich cen ropy jednak natrafia się na niego często w kopalniach a zwłaszcza ze względu na wielkie zapotrzebowanie węgla w postaci gazów wybuchających. Szyby gazu jej dla uzyskania nafty i benzyny, ziemnego odwiercą się w ten sam sposób jak szyby naftowe. Jeden szyb dostarczyć może dziennie do gazem ziemnym i dali inicyatywę do zapoezątko-320.000 m³ gazu, zależnie od ilości gazu znajdującej wania tego przemysłu w Galicyi są Inżynierowie się w pokładzie, jak niemniej od ciśnienia powietrza. Wilczyński Szaynok; dotychczasowa jednak produk-Wydatność studzien gazowych i czas ich trwania są cya gazu ziemnego ograniczała się do niejednostaj-różne i tak niektóre szyby funkcyonują już od lat 90, nych eksploatacyi tu i ówdzie przez właścicieli poniektóre zaś przestały dostarczać gazu po krótszym szczególnych szybów naftowych, z których zazwyczaj upływie czasu z powodu zatamowania gazu przez wydobywa się gaz. Produkcya jednak gazu nie była inne pokłady ziemne, zwłaszcza soli i parafiny. Siła dotychczas przedmiotem zainteresowania się wielkiego świetlna gazu zależy od głębokości pokładu i tak kapitału i nie mogła doznać zatem znacznego roz-stwierdzono, że gaz wydobywający się z głębszych woju na jaki niewątpliwie zasługuje. Z tego też po-pokładów ma większą siłę świetlną od gazu z płyt- wodu bogactwo natury w tych pokładach gazowych szych pokładów. Na ogół siła świetlna gazu ziem- leży dotychczas prawie zupełnie odłogiem, nego równa się mniej więcej połowie siły świetlnej    Dopiero niedawno pertraktacye rządu węgier-

gazu świetlanego, otrzymywanego z suchej destyla- skiego z grupą banków niemieckich z „Deutsche cyi węgla. Siłę świetlną można podnieść przez tak Bank“ na czele, celem powołania do życia wielkiego zwane karborowanie. Wartość jednak kaloryczna przemysłu gazu ziemnego na Węgrzech, zwróciły gazu ziemnego jest dwa razy większa od wartości uwagę sfer kapitalistycznych austro-niemieckich rów-kalorycznej gazu świetlnego, co predestynuje gaz nież na gaz ziemny zagłębia galicyjskiego, wskutek ziemny przedewszystkiem na cele opałowe i dla do- czego pozakrajowe sfery przemysłowe rozpoczęły

starania o zabezpieczenie sobie znacznego udziału Produkcya gazu ziemnego rozwinęła się na w tern nowym a wysoce rentownym przemyśle największą skalę w Ameryce Północnej, a według ziemnym, statystycznych obliczeń gaz ziemny zastąpił w r. 1891 9,867.000 ton węgla.

W Borysławiu używa się od kilku lat gazu

Eksploatacya gazu ziemnego zyskała zwłaszcza

Pierwszymi, którzy rozpoczęli poszukiwania za

starczania siły motorowej.

Obecna produkcya i handel gazem ziemnym odbywa się na tej zasadzie, że przedsiębiorstwa pro-

Największą trudność sprawiało początkowo unor- dukujące gaz zawierają układy z właścicielami szy-mowanie regularnego prądu gazu ziemnego z powodu bów na pewien przeciąg czasu po upływie którego występującego czasami wielkiego ciśnienia, docho- następuje odnowienie kontraktów, dzącego do 66 /₂ kg. na 1 cm . Od chwili jednak zaprowadzenia regulatora „Westinghouse“ regularna dla przedsiębiorstw rozporządzających już rurocią-konsumcya gazu podniosła się bardzo znacznie.

Główne centra gazu ziemnego w Ameryce są nemi przedsiębiorstwami byłoby rzeczą wcale nie-prowincye Pensylwania, Cincinati, Ohio, Alleghany, łatwą do przeprowadzenia.

Indianopolis.

W ostatnich czasach stwierdzono jednak również porządzać muszą odpowiednią ilością maszyn ssąco-znaczne ilości gazu ziemnego w podkarpackiem za- tłoczących, oraz rurociągami, których posiadanie jest glębiu naftowem galicyjskiem.

Właściciele szybów zdani są jednak na dostawę

garni i dlatego nawiązanie nowych kontraktów z in-

Przedsiębiorstwa bowiem dostarczające gaz roz-

bardzo ważną rzeczą. Celem rozprowadzenia gazu

5 — 7.000 kaloryi 5 — 6.000    „

7.000 7.800 4.000

.    .    10.500 — 11*700

5.500

4.500

3.600 .    .    2.500

8.100 kaloryi

. .    7.500

.    3.500

. . 5.600 . . 5.000

7.400

5.500

temi rurociągami zawierają przedsiębiorstwa kontrakty dzierżawne z właścicielami gruntów, przez które biegną rurociągi. Kontrakty tego rodzaju zawiera się w przeciwieństwie do kontraktów o dostawę gazu na szereg lat, lub też na czas nieograniczony. Kontrakty przedsiębiorstw gazowych z konsumentami gazu są krótkoterminowe i biegną przez przeciąg l4—30 dni.

Dokładnego wypośrodkowania ilości spotrzebo-wanego gazu nie uskutecznia się zazwyczaj w ten sposób, jak przy gazie świetlnym, lecz często na skutek przeciętnego obliczenia dokonanego empirycznie, przez kilkakrotne stwierdzenie w ciągu miesiąca, jaką ilość gazu dostarcza odnośny szyb w przeciągu jednej minuty. Tak wypośrodkowane obliczenia nmożliwia przybliżone ustalenie dostarczanego gazu, zaś wypośrodkowana jednostka zwana minutowym metrem kubicznym stanowi zazwyczaj podstawę do obliczenia skonsumowanego gazu przez cały miesiąc. Obliczenie dla konsumentów dokonuje się na ogół w dwojaki sposób a mianowicie : albo na podstawie faktycznej ilości zużytego gazu, wymierzonego za-pomocą gazometrów, albo też na podstawie ceny ryczałtowej ustanowionej za ilość gazu, zużytą w ciągu jednego miesiąca, wypośrodkowaną w powyżej wymieniony sposób.

Cena gazu podlega wahaniu i zależy od kon-junktury a pozostaje w ścisłej zależności od wahań ceny ropy; zależy jednak również z natury rzeczy i od każdorazowej ceny węgla.

Już w normalnych czasach dowóz węgla do głównego galicyjskiego okręgu naftowego, odległego przeszło 350 kilometrów od kopalń węgla uatrafiał na rozliczne trudności powodujące podrożenie tego artykułu. W czasie obecnym jednak dowóz tegoż jest czasami prawie zupełnie uniemożliwiony wobec czego tamtejsze sfery przemysłowe i konsumenci prywatni zdani są coraz bardziej na surogaty węgla. Zwłaszcza dotyczy to w pierwszej linii ruchu w szybach naftowych, które muszą ciągle rozporządzać dostateczną ilością materyału opałowego i liczyć się z ceną kosztu tegoż.

Z powodu wysokich cen ropy, praktykowane dawniej opalanie ropą ustało prawie zupełnie, co wywołało znaczny popyt za gazem ziemnym a zatem i wzrost jego ceny. Producenci gazu rozporządzający w takim czasie zwiększonego popytu obowiązującemi jeszcze kontraktami dostawy gazu ziemnego, korzystają z natury rzeczy z konjunktury.

Główną rolę odgrywa jednak — jak wspomniałem — rozporządzanie rozległą siecią rurociągów oraz kontraktami dzierżawnymi dla ich rozprowadzania, gdyż tylko tym przedsiębiorstwom — daną jest możność łatwego przyłączania dalszych szybów do ich grupy oraz nawiązania kontraktów na dostawę z odleglejszymi konsumestami.

Wydatność gazu ziemnego w porównaniu z innymi materyałami opałowymi i świetlnymi przedstawia się w następujący sposób :

wartość kaloryczna, a mianowicie : węgla w ogólności wynosi . dobrego węgla kamiennego . węgla górno-śląskiego około węgla angielskiego .... osadu destylacyjnego ropy .

ropy . .....

gazu ziemnego .... 10.000    — 11.000

Aby zatem osiągnąć ten sam efekt trzeba zużyć n. p. okrągło dwa razy tyle węgla, względnie dwa i pół razy tyle z powodu straty przy spalaniu, co gazu ziemnego, przyjmując dla zaokrąglenia, że efekt opałowy względnie świetlny z 1 kg. dobrego krajowego węgla kamiennego równy jest efektowi uzyskanemu zim³ gazu ziemnego.

Na podstawie obecnie obowiązujących cen wy-pośrodkować można zatem, że gdy przeciętna cena węgla w zagłębiu naftowem (Borysław, wynosi obecnie K. 4* 10 za 100 kg. a przeciętna cena 100 m³ gazu wynosi tylko K. 6*—.

Aby zatem osiągnąć efekt spalenia 100 m³ gazu o 11.000 kaloryi, których cena wynosi K. 6. trzeba użyć około 200 kg. węgla o wartości K. 8*20 a z uwzględnieniem straty z powodu pozostałości przy spaleniu węgla około 250 kg. węgla o cenie K. 10*25.

Stosunek ceny gazu do ropy, której zużytkowanie na cele opałowe jest obecnie zupełnie wykluczone wynosi przynajmniej 1 : 3. Zasadniczo uwzględnić należy, że strata ciepłoty przy węglu wynosi 25 — 30 ’/₀ a dochodzi nawet czasami do 50° 0 z powodu pozostałości w postaci popiołu, wskutek czego z węgla n. p. o sile 6.000 kaloryi zyskuje się właściwie tylko około 4.000 kaloryi, podczas gdy przy gazie ziemnym z powodu prawie całkowitego spalenia się tegoż wartość kaloryczna pozostaje niezmieniona. Fakt ten wpływa również na zwiększenie różnicy w cenie. Pomijając jednak tę okoliczność należy przedewszystkiem uwzględnić daleko łatwiejszą i prostszą manipulacyę gazem aniżeli przy użyciu węgla, odpada bowiem cała manipulacya dowozu, ładowania, magazynowania wreszcie doprowadzenia węgla do kotłów. Ponadto opalanie gazem uskutecznić się da w daleko krótszym czasie, co zwłaszcza przy motorach i kotłach funkcyonujących czasowo jest bardzo ważną rzeczą.

To pobieżne zestawienie daje w przybliżeniu obraz doniosłości jaką przedstawia racyonalne użytkowanie gazu ziemnego w przemyśle i konsumcyi prywatnej, przyczem podnieść należy ważną zaletę, że gaz zastosować się da z zasady do opalania i oświetlania w tym samym stanie w jakim wydobywa się z szybów. Prawie wszystkie dotychczasowe przedsiębiorstwa eksploatujące gaz ziemny dostarczały go też konsumcyi dotychczas w niezmienionej postaci, zaczęto też chętnie używać gazu głównie z powodu łatwej manipulacyi, taniości obsługi i możności dysponowania większą ilością tego przetworu każdej chwili w razie potrzeby. Z tego względu i na podstawie efektu kalorycznego okazuje się zużytkowanie gazu korzystniejszem od używania węgla przynajmniej tak długo, dopóki cena gazu nie przekroczy podwójnie ceny węgla, co obecnie jest wykluczone.

Dotychczasowe zastosowanie gazu w formie surowej jest nieracyonalne, gdyż gaz zawiera oprócz innych części składowych produkt zwany g a z o 1 i n ą lub eterem naftowym, który uzyskać można łatwo z gazu ziemnego przez filtracya tegoż bez osłabienia siły opałowej gazu ziemnego. W razie zużytkowania tego cennego produktu można podnieść znacznie wartość eksploatacyjną gazu zwłaszcza na wypadek, gdyby wskutek zwiększenia produkcyi cena

miała się obniżyć. Gazolina, którą uzyskuje się rów- branego a to przez instytucye krajowe głównie z dwóch nież jako drugi produkt uboczny przy destylacyi powodów : raz dlatego, aby eksploatacyę gazu pod-nafty znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle nieść i wykonywać w sposób najracyonalniejszy zwłaszcza do popędu motorów. Używa się jej do kar- a następnie by kraj uchronić od zagarnięcia tej tak borowania gazu świetlnego, do ekstrakcyi tłuszczów ważnej gałęzi przemysłu przez obce kapitały, z wełny oraz kości, do rozpuszczania kauczuku i asfaltu, do ekstrakcyi oliwy z nasion. Używana jest mysłu ma eksploatacya dostatecznej ilości dobrego też jako zastępczy produkt bensolu, do konserwo- materyału opałowego, akcya ta ma wszelkie dane wania anatomicznych preparatów, do fabrykacyi laku by stworzyć nową bardzo ważną placówkę dla tej i politur oraz do napełniania aparatu Izelera.

Z powodu wielkiej doniosłości, jaką dla prze

tak doniosłej rodzimej gałęzi przemysły, która przy-Obecnie istnieje    w galicyjskich okręgach nafto-    czyni się też do rozszerzenia innych już istniejących

wych pięć większych    firm pracujących    o większym    i powołania do życia nowych gałęzi przemysłu za-

zakroju w przemyśle    gazu ziemnego.    Jednakowoż    leżnych od zaopatrzenia ich dobrym i tanim mate-

rozpoczęła się akcya,    by przemysł ten    postawić na    ryałem opałowym, jakim jest niewątpliwie gaz ziemny,

wysokiej stopie przy pomocy wielkiego kapitału ze-

Przemysł górniczo-hutniczy na Górnym Śląsku w roku 1915.

Napisał

Emil Caspari.

(Dokończenie).

5. Przemysł hutniczy.

kwasu siarczanego podniosła się z 13,74 mk. w 1913 r. na 16,31 mk. w roku ubiegłym. Za kwas siarczany lepiej więc płacono. Kwasu siarkowego wyprodukowano 2441 t., o 696 t. mniej, niż w 1913 roku. Płacono zań również lepiej, bo średnio za 1 t. 54,89 mk. (w 1913 r. — 50,05 mk.).

Wyprażona blenda przerabianą jest następnie na surowy cynk. Otóż huty cynkowe wyrobiły 121851 t. surowego cynku (w 1913 r. — 169439 t.). Produkcja cofnęła się tutaj o 47588 t., średnia wartość 1 t. surowego cynku podskoczyła jednak z 425,31 mk. w 1913 r. na 570,45 mk. w roku 1915. Lepiej również płacono za produkty poboczne : pył cynkowy, ołów i kadmium.

Walcownie blachy cynkowej dostarczyły 30033 t. blachy (w 1913 r. — 49232 t.). Produkcja obniżyła się o 19199 t. Za 1 t. blachy cynkowej otrzymano 596,34 mk. wobec 464,65 mk. w r. 1913.

Wreszcie hutyołowiu wyprodukowały 28315 ton ołowiu, 595 t. glejty oraz 6971 kilogramów srebra. Odpowiednie liczby w 1913 roku wynosiły : 39922, 2904, 7389. Za ołów i glejtę tak dobrze płacono, że śfednia wartość 1 t. podniosła się z 367,98 mk. (w roku 1913) na 550,26 mk. (w roku 1915).

We wszystkich prawie działach przemysłu żelaznego i metalowego, jak widzimy, produkcja w roku ubiegłym okazała się znacznie mniejszą, niż w roku 1913. Ponieważ zaś za wszystko huty pobierały wyższe ceny, więc ostateczny wynik okazał się ten, że ogólna wartość produkcji była nie o wiele mniejszą, niż w roku 1913. W ostatnich trzech latach przedstawiała się ona następująco (w 1000 mk.) :

w r. 1913 w r. 1914 w r. 1915 58664 12759 123833 88114

Przemysł żelazno-metalowy na Górnym Śląsku pracował w ubiegłym roku w głównej mierze na potrzeby wojska, wyrabiając różnorodny materjał wojenny. Administracya wojskowa za dostarczony towar dobrze płaciła, na konjunkturze wojennej huty znakomicie zarobiły. Oznakę wybitną 1915 roku stanowiła mniejsza wytwórczość połączona jednak z więk-szemi zyskami.

Rozpatrzymy najpierw dane co do przemysłu żelaznego.

Wielkie piece wytopiły 777452 t. surowca, o 217149 t. mniej niż w r. 1913. Uzyskano jednak za surowiec znacznie wyższą cenę, bo przeciętnie za 1 t. 75,72 mk. wobec 70,36 mk. w r. 1913.

Odlewnie żelaza i stali dostarczyły ogółem 79175 t. wyrobów, w tem 7564 t. rur, podczas gdy w 1913 r. wytwórczość odlewni wynosiła 95419 t. w tem 19618 t. rur. Produkcja ogólna zmniejszyła się zatem o 16244 t. Przeciętna wartość 1 t. wyrobów podniosła się jednak z 168,53 mk. w 1913 roku na 230,63 mk. w roku 1915.

Stalowniei walcownie dostarczyły 1177681 ton stali (w 1913 r. — 1395665 t.), 42226 t. żelaza spawalnego (w 1913 r. — 67946 t.) oraz 896913 t. wyrobów walcowanych (w 1913 r. 1175541 t.) Za 1 t. odlewów stalowych uzyskano średnio 280,41 mk.

(w 1913 r. — 292,73 mk.), za 1 t. wyrobów walcowanych 160,95 mk. wobec 130,40 mk. w roku 1913.

Zakłady przeróbcze (t. zw. Verfeinerungsbetriebe) wyprodukowały 280673 t. towaru wobec 327562 t. w 1913 roku. Produkcya zmniejszyła się tutaj o 46889 t., t, j. o 14,4 procent. Za towar tak

dobrze jednak płacono, że średnio za 1 t. otrzymano wielkie piece ....

odlewnie żelaza i stali stalownie i walcownie 156375 zakłady przeróbcze .

381,23 mk., podczas gdy w 1913 r. tylko 287,70 mk. Zwyżka na każdej tonnie wynosiła 93,53 mk. czyli 32,5 procent.

Z kolei mamy w statystyce dane o przemyśle metalowym.

Huty prażenia blendy cynkowej dostarczają jako produkt poboczny kwas siarczany i siarkowy. W roku 1915 wyprodukowano kwasu siarczanego 176742 t. wobec 255589 t. w roku 1913. Stanowi to 78847 t. mniej. Średnia wartość 1 t.

70101

16w81

94242

59024

18260

152175

107000

Przemysł żelazny .    336801    283372    336461

huty prażenia blendy 3669 huty cynkowe . . . walcownie blachy cyn. huty ołowiu ....

Przemysł metalowy 118907

75833

23034

16369

3351

3017

61581 72019 18275 18059 16121 16499

99330    109596

Wartość produkcji, biorąc całość przemysłu żelaznego była w roku 1915 taką samą, jak w roku huty prażenia blendy 1298,46 1918. W przemyśle metalowym obniżyła się ona huty cynkowe . . . 1277,38 tylko o 9310788 mk.    walcownie blachy cyn. 1120,43

Osiągnięty wynik wtedy dopiero nabiera nale- huty ołowiu .... 1054,22 żytego znaczenia, jeżeli się uwzględni, że huty zatrudniały mniejszą ilość rąk roboczych. Wskutek wojny ubyło dorosłych robotników męskich (powyżej 16 lat).

Liczba ich w całym przemyśle żelaznym spadła z 39988 w roku 1913 na 32846 w roku 1915, w przemyśle metalowym cofnęła się ona w tym samym czasie z 10862 na 7231. Wzmogło się natomiast zatrudnianie młodocianych robotników i kobiet. W przemyśle żelaznym pracowało młodocianych robotników 4689 (w 1913 r. — 3523), kobiet 6118 (w 1913 roku

w r. 1913 w r. 1914 w r. 1915 1313,14    1326,40

1248,55    1434,16

1052,96    1308,65

1062,59    1108,09

Przy wielkich piecach podniósł się średni roczny zarobek w porównaniu z 1913 rokiem o 52,29 mk. (4,3 proc.), w odlewniach żelaza i stali o 172,39 mk. (13,7 proc.), w stalowniach i walcowniach o 129,67 mk. (10,7 proc.), zakładach przeróbczych o 202,66 mk. (17,6 proc.), hutach prażenia blendy o 27,94 mk. (2,1 proc.), hutach cynkowych o 156,78 mk. (12,2 proc.), walcowaniach blachy cynkowej o 188,22 mk. (16,7 proc.), hutach ołowiu o 53,87 mk. (5,1 proc.).

Najbardziej podniósł się roczny zarobek w zakładach przeróbczych przemysłu żelaznego, najmniej w hutach prażenia blendy. Podwyżka rocznych zarobków dorosłych męskich robotników, większość Wogóle rąk roboczych w trzech ostatnich latach których stanowią ojcowie rodzin, wahała się pomiędzy zatrudniały :

2133), w przemyśle metalowym widzimy młodocianych robotników 595 (w 1913 r. — 536), kobiet 2199 (w 1913 r. — 1694).

wielkie piece .... odlewnie żelaza i stali 3623 stalownie i walcownie 19646 zakłady przeróbcze .    16892

w r. 1913 w r. 1914 w r. 1915

5483

OT ^3 to OT

ÛO OO CO H-*

©OHCM

4979

3118

18726

16840

Przemysł żelazny .    45644

huty prażenia blendy 2875 huty cynkowe . . walcownie blachy cyn. 948 huty ołowiu . .

41289

2534

8492

7408

886

777

716

05 tO OJ

649

523

Przemysł metalowy 13092

11544

10025

2,1 a 17,6 procent. Wiemy natomiast, że ceny środków spożywczych, pomijając inne przedmioty codziennego użytku, po wybuchu wojny stale szły w górę. W roku 1915 były one bez przesady średnio o 100 procent wyższe, niż w 1913 roku. Podwyżka zarobków była zatem niewystarczającą. Robotnicy na konjunkturze wojennej nietylko że nic nie zyskali, a przeciwnie ponieśli wielką szkodę, bo musieli obniżyć swoją stopę życiową. Praca była ciężką, przepisy ochronne poszły w kąt, zarobki były niedostateczne dla należytego odżywiania się.

Z drugiej strony zysk hut zwiększył się nielada. Świadczą o tern osiągnięte przez towarzystwa ak-

W przemyśle żelaznym ogólna liczba robotników cyjne wyniki finansowe, obniżyła się w porównaniu z 1913 rokiem o 1991 osób, w przemyśle metalowym o 3067. Pomimo tego ob- rok 1915/16, po dokonaniu rozmaitych odpisów, czy-niżenia liczby zatrudnionych robotników podniosła stego zysku 6992500 mk. (w 1914/15 r. — 3814260 mk.). się, dzięki wysokim cenom, wartość produkcyi, przy- Akcjonarjuszom wypłacono 4680000 mk., dywidendy, padająca średnio na 1 robotnika. W przemyśle że- 12 procent od kapitału akcyjnego wobec 8 proc. laznym, uwzględniając wszystkie działy jako całość, w poprzednim roku. powiększyła się ona z 7378 mk. w roku 1913 na 7707 mk. w roku ubiegłym, w przemyśle metalowym dywidendę z 12 proc. (w 1914 r.) na 18 proc. równocześnie z 9082 mk. na 10932 mk.

Tow. akc. Katowickie kopalń i hut dało za

Tow- akc. huty Donnersmarcka podniosło

(w 1915 r.). Czysty zysk w roku ubiegłym wynosił Fakt ten należy mieć na oku, rozpatrując za- 3750678 mk. (w 1914 r. robki robotników. W przemyśle żelaznym średni na dywidendę poszło 2724840 mk. (w 1914 r. roczny zarobek dla wszystkich kategoryj robotników 1815560 mk.). podniósł się z 1077,27 mk. w 1913 r. na 1119,75 mk. w 1915 roku, czyli tylko o 42,48 mk., t. j. o 3,9 procent, gdy tymczasem wartość produkcyi, przypadająca tutaj na każdego robotnika, zwiększyła się o 329 mk. stego zysku 5048613 mk. (2962196 mk), na 6 pro-(4,4 procent). W przemyśle metalowym tenże zarobek centową (3 proc.) dywidendę zużyto 1680000 mk. wynosił w ubiegłym roku tylko 1127,88 mk., będąc (840000 mk). Liczby w klamrach odnoszą się do wyższym zaledwo o 16,86 mk., t. j. o 1,5 procent, poprzedniego roku. niż w 1913 roku, natomiast wartość produkcyi w tym samym czasie powiększyła się na każdym robotniku roku 5703955 mk. czystego zysku (3913709 mk), o 1850 mk. czyli okrągło o 20 procent.    dywidendy wypłaciło 4 miljony (2400000 mk.), 25 pro-

Podwyżka zarobków robotniczych, ogólnie bio- cent od kapitału akcyjnego (15 proc.).

Tow. akc. zakładów Hohenlohego zamknęło rok 1914T5 czystym zyskiem 114561 mk., w roku

2023615 mk.), z czego

Tow. akc. Eisenbahnbedarf wypłaciło 10 procent dywidendy wobec tylko 2 proc. w 1914 roku. Tow. akc. Eisenindustrie osiągnęło czy-

Tow. akc. huty Bismarcka miało w 1915/16

rąc, była śmiesznie nikłą, procentowo bowiem urosły one tutaj o 4 względnie półtora procent zaledwo.

Oczywiście, że zarobki dorosłych robotników ubiegłym zysk ten urósł do 4959016 mk. Dywidendy męskich (powyżej 16 lat) są wyższe od normy śred- wypłacono 6 procent, podczas gdy w poprzednim niej. W poszczególnych gałęziach przemysłu żelaznego roku wcale jej nie można było wydzielić.

Tow. akc. w Li pin ach (cynkownie) dało w ubiegłym roku czystego zysku 4,51 mil. mk. w r. 1913 w r. 1914 w r. 1915    (2,88 mil. ink.), wypłacając 15 procent dywidendy

1123,19 1115,51

1 199 30

1148,88    1125,99

i metalowego wynosiły one w ostatnich trzech latach (marek) :

wielkie piece .... 1205,01 odlewnie żelaza i stali 1108,42 stalownie i walcownie 1202,60 zakłady przeróbcze

1257,20

1280,81

1332,27

1351,54

(10 procent w 1914 roku).

Widzimy, że dostawy na potrzeby wojenne przysporzyły akcjonaryuszom wcale piękne zyski, Katowice (na Górnym Śląsku).

Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze.

Napisał

Dr. K. Tołwiński.

(Dokończenie).

Obserwacye geologiczne. Kopanie dukli. Praca z Chińczykami.

Jednocześnie z czynieniem pomiarów topograficznych i rąbaniem dróg, były naturalnie gromadzone i wszelkie dane dotyczące geologicznej budowy miejscowości. W celu tym musiały być starannie przeszukiwane wybrzeża strumieni i rzek, ukazujące tu i owdzie odsłonięcia naturalne; dostarczały one niekiedy podstawowego materyału do wniosków geologicznych.

Wymierzone drożyny nasze ze znakami co sto metrów służyły podstawą do oryentowania się na terenie; do tych dodawało się na mapie szkic rzek napotykanych, wąwozów, wzgórz a wogóle miejsc wszelkich zaznaczających się topograficznie lub daczy oko lub nos, czy hełm biały — trzymają wszystko. Ciało krwawią paczety, wpijają się również małe owady, gryzą boląco moskity. Są to wszystko powszednie, pozornie nie wyglądające groźnie sprawy. Podszycie lasu takiego wydaje się dziwnie zabłoco-nem, brudnem; przyczyniają się do tego wzbierające często wody, ogromne ilości roślin pasożytniczych gromadzących próchnicę na drzewach, wreszcie stan puszczy, gdzie wszystkie drzewa umierają śmiercią naturalną; stąd moc wielka próchna i moc rozmaitych owadów. Po całodziennej pracy w takich warunkach ubranie jest przepocone, nasiąknięte wodą, błotem, próchnem, zawiera paczety i wiele drobnych owadów, zrzuca się więc je tak prędko, jak tylko można i dopiero kąpiel wieczorna, polegająca na oblewaniu ciała wodą, odświeża i zaciera przykrości dnia. Ką-

ÉW

RÉÉfe.

‘■afc

y*

jggjjfe

4H|f^

ÜBIfa

jpv

ff

11

'^é. j*

1 'I

Łódź malajska (prau) na rzece Musi.

jących naturalne obnażenia skał. W ten sposób bardzo powoli powstawała nasza mapa topograficzna i geologiczna zarazem.

W wyjątkowych tylko wypadkach ilość odsłonięć naturalnych była wystarczającą Lateryt, roślinność i woda, jak wzmiankowaliśmy, tworzyły zanadto wielką pod tym względem przeszkodę i dlatego trzeba było często uciekać się do odsłonięć sztucznych.

Nie można pozazdrościć geologowi zajętemu szukaniem odsłonięć naturalnych w lesie podzwrotnikowym. Musi on być przygotowanym na zbaczania przy lada sposobności do błota i wody i do długiego błądzenia po dnie wąwozów i rzeczek. Co chwila splątana sieć lianów przegradza mu drogę, ze wszech stron jeżą się kolce, a dogadzają szczególnie złośliwe rotangi, co wypuszczają na wszystkie strony swe macki cienkie, chytre, mocne, posiadające dziwną zdolność nie wypuszczania rzeczy raz już złapanej. Im nie sprawia różnicy czy to będzie noga, czy palec.

piel bezpośrednia w rzece nie jest wskazaną, bo albo jest płytko i kąpać się nie warto, albo głęboko, lecz wówczas w wodzie mieszkają krokodyle.

Jak niewdzięczną jest praca szukania odsłonięć naturalnych świadczy fakt, że po całodziennych trudach wraca się do domu mając kilka zaledwie pomiarów geologicznych, czasami jeden, niekiedy żadnego. Siąd zmuszeni byliśmy stosować cały system robót pozwalających nam obserwować świeże warstwy pod laterytem.

System ten polegał na kopaniu dukli w miejscach, gdzie pożądanem było zdobyć wychodnie skał rodzimych. W tym celu służył nam oddział z kilkunastu Chińczyków. Są to zdrowi, mocni i wytrzymali ludzie, zdolni poradzić tej ciężkiej pracy. Chińczycy setkami wędrują za zarobkiem na Jawę, przybywa ich również dużo na Sumatrę i wszystkie wyspy archipelagu, Niektórzy z nich osiedlają się tu na stałe, inni po zarobieniu trochę grosza wracają do swojej wielkiej ojczyzny. Wykonywują oni na wy-chodźtwie przeróżne zajęcia: sklepikarzy, kupców, rzemieślników, kancelistów, ogrodników etc., górując swoją inteligencyą, pracowitością i zdolnościami or-ganizacyjnenii nad krajowcami ; nawet jako prości robotnicy, jak w naszym wypadku, potrafią zawsze zarobić znacznie więcej od Malajczyków. Przy biciu dukli naszych naprzykład zarabiali oni na akord po 3—4 do 5 guldenów dziennie, na swojem własnem utrzymaniu. Są oni zorganizowani, solidarni zawsze w swoich żądaniach, pomimo iż sprawiają wrażenie gadatliwych, kłócących się ze sobą bab. Chińczycy potrafią się bronić; cechuje ich praktyczność, wielkie doświadczenie i mądrość życia, psute niestety rozpowszechnionym nałogiem palenia opium i gry w kości. W każdym razie wobec rasy żółtej, Malajczycy nasi wydawali się naiwnymi dziećmi pustyni leśnej. Wybierając się np. do lasu Malajczyk często nie zabiera nic, ale to absolutnie nic, nawet mata do sy-

Jeżeli na dzień jeden przypadło zbadanie kilkunastu dukli porozrzucanych po różnych wertepach leśnych, była to mozolna ale owocna praca. Dukle trzeba było badać w możliwie świeżym stanie, gdyż stopniowo wypełniały się one w pewnej części wodą, która podmulała ściany i powodowała osunięcia, niweczące niekiedy całą pracę Chińczyków. Odległość pomiędzy duklami na zboczach szerokich antyklinali wynosiła około 500 m., dla zbadania zaś dokładnego przebiegu części kulminacyjnej i wyznaczenia otworów świdrowych kopano co 100, a nawet co 50 m. i co 25 m.

Dwaj Chińczycy potrafią wykopać dziennie przeciętnie 2—3 m. studni. Naturalnie im głębiej, tern wolniej idzie praca Płacone mieli dwa guldeny od każdego metra. Dukle niegłębokie wykonywane były w przeciągu jednego dnia, reszta zabierała przeważnie dwa dni czasu, rzadko więcej.

Taką drogą, powoli, krok za krokiem, zdobywało się dane dla mapy geologicznej terenu.

ii

3%Sr: ™

* î»

s.

Roboty duklami, oprócz tego że zabierają dużo również bardzo kosztowne, należy je dla-

piania wydaje mu się zanadto wielkim luksusem. Jakoś tam będzie. Natomiast Chińczyk zaopatruje się w różne rzeczy potrzebne do życia w puszczy, prze-dewszystkiem zaś dobrze się odżywia ; kucharz oddziału chińskiego, to mistrz w swoim zawodzie. Różnice życia dwóch ras zaznaczały się nietylko w sprawach podstawowych, ale często i w drobnych szczegółach; Chińczycy np przy pracy w lesie stale rozpalali ognisko, którego dym odpędzał nieco owady; Malajczycy nie troszczyli się nigdy o takie drobnostki, byłby to podług nich niepotrzebny zupełnie wysiłek.

Do kopania dukli używano motyki, wyjątkowo przy twardych skałach żelaznego łomu; ziemię podnoszono w koszykach-plecionkach z rotangu, posługując się urządzeniem przypominającem żuraw studzienny. Przy dukli pracowało zwykle dwóch ludzi. Roboty często utrudniała woda, którą trzeba było wylewać blaszanemi naczyniami. Tak zagłębiano się na kilka metrów aż do odsłonięcia świeżych pokładów, aż do tak zw. „tana itam“ — ziemi czarnej. Zbadanie takiego szacownego miejsca jak dno dukli należało naturalnie do obowiązków geologa. Dopiero na dnie tej ciemniej studni, często pełnej błota i wody, możną było zdobyć ów pożądany pomiar geologiczny,

czasu, są

tego ograniczać do minimum; stąd odsłonięcia naturalne szczególnie są wartościowe. W pewnych razach, gdzie chodzi o zbadanie miejscowości nieznanej, należałoby zrzadka tylko posługiwać się duklami, używając zresztą małego świdra urządzonego w ten sposób aby koniec jego mógł wydostać z kilkumetrowej głębokości pod powierzchnią próbkę, dającą pojęcie o petrograficznym składzie warstw w danem miejscu. Często np. na znacznej przestrzeni leżą piaskowce lub piaski kwarcowe górnych warstw plioceńskich. W tym wypadku wystarcza skonstan-towanie tego faktu zapomocą 5—8-metrowego otworu świdrowego bez kopania dukli co kilkaset metrów. Zaoszczędzałoby się tą drogą koszta i czas.

Do metody prowadzenia robót poszukiwawczych systematycznie duklami należy przy braku odsłonięć naturalnych przejść w tym jedynie wypadku, gdy się skonstantowało istnienie antyklinali.

Złoża naftonośne.

Złoża naftonośne w tym kraju, jak zresztą i wogóle, uzależnione są ściśle od budowy geolo-

gicznej terenu. Doświadczenia zgromadzone do czasów ostatnich na Sumatrze, a również i na innych wyspach archipelagu wykazały, że kulminacyjne strefy antyklinali, szczególnie zaś wypiętrzeń kopu-łowatych są najczęściej zbiornikami ropy. Prawdopodobnie w danym wypadku wielką odgrywa rolę fakt, że wobec olbrzymiej masy opadów atmosferycznych pokłady są w wielkim stopniu nasiąknięte wodą a ropa, jako materya lżejsza, wyparta jest ku regionom wyżnym.

Jakkolwiek wogóle słuszną wydaje się ta teorya i musi stanowić podstawę dla pracy geologicznej, mającej na celu wyznaczenie najwłaściwszych miejsc dla założenia otworów świdrowych, sądzimy jednak, że należy i tu stosować pewną dozę krytycyzmu i teoryi tej nie brać za bezwzględny pewnik nie dopuszczający do wyjątków. Przy istnieniu szerokich i rozga-warstw naftonośnych nie pozostawia w naszym wypadku żadnych wątpliwości, że stanowią one osady morza płytkiego. Mówią o tern w pierwszej mierze łupki piasczyste i ławice piasku, który w większości wypadków ma glaukonityczny charakter. Tu i ówdzie napotykane są muszle morskie, chociaż najczęściej w stanie źle zachowanym; skorupa wapienna jest prawie zawsze rozpuszczoną a jądro rozsypuje się przy dotknięciu. O brzeżnym charakterze utworów świadczą również ławice węgla brunatnego znajdujące się pomiędzy warstwami średniemi, jak również ukazujące się często zwęglone szczątki roślinne. Przypuszczalnie bogaty plankton morskich obszarów brzeżnych musiał w znacznej mierze przyczynić się tu do powstawania złóż naftonośnych. Rola, jaką w tym wypadku od ■ gry wały rośliny, nie jest jeszcze dokładnie wyjaśnioną.

1!

UJ

*■

■ 4jy

Wieża wiertnicza w lesie Monggol. Sumatra wschodnia o 9 dni drogi od miasta Palembong.

±=z:

łęzionych robót wiertniczych, należałoby czynić tu i ówdzie próby bicia otworów świdrowych i na zboczach szerokich płaskich antyklinali, kierując się naturalnie charakterem i przebiegiem warstw naftonośnych.

Otwory wiertnicze bito, jak dotąd, przeważnie do głębokości 200—300 m., nie przewyższały one w każdym razie kilkunastu metrów. Ponieważ pokłady z jakich się składają średnie i dolne warstwy są to przeważnie miękkie łupki gliniaste i piasczyste, zadanie więc robót wiertniczych jest bardzo ułatwione; sprawę komplikuje jedynie obecność poziomów wodnych, co przy nieumiejętnem i nieostrożnem prowadzeniu otworów może prowadzić do obniżenia wartości a nawet do zupełnego zepsucia terenu.

Przewiezienie kotła i całego materyału do bicia otworu maszynowego nie jest rzeczą łatwą w tym kraju bez dróg i bez zwierząt pociągowych; koszta takiego otworu są naturalnie olbrzymie, stąd badania geologiczne terenu i ewentualne wyznaczanie miejsca na otwory świdrowe jest pracą bardzo odpowiedzialną.

Powstawanie złóż naftowych wyjaśnia się dzisiaj w ogólnych zarysach coraz to więcej, a każda miejscowość dostarcza ciekawego pod tym względem materyału, któremu warto się przyjrzeć. Charakter

Znaki na powierzchni. Źródła nafty i gazów.

Poza geologiczną budową terenu mamy jeszcze szereg znaków zewnętrznych pozwalających wnioskować o [znajdywaniu się warstw naftonośnych w głębi ziemi. Będą to przedewszystkiem naturalne źródła ropy i gazów palnych.

Wzmiankowaliśmy już, że pofałdowany teren Sumatry wschodniej uległ zniwelowaniu przez erozyę; antyklinele słabo bardzo zaznaczają się na terenie, tern nie mniej tworzą one obszary nieco wyższe o kilkanaście, a nawet o kilkadziesiąt aż metrów przewyższające sąsiednie odległe nieraz bardzo niziny synklinalne. Strefa jednak odpowiadająca samemu siodłu tworzy często zaklęśnięcie o szczególnym błotnistym charakterze. W takich właśnie miejscowościach ukazują się źródła naftowe i gazy *). Ropa o ciemno-brunatnym lub zielonawym wyglądzie zbiera się warstwami albo też w postaci oddzielnych kropel na powierzchni wody. Gromadzi się jej niekiedy tyle, że można ją zbierać do naczynia. Źródła ropy należą w każdym razie do zjawisk bardzo czę-b Źródła ropy krajowcy nazywają „mała minjak“. (Mała oko, minjak —olej). Źródło wody —„mała ajer“. (Ajer = woda.

stych, natomiast w miejscowościach takich ukazywanie się cienkiej iryzującej warstewki tłustej na wodzie jest sprawą powszednią.

miejscowej, zastrzedz musimy, że wszelkie świadectwa Malajczyków odznaczają się wielką nieścisłością i muszą być przyjmowane bardzo i bardzo krytycznie.

Wpływ klimatu na organizm Europejczyka. Malaria Beri bai, etc.

Sumatra, jak i większość wysp Malajskiego archipelagu należy do obszarów ziemi, co dziwnie szczodrze obdarzone są przez naturę, lecz dla człowieka, szczególnie człowieka białego, kryją groźne niebezpieczeństwa. Z tych największemi są malarya i ogólny, demoralizujący cały organizm, wpływ podzwrotnikowego klimatu.

Europejczycy po dłuższym pobycie wyjątkowo tylko wolni są od malaryi, szczególnie jeżeli chodzi

Mieliśmy jeden ciekawy wypadek dotyczący rozmieszczenia źródeł naftowych w stosunku do an-tyklinali. Był to teren mający przyszłość przed sobą i możliwie dokładnie zbadany. Okazało się, że cały szereg źródeł ropy i gazów występuje tu na jednej prostej linii, odpowiadającej dokładnie przebiegowi kulminacyjnej strefy antyklinali.

Gazy palne złożone z metanu i związków pokrewnych wydobywają się w małej zwykle ilości; obserwowałem jednak fakt, dotyczący właśnie owej antyklinali, kiedy wydostające się z głębi gazy wprawiały wodę, która zapełniała małe wgłębienie w stan podobny do wrzenia w kotle. Po wyschnięciu wody zapalone gazy paliły się stałym płomieniem przez cały czas spokojnej pogody.

■r

KU

E*!

il

ĘĘ

mm

Są tereny również, gdzie znaczniejsze masy kwasu węglowego z impetem wydostają się na powierzchnię. Dla naszych celów praktycznych jest to rzeczą mniej pożądaną, gdyż wielkie masy tych gazów są często w związku z przebrzmiałemi zjawiskami wulkanicznemi, których tak wiele jest na Sumatrze. Znanym jest jeden wypadek, kiedy otwór świdrowy założony około źródła z kwasem węglowym na terenie mającym budowę kopułowatą, napotkał w głębi skałę andezytową. (Muara Enim). Kopułowate więc wypiętrzenie pokładów uzależnionem tu było od istnienia lakkolitu w głębi warstw.

’ïtm

‘J

Resztki potężnej trzeciorzędowej działalności wulkanicznej, która zresztą i do dnia dzisiejszego nie zamarła na Sumatrze środkowej, sprawiają czasem niespodzianki na terenach naftowych. Komunikowano nam o fakcie, gdy z otworu, założonego na terenie tworzącym tektonicznie płaską kopułę i zbadanym przez naszych poprzedników, wydobyły się gwałtownie zamiast oczekiwanej ropy olbrzymie masy wody gorącej. Rozmawiałem z Malajczykiem z owej miejscowości (Sungi Bakul); powiedział mi : „Seka-rong saja ada susa, deki bor kaluar banjak ajer panes ikam di dałam sungi mati samosekali“. Teraz mam kłopot, wydobyło się wiele wody gorącej z otworu, ryba w rzece powymierała zupełnie.

Chata geologa w Muara Megang nad rzeką Lakitanem. Sumatra południowo-wschodnia.

Mówiąc o źródłach, charakteryzujących tereny naftowe, należy również nadmienić o napotykanych zrzadka źródłach słonych, biorących początek z tych samych morskich warstw trzeciorzędowych. Woda z tych źródeł chętnie jest poszukiwaną przez zwierzęta. Około miejsc takich dostrzegaliśmy zdumiewająco liczne ślady, pomiędzy któremi dominowały o pobyt w błotnistych i nieprzetrzebionych okolicach, olbrzymie odciski stóp dzikich słoni, a kości jelenie do jakich należy Sumatra wschodnia. Przez czas ja-świadczyły o zasadzkach i łowach tu się odbywa- kiś ratuje chinina, lecz po pewnym okresie przestaje

jącyah.

skutkować, lub też organizm wogóle dalej znosić jej

Wilgotne i gorące powietrze niszczy stopniowo

Krajowcy miejscowi doskonale wiedzą gdzie nie może. Gdy taki okres nastąpi, jedynym ratunkiem znajdują się większe źródła naftowe („mata minjak“). jest zmiana klimatu, możliwie powrót do Europy. Dzisiaj już na całej Sumatrze niema prawdopodobnie okolicy, gdzieby te zjawiska były naogół nieznane, energię, nerwy, odporność i jędrność całego organi-Jedynie mniejsze źródełka gazów lub ropy uchodzą zmu. Zacieśnia się i tępieje wielostronna inteligencya ich bacznej uwagi; to też badając tereny naturalnie człowieka europejskiego, zanika chęć do pracy. Kto zasięgaliśmy starannie informacyi od nich i korzy- chce zachować siebie, nie powinien długo bez przerwy staliśmy z ich usług, jako przewodników. Europejskie pozostawać na południu. Nadmienić musimy, że ar-jednak metody zawędrowały do tego kraju w naj- chipelag jest tak olbrzymim krajem, iż warunki życia rozmaitszej postaci. Mieliśmy możność sprawdzić, że w różnych miejscowościach nieraz różnią się nad-w pewnej miejscowości znane od lat kilku „źródła zwyczajnie. Na Jawie naprzykład, gdzie mało już naftowe“ były sfałszowane. Czynili to krajowcy — zachowało się lasów dziewiczych i która jest jakby Czy z własnej inicyatywy, dowiedzieć się było trudnn. jednym wielkim przedziwnym ogrodem, możliwym

Co do informacyi pochodzących od ludności jest czasem europejski niemal tryb życia kultural-

zewnętrznie przynajmniej —

nego. Inaczej zupełnie wygląda w nieprzebytych puszczach sumatrzańskich.

Zachowanie dobrego stanu zdrowia całej naszej załogi było naturalnie najpierwszym warunkiem powodzenia. Na ludzi czyhała malarya, choroby skórne, dysenterya, beri beri. Niebezpieczeństwa tych chorób wzrastały szczególnie ze względu na zupełną niewiedzę i niedbalstwo naiwnych jak dzieci Malajczyków. Potrzeba było prawie zawsze wielkich wysiłków, aby obozowe życie ustalić nieco pod względem hy-gienicznym. Wybór wysokiego i możliwie otwartego miejsca, pozatem bezwzględne zachowanie czystości i porządku dookoła były najpierwszym warunkiem. W miejscowościach szczególnie malarycznych niektórzy, słabsi przynajmniej krajowcy dostawali chininy. Malarya jednak ma tu u nich inne następstwa niż u Europejczyka; po krótkim paroksyzmie, w czasie którego gorączka podnosi się aż do 40°, Malajczyk nazajutrz powraca już niemal do normalnego stanu.

Przyszedłem do wniosku, że wszyscy prawie krajowcy mają w sobie zarodki malaryi, ale na skutek dziwnego przystosowania wytworzyło się jakby współżycie bez groźnych następstw dla człowieka. Podobne zdanie słyszałem również i od lekarza miejscowego. Zauważyłem szczególny fakt, że gdy ludzie prowadzili normalny, bez wielkich wysiłków tryb życia, objawów malarycznych doznawali naogół mało, natomiast gdy wypadł jaki osobliwy dzień pracy forsownej, gdy trzeba było np. dźwigać ciężary, wówczas zdarzało się, iż wszyscy niemal popadali w stan febryczny, jaki cechuje malaiyę.

Należałoby, jako środek zapobiegawczy, stosować dla wszystkich metodę sypiania pod siatkami, ale do tego mogłem namówić ludzi w wyjątkowych tylko wypadkach.

Na podstawie doświadczenia osobistego i wskazówek lekarzy w Indyach doszliśmy do wniosku, że człowiek biały uczyni najlepiej zażywając chininę co pewien czas, szczególnie zaś gdy się jest w miejscowości niezdrowej. Metoda ta przyczyniła się prawdopodobnie do uchronienia nas od malaryi. Pozatem bezwględnie musowćm jest sypianie pod siatką dla ochrony przed ukąszeniem moskitów. W błotnistych leśnych okolicach używaliśmy jeszcze wieczorami w otwartych naszych domach-namiotach coś w rodzaju wewnętrznego małego namiotu z muślinu, co broniło nas nietylko od moskitów, lecz i od rojów różnych owadów, przyciąganych światłem palącej się lampy. Umożliwiało to czytanie i pisanie i zapewniało wogóle parę godzin spokojnych. Oprócz tego naturalnie dobre odżywianie i hygieniczniczny tryb życia są niezbędnym warunkiem odpornosi organizmy.

Pomimo jednak tych wszystkich ostrożności system nerwowy europejczyka doznaje wielkich zaburzeń. Przychodzą dni, gdy nerwy są napięte do najwyższego stopnia, a drobne wypadki, na które kiedy indziej nie zwracałby uwagi, wywołują burze i błyskawice. Przypuszczamy, iż pewien procent niewłaściwych postępków ludzi białych, należy odnieść na rachunek owego chorobliwego stanu nerwów, kiedy człowiek przestaje panować nad sobą.

Od chorób innych zagrażających przeważnie krajowcom należy bronić się różnymi sposobami. Pod tym względem nabyliśmy szereg wartościowych doświadczeń. Zaczęliśmy np zabierać ze sobą wielkie zapasy mydła i choroby skórne Malajczyków zmniejszyły się wówczas prawie do minimum. Zakazaliśmy najsurowiej pić wodę nieprzegotowaną i rozdawaliśmy zapasy herbaty, dysenterya wówczas ustała. Dbanie o dobry pokarm urozmaicony chociażby niekiedy jarzynami i owocami chroniło od beri beri. Poleconem jest bardzo zabieranie większej ilości cebuli i zielonego grochu („katjon idjo“).

W taki sposób można w niezdrowych nawet miejscowościach dawać sobie radę. Sprawy te jednak wymagają od kierownika wyprawy ciągłego czuwania i tak się układa, że w tych warunkach praca geologiczna jest małą cząstką różnostronnej działalności, jaka wynika z potrzeb dbania o całość organizacyi, zdała i w odcięciu od reszty świata. Geolog musi tu być nietylko geologiem, lecz przedewszystkiem organizatorem pracy, a również lekarzem, sędzią i dobrym znawcą psychologii krajowców. Zadanie ułatwia wielka dyktatorska władza, jaką z natury rzeczy rozporządza, będąc pozostawionym w lesie z gromadą ludzi. Trzeba tylko zdobyć sobie właściwe metody i hart w postępowaniu. Wogóle jednak rzadko spotykaliśmy Europejczyków, którzyby nie nadużywali swej władzy w stosunku do krajowców.

Metody pracy jakie skreśliliśmy tutaj i jakie z pewnością wydają się czemś bardzo prostem i samo przez się zrozumiałem, zostały ustalone po długim szeregu doświadczeń nabytych przez moich poprzedników i przezemnie osobiście. Poprzedzały je niejedna zawiedziona rachuba, nie jeden zawód, o naprawienie których w puszczy stokrotniej trudniej, niżeli w Europie.

W krajach indyjskich Europejczyk musi przedewszystkiem nauczyć się spokoju i cierpliwości. Bez cnót tych będzie skazanym nieraz na ciężkie doświadczenia. Nietylko stosunek ludzi do pracy jest tam innym, ale żywioły same piętrzą niepokonane często trudności wobec zamierzeń człowieka białego. Puszcza w tym kraju jest mocniejszą nad wszystko, jest to żywioł panujący. Przestrznie wielkie i bezdroża wymagają jaknajwiększej sprawności i woli w sprawach napozór prostych i małoznaczących; powodzie przybierają niekiedy charakter klęsk żywiołowych, brak zaś ludzi z twardej szkoły europejskiej i rozbieżność celów „białych“ i tubylców przekreśla czasem plany i obliczenia.

W takich warunkach odbywała się nasza praca w owym dalekim słonecznym kraju. Drogi nasze docierały do miejsc, gdzie może dopiero po wielu latach ukaże się znowu człowiek biały, były pełne przygód ciekawych i roztaczały przed nami nieporównany przepych przyrody żywej, która zacierała ujemne strony życia leśnego. Musieliśmy pokonywać trudności wielkie, wywiązując się ze skomplikowanych zagadnień. Poznawaliśmy nowy zupełnie świat.

Zjazd przemysłowców naftowych.

taki szyb nie miał ropy — o tem rozporządzenie nie mówi.

Dnia 16 b. m. odbył się w Drohobyczu w sali Rady powiatowej zjazd przemysłowców naftowych zwołany przez prezesa Rady powiatowej p. Franciszka Zamoyskiego Na zjazd przybyli bardzo licznie przemysłowcy naftowi, wśród których obok przedstawiciela Koła polskiego eksc. b. ministra Długosza, zauważyliśmy reprezentantów władz górniczych: star. radcę Webera z Krakowa, c. k. radcę Mokrego z Drohobycza, c. k. radcę Szwabowicza ze Stanisławowa. Między innymi przybyli też na wiec pp. : Mikucki, Chłapowski, Supiński, Komorowski, Longcharnps, Sroczyński, Przybyłowicz, dr. St. Olszewski, Wolski, Dunka de Sajo, Szydłowski, Szutzman, Wolfeldiw. in. Nieobecność swą usprawiedliwili posłowie Halban, Loewenstein i Stesłowdcz.

Z reprezentantów prasy jawili się na zjaździe specyalni sprawozdawcy „Głosu Narodu i „Kuryera Lwowskiego“. Związek Górników i Hutników polskich w Austryi zastępował na zjeździe p. Zdzisław Kamiński, sekretarz Związku i redaktor odp. „Czasopisma górniczo-hutniczego“.

Obrady zagaił prezes Rady powiatowej hr. Zamoyski, następującem przemówieniem :

Sądzę, że nie potrzebuję uzasadniać dlaczego sobie pozwoliłem zaprosić Szanownych Panów.

Mam wrażenie, że nagromadzenie tylu spraw aktualnych przemysł naftowy obchodzących, temsa-mem uzasadnia konieczność zebrania się i szkoda wielka, że przemysłowcy naftowi nie mają częściej sposobności schodzenia się i zajęcia stanowiska wobec tej z niebywałą szybkością się zmieniającej sy-tuacyi w przemyśle. Szkoda dla przemysłu z tego powodu niemała. Milczenie i tu jest wyrazem zgody, a więc milczeć nie wolno, jeżeli najżywotniejszym interesom przemysłu grozi niepowetowana szkoda. Zwłaszcza przemysłowcy naftowi z zagłębia droho-byckiego milczeć nie powinni — bo ich nadewszystko dotyczą wielkie wydarzenia, których jesteśmy świadkami. Trudno w referacie objąć wszystkie fazy, przez które przemysł naftowy od początku wojny przechodził, — ale przynajmniej pewne wybitne wydarzenia muszę przypomnieć Szanownym Panom, aby nawiązując de nich, uzasadnić pierwszorzędne zna-czonie, jakie właśnie w dobie obecnej ma powołanie do życia legalnego zastępstwa całego przemysłu naftowego, a to przez wskrzeszenie „Krajowego Towarzystwa naftowego“.

Takiem wybitnem wydarzeniem było przede-wszystkiem ogłoszenie Rozporządzenia z 10 sierpnia 1915 roku, postanawiające, iż cała ropa galicyjska z chwilą opuszczenia otworu wiertniczego — zostaje na rzecz Rządu zajęta.

Od wejścia w życie tego rozporządzenia minęło półtora roku. Było zatem dostatecznie czasu, aby się zapoznać z jej skutkami. I oto stwierdzić musimy, że wszystkie nasze obawy i wątpliwości, którym daliśmy wyraz natychmiast po ogłoszeniu rozporządzenia, w zupełności się ziściły, a uwydatniła się w całej pełni prowizoryczność i dorywczość rozporządzenia, które pomiędzy innymi zawiera postanowienie, że władza może zmusić pod karą aresztu każdego przedsiębiorcę wiertniczego, któryby zastanowił ruch, do podjęcia wiercenia. Kto takiemu przedsiębiorcy ma dostarczyć krocie na dalsze podtrzymanie ruchu, albo kto mu zwróci pieniądze, gdyby

W sprawie sposobu ustanowienia ceny, powiada urzędowy komentarz „Gazety wiedańskiej“ z dnia 18 sierpnia 1915 r. co następuje: „Oznaczenie ceny zajętej ropy pozostawi się przedewszystkiem ugodowemu porozumieniu interesantów. Dopiero, gdy do ugody takiej nie dojdzie, zostanie cena naznaczona przez Ministerstwo dla robót publicznych w porozumieniu z Ministerstwem handlu i Ministrem skarbu po poprzedniej fachowej ocenie. Oznaczenie ceny przez ministrów fachowych daje gwarancyę, że przy możliwem warowaniu interesów konsumującej publiczności — także interesa producentów ropy oraz rafineryi naftowych należycie strzeżone będą.

Komentarz ten oczywiśzie nie mógł uspokoić producentów. Fakt, że w tym wypadku Ministerstwo nie jest tylko władzą nadzorczą, ale i właścicielem największej rafineryi w Monarchii — stworzyło u producentów, wówczas może jeszcze tylko akademiczną podstaw pozbawioną, ale niemniej psychologicznie, zupełnie uzasadnioną obawę, że — jak to słusznie memoryał Związku producentóy określił — „zajść mogą wypadki, kiedy wysoki Rząd jako kupiec inaczej zapatrywać się będzie na daną sytuacyę, jak wysoki Rząd, jako nasza władza nadzorcza“.

W sprawie ceny za zajętą ropę, toczyły się przykre i długie pertraktacye, zakończone tem, że rząd sam ustanowił cenę 14 K za ctm. marki podstawowej (Borysław—Tustanowice), czem oczywiście producenta nie mógł zadowolnić.

Jeżeli producenci w samym fakcie narzucenia im wspomnianego rozporządzenia cesarskiego upatrywali słusznie całkiem niekorzystne dla rozwoju przemysłu ograniczenie — to fakt ustanowienia ceny 14 K za ctm. — w chwili, kiedy wobec rosnącego popytu ropa okazywała tendencyę zwyżkową — musiała spotęgować ich nieufność do tego projektu rządowego.

Jeden jedyny moment przemawiał za tem rozporządzeniem, a tym była zapowiedź rządu, zużytkowania rozporządzenia do stworzenia przymusowej organizacyi przemysłu ropnego ze zachowaniem jednak dla stworzyć się mającej organizacyi zupełnej autonomii, a zatem zupełnej swobody, stanowienia o wszystkich najważniejszych postanowieniach tego przemysłu się tyczącego, a już— przedewszystkiem z zachowaniem zupełnej swobody w ustanowieniu ceny za ropę.

Przez cały niemal rok 1916 toczyły się pertraktacye pomiędzy rządem z jednej strony a producentami ropy, reprezentowanymi przez t. zw. komitet 15-tu, w sprawie ustalenia warunków tej nowej organizacyi i jakkolwiek rzecz jeszcze nie została, że tak powiem w „czystospisie“ zredagowaną, wszystkie główne i zasadnicze postanowienia przez rząd już ułożone zostały, a Szanownym Panom zapewne w ogólnych zarysach są znane.

I jakieby nie były wątpliwości, które przy czytaniu projektu organizacyi niejednemu nasunąćby się mogły — jedno nie ulegało wątpliwości, że stworzenie organizacyi, zmuszającej każdego producenta bez różnicy na to, czy jest wyłącznie tylko producentem, czy produeentem-rafinerem, czy bruttoprocenŁowiczem do należenia do niej — a zabezpieczająca równocześnie jej rozwojowi najzupełniejszą autonomię,

należało powitać jako korzystne ukształtowanie się nicze, owe słynne „Wilno“, „Litwa“, „Klaudyusze“, stosunków w przemyśle naftowym.

uv,łIłV n w»    ? w------ ? t)--------«/----- i

„Oil City“ i wiele innych, z których każdy wyrzucał po 30, 40, 50 i 100 cystern dziennie.

I kiedy wówczas liczne przedsiębiorstwa

tetu 15-tu za taką organizacyą.    rów, znalazły się wobec konieczności zastano-

Gdy się te pertraktacye toczą, następuje w sto- wienia ruchu — inne ryzykowały dalej, aby tylko sowaniu przez rząd wspomnianego rozporządzenia dowiercić się tej dużej 30 cysternowej ropy, która cesarskiego pewna zmiana: bezpośrednio po ogło- po cenie K 1 jedynie mogła pokryć poczynione szeniu rozporządzenia cesarskiego rząd zajął na rzecz wkłady. *

swoją, jak już wspomniałem, po cenie 14 K za ctm.    Szybów takich dziś niema. Produkcya ponad

połowę ropy, wyprodukowanej z zagłębia borysław- 4—5 cystern dziennie należą do rzadkości. W miejsce

samoczynnych szybów przyszły z małymi wyjątkami W ciągu miesiąca maja 1916 r. rząd zwalnia szyby, z których przez ryzykowne i ćosztown tłoko-część produkcyi dotychczasowego zajęcia, a zapo- wanie wydobywa się ropę, a co do do produkcyi to trzebowanie swoje dla rządowej fabryki pokrywa z 205.000 cystern produkcyi w r. 1909 spadła w drodze dobrowolnej umowy zawartej z grupą czy- produkcya bardzo znacznie. Równocześnie spotęgowało stych producentów po cenie 14 K za ctm. na łączną si§ ryzyko przedsiębiorcy, który obecnie prawie bez ilość 14.000 cystern.    wyjątku musi wiercić do głębości poniżej 1300 m.

Zdawało się — i to skłoniło grupę producentów A koszta dzisiejsze ? do zawarcia tej ugody — że poza „zaszlusowaną“    Koszta głębienia szybów w okręhu Drohobyckim

ilością ropy, która w stosunku 40’/o miesięcznej pro- dochodzą dziś do takich fantastycznych cyfr, że nie prze-dukcyi miała być rządowi dostarczona, cała reszta sadzę, jeżeli powiem, że przeciętnie wywiercenie produkcyi będzie wolną i jako taka będzie mogła szybu kosztuje dzić 3 V? razy tyle ile temu cztery skorzystać z popytu targowego.    lata. Wieża drewniana, która przed wojną kosztowała

Niestety i w tem producenci sie zawiedli. Poza K 5.500 kosztuje dziś K 20.000. Meter pasa wiel-

poiawiła się na błądziego kosztował K 20 dziś K 180, oliwa cylindrowa kostowała K 14, dziś kosztuje K 240 za

To też pod wyraźnem zastrzeżeniem, że ta autonomia zagwarantowaną zostanie, oświadczyli się wszyscy delegaci producentów, należących do korni- nie posiadające takich dużych samoczynnych otwo-tetu 15-tu za taką organizacyą.

sko-tustanowickiego przez czystych producentów.

rządową rafineryą w Drohobyczu

horyzoncie druga rządowa rafinerya w Limanowej,    #

czu

która za przykładem rządowej fabryki w Drohoby- kg- 100, kłaki do czyszczenia kosztowały K 54, dziś __v. — postanowiła również pokrywać swoje zapo- N 450 za kg. 100. Najęcie furmanki kosztowało trzebowanie nie na targu, jak każda inna rafinerya, przed wojną dziennie K 30, dziś kosztuje K 150 do ale w drodze rekwizycyi, płacąc za rekwirowaną ‘200. Placowy robotnik pobierał K 4 dziennie, dziś ropę cenę 9 K.    mu się płaci K 16. Miesięczny koszt opalania szybu

Tymczasem na targu objawia się tendencya kosztował od K 1.500    2.000, dziś kosztuje od

stale rosnąca. Ogromny popyt za ropą —znajdującą K 9.000 do K 8.500 i t. d. Przytem koszta te stale swoje uzasadnienie w wysokiej wartości jako środek a niemal codziennie rosną, więc jakże wśród takich do prowadzenia wojny niezbędnie potrzebny, wysokie, okoliczności ustalać koszta produkcyi ? niebywałe nigdy zarobki rafineryi — a oczywiście    A potem na 100 szybów każdy ma inne koszta,

przedewszystkiem stosunkowo mała podaż tego pro- różniące się znowu między sobą często o 300 /₀. duktu — sprawiły, że popyt a oczywiście i cena    Jednemu przedsiębiorcy uda się wywiercić otwór

Wprowadzenie w czyn tej zasady byłoby „wy-

Bo skalkulować koszta i zysk można naprzykład

są one jednak zwykle tylko

ofiarowana za ropę stale rosły. I jakkolwiek ten wzrost bez przeszkody, drugi instrumentuje dwa tygodnie, ceny jest dla każdego zjawiska wytłumaczonem — trzy miesiące, albo i rok cały ; jeden dostanie szyb bo naturalnem następstwem podaży, a nadmiernego dający ropę samoczynnie, drugi musi tłokować — i tak popytu nie waham się wypowiedzieć zapatrywanie, każdy otwór wiertniczy ma swoją specyalną historyę że nadmierne skoki tej ceny, nieustające silne a nieu- i zupełnie specyalne warunki wśród których odbywa stanne jej wahania — tak jak są dawnymi laty się wiercenie i eksploatacya. Wśród takich warunków in minus (pamiętamy przecież wszyscy jak w r. 1908, wypośrodkowanie „kosztów własnych“ uważam za musieliśmy — pozbywać się ropy po cenie 1 K. za rzecz niemożliwą a wszelkie próby oznaczenia przy-kg 100), tak obecnie in plus — stwarzają niepożą- musowej ceny przy pomocy skalkulowania „kosztu dany moment stałego niepokoju i nie leżą w jnte- własnego“ plus zarobek za niesprawiedliwe rozwią-resie samego przemysłu naftowego, ale pomimo tego zanie zagadnienia, poglądu uważałbym za rzecz wprost zabójczą, gdyby się to sprawdziło, o czem dużo się teraz mówi, lanie kąpieli wraz z dzieckiem“ t. zn. odebraniem a zatem gdyby kompetentne czynniki usta- przedsiębiorcy wszelkiej zachęty do ryzykowania nowiły cenęmaksymalnąza ropę, a to przy i inwestowania setek tysięcy w otwór wiertniczy uwzględnieniu rzeczywistych kosztów i pomijając niemożliwość dojścia na tej drodze do produkcyi plus t. z. „angemessener Nutzen“, sprawiedliwego rozwiązania — uważam z zasadni-Skoro nawiasowo o cenie K 1.-— wspomniałem, czego względu tę metodę za chybioną, niechciałbym aby ktoś dalej od przemysłu naftowego stojący mógł na chwilę z tej uwagi wniosek wyciąg- przy węglu gdzie, gdy roboty przygotowawcze są nąć, że producent ropny widocznie i przy K 1 mógł ukończone — eksploatacya odbywa się wedle ściśle egzystować skoro ruch wiertniczy wonczas nie ustał, przestrzeganego planu — a choć i tu wahania kosztów Oto dla wyjaśnień pragnę przypomnąć, że w latach własnych są możliwe 1908 i 1909 kiedy produkcya ropy Galicyi wynosiła wyrazem stosunkowo rzadkich wypadków nieszczę-w 1908 180.000 cystern, zaś w r. 1909 205.000 cystern śliwych jak zalew kopalni, eksploazya gazu itd. To kiedy cena ropy osiągnęła najniższe notowanie bo samo ma miejsce przy kopalni żelaza. Zwiedzałem K 1 za kg 1()0 na tę kolosalną produkćyę ropy skła- rok temu największą kopalnię rudy żelaza w Austryi dały się prawię wyłącznic samoczynne otwory wiert- t, zw. Erzberg w Styryi — stanowiącą jedn^ ogromny

Któż lepiej od przemysłowców naftowych potrafi

odkrytą zupełnie górę żelazną — podzieloną na nieźli- ralnego Związku kopalń ropy w Galicy i“ — taka czone piętra, na których od lat dziesiątek postępuje miała być nazwa organizacyi — miała już lada dzień eksploatacya. Bieżące „koszta własne“ dadzą się tu nastąpić.

na halerza obliczyć, a przy uwzględnieniu rosnących    I oto mówiąc o wyodrębnieniu kraju, poruszyłem

kosztów, robocizny i materyałów — dadzą się te najważniejsze zagadnienia przemysł obchodzące, koszta produkcyi, oczywiście w przybliżeniu nawet Od należytego rozwiązania tego zagad-i pro futuro na szereg lat naprzód ustalić. Ale i tu nieniabędziezależeć rozwój kopalnictwa i tam przedmiot, mający być eksploatowany, jest i dlatego jestem zdania, że obowiązkiem znany, tu nie o odkrycie ale o odbudowę a zatem przemysłu naftowegojest zająć zawczasu o regularną, że tak powiem usystemizowaną robotę stanowisko wobec tych zagadnień, chodzi, — A pomimo to zjawisko niebywałej haussy cen żelaza i węgla nie zrodził — o ile mi wiadomo objąć całokształt tej dla przyszłości kraju tak ważnej ceny przymusowej na te produkta — mimo, że przy kwestyi — kto zwróci uwagę na grożące niebezpie-stałości kosztów własnych tych produktów — stoso- czeństwa i kto lepiej od nich podkreśli żądania, że wanie klucza nam proponowanego nie powinno było w wyodrębnionej Galicyi temu przemysłowi należy

się stanowisko i ochrona odpowiadające jego zna-

być trudne.

Nie jestem politykiem i stoję zdała od środowisk,

wie wyodrębnienia, ale chłopski rozum mi powiada,

Przy aleatoryjnym charakterze naszego prze- czeniu ? ! mysłu zawdzięczającego swój rozwój odwadze — powiedzmy chęci ryzykowania i postawienia często wywierających wpływ na dalsze postanowienia w spra-całego mienia na karcie— pojedynczych jednostek mówić o obliczeniu kosztów własnych i o wyzna- że wyodrębnienie nie może polegać na nadaniu Ga-czeniu „eines angemessenen Nutzen“ znaczy zapoz- licyi tylko odrębnego stanowiska prawno-państwo-

nawać psychologię nafciarza.

wego — lecz skoro oprócz partycypaćyi wspólnych

Obawiam się, że skutek takiego zarządzenia dla obu części Monarchi w kosztach — Galicya ma byłby fatalny i objawiłby sięprzedewszystkiemwzmniej- pójść, że się obrazowe wyrażę, „na własne utrzy-szeniu się przedsiębiorczości, a zatem w zaniku naj- manie“ — rodzi się oczwista konieczność ważniejszego elementu rozwoju przemysłu naftowego, zabepieczenia jej poza podatkami —tych

Ten odmienny od innych płodów górniczych

A potem —czy producent dzisiejszy naprawdę z'rodeł dochodu, które od wieku wieków pobierał cenę targową za swój produkt ? Przecież stanowiły własność tego kraju. — Mam tu oddając prawie albo i przeszło połowę ropy na rzecz lia myśli królewszczyznę Polską, t. zn. latifundia rządowych rafineryi po cenie śmiesznie nizkiej — d omen i al ne, dalej ż u p y s o 1 n e, a wreszcie zwią-wypada mu za resztę ropy sprzedawaną po cenie zanąz gruntem i do właściciela gruntu należącą r o p ę. targowej przeciętnie nawet nie wyższe niż 25 K. Za-pawne i to w porównaniu z 2 kor. jest ładna cena, (z własnością ziemi nie związanych) różniący się ale gdzie jest zapisane to przykazanie, że produ- rodzimy charakter ropy — znajdnje wyraz między centowi zarabiać nie wolno, skąd to przykazanie, że innemi w przydzieleniu całego ustawodawstwa nafto-gdy po latach strasznej klęski i depresyi następuje wego pod kompetencyę Sejmu krajowego — a wyo-sprawiedliwa ocena wewnętrznej wartości ropy — drębnienie przesunie ostatecznie resztę dzisiejszej trzeba miarą aptekarską odważyć ile producentowi kompetencyi c. k. Rządu w sprawie wykonywania

wolno zarabiać?

nadzoru i policyi górniczej do zakresu działania

Nie znaczy to abym z góry wykluczał możliwości przyszłego rządu krajowego, znalezienia klucza do tworzenia ceny za ropę. Sądzę,    przedewszystkiem zagadnienia przy-

że dałoby się to osiągnąć przez dostosowanie ceny szłej organizacyi przymusowej czy w ta-za ropę do cen osiągniętych za finalne produkta kiem brzmieniu, jak je c. k. Rząd przygotował, czy rafineryjne.    też w innem nie może zostać rozwiązane przez c. k.

Wszystkie nasze organizacye ropne w przeszłości Rząd, ale winno popaść pod jedyną i wy-chromały zawsze na tern, że polityka cen nie mogąc łączną atrybucyę przyszłego Rządu kra-być oczywiście wykonywaną przez ogół producentów, j o w e g o.

spoczywała w ręku kilkudziesięciu delegatów, stąd    Oto garść zagadnień, nad któremi czuwać nam

każda sprzedaż ropy była następnie zawsze kryty- należy i jest tragicznym zbiegiem okoliczności, że kowaną i nieprzychylnie interpretowaną przez ogół w tej dla kraju i dla przemysłu naftowego tak nad producentów i ‘w tej sprzedaży interesowanych, wyraz ważnej chwili przemysł naftowy nie posiada Konsekwencye tego zjawiska były potem często te, reprezentacji, mogącej stać się rzeczywistym wyrażę niezadowolony producent narzekający, że jego zem ieg° opinii.

mieniem inni dysponują, szukał sposobów wydostania    Taką organizacyą było przed 30 laty „Krajowe

I niech nas Bóg strzeże od pesymizmu i od

się z organizacyi. — Dlatego oznaczenie ceny nie Towarzystwo naftowe“ które jednak wskutek powinno być zależnem od osób, tylko od klucza, śmierci długoletniego i dla przemysłu wielce zasłu-skonstruowanego na podstawie cen sprzedażnych za żonego prezesa Gorayskiego, oraz śmierci wicepre-produkta finalne, wedle którego to klucza cena ropy zesa Mac Garveya, wreszcie wskutek zgonu lub wy-automatycznie się każdocześnie ustala. Tyle w spra- jazdu kilku członków wydziału przestało de facto wie t. zw. maksymalnej ceny. Wysunęła się żyć. — Z tego letargu trzeba nam „Krajowe Towa-ona dziś na pierwszy plan zagadnień nas obchodzą- rzystwo naftowe“ obudzić. — Jeżeli kiedy, to dziś cych — ale nie powinniśmy być obojętnymi na cały powinniśmy się skupić około jego sztandaru, a pobu-kompleks pytań ze zapowiedzianem wyodrębnię- dzone do nowego życia Towarzystwo powinno przy niem Galicyi się łączących. Doniosłość zapowie- poparciu całego nafciarstwa stać się strażnikiem inte-dzianego nowoukształtowania stosunków wstrzymało resów naszego krajowego przemysłu naftowego, też, jak się zdaje, wprowadzenie w życie przymusowej organizacyi, — mimo, że uruchomienie „Cent- lekceważenia tych zagadnień, — przemysł ten ocze-

rî=^2:=r3S

kujących. Nie powtarzajmy—powołując się na fakt— Wydobyć je z fali zapomnienia i utrwalić w pamięci że większość kopalń jest w rękach obcego kapitału, potomnych — oto piękne zadanie, które spełnić kie-że nie warto dla nich rękawów zakasać.

Prawda jest, że kapitał niekrajowy uzyskał którego w pierwszej linii powołanym wydaje mi się znaczną i dominującą przewagę — ale pomijając obecny tu dawny sekretarz tego towarzystwa, p. dr. okoliczność, że tylko od naczelnej władzy, opieku- Olszewski. W tern miejscu wszakże wspomnieć mu-jącej się przemysłem, zależeć będzie, czy nasz rodzimy szę osobno o tym człowieku, którego imię tak ściśle element znajdzie odpowiednie zatrudnienie przy war- zrosło się z dziejami Kraj. Tow. Naftowego, iż tru-sztacie naftowym, czy nie, od tej naczelnej —da Bóg dno zaiste byłoby rozdzielić oba. On to stał od sa-polskiej władzy — zależeć będzie, aby ten kapitał mej chwili założenia na czele tego Towarzystwa obcy przyswoił sobie zasady dla naszego kraju ko- nietylko jako prezes, ale jako najistotniejszy ośrodek rzystne. — W ten sposób kapitał ten, pracując u nas, jego, jego dusza, on symbolizewał niejako osobą będzie musiał pracować z nami i to tylko z nami. swoją tę ideę, która przyświecała ongiś jego założy-A wreszcie, czy Szan. Panowie nie myślicie, że jak cielowi. Zaciągnął się on pod jej znaki nie z ambicyi się ta okropna wojna skończy - zahuczą znowu osobistej, nie dla poklasku ni politycznej kary ery, stoki podkarpacia od uderzeń świdra uruchomionego ale z posłannictwa, w imię obowiązku obywatel-niezmordowaną inicyatywą naszego polskiego naf- skiego, któremu służył do ostatka. O idei tej mówił

on mało i nie efektownie, ale w każdym jego słowie, Czy panowie mi nie potwierdzicie, że tak, jak każdem wystąpieniu wyczuwaliśmy ją intuicyjnie dziś, przewaga się przesunęła na rzecz niekrajowego i chylili przed nią czoła. A była nią idea interesu kapitału — może (i to rychło) nastąpić chwila, że krajowego i interesu narodowego, którego nasz rodzimy kapitał ruszy się znowu i niejedno cząstką i to, jak się niestety zbyt późno opatrzono, jeszcze powstanie zagłębie naftowe — odkryte i roz- cząstką niepoślednią był nasz przemysł. Ten to in-winięte ruchliwością naszych krajowych pionierów teres kazał wiązać się ze sobą wszystkiemu, co naftowych. Są zatem wielkie interesy w grze — chwila z rodzimą naszą produkcyą surowca bezpośredni jest i dla przemysłu naftowego przełomową. I dlatego czy pośredni miało związek, celem jednolitej wspól-pierwszym postulatem naszym powinno być dzisiaj nej reprezentacyi i wspólnej obrony.

Zadanie było początkowo ładne i proste. Interesy kopalń, rafineryi i pracowników naftowych Po przemówieniu Fr. hr. Zamojskiego zabrał w jednych i tych samych często a wyłącznie nie-głos inż. Wacław Wolski jako zastępca prezesa kraj. mai w krajowych skupione rękach, nie przedstawiały pola do zatargu. Z czasem wszakże sprawa wikła się i coraz bardziej zaostrza. W miarę wzrostu produkcyi i coraz większego udziału kapitałów Imieniem Kraj. Tow. Naftowego muszę przede- poza krajowych występują ostre przeciwieństwa in-wszystkiem wyrazić gospodarzowi dzisiejszego ze- teresów prowadzące wreszcie do powstania nowych brania, p. hr. Zamoyskiemu serdecznego podzięko- juz czysto wojennych organizacyi, jakiemi były: wania za to, że tak gorąco zajął się sprawą reakty- najpierw „Syndykat Schodnicki“ potem „Ropa“, wizacyi tego towarzystwa i tak skuteczną w tym potem „Petrolea“ pierwsza i druga, wreszcie „Kra-kierunku—rozpoczął propagandę. 1 Wam, szanowni ,iowy Związek Producentów Ropy“. Powstaje „Zwią-Panowie. którzy pospieszyliście na jego wezwanie, zek brutowców“, powstają liczne zawodowe organi-wdzięczność się należy. Liczebność zebrania dzisiej- zacye robotników, techników naftowych, pracodaw-szego daje nam najlepszą rękojmię, że ogół nafciar- ców. W zaciekłych walkach o byt, które staczają stwa naszego odczuwa dziś niemniej żywo jak ongiś ze sobą, potrzebnie czy niepotrzebnie, rozmite grupy potrzebę instytucyi, któraby stojąc poza czy ponad interesów, rola wspólnej reprezentacyi jaką było poszczególnymi interesami, ponad walką poszczegól- Kra.j* Tow. Naftowe z natury rzeczy na drugi plan nych grup, reprezentowała na zewnątrz jednolicie usunąć się musiała. I to niech Panom wytłómaczy całokształt rodzinnego naszego przemysłu.

Użyłem przed chwilą słowa: „reaktywizacya“ wyrażając niem, że nie idzie tu o stworzenie czegoś Naftowego a które było w gruncie tylko przymuso-nowego ani o wskrzeszenie czegoś, co zamarło, ale wem zawieszeniem szerszej pracy spowodowanem o dalszy ciąg, o podjęcie czegoś, co mimo chwilo- najpierw siedmioletnią wojną producentów z rafine-wej, przypadkowej przerwy trwa żywe i żywotnie

dyć powinna monografia Kraj. Tow. Naftowego a do

ciarza.?

hasło ogólnego zrzeszenia się pod starym sztandarem „Krajowego Towarzystwa naftowego“.

Towarzystwa naftowego:

Szanowni Panowie!

to zjawisko ostatnich lat dziesięciu, które wielu uważało za upadek czy nawet świerć Kraj. Tow.

wej, przypadkowej przerwy trwa żywe i żywotnie, rami a następnie trzechletnią już blisko wojną świa-o nawiążanie do dobrej dawnej tradycyi, która oży- tową. Długoletnia choroba i śmierć ś. p. Prezesa, wiała przemysł ten w czasie, gdy był całkiem czem wyjazd sekretarza, najazd rosyjski i emigracya wie-innem, niż jest obecnie.    deńska dopełniły dezorganizacyi.

Przekraczałoby wielokrotnie ramy dzisiejszego

Ale oto nadchodzi nowa chwila. Padło poza zgromadzenia, gdybym chciał opowiadać tu, choćby większemi jeszcze, wielkie hasło wyodrębnienia Ga-przelotnie tylko, czterdziestoletnie dzieje Kraj Tow. licyi, zapowiadają się nam w związku z wypadkami Naftowego. W zbyt wielu sprawach najrozmaitszych światowemi ogromne prawne i gospodarcze prze-większych i mniejszych, całkiem drobnych i bardzo wroty. Uchylono nam rąbek zasłony, ale kurtyna wielkich podejmowało ono inieyatywę i zabierało nie podniosła się jeszcze i nikt z nas nie wie, jak głos a głos ten zawsze ważył a wielokrotnie prze- będzie wyglądała ta scena, na której żyć i działać ważał szalę na korzyśó] i ku rozwojowi naszego nam wypadnie. Ale to jedno jest pewnem że ta przemysłu. Dzieje te związane są organicznie z sze- wielka, genetyczna iście chwila, chwila powstawania regiem postaci, których niestety niema już dziś nowych światów, nie powinna, nie może zastać nas między nami, których nazwiska nawet obce już są nieprzygotowanych i w rozsypce. Musimy zjednoczyć najmłodszej, że tak powiem, formacyi nafciarskiej. się znów celem wspólnej oryentacyi i wspólnej obrony.

•i

!i

Po przemówieniu inż. Wolskiego, postanowiono

Szanowni Panowie! Nie wierze w sielanki, mego przemysłu a wraz z nim idei krajowego i — Przemysł nasz zbyt rozwinął się już i zróżniczko- narodowego interesu, wał, aby można było cofnąć go do tego pączkowego, że tak powiem, stanu, w którym zastępstwo na wniosek hr. Fr. Zamoyskiego, wysłać do syna wszystkich, sprzecznych często interesów jednym, ś. p. Augusta p. Jana Gorayskiego telegram nastę-wspólnym możnaby powierzyć rękom. Ale niemniej pujący : „Pierwsze zgromadzenie przemysłowców na-usilnie wierzę, że w niezliczonych w znacznie liczniej- ftowych, jakie się dziś od trzech lat zebrało, pa-szych wypadkach, niż pospolicie się przypuszcza, miętne wielkich zasług nieodżałowanej pamięci na-przeciwieństwo jest sztucznem raczej niż istotnem, szego prezesa Gorayskiego, zasyła Panu wyrazy a i poza istotnemi różnicami jeszcze istnieje cały głębokiego współczucia z powodu zgonu ś. p. ojca szereg wspólnych działów jak: statystyczny, wyda- Pańskiego, którego wybitna działalność zarysowała wniczy, techniczny, społeczno-ustawodawczy, celny, się złotemi zgłoskami w historyi i rozwoju naszego taryfowy, podatkowy, reprezentacyjny. Na tych przemysłu naftowego“.

wszystkich polach otwiera się przed Kraj Tow. Na-    Następnie zabrał głos eksc. Długosz, którego

i staraniach — budowę zbiorników.

ftowem i przyszłymi jego kierownikami wdzięczne przemówienie obszerne, oparte na gruntownej zna-bardzo i doniosłe pole działania. Przykład ś. p. Go- jomości przemysłu naftowego — niestety ! — nie da rayskiego dowiódł nam, w jak wysokiej mierze oso- się w całości powtórzyć. Mówca stwierdza na wstępie, bisty takt, szacunek, zaufanie, sympatya ludzka ±e z prawdziwą radością pospieszył na pierwsza mogą skupiać ludzi, usuwać nieistotne przeciwień- wiadomość o zebraniu przemysłowców naftowych stwa, łzgodzić istotne. Co do zadań reprezentacyj- w kraju, bo takie zrzeszenie się uważa za rzecz nych zaś to te wobec zapowiedzianego wyodrębnię- wielkiej wagi, która jednak u nas" na ogromne zaw-nia kraju pierwszorzędnego wręcz nabierają znaczę- Sze napotyka trudności. Cały szereg organizacyj na-nia. Musimy dziś powiedzieć sobie otwarcie, że szych upadł i zdawało się, że ten przemysł naftowy, wielki napływ nie naszego kapitału zapłodnił wpra- który winien być kraju skarbem najcenniejszym, wdzie w wysokim stopniu nasz przemysł i przyspie- stał się wprost jego przekleństwem i niszczycielem, szył jego rozwój, ale niestety odebrał mu, wraz w sferach decydujących nie chciano tego zrozumieć, z dawną cechą rodzimości i swojskości, wiele z da- ze ten przemysł, który jest tak znakomitą siłą po-wnych sympatyi u ogółu społeczeństwa a tern sa- datkową trzeba koniecznie popierać. Nabraliśmy mem znaczenia i wpływu w politycznej jego repre- wreszcie tego przekonania, że z tej matni okropnej zentacyi. „To obcy przemysł! ' słyszy się coraz czę- wyratować nas może tylko zdobycie należyte tej re-ściej i, przyznać trzeba, nie bez pewnej słuszności; prezentacyi w Wiedniu. Gdy wreszcie reprezentacya o tyle wszakże niesłusznie, że najpierw stan obecny ta w pewnej mierze osiągniętą została, udało się może znów zmienić się z czasem na naszą korzyść, nakoniec uzyskać od rządu, po długich zabiegach a powtóre dlatego, że to, co poza kapitałem samym

tworzy całokształt naszego nafeiarstwa, jest jednak    j na t0 trzeba było dopiero grożącej akcyi, że

w znacznej jeszcze przewadze naszem i takiem, da oddamy przemysł naftowy w ręce obce - Amèry-Bog. pozostanie stanowiąc na pszyszłosc mewyczer- kanów ażeby rząd rozpoczął z nami pertraktacye pany zarodek swojskiej przedsiębiorczości, swojskiej drogą pośrednią. Mimo tego długiego wahania się myśli przemysłowej.    ociągania i nieufności do przemysłu naftowego rząd

Nieodzownym wszakże warunkiem spełnienia jednak zrobił na nim ze wszystkich najlepszy interes, tych wszystkich zadań i ziszczenie nadziei, które który mu przysporzył setki milionów "dochodu, dziś do Kraj. Tow. Naftowego przywiązujemy, jest Ogromny dochód również zdobyli na przemyśle na-jaknajliczniejsze, poprostu powszechne zaciągnię- ftowym rafinerzy i tylko wytwórcy, mimo „Związku cie się pod jego znaki wszystkiego, co bezpośrednio, producentów ropy“ byli i są zawsze na tern polu pa-lub pośrednio z naszym przemysłe naftowym jest ryasami. Przekonano się wkrótce czem jest galicyjski związane. Tylko takie Towarzystwo będzie miało przemysł naftowy, a podczas wojny okazało się naj-siłę finansową do należytego spełnienia tak licznych lepiej jakie ten przemysł ma olbrzymie znaczenie, zadań, będzie niezawisłem moralnie, bo niezależnem Mimo to wszystko jednak przemysł naftowy nie do-od koniecznych, w przeciwnym razie subwencyi; znaje należytego od rządu poparcia. Postanowiono co zaś najważniejsza, tylko takie Towarzystwo bę- przystąpić do " przymusowej organizacyi przemysłu dzie miało za sobą na zewnątrz, jako reprezentacya, naftowego, ale rzecz jest niezmiernie trudna z po-odpowiednią siłę moralną, mogąc powiedzieć: za wodu, że cena ropy wobec niesłychanie drogich mną stoi cały nasz przemysł naftowy!    i wzrastających ustawicznie cen materyatów, kosztów

z naszą akcyą, to wypadki zadecydują o nas — bez

Szanowni Panowie! Czas nagli, nie mamy robocizny w przybliżeniu nawet wypośrodkować się chwili do stracenia. Wypadki idą dziś szybciej, niż nie da. Porozumienie na tern polu było już dosyć dawniej śmiały iść myśli. Jeśli nie pospieszymy się bliskie, ale rzecz całą przerwało wyodrębnienie Galicyi

Sprawą wyobrębnienia zajmuje się osobna ko. nas. Na połowę lutego pozwolę sobie zwołać walne misya Koła polskiego, która ma duże do spełnienia Zgromadzenie Kraj. Tow. Naftowego, które prze- zadanie, by przygotować na ten cel gruntownie opra-prowadzi nowe wybory i wytyczy nowy program cowany materyał. Mamy taką obfitość płodów ko-działania. A tymczasem wzywam Was, Szanowni palnych, że moglibyśmy stać się najbogatszym kra-Panowie, a wraz z Wami, ogół naszego nafciar- jem na świecie! Mamy nieprzebrane pokłady zna-stwa do jaknaj liczniej szego przystąpienia pod sztan- komitego węgla kamiennego; mamy pokłady i z'ródła dar Kraj. Tow Naftowego. Tylko taki gromadny słone, które mogłyby zaopatrzyć w sól pół Europy; akces da nam siłę; tylko wtedy możemy liczyć na mamy ropę i wosk ziemny; mamy znakomite siły powodzenie, jeśli za pszyszłem kierownictwem To- robocze, których nam wszyscy zazdroszczą — bra-warzystwa stanie ogół liczny, silny, zorganizowany, kuje nam tylko organizacyi i ufności w samopomoc, ożywiony wspólną myślą służenia sprawie rodzi- Zamiast zrzeszyć się w spólnej, wytrwałej pracy

i nieoglądać się na obcą pomoc, wyciągamy nieu-    Inż. Wolski zaznaczył, że w chwili, kiedy Ga-

stannie rękę do Wiednia, czy nam stamtąd po licz- licya ma być u siebie gospodarzem chodzi przede-nych zabiegach i staraniach jaki ochłap nie spadnie, wszystkiem o sprawy zasadnicze : czy przemysł na-Jeśli ma być lepiej, trzeba zerwać raz wreszcie ftowy ma być regalem krajowym, czy raczej ma z tym brakiem wiary w siebie i wrzucić bez obawy należeć do właściciela gruntu. Mówca sądzi, że przeto dziecko do wody, by samo nareszcie nauczyło się mysł naftowy winien być prawem właściciela gruntu, pływać. Na wszystkich polach musi nastąpić grun- nie regalem; co jest w prywatnych rękach winno na-towna reorganizacya. Wyodrębnienie Galicyi może dal pozostać; natomiast przymusowa komasacya mo-stać się dla nas korzystnem, jeśli przedewszystkiem głąby rozdrobnieniu gruntów przeszkodzić.

zapłaci nam państwe wszystkie świadczenia i odszkodowania, które idą w miliardy.

Po ożywionej dyskusyi, w której wskazywano na szkody, jakie ponoszą producenci w skutek roz-Następnie przedstawił eksc. Długosz sprawę porządzenia z dnia 10 sierpnia 1915 r., na podstawie wyobrębnienia w stosunku do górnictwa i hutnictwa którego rząd ma prawo zająć całą produkcyę szybów Galicyi; zajmuje się nią osobna sekcya górnicza, do naftowych po cenie, jaką co pewien czas ustali mi-której powołano najwybitniejszych rzeczoznawców, nister robót publicznych w porozumieniu z ministrem wśród nich posła Jana Zarańskiego, hr. Franciszka handlu i skarbu. (Cenę ropy ustalono początkowo Zamoyskiego, p. Piłata, inż. Wolskiego, dr. Goldhamera na 10 K, później na 14 K, podczas gdy cena ta wy-i w. i. Rzecz zostanie najdokładniej zbadaną w dniach nosi dziś na targu 42 K Przyp. Redakcyi) i po prze-pomiędzy 26 a 28 b. m. i przedłożoną sekcyi w for- mówieniu adwokata p. Griinhauta, który powołując mie referatu.    się na posła Steinwedera poruszył sprawę zamierzo-

Mowa eksc. Długosza pełna wywodów jędrnych nego podwyższenia podatku od nafty — uchwalił i jasnych sprawiła jak najlepsze wrażenie; całe zgro- zjazd rezolucye następujące :

madzenie odczuło, że znajdzie w nim dzielnego swych    1) Sytuacya obecna wymaga nieodzownie jak

spraw rzecznika i uwierzyło jego zapewnieniom, że najszybszego uruchomienia Kraj. Tow. Naft., jako przemysł naftowy ma w Kole polskiem jak najgor- jednolitej reprezentacyi Gal. przemysłu naftowego, liwsze poparcie, że nic się poza plecami jego przed- jako całości i wzywa wszystkich w przemyśle tym stawicieli ze szkodą tego przemysłu stać nie może. zajętych i interesowanych, do gremialnego przystą-Pan Schutzmann w dłuższem przemówieniu pienia do tegoż Kraj. Tow. Naftowego, wskazał na pokrzywdzenie producentów w stosunku    2) Wobec zapowiedzianego orędziem cesarskiem

do rafinerów, którzy czerpiąc olbrzymie z przemysłu wyodrębnienia Galicyi, zebranie domaga się od par-naftowego zyski, wprost dusze wytwórców rafinują lamentarnej reprezentacyi, aby skupiła wszelkie usi-w swych fabrykach. Podniósł konieczność zrzeszenia łowania w tym kierunku przyznania całej ustawo-się w Krajowem Towarzystwie naftowem.    dawczej i wykonawczej władzy w zakresie spraw

Pan Löwenherz wskazuje, że przemysł na- górniczych przyszłemu sejmowi i Rządowi krajo-ftowy jest przeważnie w rękach obcych, a w na- wemu.

szych są tylko tereny i procenta brutto. Należy    3) Zebranie domaga się stanowczo, aby c. k.

4) W sprawie rozporządzenia cesarskiego z dnia

uświadamiać lud, który jest przeważnie właścicielem fabryka olejów mineralnych w Drohobyczu (jako za-terenów, ażeby zawsze partycyyował w bruttach łożona na inieyatywę krajowych producentów celem i niewyzbywał się ich za bylejaką cenę, bogacąc ochrony ich interesów) została ukrajowioną. w ten sposób tylko obcych spekulantów.

Dr. Stan. Olszewski mówi o konieczności 10 sierpnia 1915 r. zgromadzenie wskazuje na ciężkie organizacyi i skuteczności jej działania w decydu- szkody, wynikające dla producentów ropy, że stojących wypadkach, wspominając przy tem o zdoby- sowanie tego rozporządzenia wyłącznie na szkodę czach Kraj. Tow. naftowego. Potrzebnem jest ure- t. zw. czystych, przeważnie krajowych producentów gulowanie stosunków celnych. Konieczną statystyka i domaga się usunięcia tej jednostronnej interpretacyi. produkcyi naftowej, ale i rafineryjnej, której jednak    5) Zgromadzenie domaga się, aby przy wszyst-

dotychczas zdobyć nie można. Należy nam się kra- kich zarządzeniach rządowych przemysłu naftowego jowy zakład geologiczny, któryby się zajął sprawą dotyczących, przemysłowcy naftowi byli poprzednio zestawienia i wydania geologicznych map Galicyi. wysłuchani.

W dodatkowych swych przemówieniach eksc.    6) Zgromadzenie wyraża życzenie, aby przy

Długosz, hr. Zamoyski i p. Schutzmann poruszają wyodrębnieniu Galicyi zapewnione zostało opodatko-kwestyę cen maksymalnych i sprawiedliwego kon- wanie przemysłu ropnego i naftowego na rzecz kraju tyngentowania ropy pomiędzy rafinerów. Pan Schutz- i przez krajowe czyynniki legislatywne. man twierdzi, że małe rafinerye gotowe są po wy-    Na tem zjazd zakończono żegnając się słowami

K. Z.

Lwowie.

tworzeniu nafty i benzyny odstąpić finalne produkty „do widzenia“ na zjeździe Kraj. Tow. Naftowego, rafineryom większym, ale za to muszą dostać sto- który odbędzie się w pierwszej połowie lutego we sowną cenę.

Borysławski okręg naftowy.

Wykaz obrotu ropą za miesiąc październik 1916 roku.

Od dnia 1 października do końca roku 1916,

Dalsze pogłębianie 451 m. głębokiego otworu świdr. Nr. VIII. na kopalni „Jan Kanty“, Akc. To-

Dalsze pogłębianie otworu świdr. „Photogen podjęto ruch następujących otworów świdrowych : Nr II.“ na kopalni ol. sk. „Photogen“ Akc. Towa-Wiercenie nowego otworu świdrowego „Pontre- rzystwa rafineryi olejów mineralnych w Mraźnicy. sina Nr IV.“ na kopalni ol. sk. „Pontresina Nr I.“ firmy „Galicia“ w Borysławiu.

p i t u I a c y a:

Rek

Kopalnie i otwory wiertnicze

Zapasy 31. IX.

1916

Wytwór

czość

Ropał

Manco

Wysłano w Kg.

Zapas 31. X. 1916.

warzystwa rafineryi olejów mineralnych w Tustano-wicach.

Dalsze pogłębianie 470 m. głębokiego otworu świdrowego Nr II. kopalni ol. sk. „Mary“ J. M. Wa-terkeyna w Borysławiu.

Wiercenie nowego otworu świdr. Nr. III. na kopalni ol. skaln. „Aviata“, Spółki naftowej z o. p. „Fortuna“ w Tustanowicach.

Wiercenie jeszcze w r. 1914 założonego otworu świdr. „Franciszka“ na kopalni ol. sk. „Liliom“, Towarzystwa akc. dla przemysłu oleju skalnego, dawniej D. Fanto i Ska.

Dalsze pogłębianie 1078 rn. głębokiego otworu świdr. na kopalni ol. sk. „Fontanna“ braci Spitzmann w Tustanowicach.

Dalsze pogłębianie 1235 m. głębokiego otworu świdr. Nr XII. na kopalni ol. sk. Karpackiego Akc. Tow. naftowego „Tłoka“ w Tustanowicach. (1 /XII1916).

Dalsze pogłębianie 260 m. głębokiego otworu świdr. Nr 31. Akc. Towarzystwa rafineryi ol. min. w Borysławiu. (2/XII 1916).

Wiercenie nowego otworu świdrowego Nr V. na kopalni ol. skaln. „Silva Plana“ Spółki naftowej z o. p. „Płynny Opał“ (6/XII 1916).

Wiercenie otworu świdr. Nr I. nowo założonej kopalni ol. sk. „Baron Konrad“ braci Goldmanów w Borysławiu.

Dalsze pogłębianie 533 m. głębokiego otworu świdr. Nr XXVIII. na kopalni ol. sk. Galie. Karpackiego Akcyj. Towarzystwa naftowego „Bukowiec“ w Tustanowicach.

Wiercenie otworu świdr. Nr I. na kopalni ol. sk. „Horodyszcze“, Spółki naftowej z o. p. „Vulkan“ w Borysławiu.

Instrumentacya 1180 m. głębokiego otworu świdr. Nr I. kopalni ol. sk. „Parnes“ w Tustanowicach.

Razem

4664768 42065233 3185888 I 21738472 301270 4470370

8151926 , 68274075

906318    3927326 j    37242261    4654096

675279    915270    20107264    3026547

184351 j    4320196    i    263973

3120

1784717

5026947

61669721    7944616

64836 i 386131 519244 74332 39279 20350

92596

2141905

778309

4250

84000

716

15210

15030

fû 05 H

oocoa

GO H* CC

2368

8310

134013

101422

181890

48397

14570

23122

15920

8867

50405

9000

273255

3720

9715

230468

1291731

52770

115650

14400

10030

6325

2292

6006

120

25

1200

6913

38752j

48712    107842

2023177    473958

777281    504954

78582

73117 i 47794 20350

153138 !    127096

8700    —

500

o o o

O łO O

t“H OC

303150 I 1130120 63600 15000 15050 10200

142523

21824

304756

37568

115220

21222

15600

8800

4592

50405 292    11000

Razem

9851314 73395491

1822179    5095166 66300058 10029902

ZESTAWIENIE zapasów ropy w Borysławiu według stanu z 1. grudnia 1916.

ROPA

Wolna prze-jj Zapasy Kg. strzeń zbiorników Kg.

Borysław . Schodniea Mraźnica . Urycz .    .

Opaka . .

8,040.5194    !    62,926.0000

94.2031    1,901.0000

17.0748    :    132.0000

40.2722    637.0000

12.1399    |    185.0000

Wytwórczość węgla w Austryi w roku 1916

na podstawie dat c. k. Ministerstwa robót publicznych.

W miesiącu

październiku.

A). Węgiel kamienny:

Okręg M. Ostrawsko- październik 1916

9,334.401 q 366.200 „ 1,807.047 „ 1,037.506 „ 350.478 „ 1,594.182 „ 102.075 „

Karwiński .    .

Rossitz .    .    .    .

Kladno .... Pilzno ....

„ Schwadowitz .    .

„ Galicyjski . . .

Inne drobne Kopalnie

październik 1915 8,301.650 q 361.300 „ 2,186.386 „ 999.574 „ 360.259 „ 1,548.544 „ 187.018

AJ Węgiel kamienny : 1916

91,001.379 q 3,888.308 „ 20,960.028 „ 10,105.628 „ 3,501.482 q 15,624.300 „ 1,915.268 „

Ogółem węgla kam. 146,096.393 q

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński .    .    .

„ Rossitz ....

„ Kladno ....

„ Pilzno .... Okręg Schwadowitz.

„ Galicyjski . . .

Inne drobne Kopalnie

1915

79,421.829 q 3,530.500 „ 21,645.686 „ 9,789.969 „ 3,615.452 q 13,482.009 „ 1,869,037 „

133,354.482 q

Ogółem węgla kam. 14,601.969 q

14,034.701 q

B) Węgiel brunatny :

B) Węgiel brunatny : Okręg Brüx-Teplitz 126,291.805 q

33,533.215 „ 3,303.083 „

Okręg Brüx-Teplitz „ Falkenau .    .    .

„ Walfsegg .    .    .

„ Leoben - Fohns-

dorf.....

„ Köflach ....

„ Trifail ....

„ Dalmatyński . .

„ Galicyjski . . .

Inne drobne przedsiębiorstwa w Sudetach ....

Inne drobne przed-sięb. w krajach alpejskich .    .    .

Ogółem węgla brun. 19,165.688 q

12,367.417 q 3,268.134 „ 309.956 „

11,712.761 q 3,104.722 „ 316.081 „

„ Falkenau . . . „ Wolfsegg . . . „ Leoben - Fohns-dorf.....

786.038 „ 450.774 „ 1,005.000 „ 65.469 „

1.150 „

214.237 „

703.513 „

792.975 „ 499.065 „ 929.660 „ 57.098 „

203.424 „

677.089 „

18,293.765 q

W czasie od 1 stycznia do 31. października przedstawiają się cyfiy wytwórczości następująco :

A)    Węgiel kamienny : listopad 1916 9,115.151 q

361.800 „ 1,982.667 „

1,047.673 „ 366,109 „ 1,549.997 „ 170.600 „

Ogółem węgla kam. 14,594,037 q

B)    Węgiel brunatny: 11,736.0.47 o

3,185.528 „ 304.579 „

784.251 „ 459.970 „ 993.850 „ 83.369 „

2.830 *

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński.    .

„ Schwadowitz. „ Galicyjski . . Inne drobne kopalnie

Okręg Brüx-Teplitz .

„ Falkenau . .

„ Wolfseyg .    .

„ Leoben-Folms-dorf ....

„ Köflach. .

„ Trifail .    .

,, Dalmatyński

„ Galicyjski .

7,810.177 „ 4,872.231 „ 9,997.390 „ 780.989 „

47.838 „

1,915.412 „

7,183.004 „

Ogółem węgla brun. 195,735.144 q

117,785.384 q 30,199.172 „ 3,023.001 „

7,551,010 „ 5,150.824 „ 9,039.710 „ 561.324 „

12.071 „

2,064.514 „

6,581,568 „

185,968.578 q

W miesiącu październiku podniosła się jak z powyższego zestawienia widać — wytwórczość węgla kamiennego w Galicyi o 3°/₀ zaś w całej Austryi o 4°/₀, natomiast na ogół po koniec października r. 1916 t. j. za 10 miesięcy wzrosła wytwórczość Galicyi w porównaniu z r. 1915 ze 134.824 wagonów o 10 ton na 156.243 wagonów t. j. o 16°/₀ zaś w całej Austryi wzrost wytwórczości wynosi około 10% w tym samym okresie.

W miesiącu listopadzie.

Inne drobne przedsiębiorstwa w Sudetach ....

Inne drobne przed-sięb. w krajach alpejskich .    .    .

Ogółem węgal brun. 18,470.321 q 18,905.234 q

W czasie od 1 stycznia do 30 listopada przedstawiają się cyfry wytwórczości następu jąco:

listopad 1915 8,147.629 q 352.400 „ 2,154.386 „ 1,014.194 „ 354.234 „ 1,526.817 „ 154.897

13,704.824 q

12.180.706 q 3,138.472 „ 315.982

770.171 „ 516.479 „ 1.026.490 „ 63.66.9 „

4.990 „

217.552 q

702.346 „

213.269 q

675.006 „

A) Węgiel kamienny:

1916

110,1 16.530 q 4,250.108 „

22,942.695 „

11,153.301 „

3,867.591 „

17,174.277 „

2,085.928 „

Ogółem węgla karą. 161,590.430 q I 47,059.306 q

Inne drobne kopalnie

H)15

87,569.458 q 3,882.900 „ 23,800.389 „ 10,804.163 „ 3,969.686 „ 15,008.826 „ 1,028.934 „

B) Węgiel brunatny:

Okręg Brüx-Teplitz    .    138,027.851    q 120,966.090 q

Ogółem węgla brun. 214,205.465 q 200,873.762 „

5,332.201 „

864.358 „

50.668 ,,

2,132.964 „

7,885.350 „

33,337.644 „ 3,338.983 „ 8,321.181 „ 5,667.303 „ 10,066.200 „ 624.993 „ 17.011 „

2,277.783 „

7,256.574 „

W miesiącu listopadzie podniosła się, jak z powyższego zestawienia widać, wytwórczość węgla kamiennego w całej Austryi o 6'/>u/o, w Galicyi zaś pozostała bez zmiany, natomiast na ogół po koniec października roku 1916 t. j. za 10 miesięcy wzrosła wytwórczość Galicyi w porównaniu z r. 1915 o 21.700 wagonów à 10 tonn, t. j. o 14'5% zaś w całej Austryi wzrost wytwórczości wynosi około 10o/₀ w tym samym okresie ; rekordowe cyfry wykazuje okręg Ostrawski, którego wytwórczość dosięgła po koniec listopada cyfry przeszło miliona wagonów.

T. F.

Sprawy bieżące.

do sprzedaży nafty odsprzedawcom, bez względu na zawarte przez nich umowy o dostawę z przedsiębiorstwami kolejowemi.

Za specyainem zezwoleniem ministra handlu może Centrala udzielać zleceń co do sprzedaży nafty także innym właścicielom i przechowawcom, niż wyżej wymienieni.

Wydanie zarządzeń koniecznych dla przestrzegania przepisów, ogłoszonych przez Centralę, należy do władz politycznych pierwszej instancyl.

Nowe rozporządzenie postanawia dalej, iż Minister handlu i upoważnione władze polityczne krajowe wydawać mogą przepisy, celem uregulowania sprzeduży detajlicznej i użytkowania nafty. Na mocy tego postanowienia mogą być zaprowadzone karty poboru oraz rejonowanie sprzedaży nafty.

Czynności przeciwne powyższemu rozporządzeniu karane będą przez władze polityczne piewszej instancyi.

Utworzenie Centrali naftowej. W celu unormowania rozdziału nafty dla pokrycia zapotrzebowania krajowego, utworzono Centralę naftową z siedzibą w Wiedniu (I. Teinfaltstrasse 1).

Do kompetencyi Centrali należy też uskutecznianie dostaw nafty zagranicę.

Centrala naftowa stoi pod nadzorem Ministra handlu i będzie spełniała swe czynności według jego wskazówek.

Kontrolę państwową wykonywać będą komisarze rządowi, którym przysługuje prawo udziału i zwoływania posiedzeń plenarnych oraz wglądu w księgi i zapiski Centrali.

W celu ustalenia norm rozdziału nafty dla zapotrzebowania krajowego powoła Minister handlu Radę przyboczną, złożoną z przedstawicieli przemysłu naftowego i konsumentów.

Obowiązek zgłaszania zapasów, przyrostu i u-bytku przetworów olejów mineralnych, zarządzony na mocy rozporządzeń ministeryalnych z 20 września 1916 (Dz. p. p. 323 i 324), odnosi się obecnie także do zapasów nafty, których ilość należy podać do wiadomości Centrali dnia 1-go i 15-go każdego miesiąca.

Obowiązek zgłaszania, dotyczący kupców oraz przedsiębiorstw dla wspólnego poboru olejów mineralnych, rozciągnięto obecnie na kupców i przedsiębiorstwa dla wspólnego poboru nafty, których zapasy według stanu z 13-go grudnia 1916 wynoszą conajmniej 10 cetnarów. Jeżeli zapasy te zmaleją przed dniem zgłoszenia, wtedy właścicieli wolni są od obowiązku zawiadamiania Centrali, a to tak długo, dopóki zapasy nafty nie wzrosną do ilości 10 cetnarów.

Producenci nafty winni 1-go każdego miesiąca podać do wiadomości Centrali ilość wyprodukowaną w danym miesiącu oraz przypuszczalną wysokość produkcyi w miesiącu następnym.

Centrala naftowa udzielać będzie speeyalnyeh zezwoleń na sprzedaż nafty.

Wydawanie powyższych zezwoleń dla przedsiębiorstw znajdujących się pod zarządem państwowym lub wojskowym, nadto dla przedsiębiorstw kolejowych należy do kompetencyi Ministerstwa handlu.

Centrala naftowa upoważniona jest do wydawania zleceń i wskazówek producentom, kupcom i przedsiębiorstwom dla wspólnego poboru odnośnie

Pomoc dla górników. Na wniosek kraj. Dyrekcyi skarbu, jako przełożonej władzy salin galicyjskich, przyznało ministerstwo skarbu dla robotników salinarnych dodatki drożyźniane na rok 1917, uwzględniając przy tern ilość członków rodzin robotniczych. W porównaniu z dodatkiem podobnym, przyznanym w r. 1916, podniesiono obecnie wysokość drożyźnia-nego dodatku o 100 proc. Z uwagi na konieczność dostarczenia artykułów spożywczych personalowi salinarnemu w Bochni i Wieliczce, postarano się również u miarodajnych czynników, że głównych artykułów, jak mąka i cukier, dostarczają obecnie zarządy aprowizaeyjne wprost robotniczym Towa-uzystwom spożywczym przy tych salinach, które bez żadnych zysków sprzedają swym członkom w możliwie dostatecznej ilości. Aby nabywanie tych artykułów nie napotykało na trudności, udzieliło ministerstwo skarbu wspomnianym Tow. spożywczym bezpocentowych pożyczek (15.000 kor. dla Wieliczki, 5.000 kor. dla Bochni). Robotnicy tych salin otrzymali jeszcze 700 kg. skóry na podeszwy po cenach rzeczywistego kosztu.

Nafta polska. W Dzień. Naród pisze p. J. Kern-baum: Przemysł naftowy jest przemysłem młodym: powstał w 7-yin dziesiątku wieku zeszł. i to prawie jednocześnie w Polsce (Galicyi), Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. i na Kaukazie.

Ropa (nafta surowa) znana była w .Polsce już w wieku XIII i używana była na smarowidło do wozów. Ale dopiero w r. 1853 prowizorom aptekarskim Łukaszewiczowi i Zehowi we Lwowie udało się wynaleść sposób wydostania z ropy nafty świetlnej. W roku następnym Silliman w Stanach Zjednoczonych wynalazł sposób dystylowania nafty kwasem siarkowym, dotąd w przemyśle stosowany Przemysłowa przeróbka ropy na naftę świetlną również na polskiej ziemi wcześniej, niż w Ameryce powstaje. Łukaszewicz i Trzecieski w tym samym roku zakładają pierwszą rafineryę nafty koło Jasła. W Stanach Zjednoczonych wielki przemysł naftowy powstaje w r. 1859 i rozwija się z zawrotną szybkością. Znaczny spadek cen ropy zachęca do przerobienia jej nie tylko na naftę świetlną, ale i na smary, od r. 1850 wydobywane z węgla brunatnego szkockiego. Zmiana konstrukcyi lamp wpływa na rozpowszechnienie oświetlenia naftowego w Stanach Zjednoczonych, a zwiększenie produkcyi przyczynia się do tego, że w r. 1862 nafta amerykańska po raz pierwszy zjawia się na rynkach europejskich a więc i na rynku Królestwa Polskiego, gdzie przoz czas dłuższy wyłącznie panuje.

Nafta kaukazka z trudnością zyskuje sobie zaufanie na rynku tutejszym i tylko dzięki rosyjskiej opiece celnej i taryfowaj wypycha z czasem z użycia naftę amerykańską. Wraz z naftą Rosya wywozi do Królestwa Polskiego: benzynę i smary. Podług „Bilansu handlowego Królestwa Polskiego“ (Warszawa, 1916), Królestwo sprowadzało z Rosyi przecięciowo rocznie w latach 1909—1911: nafty za 9,700.000 rb., smarów za 2,400 000 rb. i ropy, odpadków i innych produktów naftowych za 900.000 rb., czyli razem za 13,000.000 rb. Prócz tego Królestwo Polskie sprowadzało z zagranicy smarów wysokiego gatunku za 250.000 rb. i specyalnie z Galicyi parafiny za 250.000 do 300.000 rb.

Produkcya nafty polskiej nie dotrzymywała kroku rozwojowi produkcyi światowej: stanowiąc w r. 1875 (Fr. Bujak. „Galicya¹. Lwów 1910) 1*36 proc. produkcyi światowej spada w r. 1900 do 1*18 proc. W następnych latach szybko wzrasta i dochodzi do 20,767.000 cetn. metr. czyli do 5'5 proc. produkcyi światowej. W r. 1910 zaczyna spadać i wynosi w r. 1913, podług notowań Związku producentów ropy we Lwowie, do 10,632.000 cent. metr., wartości około 57,000.000 kor. Dane urzędowe notują tylko wywóz z Austryi, trudno zatem określić, jaki jest wywóz ropy i przetworów naftowych z Galicyi. Podług dr. Al. Szczepańskiego („Zdolność eksportowa przemysłu galic.“ w I. t. Studyów ekonomicznych, wyd. NKN 1916), wartość wywozu ropy polskiej wynosiła: w r. 1910 — 24,760.000 kor., a w r. 1913 — 42,738.000 kor, zaś nafty, benzyny i smarów w r. 1910 — 18,420.000 kor., a w r. 1913 — 66,330.000 kor. Najwięcej, bo wyżej 50 proc. wywieziono do Niemiec, około 15—17 proc. transito przez Hamburg, a resztę do Francyi, Szwajcaryi, Włoch, Belgii i innych krajów.

Zajęcie Galicyi w pierwszym roku wojny okazało, jak wielką rolę odgrywa polski przemysł naftowy, wywołało bowiem w urzędowym organie ros. min. skarbu („Torgowo-Promyszlennaja Gazeta“, z dnia 27. września (10 października) 1914 Nr. 221), przyznanie, że „objęcie w posiadanie austryackiego przemysłu naftowego“ da Rosyi około 25,000.000 rb. rocznie dochodu z akcyzy od przetworów naftowych.

Powrót do stosunków normalnych wywoła niezawodnie wzmożenie wydajności ropy polskiej i jej przetworów, a zatem i zwiększenie rynków zbytu. Wtedy i rynek polski przestanie być rynkiem zbytu dla eksportu rosyjskiego i zapanują na nim wyłącznie nafta, benzyna i smary polskie.

Górnicy polscy — pamięci Sienkiewiczaa. W dniu 3. grudnia u. r. odbyło się w Krakowie nadzwyczajne zgromadzenie Krajowego Tow. górniczego, zwołane celem godnego uczczenia pamięci Henryka Sienkiewicza przez polskich górników i hutników. Sale stowarzyszenia przy ul. Pańskiej 7 zaledwie mogły pomieścić licznych uczestników, którzy mimo utrudnionych połączeń kolejowych przybyli z najodleglejszych krańców Zagłębia. Jawili się także przedstawiciele władz górniczych c. k. starosta górniczy radca dworu p. A. Gerżabek, st. radca gór. p. F. Jastrzębski, naczelnik urzędu górniczego p. L. Czer-lunczakiewicz. Przybył również z Białej referent salin p. St. Skoczylas. Prócz wymienionych niemal wszystkie kopalnie węgla i żupy solne miały swoich licznych reprezentantów.

Przewodniczący pan Antoni Schimitzek, oddawszy na wstępie hołd pamięci zmarłego monarchy, rzekł dalej: „Polska poniosła niepowetowaną stratę! Najlepszy i najwięcej umiłowany z jej synów, który kilofem słowa na granicie niespożytym wykuwał najwspanialsze momenty dziejów ojczystych — opuścił nas na zawsze! Henryk Sienkiewicz nauczył nas, jak kochać Ojczyznę i jak jej służyć należy, a mocą czarodziejskiego swego słowa wziął pod swą władzę także wszystkie serca górników i hutników polskich!“ Mówca przedstawił następnie wnioski uczczenia pamięci Sienkiewicza, które zgromadzenie jednomyślnie przyjęło. Postanowiono wysłać do rodziny telegram z wyrazem współczucia najgorętszego górników i hutników polskich, a równocześnie także postarać się o trwalszą, godną imienia wielkiego pisarza w święcie górniczym pamiątkę. Pamiątka ta, którą już uważać można za rzecz pewną, gdyż zatwierdzoną i przyjętą została jak najgoręcej przez referenta salin galicyjskich p. Skoczylasa, będzie:

Komora im. Henryka Sienkiewicza w podziemiach Wieliczki.

Komorę tę zdobić będzie tableau z płaskorzez'bą, wykonaną w soli kryształowej. Komora ta (jedna z najpiękniejszych w ostatniej dobie) wcieloną zostanie niezawodnie do rzędu przedmiotów najgodniejszych zwiedzenia przez turystów i wśród tego rodzaju pamiątek przetrwać może wieki.

Po zgromadzeniu odbyła się w hotelu Pollera wspólna tradycyjna górnicza biesiada pod godłem patrdnki św. Barbary, na której ze składek do Żłóbka Sienkiewiczowskiego przybyło 52 K.

Wykłady popularne dla robotników salinarnych. Staraniem c k. radcy górniczego p. Feliksa Piestraka odbyło się w Wieliczce w grudniu i styczniu szereg następujących odczytów: „Poszukiwania górnicze“ (z obr. świetl.) c. k. st. komisarz górn. S. Niewiadomski — Dwa lata bojów II. brygady Legionów (z obr. świetl) nauczyciel szkoły wydział. J. Wierzbicki — Budowa geologiczna Galicyi i innych dzielnic Polski (z obr. świetl.) c. k. komisarz górniczy Z. Ajdukiewicz — Wyrób piwa (z obr. świetl ) c. k. laborant salinarny Z. Sławiński — Rozwój Monarchii austryacko-węgierskiej za panowania cesarza Francziszka Józefa I. prof. c. k. szkoły realnej W Rutkowski — Wycieczka w Tatry (z obr. świetl) o. k komisarz górniczy J. Jurkiewicz — Wykształ-

---;    -----'•-r ‘TT ••• i-r ••    r:~--    •

cenie obywatelskie — prof c. k. Uniwersytetu Jagiell. być kapitał ten podwyższony do 50 milionów K.

Pierwotnie kapitał ten wynosił 25 milionów K., z eze-Szkoła górnicza iv Kielcach. W latach 1816- go 5 milionów przypadało na zakład kredytowo-

ziemski (Bodenkreditanstalt) a 20 milionów na po-

ks. dr. K. Zimmermann.

1827 egzystowała w Kielcach Szkoła Akademiczno-Górnicza, pozostająca pod dozorem dyrektora górni- przedniego właściciela, podział zysków według sta-czego, której ceiem było kształcenie zdatnych do tutu rozdziela się następująco : 5 proc. na fundusz kopalń urzędników i oficyalistów. Uczniowie byli rezerwowy, o proc. na dywidendy, następnie tantye-podzieleni na 3 klasy: 1) admissów, czyli przecho- my a reszta do rozporządzenia generalnego zgroma-dzących przez próbę, 2) ekspektantów, czyli oczeku- dzenia. Dywidendy wypłaca zakład kredytowy ziem-jących na stopień akademicki i 3) akademików, czyli ski. Dywidendy za lata 1906—1914 były następujące : studyujacych kurs akademicki w obranym zawodzie. K. 32, 40, 40, 40, 44, 52, 64, 64, 60. Kursa notowane Wykładano w szkole tej w języku polskim: minera- «4 na giełdzie wiedeńskiej od r. 1908. Pierwszy kurs logię, fizykę, matematykę wyższą, chemię, gieogno- był: 760, w roku 1914 najwyższy kurs był: 1330, zyę, probierstwo, hutnictwo i inżynieryę mechanizmów najniższy: 1029 (w koronach), i maszyn. Po roku 1826 szkołę tę przeniesiono do Warszawy. W czasach obecnych, gdy wkrótce mu-

Stan posiadania:

Towarzystwo objęło w r. 1906 zakłady przemy -simy wznowić pracę górniczą w jaknajrozleglejszym słowe arcyksięcia Fryderyka. Założycielami byli : zakresie, aby módz zapewnić krajowi nieodzowne arcyks. administracya dóbr i zakład kredytowo-ziem-metale i glinki, byłoby stanowczo wskazanem wskrze- ski. Towarzystwo nabyło ruchomości, maszyny, za-szenie w Kielcach Wyższej Szkoły Górnictwa Kra- pasy i wierzytelności za 20 milionów kor. w akeyach, jowego.    resztę w kwocie 5 milionów wypłacono w gotówce.

N eszczęśliwe wypadki. W szybie „Habsburg“ Fabryki i nieruchomości nabyto za 25 milionów kor. w Pietwałdzie zginęli w minionych dniach w głębokości a cenę kupna zabezpieczono hypotekarnie. Kwota 300 m. pod ziemią górnicy A. Zubel z Pietwałdu ta była spłacana odsetkami na 4 proc. i do roku i Andrzej Urbanek z P. Ostrawy. Zapadł się nad 1911 była niewypowiedzialna. W roku 1910 jednak nimi kamienny strop i zasypał grubą warstwą ka- pożyczkę tę skonwertowano za podwyższeniem stopy mieni. Stało się to o godzinie 10 w poł. a dopiero procentowej na 4’2 na pożyczkę otwrartą (offenes po godz. 2 zdołano ciała ich stamtąd wygrzebać.

W szybie „Austya“ w Karwinie zasypani zostali ulgę podatkową, dwaj górnicy Antoni Gardacz i Piotr Nowak. Trzeci górnik, Karol Poncza uniknął śmierci przez szybką (3 wielkie piece), fabrykę stali (6. wielki piec Marcina ukończony w r. 1914), odlewnię żelaza, fabrykę Austryackie Towarzystwo górniczo-hutnicze. Coraz benzolu, extrakcyę miedzi, warsztaty, elekryczną częściej i uporczywiej powtarzają się pogłoski, że na centralę i t. d., zakłady w Karolowej Hucie (Śląsk Ślązku czynią się przygotowania do wprowadzenia austr. i w Węgierskiej Górce (Galicya); — kopalnie w życie olbrzymiej koncentracyi kapitału, reprezen- węgla kamiennego przy Karwinie, ceha Gabryeli, towanego przez ślązkie huty żelazne i kopalnie węgla, szyb Hoheneggra (od r< 1913 fabryka benzolu), szyb Koncentracya ma ogarnąć austr. górniczo-hutnicze Austria (od r. 1910); w Pietwałdzie szyb Alberta, tow., kopalnie hr. Larischa, ewentualnie zakłady szyb Habsburga; w Maryańskićh Górach szyb Igna-przemysłowe Kołei Północnej, a więc może pójdzie eeSo, płuczkę węglową, ukończoną wr. 1914 i wPrzy-jeszcze dalej. Pierwsza rola w procesie tym koncent- wozie szyb Odry. Szyb Habsburga w Pietwałdzie racyjnym kapitału, który być może już za kulisami jest od r. 1912 w pogłębianiu i projektowaną jest się dokonywa, przypaść ma towarzystwu górniczo- wydajność jego roczna na 5—6 milionów. Koksownie hutniczemu, którego generalnemu dyrektorowi Guen- znajdują się na szybie Hoheneggra, w Trzyńcu i na therowi ogólnie przypisują inicyatywę w tym kie- szybie Ignacego. Kopalnie rudy są w Maryańskiej runku.

Darlehen), przez co towarzystwo uzyskało znaczną

Towarzystwo posiada hutę żelazną w Trzyńcu

ucieczkę.

Hucie i w Bindt na Węgrzech.

Towarzystwo przeprowadziło do roku 1910 temu, aby nabrać wyobrażenia, jaką siłę i potęgę zasadniczą reorganizacyę techniczną i handlową

wszystkich zakładów, poprawiło urządzenia maszy-Austr. tow. górniczo-hutnicze powstało w roku nowe w szybach węglowych i kopalniach rudy, spo-1906 względnie 29. grudnia 1905. Siedzibą generalnej tęgowało przy pomocy wielkich inwestycyj wydajność dyrekcyi i centralą wszystkich biur i oddziałów jest hut, dzięki też wszyskiemu temu stosunkowo zmniej-Wiedeń (I. Schenkerstr. 8-10). Dyrekcya górnicza szyły się koszta produkcyi. Walcownie w Trzyńcu znajduje się w Mor. Ostrawie. — Skład rady zarzą- i Karolowej Hucie uległy reformom, wybudowano dzającej jest następujący: prezes Eksc. dr. Rudolf trzeci wielki piec i nowy piec Marcina. Fabrykacyę Sieghart, wiceprezes Emil Maier (arcyks. radca dworu blachy skoncentrowano w Karolowej Hucie. — W Ga-w Föherczeglak), członkowie : Hugo v. Noot (firma bryeli został nowy szyb pogłębiony, na południe od Vogel i Noot), August Payer (arcyks. dyrektor ko- kopalń karwińskich stworzono szyb podwójny. — mory w Cieszynie), Karol Pinkas (arcyks. dyrektor Odlewnię w Baszce, walcownie we Fryderykowej funduszów dworskich we Wiedniu), Ryszard v. Scho- Hucie sprzedano w r. 1910, w Ustroniu zaś wstrzy-elles, dr. Karol v. Taussig ; generalny dyrektor Jerzy mano fabrykacyę maszyn a w r. 1912 sprzedano Guenther, dyrektorzy : Juliusz Overhoff, Wincenty Ustroń firmie Brevilier, Urban i Co. Maszyn wogóle Brenner, Fdmund Fanta, dyrektor górniczy: c. k. towarzystwo nie fabrykuje. Centralna dyrekcya radca górniczy Hugo Drolz, prokurzysta Józef Rej- w Cieszynie rozwiązana została w r. 1909. holeć, sekretarz dr. Paweł Zettel.

Akcyjny kapitał (według stanu z r. 1914) wynosił 38 milionów koron w 95.000 akcyi po 400 K.

Na mocy uchwały generalnego zgromadzenia może 11,264. 007.

Warto zatem przypatrzeć się bliżej towarzystwu

kapitalistyczną ono dziś już reprezentuje.

Na inwestycye wydano w przeciągu lat 1907— 1914: K. 5,099.188, — 6,235.116 — 9,660.560 — 6,175.793 — 3,887.139 — 5,129.655 — 8,346.822 —

-lak widzimy w roku wojennym 1914 inwestycye doszły do najwyższyej kwoty, z czego wnosić można, że lata wojny są z korzyścią dla przedsiębiorstw kapitalistycznych.

Na mocy ugody z pocz, r. 1906 uzyskało towarzystwo od 1. 7. 1912 stałe podwyżki starych kwot udziałowych w kartelu żelaznym. W maju 1911 uzyskało nadto od firmy Schoeller i Co. urządzenie i kwoty kartelowe walcowni w Ternitz odnośnie Ido żelaza sztabowego i półfabrykatów, co wyniosło w r, 1912 ilość 280.000 q żelaza sztabowego i 50.000 q półfabrykatów, Z powodu sporu z kartelem żelażnym odwlokło się wejście w życie ugody tej aż do połowy 1911 r. Z kartelowej kwoty ternitzkiej 5 V« proc. żelaza sztabowego podjęły zakłady śląskie zaraz 3 i pół proc., reszta podjęta została w połowie 1912 r., ponieważ zakłady śląskie, które od r. 1912fmają kwotę kartelową wyższą o 30.000 q, musiały wpierw zostać odpowiednio rozszerzone.

1- stycznia nabyło towarzystwo wszystkie (sto) udziały — kuksy mor.-ostra wskiego gwarectwa Marte-Anne od górno-śląskiego akc. tow. (koksownia i fabryki chemiczne) w Berlinie za 8,000.000 nom. nowych akcyi i 7,000.000 w gotówce, które jednak na 20 lat na 4 proc. zaciągnięto jako dług. Maria-Anne produkowała dotychczas z dwóch szybów 4 i pół milionów q węgla kamiennego, który Z powodu swej szczególnej wartości przerabiany był całkowicie na koks. Szyby te zostały urządzone na produkcyę 7 milionów q węgla, względnie 2'4 milionów koksu. Równocześnie nabyło towarzystwo od górno-śląskich koksowni opcyę z ważnością najdalej do 1. 1. 1919 na kompleksy freischurfow i tereny węglowe za cenę której wartość obecna do r. 1910 (przy 5 proc. oprocentowaniu) wynosi około 0 milionów K. — W lipcu 1912 kupiło towarzystwo, aby uniezależnić się od rynku rudy, wszystkie akcye szwedzkiej kopalni rudy od Strössa-Grufve-Actiebolag. W roku następnym zaś zakupiło jeszcze wszystkie akcye drugiej szwedzkiej kopalni rudy od tow. Ickorbotten. W roku 1913 puszczono w ruch zakłady, obliczone na razie na roczną produkcyę 1’2 miliona q rudu surowej.

Krajowy Zwięzek producentów ropy, Stów. zarej. z ogran. por.'w Wiedniu, I. Habsburgerstrasse 10/14 b., wybrał delegatem do Rady naftowej p. Lipę Schutz-manan dyrektora tegoż związku, właściciela kopalni ropy i rafineryi w Borysławiu.

Wspomnienia pośmiertne.

Roman Brzezowski.

Ś. p. Roman Brzezowski, inż. górn. ur. 14. sierpnia 1880 r. nałświat przyniósł już sobie swój zawód górniczy. Ojcem jego był ś. p. Franciszek Brzezowski, jeden z najdzielniejszych polskich górników. Szkoły ukończył w rodzinnem miejscu a po-

<#r

by

?...

tern zapisał się na wydział mechaniki w politechnice wiedeńskiej. Po dwóch latach porzuca to studyum i przenosi się do Leoben gdzie oddał się nauce górnictwa. Tu został prezesem Czytelni polskiej, i serdeczne wspomnienie pozostawił z tych czasów u wszystkich kolegów. Ukończywszy studya górni-

cze, udał się do Borysławia gdzie zapoznał się z wiertnictwem.

Bogatą w trudy była jego zawodowa praca. Zaczął ją jako inżynier na szybie ,,Teresa“ w Polskiej Ostrawie, potem na szybie „Salomona“ w Morawskiej Ostrawie, a na końcu przed wybuchem wojny jako zastępca kierownika wspólnie z ulubionym swym szefem Romanem Riegerem, na szybie „Ludwika“ w Witkowicach. Równocześnie był prezesem „des österreichischen Zweigvereines der Bergbauingenier“ i kasyerem Koła Związku górniczo-hutniczego w okręgu karwińsko ostrawskiego.

Bez rozgłosu, siał wszędzie pomoc i otuchę tam" gdzie tylko który z rodaków tego potrzebował. Cały majątek swój lokował w powstających przedsiębiorstwach przemysłu krajowego. O niego opierała się społeczno-publiczna działalność narodowa na kresach. Był wiceprezesem ostrawskiego koła Tow. Szkoły Ludowej Był prezesem „Domu polskiego“ w Morawskiej Ostrawie, który jemu najwięcej może zawdzięcza, że istniał. Był twórcą i prezesem rady nadzorczej „Kasy rękodzielniczej“ w Morawskiej Ostrawie by poleszyć dolę polskiego rzemieślnika. Nadeszła wojna. Jako rezerwowy były podporucznik, który tuż przed wojną złożył godność oficerską, powołany został do obrony krajowej i przydzielony w^dawnym charakterze podporucznika do :ddziału saperów. W czasie służby wojskowej awanzował na porucznika i otrzymał „Signum Laudis“. Brał udział w ofenzywie na Lwów. Dosięgła go też pod Pakością w dniu 10. czerwca 1915 r. nieprzyjacielska kula. Uwielbianej matce doniósł kartką, że rana lekka, że zdrów będzie. Ale śmierć przyszła 12-go czerwca 1915 r. Zrazu pochowano go na cmentarzu wojennym w Rogoz'nie pod Samborem.

Przywieziono go, by legł na wieczny spoczynek w miejscu swej pracy i trudów.

Nad grobem żegnał go dyrektor szkoły i towa-

(TzASÔPkSMO UOHNICZO - MUTNIC/i:

ic

ii

rzysz pracy narodowej p. Wojnarowski. „Legł jak drzewo piorunem rażone w okresie najlepszego owocowania“. Posypały się w otwarty grób wieńce i kwiaty, długo nie mógł nikt oderwać oczu od tej otwartej mogiły. Długo więził wzrok, jakiś czar, urok, który się wydobywał ponad trumnę, ponad grobowy zwał kamienia. Jakiś promienny krąg wznosił się co raz wyżej; jaśniała nad grobem co r o na civilis cierniowa korona dobrego obywatela.

A niedaleki szyb „Salomon“ smutnym huczał głosem i snuł kłęby kiru, w długim pióropuszu dymu,

Władysław Koszko,

W dniu 3 stycznia b r. zmarł w Zakopanem inż. górn. Władysław Koszko. Ukończywszy studya na akademii górniczej w Przybram objął najprzód posadę inżyniera na nowo powstałej kopalni „Silesia“ w Dziedzicach, pragnienie działalności na polu górnictwa krajowego kazało mu jednak wkrótce porzucić to stanowisko aby osiąść w Krakowie jako autoryzowany inżynier górniczy. Było to w czasie, kiedy rozpoczęte na wielką skalę przez obce kapitały roboty poszukiwawcze rokowały nadzieję iż wkrótce Zagłębie Krakowskie pokryje się lasem wież szybowych i kominów fabrycznych. Kiedy Zagłębie Krakowskie ogarnęła gorączka węglowa i on z całym zapałem rzucił się w wir tego ruchu, mającego wzmocnić i odmłodzić kraj cały.

Niestety, jak wielu innych i jego spotkał tylko zawód dla niego tein boleśniejszy, że ze sprawą rozwoju Zagłębia związał on swoje życie i zobaczył nietylko nieziszczone marzenia, lecz zapoznał się z niedostatkiem. Nurtująca w nim choroba piersiowa powaliła go tuż przed wojną na łoże, z którego się już nie podźwignął. Ktokolwiek w zachodniej Golicyi miał do czynienia ze sprawami górniczemi temu nie obce było nazwisko inż. Władyszława Kosz ki, a kto z nim się zetknął, poznał nietylko jego fachowe wiadomości ale i jego charakter prawy i wysokie zalety towarzyskie, to też świat górniczy głęboko odczuwa jego ubytek.

Sprostowania.

W zeszycie 3. „Czasopisma Górn.-Hutniczego“ na str. 88. w pierwszej szpalcie „Jasielski okręg naftowy“ podanem jest, że kopalnia „Mina“ w Klimkówce (koło dworu) przeszła z Gottliba i Ski na firmę „Gartenberg i Schrieber⁴ w Jaśle.

Doniesiono nam że koło dworu i na terenach dworskich w Klimkówce znajduje się kopalnia „Ostoja“, która nosi nazwę „Kopalnia Nafty „Ostoja“ w Klimkówce, Spółka z ogr. odp. we Lwowie“, kopalnia ta nigdy nie miała i niema nic wspólnego z dr. Gott-1 i b e m i Ską.

Kopalnia „Ostoja“ jest w pełnym ruchu i posiada: jeden szyb produkcyjny jeden szyb w wierceniu i jeden szyb w montowaniu.

W tym samym numerze na str. 88. w drugiej szpalcie mylnie została podana nazwa kopalni inż. K. Angermana „Ewa“ zamiast „Era⁴. Nazwa tej kopalni pochodzi od słów „Rudawka Angermana4 „R. A.“ czyli Era.

Ruch wiertniczy pierwszego szybu tej kopalni rozpocznie się w dniu 20 b. m.

INHALTSANGABE.

.Berging. Mar y an Szydłowski: Nationalisierung der Petroleumindustrie in Galizien. Charakteristik der einheimischen Unternehmungen, die kurze Dauer derselben und Ursachen des Eingehens derselben. Aufforderung der inländischen Kapitalien und Banken zur intensiven Beteiligung in der Naphtaindustrie.

Der Luftwiderstand bei einer Trommelumdrehung.

Karl Miłków ski. Prof. d. Bergbaukunde a. d. Hochschule in Lemberg. Nebenwiderstände der Traction in der Grubenförderung. a) Analilische Berechnung des Luft Widerstandes bei Verwendung der zilindrischen Draiseitrommel: b) beim variablen Radius der Draiseilumwicklung.

Stanislaus Baczyńki. Wasserabsperrung mit Gummi u. Bleiringen. Wasserabsperrung in schwierigen Gebirgschichten nacli dem System des Verfasser⁰.

Aleksander Ost Über die Entwicklung der Erdgasindustrie in den fremden Staaten im Vergleiche mit Galizien

Emil Caspari: Bergwerks und Hüttenproduktion in Oberschiesien im Jahre 1915 Eisenindustrie.

Dr. K. Tołwiński. Geolog. Forschungen in den Naphtaterains auf der Insel Sumatra. Geolog. Beobachtungen. Aufsuchen der Ausbisse. Die Arbeit mit Chinesen. Einfius der klimatischen Verhältnisse auf die Europäer. Krankheiten: Gelbfiber, Beri-Beri.

Versandung der Naphtaindustriellen in Drohobycz am 16. !. J. Besprochen wurden die wichtigsten Fragen der Naphtaindustrie in Bezug auf die künftige Sonderstellung Galiziens und bevorstehende Festsetzung der Maximalpreise des Rohöl. Insbesondere in der Rede S. Exzelenz Wh Długosz. Die Versandung schloss unter dem Eindrücke, dass Ihre Sache vom Polenklub in Wien jedenfalls am besten vertreten wird.

Naphtarevier von Borysław

T. F. Kohlenproduktion in Österreich im Monat Oktober u. November 1916.

Montanistische Chronik. Nekrolog. Richtigstellung.

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, ul. Mikołajska 13.

mm

B. J. GOBLET’A NASTĘPCY

Armand Goblet budowniczy Morawska Ostrawa.

TELEFON Nr. 103.

Wykonywa mury ogniotrwałe, piece koksowe, piece wysokie, piece Martina, piece żarowe, stosowe, głębokie, p’ece obrotowe, kowalskie, generatory, do prażenia magnezytu, kotły parowe, kominy fabryczne itp. Kompletne budowy mieszkalne, przemysłowe i budynki na kolonie wszelkiego rodzaju. Podejmuje się wykonania kompletnych budowli w kraju i zagranicą. Świadectwa jak najlepsze firm kraj. i zagrań.

NAJSTARSZE I NAJWIĘKSZE SPECYALNE PRZEDSIĘBIORSTWO BUDULCOWE DO WYKONYWANIA WSZELKIEGO RODZAJU BUDOWLI PRZEMYSŁOWYCH W AUSTRO-WĘG. Rok założenia 1858. Zwiedzanie zakładu i oferty bezpłatnie. Długoletni wyszkolony personal służbowy.

'MM

ł.

Galicyjska Siemens-Schuckertowska Spółka

ii.

ij

z ograniczoną poręką

wykonywa elektryczne oświetlenie, elektryczne przeniesienie siły, elektryczne koleje, wielokrotnie wypróbowane specyalne urządzenia górniczo-hutnicze, maszyny wydobywcze, popęd walcowni, pompy dla odwadniania, specyalnie stosowane materyały instalacyjne dla forsownego ruchu i niewyszkolonej obsługi, mate-ryały instalacyjne dla kopalni z gazami wybuchowymi, rafineryi nafty, patentowane lampy

dla szybów naftowych i t. d.

Filia: KRAKÓW, Grodzka 58.

Biuro główne: LWÓW, Jagiellońska 7.

i)

„LUX“ Kraków, plac Dominikański 2

poleca wszelkie przybory do urządzeń światła elektrycznego a w szczególności r 1 -T~r;~ ¹ ■ ■■ ■■ przewodniki miedziane, żelazne i cynkowe. » —■.......

fS

WOJENNA CENTRALA

HANDLOWA

w Krakowie, ul. Sławkowska L. 1 J

zakupiła większe ilości materyałó w budowlanych i oddaje na cele odbudowy pod najkorzystniejszymi warunkami:

W oddziale drzewnym:

drzewo kopalniane, budulcowe okrągłe, ciosane i materyały tarte, belki do budowy mostów i gotowy ma-======= teryał dla wież wiertniczych. =^===

W oddziale budowlanym:

■.i

blachę pocynkowaną, dachówkę prasowaną^ ciągnioną i szklaną, papę, szkło, wapno, cement, płytki szamotowe wyroby cement., okucia, żelaza budowl. i cegłę murarską.

I»

BIURO ZWIĄZKU GÓRNIKÓW

I HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II.

i IV. z mapami....................

Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . .

Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu Krakowskim, Dr. Artur Benis . .

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi )

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw.......

brosz.......

Sprawdzanie pokładów węglowych w otworach świdrowych,

F. Jastrzębski.............. .....

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany) .

„ II. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910.......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże“ na r. 1910/11/12/13/14    . .

Woda w przyrodzie i górnictwie ..............

Podsadzka płynna.....................

Przyszłość polskiego górnictwa, Prof. Uniw. Jag-. Dr. Wł. Szajnocha

2. Posiada na składzie komisowym:

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-

wskiem, St. Czarnocki................

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bog-danowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek..................

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . .

W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym papierze Dr. Leon Rymar...............

yy

99

99

99

Koron

40 —

2*50

3*60

3*—

V—

10-—

6*—

— 80 —•30 —•30

1*—

3*75

1-90

250

1*25

3-75

—•50

30 —

2*—

5-—

3-50

rr*

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Gałicyi i Lodomeryi z Wiefkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Centralny we Lwowie. Filia w Drohobyczu. Ekspozytury: w Borysławiu i Wiedniu. Reprezentacje: w Lublinie i Dąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. oaaoassao TELEFON: 0092, 2375, 2377. Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystne lokacyi kapitałów i do przeprow, wszelkich transakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowymj

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 8—12'/s i od 3 4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

:oos33Es:œ^

PIERWSZA GALICYJSKA FABRYKA IMPREGOWANIA DRZEWA    -

HR. EDW. MYCÎELSKIEGO i SPÓŁKI w TRZEBINI 5

Podejmuje się impregowania wszelkiego materyału drzewnego jak: progów kolejowych, słupów telegraficznych, drzewa kopalnianego, budulcowego, parkanów i t. p. Na żądanie dostarcza gotowy materyał impregowany. -

Ceny umiarkowane.

«■

jSBXSsaimjS

Sławkowska L. 2. Półwsie Zwierzyniec

lei:»

m

&

i?

Kościuszki L. 40.

SKŁAD FABRYCZNY

KRAKOWSKIE FABRYKI U SZCZOTEK i PENDZLI

Krakowska FABRYKA SZCZOTEK i PENDZLI

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

Właściciel :

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

Właściciel :

Im Km. FRANCISZEK OROBNIAK

k gór». FRANCISZEK OROBNIAK

TELEFON Nr. 0488.

Jedyna polska fabryka w kraju, wykonuje i dostarcza po cenach fabrycznych wszelkie gatunki szczotek i pendzli, w szczególności szczotki z drutu do celów górniczych i fabrycznych.

TELEFON Nr. 2428.

Artykuły techniczne toaletowe i galanteryjne.

DOSTAWA NATYCHMIASTOWA.

FARBY, MATERYAŁY.

te^SSSSSSiSXSXSXSSSSSSSiSXSXSXSSSXSXSXSm

OGŁOSZENIE.

51

b Wojenna Centrala I handlowa g

S!

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

w Krakowie, Sławkowska 1

prowadzi na mocy rekwizycyi c. k. Namiestnictwa

sprzedaż węgli

i

CÈ

wszystkich kopalń krajowych, a mianowicie: Jaworznickiego Gwarectwa węglowego w Jaworznie, Galicyjskich Akcyjnych Zakładów Górniczych w Sierszy, Towarzystwa przemysłowego i górniczego w Borach, Kopalni węgla |3 Compagnie Galicienne de Mines w Libiążu ™ i przyjmuje zamówienia na tenże węgiel kraj.