Zeszyt 3.

Kraków, dnia 1. grudnia 1916.

:T.

Rok I. ;■

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

Stanisław Majewski inż. górn.

Wytwórczość węgla w Austryi w miesiącu wrześniu 1916.

b Wojenna Centrala g

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

y.

■y

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI“,

Rocznie .    .    .

Kwartalnie .    .

Cena pojed. numeru .

Prenumerata z przesyłką pocztową : . K 18-—

. „ 4‘50 Rocznie . . , „ 2‘— Kwartalnie . .

Dla członków Związku :

K 12-—

Za .całą stronę » V* strony

Cena ogłoszeń:

K 100— za */₄ strony .    . . K 25—

• „ 10—

.    „ 50—

Zresztą według umowy.

» Vio

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górników i hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tei. 2431*

Zastąpstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach: Gebethnera i Wolffa.

TREŚĆ:

TOWARZYSTWO DLA PRZEDSIĘBIORSTW GÓRNICZYCH

0 naszą przyszłość: Inż. góra. Franciszek Mackiewicz. Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych : prof. góra. Karol Miłkowski. •

Kilka słów o galicyjskiem hutnictwie Żelaznem: Inż. Zenon Jędr-i k i e w i c z.

Sól polska w początkach panowania austryackiego : Inż. góra. Stanisław Majewski.

Przegląd ekonomiczny górnictwa: Dr. Maryan Rosenberg. Szkic oryentdcyjny stosunków na salinie wielickiej.

Przemysł górniczo-hutniczy na Górnym Śląsku: Emil Cas par i.

TEPEGE

Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze (z ilustracjami) : Dr. K. Tołwiński.

Wytwórczość węgla w Austryi w miesiącu wrześniu 1916: T. F. Borysławski okręg naftowy.

Jasielski okręg naftowy.

W sprawie „różdżki czarodziejskiej“.

Stowarzyszenia górnicze,

Przegląd czasopism.

Sprawy bieżące.

Wspomnienie pośmiertne.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

W KRAKOWIE

Telefon Nr. 534. — Adres telegr.: TEPEGE, telefonem Kraków. CENTRALA: Kraków, Jagiellońska 5. Reprezentacye : Krosno, Borysław, Dąbrowa górn. w Polsce.

I. Dział poszukiwań górniczych.

Geologiczne badanie znachodzeń się ropy, węgla, rud, glinki ogniotrwałej, kamieni użytkowych i budowlanych i. t. d.

II, Dział wiertniczy.

Płytkie wiercenia poszukiwawcze — głębokie wiercenia za ropą, węglem, solą, wodą itd., bądź systemem suchym polskim (t. zw. kanadyjskim), bądź płuczkowym szybkoudarowym lub płuczkowym obrotowym, dyamentowemi koronami do jak największej głębokości z najdalej idącemi gwarancyami. '

III. Dział robót górniczych.

Głębienie szybów o wyjprawie murowanej, betonowej, żelaznej, żelazno-betonowej, drzewnej w warstwach zwykłych i wodonośnych. Pędzenie przecznic (przekopów), chodników, wykonywanie podszy-biów, izb maszynowych podziemnych itd. Pędzenie tunelów dla celów kolejowych i dla zakładów wodnych.

IV. Dział biura technicznego.

Projektowanie urządzeń nowych kopalń, zmian w istniejących kopalniach oraz wszelkie roboty w zakres miernictwa górniczego wchodzące.

V. Dział towarowy.

Dostarczanie urządzeń kopalnianych oraz wszelkich dla ruchu kopalń potrzebnych artykułów technicznych. Zastępstwo fabryk wykonujących takowe (H. Flottmann i Sp., Boehler i Sp. itd.).

VI. Dział ropny.

Własne kopalnie ropy; tworzenie Spółek dla eksploatacyi ropy (Krakowsko-bitkowska Spółka naftowa, Polska Związkowa Spółka naftowa) i zarząd tychże. Kupno i sprzedaż terenów naftowych.

VII. Dział węglowy. — Sprzedaż węgla i koksu.

C. K. UPRZYW.

Fabryki maszyn i wagonów L. ZIELENIEWSKI

w Krakowie, Lwowie i Sanoku, Tow. Akcyjne

YB

y§i

wyrabia :

Maszyny parowe, maszyny wydobywcze, maszyny wiertnicze, rygi kopalniane. Pompy, kompresory, rurociągi, transmisye itd. Kotły parowe wszelkich systemów, kotły lokomobilowe dla celów wiertniczych. Wieże szybowe, konstrukcye dachowe. Przyrządy do podnoszenia i przenoszenia ciężarów. Pogłębiarki (bagry) łyżkowe, chwytaczowe i czerpakowe. Obrotnice kolejowe. Wagony wszelkich typów, normalnotorowe i wązkotorowe. Cysterny do przewozu ropy, nafty, benzyny i t. p. Wózki dla kolejek górniczych. — Odlewy: Dżwiczki paleniskowe, ruszta, koła pasowe. Rury cienkościenne 2 t. d. Motory ropne „Elzeta*.

ca

£3

yfesn:

f i miii i

I?

"co—

GALICYJSKIE AKCYJNE

ZAKŁADY GÓRNICZE

W SIERSZY

polecają dla celów przemysłowych i potrzeb domowych węgiel z kopalń ARTUR w Sierszy i KRYSTYNA

EîïRRn^pîî^îi^ïi^pï5iEô5j W TenCZynku. NoofrocHRïï^a

KASA OSZCZĘDNOŚCI MIASTA KRAKOWA

c

przyjmuje i wypłaca wkładki na warunkach najkorzystniejszych.

Oprocentowanie dzienne rozpoczyna się z dniem następującym bezpośrednio po dniu zrobionej wkładki. Do wkładek wnoszonych obecnie, nie stosuje Kasa Oszczędności miasta Krakowa postanowień roz* ! porządzenia moratoryjnego i ewentualnych dalszych moratoryów stosować nie będzie o tyle, iż;

wypłacać będzie nawet większe kwoty bez wypowiedzenia.

Dla osób zamiejscowych przesyła na żądanie celem zaoszczędzenia kosztów przesyłki gotówki czeki Pocztowej Kasy Oszczędności — a zarazem przyjmuje od nich w przechowanie (za wydaniem kwitu depozytowego) i administracyę własne książeczki wkładkowe bez policzenia za to jakichkolwiek opłat.

ktryacka Fabryka cementu portlandzkiego

PA

DJ

o*

tn

'C/l

Bourget, Plony wojny......

Bohowityn, Dzieje mężatek ... . Gruszecki A., Na posterunku . . . „    O wolność i godność

„    Po ślubie.....

K 3-60

„ 4*60 „ 4*-,, 5'-„ 5-20

w Austryi

Ligocki E., Sambra i Moza . . . .

„    Laguna morta

Noyszewski, Powstańcy Przybyszewski St., Powrót ......

Reymont St. WŁ, Rok 1794, Ostatni Sejm Rzeczypospolitej . . .

„ 5w

„ 6-20

„ 5:-

» 4'^t

„ 5-80

Rok 1794, Nil desperandum „ 8‘40

Sieroszewski W., Beniowski . . .

Walewska C., Błąd . ......

Weyssenhoff, Puszcza......

Żeromski St., Nawracanie Judasza . „    Zamieć . . . . . .

„ 6*-

„ 6*-„ 6*20 ,, 6'-

powstał z wykonania uchwały Zjazdu I-go górników poleskich w roku 1906 w Krakow i e.

Celem Związku jest : okazywać materyalną, moralną i intelektualną pomoc swoim członkopi i przyczyniać się do .rozwoju polskiego górnictwa i hutnictwa.

W tym celu Związek stara się o stosowną pracę dla swych członków udziela im możliwego poparcia. — Organizuje zjazdy naukowe, fachowe i towarzyskie. Ogłasza drukiem prace swych członków z zakresu teoryi i praktyki górni--    ćzo-hutniczej.

Związek założył polską SZKOŁĘ GÓRNICZĄ w Dąbrowie (Śląsk austryacki) -wydał wiele dzieł z zakresu polskiego górnictwa i hutnictwa.

Posiada własne Biuro w Krakowie, ul. Pańska L. 7.

fj

„ 6*-

Wszyscy pracownicy przemysłu górniczo-hutni

wysyła za zaliczką lub za nadesłaniem należytości

czego powinni uważać za swój obowiązek moralny

zrzeszać się w Związku Górników i Hutników Polskich.

Księgarnia D. E. FRIEDLEIN A

KRAKÓW, RYNEK GŁ. L 17.

: Na przesyłkę należy dołączyć 80 halerzy. :::

Wpisowe 5 K, roczna wkładka członków 10 K. Przedsiębiorstwa płacą wpisowe 50 K (do dowolnej wielkości).

Wpłaty w Austryi: Czek P. K. O. Nr. 97. 33. Rk bieżący: —g-— i Bank Przemysłowy Oddział w Krakowie.

w Szczakowej, Galicya. :: ~

Cement portlandzki normalny i specyalny, dolomit surowy

i palony, wapno hydrauliczne.

Zentrala: WIEDEŃ I., Singerstrasse Nr. 27. — Produkcya: 16.000 wagonów cementu portlandzkiego, 8.000 wagonów dolomitu. — Adres dla telegramów: „K0WAFABRIK WIEN“. — Telefon Nr. 5.496.

DKG. TOW. ELEKTRYCZNE £*1SOKOLIHI ( WIŚNIEWSKI

fi

KRAKÓW ul. Dominikańska 3.

- LWÓW u!.‘Słowackiego 18.

- ~    0}{0Ó15 jgOö Sri    IW3 "^2 & >5

wykonywa wszelkie roboty elektrotechniczne

posiada na składzie wszelkie materyały do urządzeń elektrycznego światła, motorów,

sygnalizacyi, grornochronów etc.;

=r= poleca własnego wyrobu szczelne armatury szybowe syst. inż. Postępskiego.

■"OK

GÓRKA

T ' ) IKCYJNE IRBRYK :E LENTU

POLECA

: ^TL/ .. : SEMI i NT

NAJLEPSZEJ MARKI

STACYA KOLEJOWA: SIERSZA WODNA.

SU

<Ć=

IGNACY BROSS,

Kraków, Dietlowska 99

Telefon nr. 2489.

ZASTĘPCA

AUSTR. MANNESMANA WALCOWNI RUR.

Wszelkie rury stalowe bez szwu : gazowe, wodociągowe, wiertnicze, płomienne, flaszki stalowe na amoniak, kwas węglowy etc. Rury stalowe mufo we bez szwu, zabezpieczone asfaltem i terowaną jutą dla wodociągów o wytrzymałości 60 kg. na 1 mm. kw., wypróbowane na 50 atm. ciśnienia w długościach do 14 metrów. Maszty stalowe bez szwu dla doprowadzenia prądu i oświetlenia.

Słupy stalowe bez szwu dla podparcia belek i dachów zamiast lano żelaznych, r

Cenniki i kosztorysy bezpłatnie.

Zeszyt III.

Kraków, dnia 1 grudnia 1916.

Rok I.

CZASOPISMO GÓRNICZO-HUTNICZE

POŚWIĘCONE SPRAWOM RODZIMEGO PRZEMYSŁU GÓRNICZO-HUTNICZEGO

WYCHODZI CO MIESIĄC W KRAKOWIE.

REDAKCYĄ KIERUJE KOMITET REDAKCYJNY.

WYDAWNICTWO „ZWIĄZKU GÓRNIKÓW i HUTNIKÓW POLSKICH W AUST R YI“.

Prenumerata z przesyłką pocztową :

. . K 18 —

. .    „    4‘50    Rocznie .    .    -

Cena pojed. numeru .    „    2*—    Kwartalnie    .    .

Rocznie

Kwartalnie .    .

Dla członków Związku :

K 12-—

Cena ogłoszeń:

Za całą stronę    . . K 100'— za */₄ strony

„ V, strony . . . „ 50—

« V:10    >»

Zresztą według umowy.

Rękopisy niezużytkowane zwraca się na żądanie. — Przedruk artykułów dozwolony tylko z podaniem źródła.

Wszelkie korespondencye prosimy wysyłać pod adresem: Związek górnikowi hutników polskich w Austryi, Kraków, Pańska 7. Nr. tel. 2431.

Zastępstwo dla Warszawy, Łodzi i Lublina w księgarniach : Gebethnera i Wolffa.

O naszą przyszłość.

Napisał

Franciszek Mackiewicz Inż. gór.

Spiżowy głos zygmuntowskiego dzwonu, zwiastował wolność Królestwu, nam obiecane wyodrę- w pięknym i rzeczowym artykule „Przyszłość pol-bnienie! W momencie tym dziejowym winni i gór- skiego górnictwa“ w dwu pierwszych numerach nicy polscy zdać sobie sprawę z włożonych na nich „Czasopisma górniczo-hutniczego“, którego powstanie witamy z tern przeświadczeniem, że nigdy pismo Przedewszystkiem trzeba zastanowić się nad fachowe nie miało tyle wspaniałych do spełnienia tern, jakie warunki mieć musi górnictwo polskie, zadań, co w czasach obecnych.

by służyło wyłącznie sprawie ojczystej?    Na setki lat mamy w kraju zapasy węgla, tego

źródła energii — bez której — nie wyobrażamy sobie obecnie ludzkiego istnienia. Miliony cystern oleju skalnego tych płynnych dyamentów, których pochodne grają dzisiaj taką wybitną rolę, czeka na wydobycie ręką wiertacza... lecz — niestety! — skarby te w większej części są w obcem posiadaniu.

Pracę zapoczątkował J. Magn. Dr. Szajnocha,

nowych obowiązków.

Podstawowym warunkiem „to unarodowie

nie go“.

Uchwycenie w polskie ręce włości górniczych; oparcie się na własnych kapitałach, bronienie stanu posiadania do ostatecznych granic, a co najkardy-nalniejsze: zerwanie z dotychczasowem systemem, zdążającym do zaprzedania się obcym...!

O ile nie znajdują się w kraju jednostki z na-leżytem zrozumieniem sprawy, gotowe inwestować w górnictwie większe kapitały, oprzeć należy stan posiadania na szerokich masach całego społeczeństwa, a organizowaniem tego rodzaju przedsiębiorstw zająć się winne nasze instytucye finansowe!

I dziś gdy świta nam jutrzenka wolności, której z upragnieniem wyczekiwały cztery pokolenia, widzimy szereg strasznych błędów — jakie popełniono w latach ostatnich!

W dążeniach o samodzielny byt narodowy nie znalazła zrozumienie myśl uniezależnienia się ekonomicznego...

Gdy w poznańskiem nie zdołały milionowe fundusze zachwiać stanu naszego posiadania, który nawet wzmógł się do pewnego stopnia, u nas bier-bytych, oszczędności, musi się rodzić z poznania ność kraju społeczeństwa i zignorowanie najkardy-tych bogactw i ich znaczenia dla kraju, tudzież nalniejszych podstaw ekonomicznego bytu, było po-z zaufania ku tym, którzy przedsiębiorstwa takie Wodem, że potężne złoża węglowe, w zagłębiu kra-organizują.    kowskiem, przeszły w obce ręce!

Podobnie ma się w przeważnej części z olejem szczytna praca zaznajamianie społeczeństwa z bo- skalnym. — Niestety zrozumienie sprawy następuje gactwami naszych płodów kopalnianych, z ich zna- u nas zawsze zbyt późno! czeniem jako podstaw przemysłu rodzimego. I tak jak fundamenty są pierwszym warunkiem trwałości Na szczęście nie wszystko jeszcze stracone; ogromne budowli, tak samo uchwycenie podstaw wszelkiego bogactwa spoczywają jeszcze odłogiem, a gdy przyj-przemysłu, górnictwa, hutnictwa i wiertnictwa — dzie pora w której będziemy mogli stanowić o sobie w polskie ręce — będzie głównym warunkiem nale- i tamte — dziś uważane za stracone — winne powrócić w ręce nasze.

Zainteresowanie się społeczeństwa górnictwem, dla inwestowania w niem, najczęściej z trudem zdo-

Nam górnikom polskim przypada w udziale za

poznanie błędów rodzi pouczenia na przyszłość.

żytego rozwoju naszego przemysłu!

W tej dziejowej i przełomowej chwili zrzeszmy

Tajemnicą okryty jest przed nami sposób rozwiązania wielu kwestyi, wiele z tajemnie rodzących się i to w najkrótszym czasie, dla omówienia tych się niespodzianek przynieść nam może bliska przy- tak ważnych postulatów, a oprócz górników, hutników i wiertników na zgromadzeniu tem niech nie A choć nie wiemy jakie horyzonty odsłoni nam braknie przedstawicieli naszych instytucyi finanso-ta przyszłość, już dzisiaj należy obmyśleć i przewi- wych, z których niektóre wykazują tak wielkie zro-dzieć każdą ewentualność, która spotkać może nasze zumienie sprawy, niech obecni będą reprezentanci górnictwo czy to węglowe, czy solne, czy przemysł magistratury kraju, władz górniczych, izb inżynier-naftowy !

szłość.

skich, handlowych i przemysłowych, delegaci towa-Pamiętajmy, że w chwilach decydujących sta- rzystw fachowych i opiekunowie i zastępcy, tych,

nowią o nas „antiquo more“ jednostki, które nie którzy w pocie czoła wydobywają te skarby._____

zawsze mają należyte pojęcie o stanie rzeczy, które    Z ogólnego zebrania niech wyłonią się sekcye

też nie zawsze umieją podporządkować swe ambicye dla opracowania materyału z którem wystąpićby i aspiracye sprawie ogólnej.    można w chwili decydującej ; opracujemy go w szcze-

Bierzmy sobie przykład ze społeczeństwa w Kró- gółach, a w pracy zezwolić należy na wypowiadanie lestwie, wobec którego wyglądamy czasem tak marnie, się również jednostkom „z szeregu pionków“, gdyż Pomimo ciężkiej i dusznej atmosfery czyno- w głowach ich rodzą się także zdrowe inicyatywy, wnictwa wykuwały się tam spiżowe charaktery, mające początek w miłości służenia dobrej sprawie, wszelka działalność opiera się tam dzisiaj na szero-    Elaboraty organizacyjne, dostosowane do po-

kich podstawach zorganizowanego społeczeństwa trzeb obecnych, a umożliwiające naszemu górnictwu,

i. wszystko w bezprzykładnej solidarności podpo- hutnictwu i wiertnictwu pomyślny rozwój, któreby rządkowuje się sprawie ojczystej.    zabezpieczały Interesy pracodawców i prawników,

stawmy czynnikom kompetentnym.

Wytężmy wszystkie siły by unarodowió gór-nictwo-hutnictwo i wiertnictwo nasze, a pracę niech zapoczątkują nasze towarzystwa fachowe do których w tej mierze apelujemy. Działalność mamy o tyle ułatwioną, że ogół pracowników jest rdzennie polski, z umiłowaniem zawodu i o pełnem poczuciu obowiązków narodowych, a na wielu naszych wyższych posterunkach stoją także ludzie niepośledniej miary; byle nie szli luzem, byle chwila decydująca nie zaskoczyła ich nieprzygotowanych, byle każdy z nich poznał błędy systemu wychowania i umiał swe aspiracye podporządkować sprawie.

Po uzyskaniu wolności i swobód narodowych

_ W rzeczach wielkiej wagi nie bawmy się uwzglęgniały zbyt naszych płodów Królestwu i da-w sentymenty, me liczmy się z opinią lub korzy- wajy możność ciągłego z nim kontaktu, przed-sciami jednostek, dążmy do tego, by na wszystkich stanowiskach naczelnych, lub w rolach konsulentów spraw górniczo-hutniczo-wiertniczych stanęli ludzie pierwszorzędnej wartości organizacyjnej, z umiłowaniem pracy wydatnej i podporządkowaniem wszystkiego dla niej.

Coraz większe zajęcie się polskiego inżyniera organizacyjną i handlową stroną górnictwa — hutnictwa i wiertnictwa — to jeden z naj dodatniej szych objawów ostatnich czasów. Niestety, kształceni przeważnie w obcych akademiach, nie uwzględniających warunków naszego kraju, nie wynieśliśmy odpowiedniego przygotowania.

Dopiero w tych warunkach ten krwawy pot Byle alarm ten odbił się echem o nasze orga- spływający z czoła polskiego górnika-hutnika i wier-nizacyjne związki, oparte na naszym kapitale, które tacza, przestanie użyźniać obcą, często wrogą nam nie dopuszczą do dalszych ujarzmień, byle w społe- glebę.

czeństwie znalazł poparcie i zrozumienie — tembar-    Oto są zasadnicze nasze postulaty, których

dziej żeśmy już tak wiele stracili, że dopuszczanie do ziszczenia oczekuje z upragnieniem społeczeństwo dalszych strat uważać się musi za narodową zbrodnię, polskie.

Miejmy nadzieję, że w przyszłej Akademii górniczej sprawa znajdzie należyte zrozumienie, gdyż tylko tak wychowany górnik może stać na straży musi przyjść dążność ku zupełnej niezależności narodowych interesów i „na alarm dzwonić“ gdy ekonomicznej, widzi zakusy kurczenia się naszego posiadania.

Uboczne opory ruchu w wyciągach kopalnianych.

Napisał

Karol Miłkowski.

A. Opór powietrza.

nich szybowych urządzeń wyciągowych, jak bębny, bobiny, koła linowe kierownice i t. d. y) Opory tarcia a) Doubocznych oporów ruchu w wyciągach ko- w kierownicach szybowych, tt) Opory gięcia lin na palnianych należą : a) opór powietrza, który napotyka kołach i bębnach oraz ich przyczepność do powierz-poruszająca się w szybie klatka ; ß) opory tarcia chni bębna i przyczepność zwojów między sobą, w czopachwałów korbowych,w czopach wałów luźnych, zaciskanie się lin w rowkach kół linowych lub w kie-obciążonych bębnami, bobinami i t. p. w urządzeniach rowniczych bruzdach bębnów.

z przekładnią i w czopach kół linowych. Opory ruchu,    Wszystkie wspomiane wyżej rodzaje oporów

wywołane tarciem szczegółów ustroju motoru (tłoka, nie poddają się ścisłemu obliczeniu bez specyalnych krzyżulca, i t. d.) uwzględnia się w przyjętym spół- dla każdego urządzenia sprawdzalnych doświadczeń, czynniku sprawności wskazanej r\ niezależnie od u- których wykonanie napotyka zwykle na wielkie a bocznych oporów, uwarunkowanych ustrojem pośred- czasem niepokonalne trudności,.zrobione zaś doświad-

1)

wagę liny, K — wagę

w którym : 4> = doświadczalnemu spółczynnikowi (4¹ = 1.68), 7 = 1. 293 kg/m³, (waga 1 m³ powietrza przy norm. ciśn. barometr.); v = prędkości ruchu w m/sek; g = 3.81. Dla F = 1 m² , Pa — p jako ciśnienie jednostkowe, zatem nacisk powietrza w którym (oprócz Q, q, K tegosamego znaczenia? Pa na pow. F będzie: jak w poprzednim wzorze) fk oznacza powierzchnię p q 12248 F v2 dna jednej klatki w nr; V — oznacza prędkość wy-    p _1 ^    q12248 u

ciągu w m/sek.    ’ ^

W tym wzorze widać już dążność do uwzglę- (Jeżeli powierzchnia dna klatki dnienia wpływu prędkości wyciągu, w zależności nym wyciągu F od powierzchni dna klatki, ale wzór ten nie uwzglę- I, str. 306). dnia oporu tarcia w czopach pozostającej w ruchu obrotowym masy bębna i kół linowych, które często można stosować w szybach, w których warunki są znacznie większe od ciężarów, ulegających ruchowi oporu z powodu zamkniętych przestrzeni są inne, postępowemu (Q -f q -f 2 K).    niż w powietrzu nieograniczonego przestworza ? Że

Prof. J. Hrabak posiłkuje się w swoich oblicze- wszechstronne ograniczenie przestrzeni ruchu powie-niach oporu powietrza (odwołując się na rocznik trza ma niezaprzeczenie swój wpływ na opór (ciśnie-akademii gór. w Leoben, r. 1886, str. 141) wzorem: nie na ściany), nie ulega żadnej wątpliwości, przy

zamkniętej przestrzeni przechodzimy w dziedzinę oporu powietrza zgęszczonego, którym technika się posługuje jako siłą bodźczą ruchu lub jako hamulcem, zatem ten rodzaj oporu musimy wyłączyć z obliczeń szkodliwych oporów ruchu klatki w szy-

1.275

Z)

czenia nie dają wyników, zasługujących na bezwzględne zaufanie albo mają one wyłącznie wartość dla jednego tylko urządzenia, które było wybranem dla doświadczeń. Z powyższych powodów górnicza technika starała się uogólnić otrzymane wyniki doświadczeń, ujmując je w proste empiryczne wzory, które w obliczeniach mających się stwarzać urządzeń kopalnianych pozwalałyby wszystkie uboczne opory uwzględnić sumarycznie w rachunku ogólnym.

W szeregu różnych projektowanych w tym celu sposobów lub wzorów dla ujęcia w rachunek wszystkich możliwych ubocznych oporów na większą uwagę zasługują następujące wzory, które dotychczas znalazły w praktyce dosyć szerokie zastosowanie, szczególnie w obliczeniach dorywczych, mianowicie : J. v. Hauera, J. Hrabaka i Dr. J. Hawliczka. J. v. Hauer ocenia wszystkie uboczne opory « Wu) na 4 °lo naprężenia obu górnych przekrojów lin w początkowej fazie wyciągu, zatem :

<WU= 0.04 (Q + q + 2 K) kg.

(rozumiejąc pod Wu uboczne opory w kg. pod Q — podnoszony urobek, q klatki z pustym lub z pustymi wózkami.) Z tego wzoru wynika, że Hauer nie przyjmuje w rachunek zmiennego oporu, wywołanego przyspieszeniem (opór mas). Łatwo zrozumieć, że dla rozmaitych warunków ustroju wyciągu (ciężkie lub lekkie bębny, wielka lub mała zmienność prędkości ruchu, zależność oporu powietrza od powierzchni dna klatki,) wynik obliczenia może bardzo różnić się od rzeczywistości, przy czem nie mamy dla oceny błędu obliczenia żadnych danych i nie wiemy, czy wprowadzona cyfra w rachunek jest większą lub mniejszą od rzeczywistej, określającej istotę oporów ubocznych. Ta wątpliwość nasuwa się szczególniej w tym wypadku, kiedy mamy do czynienia ze znacznemi a zmiennemi prędkościami lekkich stosunkowo mas poruszanych, n. p. bobin. Wobec dążności techniki górniczej do wykorzystania czasu przez możliwie osiągalną wielką prędkość wyciągu wzór Hauera staje się dla większych urządzeń niepewnym, tak dla lekkich ustrojów z nadmierną prędkością jako i dla ciężkich o wielkiej średnicy bębnów w głębokich szybach.

Dr. J. Hawliczek podaje następujący wzór dla sumarycznego obliczenia ubocznych oporów ruchu :

< Wt, = 0.012 (Q+q + 2K) + 4(2fk)V,

Pa = 0.3 fk V,²

średnicy czopów, od ich obciążenia i od spółczynni-ka tarcia czopa o panewkę, podczas gdy moment oporu tegoż tarcia zredukowany do obwodu bębna może być stałym lub zmiennym — oraz tę okoliczność, że opór powietrza, działający na dno klatek zależy wyłącznie od powierzchni dna i prędkości wyciągu w zupełnej niezależności od rodzaju samego urządzenia wyciągowego i oporów tarcia w czopach, przychodzimy do przekonania, że łączenie tych dwóch od siebie zupełnie niezależnych a tak różnie na sumę ubocznych oporów wpływających czynników nie prowadzi do celu i wyrażone jednym wspólnym wzorem opory powietrza i tarcia, zależnie od warunków, mogą być bardzo różne od rzeczywistych oporów a oparte na podobnych wzorach obliczenia będą mylne. Aby zatem osiągnąć cel choć przybliżonej oceny wartości ubocznych oporów wyciągu na racyonalnej drodze analitycznych i doświadczalnych badań trzeba od siebie niezależne, nawzajem na siebie niewpływające opory tarcia i o-pory powietrza określać osobno.

Opór powietrza w urządzeniach o stałem promieniu uzwojenia.

b) W dziedzinie badań oporu powietrza i jego zależności od prędkości ruchu technika posiada wo-góle dosyć skąpe dane, dalekie od tych pewników, do jakich ona doszła w innych dziedzinach badań. Doświadczenia, robione na wolnem powietrzu dowiodły, że wynik będzie jednakim przy ruchu powietrza uderzającego z prędkością V o powierzchnię F, pozostającą w spokoju, jak i wówczas, kiedy w spokojnem powietrzu nadamy powierzchni F prędkość V. (To założenie spotykamy także w hydraulice). W budownictwie stosuje się dla praktycznych obliczeń podana w „Techniku“ (I, str. 307) tablica jednostkowego ciśnienia p powietrza na 1 m², obliczona z wzoru wielokrotnie sprawdzonego drogą doświadczalną (w wolnej przestrzeni) mianowicie :

v ²

.5).

fk to w podwój-2 fk ; (p. szczegóły w Techniku,

Zachodzi jednak pytanie, czy powyższe wzory

3).

w którym Pa oznacza opór powietrza w kg.

Jeżeli uwzględnimy tę okoliczność, że opory ruchu, wywołane tarciem na czopach, są w czasie całego wyciągu stałe, są bowiem zależne tylko od bie przy powszechnie używanych zwykłych urzą-

= rj F u²,

4),

Pa

2g

dzeniach wyciągowych z zastosowaniem lin. Pozo- można określić przyjmując w rachubę objętość stawiając zatem w stronie wszelkie nienormalne przestrzenną podziemia i objętość rozdziału szybo-warunki oporu powietrza przyjmiemy tylko pod u- wego oraz powierzchnię przekrojów: wlotowego wagę ruch powietrza w szybie o dwóch rozdziałach i wylotowego i prędkości ruchu powietrza w po-szybowych, z dwoma klatkami.    szczególnych przekrojach. Z otrzymanego obliczenia

Okoliczność, że klatka w szybie nigdy nie przy-

wokoło siebie pewną przestrzeń wolną, stwarza warunki ruchu bardzo zbliżone do tych, jakie mamy w swobodnej przestrzeni, co również usprawiedliwia

wzoru: rj fk v² i tablic

Oba rozdziały szybowe mogą być : albo a) szczel- lub doświadczalnie określony nacisk powietrza w penie rozdzielone ścianą, odcinającą komunikacyę obu wnym oddaleniu od dna klatki okaże się nierównie słupów powietrza w przestrzeni szybowej między mniejszym, niż na jej dnie tj. bezpośrednio pod lub komorą dolnego podszybia a górnem nadszybiem, nad klatką, co dowodzi, że nie mechaniczne zagę-jak to często widzimy w kopalniach, wyzyskujących szczanie powietrza w przestrzeni szybowej wywołuje ruch klatek dla zwiększenia przewiewu podziemnych nacisk na dno w tym stopniu, jaki ono w czasie przestrzeni, albo : ß) ściana rozdziału szybowego nie ruchu odczuwa — ale że to ciśnienie zależy wyłą-stanowi przeszkody dla przelewania się poruszanego cznie od prędkości ruchu klatki i jest skutkiem ude-powietrza z jednego do drugiego rozdziału już zaraz rżenia najbliższych dna cząsteczek powietrza o dno z pod jednej klatki pod drugą. Zważywszy, że z prędkością ruchu V. Przyjmując jeszcze w rachu-w poziomie dolnego podszybia oba słupy powietrza bę pewnik, że z kopalni odpływa stale tyle powie-muszą się komunikować, czy to wprost w komorze trza, ile doń wpływa (pomijając krótkie okresy na podszybiu, czy przez przestrzenie robót omywa- zmiennych dygresyi), w przeciwnym bowiem razie nych świeżym dopływem wtłoczonego słupa z ro- musiałoby się powietrze w podziemiu w miarę u-ździału szybowego — taksamo zaś komunikują się pływającego czasu stale zgęszczać lub rozrzedzać one w budynku nadszybowem, musimy przyznać, (założenie niedopuszczalne po za granicami bardzo że zgęszczenia powietrza w ścisłem znaczeniu nie nieznacznych wahań atmosferycznego ciśnienia), to ma, — a ponieważ jedna klatka względem drugiej pozostaje odrzucić wpływ zgęszczonego powietrza jako zastępuje poniekąd pompę ssącą, gdy druga jest oporu — a przyjąć w rachubę wyłącznie ten opór, tłoczącą o wspólnym zbiorniku powietrza, należy jaki doświadczenia, robione w wolnej przestrzeni raczej przypuścić, że ciśnienie powietrza na dno ustaliły podług wzoru 5-go, uwzględniającego zupeł-klatki będzie prędzej mniejszem przy prędkości klat- ną zależność od prędkości. Ponieważ działanie ssą-ki V w szybie, gdy równocześnie i słup powietrza co-tłoczące obu klatek zmniejsza niewątpliwie ciśnie-rusza się w ślad za nią, niż w wypadku, kiedy je- nie powietrza w porównaniu z ciśnieniem, jakie den z obu elementów byłby w spokoju a drugi wzór podstawowy (5) określa, możemy z góry zało-w ruchu ; zatem, że ciśnienie wiatru o prędkości Y żyć, że nie popełnimy szkodliwego błędu, który z o-jest większem na pozostające w spokoju przedmioty, bliczenia dawałby w wyniku mniejsze od rzeczywi-niż w szybie ciśnienie powietrza w czasie podwój- stego ciśnienie, jeżeli posługiwać się nim będziemy nego wyciągu o równej prędkości, gdy jedna klatka dla praktycznego zastosowania, usuwa drugiej z drogi poruszony słup powietrza a jej dno ulega ssąco-tłoczącemu działaniu dwóch sko- staje szczelnie do ścian jego a przeciwnie, posiada munikowanych ze sobą mas powietrza po obu stropach dna każdej kątki.

. Jeżeli nawet przyjmiemy pod uwagę ten wypadek, że rozdziały szybowe nie komunikują się stosowanie podstawowego i że wskutek zmiennych a często małych przekro- jednostkowego ciśnienia bez wszelkich zmian i po-jów chodników podziemnych przepływ powietrza prawek.

jest w podziemiu utrudnionym, to możemy dopuścić,    Następująca tablica (A) stanowi uzupełnienie

że pod opuszczaną klatką następuje pewne miejsco- podanych w „Techniku¹ na str. 307 jednostkowych ci-we zgęszczenie powietrza, odciążające w pewnym śnień w kg na 1 m², w granicach znacznie dalszych, stopniu linę opuszczanej klatki. Ponieważ jednak niż wymagają obecne stosunki praktyki górniczej ; wlot i wylot powietrza w kopalni nie ogranicza się postęp jednak techniki nie wyłącza możliwości, że nigdy na jeden szyb, ma ono bowiem zawsze conaj- będzie kiedyś stosowaną w wyciągach prędkość do mniej jeden jeszcze swobodny wylot, to zgęszczenie 50 m/sek. w szybach przyszłości a może nawet powietrza osiąga bardzo nieznaczny stopień, który i większa.

Tablica jednostkowego ciśnienia powietrza na 1 m dna klatki, zależnego od prędkości wyciągu.

Tab. A.

m/sek. kg/m²

m/sek. kg/m² m/sek. kg/m²

m/sek. kg/m² m/sek kg/m²

O©00<l010l^0Jt0K

rH

tsop^jp^coi——‘Op

to © bo b I-¹ b b b k cn o cc to co to o to

■H t—I tH tH tH tH tH t-H rH OT

^^OJOJtOtOtOtOHK

p^pai©^^©^^

öto<ii^c©biötoöiöo

cotototototototototo

©COOO^JOlOTi^COtOi—'L

pcoooiqcqaqcoprH<M

oś Tł? ö cd on oi cd có © iOlO0I>t>(X)OOO3OH

^oocococooooococooo

O ÎO 00 <1 Ol Ol ^ OJ IO K

I—1LM^ I—1.|—

COOO^JOiCnüi^ooiOH. Ol 05 C; <1 00 o ^ W Ol <1 ćoboćo<]-<iociGok».*<i

O5rf*.tOpjOp0-<JO5C5pl

toi-^toblŁOoJ-^UiH^ćo

100 kg. = 10 m. m.

Posługiwanie się powyższą tablicą upraszcza v = 3 m/s — 8 m. m., p obliczenia. Opór jednej klatki będzie :    Krzywe wzrostu ciśnienia w zależności od V.

Pa = fk p, dwóch klatek : P2a = 2 fk p, (fk = Stałe zmniejszanie się cyfr, określających stosunek powierzchnia dna klatki w m², p ciśnieniu jed- pHV ; p, dowodzi, że zacząwszy od pewnej prędkości nostkowemu, odpowiadającemu wskazanej w tablicy A y opory podług wzoru ogólnego będą wypadać cyfrze, dla danej prędkości v. Klatka, której pow. większe, niż podług wzoru D ra Hawliczka; ścisłe dna fk = 4 m² okaże opór Pa w podwójnym wyciągu obliczenie wykazuje, że punkt przecięcia się krzy-przy V = 10 m/sek.:

= 2 /. 4x12*2

do obwodu bębna, przeciwdziałającą sile motoru.

c) Porównywując wyniki obliczeń jednostkowego otrzymanymi podług wzoru ogólnego, otrzymamy : oporu powietrza podług wzoru 5 go i podług wzorów phv = Phv == 380.₄₇ kg/m² przyV = 35'6j m/sek., Dr. J Hawliczka oraz J. Hrabaka, widzimy, że przy jak to uwidocznione jest na szkicu fig. 1; początkowo małych prędkościach wzór D-ra Hawliczka określa znacznie powolniej rosnące ciśnienia J. Hrabaka aż znacznie większe opory niż wzór ogólny (5). Jeżeli do chwili, gdy V

nazwiemy przez Phv opór na 1 m² określony podług szybciej ze zwiększającą się prędkością, niż ciśnienia wzoru Dr. Hawliczka, przez p opór obliczony podług podług wzoru J. D-ra Hawliczka.

P₂a

97‘6 kg., jako siłę styczną kiedy opór p

wych wzrostu ciśnienia nastąpi przy V = 122.₅₄ m/sek.,

= 1839.3 kg./m². Porównywując zaś wyniki wzorów Dr. Hawliczka z wynikami

Phv

35 6, m/sek. wzrastają znacznie

kej / rrr0m

'p= 10 0

X*'

600

50 0

k/ta t|

T4,

hOO

k2=_\T_?5ió

r-

ZOO

100

12,

15    18 ïi Zh 2.7    50    .55    36    39    42

^5 si rriji

fi.l.

ogólnego wzoru, otrzymamy dla różnych prędkości następujący stosunek oporów jednostkowych :

27 m/sek.

15

21

a, a,

ÎO

0»

Ul

126

03>

95    27.₆,

0»

267.3 kg.

89.₃    „

PhU =

14.ÿ5    6.55,

4*58?

3*59 5

2-99*

Ponieważ w górniczej praktyce granice stosowanych prędkości jeszcze nie sięgają zbyt daleko, prędkości bowiem wyciągu ponad 30 m/sek. należy jeszcze zaliczać do wyjątkowych, odwrotna rozbieżność krzywych wzrostu oporów ma dla większych prędkości tylko teoretyczne znaczenie.

Następujące zestawienie obliczonych ciśnień jednostkowych podług trzech omówionych wyżej wzorów uwydatnia różnicę przyjmowanych w rachubę

Z powyższego zestawienia widzimy, że przy V = 3 m'sek. wzór D-ra Hawliczka daje opór 14.₅₅ oporów powietrza, razy większy, niż opór obliczony podług ogólnego    W praktycznych obliczeniach będziemy się opie-

wzoru (5). Jeżeli zatem powierzchnia klatki miałaby fać wyłącznie na danych, jakie podaje ogolny wzór 4*6 m², to po obliczeniu opór powietrza na całe dno i tablica A), jako najwięcej zgodnych danych z re-przy prędkości • V =    3    = 26. n/sek. zultatami teoretycznych i empirycznych ścisłych ba-

Podług D-ra Hawliczka: Pa = 73.₆,    1229.₆ kg./m₂ dań, zatem przyjmiemy wzór podstawowy: p=ijfv*

. J. Hrabaka Pa = 12.₄, 1006.o „    „    ⁼ 012248 fk v².

„ ogólnego wzoru Pa = 5.t,    410.₈ „    „    d) Opór powietrza, działający zawsze w prze-

Z powyższego przykładu widzimy, jak przesadnie ciwną stronę ruchu klatki, sumuje się w swojem wielkie opory powietrza określają wzory : D-ra Haw- działaniu w wyciągu podwójnym (wyciąg z pomocą liczka i J. Hrabaka w porównaniu z oporem, jaki dwóch klatek ; wyciąg pojedynczy, z pomocą tylko

7]fv². Szkic (fig. 1) przed- jednej klatki, jak w robotach przygotowawczych),

działa on bowiem bezpośrednio na klatkę wyciąganą

określa wzór ogólny: p stawia obrazowo wykreślone w skali :

12

15

18

21    ,    24    27

30

33

36

39    42 ; 45

48

51 m/s

Podług : Dr. J. Hawliczka

15-99

39-28 65-85

95-07

126-34

159-43

194-02

230-02

267 34 305-34

345 27

385 80

427-13

469-64 512-701 556 63

601-54

Podług :

J. Hrabaka

2-70

10-80 24-30

43-20

67-50 97-20 132-30

172-80 218-70 27000

326 70

388-80

456-30

529-20

607-50

691-20

780 30

wzór ogólny

„T“

MO

4-41

9-92

17-63

27-55

39-68

54-01

70-54

89-28| 110-20¹ 133-37

158-73

186-29

216-05 248-02

282-19

818-57

(p w kg. na 1 m² dna klatki).

obciążającą, natomiast odciąża klatkę opuszczaną, zach, więc i opór obu klatek nie jest jednaki ; suma czyli obciąża temsamem linę, obciążoną urobkiem, momentów oporu będzie :

(podnoszoną) zmniejsza bowiem równoważący mo- jyj-ment odciążający.

Przy bębnach cylindrycznych prędkość obwodowa bębna jest równą prędkości obu klatek, opór zatem powietrza tworzy parę sił o zmiennej wielkości ale zależnej nie od fazy wyciągu lecz od zmieniającej się z nią prędkości ruchu klatki.

Opór powietrza w wyciągu podwójnym będzie, dratów prędkości : stosownie do podstawowego wzoru 5 :

p2a = 2vjfk v² =    0.24496fk v,²

2a

r\fk /rvx ³ 4- Rvr ²\

0.12248 fk /rvr ² + Rvr ~\ 8)

Prędkości obu klatek stoją do siebie w stosunku zmiennych promieni uzwojenia czynnego danej fazy, zatem : vr

r ; ale opory są w stosunku kwa-

Vr

Pr

6)

Pr

vr_4

Vr²

odpowiadający zaś powyższemu oporowi moment siły będzie w wyciągu podwójnym :

Mg a

Maksimum oporu powietrza odpowiada fazie największej prędkości wyciągu, zatem około V₃ lub 7) V2 głębokości szybu. Dla praktycznych obliczeń miarodajnym jest opór powietrza w fazie największej Widzimy zatem, że obliczenie oporu powietrza prędkości wyciągu, i momentu oporu przy zastosowaniu bębnów cy-    Dla ułatwienia zbadania wpływu zmienności

lindrycznych sprowadza się do podstawienia promieni uzwojenia na sumę oporów powietrza, przy-określonych danych wartości w uproszczone wzory puśćmy początkowo, że wał bobiny obraca się 4    7 ; przy zastosowaniu bobin i bębnów stożkowych sje całego wyciągu z jednakową prędkością kątową

mamy do czynienia z różnemi w każdej fazie prędkościami obu klatek, zatem powyższe wzory do ścisłych obliczeń już się nie nadają.

2rr^fk v²

0.24496fk rv²

w cza-

e, — a zmienne prędkości klatek zależą wyłącznie od zmiany wartości promieni uzwojenia (p H- x), oraz czasu t trwania wyciągu, zatem od jego fazy. Przy ,    .    .    stałej więc od początku do końca wyciągu kątowej

B. Opór powietrza w wyciągach o zmiennym prędkości wału prędkość podnoszonej klatki będzie promieniu uzwojenia.    rosła proporcyonalnie do wzrastającego promienia

a) Przy bębnach stożkowych i bobinach prędkość uzwojenia, gdy równocześnie prędkość opuszczanej obu klatek zależy nie tylko od motoru ale i od sto- klatki będzie maleć w tym samym stosunku. Jeżeli sunku czynnych promieni uzwojenia : (p + x) : (p — x), zmienne prędkości obu klatek nazwiemy: v,, v₂, to który*), stosownie do fazy wyciągu, wpływa na suma zmiennego oporu powietrza obu klatek wyrazi zmniejszenie lub zwiększenie prędkości obu klatek, się dla każdej fazy wzorem : zatem i na zmianę oporu powietrza. Ponieważ przy zastosowaniu bębnów stożkowych i bobin prędkości obu klatek nie są sobie równe w tych samych fa-

(P₂a)x=,rçfk(v₁² -i- v₂²).

Zależność prędkości od uzwojenia przy stałej prędkości kątowej e określa dodatni lub odjemny przyrost uzwojenia x, liczony od średniego zwoju. (x =

*) Średni promień uzwojenia bobiny lub bębna stożkowego liczy się od środka wału do średniego zwoju z liczby n czynnych zwojów (przy n obrotach); pod czynnymi zwojami należy połowie wzajemnego oddalenia obu czynnych zwo-rozumieć odwijające i nawijające się zwoje dla odróżnienia od    jów, zredukowanych do jednej płaszczyzny, zatem

zwojów zapasowych. Promień r liczy się do środka ostatniego zapasowego zwoju. Wartość zmiennego x (fig. 2) jest oddaleniem w danej fazie zwoju czynnego (tj. zewnętrznego, odwijającego lub nawijającego się) od osi spółrzędnych YY, prostopadłej i stycznej do średniego koła o promieniu p. Szerokość uzwojenia b = nx, przy n obrotach pełnego wyciągu i grubości liny a ; dla lin o zmiennej grubości, tj. lin równego oporu, wartość a zastępuje się przez średnią grubość as ; R = największemu promieniowi uzwojenia ; r = r„ -f z, gdy r₀ = połowie średnicy bębna, z = szerokości uzwojenia zapasowego, z = na. War-

do rzutu na płaszczyznę rysunkową, p. fig. 2).

v, =(p -ł- x)e

v, (p H- x) e ² = (p² -I- x² -j- 2p x) e²

²-(P²

x₂ 4-2px)e²

vt² + v₂²

tość x wyrażona ilością obrotów będzie: x = ~- 2 n* = ilości obrotów do chwili danej fazy.

iix , jeżeli

2 (p² -j- x²) e², zatem suma oporu zmiennego dla obu klatek (indeks 2a) będzie :

P₂a

2rjfe²(p² -f x²)

(9)

Przyrost uzwojenia x zmienia się od 0 do x

= (b szerokości uzwojenia = n a, jeżeli n= ilości

obrotów, a = grubości liny).

Maksimum względnie minimum oporu określimy z wartości pierwszej pochodnej, zrównanej do zera, mianowicie :

max-

toi cr

d(P₂ą)x

dx

4r, fe²x x = 0

większy opór podnoszeniu klatki, niż w połowie *) szybu przy jednakowej prędkości kątowej wału.

Dla sprawdzenia otrzymanej wskazówki obliczmy następujący przykład. Dane : powierzchnia dna klatki fk-=6m²; stała prędkość kątowa e = 10m/sek. ; średni promień uzwojenia b = 12 przy n = 50 obrotach pełnego wyciągu.

2r} fe² (p² + x²) = 2 X 0-12248 X 6 X 100 (4 + x²) = 146-98 (4 + x²) = 146-98 (<p).

?2a

Z k-

<r

l-t

<K -

>f

.X

/,

1»

SD⁻

y.

«— — JC—>•

CH

<__D

lN>

co może rtiieć miejsce tylko przy x-=0; przyx = 0 uzwojenie będzie: R = r = p, co dowodzi, że przy

Wartość x określona z liczby obrotów: x= — nx.

to cr

niezmiennej w czasie całego wyciągu prędkości ką- Następująca tablica B wskazuje obliczony dla powyż-towej najmniejszy opór powietrza będzie szych danych zmienny, od fazy wyciągu zależny opór miał miejsce w chwili spotkania klatek powietrza (obu klatek razem), obliczony dla powyż-i wyrazi się wzorem:    szego przykładu.

Ściśle biorąc należy uwzględnić tę okoliczność, że spotkanie klatek przy bobinach i bębnach stożkowych ma miejsce nie w połowie głębokości szybu a nieco niżej — odpowiada n

ściśle 77 obrotom.

0-24496 fkVp²

Określone minimum oporu ma wartość względną, bo zależną od v. Widzimy zatem, że w ¹/₃ głębokości szybu lub w tji bobina i bęben stożkowy okażą

P‘ia:

2rjfkp²e²

(10)

Ilość obrotów

nx

nx

TABLICA B.

cp = (p² + X²)

a.

7»

1/

7*

7s

£    fi

Oipcpocoipo oo.wiib wi>co

H rH t—I 03 CO CO łO

000000000 tó có da cd

O 05

(M CO CO O

CO CC Ol r#

CO r—( o O

ôèôôoôèèô

4*36

4*13

4*09

4*04

4*00

nfl Ol co co

O O rH CO

4*04

4*09

4*13

4*36

OiaJCöCnO'O'OlOiO)

I^OOtOGCCOOO^

omKCo-ąwH-oio

GÔÔH^obcDobi-^ôob

* * CTQ

Widzimy z powyższego obliczenia, że różnica największego i najmniejszego ciśnienia na dna klatki przy stałej prędkości kątowej wynosiłaby dla powyższych danych :

AP2a

640*8 — 587*9

wielu ściśle określonych danych, które w dorywczych, kalkulacyjnych rachunkach nie zawsze dadzą się naprzód uwzględnić, zanim się obliczy ścisłe wymiary urządzenia. Z powyższych jednak ścisłych wzorów można przejść na wzór skrócony, mogący z dostateczną dokładnością określać szukany opór. Przyjmując pod uwagę, że nawet w bardzo ścisłych obliczeniach, stanowiących podstawę dla stworzenia prawidłowego urządzenia wyciągowego łub dla jego oceny przy danych warunkach zastosowania, posługujemy się zazwyczaj możliwie okrągłemi cyframi, możemy we wzorze 12 przyjąć dla 1/| ułamek prosty tej wartości, jaka odpowiada fazie wyciągu o największej prędkości, jako w fazie miarodajnej dla obliczeń praktycznych. W praktyce osiągamy zazwyczaj największą dopuszczalną prędkość czasem w ‘/₄, zwykle zaś w Vs lub ‘/₂ głębokości szybu ; (najczęściej osiągamy vmax w połowie szybu). Powyższe ułamki V,) odpowiadają też w przybliże-

Możemy

(7?

/«»

niu ilościom obrotów: nx

52*9 kg. razem na obie klatki. Przy większem b i e różnica ta znacznie byłaby większą.

ß) Stosunek prędkości obu klatek przy zastosowaniu bobin i bębnów stożkowych zależy nietylko od prędkości kątowej e i średniego promienia uzwojenia p ale także od stosunku szerokości uzwojenia do średniego promienia, t. j. od b : p. Aby rozstrzygnąć, jakim jest wpływ tego stosunku b : p na sumę oporów powietrza obu klatek w ogólnej formie, zależnie od fazy uzwojenia, możemy wartość x w przekształconym wzorze :

4’    3’

zatem obliczyć ściśle dla wskazanych trzech faz spół-czynnik cp, mianowicie podług następującego zestawienia :

rH \iXJ‘

t—1    .o !

rl lOO

-O IZO

0.

*    0 ! 16f²)’

= 1.

(Psa)x = 2r)fkeV(l + V)

= 2?]fk v²(cp) (11)

wyrazić przez b lub zastąpić ją ilością obrotów.

, jeżeli l/£ będzie

przedstawiać ułamek prosty lub dziesiętny całej wartości b, t. j.:

Podstawimy w tym celu x

7s,

Vs, i t. p., albo, jeżeli chcemy

wyrazić zależność oporu od fazy, określonej ilością obrotów, możemy podstawić :

b(0-5-^)

Otrzymamy następujące dwa wzory, ściśle określające wpływ rodzaju uzwojenia na opór powietrza w różnych fazach podwójnego wyciągu, mianowicie:

(P2a)x=2rj fkp ²e² (l +    = 2ïj fk v² (cpt )

Aby przez skrócenie wzoru nie popełnić szkodliwego błędu, dopuścimy raczej ewentualne zwiększenie szukanego oporu, niż jego zmniejszenie; przyjmijmy zatem dla stosunku b : p największą teoretycznie możliwą wartość. Stosunek ten będzie się zwiększał przy zmniejszaniu się średnicy (r) bębna, bobiny lub średnicy najmniejszego czynnego zwoju na bębnie stożkowym. Teoretyczna granica największości stosunku b:p nastąpi przy r = 0, wówczas b^2p,

albowiem musi być w tym wypadku ^ = p,. zatem:

b²

4,

X --

(12)

Jeżeli tę wartość skrajnego, teoretycznie możliwego, największego stosunku podstawimy we wzorze 12, obliczając cp dla głównych wybranych faz wyciągu, mianowicie :

faza

1-25,

1*11,

7s wyciągu,

1,

(Pj.)x=2>) fkp²e²

2ïjfv²(cp,) (13)

0-306 rj, 0272 rj, 0*245 rjt to otrzymamy wzór skrócony dla tychże faz.

(P2a)x = 0-306 fkV², = 0-272 fkv², = 0*245 fkav² (14)

y) Dla praktycznego zastosowania są jednak oba powyższe wzory zanadto złożone, wymagają

(C. d. n.).

Kilka słów o galicyjskiem hutnictwie Żelaznem.

Napisał

Zenon Jędrkiewicz inż. górn.

Ciąg dalszy.

Rudy darniowe, które także w naszych piecach czech zastosowania. Dawniej, gdy metody Martina przerabiane bywały, należą do rud tańszych, lecz i Thomasa-Gilchrista nie były znane, nie można również znacznie gorszych. Napotykamy je w bardzo było rudy z większą zawartością fosforu do wyrobu wielu miejscach naszego kraju. W mojej praktyce surowca fryszerskiego użyć i dla tego też tej rudy hutniczej miałem sposobność poznać rudy darniowe u nas do tego celu nie używano, pochodzące z okolic Podłęża, Przeciszowa, Zatora Rzeszowa — Analizy przeprowadzane w centralnem analizy rudy darniowej także znaczną zawartość laboratorium chemicznem hut cieszyńskich wykazały manganu, która w rudzie z okolicy Rzeszowa dochodzi w tych rudach następujące zawartości żelaza, man- do 6%. — Mangan jest w rudach służących do wyrobu surowca fryszerskiego składnikiem bardzo cen-j: nym i poszukiwanym, ponieważ pewna zawartość I manganu w surowcu fryszerskim jest konieczną do rafineryi t. j. do przeróbki surowca na żelazo kowalskie.

ganu, fosforu i wody :

Miejscowość

Podłęże

Przeciszów

Zator

Rzeszów

Oprócz większej zawartości fosforu wykazują

Żelazo

w radzie wilgotnej

w rudzie suchej

Man

gan

Fosfor

Woda

27*58

22*28

16*30

18*52

19*28

23*68

20*06

12*8

14*9

35*1

30*1

22*1

320

35*0

36*70

33*4

34*7

30-8

24*57 ! 42*04

361

5.18

599

012

029

0-42

041

0-4    215

0*5

261

0'36

264

1*61

41*9

208

449

192

354

265

393

1-86 1-29 2 21 170 463 1 79

468

198

622

51-6

24 9

354

491

1 95

348

484

4*31

6*23

Do wyrobu surowca odlewarskiego nadają się natomiast przedewszystkiem te rudy darniowe, które nie posiadają dużo manganu a więc rudy z okolicy Przeciszowa i częściowo z okolicy Zatora — ale także i rudy z większą zawartością manganu mogą być użyte do wytapiania surowca odlewarskiego lecz tylko w małych dawkach z rudami ubogiemi w mangan, tak, aby wytopiony surowiec odlewarski nie posiadał o ile możności więcej jak l°/₀ manganu.

Także większa zawartość fosforu jest w surowcu

Fosfor robi żelazo

odlewarskim niepożądana, kruchem mniej wytrzymałem, szczególnie, jeżeli oprócz fosforu żelazo to ma trochę więcej manganu - a więc także i z tego względu ruda darniowa nie nadaje się dobrze do wyrobu surowca odlewarskiego i może tylko w mniejszych dawkach do tego celu być użytą.

38 5

H-* CW h-*

411

41 2

Bardzo znaczna zawartość wody jest przedewszystkiem z tego powodu nie korzystną ponieważ Jak z analiz tych widzimy cechuje poważną spowodowuje ona bardzo znaczne podwyższenie ko-część naszych rud darniowych większa zawartość sztów transportu co przy rudzie nie bogatej w żelazo fosforu i manganu przy stosunkowo bardzo miernej odgrywać może wielką role — z tego też powodu zawartości żelaza — oprócz tego są one bardzo wil- rudy tej nie należy transportować w stanie mokrym, gotne, co zresztą jest naturalne. Niekorzystną jest a więc zaraz po wydobyciu tylko należy ją wpierw także znaczna zawartość Krzemianki (Si O,) która na powietrzu w przewiewnych szopach wysuszyć w analizach powyższych nie została oznaczoną.

Większa zawartość fosforu jest tylko w tym zostać w piecu wielkim wydaloną, a więc wyparo-wypadku szkodliwą jeżeli chcemy te rudy użyć w więk- waną co jest na pozór połączone z większem zuży-szej dawce do wyrobu surowca fryszerskiego — i to ciem materyału palnego. W rzeczywistości jednak tylko, jeżeli ten surowiec ma być w dalszym ciągu wpływ wilgoci zawartej w rudzie na zużycie mate-rafinowany na żelazo kowalskie staremi metodami ryału palnego nie jest tak znaczny jakby to może fryszerskiemi lub metodą Bessemera, gdyż te metody z teoretycznego obliczenia wynikało, a to z tego po-nie są w stanie wydzielić fosforu z żelaza. — Jeżeli wodu, że woda zawarta w rudzie zostaje wydalona jednak ten surowiec fryszerski ma być w dalszym już w górnej części pieca wielkiego gdzie jeszcze ża-ciągu rafinowany metodą Martina, która daje nam den chemiczny proces miejsca nie ma, a na wypa-możność wydzielenia fosforu, to większa zawartość rowanie tej wody zostaje zużyta nadmiarowa ciepłota tej przymieszki nie jest wadą uniemożliwiającą rafi- gazów, która zresztą niema żadnego innego zadania nacye, jakkolwiek nie jest ona pożądaną, gdyż jest do spełnienia — jest nawet bardzo pożądane, aby powodem powiększenia kosztów rafinacyi metodą temperaturę tych gazów o ile możności obniżyć, Thomasa-Gilchrista, to większa zawartość fosforu zwłaszcza, jeżeli one w dalszym ciągu mają być, nietylko nie jest szkodliwą, lecz nawet pożądaną, bo w celu lepszego wyzyskania, czyszczone, jak to w re-konieczną, aby módz w ogóle tę medodę zastosować, gule ma miejsce. — Obniżenie temperatury pieca Widzimy więc że większa zawartość fosforu w górnej jego części jest także ze względu na kon-w rudzie darniowej nie jest przy obecnym stanie serwacye aparatów służących do zamknięcia górnego hutnictwa wadą utrudniającą zużytkowanie tych rud otworu pieca, bardzo pożądane — z tych więc wzglę-do wyrobu surowca fryszerskiego zwłaszca, że me- dów nie jest mierna wilgotność rudy szkodliwą toda Bessemera, która większej zawartości fosforu a nawet może być pożądaną.

Widzimy więc że ani większa zawartość fosforu

4 23 !

40 6

przez co ona traci większą część wody. Woda musi

nie dozwala, nie znajduje ani w Austryi ani w Niem-

Ul

I—T'

G'

i-

as

ani też znaczna wilgotność rud darniowych nie jest pracowały. — Jeżeli zaś uwzględnimy że przeciętna przeszkodą w korzystnem zużytkowaniu tej dla ga- zawartość żelaza w galicyjskich rudach darniowych licyjskiego hutnictwa żelaznego ważnej rudy.

jest znacznie wyższa aniżeli w obliczeniu tem przy-Jako wadę rud darniowych należy jedynie tylko jęto, to cena tych rud wypadnie w rzeczywistości uważać stosunkowo małą zawartość żelaza, która jeszcze korzystniej, w wielkiej części tych rud, wynosi 30 do 36% w stanie suchym. — Wyjątek stanowią rudy darniowe z oko- i Trzebini w miejscowościach Płok, Czyżówka Czerna, licy Rzeszowa, posiadające 42 do 47% żelaza a oprócz — Kopalnie tej rudy są w ruchu jako własność za-tego 4₂ do 6â% bardzo cennego manganu. — Po- kładów hutniczych „Friedenshütte“ w pruskim Śląsku, nieważ jednak eksploatacya rudy darniowej jest Piece wielkie w Trzyńcu pod Cieszynem przerabiały bardzo tania więc nadaje się ona nawet przy małej swego czasu te rudy gdy kopalnia jej była w rękach zawartości żelaza dla pieca wielkiego, czego dowo- niejakiego pana Haasa w Berlinie, — dla tego też dem jest zresztą fakt, że tak cieszyńskie jak i wit- posiadam cały szereg analiz tego materyalu. kowickie piece wielkie rudę tą przetapiały jeszcze

w ostatnich latach a prawdopodobnie i teraz prze- wilgotnym a w stanie suchym około 36% — a po-tapiają.    nieważ, eksploatacya jej jest tania, więc nadawałaby

Wielką zaletą rudy darniowej jest jej taniość, się pomimo małej zawartości żelaza do przeróbki Koszt eksploatacyi włącznie z odszkodowaniem grun- w piecu wielkim. Ma ona jednak tę wielką wadę, towem wynosi najwyżej 40 hal. za 100 kgr. Jeżeli że posiada przeciętnie 1*3% cynku które to zanie-weźmiemy pod uwagę rudę posiadającą w stanie czyszczenie nie jest pożądane^ — Z tego też powodu wydobycia tylko 20°/₀ żelaza obok 40% wody to większa dawka tej rudy jak 20% nie jest wskazaną 100 kgr. żelaza w rudzie w miejscu eksploatacyi — zwłaszcza że posiada ona także tę wadę, że jest kosztuje 2 korony. Jest to cena bardzo niska a nie sypka czyli mało zbita co utrudnia regularny prze-ulega wątpliwości, że koszt eksploatacyi można bieg procesu pieca wysokiego (tę ostatnią wadę znacznie obniżyć. — Jeżeli rudę tą przesuszymy także większa część rud darniowych). W każdym przez kilka miesięcy w otwartej szopie, to straci razie jest ona do użycia.

ona % wody będzie więc miała tylko 13°/₀ wódy    Czwarty gatunek galicyjskich rud żelaznych

i około 28% żelaza. — Jeżeli przyjmiemy że dowóz stanowią rudy tatrzańskie. Te rudy nie mają nie-do stacyi kolejowej wynosi 30 hal. a transport kole- stety, jak się zdaje znaczenia dla hutnictwa żełaz* jowy 40 hal (do huty położonej w zachodniej Ga- nego, gdyż pokłady ich są, o ile badania zmarłego licyi) to będą 100 kgr. żelaza w rudzie kosztować 4’50. profesora geologii na uniwersytecie w Wiedniu, pana Jest to cena którą bezwarunkowo należy nazwać Wiktora Uhliga, jak również starszego, radcy górni-korzystną jeżeli się uwzględni, że przed wojną, która czego pana Faustyna Ńrasuskiego wykazały, — wy-się teraz toczy, a więc w stosunkach zupełnie nor- czerpane, malnych huty śląskie i morawskie droższemi rudami

Rudy brunatne występują w okolicy Krzeszowic

Ruda ta ma przeciętnie 26% żelaza w stanie

ma

(Ciąg dalszy nastąpi).

Sól polska w początkach panowania austryackiego.

Napisał

Stanisław Majewski inż. górn.

(Ciąg dalszy).

Ks. Kaunitz nie ograniczył się jednak na tem, du urzędu Wojewodów, albo innych Dostoyności już lecz żeby uchronić skarb państwa od straty przez zniesionych przyłączone, także które w granicach kontrabandy solne, które w Polsce dopiero po lu- ekonomii królewskich są położone,-• nakonieć owe, stracyi w r. 1769 dwoma brygadami dragonów po- w których sól warzą; tamte dla gospodarskich przÿ-skromione zostały % zabronił wogóle wolnej sprze- czyn, te dla soli, która jako własność królów,* do dąży i handlu solą. Ten krok również bardzo bole- prywatnych osób więcej odtąd należeć nie może.“-) śnie dotknął „wolną“ szlachtę, która wyłącznie han-    Prośby te wobec Jakich rozkazów przebrzmiały

dlowała solą na Sanie i wysyłała ten wytwór wo- jednak bez echa, gdyż właśnie wyrób i sprzedaż zami na Litwę i Ukrainę, gdyż handel ten nie soli z kilkakrotnym zarobkiem były jednym znaj-dysfamował szlachcica przed uchwaleniem komisyi silniej zaznaczanych, jakkolwiek dla ‘ oka 1 historyi skarbowej z r. 1774 oraz później ustawami sejmu ukrywanych, powodów zaboru kraju. Nic przeto nie czteroletniego.    pomogły krzyki, narzekania,' wreszcie prośby począ-

Dokładnie zbadać^ stan królewszczyzn postarano sformułowane rozkazy cesarskie, iż następujące wło- się już dawniej ; d. 22 grudnia 1772 wydano nakaz ści na skarb Cesarski odebrane będą „to jest włości spisu inwentarzy dóbr królewskich i przysyłania

Musiało to odbić się znacznie na kieszeniach tkowo jeszcze butnych magnatów; wyraźne nakazy nowych poddanych, gdyż pośród wielu podań, mię- z Wiednia polecały: Das Salz .soll auf die wohlfeilste dzy ważniejszemi również o dozwolenie przywozu Art erzeugt und soviel es die Umstände zulassen wina węgierskiego, spotykamy pod datą 11 grudnia am theuersten verkauft werden. Auch- ist sogleich r. 1773 „Salis mobilitatis intra regnmn et extra Re- etwas sey es auch was weniges in dem Preis zu gnum venditio tamqnam singularis in loco sterilitatis verändern damit das allerhöchste Recht andurch glebo bonorum serventur ut sine sólutione telony einmal festgesetzt werde, permittatur, supplicamus. Twardo brzmiały jasno

’) Boczkowski. O Wieliczce, 1843, str. 70.

?) Rozkaz z d. 28 stycznia r. 1773. ¹

pieniędzy koronnych do równocześnie stworzonego zajęciu Galicyi 92 saliny *) z dochodem rocznym „publicznego skarbu cesarskiego“ w ognisku marzeń 12.000 do 15.000 złp., gdyż uciekano się do wpływowych a zależnych od nowego rządu osób o po-Wykupiono nad to gotówką lub zamieniono na moc i pośrednictwo. Księżnie Kantakuzenej propo-roczne tanie „relutum“ wszelkie rozliczne nadania nował gubernator Pergen „wyznaczyć 1.000 talarów z czasów polskich oraz prawa warzenia w pewnych rocznej pensyi, tembardziej że jest chora i długo

tej zapłaty używać nie będzie, a mianowicie za to, Pozwolono tylko a nawet nakazano, żeby „czy iż, dowiedziawszy się o zamiarach Stanisława Augu-to dziedziczni, czy dożywotni possesorowie w wa- sta zawarcia z Prusami traktatu w sprawie solnej, rżeniu soli nie ustawali, drzewa y beczki potrzebne doniosła o tern“, przysposabiali, y wszystek porządek w dobrym y należytym stanie zachowali, inaczey, gdyby się kto szlacheckich : „Hofrat Heiter²) soll einen Bericht er-znalazł, któryby okno solne, albo sprzęt potrzebny statten über das reine Erträgniss der Salzwerke, die zepsuł, albo drew opatrzenia, y inney gotowości, Materialvorräte, die Mängel und Gebrechen einschi-która z lat przeszłych zwyczaiu byłaby potrzebna, cken, a to celem oznaczenia owego taniego „relu-zaniedbał, sam sobie winien będzie, jeżeli w czasie tum“. Niestety, akt ten, bardzo ważny dla ocenienia żadney nagrody mieć nie będzie. Teraz zaś tego za- stanu salin szlacheckich, ukryty jest dotychczas w nie-kazujemy, aby nikt nowych solnych okien nie otwie- znanych archiwach.

rał“ (z d. 4 lutego r. 1773). Podobne polecenia wy-    Sól Suchedniowa, wydawana szlachcie z wielką

dano także co do handlu solą pod datą 6 sierpnia szkodą dla skarbu polskiego od roku 1454, została r. 1774: „Jakim sposobem żadnemu sprzeciwieniu również po 318 latach jednem pociągnięciem pióra się nie podlega, że solne żupy immediatum Regale zniesiona a szlachta, pod silną ręką zawsze uniżona, Summi Principis czynią, y tychże w tey konsyde- nawet nie ważyła się protestować. Zniesienie tego racyi zbycie szczegulnie Temuż przynależy. Gdy przywileju, warowanego przez wieki paktami i kon-więc w tej okoliczności za rzecz pożyteczną y Pu- stytucyami a kosztującego Polskę miliony, w prze-blico nieuchronnie potrzebną osądziło się, żeby od prowadzeniu przez gubernatora austryackiego wy-1 listopada Roku niniejszego 1774 zaczynając w tych magało zaledwie 20 słów: „Die Privilegien der pol-I. C. K. A. Mości Galicyi y Lodomeryi odzyskanych nischen Noblesse kraft welchen sie das Salz um królestwach a osobliwie w mieście Lwowie żadney einen wohlfeilen Preis bisher bekommen hat, hören soli, prócz z C. K. żup zakupioney, albo z onychże nun auf“.

Składów kupioney sprzedawać zabroniło się. Dlatego

Kaunitza, mianowicie w Wieliczce.:i)

dniach soli po karbaryach.⁴)

Wkrótce nastąpiły dalsze skrępowania swobód

Równocześnie z tymi uniwersałami przeprowa-

Tak wyglądała wolność szlachecka, w której wszystkim wobec a nayosobliwiey tak partykular- obronie padła na długie lata samodzielność polity-nych żup possesorom iako y wszystkim solą han- czna kraju, dlującym oznayinuie się, iż dalsze soli skupowanie a osobliwie w Lwowie y tutejszych okolicach pod dzono organizacyę wytwórczości i sprzedaży soli ciężką odpowiedzią, y w razie wykroczenia pod nieo- przez urzędników państwowych; jeżeli się uwzględni, chybną konfiskacyą soli ilkości po uczynionym po- że urzędnik z Czech lub Siedmiogrodu miał tu do wszechnym ogłoszeniu od zwyż wyrażonego Terminu pokonania odmienny zupełnie sposób myślenia, obcy podług wypadłego Rozkazu uskutkowanie biorącego język, nieuregulowaną gospodarkę a nadto niechęć îak naysurowiey zakazuie się y zabrania. Jeżeli się szlachty i pogardę dla wszelkiego rodzaju urzędni-zaś z tey przysposobioney soli, której się do zwyż ków, to przyznać należy, iż reformy te dość szybko wyznaczonego terminu zbyć nie mogło, nieco znay- zostały wprowadzone w życie. Systemem Haugnitza duie, to tenże za poprzedzaiącym doniesieniem skar- utworzono przy „gubernium“ departamenty, z któ-bową beczkę ') po trzy złote polskie sprzedać po- rych cztery t. zw. „Dreissigstwesen“, domeny z ko-winien, ktoby zaś takowe przysposobienie zataił, to kturami, górnictwo i mennictwo oraz t. zw. soli wa-nieochybnie konfiskacyi podpadnie. Te za użyteczne rzonej dyrekcya były kierowane przez barona von tym czasem osądzone rozporządzenie wszystkim Spleny, podległego bezpośrednio Pergenowi, szefem w obec panom żup prywatnych possesorom, wszy- zaś departamentu solnego został niejaki Neblinger. stkim przedawcom, y ogólnie każdemu do wiado- Temu podlegały dwa t. zw. Salzwesensoberämter mości powszechney podaie się, aby się od szkody t. j. w Drohobyczu i Nadwornej, tym zaś poszcze-nieomylney karą obostrzoney strzedz wiedzieli, gólne karbarye. W r. 1785 stworzono na miejsce W tym bowiem I. C. K. A. Mości wypełnia się poprzednich „Salinen und Domänenadministration“ Zamiar y Wola“.    we Lwowie a od 1 listopada r. 1789-go 4 podpo-

Zapowiedziano również, że żupy prywatne na rządkowane jej intendentury solne w Samborze z 8 prośbę mogą być przez rząd wykupione po jakiejś kokturami, w Stryju również z 8, w Kołomyi z 10 nieznacznej cenie „gegen ein billiges Surrogatum“ warzelniami i w Nadwornej z 7 karbaryami. Taka powiada uniwersał, lecz zgoda na takie proste po- sama administracya centralna druga była ustano-stawienie sprawy nie musiała być łatwą ze strony wioną w Wieliczce dla niej i dla Bochni, pokrzywdzonych magnatów, którzy posiadali przy    Wielka liczba żup, gdyż około 92 z przynaj

³)    Do d. 22 grudnia r. 1772 a od 11 września tego roku była tylko jedna „kasa cesarsko-królewska wojenna“ we Lwowie.

⁴)    Tak n. p. proboszcz kałuski wzamian za jedną warzelnię otrzymuje dziś od rządu 84 koron t. j. około 38 rubli.

⁶) Beczka skarbowa soli zawierała 140 funtów wiedeńskich t. j. 78,4 kg a komercyalna 0,93 rozchódków (forma soli) zaś 0,70 cetnarów wiedeńskich dla zapiekanek, beczka polska zawierała 500 funtów polskich.

co

mniej 6-krotną liczbą czerunów czyli panwi wymagały przy administracyi państwowej pewnego ze-środkowania. Z tego też powodu żupy mniejsze zamykano, większe, bogatsze lub korzystniej

*) Wedle Draka 106.

²) Aleksander Heiter a Schönweth c. k. konsyliarz i komisarz nadworny.

położone rozwijano i powiększano; podczas reorga-nizacyi w r. 1785 podlegało gubernatorowi już tylko 33 saliny, chociaż znaczna ich liczba jeszcze nie była wykupiona. Później przybyło wprawdzie jeszcze kilka żup, jednak prywatne zwijano masowo; w r. 1786 zwinięto 7, w 1787 spotkał ten los 10 warzelń, w 1788-ym 5 salin a r. 1799 jeszcze 16. Z początkiem wieku XIX było w ruchu już tylko 26 zakładów, wszytkie w posiadaniu skarbu.

Wszystkie te żupy były początkowo zawiady-wane przez urzędników, nie posiadających żadnego wykształcenia fachowego, i tylko zwykle jeden t. z w. markszajder z siedzibą w Samborze, Stryju, Nadwornie i Kołomyi był technikiem z saskiej lub węgierskiej uczelni górniczej i czuwał nad dobrem utrzymaniem okien solnych, chodników podziemnych, jeżeli były, i samych wież czyli karbaryi. W maju r. 1775 polecono ponownie „wyznanie y wyprowadzenie rocznego waru y intraty żupy solnej“ w fas-syach. „Fassye te nayprzód roczne wywarzenie soli y istotny z niey zysk w sobie zawierające, potrąciwszy wszystkie potrzebne koszta, pod dobrem sumieniem zeznane być maią. A że nie we wszystkich Żupach iedneyże ilkości y równego gatunku bydź może sól, przeto wiedzieć każdemu należy : aby teraz wychodzące y wyrobione soli zwyczayne gatunki, pewną, y iak nayzwyczayniejszą miarą wymierzone były. Do wynalezienia miary y nadania iey nazwiska nayzdolnieysza zda się bydź beczka skarbowa z przyczyny, że od wszystkich iuż w kraiu znana, iako też y przeszłego roku dnia 6 sierpnia uniwersałem oznaczona była. Żeby zaś żaden niewiadomo-ścią tey beczki nie składał się, tedy iak miara, iak y waga teyże wykłada się.

„Nayprzód cały Lwowski korzec soli ustrycho-wany wzmiankowana beczka w sobie zamykać powinna, a należycie ubita 190 funtów polskich (obładowawszy wprzód beczkę) ważyć ma, lecz iak miary-tak y ważności soli okazanie mniey tu potrzebne, gdy uniwersałem 1-go X bris 1772 a miara Lwowska raz na zawsze do wymiaru prawem pospolitym dla wszystkich ustanowiona była, a stąd każden dawno iuż miarę tę znać powinien. Wiedzieć jednak potrzeba, że niewszystkie gatunki soli tąż miarą y wagą miarkowane bydź maią, ale między niemi następujące rozróżnienie ma bydź zachowane. Sól z panwi na beczki, cebry lub szragi przedawaiąca się, stry-chowany w sobie korzec Lwowski mieć powinna-y tak z tey Żupy, która naprzykład 20.000 korcy soli na rok wynosi, te z nieyże podobnież 20.000 skarbowych beczek soli, w fassyach maią bydź podane. Wagę naybardziey hurmanów, y tolpinow zrozumieć potrzeba 100 hurmanów za 1.000 tolpinow ważą, ponieważ te drugie dziesiątą część pierwszych składają. Gdy więc 100 hurmanów a 1.000 tolpinow równie 100 funtów polskich ważą a zaś 190 funtów soli iedną skarbową beczkę wynoszą, więc rzecz widoczna, że 190 hurmanów a wzaiem 1.900 tolpinow, mierniczą z siebie składają beczkę. A tak ta żupa, która naprzykład 190.000 hurmanów albo 1,900.000 tolpinow rocznie wydaie, na tysiąc skarbowych beczek likwidowana bydź ma. Że zaś sam rodzay soli nie może ustanowić stałey intraty a za-tym y szacunek pewny Żupy nastąpić nie może więc roczną przedaż soli wyrazić, a detrunkowawszy wszystkie roczne wydatki istotny y czysty zysk podać każdemu należy.

„Dla tego na wzór dwa działy w fassyi kładą się, z których pierwszy służy do wciągania rocznego rodzaiu soli, drugi do rachowania przychodów z niey, co następującym sposobem ułożone bydź ma. Wciągnąwszy rodzay naprzód soli w pierwszą linie podług wszelkich gatunków, które Żupa zwyczainie w sobie wynosi, nie rachując ich na beczki skarbowe, ale w iakim gatunku y iaką pocennością sprzedane były, w linią na to oznaczoną wpisywać należy.

„Z summy w iedno złączoney wyniknie per-cepta, z którey w określonych znakach, wydatek na utrzymanie Żupy erogowany, iako naysumienniey od-ciągniony bydź ma. leżeliby sól na zamian a nie za pieniądze to jest zboże, bydło lub inne iako we fanty przedawaną była, tedy otaxowawszy wartość onych, wynalezioną za nie cenę do percepty wciągać należy się. Podobnież y w wydatku zachować się przystoi naprzykład robota, drzewo, żelazo nie pieniędzmi ale solą lub zbożem płacone albo też rzemieślnik lub furman za powinność robiący.

„Gdyby w arędę wypuszczona była żupa, tedy dziedzic sam przez się lub przez swego komisarza, znieść się z possesorem, y fassye na wzór tego exemplarza ułoży, oryginalny kontrakt do niey przyłączyć powinien, który po wyiściu trzech miesięcy za uczynioną przez kommisarza, lub possesora do c. k. gubernium odezwą, oddanym będzie. Te zaś fassye, dziedzic lub uprzywileiowany possessor a w niebytności tych specyalny ich że plenipotent, lub officyalista, sposobem w fassyach contributionis zachowanym sub fide nobili podpiszą y na 20 dzień lipca wzmiankowane fassye z podpisami nieodwło-cznie wygotować obowiązani będą pod utratą prawa Żupy, królewskie zaś wszystkie Żupy bez odwłoki na skarb c. k. poodbierane będą. Żeby zaś w tey mierze żadna wymówka mieysca nie miała tedy od c. k. gubernium wyznaczony do żupy komisarz zje-dzie, y wygotowane fassye poodbierawszy, oneż na mieyscu wyexaminuie, którego żądaniu zasiągania wiadomości w iakichkolwiek okolicznościach opierać się żaden nie ma, ale prawdziwie y dokładnie w zachodzących pytaniach obiaśniać każdy powinien będzie“.

Ten nieco długi uniwersał potrafi uzmysłowić, z jaką drobiazgowością przeprowadzano wartość żup, przeznaczonych do wykupna i we wszystkiem widać plan z góry obmyślony sowitego wyzyskania tych białych skarbów podkarpackich.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Przegląd ekonomiczny górnictwa.

Napisał

Dr. Maryan Rosenberg.

(Ciąg dalszy).

Górnictwo węglowe dzielnic polskich.

II.

(Górnictwo Śląska Górnego, jego znaczenie i stosunek do innych dzielnic Polski. Haracz węglowy Austryi na rzecz Górnego Śląska. Koleje jako główny czynnik wzrostu górnictwa górnośląskiego. Stan kolei w Królestwie Polskiem i Galicyi. Polityka

taryfowa).

Przy omawianiu górnictwa węglowego na ziemiach dawnej Polski, wysuwa się na pierwszy plan kopalnictwo węglowe Śląska Górnego. Jakkolwiek bogactwo naturalne innych dzielnic Polski nie odbiega znacznie od bogactwa Śląska Górnego, mimo to obecne górnictwo węglowe Śląska Górnego okazuje takie stadyum rozwoju i tak znamienitą orga-nizacyę komercyalną, że węgiel górnośląski wciska się do Królestwa Polskiego i Galicyi, w tychże dzielnicach a zwłaszcza w Galicyi, zabierając targi zbytu węglowi rodzimemu. Gdy zaś górnictwo Śląska Górnego, jak się okaże z przedstawienia następnego, jako znajdujące się niewzruszenie w ręku kapitału antypolskiego, należy uważać za stracone dla narodowego stanu posiadania, przeto tern groźniejszem okaże się niebezpieczeństwo grożące z tej strony naszemu górnictwu węglowemu. Poznanie przeto górnictwa górno-śląskiego jest nieodzownem, celem znalezienia środków obrony dla kopalnictwa węglowego innych dzielnic.

Śląsko-polskie zagłębie węglowe jedno z najbogatszych w Europie rozciąga się poza granice właściwego Śląska pruskiego, przechodząc na terytoryum Galicyi i Królestwa Pol. Złoża węglowe Śląska o grubości omal gdzieindziej nieznanej, gdyż od 4—6 metrów, a nawet w stronie kii Mysłowicom od 9—12 metrów, odznaczają się regularnością i równomiernością pokładów. Głębokość wydatnych kopalń górnośląskich jest względnie małą, gdyż jak wskazują cyfry z r. 1896, z 309 istniejących wówczas szybów, zaledwie 80 było głębszych ponad 200 metrów, z tych znowu zaledwie 21 szybów głębszych ponad 300 metrów. Najgłębszy szyb na Śląsku, szyb Reckego dobiegał 453 m., zaś przeciętna głębokość szybów gór-no-śląskich wynosiła 148 m.

Rozmiary i wydatność kopalnictwa węglowego na Śląsku Górnym, ilustruje następujące zestawienie w odniesieniu do ostatnich lat pokojowych²):

Liczba

Rok

kopalń

czyn

nych

Liczba

górników

zatru

dnionych

Wysokość łącznej wytwórczości wtonnach

Wzrost (+) lub zmniejszenie (—) wytwórczości w porównaniu z rokiem poprzednim

w tonnach

Wartość wytwórczości w markach

procentowo

1908

57

1909

57

1910

59

1911

58

1912

58

1913

63

106.575

116.593

117.977

117.791

120.638

123.349

33,953.856

34,656.638

34,446.094

36,622.969

41,543.422

43,801.056

+ 1,731.885 + 772.782 — 210.544 + 2,176.815 + 4,920.473 + 2,257.614

+ 5'4 + 2-1 -0-6 + 63 + 134 + 5-4

305,116.409

308,482.120

297,215.724

305,912.035

353,015.934

393,664.928

Poza jedynym względnie niekorzystnym rokiem 1910, widzimy przeto stały wzrost wytwórczości węglowej i jej wartości. W porównaniu bowiem lat 1908 i 1913, należy stwierdzić wzrost wytwórczości rocznej o prawie 89 milionów koron. Łączna zaś w a rtość rocznej wytwórczości węglowej Śląska Górnego dobiega pół miliarda koron.

Na rozwój tak olbrzymi górnictwa węglowego Śląska Górnego, obok bogactwa i wydatności złoży, wpłynęła w pierwszej mierze znakomicie rozwinięta sieć kolejowa w połączeniu z przewidującą polityką taryfową, jak niemniej scentralizowanie całego kopalnictwa w ręku kilku reprezentantów wielkiego kapitału. Silne finansowo towarzystwa rozporządzające nietylko wielkimi kapitałami obrotowymi, ale i znacznemi ilościami skomasowanych pól, umożliwiając racyonalną i celową odbudowę, jak niemniej ułatwiły powstanie organizacyi³) kierującej sprzedażą surowca i zdobywaniem nowych targów zbytu.

!i) Górnictwo węglowe Galicyi, operujące w porównaniu do Śląska tak małemi ilościami produktu, nie mogło się dotąd dobyć na organizacyę regulującą produkcyę i zbyt.

Stan własności i jej udziału w wytwórczości węglowej górno-śląskiej⁴) przedstawia się w latach 1900 i 1910 następująco: (patrz tab. str. 76)

Przy rozpatrzeniu się w powyższej liście właścicieli kopalń górno-śląskich i ich wytwórczości, wpada w oko, że nader poważny kontyngent właścicieli kopalń stanowi niemiecka magnaterya rodowa, w przeciwieństwie do naszej, inwestującej przeważnie swe kapitały w gorzelnie, lub lokującej je w bankach zagranicznych. Nadto należy stwierdzić, że na Śląsku górnym produkcya kopalń rządowych nie dotrzymuje kroku rozwojowi kopalń prywatnych, wskazując w dziesięcioleciu 1901—1910 spadek procentowego udziału w łącznej produkcyi z 21% na 17'5°/₀. Przeciwieństwo w tej mierze stanowi również

9 Emil Caspar i: Współzawodnictwo węgla górno-śląskiego na terenie Królestwa Polskiego (Ekonomista, R. 1912). Str. 03 i nast.

²) D r. H. V o 11 z i Dr. H. Bronikowski: Statistik der Oberschlesischen Berg- und Hüttenwerke für das Jahr 1913.

Józef F r e j 1 i c h : Wytwórczość górnicza i hutnicza na Śląsku Górnym w ostatnich sześciu latach (1908—1913). (Przegl. górn.-hutn. za r. 1914, nr. 11).

⁴) C asp a r i, str. 71.

L. p.

Właściciel kopalni

W ^twórczość

w roku 1901

| w roku 1910

w tonnacli

procentowa | w tonnnch

procentowa

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

15.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

Skarb pruski............

Tow. górnicze spadkobierców Gieschego Tow. akc. Huta królewska i Laura . .

Tow. akc. katowickie.........

Hrabina Schafgotsch.........

Książę Hohenlohe..........

Tow. akc. zakł. Hohenlohego.....

Książę Donnersmark .........

Hrabia Ballestrem..........

Tow. akc. Donnersmarckhiitte.....

Tow. akc. Śląskie (Lipiny)......

Hrabiowie Donnersmarck.......

Spadkobiercy Borsiga ........

Książę na Pszczynie.........

Gwarectwo witkowickie........

Gwarectwo „Charlottengrube“.....

Gwarectwo „Emmagrube“ ......

Tow. akc. „Óberbedarf“.......

Tow. akc. „Kopalnia Prusy“.....

Gwarectwo „Wolfgang“........

Gwarectwo „Kopalnia Eminencya“ . . Pozostali wytwórcy drobni......

5,305.911

2,732.820

2,540.189

2,517.275

1,803.080

1,793.456

1,437.052

1,337.478

1,116.270

1,097.909

1,077.155

583.249

365.152

358.180

288.210

257.666

177.239

463.334

21-0

10-8

10-0

9-9

7-1

7T

5-7

5-3

4-4

43

42

2-4

1-6

1-4

1-2

14

0-7

1-8

6,050.997 3,599.820 3,035.257 2,915.028 1,890.407 136.288 2,178.107 1,544.647 1,390.524 1,725.885 1,153.701 1,658.205 1,182.422 1,071.996 550.000 707.547 1,267.965 558.214 669.665 488.475 210.832 460 082

17-5

104

8-8

8-4

5-4

0-2

6-3

45

4-3

50

3-3

4-8

34

31

16

2-5

3-7

1-6

1-9

1-4

0-6

1-3

Łączna wytwórczość . .

25,251.625 !l000

34,446.094 100-0

Galicya, w której rząd austryacki przez zakupno kopalni w Brzeszczach i zgłoszenia w czasie wojny nowych 3.269 wyłączności górniczych % wchodzi na widownię jako poważny producent węgla.

Mała ilość właścicieli kopalń węglowych Śląska Górnego i ich wyrobiony i wytrawny zmysł komer-cyalny umożliwiły powstanie zwartego kartelu kopalń górno-śląskich pod postacią tak zwanej górnośląskiej konwencyi węglowej, który to kartel przez stosowanie celowej polityki sprzedaży staje się niebezpiecznym konkurentem węgla zwłaszcza w Ga-licyi i w pozostałych krajach austr. wchodząc w zawody a częściowo i rugując węgiel miejscowy. Jak znaczny zaś haracz opłaca Austrya Śląskowi Górnemu i w ogólności niemieckiemu górnictwu węglowemu, okaże się z następującego zestawienia²) :

W r. 1908 wynosiła w Austryi: wartość importu węgla i koksu . 189,000.000 koron wywozu

bierna pozycya bilansu handlowego Austryi przy węglu i koksie na rzecz zagranicy wynosi przeto rocznie ............

Galicya zachodnia Galicya wschodnia

Konsumeya węgla

krajowego górnośląskiego

47°/₀

5°/o

53° o

95%

Cyfry powyższe, zwłaszcza w uwzględnieniu Galicyi wschodniej, są wprost straszne.

O wiele lepiej jest w Królestwie Polskiem, jakkolwiek i tu mimo ceł i własnego rozwiniętego górnictwa import węgla górno-śląskiego jest stosunkowo jeszcze znacznym.

Stosunek procentowy węgla krajowego do węgla górnośląskiego ') przedstawia się w konsumcyi Królestwa Polskiego następująco⁵):

99

99

99

. 111,000.000

9*

Gubernia

Węgiel

krajowy górno-

(dąbrowski) i Śląski

78,000.009 koron

Miliony te płyną przeważnie do Niemiec, względnie do Śląska Górnego, gdyż, z wyjątkiem mniej niż siódmej części importu węglowego z Anglii drogą wodną, resztujący import do Austryi uskuteczniają Niemcy, względnie Śląsk Górny.

Szczególnie zaś groźnym konkurentem jest węgiel górno-śląski dla pozostałych dzielnic dla Polski.

W Galicyi przed rokiem 1910 zapotrzebowanie węgla³) pokrywało się następująco:

9 Z(dzisław) K(amiński): Krakowski okręg górniczy (Czasop. górn.-hutn. R. 1916, str. 25).

²)    Dr. Artur B e n i s : Monografia węglowego zagłębia krakowskiego. Uwagi gospodarcze. Str. 18.

³)    Tadeusz F i 1 i p p i : Handel węglem kamiennym str. 28.

9-62 % 18-96 „ 21-85 „

66 97 „

14 02 „ 19 76 „ 6-22 „ 0-98 „ 11-16,, 15-02 „

warszawska piotrkowska radomska kaliska . . kielecka . . lubelska , . siedlecka . . łomżyńska . płocka . . . suwalska .

przeciętnie . . 83-25% 116-75%

. 90-58% . 81-04,,

. 78-15,,

. 33-03 . 85-98 „

. 80-24,,

, 93-78,,

. 99-02,,

. 88-84,,

. 84-98,,

⁴) C a spar i, str. 113.

⁶) W zestawieniu powyższem nie uwzględniono węgla donieckiego znajdującego odbyt w Królestwie kosztem rozwoju i zbytu węgla krajowego.

Zestawienia powyższe dowodzą jak węgiel górnośląski wciska się do obu dzielnic Polski, a zwłaszcza do Galicyk. jak przeto ujemnie musi wpływać na możność rozwoju górnictwa rodzimego. Rolę tę węglowi górnośląskiemu,, prócz jmż -naprowadzonych okoliczności, umożliwiają nadto i to w pierwszym rzędzie znakomicie rozwinięte środki komunikacyjne i celowa polityka taryfowa. Wobec wagi pierwszorzędnej, jaką kwestya ta ma dla górnictwa krajowego. zajmiemy się nią na miejscu tern bliżej.

Istnienie i rozwój górnictwa węglowego, poza kardynalnym warunkiem bogactwa złoży naturalnych, zależy w pierwszym rzędzie od ułatwionej i taniej komunikacyi. Tania komunikacya przewoźna przyśpiesza rozwój górnictwa, potęguje jego wzrost i ułatwia mu zdobywanie nowych rynków zbytu, rentu-jących się pod względem komercyalnym. Bez nich górnictwo weglowe, przy naiwiększem nawet bogactwie naturalnem, skarłowacieje i zamrze w walce z konkurencyą obcą.

Poza przewozem kołowym, który jako prymitywny i nader kosztowny (a więc możliwy jedynie dla najbliższych okolic kopalni), nie może wchodzić w rachubę, rozróżniamy przewóz surowca kopalnianego :

Głównym bowiem klientem kolei żelaznyah, jest właśnie górnictwo węglowe, które najbardziej absorbuje kolejnictwo jako przewoźnika, ale też i w następstwie dostarcza mu i większych dochodów. I tak w r. 1907 przewieziono")

Przewie

ziono:

na głównych szlakach kolei austr.

na kolejach państwa niemieckiego

towarów [z tego przypada wszelkiego ro- I na węgle, koks dzaju razem:    i brykiety

tonn po 1000 klg.

129,487.017

56,671.836

359,152.174    149,058.717

w łącznym przewozie towarów przypada na węgle: •

44°/o

42%

a)    drogą wodną (komunikacya morska, rzeczna i kanałowa),

b)    kolejami Żelaznem i.

Droga wodna jako najtańsza, dzięki niskim taryfom wodnym, najbardziej sprzyja górnictwu węglowemu, gdyż zniżając niepomiernie koszta przewozu węgla, umożliwia mu walkę z węglem miejscowym obciążonym wyższemi taryfami kolejowemi. Dobrodziejstwo drogi wodnej dla górnictwa węglowego widzieliśmy przy porównaniu taryf wodnych węgla angielskiego z taryfami kolejowemi węgla górnośląskiego.

Drogi wodne oznaczają dla krajowego kopalnictwa węglowego możność potężnego rozwoju i wzrostu. Musimy się atoli liczyć z faktem, że stanowią one kwestyę dalszej przyszłości, że zatem ze stanowiska trzeźwej teraźniejszości, dominującą jest kwestya przewozu kolejowego. Tanie i dogodne taryfy kolejowe to kwestya żywotna chwili obecnej.

Ruch kolejowy a odbudowa węgla pozostają dotąd na kontynencie w bezwzględnie ścisłym związku. Wzrost jednego idzie w parze z rozrostem drugiego. Najlepiej dowodzi tego zestawienie ]) poniższe stosunku łącznej ilości wszystkich linii kolejowych do ogółu produkcyi węglowej :

Jak dalece pod względem kolejnictwa Śląsk Górny i w ogólpości Niemcy przewyższają Królestwo Polskie i Galicyę, to okazują najlepiej następujące zestawienia.

W r. 1904 na Śląsku Górnym i w sąsiadujących prowincyach pruskich przypada kilometrów kolei żelaznych :;i)

Śląsk......

Poznańskie . . . Pomorze . . . . Brandenburg . . Prusy Wschodnie Prusy Zachodnie

na 100 kim. kw. ziemi

na 10.000 ludności

eo 1-0 n- o e- cm

<33 CM cp vC Ol lO

«33 A cb Ô3 cb ć-

N CO O iO O H

eo x o cm »p 03 ÓO Ó <M ć-

tH tH

rH t—i

Zupełnie odmiennie przedstawia się w r. 1910 stan kolei w Królestwie:¹)

Ogółem

Nazwa gllbernii. kolei żelaznych

wiorst

Kolei żelaznych (wiorst) przypada

na 10.000 mieszk.

na

100 wiorst kwadr.

W roku :

Długość wszystkich, linii kolejowych na kuli ziemskiej

Światowa wytwórczość węgla

CO CO OO 00 Q0 00 O O CO OO -U ®

03 o o o o o

108.000 kilometrów i 136.000 tysięcy tonn 210.000 372.000 617.000 790.000 860.000

kaliska . . .

kielecka . . piotrkowska . radomska . . warszawska . lubelska . . łomżyńska płocka . . . . siedlecka . . suwalska . .

Razem

03 to 03 to ^ InS cd cn o h iMæ Oi ifi xj oooBüioccncoee

-f CM

cscp^,—iqo-xHxcocmcm «bcMCMiMCO-rH^tföibÖH

Acôcnrf^^tôôrôA-à

ajweiio-^ai^Gooc^i

3002

2*51

2-79

„Kolej żelazną⁴¹ — jak słusznie zaznacza Chodkiewicz — „można poniekąd uważać za matkę dzisiejszego przemysłu węglowego; ależ też za to ów przemysł szczodrze alimentuje swą rodzicielkę“.

. i) Bronisław Chodkiewicz: Taryfy kolejowe dla wę-gia. Str. 8.

Stan kolei żelaznych GalicyP) w porównaniu z innymi krajami koronnymi Austryi, jest wedle dat statystycznych za r. 1908 następujący:

III, str. 115.

-) Chodkiewicz, str. 5.

³) Statistisches Jahrbuch für den preuss. Staat, t.

Cas pari, str. 67.

⁴) Caspari, str. 69. f) Chodkiewicz str. 12.

K raj

Z całego obszaru państwa wypada na kraj ten

Łączna długość dróg żelaznych

kilome

trów

w procent. kwadr, całej sieci kilometrów kolejowej obszaru

Na 1 kilom, drogi żelaznej wypada

mieszkańców

Galicya.......

Bukowina......

Austrya dolna.....

Austrya górna . . . .

Solnogród......

Styrya .......

Karyntya......

Kraina.......

Wybrzeże......

Tyrol i Przedarulania .

Czechy .........

Morawy.......

Śląsk . .......

Dalmacya ......

26-16

3-48

6*61

3-99

2-38

7-48

3-44

3-32

2-65

9-76

17-32

7-41

1-72

4-28

J—¹¹ 05 f*

tO 05"CO"05~0 O¹    ^ CO'OO O>4o

W O CO    -Q-vIQO^OCDmWO

O M H CD to 05 O¹ CO h O¹ O' M

to 05

17-98

2-46

10-66

4-57

1-88

6-66

2-69

2-18

2-65

4-83

30-42

9-19

2-77

1-06

IO

^3 00 H <1 OO h-k <1 O¹ Ki bO 00 co o » • •••••••••

-vl Ol M co CD OO o ^1 Ql Ü1 M Ol Ü'

tociicn-łjto-^ootoi—^ooojrf^Ka

1876

1365

1339

818

472

938

630

1076

1317

936

957

1223

1130

Cn

2578

Powyższe zestawienia wykazują dowodnie jak Królestwo Polskie i Galicya są w stosunku do Śląsku Górnego upośledzone pod względem kolejnictwa. Upośledzenie to zwiększa jeszcze fakt, że polityka taryfowa obu dzielnic a zwłaszcza Galicyi, była do ostatnich czasów wręcz wrogą dla rodzinnego górnictwa węglowego. Wystarczy tu naprowadzić jedynie fakt, że galicyjskie koleje żelazne przewoziły prawie do ostatnich czasów węgiel pruski znacznie taniej jak.węgiel galicyjski. Taryfa kolei państwowych obowiązująca do marca 1909 r. ustanawiała bowiem następujące przewoźne. ')

Na odległość kilometrów

dla węgla pruskiego via Oświęcim

dla węgla z kopalń galicyjskich

100

200

300

400

500

380

590

722

800

960

420

630

780

950

1110

ł) Chodkiewicz, str. 7.

Zamiast przeto faworyzować węgiel krajowy przed konkurencyjnym węglem pruskim, zarząd kolei austryackich, przez taryfowy ucisk węgla galicyjskiego, utrudniał jeśli nie umożliwiał jego rozwój. I dziwić się, ze przy takiej gospodarce, bilans Galicyi musiał być biernym.

(C. d. n.)

Szkic oryentacyjny stosunków na salinie wielickiej.

W czasie inspekcyi Wieliczki przez byłego ministra skarbu żupy wielickiej, ale zarazem wobec braku elastycz-

górniczy p. St nisław Skoczylas.

Eanu,Dce n^salini^wfebckie^referenTsalin^ alic^sk^ch st°radca n0®c^ ruchu kopalnianego dla dzisiejszego kiero-p ują na aimewie îc iej re eien sa m ga îcyjs îc s . îa ca wnjctwa niejednokrotnie zbyt uciążliwy, bo też rzadko

Popatrzmy tylko na dawny sposób odbudowy soli, na tę odbudowę głównie i uporczywie odbywa-

trudniejsze zadanie do rozwiązania może spotkać Na zachodnim krańcu galicyjskiego złoża sol- górnika, jak sprawność starej kopalni dostosować nego, biegnącego z północnym stokiem Karpat, uło- do częstych zmian zapotrzebowania dzisiejszej chwili, żyła się żupa wielicka, ta największa kopalnia soli Tu bowiem uwydatnia się zaraz cały szereg błędów Monarchii. Największa, bo wytwarza prawie dwa i braków minionych czasów, nieraz okresów prymi-razy tyle co wszystkie inne saliny galicyjskie razem, tywnej jeszcze techniki górniczej, a około 2/3 produkcyi wszystkich alpejskich salin, mianowicie 1,000.000 do 1,200.000 q rocznie.

W przeciwstawieniu do alpejskich stosunków, jącą się w około, względnie w pobliżu szybu zamiast szybami około 300 m. głębokimi odkryta, chodnikami od krańcowych odkrywek pola ku szybowi, wobec na 4 km. wzdłuż i 1 km. wszeż otwarta, przedstawia czego dzisiejsze kierownictwo zmuszone jest praco-wielicka żupa obraz wydłużonej elipsy, podziemny wać często na granicach złoża solnego i do tego labirynt chodników, szybów i komór, które filarami celu starannie utrzymywać rozległą i odbudowaną solnymi, obudową i podsadzką podzielone i porozpie- już za sobą przestrzeń kopalni.

ranę wyznaczają kontury mozolnej kilkuwiekowej    Nie mniejsze trudności dla odbudowy w Wie-

pracy górnika. Bo też prawie od 11-go stulecia od- liczce sprawia również niejednolitość samego góru-budowuje 'się złoże solne w Wieliczce, a więc od tworu solnego składającego się z poprzerastanych czasów, do których nie tak łatwo inna z istniejących materyą płonną warstw soli spiżowej i szybikowej,

dziś kopalni sięgnąć potrafi.

tudzież z usypowego górutworu nadkładowego o nie-Pięknym i zaszczytnym jest ten sędziwy wiek regularnie rozrzuconych potężnych ciałach soli zielonej.

etwa po znacznie zniżonej cenie.

Sól spiżową charakteryzuje bardzo drobna ziar- cenie soli na rentowność gospodarki zakładowej nistość i rozsiane drobne zanieczyszczenia bitumiez- ujemnie oddziałać musiały. Daty statystyczne ostat-nego pochodzenia, sól szybikową ziarno nieco grubsze niego dziesiątka lat przed wybuchem wojny wyka-i szczególniejsza czystość i szlachetność gatunkowa, żują, iż wydatki wyrobu soli wszystkich austryackich gdy tymczasem sól zielona zawiera zanieczyszczenia salin prawie podwoiły się, co przy tych saińych iłowe i posiada grubo ziarnistą śtrukturę.    prawie dochodach o kilka milionów koron rocznie

Oprócz tych głównych rodzajów soli napotyka zmniejszyło zysk monopolu solnego, się czasem sól krystaliczną jako narost wydrążeń    Ten spadek w zyskach pogłębić się musiał

o pięknych geometrycznie dokładnych kryształach, tembardziej w Wieliczce, gdzie około 50°/₀ całej pro-używanych do celów optycznych i niemniej poszu- dukcyi soli przypada na sól fabryczną i bydlęcą; kiwanych przez zwiedzających kopalnię, jako okazy sorty wydawane dla podniesienia przemysłu i rolni-natury.

Dopóki czysta sól szybikowa występowała w do-

Celem zapobieżenia spadkowi rentowności po-statecznych ilościach, była Wieliczka typową kopalnią stanowił Zarząd skarbowy wyposażyć żupę wielicką soli kamiennej, z której wszystkie sorty soli, jadalną, w odpowiednie środki techniczne, któreby zdołały fabryczną i bydlęcą wydawano w stanie surowym możliwie zastąpić kosztowną pracę ręczną, zmniej-w kawałkach lub mełte. Z czasem jednak, gdy od- szyć zapotrzebowanie materyałów, a przez to spowo-krywki soli szybikowej coraz bardziej malały i wreszcie dować potanienie produkcyi soli. Wykonanie tych prócz nieznacznych resztek zniknęły, wprowadzono programowych projektów zaskoczyła i wstrzymała w Wieliczce nową sortę soli, warzonkę pierwszo- wojna, gdyż z jej wybuchem zastanowiono prawie rzędnej jakości, wytwarzaną od roku 1914. w wybu- wszystkie inwestycye, a zarazem około połowa wy-dowanej dla tego celu znacznym sumptem warzelni, szkolonego personału robotniczego musiała zgłosić Wprowadzenie warzonki uzdrowiło dotychczasowe się do służby wojskowej. Zdarzały się nawet mo-stosunki wielickiej kopalni o tyle, że odtąd ustała menty, w których wytwarzaniu soli wogóle groziło dotychczasowa gospodarka rabunkowa powodowana zastanowienie.

ciągłem poszukiwaniem i bezwzględnem odbudowa-    Jakkolwiek Zarząd saliny w najtrudniejszych

niem soli szybikowej, a rozpoczęto regularniejszą stosunkach, spowodowanych wojną, zdołał choć nie-odbudowę górutworu, wobec potrzeby wytwarzania jednokrotnie z wielkim wysiłkiem odpowiedzieć sta-solanki, bez względu na przednią jakość odkry- wianym wymogom, to przecież dla zapobieżenia potęgo złoża.    dobnym przesileniom w produkcyi i dla przyszłego

Zasadnicze poprawienie stosunków odbudowy a w znacznej części obecnie jdż potrzebnego przybyło już aż nadto konieczne, gdyż z drugiej strony, gotowania Wieliczki do wydatnego powiçkszènia pro-jakto zresztą wszędzie miało miejsce, zarobki robot dukcyi uznano za konieczne, już dziś, a więc nie nika i ceny matefyałów kilkakrotnie już podwyższano ; wyczekując terminu powrotu normalnych stosunków nastąpiły więc okoliczności, które przy niezmienionej wykonać najpotrzebniejsze inwestycye.

Przemysł górniczo-hutniczy na Górnym Śląsku w roku 1915.

Napisał

Emil Caspari.

1. Kopalnie węgla kamiennego.

Mamy przed sobą ogłoszoną drukiem statystykę wynosił zatem 6'3 procent. W szczególności, co dla Górno-śląskiego Stowarzyszenia Górniczo-Hutniczego kopalń w pierwszej linii jest ważnem, liczba doro-za rok 1915. Przyjrzyjmy się, jak w świetle cyfro- słych męskich robotników (powyżej 16 lat) spadła wych danych tej statystyki przedstawia się ubiegły z 111492 w 1913 r. do 89001 w r. 1915. Podniosła rok wojenny dla poszczególnych gałęzi przemysłu się natomiast liczba młodocianych robotników z 6510 górniczego i hutniczego na Górnym Śląsku, jakim do 7998, kobiet zaś z 5347 do 7988. Brakło więc on się okazał dla właścicieli kopalń i hut, co rok tych robotników, którzy obeznani są z pracą gór-ten przyniósł robotnikom kopalnianym i hutniczym niczą. W takich warunkach wytwórczość kopalń musiała pozostać w tyle poza wytwórczością w czasach normalnych. Ilość wydobytego na kopal-Zapotrzebowanie na węgiel było przez cały rok ńiach węgla cofnęła się z 43801056 tonn w 1913 r. tak ożywionem, że kopalnie nie były w stanie po- na 38397420 tonn w roku ubiegłym. Wydobyto za-dołać wszystkim zamówieniom. Brak robotników tern 5403636 tonn węgla mniej czyli o 12'4 procent, hamował należyte wyzyskanie konjunktury wojennej. W porównaniu jednak z rokiem 1914 wytwórczość Pokaz'ną część robotników, pracujących w zwykłych podniosła się o 988680 tonn czyli o 26 procent, czasach na kopalniach, powołano do służby wojsko-    Na każdego robotnika, nie licząc jeńców wo-

wej. Lukę tę starano się wypełnić robotnikami jennych, przypadało 3012 przepracowanych dniówek z Królestwa Polskiego. Pozatém otrzymały kopalnie (w r. 1914: 292'8 dniówek). Tak wysokiej liczby do swej dyspozycyi jeńców wojennych. Przyjęto też dniówek statystyka na Górnym Śląsku nigdy jeszcze do pracy więcej kobiet i młodocianych robotników, nie notowała. Kopalnie posługiwały się więc w sto-Ogółem kopalnie górnośląskie zatrudniały w roku pniu silnym dniówkami dodatkowemi. Średnio każdy, ubiegłym 104965 robotników wobec 123349 w roku górnik, wliczając jednak jeńców wojennych, wydo-1913. Prócz tego pracowało okrągło 10700 jeńców, był 332 tonn węgla wobec 310 5 tonn w roku 1914.. tak że ostatecznie, w porównaniu z rokiem 4913,    Wartość wydobytego węgla dosięgła

miały kopalnie 7648 ludzi mniej do pracy. Ubytek sumy 392096009 mk., średnio za tonnę 10‘21 mk.,

podczas gdy w 1913 roku wartość tonny węgla wynosiła średnio 8*99 mk. Podniosła się ona o 1*22 mk. Sprzedano węgla 35332242 tonn, za co otrzy-377856275 mk., średnio więc za tonnę 10*71 mk. Ciekawem jest pod tym względem porównanie z 1913 rokiem. Wówczas sprzedano 400337215 tonn za 379835272 mk., tak że za każdą tonnę osiągnięto średnio 9*45 mk. Kopalnie sprzedały okrągło 5 milionów tonn węgla mniej, lecz tą njniejszą ilością otrzymały przy sprzedaży prawie tyleż co w roku 1913. Średnio na 1 tonnę podrożał węgiel wobec 1913 roku o 1 *26 mk. Dla właścicieli kopalń ubiegły rok wojenny był rokiem bardzo dobrym.

Jakim się on okazał dla robotników kopalnia-

mano

nych?

Stwierdziliśmy już powyżej, że robotnicy sieli wykonywać liczne dniówki dodatkowe. Wprzą-gnieto do ciężkiej pracy kopalnianej więcej młodocianych robotników i kobiet.

A jakie płacono zarobki?

, Na wszystkich kopalniach przez cały rok wypłacono 141439609 mk. robocizny. Nie wchodzą do tej^ sumy koszta utrzymania jeńców wojennych. Średni zarobek na dniówkę, uwzględniając całą załogę,

rnu-

2. Kopalnie rudy żelaznej.

Czynnych było 10 kopalń, zatrudniających ogółem 616 robotników (634 w r. 1914 i 1011 w r. 1913). Robocizny wypłacono 307531 mk. Ilość wydobytej rudy żelaznej, ogólna jej wartość oraz średnia za tonnę przedstawiały się w ostatnich sześciu latach następująco :

marek średnio za î on no

w roku

.. h-Ł *H-± M* h-± h-4.

Ü1 CO ÏO ^ o

tonn

. 233823 1408277    6*02 mk.

.150197    875262    5*83 „

3 ïQ O** £ O

Ü* 2' £ § »-¹

£ 3 a*r+r n ^

~ O Ïj ■    3Ü1

2T3_^

5. CB N" Ö O ®

O ĆS* » g* » « ^ FT . 2 WP H-¹

*âf 4 M - 2

o    i*

*äs-? £s.“3

O ^ "O g-cCD o ^

Ig oó„ lilgig ⁰⁻S §■

Cr »5 J». ^ H-*. O 3.

■U3 J r? ^ ® ^

»a'âS-œp.S' §2 ÎJ ^

O,

3 g-

‘O o    ‘    N    \C0

P    tö    Kv>    óo

O    f,    Q    ÇQ

O rC

2* 3 3    O 3

3 'PL    ja    ” ^

—I Ox Ö    O,

o <: ł-j to o i-i

ci. «    o    ÿo

CO

wynosił w roku 1913 . . . , 4*14 mk.

» „    1945 - . . .4*47 „

czyli że podniósł się na dniówkę tylko o 33 fen. Podwyżka zarobku była naogół bardzo nieznaczna, jeżeli się zważy, że wszelkie środki do życia ogromnie podrożały. Obrachunek wykazuje następnie, że na każdej tonnie wydobytego węgla ciążyło robocizny:

w roku 1913 . .

„ „    1915 . .

CO 00

mk.

przyczem dla roku 1915 wliczone zostały i koszta utrzymania jeńców wojennych. Z drugiej zaś strony wiemy, że wartość każdej tonny wydobytego węgla wynosiła średnio

w roku

co co

Ol w

O 00

to co

Œ) rH

mk.

tak że odliczając robociznę wypada, żę dla właścicieli kopalń pozostawało

w roku 1913 <

„    „    1914 .

. . 5*51 mk.

. . 6*22 „

z cz;ego kopalnie mogły pokryć pozostałe koszta wydobycia oraz wydzielić zysk dla siebie.

Zarobki robotnicze dla poszczególnych katego-ryi, jakie uwzględnia statystyka, przedstawiały się następująco. Kobiety zarobiły przez cały rok średnio: w 1913 roku, 412*20 mk., w. 1915 r., 489*90 mk. Roczny zarobek kobiet zwiększył się o 77*80 mk. czyli o 18*8 procent. Młodociani robotnicy męsęy (poniżej 16 lat) mieli rocznego zarobku: w 1913 r., 388*40 mk., w 1915 r., 467*60 mk. czyli że podniósł on się wobec 1913 r. o 79* 10 mk. t. j. okrągło o 20 procent. Wreszcie średni roczny zarobek dorosłych męskich robotników (powyżej

16 lat) wynosił: w roku 1913 .... 1327*70 mk.

1503*30 „

3. Kopalnie rudy cynkowej i ołowianej.

W biegu były 22 kopalnie. Zatrudniały one ogółem 8428 robotników (9881 w r. 1914 i 11198 w r. 1913). Wydobyto w ostatnich sześciu latach (w tonn ach):

w roku    galmanu    blendy

Tak dobrze, jak w roku 1915, za rudy cynkowe i ołowiane nigdy jeszcze na Górnym Śląsku nie płacono. Średnia wartość 1 tonny wynosiła: galmanu 25*06 mk. (w r. 1912 — 15*64 mk.), blendy 92*42 mk. (w r. 1912 — 85*83 mk.), rudy ołowianej 180*64 mk. (w r. 1912 — 125*23 mk.), rudy siarczanej 16*01 mk. (w r. 1910—12*92 mk.).

Ogólna wartość wytwórczości przedstawiała się następująco:

w roku marek

1910    34381633

1911    36568965

1912    42013528

W porównaniu z rokiem 1914 ogólna wytwórczość zmniejszyła się o 65144 tonn, czyli o 13*4 procent, pieniężna wartość tej produkcyi podniosła się jednak o 7701255 mk., czyli o 24*8 procent.

Robocizny wypłacono: 9105518 mk. w 1914 r. i 8101074 mk. w r. 1915.

rud ołowiu- rudy siarczan ej

nyph

razem

7130 591475 10557 552449 12853 583503 7658 568404 5956 484800 7760 419656

X.

w roku marek

1913    36222503

1914    31005275

1915    38706530

4. Koksownie.

1915

tak że podwyżka wynosiła 175*60 mk. czyli 13*2 procent. Cóż znaczy ona wobec kilkakroć większego podrożenia wszelkich artykułów spożywczych i przedmiotów codziennego użytku?! Rok 1915, rok wojny, był dla górników bardzo ciężkim.

Czynnych było 17 koksowni. Liczba zatrudnionych w koksowniach robotników stale się zwiększa, w r. 1915 było ich 5291 (4671 w r. 1914 i 4697 w r. 1913). Wobec 1914 roku powiększyła się ona o 620 czyli o 13*3 procent.

Wyprodukowano koksu w ostatnich sześciu

latach :

w roku

rokiem o 227554 tonn (10’8 procent), wartość jej o 3369790 mk. (10'4 procent).

Robocizny wypłacono: 5038182 mk. w 1914 r. i 5356206 mk. w r. 1915.

Wartość pobocznych produktów, amoniaku, benzolu itp., wynosiła 18142714 mk. (wobec 15765000 mk. w roku poprzednim).

wartości mk. 21833279 25661092 28673000 31744000 32309000 35678790

tonn 1618473 1843119 2085512 2201899 2107613 2335167

Produkcya podniosła się w porównaniu z 1914

1910

1911

1912

1913

1914

1915

(C. d. n.)

Badania geologiczne terenów naftowych na wyspie Sumatrze.

Napisał

Dr. K. Tołwiński.

(Ciąg dalszy).

na

Geologiczna budowa Sumatry południowo-wschodniej.

Geologia Sumatry południowo-wschodniej nie jest skomplikowaną. Na wielkich obszarach napotykamy tu warstwy należące do trzeciorzędu młodego miocenu ipilocenu morskiego przeważnie pochodzenia. Nie jest wyłączonem iż w pewnych razach oligocen ukazuje się również na powierzchni. Pokłady dolne składają się w większości wypadków z łupków gliniastych, margli, ławic piasczystych, niekiedy piaskowców, — średnie zaś z cienko uławiconych miękich łupków gliniasto-piasezystych czekoladowego często koloru, lub na-przemianległych cienkich warstewek gliniastych i piaczystych. Ławice i warstewki piasczy-ste przybierają często wyraźny glon koni t y c z n y charakter. Warstwy najwyższe są to brunatne piaskowce, lub też luźne masy piasku kwarcowego, pochodzącego z tufów wulkanicznych Sumatry środkowej. Na granicy warstw górnych i średnich napotykamy często grube ławice — niekiedy na kilka a nawet kilkanaście metrów — węgla brunatnego. Stanowią one najdoskonalszy punkt oparcia dla naszych spostrzeżeń geologicznych. Pokłady węgla znane są również i w warstwach środkowych, jako poziom dolny; oprócz tego powtarzają się one w warstwach górnych kilkakrotnie.

Miąższość dolnych i środkowych pokładów sięga do 2000 m. Pokłady górne są niekiedy na 1000 m. grube. W sumie więc otrzymujemy dość imponujący obraz grubości formacyi młodego trzeciorzędu. ^(Trzeciorzędowa geosynklina sumatrzańska.)

Najważniejszą produktywnością odznaczają się pokłady średnie, pod dolnem piętrem węgla brunatnego, o ile takowy się znajduje. (Muara Enim). Były one źródłem najbogatszych wytrysków ropy w tym kraju. Dolne warstwy zawierają również gdzieniegdzie złoża naftowe, nigdzie jednak nie odznaczają się, jak dotąd stwierdzono, zbytnią obfitością ropy; trzeba ją w tym wypadku pompować z otworów świdrowych. Warstwy górne nie wykazały nigdzie obecności pokładów naftonośnych.

Serya warstw, o których była mowa, leży niekiedy poziomo, niekiedy zaś jest powyginaną w kształt najczęściej szerokich antyklinali, czasami o stromo

9 Warstwy te znane są w literaturze pod nazwą dolnych, średnich i górnych warstw polembagskich. (Terminologia wprowadzona przez Toblera).

zapadającym jednym boku — a więc antyklinali niesymetrycznych — lub też w postaci łagodnych ko-pułowatych wyniesień. Szeregi antyklinali przebiegają w jednym mniej więcej kierunku równolegle do głównego wypiętrzenia Sumatry, a więc do jej osi podłużnej.

Wszystkie prawie antyklinale uległy niszczącemu działaniu erozyi i są w znacznym stopniu zniwelowane. Miałem przykłady, że na obszarach odpowiadających wypiętrzeniom siodłowym, pokłady 2000—3000 m. grube, były zmyte zupełnie, a teren cały zewnętrznie przedstawiał równinę. Budowa geologiczna o tyle jedynie odbijała się na konfiguracyi terenu, że przebiegowi antyklinali odpowiadało pewne wyniesienie i pagórkowatość, obszary zaś synklinalne tworzyły niziny i moczary, a niekiedy wyznaczały kierunek rzekom.

Charakter pokładów, ich ułożenie i młody wiek ostatnich poruszeń tektonicznych — warstwy plio-cenu uległy zaburzeniom — przeczą o istnieniu tu wysokich do 3000 m. sięgających gór. Przeciwnie, powolnemu wypiętrzaniu fałdów musiał towarzyszyć ciągły, nieustający proces erozyi, rezultatem którego są dzisiejsze równiny, — peneplena wschodnio-su-matrzańska.

Jeżeli dodamy do tego liczne znaki infenzywnej działalności wulkanicznej, przeważnie trzeciorzędowej, w postaci wylewów skał andezytowych na szczelinach lub lekkolitów — będziemy mieli krótką charakterystykę ogólnych stosunków geologicznych na Sumatrze wschodniej. Podaję szematyczny przekrój z nad rzeki Batang Hari Leko, który będzie służył do zobrazowania geologicznej budowy tej miejscowości.

Malajczycy..

Praca w odległych niezaludnionych puszczach może się naturalnie odbywać jedynie przy współudziale większej gromady ludzi, w danym wypadku krajowców — a więc w pierwszym rzędzie Malaj-czyków. Im też należy poświęcić nieco uwagi. Aby odpowiedzieć na pytanie w jakim stopniu krajowcy są zdolni do pracy, trzeba się przyjrzeć trybowi ich życia. Z góry możemy wnioskować, że plemiona pędzące koczowniczy żywot leśny, żyjące z polowania wyłącznie lub owocami dzikimi, nie stosujące żadnej uprawy roślin, ani hodowli zwierząt, nie zdolne będą zupełnie do jakiejś pracy systematycznej. Są tot. zw. „ludzie leśni'⁴ (Orang Kubu) na Sumatrze, których

NE

1:125000

C. Dolne warstwy palembangskie

Kopalnie stare

Brunatne piaski i piaskowce kwarcowe nie zawierające złóż ropy.

B.    Łupki gliniaste i piaszczyste doskonale uławicone, ławice piasków glaukonitycznych. Najbogatsze złoża ropy.

C.    Gliniaste łupki zielonawe i margle. Złoża oleju drugorzędnego znaczenia.

A.

Węgiel

brunatny

Rzeka

Batang Hari Leko Wioska

Lnbuk Bentjala

•i

i=p

Przekrój geologiczny przez tereny naftowe nad rzeką Batang Hari Leko.

Węgiel brun. Kopalnie nowe

mm

03

A. Plioecn { G<’in0, "'arst"T V |iiilembangskie

j Średnio i dolne warstwy jmli-in-! bmgskie

B. Plioeen i Miueen

nie można używać jako pracowników. Przeciętny zas ogół malajski w głębi kraju prowadzi osiadły tryb życia, mieszkając po wioskach; gospodarka ich jest urządzoną w szczególny sposób: mają oni mianowicie w okolicy swoje małe ogrody, uprawiane na miejscu kawałka wypalonej puszczy. Po kilku latach, gdy ziemia wyjałowieje, wypala się nowy szmat lasu i tak ów ogród wędruje z miejsca na miejsce. Rąbaniem lasu i wypalaniem go zajmują się mężczyźni, uprawą zaś a następnie pielęgnowaniem ogrodu przeważnie kobiety. Codziennie o 6-ej rano liczne łodzie malajskie pełne kobiet i dzieci jadą z wioski do swojego ogrodu (Ladang). Śród porannego światła, tle wspaniałej zieleni suną żywo małe czułenka wązkie. Jest to jeden z typowych i pięknych obrazów z życia na archipelagu.

Mężczyźni są naogół mniej czynni od kobiet leniwi jakbyśmy powiedzieli. Lubią oni bardzo spędzać czas godzinami około swoich domów bez zajęcia. Bezczynność jest najprzyjemniejszym dla nich stanem. Malaj czyk pracuje tyle tylko, ile koniecznie potrzeba; — z własnej woli nigdy więcej. Nie jest to lenistwo wt naszem pejskiem tego słowa znaczeniu i nie można też stosować do nich europejskiej miary i europejskich wymagań. Mamy do czynienia z odmiennym typem ludzi, których ukształtowała odwieczna, a tak różna od naszej przyroda południowa.

Potrzeby Malajczyka są nadzwyczaj skromne. 1—2 szklanki ryżu i mały kawałek ryby solonej wystarczą mu na dzień cały. Jako pokarm służą również banany, mączniste korzenie rośliny „ubi“, durjanu, etc. Wobec niezwykłej urodzajności gleby małe pólko ryżowe i mały ogródek zdołają zaspokoić potrzeby całej rodziny malajskiej.

Jako mieszkańcy lasu obyci z życiem puszczy przez niezmierzony szereg pokoleń, Malajczycy są niezastąpieni przy wykonywaniu różnych czynności w lesie. Mają oni nadzwyczajnie rozwinięty zmysł oryentacyjny, potrafią odnajdywać w lesie kierunek bez busoli i przedzierać się przez gąszcze kniei bez drogi. Urodzeni nad wodą zaprawiają się od najwcześniejszych lat do wiosłowania i w sztuce tej są zupełnie niezrównani; potrafią bez przerwy niemal wiosłować całymi dniami. Nie jest to bynajmniej lud mocny i silny, lecz pomimo tego mogą oni przenosić niezbyt wielkie ciężary na odległość 15    20 kim.

dziennie, Malajczyk jest pod tym względem bardzo wytrzymałym, chociaż i niezdolnym do wielkiego jednorazowego napięcia nerwów i wyładowania gii na wzór człowieka białego. Szczególnie jedna praca jest wykonywaną przez nich z nadzwyczajną sprawnością, mianowicie rąbanie dróg leśnych. A rąbanie dróg nowych, to sprawa codzienna, nieustająca w lesie pierwotnym. Mały oddział malajski złożony z 6—7 ludzi potrafi przerąbać w ciągu dnia drożynę 1—2 kim. długą; potrafią oni przerzucać szybkie a świetne mosty prowizoryczne przez rzeki i wąwozy, budować namioty i chaty bez jednego gwoździa, ani bez kawałka liny sztucznej.

Puszcza byłaby bez Malajczyków trudno dostępnym krajem.

Krajowcy jednak z różnych okolic posiadają w bardzo różnym stopniu rozwiniętą zdolność do pracy, szczególnie do pracy z europejczykiem. Należy tu w pierwszej mierze wyłączyć mieszkańców większych centrów handlowych, którzy przez dłuższy spotykali się z europejczykami. Do miejsc ta

na

euro-

owoce

ener-

czas

03

kich zaliczyć trzeba w naszym wypadku miasto Pa-lembang i okolice. Nietylko z powodu iż ludność odzwyczaiła się tu od życia leśnego, lecz również ze względu na demoralizujący wpływ wywierany przez styczność z „białym“. Nie wchodzimy na tern miejscu w głębszą analizę tego faktu, zaznaczamy jedynie, że na Mała jeżyka eh tego rodzaju nie można absolutnie w niczem polegać. Charakteryzują ich brzydkie cechy, jak złodziejstwo, oszustwo, kłamstwo, niezdolność do pracy. Wyprawa z ludźmi takimi do puszczy skazana jest z góry na niepowodzenie. Dopiero w głębi kraju, gdzie nie zdołał jeszcze dotrzeć deprawujący wpływ europejczyka, można znaleźć ludność zdrową moralnie i, przy umiejętnem kierownictwie z uwzględnieniem szczególnej ich natury i psychiki, zdolną do wykonania olbrzymiej wprost pracy w lasach. Przewędrowałem z nimi tysiące kilomerów, rąbali oni setki i setki kilometrów dróg leśnych, budowali tuzinami prowizoryczne namioty i chaty (pondok), wykonywali zaiste mozolne zadanie dotyczące transportu naszych ciężkich bagaży, a czynili to najczęściej w dobrem usposobieniu, jak prawdziwi dzieci natury.

Warunki pracy są tego rodzaju, że znajomość języka malajskiego jest rzeczą niezbędną, ale wobec prostej jego budowy przychodzi to bez szczególnych wysiłków.

i trosk, gdyż pomimo pomocy, kończyło się zawsze na tern, że geolog musiał pamiętać o każdym najdrobniejszym szczególe, pominięcie którego dotkliwie dawało się odczuwać podczas życia leśnego. Udając się w drogę kilkumiesięczną, musieliśmy zabierać ze sobą olbrzymie zapasy żywności, które dla krajowców składały się z ryżu, ryby suszonej, oleju kokosowego. Nam oprócz ryżu służyły konserwy. Mieliśmy naturalnie moc wielką różnych narzędzi do robót w lesie, a więc specyalne długie ciężkie noże do rąbania dróg (parang), topory, piły, łopaty, instrumenty miernicze etc. : pozatem wszelkie sprzęty i drobiazgi, które umożliwiały, jako tako, życie w obozie na dalekiem pustkowiu. A więc musiały

Organizacya pracy.

Jednem z najwięcej trudnych i skomplikowanych zagadnień geologa była organizacya pracy. W tych warunkach zadanie geologa wygląda zupełnie inaczej niż na lądzie europejskim. Zamiast mniej albo więcej łatwych wycieczek geologicznych z młotkiem w ręku, wycieczek, które dopiero w górach wysokich napotykają poważne trudności i niebezpieczeństwa, na Sumatrze trzeba organizować wyprawy z wielką gromadą ludzi, zapasów żywności i wszystkiego co jest niezbędne do życia w puszczy. Roboty na poszczególnych terenach trwają niekiedy kilka miesięcy, odpowiednio do tego trzeba się szykować wyjeżdżając z głównego punktu oparcia.

Przeciętnie zabierałem 20—40 Malajczyków, kilkunastu Chińczyków specyalnie do robót górniczych, mianowicie bicia dukli. Towarzyszył nam niekiedy mały oddział jawański z kilku ludzi i t. zw. „manteri“ na czele. Manteri oznacza tyle co dowódca lub naczelnik. Są to jawańczycy, co przeszli spe-cyalną szkołę utrzymywaną przez rząd holenderski w Batawii i są używani do robót mierniczych. W naszym wypadku do manteri należał obowiązek zdjęć kartograficznych. Każdy oddział ludzi miał swojego bezpośredniego naczelnika tego samego szczepu, a więc Malajczycy i Chińczycy swego malajskiego względnie chińskiego „mandura“, Jawańczycy — „man-tori“. Oprócz „mandura“ głównego Malajczycy posiadali niekiedy ze względu na większą ich liczbę i rozrzucone roboty z lesie kilku jeszcze „mandu-rów“ mniejszych. Administrowanie ludźmi należało — teoretycznie przynajmniej — do asystenta, jako pomocnika geologa. Asystentami byli europejczycy lub też mieszańcy z ojca Holendra, matki Malajki lub Jawanki. Są to zdolni niekiedy ludzie, posiadający pewne wykształcenie zdobyte w Batawii, lecz sposób bytowania z nimi nie zawsze układa się łatwo.

Tak się przedstawiał skład naszej wyprawy. Czuwanie nad jej całością należało do obowiązku geologa i było źródłem ciągłego zaabsorbowania

\ _

VÉS-.

iü

iZm

\wŁ

Ij

l^fgJrAï

T '" '.....

A.'.

¹⁴ «r. v»

t >-

Akii. Adis. Pengulu.

Malajczycy z Sumatry połudn.-wschodniej zatrudnieni przy robotach leśnych.

tam być i sprzęty kuchenne, i łóżko połowę, i lampy, i nafta, i zapałki i t. d. Niczego nie wolno było zapomnieć.

Ogromna ta ilość rzeczy musiała być naturalnie odpowiednio spakowana, tak aby w razie potrzeby każdy pakunek mógł być dźwigany przez jednego człowieka. Malajczycy noszą ciężary w ten sposób, że zawieszają je sobie na kształt plecaka u ramion. Do pakowania służyły worki, specyalne skrzynki z blachy cynkowanej, kosze z kory drzewnej i t. p. Gdy była potrzeba i możność założenia po drodze większego składu żywności, część takowej zabieraliśmy wówczas w wielkich workach i pakach.

Gdy wszystko było gotowe, asystent zaś, manteri, mandur i „kucharz“ zbadani czy zabrano co potrzeba, ruszaliśmy w drogę. Pierwsza część podróży odbywała się zwykle statkiem, który holował kilka, niekiedy do dziesięciu łodzi, okrytych przeważnie dachem z liści palmowych lub pandanusu, niekiedy ceraty. Łodzie te miały nam służyć do po-

<!

co

Pd

! I 5*

IIP

-i

droży dalszej z chwilą gdy statek nie będzie mógł obozowisko, swoją podstawę operacyjną. Jest to posuwać się z powodu wody płytkiej, lub drzew zwa- ważna robota, gdyż dobre, hygieniczne urządzenie lonych, czy też roślinności zbyt zwartej. Droga stat- obozu wywiera wpływ dodatni na cały przebieg wy-kiem w górę rzeki trwała półtoraj- dwie doby. Prze- prawy. A więc przedewszystkiem wybieramy miejsce, suwały się nam wówczas przed oczami szeregi Brzeg możliwie wysoki, suchy i otwarty nadaje się przepięknych obrazów natury: nadbrzeżne wioski najlepiej. Doszedłem do wniosku, że na tych wil-malajskie z gajami palm kokosowych, pola ryżowe, gotnych nizinach każdy metr ku górze jest wielką ogrody bananów w sąsiedztwie szczątków puszczy zdobyczą. Musimy tu pokonywać ustalony od wieków, dziewiczej, zarośla bambusowe i t. d. Na początku we krwi już niemal tkwiący zwyczaj malajski gnież-podróży napotykaliśmy co chwila charakterystyczne dżenia się tuż koło wody. Malajczyk lubi mieć wodę kryte łodzie malajskie, jak również tratwy (rakit) w pobliżu chaty, a nawet jeżeli można i pod chatą, spławiające drzewo budulcowe lub gutaperkę do Pa- lubi mieć kąpiel pod bokiem, ma wielką nieprze-lembang. Wszystko to ożywiało szeroko rozlaną rzekę zwyciężoną niechęć do noszenia wody na górę, ale Muzi, co toczy swe nieprzebrane spokojne masy tym razem, ponieważ „tuan suka tampat tinggi;< — wodne o ciemnej barwie czekoladowej.    pan lubi miejsce wysokie — trzeba budować domy

• Dojeżdżamy wreszcie do kresu drogi parowca, na wzgórzu.

Dalej już można tylko łodziami. Zaczyna się hała-    Krajowcy są mistrzami w sztuce budowania chat

śliwa praca ładowania i szykowania łodzi. Statek leśnych. Są to oparte na cienkich palach, 1—2m. odjbżdża. Pozostajemy sami. Odjeżdża jedyny nasz wzniesione nad ziemią prymitywne bardzo budowle, łącżnik ze światem. Odjeżdża do ludzi, przed nami składające się w najpierwszej mierze z podłogi usła-zaśj pustkowia, bezdroża i kraj mało znany.    nej z cienkich okrągłych palików i wysokiego dachu

Podróże łodziami.

Gdy wszystkie łodzie doprowadzono do porządku,

z iiści palmowych lub ceraty. Jeżeli chodzi o wielki pośpiech, ścian nie buduje się wcale, w innym wypadku robi się je z tego samego co i dach materyału. Osobiście lubiłem bardzo chaty-namioty otwarte poukładano rzeczy, zabezpieczono przedewszystkiem zupełnie z jednej strony na boży świat. Mieszkało ryż na wypadek deszczu, a każde czółno powierzono się tam wówczas szczególnie swobodnie i przyjemnie, ostatecznie pieczy pewnej grupy ludzi, a specjalnie Budowle te są wznoszone niekiedy bez kawałka jednego lub dwóch zaufanych, — ruszamy w górę gwoździa, wszystko jest wiązane rotangiem, zastę-rzeki. Szereg łodzi zagłębia się wówczas coraz to pującem nasze łyko, lecz dłuższem, lepszem od niego, dalej do wnętrza puszczy, — nasza sunie na samym Dopiero nasze wyprawy późniejsze, urządzane z więk-korfcu ; — możemy najlepiej w ten sposób czuwać szą przezornością i lepiej zaopatrzone posiadały nad całością. Każda łódź ma sternika, kilku wio- gwoździe, — a to przeważnie dla zaoszczędzenia ślarzy i jednego lub dwóch krajowców na przedzie czasu na szukanie i przyrządzanie rotangów, które odpychających się długiemi bambusowemi drągami, zresztą nie wszędzie rosną jednakowo obficie. Jedźiemy naturalnie tuż koło brzegu, zawadzając    Główne obozowisko nasze składało się zwykle

ciągle o zwieszające się gałęzie i ciernie.    z kilku szałasów, gdyż osobno mieścili się malajczycy,

jest to godzina pełna wrzawy i życia.

I Szczególne to jest życie na łodziach. Wyjeż- osobno chińczycy, osobno manteri z jawańczykami ; dżajny zwykle o świcie, mamy ze sobą zapas drzewa po pewnym czasie doszedłem do wniosku, że naj-suchego, naczynia gliniane służące do niecenia ogni- lepiej i dla asystenta dawać również chatę oddzielną, skaj gotowanie więc w łodziach również odbywać Namiot geologa składał się zwykle z dwóch pięter ; się może. W południe na godzinę, półtoraj czynimy dolne służyło jednocześnie jako magazyn żywności, przystanek, później jedziemy znowu do jakiej 4—5 górne jako mieszkanie. W mieszkaniu takiem sprzę-po poł. O tym czasie zakładamy obozowisko na tów było niewiele : deska do pisania i kreślenia map, nocleg. Rozpalają się ognie, urządza się kąpiel, — worek z ryżem lub paka z konserwami jako stół jadalny, składane łóżko połowę z siatką dla ochrony Malajczycy lubią najlepiej nocować w łodziach od moskitów, kilka małych skrzynek blaszanych osobiście, gdy brzeg był dobry lub łodzie małe wo- z niezbędnemi rzeczami i książkami, krzesło połowę leliśmy sypiać w namiocie umieszczonym, jeżeli jako sprzęt luksusowy, strzelba — oto i wszystko można na suchej ławicy piasczystej. Chociaż przy- bodaj. Na' dole mieścili się stróże, wreszcie służący znać trzeba że nocleg w łodzi jest najbezpieczniej- i kucharz w jednej osobie rozkładał swój nieco skom-szym, bo jest się w niej wolnym od zwierząt lądo- plikowany warsztat tuż w specjalnie zbudowanej dla wyciu Przy noclegach na brzegu rzeki nie było niego małej kuchence.

wcale rzadkością, że dostrzegaliśmy w pobliżu odciski    Tym okresem budowlanym, trwającym zresztą

zresztą krzywdy komukolwiek,

Podróże łodziami należą w tym kraju do najpospolitszych. Trzeba zżyć się zupełnie z tym środkiem komunikacyjnym i w łodzi urządzać się możliwie wygodnie, jak w domu.

świeże stopy tygrysa, mieliśmy również wypadki niedługo, bo jakie 2—3 dni przeciętnie, rozpoczynało że namiot nasz nawiedzały żmije, bez uczynienia się nasze właściwe życie leśne i nasza praca zawodowa.

Właściwy początek pracy leśnej. Pomiary topograficzne.

Zaraz na początku układaliśmy plan całej ro-

Budowanie namiotów. Zakładanie obozowiska, boty. Chodziło przedewszystkiem o stworzenie podstawy dla spostrzeżeń i pomiarów geologicznych. Ale wracamy do podróży naszej. Droga łodziami A więc rozpoczynało się od układania mapy topo-trwa w ten sposób przeciętnie dni kilka, aż dobijamy graficznej, gdyż istniejące okazywały się zwykle albo do kresu, — szczęśliwi, jeżeli do kresu tego dobić zbyt ogólnikowe, albo zanadto niedokładne. Oparciem możemy łodziami. Wówczas zakładamy główne swoje służyła najlepiej rzeka, jako jedyna droga otwarta ;

obok tego rozpoczynała się natychmiast praca nad perka), inne służą do tajemniczych wędrówek ludzi rąbaniem z góry wyznaczonej przez nas sieci dróg, leśnych. — „Djalan ozang kubu“, a znowu inne są które miały umożliwić dostęp do określonych tere- ścieżkami wydeptanemi przez słonie dzikie. — „Dja-nów, pozwoliły je wymierzyć i połączyć w jedną lan gadja“. Są wreszcie i takie, co niewiadomo przez całość z naszą podstawą topograficzną, a któreby kogo zostały utorowane. Ścieżki słoniowe okazywały następnie służyły do specyalnych celów badań geo- się niekiedy wcale zdatnemi do użytku, logicznych.

Pomiary ściślejsze wykonywał asystent albo „manteri“ z oddziałem jawańskim, niekiedy jednak dla ułożenia planu robót potrzeba .było szybko zor-

Rąbanie dróg leśnych.

coraz

Wracamy teraz do Malajczyków rozpoczynają-jentować się, w sytuacyi topograficznej, wówczas cych rąbanie dróg naszych. Kierunek dróg nowych wykonywaliśmy pierwsze zdjęcia szkicowe, posługu- obiera się zwykle w ten sposób, ażeby one przejąć się szczególną metodą ; mianowicie, jeżeli cho- cięły pod kątem mniejwięcej prostym kierunek prze-dziło o rzekę, zdjęcia czyniło się jadąc łodzią przy biegu antyklinali, co na podstawie owych prowizo-pomocy dużej zwykłej busoli, przyczein odległości rycznych zdjęć topograficznych i ogólnego charakteru trzeba było szacować od punktu do punktu. Jakkoi- geologii kraju można już z góry określić. Armia wiek niedokładną może wydać się ta metoda, daje malajska dzieli się wówczas na małe oddziały po ona jednak przy pewnej wprawie dobre rezultaty; 6—10 ludzi, oddział każdy dostaje swego mandura, szczególniej, jeżeli później ma się możność spraw- mandur swoję busolą, co do której o tyle jest ob-dzenia kawałka drogi wymierzonej w ten sposób, żnajomiony, że wie iż przy wyznaczaniu kierunku O ile zdjęcib jest jednolite co do czasu, błąd popełnia koniec czarny („udjung itamu) igły musi wskazywać się mniej więcej, w jednym i tym samym stosunku ; taką a taką liczbę. Metoda ta dawała mi świetne odległość szacuje się albo zamało, albo za dużo, rezultaty i zwalniała od ciągłego kontrolowania prze-i wówczas korekcya jednego kawałka drogi może biegu dróg rąbanych. Należało zwykle sprawdzić być z powodzeniem zastosowaną do całości. Szaco- jedynie początek drogi, ciąg dalszy był prowadzony wanie jednak odległości na wodzie, szczególnie odle- )uż samodzielnie przez Malajczyków dzięki ich wła-gfości większych, jest sprawą wielce niebezpieczną, snej inteligencyi. Taki oddział malajski przez czas wymagającą nietylko wprawy znacznej, lecz i dobrego przerąbywania pierwszych kilku kilometrów (4—5) stanu nerwów, co w tym dusznym gorącym klimacie wracał codziennie do obozu na nocleg, gdy zaś od-nie zawsze ma miejsce. Najłatwiej jest szacować ległość się zwiększała zabierał zapasów żywności przestrzenie mniejsze, nie przenoszące stu metrów. na jaki tydzień, budował nowy szałas przy końcu Miałem mapy stare tą metoda zdjęte, gzie odległość drogi i prowadził robotę dalej, zagłębiając się okazała Się około trzech razy mniejszą, niż w. rze- wdęcej i więcej w las. Torowaliśmy w ten sposób czywistości.    drożyny długie na przeszło 20 km.; nie były one

W ogóle przy pomiarach w dżungli nieraz dziw- szerokie, przeciętnie na 1 m. tyle aby przejść swo-nemi musiało się posługiwać środkami. Niekiedy bodnie. Drzewa grubsze pozostawiano na miejscu, trzeba było wykonać zdjęcie w lesie bez drogi rą- dlatego po jakich 2—3 latach drogi takie zarastają banej, gdzie o kilkanaście metrów nic poza gąszczem p₀ pięciu zaś nie pozostaje po nich już w każdym dojrzeć nie można. Wówczas taśma lub lina z ro- razie prawie żadnego znaku, tangu służyły jak zwykle do mierzenia odległości,    jeżeli istnienie antyklinali na danym terenie

do mierzenia zaś kierunku na busoli posługiwaliśmy zostało skonstatowanem, wówczas zakłada się nowa się sygnałem dźwiękowym w ten sposób, że idący droga zgodnie z przebiegiem siodła antyklinali. Co z tyłu kierował busolę na głos wydawany przez kilometr przecinają ją drożyny poprzeczne rozciąga-trzymającego przedni koniec liny po dojściu do jące się na 3—5 km. z każdej strony, — dla do-punktu.    kładniejszego zaś zbadania szczytu antyklinali rą-

. Brzegi małych rzek leśnych pozwalały czasami bane są co 500 m., a nawet co 250 m. krótkie drogi obserwować rzadkie w tym kraju odsłonięcia natu- poprzeczne. Gdy praca ta jest dokonaną, możemy raine. Wówczas, wobec porośniętych gąszczem wy- uważać sieć dróg naszych za zakończoną, brzeży wskazanem było brnąć łożyskiem rzeki, szki-    Płaba dzienna malajczyka wynosi na Sumatrze

względu na stosunld miejscowe jest dużą już sumą.

Oprócz rzek do pomiarów pierwszych służyły Z systemu tego obydwie strony były zadowolone; również i rozmaite stare drożyny leśne, których cała my byliśmy wolni od ciągłej pracy dozorowania ludzi, sieć tajemnicza istnieje w puszczy. Wiele z nich nie- którzy nigdy nie odznaczali się nadmiarem gorliwości, wiadomo gdzie się zaczyna d niewiadomo gdzie się krajowcy zaś mogli wykonywać powierzoną sobie kończy. Jedne znane są mieszkańcom okolicznym robotę jak Chcieli. Z początku mosty pozostawiały i służą do komunikowania się różnych dorzeczy lub nieco do życzenia, ale gdy malajczycy dołożyli sta-wiosek ze sobą, inne wydeptane są wyłącznie przez rań w tym kierunku, geolog zaś nauczył się chodzić zbieraczy gutaperki. — „Djalan orang geta‘. — po palikach i drewkach rzuconych przez wąwozy (Djalan = droga, orang = człowiek, geta = guta- i rzeki, wzajemne tarcia z racyi mostów („diramba“)

00

c upjc. jej przebiegi notując spostrzeżenia geologiczne. 60—65 centów plus życie składające się, jak mówi-Brodzenie we wodzie, chociażby i ciepłej podzwrot- liśmy, z małej bardzo ilości ryżu i ryby z dodatkiem nikowej nie należy do spraw przyjemnych, szcze- niekiedy oleju kokosowego. Przy rąbaniu jednak dróg golnie jeżeli ciało opadają wpijające się tak zwane metodą powyższą uważaliśmy za. najwłaściwsze sto-„paczet’y“, których jest dużo we wodzie i na lądzie, sowanie zapłaty akordowej, — od kilometra drogi Paczety śą istotną plagą lasów południowych. Po- wyrąbanej, po dziesięć guldenów za kilometr. Oddział trafią one przedostawać się przez najmniejsze otwory poszczególny torował dziennie z łatwością jeden ki-ubrania, wpijają się w ciało mpcno dopóty aż nie lometr drogi, zarabiając w ten sposób przeciętnie napęcznieją od krwi. Ranki zadane przez paczêty guldena na dzień plus życie, co dla malajczyka ze swędzą mocno i krwawią przez czas pewien.

ustały. Gdy się zważy, że dzienne piesze ekskursye geologa często wynosiły 25—30 km. zrozumiałem będzie, że stan dróg i mostów nie mógł mu być sprawą obojętną.

Zadanie nasze komplikowało się i utrudniało, jeżeli mieliśmy kilka rozległych terenów. Wówczas musieliśmy przedsiębrać z głównego naszego obozowiska szereg wycieczek mniejszych, trwających kilka do kilkunastu dni. Zabierało się wówczas już tylko najniezbędniejsze rzeczy. Były to nasze szybkie wyprawy pozbawione olbrzymiego balastu licznych bagaży, a więc niekiedy dlatego właśnie przyjemne. Wszystko przybierało wówczas uproszczony charakter. Budowle nasze stawały wtedy w ciągu paru godzin, a wyglądały istotnie jak prawdziwe namioty leśne. Był to jakby posterunek żołnierski rzucony gdzieś

na niewiadomy kraniec świata Ujemną stroną takiego siedliska stanowił brak przestrzeni. Otaczała nas gęsta dżungla zaledwie ze skrawkiem wolnego nieba u góry. W cieniu drzew olbrzymich było wilgotno i duszno. O stopniu wilgoci daje pojęcie fakt, że mokre ubranie, bielizna, buty, które na miejscu otwartem suszyły się w ciągu paru godzin w słońcu, — tu pomimo pogody słonecznej „u góry“, 2 — 3 dni pozostawały wilgotne ; wszystko potrzeba było su • szyć nad ogniem.

Tereny nasze obejmowały często wielkie bardzo obszary. W ciągu kilku miesięcy mieliśmy za sobą po 300—500 km. kwadratowych zbadanego kraju, co ze względu na szczególne wyłączające pośpiech warunki pracy stanowi liczby bardzo poważne.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Wytwórczość węgla w Austryi w miesiącu wrześniu 1916.

(na podstawie dat c. k. Ministerstwa robót publicznych).

A) Węgiel kamienny:

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński.

„ Schwadowitz „ Galicyjski .

Inne drobne Kopalnie

wrzesień 1916 9,137.719 q 370.608 „ 2,125.774 „ 982.430 „ 344.471 „ 1,534.314 „ 208,837 „

1915

8,194.373 q 349.700 „ 2,097.614 „ 970.526 „ 364.647 „ 1,430.623 „ 193.696 w

Okręg Schwadowitz.

„ Galicyjski . .

Inne drobne Kopalnie 1,812.293 „

Ogółem węgla kam. 132,394.424 q

3,142.004 q

14,030.118 „

3,255.193 q

11,933.465 „

1,681.989 „

120,889.618 q

Ogółem węgiel kam.

14,704.153 q 13,932.519 q

B) Węgiel brunatny:

Okręg Brüx - Teplitz 11,886.378 q

3,265.057 „ 297.994 „

„ Falkenau .    .    .

» Walfsegg .    .    .

„ Leoben - Fohns-dorf.....

12,151.814 q 3,059.014 „ 279.616 „

772.273 „ 472.141 „ 915.890 „ 73.050 „

1.000 „

793.931 „ 532.759 „ 868.200 „ 55.966 „

5.269 „

B) Węgiel brunatny :

Okręg Brüx-Teplitz 113,924.388 q „    Falkenau    .    .    . 30,265.081    „

„    Wolfsegg    .    .    .

„ Leoben - Fohns-

dorf.....

„ Köflach ....

„ Trifail ....

Ogółem węgla brun. 176,569.456 q 163,674.813 q

2,999.127 „

7,024.109 „ 4,421.456 „ 8,992.390 „ 715.520 „

46.688 „

1,701.175 „

6,479.491 „

93,920.809 q 24,034.432 „ 2,427.304 „

5,964,104 „ 4,119,000 „ 7,241.850 „ 447.370 „

12.071 „

1,861.090 „

5,904.479 „

194.240 „

192.370 „

700.112

662.495 „

Ogółem węgla brun.

18,578.143 q 18,601.404 q

Wczasieod 1 stycznia do 30 września przedstawiają się cyfiy wytwórczości następująco:

A) Węgiel kamienny :

Okręg M. Ostrawsko-Karwiński.

„ Rossitz .    .

„ Kladno .    .

„ Pilzno . .

1916

1915

71,030.179 q 3,169.200 „ 21,029.197 „ 8,790.395 B

W miesiącu wrześniu podniosła się jak z powyższego zestawienia widać — wytwórczość węgla kamiennego w Galicyi o 7°/₀ zaś w całej Austryi o 8°/₀, natomiast na ogół w pierwszych 3-ch kwartałach r. 1916 wzrosła wytwórczość Galicyi w porównaniu z r. 1915 ze 119.334 wagonów (a 10 ton) na 140.301 wagonów węgla, czyli o 20.967 wagonów t. j. o 17 6°/₀ wytwórczość węgla kamiennego w Austryi całej wzrosła w tym okresie o 9’5°/o-

Wytwórczość węgla brunatnego w całej Austryi wzrosła w czasie od stycznia do września o 7‘8'"₀, cyfr dotyczących Galicyi nie przytaczam osobno gdyż te wobec zajęcia kopalni w Dżurowie i Rożnowie (powiat Śniatyn) przez nieprzyjaciela są znikomo małe.

T. F.

Boryslawski okręg naftowy.

Wykaz obrotu ropą za miesiąc październik 1916.

Kopalnie i otwory wiertnicze

Zapasy |i 30. IX.

1916

Wytwór

czość

Ropał Manco

Wysłano w Kg.

Zapas 31 X. 1916.

Rekapitulacya:

751469    3928609    38209784    4664768

360145    832429    207752441    3185888

251607    4293996    301270

Tustanowice .    .

Borysław . Mraźnica .    .    .

4149395 43405235 2519204 23134502 270621 4581252

Razem

6939220

71120989    1611614    5012645

63284024    8151926

Ustrzyki dolne Rosochy . . Polana . . . Popiele .    .    .

68199

354170

526267

69182

24663

56400

373222

96525

2130186

812150

o o o

O O CO CO CO

1-H .—ł

Cn

C^ OO QO CO CO <1

5150

108271

354153

24360

4736

98801 !    64836

2077143    346131

807590    519244

74332 39279 20350

co

8557

8925

CO

Ol co o o

1277

64559

36050

714268

16532

8110

121013

178235

57470

11170

8172

7870

41242

50405

13000

239308

1424148

54527

115050

15250

31000

5716

38853

8050

8925

300

25000

101170

1381640

63600

111650

134013

101422

181890

48397

1457Ö

23122

15920

16390

8867

50405

Razem

8895457    76514607 :    1699274    5134649 | 68773327    9892814

ZESTAWIENIE

zapasów ropy w Borysławiu według stanu z 1. listopada 1916.

ROPA

Zapasy Kg.

Wolna przestrzeń zbiorników Kg.

8,798.4573

128.8714

27.4232

19.6244

15.1000

61,266.0000

1,869.5828

122.0154

658.8218

183.0000

Jasielski okręg naftowy.

atacyę dawnych otworów w gminie Ropa, które będą tworzyć kopalnię pod nazwą „Helena“, tak Sękowej zakłada kopalnię „Zdzisław“

Z ruchu naftowego w jasielskim okręgu górniczym.

W powiecie Grybowskim w Posadowej samo w przystępuje Mojżeż Fensterblum z Nowego Sącza i w Ropicy ruskiej kopalnię „Marya“. do rekonstrukcyi dawnego otworu wiertniczego na    W Koby] ance spółka hr. Skrzyński i W. Petit

kopalni „Elbe“. Kopalnia ta przed wojną miała przejść rozpoczyna nowe wiercenie w lesie „Rozbój“. Kona Pawła Legranda i Skę, obecnie prowadzi per- palnia „Kinga“ Stanisława Mroczka w Kręgu zwię-traktacye o nabycie tej kopalni H. Towarnicki i Spka. kszona o teren dawnej kopalni Firmy Fanto et Co.

W powiecie Gorlickim:    przeszła na H. Barda.

Zdzisław Konopka z Gorlic, rozpoczyna eksplo-    W Libuszy rozpoczął hi*. Skrzyński nowe

wiercenie wysunięte bardziej na południowy zachód. Wiercenie to prowadzi Stanisław Mrazek kierownictwo sprawuje Zenon Kręgicz. Nadto wierci hr. Skrzyński, na dawniejszym terenie nowy Nr. 80.

W powiecie Krośnieńskim:

W Mącince na kopalni „Wulkan“ I, M. Water-kegna dowiercono się bardzo wielkich gazów (ok. 100 cbm. na t minutę) lecz dnia 3. października wskutek uderzenia piorunu spaliło się całe urządzenie wiertnicze. Firma zamierza gazy te które ustaliły się na około 40 cdm. na 1 minutę ująć i odprowadzać do rafineryi „Stawiarski i Spka“ w Krośnie. Rafinerya „Gartenberg et Schreier“ w Jaśle nabyła w sąsiedztwie poprzedniej kopalni teren i zamierza wkrótce rozpocząć na nim wiercenie za gazem.

W Potoku montuje Hanowersko-Galicyjskie gwarzectwo naftowe nowy szyb Nr. 94 na swej kopalni „Lubicz“, natomiast zastanowiło wiercenie na kopalni „Ewa“ w Toroszówce.

Kierownictwo kopalni „Piast“ Galie, karpackiego akc. Tow. naftowego w Potoku objął po ś. p. Franciszku Niewiadomskim Karol Perkius.

W Krościenku niż nem rozpoczęła „Société Française des Pétroles de Potok“ na swej kopalni „Kronem“ 3 nowe wiercenia.

WWęglówce zamierza założyć nową kopalnię spółka hr. Skrzyńskich i hr. Szeptyckich.

W Łękach założyła spółka Dąbrowski i Szczepański (pełnomocnik J. Krukierek z Krosna) nową kopalnię „Niepodległość“ która rozpoczęła wiercenie jednym rygiem. Obok spółka „Fortuna“ z o. p. zakłada kopalnię „Wilhelm", przygotowując jedno wiercenie.

Hr. Oppersdorf w Równem rozpoczął pogłębiać otwór Nr. 3 swej kopalni „Karol“ do drugiego horyzontu ropnego do ropy parafinowej.

W Lub a to we j montuje Władysław Zajączkowski nowe wiercenie, którego kierownictwo objął Stanisław Rosicki.

Kierownictwo kopalni „Okopy“ akc. Tow. „Ga-licya“ w Iwoniczu objął Jan Zdzieński, montaż obu wierceń już na ukończeniu.

Powiat rymanowski:

Kopalnia „Mina“ w Klimkówce (koło dworu)

przeszła z D-ra Gottłieba i Spki na firmę „Gartenberg ei Schreier“ w Jaśle.

Kopalnia „Emma“ Izydora Dreslera w Klimkówce do wierciła się wybuchów rony w otworze Nr. 5, który jednak dnia 3. listopada b. r. z nieznanych przyczyn eksplodował, przyczem dwu ludzi odniosło ciężkie poranienia,

Kopalnia „Minka“ firmy Mertens et Co. rozpoczęła wiercenie otworu Nr. 6.

We Wulce rozpoczęła firma „Tepege“ akordowe wiercenie na kopalni „Flora“ Galicyjsko-karpackiego akc. T-wa naft.

W Posadzie górnej (koło Rymanowa) powstają dwie nowe kopalnie: „Ella“ spółki z o. p. „Klimkówka—Rymanów“ zawiadowca Henryk Su-chestow, kierownictwo objął inż. Paweł Leniecki i kopalnia „Ignacy“ Rymanowskiej spółki naft. z ogr. por., zawiadowca Bolesław Kruszewski.

W Rudawce Rymanowskiej wierci „Akc. Tow. Rafineryi olejów mineralnych“ na swej kopalni „Nafta“ drugi otwór, a inż. Kl. Angermann założył nową kopalnię pod nazwą „Ewa“, pełnomocnikiem jej jest Eugeniusz Przybyszowski.

Kopalnia „Włodzimierz“ w Zagórzu spółki „Kopalnie nafty Zagórz“ wierci obecnie dwoma ry- • garni i montuje trzeci.

Obrót ropą w ostatnich miesiącach przedstawia się w następujący sposób :

w miesiącu

lipcu . . .

Zapas

Z początkiem Produkcya Wywóz miesiąca

Zapas

z końcem miesiąca

w kilogramach

436.9014 545.9631

573.5644 401.6370

sierpniu . . 401.6370 wrześniu . . 464.9883

październiku 464.6920

511.0963

498.0855

440.2217

490.6235

503.0708! 434.7491

464.9883

464.6920

520.5260

Ruch terenowy w całym okręgu ożywiony, zwłaszcza w sanocki em, rymanowskiem i krośnień-skiem.

W sprawie różdżki.

Związek Górników i Hutników polskich otrzymał następującą odezwę:

C. k. Namiestnictwo !

Centrala krajowa dla gospodarczej odbudowy Galicyi.

Sekcya dla przemysłu, handlu i rękodzieł.

L. P-Łł 1/16.

Kraków, dnia 20. listopada 1916. Okólnik

do Panów c. k. Starostów, Kierowników Ekspozytur budowlanych c. k. Namiestnictwa i c. i k. Komendantów Komend rejonowych.

Niniejszem zawiadamia się, o zaangażowaniu Dr. Kazimierza Pragłowskiego jako specyalisty do wyszukiwania nowych terenów nafty, węgla i innych minerałów jakoteż źródeł wody, zapomocą naj-

nowszych metod z dziedziny t. zw. nauki o różdżce (Rutenlehre).

Szczegóły o tych metodach można powziąć z załączonego objaśnienia.

O ile niektóre miejscowości w tamtejszym okręgu potrzebują nowych źródeł wody lub o ile przypuszcza się możliwość znajdowania się pokładów (?) nafty, węgla, kali, o ł o w i u (?) etc. w danej okolicy należy zdać tu szczegółowo sprawę.

Z Sekcyi III. c. k. Namiestnictwa C. O. G.

Kierownik Sekcyi:

Battaglia w. r.

Do tego obszerniejszy załącznik p. t.

Znaczenie badania za pomocą różdżki (Ruthenlehre) dla wyszukiwania źródeł wody, pokładów (?) nafty, węgla, kalium etc. dla gospodarczej odbudowy Galicyi podpisany przez dr. Kazimierza Pragłowskiego

a przedrukowany w całości w „Czasie“ i „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym“.

Otrzymaliśmy oświadczenie następujące, co do którego Komitet Redakcyjny Czasopisma Górniczo-Hutniczego zgodność swych zapatrywań niniejszem zaznacza :

W sprawie „różdżki czarodziejskiej“.

W numerze 609 „Czasu“ z dnia 2 grudnia b. r. oraz w numerze 309 „Illustr. Kuryera Codziennego“ z dnia 4 grudnia b. r. pojawił się artykuł dr. Kazimierza Pragłowskiego p. t. „Różdżka czarodziejska a odbudowa Galicyi“. Nie przywiązywalibyśmy wagi do powyższego wystąpienia, jako jednej z licznych, ubranych w szatę naukową prób uzasadnienia pożyteczności „różdżki czarodziejskiej“, gdyby autor nie występował w charakterze: Eksperta Centrali krajowej dla gospodarczej odbudowy Galicyi. Wobec tego niejako urzędowego charakteru autora uważamy za swój obowiązek oświadczyć, co następuje :

Jakiekolwiek uzasadnienie naukowe „różdżki“, czy to magnetyczne lub elektryczne, czy też oparte na zjawiskach radyoaktywności lub psychologii doświadczalnej, nie istnieje. Osoby, posługujące się „różdżką“ działają wyłącznie na swoją wiarę, a jeżeli powołują się przytem na jakąś „naukę“ to należy ona do kategoryi „wiedz tajemnych“, które z nauką ścisłą nie mają nic wspólnego. Przypominamy, że plaga „różdżki czarodziejskiej“ panująca oddawna w Niemczech, a szczególnie w Prusiech i wyrządzająca tam szkody w gospodarce społecznej, znalazał należytą ocenę w zbiorowem oświadczeniu ') Krajowych Zakładów Geologicznych Rzeszy Niemieckiej,

') Orzeczenie to wydały Zakłady Geologiczne na prośbę wystosowaną przez Zentralverband selbständiger deutscher Brunnenbauer, Bohrunternehmer und Pumpenbauer.

Patrz: „Zeitschrift für pr. Geol. September 1911. S. 327.

złożonem na konferencyi dyrektorów tych zakładów, odbytej w Eisenach w roku 1911, które brzmi:

„Krajowe Zakłady Geologiczne Rzeszy Niemieckiej“ podają od szeregu lat starannej obserwacyi i kontroli działalność osób, stosujących różdżkę do poszukiwania wody i płodów kopalnych; badano również praktycznie i teoretycznie przez szereg doświadczeń rzekome specyalne zdolności poszukiwawcze wielu „różdżkarzy“. Rezultatem tych badań jest stwierdzenie, że zastosowanie różdżki tak w Niemczech, jak koloniach nie ma żadnej wartości. Krajowe Zakłady Geologiczne ostrzegają z tego powodu publiczność przed zasięganiem porad u „różdżkarzy“ i polecają usilnie przy poszukiwaniu wody i płodów kopalnych zapytywanie o radę naukową i praktycznie wyszkolonych geologów i hydrologów.

Zapatrywanie powyższe podzielamy w zupełności i ze swej strony wyrażamy życzenie, żeby ciężko nawiedzonemu wojną naszemu krajowi, który dotychczas niemal zupełnie omijała epidemia „różdżkarzy“ i ich niejasnych praktyk, zostały oszczędzone szkodliwe doświadczenia z różdżką czarodziejską na polu gospodarki społecznej.

W Krakowie, w grudniu 1916 r.

Dr. Walery Goetel, asyst, geolog. U. J„ Dr. Władysław Heinrich, profesor psychologi doświadczalnej Uniw. Jag., Dr. Stefan Kreutz, Dr. Wiktor Kuźniar, Dr. Stanisław Loria, docent fizyki Uniw. Jag., Dr. Walery Łoziński, Dr. Józef Morozewicz, prof. mineralogii Uniw. Jag., Dr. Władysław Natanson, prof, fizyki teoretycznej Uniw. Jag., Dr. Władysław Pawlica, asystent mineralogii Uniw. Jag., Dr. Zygmunt Rożen, asystent mineralogii Uniw. Jag., Dr. Jerzy Smoleński, docent geografii fizycznej Uniw. Jagieł., Dr. Maryan Smoluchowski, prof. fizyki doświadczalnej Uniw. Jagieł., Dr. Władysław Szajnocha, prof. geologii Uniw. Jag., Dr. Kazimierz Wójcik, docent geologii Uniw. Jagieł.

Wszystkie pisma polskie upraszamy o powtórzenie niniejszego oświadczenia.

Stowarzyszenia górnicze.

Krajowe Towarzystwo górnicze w Krakowie. Dnia 11 listopada b. r. odbyło się w sali katedry geologii Colegium phisicum w Krakowie o godz. 5-tej popoł. posiedzenie Wydziału Kr. Tow. górn. w Krakowie przed Walnem zgromadzeniem z porządkiem następującym :

1. ) Odczytanie protokołu z ostatniego walnego zgro

madzenia,

2. ) Sprawozdanie Wydziału mające być przedłożone

walnemu zgromadzeniu,

3. ) Wnioski.

Obecni : prezes Antoni Schimitzek, radca górniczy, dyrektor galic. Zakładów górniczych, wiceprezes Antoni Gerżabek, c. k. radca Dworu, Starosta górniczy, Michał Bobek, inż. górniczy, Tadeusz Fi-lippi, dyrekt. filii Banku przemysłowego, Zdzisław Kamiński, c. k. radca górniczy.

Po odczytaniu protokołu z ostatniego posiedzenia przez sekretarza p. Bobka i zestawieniu rachunków kasowych przystąpiono do otwarcia nadzwyczajnego walnego zgromadzenia kraj. Tow. górniczego w Krakowie, w którem obok rektora Dra Szajnochy i przedstawicieli władz górniczych radcy dworu A.

Gerżabka, J. Bocheńskiego i c. k. st. radcy górn. F. Jastrzębskiego, wzięli udział kierownicy i inżynierowie wszystkich gwarectw w Zagłębiu krakowskiem z dyrektorem radcą górniczym H. Kowanykiem na czele a także przedstawiciele żup solnych Wieliczki i Bochni, radcy górn. Folusiewicz i Miszke. Prezes kraj. Tow. górniczego, dyrektor galic. akc. zakładów górn. p. Antoni Schimitzek rozpoczął obrady następuj ącem uroczystem przemówieniem, które obecni stojąc wysłuchali:

„Na gruzach niewoli — Polska wolna do nowego powstaje życia ! Orzeł biały z okowów do podniebnych zrywa się lotów! Uroczyste oświadczenie dwóch wielkodusznych monarchów uznało nasze nigdy nie przedawnione prawa dó niezawisłości państwowej, stwierdziło przed forum europejskiem, że w gronie wolnych narodów nie może już nigdy zabraknąć — wolnej Polski. Nato, byśmy dożyli takiej chwili : czekały pokolenia — i ci najlepsi synowi, co chcąc Matkę-Ojczyznę z więzów wyzwolić, na polach pobojowisk powstańczych krew swą przelali i ci, co przez umiłowanie tej Matki w katorgach zginęli, a grudka ziemi rodzinnej na groby ich nie padła.

Nasza dzielnica otrzyma rozszerzenie swobód sposobach głębokich wierceń, a nadto mieliśmy zgło-i praw do tej granicy, która do pomyślnego rozwoju szonych kilka dalszych, między innymi odczyty Prof. sił w narodzie jest potrzebną. To też z ufnością spo- Grzybowskiego i Prof. Chrzanowskiego. Rozwój życia glądamy w przyszłość i z tą wiarą, że odtąd plon towarzyskiego także rokował nadzieje, dość wspo-trudów polskiego górnika będzie także dorobkiem mnieć wycieczkę do salin, urządzoną wspólnie z To-całego narodu. Niestety, nie wszyscy koledzy-górnicy warzystwem górniczem w Mor. Ostr. Zabiegom Wydzielić dziś z nami mogą wielką radość tej dziejowej działu stanęły jednak na przeszkodzie znane wypadki chwili. Zabrakło w gronie naszem tak wybitnych to- wojenne. Öd chwili kiedy fala wojny stanęła pod warzyszów pracy jak śp. Marceli Osadca, Kazimierz murami Krakowa, podobnie jak inne i nasze towa-Midowicz, Zygmunt Mendelsburg, Robert Doms. Padli rzystwo nie miało gruntu dla normalnej i owocnej na polu chwały : Roman Brzezowski i Ludomir Cie- pracy, a czynności Wydziału ograniczyły się do za-śliński, porucznik polskich Legionów, który w bój łatwiania bieżących spraw lub z zastępstwem inte-idąc pragnął gorąco „by w tern morzu krwi krew resów Towarzystwa związanych, wreszcie do podtrzy-jego własna pod znakiem orła polskiego przelana mywania życia towarzyskiego przez urządzenie dwóch była świadectwem odwiecznych praw narodu“. Nowe zebrań towarzyskich i do prób zadzierzgnięcia bliż-przejasne horyzonty dla narodu naszego się otwarły, szych węzłów z Kolegami ze Zagłębia Dąbrowskiego, ale i olbrzymi czeka nas trud, a w tym trudzie nie- Niepewność, troska o jutro a także trudności przejazdu, mały udział przypadnie polskiemu górnictwo. Ale uniemożliwiły jednak nawiązanie takich stosunków, w piersi własnej czerpiemy tę niezłomną pewność, jakie były naszem pragnieniem, że mimo straty poniesione, chwile tak podniosłe wzmogą w nas hart ducha i pewnym krokiem ku rychłemu cyalne trudne warunki naszej działalności, przedkła-pójdziemy odrodzeniu. Z radosnem drżeniem serca damy niniejsze sprawozdanie z prośbą o przyjęcie zeszliśmy się tu dziś, górnicy polscy, więc dając do zatwierdzającej wiadomości, wyraz uczuciu, którem pierś nasza wzbiera i łącząc się duchem z całym narodem, wznieśmy okrzyk :

Wolna i niepodległa Polska — niech żyje !

Okrzyk ten trzykrotnie powtórzyli obecni, po- nego absolutoryum. czem rozpoczęły się obrady walnego zgromadzenia.

Zgromadzenie rozpoczął prezes p. Schimitzek dług brzmienia statutów kartkami, dając wyraz radości całego otoczenia z powodu zaszczytnego wyboru Rektorem Magnificencyą Prof.

Dr. Władysława Szajnochy, którego cenną życzliwo- górniczy, dyrektor galic. Zakładów górniczych, wice-ścią i nieustannem a tak wydatnem wpółdziałaniem prezesem p. Antoni Gerżabek c. k. radca Dworu, sta-chlubić się może od lat szeregu górnictwo i hutni- rosta górncizy. ctwo polskie, poczem odczytał sekretarz Tow. następujące :

Sprawozdanie Wydziału za rok 1914 1916.

Wydział wybrany na ostatniem Walnem Zgro- c. k. radca góra., Hugo Kowarzyk c. k. radca góra., madzeniu, nie objął czynności w pełnym składzie Zdzisław Kamiński c. k. radca górniczy, p. Antoni wskutek nieprzyjęcia wyboru przez dwóch członków. Schmidt star. inż. górn., p.Maryan Szydłowski, inż. góra. Dla uzupełnienia tej luki kooptował wydział Prof.

Dr. Grzybowskiego, a w ostatnim czasie radcę gór- Benduski st. inż. górniczy, p. Ferdynand Jastrzęb-niczego Zdzisława Kamińskiego.

Staranie nasze o uruchomienie życia w Towarzystwie zapowiadały pomyślny wynik. Odbyły się

w krótkim przeciągu czasu dwa odczyty a mianowi- doniosłe znaczenie organu zawodowego : Czasopisma — cie nadkom. Czerlunczakiewicza : 0 wpływie odbudowy Górniczo — Hutniczego nieszczędząc przytem redakcyi

kopalnianej na ukształtowanie się terenów na powierzchni życzliwych słów gorącego uznania i zachęty do dal-ziemi, oraz inżyniera Szydłowskiego : 0 najnowszych szej wytrwałej pracy.

W nadziei, że walne Zgromadzenie uzna spe-

Tak sprawozdanie Wydziału, jak zestawienie kasowe przyjęło zgromadzenie do wiadomości udzielając ustępującemy Wydziałowi z uznaniem zupeł-

Przystąpiono do wyboru nowego Wydziału we-

Wybrani zostali :

Prezesem ponownie p. Antoni Schimitzek, radca

Do Wydziału weszli :

Michał Bobek inż. górn. jako sekretarz, Józef Bocheński c. k. radca Dworu, Tadeusz Filippi, Dyr. Banku przemysł, jako skarbnik, Aleksander Folusiewicz

Do Komisyi rewizyjnej zostali wybrani : Telesfor

ski c. k. st. radca górniczy i p. Maksymilian Miszke c. k. radca górniczy.

W czasie zgromadzenia poruszano kilkakrotnie

Przegląd czasopism.

Wiadomości Gospodarcze. Izba handlowa i prze- wełnianej i półwełnianej b) Otwarcie Urzędu żywno-mysłowa w Krakowie wydaje czasopismo drukowane ściowego we Wiedniu c) Unormowanie obrotu cho-jako rękopis, które pojawia się w miarę potrzeby inkami oraz świeczkami na choinki. Wśród spraw a rozsyłane bywa bezpłatnie wszystkim instytucyom, handlowych omówiono : drożyznę śledzi, fałszowanie korporacyom, kupcom, rękodzielnikom i przemysło- essencyi octowej, dostawę siana i słomy dla armii wcom w okręgu Izby handlowej tylko za ustnem, oraz wywóz z państw neutralnych, lub pisemnem zgłoszeniem się w biurze Izby handlowej i przemysłowej w Krakowie ul. Długa 1. p. Tel. mamy najświeższe wiadomości dotyczące zakazu No. 2318. W ostatniem Nr. 46. tego pożytecznego obrotu drzewem opałowem między obwodami, mono-czasopisma informacyjnego znajdujemy pod nagło- poi soli w Warszawie, opłaty celne przy wywozie do wkiem: „Unormowanie obrotu,“ zestawienie Królestwa Polskiego, pakiety pocztowe do Polski za-najnowszych rozporządzeń dotyczących a) Sprzedaży wierające towary podlegające zakazowi wywozu. Bar-tkanin bawełnianych, tudzież bielizny męskiej ba- dzo obszerny dział w Czasopiśmie poświęcony jest :

Ze stosunków panujących w Królestwie Polskiem

Biuru ewidencyi i pośrednictwa pracy przy Wydziale Krajowem, gdzie wyszczególnię są AJ Miejsca wolne i B) Miejsca poszukiwane.

„Kupiec“ największe i najstarsze polskie pismo kupiecko-przemysłowe. W Nr. 21 znajdujemy artykuły o nowej oryentacyi ekonomicznej Królestwa; dalej : Złoto srebro i pieniądze papierowe, napisał Dr rer. poi. Ed. Piechocki ; Przemysł Królestwa Polskiego, nap. Dr Antoni Robiński ; Zniszczenie Galicyi i jej odbudowa, skreślił Franciszek Salezy Kry siak; Drogi wodne w Królestwie Polskiem i w. i. cennych, zajmujących, aktualnych.

Ze wszech miar zasługuje na uwagę wydany zeszyt pamiątkowy p. t. „ J e d n o d n i ó w k a Sejmikowa. Kupiec poświęcił cały ten zeszyt sprawom gospodarczym i oświatowym społeczeństwa polskiego, którego 30°/₀ przeznaczono na bezdomnych. Zeszyt zdobią podobizny St. Staszyca, K. Marcinkowskiego, M. Jackowskiego i ks. Wawrzyniaka. Z artykułów zasługują na szczególniejszą uwagę następujące: Rzemiosło polskie a wojna obecna; Nie narzekać i oglądać się — tylko działać i wywalczać : B. Kasprowicz; Rolnictwo i przemysł po wojnie: Roman Koniowski ; Ekonomiczna przyszłość Królestwa Polskiego : Xawery Drucki Lubecki ; Ekonomiczne straty i zyski Królestwa w razie odcięcia od Rosyi i w. i. Prócz tego dział ogłoszeń firm rodzinnych w tym zeszycie jest tak obfity, że służyć może przez czas długi jako podręcznik dla nabywców.

Redakcya i Administracya „Kupca“ w Poznaniu przy ul. Butelskiej nr. 10.

Kuryer przemysłowy (Industrie — Kurier) wydawany w Berlinie zamieszcza w jednym z ostatnich swych numerów powołując się na nasze czasopismo notatkę o mającem powstać pod patronatem Banku przemysłowego w Galicyi towarzystwie w celu eksploatacyi gazów ropnych.

Pismo to zajmuje się nader gorliwie sprawami przemysłu górniczego zwracając przytem nader baczną uwagę na Królestwo Polskie. W ostatnich numerach tego doskonale redagowanego tygodnika znajdujemy artykuły następujące : Rudy siarczane w Królestwie Polskiem. Przemysł żelazny w Polsce. Przemysł miedziany, ołowiany i cynkowy w Polsce. Zaopatrywanie w sól Królestwa Polskiego. Rudy miedzi w Polsce. Sprawa ubrań dla polskich rękodzielników. Drogi wodne w Galicyi. Wytwórność ołowiu. Wywóz górnośląskiego żelaza do Królestwa Polskiego. Przemysł polski, jego stanowisko w ekonomii społecznej Polski i przyszłe, drogi jego rozwoju. Wydobyty węgiel kamienny w polskim okręgu węglowym. Odkrycie morawsko-śląsko-galicyjskich pól węglowych. Okręg węglowy w Rybniku. Oszacowanie pyłu węglowego. Stosunki wywozu do Polski. Zachodnio-galicyjskie kopalnie węgla. Przemysł górniczy w Polsce. Przeróbka metali w Królestwie Polskiem.

Sprawy bieżące.

Przymusowa reorganizacya austryackiego przemysłu znaleziono szereg pokładów solnych. Dla przepro-ropnego Według wiadomości „Tägliche Berichte über wadzenia tych dokładnych poszukiwań geologicznych die Petroleumindustrie“, mają być rzekomo przygo- wyjechała do Galicyi i Bukowiny komisya departa-towania do wprowadzenia organizacyi przymusowej mentu górniczego z Petersburga.“ austryackiego przemysłu ropnego już ukończone.    Tego rodzaju notatka, którą bez komentarzy

Pewne opóźnienie spowodowane zostało żarnie- powtórzyły prawie wszystkie pisma polskie, a także rzonem wyodrębnieniem Galicyi, co pociąga za-sobą i obce, może stać się powodem najbłędniejszych wnio-odmienny stosunek prawny rafineryi i kopalń ropy skowań, że dopiero zapobiegliwym Rosyanom udało do wiedeńskiej centrali. Nie bez wpływu są także się zbadać dokładnie bogactwo płodów kopalnianych zmiany w rządzie po zamordowaniu hr. Stürgkha, wschodniej Galicyi.

wskutek czego objęli dawne działy inni ludzie, którzy    W imię prawdy stwierdzamy niniejszem naj-

na

sprawę organizacyi zapatrują się z innego stano- niewątpliwiej, że owe „odnalezione“ kopalnie węgla wiska. Mimo to stworzenia tej nowej organizacyi brunatnego, to stary Dżurów (spadkobierców ś. p. spodziewają się do kilku tygodni, przyczem jako jej Leopolda Lityńskiego) i Myszyn (Teodorowiczów). kierownik oficyalny wysuwa się na pierwsze miejsce „Szereg pokładów solnych“ — to żupy od wieków b. minister Długosz. Spodziewać się należy, że wraz czynne w Kosowie, Łanczynie i Delatynie, w oto-z stworzeniem tej organizacyi uregulowaną zostanie czeniu zaniechanych (po rewindykacyi Galicyi) kar-także kwestya ceny ropy. — Zauważyć należy, że baryi (warzelni soli) w Utorpach, Rosulnej, Młodia-rząd cenę odbioru 14 K, zatrzyma na czas dłuższy, tynie, Kniaźdworze i w. i. A co do owych żył na-Sprostowanie błędnych wiadomości. Redakcya na- ftowych, to te zostały już dawno zbadane przez szereg sza wysłała w miesiącu listopadzie następujący okól- naszych najwybitniejszych geologów, jak prof. Dr. nik do najpoczytniejszych pism polskich :    Wł. Szajnocha, prof. Dr. J. Grzybowski, Bośniacki,

Komisya górnicza z Petersburga o wschodniej Ga- Dr. Stan. Olszewski i w. i. i obejdą się wybornie licyi- „Ruskoje Słowo“ donosi z Kijowa, że w Galicyi bez dokładnych poszukiwań geologicznych ze strony i na Bukowinie odkryli Rosyanie wielkie pokłady komisyi departamentu górniczego w Petersburgu, węgla kamiennego. W kilku miejscowościach odkryto    Przemysł naftowy w Galicyi wschodniej datuje się

żyły naftowe. W odległości 15 wiorst od stacyi Wi- już od czasów Szczepanowskiego, a w ostatnich latach dynów na linii kolejowej Kołomyja-Czerniowce, od- doczekał się nader pomyślnego rozwoju. Obok znanych kryto kopalnie węgla brunatnego, przedstawiającego już kopalni nafty w Bitkowie, Pniowie, Pasiecznej, wysoką wartość dla fabryk i ruchu kolejowego. Słobodzie rungurskiej, Kosmaczu, rozpoczął się w osta-Miejscowości te znajdują się w dogodnem położeniu tnim czasie żywy ruch naftowo-terenowy w Dobro-i umożliwiają rozpoczęcie odbudowy na szeroką skalę, towie, Osławach, Potoku czarnym, a także w okolicach W pobliżu Stanisławowa odkryto kilka żył naftowych ; Żabiego i Kosowa. Ze względu na wysokoprocentową w miejscowościach podgórskich w Kołomyjszczyźnie swą zawartość (przeszło 50°/₀) benzyny, jest ropa

3) rozwinąć agitacyę w celu pozyskania nowych

z okręgu naftowego Stanisławowskiego mocno poszukiwaną. Według ostatnich dat statystycznych było członków, w okręgu górniczym Stanisławowskim 162 otworów

W wykonaniu powyższej uchwały, zwracamy

W sprawach Towarzystwa prosimy zwracać się

Dyr. Józef Przybyłowicz, Lwów, ul. Akade

Za Sekretarza : Józef Przybyłowicz.

Z poważaniem

Wiceprezes:

inż. Wacław Wolski

Pragskie Towarzystwo przemysłu żelaznego. (Pra-Wykłady popularne dla robotników salinarnych, ger Eisen-Industrie-Gesellschaft). Sprawozdanie postaraniem c. k. radcy górniczego p. Feliksa Piestraka wyższego Towarzystwa, jednego z najpotężniejszych odbyło się w Wieliczce w listopadzie szereg nastę- przedsiębiorstw górniczych Austryi podaje za rok pująćych odczytów : Literacka i obywatelska działał- gospodarczy 1915/16 następujące cyfry wytwórczości:

552.087 q węgla kamiennego

Do tymczasowego prowadzenia biura uproszono wiertniczych, z czego 90 z popędem parowym, 17 z ropą p. Dyrektora Józefa Przybyłowicza, wypływową samoczynnie, a reszta nieczynnych czasowo. Ogółem wydobyto w tym okręgu w ciągu roku się do wszystkich członków z prośbą o przyjęcie jej oboło 18 milionów centnarów metrycznych ropy, war- do wiadomości, tości około 50 milionów koron. Prócz tego wydobywano w okręgu Stanisławowskim w Dźwiniaczu pod adresem : i Staruni (sławnej przed kilku laty z wykopalisk przedpotopowego mamuta i nosorożca) około 22 ty- micka 5/1. siące centnarów metrycznych wosku ziemnego, wartości około 3 milionów koron. Wytwórczość salin w tym okręgu wynosiła także około 150.000 centnarów metrycznych rocznie, wartości około 3 milio nów koron.

14,835.685 8,069.324 2,961.762 „ rudy żelaznej 4,859.711    2,254.072    „    wapienie (Kalkstein)

3,749.178    1,834.561    „    żelaza surowego

1,076.556 2,324.734

428.556 „ półfabrykatów żelaza 757.995 „ żelaza walcowanego (W alzware)

21.470 „ odlewów (Gussware) 199.993 ,, mączki fosfatowej (Tho-mosfosphatmehl)

136.304

783.126

ność H. Sienkiewicza ; Prof. J. Bystrzycki : Działanie alkoholu i tytoniu na organizm ludzki ; Dr. W. Wróblewski : Przewóz urobku z kopalni ; c. k. komisarz górniczy J. Jurkiewicz: Kartografia plastyczna część I. M. Morecki. Wszystkie z obrazami świetlnemi.

Czysty zysk wykazany jest w kwocie koron największym, jeżeli nie jedynym przemysłem, ma- 15,354.228 56 hal. i jest o K 5,956.295*10 wyższy jącym olbrzymie znaczenie nie tylko dla naszego jak w r. 1914/15. Dywidenda wynos: 38° ₀. kraju. Z tego powodu nie powinno być nam obo-    Rekwizycya i rozdział węgla krajowego. W dniu

jętnem, jak się ułożą w przyszłości prawne podstawy 26 października b. r. odbyła się w Wiedniu pod tego przemysłu, a przy ich ukształtowaniu powin- przewodnictwem szefa sekcyi Ho manna w Mini-riiśmy mieć głos i daleko idący wpływ.

Stosunki ostatnich lat tak się ułożyły, że le- w sprawie rekwizycyi węgla zachodnio-galicyjskiego, gaina reprezentacya naszego przemysłu — Krajowe którego rozdział dotąd przeprowadzała jak wiadomo Towarzystwo naftowe w Galicyi, uległa dezorganizacyi. Wojenna Centrala handlowa.

Śmierć prezesa ś. p. Augusta Korczak Gorayskiego    Na konferencyi tej reprezentował Ministerstwo

i pierwszego wiceprezesa ś. p. M. H. Mac Gàrveya, kolei szef sekcyi Burger, Ministerstwo dla Galicyi

radca dworu Twardowski, urząd dysponowania wa-

Krajowe Towarzystwo naftowe w Galicyi. Manifest z dnia 5. listopada br. zapowiadający nowe ukształtowanie stosunków w Galicyi, winien pobudzić wszystkie czynniki ekonomiczne i społeczne do nadzwyczajnej czujności celem warowania żywotnych interesów kraju. Kopalnictwo naftowe bez wątpienia jest

sterstwie robót publicznych konferencya ministeryalna

wyjazd ze Lwowa sekretarza Towarzystwa, spowodowały zupełne zawieszenie czynności Towarzystwa gonami (Wagendirigierungsamt) dyrektor radca dworu przez przeszło dwuletni okres.    Karlicki, Namiestnictwo radca Nam. Barański, miasto

Wobec doniosłych wypadków ostatnich tygodni, Kraków    Prezydent dr Leo. Z ramienia

grono członków Wydziału z drugim wiceprezesem Wojennej Central! handlowe., byli obecni dyrektoro-p. inż. Wacławem Wolskim podjęło myśl reaktywo- me, dr Bednarski i Zakrzewski, oraz członek Komisyi wania działalności Towarzystwa i w ten sposób wykonawczej Rady nadzorczej dyrektor Filippi Po-przywrócenia legalnej reprezentacji przemysłu na- ™dto byli na konferencyi reprezentanci kopalń kra-ffnwpcro    jowych a mianowicie : Radca M. Katzer za Jaworzno,

Pierwszą czynnością wyżej wymienionych było zwołanie posiedzenia Wydziału, które odbyło się dnia 11. grudnia b. r. we Lwowie.

W toku dyskusyi poruszano najżywotniejsze sprawy naszego przemysłu i dano wyraz przekonaniu, że Krajowe Towarzystwo naftowe nigdy nie było potrzebniejsze jak obecnie. Rezultatem dyskusyi były następujące, jednogłośnie uchwalone wnioski hrabiego Franciszka Zamoyskiego :

^ '    Radca górn. Schimitzek za Zakłady górnicze w Sier

szy, dyr. Oelwein za kopalnię „Bory“, a inżynier Paździora za kopalnię Libiąż.

Referat w sprawie rekwizycyi węgla wygłosił radca dworu Klein.

Wszyscy uczestnicy konferencyi podnosili zgodnie, iż interes publiczny wymaga zcentralizowania sprzedaży zarekwirowanego węgla krajowego w jednej instytu-c y i. Ministerstwo dla Galicyi i Namiestnictwo oświad-

1)    zwołać w najbliższym czasie Walne Zgroma- czył0 sję za dalsza rekwizycyą węgla i pozostawie-

dzenie Krajowego Towarzystwa naftowego we Lwo- niem rozdziału tegoż węgla przy Wojennej Centrali wie (termin zostanie ogłoszony we wszystkich dzień- handlowej, tegoż samego zdania byli zastępcy kopalń, nikach krajowych);    którzy wyrażali się z uznaniem o dotychczasowej

2)    wystosować listy do członków Towarzystwa działalności Wojennej Centrali handlowej.

z zawiadomieniem o podjęciu czynności przez Wydział i postanowieniu zwołania Ogólnego Zgromadzenia; wobec tego do wniosku Namiestnictwa orzekając re-

Ministerstwo robót publicznych przychyliło się

Wspomnienie pośmiertne.

Wilhelm Klein. Dnia 8 grudnia b. r. zmarł górnictwa w państwie. Jako przełożony cieszył się we Wiedniu po krótkiej a ciężkiej chorobie Wilhelm ogólną sympatyą i szacuukiein w najszerszych kołaeh Klein, c. k. radca ministeryalny w biurze robót pu- górniczych. W sprawach dotyczączych naszego kraju blicznych. Ur. się w Wieliczce 1861 r. Zmarły był odnosił się z wielką życzliwością a wibitny w tym szefem departamentu dla spraw prawodawczych, eko- kierunku zasługi zjednały mu powszechne uznanie

nomiczno-społecznych i rozdziału węgla.

Był wysoko ceniony z powodu swych niezwykłych zdolności i zasług fachowych na polu rozwoju

kwizycyę węgla krajowego oraz rozdział tegoż węgla przez Wojenną Centralę handlową do 1. lipca 1917 r.

Życzycby należało by Wojenna Centrala handlowa wspólnie z Zarządami kopalń poczyniła odpowiednie starania, by z obecnej przymusowej centralnej organizacyi sprzedaży węgla utworzyć stałą na gospodarczych podstawach opartą organizacyę, któraby w czasach powojennych mogła skutecznie przeciwdziałać importowi węgla obcego do nas, a temsamem przyczynić się do zwiększania rodzimej produkcyi węgla.

Rymanowska Spółka naftowa. Dnia 2 grudnia 1916 ukonstytuowała się we Lwowie spółka naftowa pod firmą „Rymanowska Spółka naftowa,“ Spółka z ogr. por. z kapitałem pełno wpłaconym w wysokości 300.000 k.

Spółka nabyła teren około 50 morgów w gminie Posada wyżną od Jana Hr. Potockiego i oddała roboty wiertnicze p. Bolesławowi Kruszewskiemu, wiercenie ma być rozpoczęte do marca 1917 r.

Udziały objęli w całości kupcy lwowscy.

Zarząd Spółki sprawują WPP. Dr. Ludwik Rohr i Inż. Rudolf Polt.

Skład Rady nadzorczej WPP. Stanisław Mora-czewski, Julian Abrysowski, Jan Pieniążek, Dr. Leonard Kapuściński.

Rada naftowa. Ukonstytuowanie się Rady naftowej na pięciolecie 1916-1920 nie mogło dotąd nastąpić. Z siedmiu powołanych instytucyi zawodowych dwie nie wybrały jeszcze delegatów do Rady naftowej, a mianowicie : „krajowe Tow. naftowe,“ i „Związek producentów ropy“ we Lwowie, z powodu trudności wywołanych trwającemi stosunkami wojennymi.

W pismach codziennych pojawiło się następujące ogłoszenie:

Sól jadalną

niemiecką, białą, mieloną, dostarczamy wagonami w cenie około 3300 K. za 10 000 kg. w papierowych workach po 50 kg. franko Oświęcim za gotówkę z góry.

Kraj. Związek Spółek gospod.-hand).

Lwów, Zimorowicza L. 20.

w kraju.

Cześć Jego pamięci !

INHALTSANGABE.

Berging. Fr. Mackiewicz: Üher unsere Zukunft. Sonderstellung Galiziens als Anlass zur Konsolidierung poln. Berg & Hüttenleute u. Naphtaindustiele Eintritt der inländischen Kapitalien behufs Nationalisierung des Bergbaubetriebes in d. Hütten u. Petroleumindustrie.

Karl Miłkowski, Prof. d. Bergbaukunde a. d. Hochschule in Lemberg. Nebenwiderstände der Traction in der Grubenförderung. A. Luftwiderstand bei den Einrichtungen mit fixem Radius der Dratseilumwicklung. B. Luftwiderstand bei den Aufzügen mit variablem Radius der Dratseilumwicklung.

Ing. Zenon Jędrkiewicz: Einige Worte über das galiz. Eisenhüttenwesen. Die Raseneisensteine in Podłęże, Przeciszów, Zator, Rzeszów; Brauneisensteine in Płoki, Czyżówka, Czerna.

Bering. Stanislaus Majewski: Das polnisehe Salz im Anfänge der österreichischen Regierungszeit in Galizien. Übernahmsbedingungen der kleinen Südwerke von den damaligen Eigenthümern. (Privilegien des poln. Adels). Salzwesenoberämter ; Salinenadministration ; Normierung des Salzverschleisses in Salzfässenn, Hurmannen u. Tolpinnen.

Dr. Maryan Rosenberg: Wirtschaftliche Uebericht des Bergwesens. Kohlenbergbau in poln. Gebieten. Der oberschlesische Steinkohlenimport im Verhältnisse zur Erzeugung der inländischen Kohlengruben. Über die Komunikationsmitel (Wasserwege, Eisenbahnen) Frachtarifen und deren Einfluss auf den inländischen Kohlenverbrauch.

Eine Orientierungs-Skizze über die Verhältnisse auf der Saline in Wieliczkn. Das Salzvorkommen : Steinsalzabbau und Südsalzerzeugung. Exploatierungs u. Rentabilitätfragen Beabsichtigte Investitionen.

Emil Caspari: Bergwerks und Hüttenproduktion in Oberschlesien im Jahre 1915 I. Steinkohlengruben. 2) Zinkerz u. Bleierzgruben. 3) Kokserzeugung.

Dr. K. Tołwiński. Geolog. Forschungen in den Naphtaterains auf der Insel Sumatra. Geolog. Bau des süd-östl. Theiles von Sumatra. Die Malaien Arbeitsorganisation. Reise zu Kahn. Bau der Zelten. Ausführung der Lager. Beginn der Waldarbeit. Topografische Aufnahmen. Durchhauen der Waldwege.

T F. Kohlenproduktion in Österreich im Monate September 1915.

Naphtarevier von Borysław. Naphtarevier von Jasło. In Angelegenheit der Wünschelrutefrage. Montanistische Vereine. Zeitschriftenschau. Montanistische Chronik. Nekrolog.

Rozpisanie

5-tej pożyczki wojennej.

Rozpisanie 5. pożyczki wojennej stawia przed nas nowe zadanie: wytężyć i zespolić wszystkie nasze siły, ażeby wroga, którego dzielna nasza armia w pełnych sławy bojach ustawicznie zwycięża, prześcignąć i pokonać także na gospodarczo-finansowem polu.

Od chwili emisyi 4-tej pożyczki wojennej dzielne nasze i naszych wiernych sprzymierzeńców wojska stawiają bohaterski opór naporowi wroga na wszystkich frontach. Dawno zapowiadana, z niesłychanym nakładem ludzi i materyałów wojennych przeprowadzona generalna ofenzywa nieprzyjaciela w lecie i jesieni 1916 r. przyniosła w korzyści zaledwie mały skrawek kraju, natomiast zaś niewypowiedzianie wielkie straty. Wszystkie potężne uderzenia nieprzyjaciela odbiły się o bohaterski opór naszych zastępów, a gdy w końcu wróg nakłonił swego sprzymierzeńca Rumunię do zdradzieckiego napadu na nas, okazała się raz jeszcze niewyczerpana militarna potęga państw centralnych i w tych strasznych zapasach odczuł potęgę ciosu zdruzgotany nasz nowy wróg wiarołomny.

Trzymamy w ręku jako zakład wielkie obszary krajów nieprzyjacielskich i z niewzruszoną wiarą ufamy sile naszej zwycięskiej broni.

Także i stosunki gospodarczo-finansowe krajów monarchii rozwijają się zadowalająco. Jakkolwiek odcięcie mocarstw centralnych od handlu światowego w pewnej mierze dało nam się dotkliwie odczuć, to jednak z drugiej strony tożsamo odcięcie podziałało w zadziwiający sposób na obrót pieniężny krajów; okazało się bowiem, że wydatkowane przez państwo na cele wojenne kwoty,

powracają prawie zawsze w obieg do swoich krajów.

Niezwykle wielki wzrost wkładek oszczędnościowych w bankach, kasach oszczędności i innych instytucyach kredytowych stanowi niezbity i pocieszający dowód, że upływ gotowki. pokrywającej 4-tą pożyczkę, został już nietylko świeżymi środkami zastąpiony, ale nadto, że zapasy bieżące gotówki są znacznie wyższe w obecnej chwili, aniżeli były przed 4. pożyczką wojenną.

Spodziewać się stąd słusznie można, źe wynik 5. pożyczki wypadnie niezwykle korzystnie, zwłaszcza że subskrypcya i emisya tejże wypadają bezpośrednio po dobrych żniwach, a nadto że zyski w przemyśle i handlu naszym wykazują znaczne cyfry.

Piąta pożyczka wojenna, podobnie jak i poprzednie, przedstawia ze względu na rentowność nadzwyczajne korzyści. Subskrybent dowolnie wybierać może między 2-ma typami tejże, a mianowicie ;

a)    40-fetnią 5l/₂°/₀ amortyzacyjną pożyczką państwową po kursie 92 50 K,

b)    wolnymi od podatku 5¹/a°/₀ 5Ł/₂-letnimi t. j. już d. 1. czerwca 1922 r. spłacalnymi państwowymi bonami skarbowymi po kursie 96 50 K.

Aby umożliwić jak najszerszym kołom społeczeństwa wzięcie udziału w pożyczce, wydawane będą tym razem także papiery pożyczki państwowej, opiewające na kwotę 50 koron tylko.

Termin spłacalny bonów państwowych ustanowiony został na 1. czerwca 1922, a zatem o rok wcześniej, niż przy 4. pożyczce, odpowiednio zaś do tego cena subskrypcyj na te bony została w porównaniu z 4. pożyczką o 1%? t. j.

na 96'50 K podwyższoną.

Zresztą warunki 5. pożyczki wojennej pozostają te same, jak przy 4. pożyczce, podobnież i Udogodnienia lörribärdowauia są tésame.

Nabywając 5. pożyczkę państw, wypełnia się tern samem nietylko obowiązek obywatelski, ale uzyskuje się nadto papier wartościowy o bezwzględnem pupilarnem bezpieczeństwie i o Wysokiem oprocentowaniu.

Mając na uwadze powyżej przytoczone powody, napewne liczyć dzisiaj można, że wynik obecnej pożyczki wojennej b wiele przewyższy wszystkie poprzednie. Ale też ten wynik jest nam niezbędnie potrzebnym, aby raz doprowadzić do zwycięskiego rozstrzygnięcia w tej strasznej walce narodów, w której nietylko idzie o byt państwa i naszego kraju, ich polityczną i ekonomiczną przyszłość, lecz także o mienie i byt jednostek ludności.

Niech zatem każdy, bez wyjątku, wedle możności, bierze udział w sub-skrypcyi, abyśmy do zwycięstw, jakie .nasze dzielne wojska na frontach nieustannie wywalczają, mogli dołączyć owoc naszej pracy w kraju: zwycięstwo na polu gospodarczo-finansowem i byśmy tern unicestwili groźbę zgniecenia nas, powtarzaną niejednokrotnie przez wroga.

C. k: Starostwo górnicze w Krakowie

dla Galicyi i W. Ks. Krakowskiego.

t ; ..

'i

■)

YP-iTv'v

[i.ï

y^rid

•rer

_____

□O

£k

£k

il

S®

-,■»>

i'

ii

i.

Nil

rf

-a

■"

:■ ■

ff

BIURO ZWIĄZKU GÓRNIKÓW

I HUTNIKÓW POLSKICH W AUSTRYI

KRAKÓW, UL. PAŃSKA L. 7.

X’v V- ; '

- :jà.    ; r- : -

ł>

MA DO SPRZEDAŻY NASTĘPUJĄCE WYDAWNICTWA:

1. Nakładem Związku górników i hutników polskich:

Monografia - Krakowskiego zagłębia węglowego, część I., II.

i IV. z mapami . . . . . . . . . . , . . . ..... . Stosunki ekonomiczne zagłębia Krak., prof. J. Michalski . . . Droga wodna Dunaj-Odra Wisła-Dniestr, Dr. Józef Rosłoński . Uwagi gospodarcze, przemysł górniczy i fabryczny w zagłębiu

- Krakowskim, Dr. Artur Benis . . . . - . .......r .

Taryfy kolejowe, Bronisław Chodkiewicz 1

Handel węglem kamiennym, Tadeusz Filippi /    .....

Pieśni górnicze, Zdz. Kamiński i P. Mooss, opraw.......

brosz. ......

w otworach świdrowych,

Koron

40 — 2*50

2*—

3*60

ii

■■

V    »    »    »

Sprawdzanie pokładów węglowych

- F. Jastrzębski . . . . ...

Pamiętnik I. Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1906 (wyczerpany) . „ - IL Zjazdu górn. i hutn. poi. w r. 1910 .......

Memoryał w sprawie założenia Akademii górniczej w Krakowie Kalendarz górniczy „Szczęść Boże“ na r. 1910/11/12/13/14    . .

Woda w przyrodzie i górnictwie..............

Podsadzka płynna .....................

Przyszłość polskiego górnictwa, Prof. Uniw. Jag. Dr. Wł. Szajnocha

o,'-•-&

2. Posiada na składzie komisowym :

'. i' ■.    ■    >.    '■    ‘ • ■

Budowa geologiczna utworów węglowych w zagłębiu Dąbro-wskiem, St. Czarnocki . .

Wypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w zagłębiu Dąbrowskiem w r. 1904, 1905 i 1906, Wł. Choro-

szewski i J. Hofman.................

Wapień muszlowy w zagłębiu Dąbrowskiem, Karol Bogdanowicz Przemysł węglowy w Królestwie Polskiem, K. Srokowski i J. Hofman

Geologiczny opis Polski, Jerzy Bogumił Pusch........

Pokłady węglowe wzdłuż przyszłego kanału Dunaj-Odra-Wisła,

Dr. W. Petraschek.............Y .- . . .

Słownik techniczny niemiecko-polski, prof. K. Stadmüller . . . W królestwie nocy, zbiór nowel z życia górników, Kazet . . .

Pamiątka I. Zjazdu górników z 66 ilustracyami .......

Matka, poemat z doby współczesnej, Kazet..........

Galicyjski przemysł naftowy, (z wykresami) wydanie na kredowym papierze Dr. Leon Rymar...............

\*

ft

3*—

1C*

6*—

—•80

—•30

—•30

3*75

1*90

250

1*25

3*75

—•50

30-—

2-—

5*—

1*—

3*50

f*

;i

TP

!»

5-

Nakładem Związku Górników i Hutników Polskich w Austryi. — Redaktor odpowiedzialny: Zdzisław Kamiński.

Drukarnia Związkowa w Krakowie, ul. Mikołajska 13.

BANK PRZEMYSŁOWY

dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

FILIA W KRAKOWIE

Zakład Cintraluy we Lwowii. Filii w Drohobyczu. Ekspozytury: « Borysławiu i Wiedniu. Reprezentacje: w Lublinie iOąbrowie Górniczej

KAPITAŁ AKCYJNY K 10,000.000. bbbbbbbb TELEFON: 0092, 2375, 2377.

Uskutecznia wszelkie transakcye bankowe, a w szczególności przyjmuje

WKŁADKI na książeczki wkładkowe i rachunek bieżący

za korzystnem oprocentowaniem dziennem.

Podatek rentowy od wkładek oszczędności ponosi Bank z własnych funduszów.

Kupno i sprzedaż walut, dewiz i papierów wartościowych, inkaso weksli, przekazów i czeków. Uskutecznia przekazy i akredytywy i wydaje listy kredytowe na miejscu krajowe i zagraniczne itd. Udziela wszelkich wyjaśnień i wskazówek odnośnie do korzystnej lokacyi kapitałów i do przeprow. wszelkich traneakcyi finansowych. Wynajmuje SCHOWKI (Safe deposits) w skarbcu stalowym,

Kasy otwarte codziennie w godzinach: 9—12V* i od 3—4 po południu z wyjątkiem niedziel i świąt.

<8è=

xaxscg

4^dUMJiL..iJwŁlkJŁ.CC&T,ka Jlto

Ceny umiarkowane.

Na żądanie dostarcza gotowy materyał impregowany.

mag

ESCE3QC3SC

maasL

ZHSCBEBfl

Sławkowska L. 2.

sasamm

ÜgÜOS

O)

■~w

a*

06‘

Półwsie Zwierzyniec

Kościuszki L. 40.

Sri

ii

O*

SKŁAD FABRYCZNY

KRAKOWSKIEJ FABRYKI SZCZOTEK i PENDZLI

Krakowska FABRYKA SZCZOTEK i PENDZLI

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

Właściciel :

Spółka z ogran. odpowiedzialnością.

9.

Właściciel :

k gin. FRANCISZEK DROBNIAK

k goni. FRANCISZEK DROBNIAK

TELEFON Nr. 0488.

*»•

9.

TELEFON Nr. 2428.

Artykuły techniczne toaletowe i galanteryjne.

FARBY, MATERYAŁY.

«•«<

IW

mmmm

Jedyna polska fabryka w kraju, wykonuje i dostarcza po cenach fabrycznych wszelkie gatunki szczotek i pendzli, w szczególności szczotki z drutu do celów górniczych i fabrycznych.

w

ri*

DOSTAWA NATYCHMIASTOWA.

W.

•äs’

J r .;■■■■ >^v.,■'v ■fcvrffc/TùVv/-- .»vL

OGŁOSZENIE

b Wojenna Centrala g

handlowa

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością -. ■    äj

- »

■ ••

ar .

-•sX-V/'.'vSv«*'-

■ rrJ?    .lù-SS'*'. .S'rtbitrë¹**'-«* *• itL.TrśłłfWai

-•■ i »r ■: ■• %->•■: i>.Var; '? ».> V*.<»*!    1-.*• -■*•. -j-w:;->‘f ■&.■■^

»I    . ' *'v; i^jfÄ.üv; x *•*#<!•<• .•' K - H **■    -ał:>H?!-‘i?*/. I# ih&fti'täA&f?.#' TVr,. W"»

-• ’.y. «►. ' i-’'.’..».•>»''

!.SS *4?

g5XSÖX5X3X5X3^^

Jaworznickiego Gwarectwa węglowego w Jaworznie, Galicyjskich Akcyjnych Zakładów Górniczych w Sierszy, Towarzystwa przemysłowego i górniczego w Borach, Kopalni w gla Compagnie Galicienne de Mines w Libiążu i przyjmuje zamówienia na tenże węgiel kraj.

çsgsgmssgmssssgssssxsssssssssxexæt