złr.

co ct

Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie półrocznie Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

IGrNIA

Redakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą. honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają, panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Radwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czemiowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

L. 516. Ogłoszenie. Uwiadamiamy P. T. członków, iż z powodu niedostatecznej liczby przedpłacicieli kalendarz techniczny na rok 1888 nie będzie wydany, a złożona przedpłata zostanie zapisaną nà rachunek wkładek.

Lwów, 15. grudnia 1882.

szcze-

Sprawy Towarzystwa.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 6. maja 1882.

Przewodniczący p. Kovats. Obecnych 74 członków.

Z powodu, iż prezes i jego zastępca są przeszkodzeni być obecni na zgromadzeniu, uprasza zgromadzenie na przewodniczącego p. Kovatsa, który udziela głosu p. Janowskiemu dla odczytania dalszego ciągu rozprawy „o budowie teatrów“.— W wewnętrznem urządzeniu teatru, oświetlenie zajmuje pierwszorzędne miejsce, a na rozwiązanie tegoż zadania winien architekt jak najbaczniejszą zwrócić uwagę. Pamiętać należy o tern, iż w przedstawieniu scenicznem wszystko jest sztuką i złudzeniem, a światło jest potężnym w tym razie czynnikiem do podniesienia efektów optycznych i spotęgowania wrażenia. Jak w ogóle teatr rozdziela się na dwa wielkie działy, salę widzów i scenę, tak i urządzenie oświetlenia odpowiednio rozdzielać się musi. Oświetlenie sali widzów dokonywa się za pomocą wielkiego świecznika u sufitu sali zawieszonego i świeczników mniejszych umieszczonych w rozmaity sposób. Świecznik u sufitu wiszący daje światło skoncentrowane, żywe, wyraźne, tworzy cienie, półcienie i podnosi działanie barw. Głównym zarzutem, jakiemu świecznik podlega, jest, że zasłania widok na scenę z miejsc piątr wyższych sali. Zarzut ten dotyczy właściwie nie samego systemu oświetlenia lecz raczej wadliwej budowy samej sali. Świeczniki dodatkowe mają tę wielką niedogodność, że nietylko blaskiem swego światła rażą bezpośrednio wzrok najbliżej siedzących widzów, ale nadto zniewalają tychże patrzeć ciągle przez warstwę silnie ogrzanego, a tern samem ciągle w ruchu będącego powietrza, przez co są narażeni na osłabianie wzroku. W teatrze Châtelet w Paryżu wybudowanym w r. 1861. i w teatrze w Rydze, wybudowanym w r. 1869 zastosowano system oświetlenia sali przez szklanny sufit. Oświetlenie to jest mdłe, nieokreślone, tworzy głębokie cienie bez półcieni i reflektów. Architektura staje się niewyraźną, twarze widzów bez wyrazu wydają się o wiele starszemi. Sposób ten uznano za niepraktyczny. Garnier użył w operze paryskiej zwykłego świecznika, a siłę spotęgował przez umieszczenie po nad gzymsem głównym całego szeregu świateł w mlecznych kulach. Oświetlenie sceny ma podwójne zadanie, t. j. oświetlenie dekoracyi i oświetlenie aktorów. Głównym warunkiem oświetlenia dekoracyi jest takie jego pomieszczenie, ażeby źródło światła było dla widzów zupełnie zakry-tem. Oświetlenie to dokonywa się przez przyrządy stałe czyli rodzaj żerdzi długich opatrzonych reflektorem, a umieszczonych pomiędzy kurtynami do ich oświetlenia i następnie za pomocą rodzaju drabin ustawionych między kulisami. Do oświetlenia aktorów i przodu scen}7 służy tak zwana rampa Riwolta. Takowa składa się z rzędu płomieni umieszczonych na ruchomej żerdzi wszparze znajdującej się w podłodze samego proscenium po obu stronach budki suflera. Ten sposób

oświetlenia jest powszechnie używany i żadną, miarą innym zastąpić się nie da. Do dobrego oświetlenia teatru przyczynia się bardzo wiele racyonalne założenie całego rurociągu gazowego i przyrządów przeznaczonych do manipulowania światłem. P. prelegent opisuje gółowo urządzenie oświetlenia gazowego w nowej operze paryskiej i wiedeńskiej. Nadto opisuje p. prelegent przebieg prób z oświetleniem elektrycznem opery paryskiej podczas wystawy paryskiej w dniach 15. i 18. października z. r. Co do wentylacyi teatrów zaznaczyć wypada, iż istniejące systemy podzielić można na dwie grupy. Pierwsza zawiera systemy oparte na naturalnym ruchu powietrza spowodowanym przez sztuczne wywołanie różnicy w temperaturze. Drugu grupa zawiera systemy potęgujące ów naturalny ruch powietrza. W obu tych grupach walczą dwie przeciwne zasady ze sobą. Jedna wymaga wprowadzenia czystego powietrza w najniższe miejsce sali i wyprowadzenia zepsutego powietrza przez otwory przy suficie. Druga zaś zasada wymaga kierunku przeciwnego, t. j. wprowadzenia świeżego powietrza górą, a odprowadzenia zepsutego powietrza dołem. Do ogrzewania teatrów używają przyrządów ogrzewalnych, które dzielą się na powietrzne, wodne i parowe. Przyrządów tych używa się w teatrach albo wyłącznie jednych albo kombinowanych. W każdym wypadku system centralnego ogrzewania całego budynku jest najlepszym. Kaloryfery o ciepłem powietrzu do centralnego ogrzewania wcale się nie nadają, a natomiast zalecają się kaloryfery wodne lub parowe. P. prelegent opisuje urządzenie wentylacyi i ogrzewania w operze paryskiej i wiedeńskiej, przyczem podaje koszta takowych. Nadto opisuje p. prelegent urządzenie oświetlenia elektrycznego w jednym z teatrów londyńskich. — Zgromadzenie przyjęło wywody prelegenta z wielkiem uznaniem. — P. przewodniczący udziela głosu p. Machulskiemu, który uzupełnia uwagami teoretycznemi opis urządzenia oświetlenia elektrycznego, podany przez p. prelegenta. Światło żaru najmniej przedstawia niebezpieczeństwa, gdyż pali się w kloszu szczelnie zamkniętym, a kiedy klosz się rozbije, światło gaśnie. Użyto sześć machin magneto-indukcyjnych Siemens’a z odpowiedniemi machinami podniecającemi i cztery motorów. Płomieni wszystkich jest 1166. Mówca opisuje połączenie lamp z maszynami magneto-indukcyjnemi, przy czem dzieli się prąd. Begulacya lampy odbywa się przez włączenie sztucznego oporu podobnie jak przy reostacie. Światło staje się, gdy jest słabe trochę czerwone, co przedstawia jednę z głównych wadliwości tego systemu. Nie zachodzi jednak tutaj obawa względem pożaru i można dowolnie pewną liczbę lamp zapalić. Koszta jednego światła wynoszą 1 */a cent. na godzinę. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 13. maja

1882.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 65 członków i 10 gości.

Pan przewodniczący udziela głosu p. Walterowi, który mówi „O badaniach geologicznych w zachodniej Galicyi z uwzględnieniem znachodzenia się nafty“. P. prelegent nawiązując do wykładu, jaki miał w Towarzystwie politechnicznem przed dwoma laty, nadmienia, iż w obecnym wykładzie przedstawia dalszy tok badań geologicznych) które w ostatnich latach podjął. Wydział krajowy poruczył p. prele-

cenie winno mieć rezultata. Na południe wschodniej części Galicyi znajdują się wszędzie naftonośne warstwy eocenu zawierające jednak bardzo mało nafty. Między menelitami i iłami znaleść można piaskowce naftonośne. Znachodząca się nafta jest wysoko stopniowa, najniższy stopień 36 B., a w szybie Lipowskiego dochodzi 50° B. i łych, względnie z wosku. Zauważyć tylko muszę, iż teorya tworzenia zawiera wiele parafiny. W górno eocenicznych warstwach nie prze- się nafty z ciał organicznych jest dzisiaj powszechnie przyjętą. — wyższa nigdy 36°, arna tylko 24° i jest brunatno zielonkowata. Nafta Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie, górno eoceniczna daje światło słabsze, które do oświetlenia jest gorsze, dostarcza jednak smarowidła dobrego. Nafta znajduje się następnie w środkowej i wschodniej Galicyi, mniej więcej od południka Jasła aż po Bukowinę. Wypiętrzenie warstw kredowych w środkowej części Karpat nie dochodzi do takiego znaczenia jak w okolicy Grybowa.

W miejscowościach Ropa, Siary, Florynka uławicenie warstw jest dość

dokładne i łatwo oznaczyć warstwy ropianieckie. Z powodu braku j Kovats, Stahl i Stwiertnia. skamielin łatwo się pomylić w twierdzeniach. Podział pokładów przyjęty przez p. prelegenta ma

gentowi wraz z dr. Dunikowskim zbadanie pasu pomiędzy Grybowem a Goricami. Zachodzi zasadnicza różnica co do tych badań a poprzednich, gdyż początkowo fałszywie oznaczano poziomy. Według systemu Paul’a przyjęto co do geologicznego układu zachodnich Karpat następujący podział: pokłady dzielą się na solne, oligocen, eocen, który przez p. prelgenta został podzielony na eocen górny, eocen dolny czyli hiroglify górne, następnie średnia grupa, nakoniec warstwy ropianieckie. Nasuwa się pytanie, na jakiej podstawie uskuteczniono taki podział? Badania tego rodzaju mogą być z trzech punktów widzenia przeprowadzone, a mianowicie ze stonowiska : 1) petrograficznego, 2) strategraficznego, 3) paleontograficznego. Zakład geologiczny wiedeński miał do opracowania Karpat tylko dwie drogi, t. j. petro-i strategrafićzną. Ponieważ Karpaty są bardzo ubogie w skamieliny a dopiero w ostatnich czasach znaleziono ich niewiele, przeto trudno było poziomować górotwory i tylko według jakości pokładów i ich podobieństwa oznaczono ich porządek. Badania strategraficzne opierające się na położeniu warstw, względnie ocenieniu, czy warstwa na wierzchu lub na spodzie się znajduje, t, j. czy jest młodszą lub starszą, mniej jeszcze dają pewności, bo miałyby wtedy tylko znaczenie gdyby pokłady były ułożone. Dla wyrównania błędów powstałych z tej trudności oznaczania warstw przyjęli geologowie tak zwaną grupę średnią. Na podstawie ścisłych badań udało się p. prelegentowi z dr. Dunikowskim ustalić system warstw, przynajmniej w zachodniej części krain na podstawie przyjętego przez niego podziału. Podział ten ma nietylko znaczenie dla zachodniej części, lecz dla całych Karpat. Podział jest następujący : miocen, oligocen, eocen (górny i dolny) i warstwy ropianieckie. Zauważyć trzeba, że warstwy ropianieckie, dotąd nazwane, nie mogą stanowić głębszego poziomu jak średnią kredę, a zatem średnią grupę wyklucza się zupełnie i to na podstawie znalezionych skamielin. Czerwone iły zalicza się do eocenu, gdzie są w nich skamieliny z działu numulites. Te oznaczają dolny eocen, a na tych czerwonych iłach przychodzą konglomeraty, a dalej górny eocen. P. prelegent przedstawia przekrój warstw prowadzących od Rozdziela do Męciny. Ponieważ znaleziono pokłady menelitowe pomiędzy czerwonymi iłami, postawił p. prelegent na pełnej radzie górniczej wniosek o subwencyonowanie szybu w tej okolicy się znajdującego. Przebywszy pokłaky menelitowe łatwo dójść można do wielkiej ilości nafty. Dawną strzałkę podzielono na dwie części. Pierwsza składa się z samych grubych płyt i tu jest horyzont naftowy, drugi zaś rodzaj strzałki jest to system warstw nie grubszych jak 20 cm., które się powtarzają z iłołupkami w wielkiej ilości. Sama strzałka jest podczas robót górniczych bardzo twarda, lecz na powietrzu rozsypuje się. Iły pomiędzy strzałkami są miękkie i łatwo się nadymają. Warstwy naftonośne tern się odznaczają, że towarzyszy im zawsze ił czerwony a chociaż na razie się nafta nie znajduje, to po przebiciu warstw czerwonego iłu naftę się zawsze otrzyma. Ztąd oznaczono pewne horyzonta charakteryzujące obecność nafty jak n. p. koło Stobnicy. Jeżeli skonstatowano, że znajduje się gdzieś górna część warstw ropianieckich, natenczas warstwy są dobre i wier

cych, czy roślinnych. Może być, że w jednych miejscach powstała ze zwierzęcych, w innych zaś z roślinnych. W menelitach znajdujemy bardzo wiele skamielin ryb (gatunków śledzi), które przez bywałe katastrofy zostały przysypane, a więc były warunki do tworzenia ropy, a mianowicie skutkiem procesu chemicznego. Rozbierając chemicznie tę naftę napotkamy amoniak. Jedni twierdzą, że nafta powstała z destylacyi 'syęgla kamiennego nagromadzonego w głębi Karpat w wielkiej ilości, którego warstwy wychodzą na zewnątrz w Prusach i na Szląsku już od Krakowa począwszy. W skutek wielkiego ciśnienia i ciepła śródziemnego podnosi się ropa w górę. Według zaś zapatrywań Olszewskiego nie są pokłady węgla kamiennego materyałem dla nafty, lecz pokłady jurasowe, kredowe i t. p., które mają nagromadzonych bardzo wiele części organicznych ze świata zwierzęcego a w skutek procesu chemicznego pod wielkiem ciśnieniem tworzą z tego naftę, co jest identyczne z powstawaniem nafty w Ameryce, gdzie takie same napotyka się pokłady. Zdaniem p. prelegenta, uławicenie Karpat przez długie okresy czasu nagromadziło bardzo wiele części roślinnych, miejscami i zwierzęcych, które przykryte masami piaskowca, stanowią dziś pokłady bitumiczne. Łatwo pojąć, że w skutek ciepła i rozkładu chemicznego części bitumiczne dały naftę, która między plastycznemi iłami, jakby w rezerwoarach się znajduje. Gdyby teorya Olszewskiego była prawdziwą, natenczas musiałaby się nafta znajdować w niższych pokładach, podczas gdy takową znaleźć można tylko w pewnych cechujących warstwach. Pokłady bitumiczne mogły być większe lub mniejsze, w jednem miejscu skutek ciśnienia mógł być mniejszy i tam nafta nie powstała, w głębinach zaś większych w skutek rozkładu chemicznego takowa miała warunki tworzenia. Jeżeli pokład bitumiczny jest nieco przykryty, można czasami na wierzchu znaleźć naftę. Najlepszy mamy tego przykład w Słobodzie rungurskiej, gdzie glina urodzajna przesiąknięta jest naftą jak również i piaskowiec. Pod warstwą urodzajną przychodzi piaskowiec naftowy, a jeżeli pod tym są pokłady bitumiczne i naturalnym sposobem wycisnęły naftę , natenczas piaskowiec taki staje się rezerwoarem. Nasuwa się pytanie, w jaki sposób mogła się nafta wydobyć przez szczeliny, skoro w niektórych miejscach całe pokłady naftowe przj’-kryte są grubemi warstwami iłów nieprzepuszczalnych. W Karpatach jest olbrzymie ciśnienie, które spowodowało nawet zgięcie pokładów, a więc i naftę wyciska w górne warstwy. Gdyby teorya Olszewskiego była prawdziwą, natenczas nie dałaby umiejętność żadnej podstawy i gwarancyi przy poszukiwaniach nafty. Badania muszą być prowadzone pod względem położenia i uławipenia warstw. Obserwacye muszą być bardzo dokładne, szczególnie w niektórych poziomach, gdzie pokłady są . więcej regularne. Badając okolice Gorlic i Grybowa przez cztery lata, napotkał p. prelegent również na wielkie trudności — i gdyby nie był odszukał skamielin, nie byłby osiągnął żadnych rezultatów. Często się zdarzało, że pewna warstwa oznaczona jako wierzchnia pokazała się gdzieindziej wewnątrz. P. prelegent objaśnił swój wykład na dwóch kartach geologicznych. Zgromadzenie przyjęło wykład z wielkiem uznaniem. — W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. przewodniczący i zapytuje o teoryą powstania nafty postawioną przez prof. dra Kreutza. — P. prelegent. Nie znam bliżej teoryi prof. Kreutza, lecz znane mi jest tylko, iż według jego zapatrywania miała nafta powstać z materyi ciał sta-

Sprawozdanie

z posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 16. października 1882.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecni pp. Becker, Bykowski

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 15. lipca b. r. przyjęto w szczególności wielkie znaczenie dla j bez zarzutu. Prezydyum oznajmia, iż winkulacya papierów Towarzy-Galicyi, gdyż na podstawie badań przeprowadzonych w Karpatach : stwa w myśl uchwały Zarządu nie da się przeprowadzić. (Powzięto przez p. prelegenta i dra Dunikowskiego okazuje się, że wtargnięcie do wiadomości). Wybór delegacyi, która ma wręczyć p. Marszałkowi morza do Galicyi odbywało się z różnych stron. Morze eoceńskie | memoryał w sprawie upaństwowienia kolei Północnej, pozostawiono wtargnęło ze strony Węgier, kredowe morze ześ z północno-zacho- prezydyum. Przyjęto 7 nowych członków. Wydział krajowy przesłał dniej części. Co do teoryi powstania nafty zaznaczyć wypada, iż są pismo, w którem oznajmia, iż studya przedwstępne dla regulacyi pod tym względem dwa poglądy. Zdaniem wielu, nafta powstała z or- Dniestru zostały przeprowadzone według skazówek komisyi hydro-ganicznych materyj, nie jest jednak rozstrzygniętem, czy ze zwierzę- ! technicznej Towarzystwa. Zarazem uprasza Wydział krajowy o wy-

cono

muzeum

o zwołanie do Pragi II. Zjazdu austr. inżynierów i architektów1 1883.

I. Zjeździe polskich techników

na

cznemu w

danie opinii na podstawie zebranych dat co do ostatecznego opracowania projektu regulacyi. — Zarząd uchwala powołać do tej sprawy dawną komisyę hydrotechniczną i wybrać do takowej członka Towarzystwa p. Moraczewskiego. — P. prezes oznajmia, iż p. Wex, c. k. radca dworu w "Wiedniu jest w posiadaniu dat i projektów odnoszących się do regulacyi Dniestru, które przed 100 laty opracowane zostały. Zarząd poleca prezydyum udać się z prośbą do p. Wexa, ażeby zechciał te materyały odstąpić na pewien czas komisyi. Nadto uchwala zarząd , ażeby p. Iszkowski, inżynier w Wiedniu został powiadomiony o rozpoczęciu prac przez komisyę.—P. Śmiałowski udaje się z prośbą do Towarzystwa o wydanie opinii co do pewnej kwestyi spornej przy budowie mostu w powiecie rudeckim. Zarząd uchwala wybrać dla tej sprawy komisyę, w skład której wybrano pp. Jäger-mana, Pożniaka i Skibińskiego. — Członek towarzystwa p. Majewski uprasza o wydanie opinii o swoim pomyśle polegającym na wyzyskaniu próżni Toricell’ego dla celów praktycznych. Zarząd uchwala wybrać dla tej sprawy komisyę, w skład której wybrano prezesa i pp. Bodaszewskiego, Prankego i Machalskiego. — P. Łaba oznajmia na piśmie, iż z powodu swego przeniesienia służbowego jest zmuszony złożyć godność skarbnika Towarzystwa i wystąpić ze Zarządu. — Zarząd powziął wniesioną rezygnacyę z ubolewaniem do wiadomości i wybrał p. Beckera na skarbnika. — Zarząd uchwala wyrazić w najbliższym numerze „Dźwigni¹* podziękowanie p. Chrząszczewskiemu, inżynierowi krajowemu w Słotwinie za ofiarowanie 20 fotografij budowy kolei Tarnowsko-Leluchowskiej dla zbiorów Towarzystwa. — P Zienkowicz, inżynier cywilny w Turynie, będący członkiem Towarzystwa, złożył na rachunek swoich wkładek, kwotę 100 lirów. Zarząd poleca prezydyum wyrazić szlachetnemu dawcy podziękowanie za poparcie celów Towarzystwa. — Uchwalono, iż pierwsze zgromadzenie tygodniowe ma się odbyć dnia 11. listopada b. r., tudzież pole-prezydyum postarać się o salę rysunkową w miejskiem przemysłowem.— Na wniosek p. Stwiertni uchwalono przedstawić de-legacyi I. Zjazdu austr. inżynierów i architektów w Wiedniu wniosek

w r.

Kursor Towarzystwa wniósł prośbę o udzielenie bezprocentowej zaliczki na płacę w kwocie 50 złr. a. w. spłacalnej w 10 ratach miesięcznych. Zarząd uchwala uczynić zadość prośbie petenta z tym dodatkiem, iż niespłacone raty z poprzedniej zaliczki mają być potrącone. — Imieniem słownikowej komisyi zdaje sprawę p. Kovats o wykonaniu uchwał powziętych na

w sprawie słownictwa. Komisya proponuje ogłoszenie przedpłaty specyalne słowniki nakładem Towarzystwa wydać się mające. W myśl uchwały zapadłej na I. Zjeździe należy przesłać do oceny kółkom technicznym w Warszawie i Poznaniu, tudzież Towarzystwu techni-Krakowie materyały zebrane przez komisyę Towarzystwa. W końcu przedstawia komisya wniosek o uchwalenie 5 złr. a. w. na pokrycie wydatków na druk jednej z brakujących kartek należących do zebranego materyału. Zarząd uchwala w zupełności powyższe wnioski komisyi. —Z uwagi, że kadencya sejmowa ma być wkrótce zamkniętą, uchwala Zarząd udać się w drodze telegraficznej do Zarządu krakoAvskiego Towarzystwa względem jak najspieszniejszego wniesienia do Sejmu memoryału w sprawie restauracyi Zamku królewskiego na Wawelu. — Celem przygotowania wniosków w sprawie wydawnictwa wspólnego organu przez obydwa krajowe Towarzystwa techniczne, uchwala Zarząd wybrać komisyę złożoną z pp. Bykowskiego i Kovatsa. Dla tego przedmiotu obrad ma być w jak najkrótszym czasie zwołane posiedzenie Zarządu. — Prezydyum oznajmia, iż komisya dla sprawy wodociągów i kanalizacyi Lwowa studyuje zebrane przez urząd budowniczy materyały i wkrótce przedstawi odnośne sprawozdanie. — P. prezes oznajmia, iż wkrótce postara się o egzemplarz pragmatyki służbowej wydanej dla urzędników przy państwowych kolejach, gdyż bez takowej komisya Towarzystwa dlatego przedmiotu wybrana obradować nie może. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Do Towarzystwa przystąpili pp. :

Ludwik Drozdowski, inżynier asystent kolei Karola Ludwika we Lwowie. Artur Kliment, inżynier-elew kolei Karola Ludwika w Jarosławiu. Karol Plechawski, inżynier-elew kolei Czerniowieckiej we Lwowie. Antoni Prokesz, inspektor kolei Północnej Ferdynanda w Wiedniu.

Kainer Sopuch, inspicyent przy budowie kolei Jarosławsko-Sokalskiej w Jarosławiu

Wilhelm Szomek, inspicyent przy budowie kolei Jarosławsko-Sokalskiej w Bełzie.

Bolesław Wasylewski, inżynier-asystent przy budowie kolei Jarosławsko-Sokalskiej w Ostrowie.

Wycieczka do Załukwi, Halicza i na Kryłoś.

II. Opis historyczny.

Stoimy przed Haliczem.

Za staraniem mojem i ks. Leona Ławreckiego z Załukwi, idąc za wskazówką mej książeczki wydanej w r. 1880 pod tytułem: „Gdzie leżał staroruski książęcy gród Halicz“, odkryto dotychczas na polach wsi Załukwi położonych między Łomnicą, Łukwią i Dniestrem fundamenta: 1) cerkwi św. Spasa, która była w 12. wieku cerkwią zamkową książęcą, 2) rotundę na polu Karaity, 3) cerkiew Bogarodzicy koło dąbrowy nad uroczyskiem Biduń (tak nazwanym według podania ludu z tej okoliczności, że tam ludzie z pod wielkiej uciekali biedy, — byłby to przeto rodzaj niejakiego azylu); 4) kościół św. Stanisława (dawniej cerkiew św. Pantalemona), na której starożytną bizantyńsko-romańską strukturę zwrócił pierwszy uwagę WP. Władysław Łuszcz-kiewicz w rozprawie „Kościół św. Stanisława pod Haliczem z resztkami romańskiej cerkwi św. Pantalemona“ wydrukowanej w sprawozdaniach komisyi do badania historyi sztuki w Polsce w roku 1880, wraz z trzema tablicami z napisem : cerkiew XIII. w. (dziś) kościół św. Stanisława pod Haliczem na Rusi XX. Franciszkanów; 5) cerkwisko Błahowi-szczeńskoje (Zwiastowania Bogarodzicy) położone obok drogi (po prawej stronie jej) prowadzącej z Halicza do Kałusza i 6) cerkwisko między Tretiakami należącymi do Podgrodzia i Podgrodziem; jest to niezaorany kawałek łanu zwanego Kaszyków nad samą Łukwią po lewej stronie tej drogi. Na te cerkwiska zwróciłem uwagę w mej książeczce wyżej cytowanej : Staroruski książęcy gród Halicz na stronie 5. i 28. wskazując, że na obu tych cerkwiskach kryją się pod ziemią zapewne fundamenta dawnych cerkwi. W istocie kamień, kawałki tufu, piaskowca, czerepy z jakichś naczyń, a na cerkwisku za Tretiakami jeszcze do tego resztki cegły stwierdzają to przypuszczenie.

Gdy te dwa ostatnie cerkwiska rozkopane będą, co na wiosnę roku przyszłego nastąpi, wtedy sześć bazylik starożytnego i książęcego grodu Halicza, a właściwie fundamenta ich (z dodatkiem św. Stanisława, gdzie się cała spodnia część dawnej budowy zachowała), stanie przed naszymi oczyma, chociaż nieme lecz pomimo to zawsze potężne i przekonywujące świadectwa o położeniu niegdyś głośnego dziś już zniszczonego, pługiem zaoranego grodu książęcego Halicza.

Pomiędzy tymi bazylikami, których skrajna odległość od siebie wynosi o niemal 3 kilometry długości, a 2—3 szerokości, znajdują się uroczyska, których nazwy zwracają uwagę na siebie, jak sady, Karpowy gaj lub Wihorszczyna, chociaż tam nie ma ani gajów ani też sadów, Dewnyeki łan (łan dziewniczy) i t. p., na których jamy mniej więcej czworokątni dziś zarzucone znajdujące się, według podania ludu miały być niegdyś studniami. Nad samym Dniestrem, na stromym urwistym brzegu tej rzeki niżej św. Stanisława

znajdujące się uroczysko „na grobiskaeh“ mieści w sobie się cała góra pobliska zamkowa, prowadzą do przekonania, mnóstwo połamanych kości ludzkich obok szczątków z urn któremu oprzeć się nie mogłem, jakoby zamek i cerkiew glinianych, a wśród tego znajduje się pole nazwane „mni- zbudowane zostały w tym samym czasie założenia dzisiej-ski sad“, t. j. mnichów sad ze szczątkami cegły wyra- szego miasta Halicza, bianej sztucznie i glazurowanej, co by wskazywało bytność tu dawniejszą jakiegoś starego budynku może klasztoru lub monasteru, co i nazwa tradycyjna u ludu „mniski sad“ w pełni stwierdza. Wreszcie w dąbrowie obok fundamentów cerkwi Bogarodzicy nad Łomnicą znajduje się sześć mogił (cztery bliżej a dwie dalej położonych, mniej lub więcej krzakami i drzewami zarosłych), węglami i popiołem przepełnionych , które według mego zdania są spaleniskiem sta- damentach bazyliki św. Spasa lub też cerkwi Bogarodzicy koło rego Halicza. Leżą one przeciwko Błudnik, wsi położonej dąbrowy nad Biduniem. w dolinie Łomnicy, w jednej prostej linii poprzecznej z Kry-łosem, tak, że Błudniki, mogilniki w dąbrowie i Kryłoś stanowiłyby rdzeń starego grodu Halicza, z którego na pola załukiewskie dziś otwarte wychyliły się bazyliki murowane, dwór książęcy i dwory zamożniejszych bojarów halickich, rozrzuconych malowniczo między gajami i sadami na wzgórzach piętrzących się od Łukwi ku Łomnicy. Mnóstwo żużli (to jest zwęglonego metalu), piaskowca obciesanego i t. p. i reni (rzecznego kamienia z pobliskiej Łomnicy) kupią-cej się tu i ówdzie jakby jaki trotuar lub kamienna posadzka dziś w mniejszym lub większym nieładzie, stawią przed wyobraźnię wielkie drewniane miasto, które strasznym spłonęło pożarem, wśród którego lub na którego kresach wznosiło się kilka bazylik kamiennych, których szczątki świadczą jeszcze dziś o wysokiej sztuce architektonicznej zaniesionej przeważnie z Byzancyum lecz po części i z zachodu. Gdybyśmy i sąsiednią cerkwi Bogarodzicy dąbrowę (t. j. mogiły w niej) i pola „na grobiskach* nazwane wciągnęli w okres naszych poszukiwań, to by widownia stu-dyów dalszych archeologicznych nad. szczątkami i zybytkami starego Halicza wyżej wskazana doszła do 5—6 kilometrów długości, a przynajmniej 4—5 kilometrów szerokości.

W ścianach dzisiejszej ruiny zamkowej zbudowanych

przeważnie z cegły, rzecznej reni i opoki, tu i owdzie wsadzone są całe szeregi budulca ściennego z bazylik, których fundamenta zachowały się na polach Załukwi, mianowicie z tufu (martwicy) i ciesanego piaskowca, a nawet widziałem na pół surowe kamienie z fundamentów pod skrajne pilastry, zupełnie takie same, jakie napotyka się w całości przy fun-

Otóż arena poszukiwań w Haliczu i pod Haliczem!

Przystąpmy teraz do historycznej części, która na podstawie źródeł powinna nam się nadać do wysnucia gruntownego wątku historycznego co do położenia staroksiążącego grodu Halicza, którą wypowiedziałem w książeczce wyż wspomnianej, a do stwierdzenia której, przybyły tak przekonywujące źródła, — mniemam tu architektoniczne zabytki niedawno pod pługiem odszukane staroksiążęcego grodu Halicza, z których plany w porównaniu z cerkwią miejską halicką , z cerkwią kryłoską i z planem kościółka św. Stanisława, dawniej cerkwi św. Pantalemona obecnie zdjął i przedłożył uczonemu światu profesor szkoły politechnicznej we Lwowie p. Zachariewicz.

Podania moje obecne opierają się na źródłowych monografiach moich już przed laty drukiem ogłoszonych, a to : a) mojej historyi Halicko-Włodzimirskiej Eusi publ. roku 1863 od str. 35—107; b) mej rozprawie o starodawnym Haliczu, wydrukowanej wZorze halickiej jako Album r. 1860 od str. 296—335; c) mojej monografii o drogach komunikacyjnych prowadzących z Eusi przez Karpaty do Węgier, publikowanej od r. 1869, — monografiach napisanych w ruskim języku; d) mej monografii napisanej w niemieckim języku „Die Hypatios-Chronik als Quellenbeitrag zur österreichischen Geschichte“ publikowanej w roku 1872; e) na mej książeczce wyżej cytowanej o położeniu staro-książęcego Halicza publikowanej roku 1882 w ruskim języku. Nareszcie użyłem tutaj niektóre dane z dzieła ks kanonika Petruszewicza o cerkwi świętego Pantelemona w pobliskości grodu Halicza położonej, publikowanego r. 1881.

Wołodar *) książę Przemyski miał dwóch synów : Bo-ścisława i Włodzimierza. Wołodar f 1125. Eościsława udziałem był Przemyśl, a Włodzimierza udziałem pierwotnym był Dźwinogród, dziś miejscowość (wieś) położona dwie mile na zachód od Lwowa. Gdy tedy Włodzimierz, książę Dźwino-grodzki, prowadził krwawe spory z Eościsławem swym bratem, wojenna akcya r. 1126 opiera się jeszcze o Dźwinogród. Ponieważ Włodzimirko miał węgierską księżniczkę za żonę, przeto król węgierski Stefan II. wyprawiał pułki swe dla jego pomocy pod Dźwinogród. Wielki zaś książę Kijowski Mścisław wspierał Eościsława księcia Przemyskiego.

Dźwinogród oblęgali Bościsław i Wasilkowicze książęta Trębowelscy, którzy stali po tegoż stronie. Lecz Dźwinogro-dzianie dzielnie i mężnie odpierali ataki, poczem zaczepne siły powróciły do domu. Było to jeszcze roku 1126.

Podczas mego ostatniego pobytu w Haliczu (było to w początkach listopada, łącznie z Panem Zacharjewiczem) zwiedziłem dzisiejsze ruiny zamku Halickiego miejskiego, cerkiew w Kryłosie, obejrzałem wał piętrzący się od południa i wschodu koło pomienionej cerkwi wśród wiejskich zacisz i zbadałem za łaskawą pomocą ruskiego proboszcza miejscowego fundamenta cerkwi miejskiej Halickiej.

Nawiasowo wspomnę, że w Kryłosie dowiedziałem się o tern, jako cerkiew kryłoska nosi tytuły trzech świąt uroczystych na Eusi : Św. Jana, przypominające nam cerkiew i monaster św. Jana w dawnym książęcym grodzie Haliczu,

Św. Krzyża i Uśpienia Bogarodzicy. W pobliskości eerkwi kry-łoskiej miała się znajdywać jeszcze w początkach bieżącego wieku ruina mająca kształt regularnej rotundy, o której trądycya niosła, jakoby to była niegdyś cerkiew św. Eliasza, i po której rozbiorze materyał miał być użyty do budynku pałacu metropolitalnego i pomieszkania parochialnego w Kryłosie. Dowiedziałem się tudzież będąc w Kryłosie o cmentarzysku starożytnym tamże się znajdującem na tak zwanym Filipowym łęgu obok ścianki, Zadnoje połę (t. j. tylne pole) nazwanem, już po prawej stronie rzeczki Łukwi leżącem.

*) Wołodar i Wasylko Rościsławicze na zjeździe książąt ruskich w Lubyczy r. 1097 utwierdzeni zostali na księstwach: pierwszy na Przemyskiem, a drugi na Trębowelskiem.

Cerkiew miejska Halicka i zamek miejski Halicki przedstawiały się mi, jakoby były zbudowane z tego 'samego materyału. Tudzież i fundamenta cerkwi zbudowane przeważnie z kawałków opoki spojonych marglem, z których składa

moc.

aruskiemi książętami, mianowicie z Wołodarem i synem tegoż Włodzimirkiem roku 1123. Synem Borysa i Judyty miał być Koloman. Tak jak i tegoż syn Kolomanides i tegoż brat przyrodni Ladimir mieli jeszcze być książętami tego Halicza. Wszystkie atoli te wiadomości są tak niepewne i tak pogmatwane z zdarzeniami, które się odbyły z końcem XII. wieku w Haliczu ruskim, że z nich nie można żadnego historycznego wątku wysnuć ani też oznaczyć, gdzie ten

Po śmierci Rościsława księcia Przemyskiego (f 1129) zabiera Włodzimirko, książę na Dźwinogrodzie, Przemyśl. Włodzimirko jako książę w Haliczu wspomniony jest wyraźnie pod r. 1140. W roku 1141 umiera według słów tej samej kroniki w Haliczu Jan ¹) syn Wasylka księcia Trębo-welskiego, brata Wołodara księcia Przemyskiego, a stryja Włodzimirka, a po nim to Włodzimirko zjednoczył Trębo-welskie księstwo z Przemyskiem. Czy przed śmiercią Jana Halicz należał do Przemyskiego udziału, czy stanowił osobne księstwo udzielne o tern kronika ta wyraźnie nie opowiedziała.

Bądź co bądź, słowem: pod r. 1141 z pomienionych powodów jest najstarsza wzmianka o Haliczu w kronice Hypackiej. Po Rościsławie księciu Przemyskim pozostał atoli syn jeden, którego historya zna pod imieniem Iwana Berła-dnika, od Berładu, grodu niedaleko Dunaju położonego.

Dziennik rumuński wychodzący w Jassach „Instruc-tiunea publica“ r. 1860 umieścił następujący dokument, który tu w dosłownem brzmieniu podaję.

„U imja otca i syna (i światoho Ducha amin’). Az Iwanko Rostisławicz od stoła Haliczkoho, kniz Berładzkyj świdczuju kupcom (Mezi) brijskim, da ne platit myt u hradi naszem (u Ma) łom u Haliczi na izkład, razwi u Berładi i u Tekuczomu, i (uh) radoch naszich: a na iswoz rożnym towarom tutosznym i uhorskim i ruskim i czes(kim), a to da platit’ nikoliż, razwi u Małom u Haliczi. A każit wojewoda : a na tom obit. (W lito) ot rożstwa Chrystowa, tisiszcz i sto i trysiat i czotyre lit, misiaca maja, w 20 deń.“

Dokument ten, którego oryginału nie widziałem, a który nosi na sobie wszystkie wewnętrzne znamiona autentyczności, zresztą będąc kupieckiej treści, mieści w sobie już pod r. 1134 następujące arcyważne wiadomości, a to:

a)    że Iwan syn Rościsława był wtedy już księciem w Berładzie (grodzie w dorzeczu Seretu);

b)    że to Królestwo Berładzkie było w lennej zawisłości od księstwa (tronu książęcego) w Haliczu, więc Halicz był już w roku 1134 księstwem udzielnem, w czyjem jednakowoż znajdywał się ręku, czy książąt Trębowelskich, czy należał do Włodzimirka, który wtedy już udział Przemyski z Dźwinogrodzkim jednoczył, tego z dokumentu nie widać;

c)    że gród Mały Halicz leżał w granicach księstwa Berładzkiego, że to była kolonia książęcego grodu Halicza, iż nim jest nie inny gród, jak dzisiejszy naddunajski Galacz;

d)    że towary z Czech, Rusi i Węgier gromadziły się na składach księstwa Berładzkiego, i że główny skład tych towarów, gdzie i myto się opłacało był właśnie w Galaczu, nazwanym wtedy Małym Haliczem.

O dziesięć lat później (r. 1144) książę Iwanko Rości -sławicz przebywa już w Dźwinogrodzie. Snąć, żeby zaspokoić roszczenia do ojcowizny jego Przemyśla, powołał go Włodzimirko z Berładu — i dał mu Dźwinogród.

Z jakiego zresztą powodu ustąpił Iwanko Rościsławicz z Berładu i udał się do Dźwinogrodu, czy może Berład obok Dźwinogrodu dzierżył, o tern nic kronika Hypacka nie powiada, lecz donosi, że roku 1144 niespokojni Haliezanie — podczas niebytności księcia Włodzimirka, odjechał był bowiem na polowanie do Tyśmienicy, — przywołali Iwanka

Rościsławicza z Dźwinogrodu do Halicza z zaproszeniem objęcia stolicy książęcej w Haliczu. Książę Włodzimirko powraca, stacza bój z Iwankiem Rościsławiczem, który się zamknął w Haliczu. Pobity Iwanko od księcia Włodzimirka po wytrzymaniu trzy tygodniowego oblężenia, przedziera się przez wojenne siły rozłożone około Halicza ¹) i udaje się nad Dunaj (może do udziału swego w Berładzie), a potem stepami do Kijowa.

Po rozbiciu Iwanka Rościsławicza Haliezanie jeszcze przez cały tydzień opierają się swemu prawowitemu księciu, który przemocą bierze gród i wymierza karę na buntowników, rąbając mnogich mieczem, a drugich, według słów Hypackiej kroniki, karając karą ciężką (karoju złoju).

Tak według tych dwóch ostatnich źródłowych wiadomości Halicz już roku 1134 byłby księstwem udzielnem, ar. 1144 ufortyfikowanym grodem zdolnym przetrwać kil-ku-tygodniowe oblężenie. Co do pierwszej wiadomości nie byliśmy w stanie rozwiązać pytania w czyjem ręku się Halicz r. 1134 znajdywał; może być, że był gród ten centrum kupieckiem wszystkich trzech udziałów i że był wspólnem mieniem rodziny Rościsławiczów panującej tu u stoków Karpat, z której najstarszy członek już r. 1134 jako zwierzchnik był uważany za właściwego księcia Halicza. Na każdy sposób, zawisłość okolic nad dolnym Dunajem, i wzdłuż rzek jak Prutu i Seretu położonych, równie jak i związki kupieckie za pośrednictwem księstwa Berładzkiego z Mezembrią i dalekim wschodem w ogóle, musiały się już wcześnie przyczynić do podniesienia i materyalnego rozkwitu grodu tego.

Czy przed tym rokiem (1134), pytamy się, nie ma żadnej wzmianki w źródłach innych o Haliczu?

Na to odpowiadamy, że w Pateryku cytowanym przez Arcybiszewa pod r. 1113 wspomnieni są kupcy z Halicza i Przemyśla, którzy sól wozili do Halicza, a którym podczas wzburzenia ludu przystępu wzbroniono do Kijowa. Co zaś do źródeł nieruskich, to Halicz wspomina się pod r. 1122, jakoby Wołodar pobity od Bolesława III. uciekając ocknął się aż w Haliczu, zaś w Boguchwale, źródle polskiem z 13 wieku, również w Długoszu kronikach (z 15 wieku) czytamy o Haliczu, któremu udzielony miał być Borys syn Kolo-mana I. króla węgierskiego, a zięć Bolesława III. Krzywoustego, ożeniony z tegoż córką Judytą (1113—1134). Halicz ten miał być położony według Kromera (L. V. p. 92) przy stopie gór odgraniczających Polskę od Węgier i w sąsiedztwie tej ziemi (Panonii), w okolicy obfitującej w pokłady solne. Z Halicza też mieli, według Boguchwała, ruscy książęta wypędzić Borysa, który tedy przed ich przemocą na dworze swego teścia Bolesława III. znalazł schronienie i po-Z tego miały powstać walki między Bolesławem III.

mniemany Halicz Borysa i Judyty, czy po tej czy po tamtej nionem morderstwie bracia rozpierzchli się z obawy przed stronie Karpat był położony!

Idąc za samą topograficzną nazwą Galacz fprzypomi- góry Karpaty doliną rzeki Stryja, do Węgier, został atoli nającą nam Galacz, kolonię Halicza nad Dunajem, która od posłów Świętopełka dopędzony i koło Synowudzka za-się w górach karpackich między rzekami Ungiem i Wizem, bity, gdzie po dziś dzień dolinka nosi Świętosławego pola a źródłowiskami Dniestru, Bystrzycy, Czeremoszu powtarza) nazwisko. Wiadomo, że Borys i Hleh zostali wliczeni do

jedności świętych w cerkwi wschodniej, a może i to jest wypadkowe, że idealna cerkiew w Kijowie, do której według starożytności ruskich wydanych przez Pogodyna, duchowieństwo ruskie, wnosi zabitego Borysa i Hleha ma formę rotundy, która w zarysie i co do dachówek czworogrannych w ryciniy, zupełnie nam przypomina tę formę fundamentalną wraz z glazurowanemi cegłami, którą odkopaliśmy na polach karaity w Załukwi. Czy nie była ta świątynia stara w sta-

radby ja też Halicz Borysa (jeżeli w ogóle on istniał) raczej poszukać gdzieś w górach karpackich, bliżej książęcego Halicza, lub bliżej drugiego książęcego grodu Kusi Podkarpackiej : Przemyśla. (Hypatios-Chronik str. 35—36) *).

Co się zaś tyczy klęski, którą miał ponieść Wołodar od Bolesława III. pod Wilichowem r. 1124, z której się aż w Haliczu opamiętał, to dowiodłem w mej monografii : „Die Hypatios-Chronik als Quellenbeitrag zur oesterreichischen Geschichte“ str. 33 i 34, że walka Wołodara z Bolesła- ro książęcym grodzie Haliczu zbudowana na wzór tej, do wem III po r. 1122, — w którym uwięzieniem podstępnem której zniesiono szczątki czcigodne zamordowanych braci księcia Halickiego Wołodara przez Piotra Dunina i rozbiciem książęcych Hleha i Borysa, zamierzonej przeciw Bolesławowi III. koalicyi, wojna Wołodara z Bolesławem III. stała się niemożliwą, — i napad ów na Polskę, również jak i odwet za ten napad Bolesława III. raczej do Włodzimirka syna Wołodara, a zwłaszcza do napadu jego na Wiślicę gród Polski nad Nidą, r. 1136 odnieść należy, poczem, według Kadłubka, Bolesław III. z wojskiem wtargnął w ziemię Włodzimirka paląc i pustosząc bez oszczędzenia i z taką grozą i siłą postępując w ziemię ruską , że Włodzimirko opuszczając grody i zamki uciekł do gór karpackich, czyli, jak się Kadłubek obrazowo wyraża, Włodzimirko przemieniając się w kozę, skrył się w niedostępne góry, lasy, bory, jary i t. p.

Dla czego, pytamy się, tak skąpe mamy wiadomości o Haliczu z XII. wieku ?

Podnieść należy, że kronika Kijowska, czyli druga część kroniki Hypackiej, z której te wiadomości czerpiemy, wspomina tylko pobieżnie i prawie wypadkowo o Haliczu, zwłaszcza opowiadając zdarzenia odnoszące się do Kijowa, w którym mieli udział książęta rusko-haliccy, i że nie wszystko ważne w niej jest zapisane, co odnosi się w ogóle do Halicza. Historya Halicza staje się zwięźlejszą dopiero z XIII. wiekiem, do którego dostarcza nam wiadomości trzecia część kroniki Hypackiej, t. j. kronika wołyńska, zajmująca się w przeważnej części, a tu i ówdzie prawie wyłącznie sprawą Halicza i Włodzimierza.

Cofając się o jedno stulecie wstecz, t. j. do XI. wieku, tyle powiemy, że co do tego daremnie szukalibyśmy za wiadomościami o Haliczu. Nestor, czyli tak zwana kronika Ław-rentiewska ma ogół ówczesnej Rusi na oku, a wiadomości lokalne w niej zawarte, czerpane są z kroniczek monasterów kijowskich. Wtedy zresztą ziemia Podkarpacka nie była się tak wybitnie wydzieliła pod względem politycznym od ziemi Wołyńskiej czyli Włodzimirskiej, o której posiadanie spór toczył się między synami Włodzimierza Wielkiego, spółcześnie i często z związku ze sporem o wielko-książęcy tron w Kijowie. Przeto nie wszystko co się na ziemi Podkarpackiej działo, znajdujemy napisane w Nestorze.— Może to jest tylko przypadkiem bez głębszego związku, że między imionami mężów, którzy z nakazu W. księcia Światopełka zamordowali (1016) braci tegoż Borysa i Hleha jest Ga-licz obok Puchcza i Lesko (w Długoszu L. V.). Po speł-

*) A. Bielowski kładzie go na Słowaczyznie na Spiżu lub raczej koło Sołoncza i Sovaru (casf.rum salis).

takimże losem. Jeden z braci Świętosław chronił się przez

Wyraźnie tedy niema w źródłach XI. wieku nic o Haliczu, chociaż z tego zupełnie nie wypływa logiczna konieczność, że Halicza już wtedy wcale nie było lub być nie mogło; są atoli wzmianki kilkakrotne o Przemyślu, o Czerwieniu nad Huczwą pod r. 981, o grodach Wołyniu, Bełzie i Przemyślu pod r. 1030. Między rokiem 1065 — 1074 opisuje Długosz zupełnie rozwinięty gród Przemyśl, w którym Bolesław II. Śmiały dwukrotnie przybywa w drodze do Kijowa i przed wyprawą do Węgier (1068). Nie mija jeszcze lat 20, bowiem roku 1086, a kronika Lawrentijewska zowie już Ruryka syna Rościsława udzielnym księciem Przemyśla. W dziesięć lat później synowie tegoż Wołodar i Wasylko już byli tak potężni, że ośmielili się stawić czoło wielkiemu księciu Świętopełkowi, którego pobili.

Klęska zadana sprzymierzonym z wielkim księciem Światopełkiem Węgrom r. 1099 pod Przemyślem , którymi osobiście król węgierski Koloman L dowodził, utwierdziła panowanie Rościsławiczów na Rusi podkarpackiej, najpierw jak wyżej wskazaliśmy w Przemyślu, Dźwinogrodzie i Trembowli, a potem, przynajmniej już w r. 1134 w Haliczu.

Wróćmy znowu do Włodzimirka, z którym mniej więcej pod tym rokiem rozstaliśmy się.

Wpada w oczy, że pomimo przeniesienia rezydencyi książęcej do Halicza, operacye wojenne przedsiębiorczego księcia tego, z wyjątkiem tej pod r. 1144, którą Włodzimirko wyparł Jana Berładnika z grodu Halicza, nie o Halicz lecz o inne grody opierają się, a zwłaszcza o Dźwinogród, Przemyśl, Jarosław, Sanok, Szczyrzec , a to bądź te, które Węgrzy za Beli II. Ślepego i Geizę II. przedsięwzięli na Ruś, bądź te, które wielcy książęta kijowscy przedsięwzięli przeciw Włodzimirkowi, a to w spółce z książętami pol-skiemi synami Bolesława III. Krzywoustego, lub z węgierskim królem Geizą II. zięciem i stałym sprzymierzonym wielkiego księcia Izjasława, tak, że gdyby nie fakt opisany w Długoszu pod r. 1124, a z powodów ważnych przeniesiony pod r. 1136, nie byłoby z wyjątkiem oblężenia Halicza pod r. 1144 ani jednej wyprawy wojennej, która o gród stołeczny i rezydencyę Włodzimirka byłaby oparła się.

Tak mówiłem, że r. 1126 walka między Rościsławem a Włodzimirkiem oparła się o Dźwinogród , który się dzielnie bronił, a gdy przeprawy zawiązane w Szczyrcu nie osiągnęły pożądanego skutku, Włodzimirko przez góry udał się był do Węgier za silniejszą pomocą; tak r. 1144 wielki

Wszędzie Włodzimirka widzimy na Busi, a przy samym swym zgonie roku 1153 (1152) w Haliczu.

Gdy poseł wielkiego księcia Izjasława Piotr Borysła-wicz upomina się o grody nad Horyniem, który był Włodzimirko sobie przywłaszczył a do zwrotu których był się zobowiązał traktatem pod Przemyślem, książę Włodzimirko przyjął niełaskawie posła odmawiając mu gościnę i podwodę, a gdy ten poseł wyjeżdżał z książęcego dworca, urągał się jemu Włodzimirko, udając się na wieczorne nabożeństwo do cerkwi św. Spasa, poczem wychodząc z niej na tern samem miejscu, z którego się urągał, było to na schodach do tej bazyliki, apopleksyą tknięty i do pobliskiego zaniesiony książęcego zamku umiera.

Wszystko to obecna ruina cerkwi św. Spasa na polach Załukwi nad Łomnicą, na kilometr od ujścia jej do Dniestru położona i odkopana, przywodzi nam żywo w pamięć.

książę Wsewołod, przed którym Włodzimirko cofa się z nad Seretu, stawia się w tyle wojsk Włodzimirka, który się był rozłożył u Dźwinogrodu i odrywa mu komunikacyę z Przemyślem i Haliczem. „My tu stoimy, a nieprzyjaciel żony nasze nam zabierze“ (t. j. w Haliczu i Przemyślu) odezwało się wojsko Włodzimirka i przymusiło go do złożenia wielkiemu księciu znacznego okupu (zapłacił 1400 grzywien srebra). Nie pomogło nic, że Włodzimirka i ta rażą wspierały wojska węgierskie, któremi ban dowodził.

Nareszcie r. 1146, gdy z powodu przyjęcia Iwana Ber-ładnika przez wielkiego księcia Wsewołoda w Kijowie nowa między nim a Włodzimirkiem zawrzała wojna, w której książę mazowiecki Bolesław wspierał Wsewołoda, znowu dzielna obrona Dźwinogrodu (wiece w Dźwinogrodzie) łącznie z wielką niepogodą zmusiła wielkiego księcia Wsewołoda do zdjęcia oblężenia i do odwrotu. Wreszcie węgierski król Geiza II. połączył się z swym teściem, następcą Wsewołoda Izja-sławem. Król węgierski Geiza II. kroczył przez Sanok, tak zwaną drogę królewską. Wojska ruskie przekroczyły koło Jarosławia San i połączyły się z wojskami węgierskiemi. Włodzimirko toczy z niemi walki na brzegach rzeki Sanu pod Przemyślem. Włodzimirko obsaczony przez nieprzyjaciół na twarde przystaje warunki (1151). W ogóle, Włodzimirko prowadził politykę zewnętrzną na wielką skalę. On mieszał się w sprawy pretendenta do węgierskiej korony Borysa, ztąd jego wyprawa na Węgry r. 1132 wspólnie z Bolesławem III. podjęta, a potem walki z Bolesławem III. i pomoc udzielona węgierskiemu królowi Beli II. Ślepemu. On mieszał się w spory Władysława z braćmi tegoż młodszemi, które po śmierci Bolesława III. (f 1139) wybuchły, ztąd też wyprawy jego na Polskę. Włodzimirko przeważny wpływ wywierał na obsadzenie wielkiego księstwa w Kijowie, wspierając Jerzego Suzdalskiego przeciw Izjasławowi Mścisławowiczowi, on bierze udział w sporach Olgowiczów z Monomaehowieżami o Kijów i włodzimirskie księstwo i t. p., wszystko to zwyczajnie na przekor swym sąsiadom, ztąd też nieraz sprowadza on na swe ziemie, całe koalieye potężne, na których czele nieraz stoją wielcy książęta kijowscy jak Wsewołod r. 1444 i r. 1146, a wielki kniaź Izjasław od r. 1147 do 1152.

Włodzimierz miał po swej stronie króla węgierskiego Belę II. (1131—1141), potem króla węgierskiego Geizę II., póki nie udało się przeciwnikowi Włodzimierza wielkiemu księciu Izjasławowi Gejzę II. na swą przyciągnąć stronę. W. książę Izjasław obowiązał sobie Gejzę II. tym, że dał mu za żonę córkę swą Eufrozynę. Od tego też czasu król ten poseła wojska swe przez Karpaty na pomoc teściowi swemu lub też sam niemi dowodząc przekracza góry kooperując wojskom teścia swego wielkiego księcia Izjasława.

Włodzimirko odpiera ataki nie zawsze pomyślnie, często musi dyplomatyzować, prosić swych przeciwników, żeby go wypuścili z swych sideł lub zwolnili twarde warunki, lecz często nie tylko, że ich zwalcza, ale do ziemi sąsiedniej wnika, z grodów okup wybiera, lub je same zabiera i do swego przyłącza państwa.

Włodzimirko utrzymuje stosunki przyjazne z cesarzem byzantyjskim Emanuelem, który żeby dogodzić Włodzimirko wi i odwrócić od niego atak króla węgierskiego Gejzę IŁ, zagraża granicom węgierskiego królestwa.

Sztuce z Bizancyum, otwierały drogę do księstw i grodów Podkarpackiej Busi, a mianowicie do jej stolic ehrze-ściaństwo zaniesione tam z Byzancyum, związki handlowe tego grodu z dalekim oryentem, a nareszcie najkonkretniej związki małżeńskie książąt ruskich między sobą i z rodzinami bizantyjskich cesarzów. Bównież i sąsiedni polscy książęta nie byli tym związkom obcymi.

Jedna siostra Włodzimirka księcia Halickiego była wydaną za cesarzewiczem bizantyjskim Izakiem, druga zaś za synem w. księcia kijowskiego Włodzimirza Monomacha Komanem. Włodzimirz Monomach stał w ścisłym związku z bizantyjskim cesarzem Aleksym Komnenem,od którego w dowód czci odebrał złotą koronę. Tą drogą posagów po córkach i matkach bizantyjskich księżniczkach, lub w ogóle w drodze związków familijnych spływały skarby sztuki bizantyńskiej na Kuś Podkarpacką, jak to uwidocznione jest przy opisie skarbów, które złożono jako okup za wypuszczenie na wolność r. 1122 przemyślskiego księcia Wołodara, ojca księcia halickiego 'Włodzimirka. Były to złota, srebro, i kosztowne naczynia, drogie suknie i inne cenne artykuły sztuki, które (według świadectwa mnicha aZweifelden, który po śmierci Bolesława III. wdowę po nim księżniczkę de Berg odwiedził) na czworo-konnych wozach i wielbłądach z Przemyśla powieziono do Krakowa. Długosz skarby te dokła4niej oznacza powiadając, że dano 12.000 grzywien srebra, 50 naczyń srebrnych, mianowicie talerzy płytkich, puharów i dzbanów (scuteliis, picariis et scyphis) sztuką grecką robionych (de opere graeco. allatis), któremi spłacono tę ręsztkę sumy wykupna, której do 20.000 grzywien brakowało *).

Po Włodzimirku nastąpił syn tegoż Jarosław Ośmomysł Od r. 1153—1187 panował Jarosław w Haliczu. Jarosław wprawdzie prowadzi wojny na Busi mieszając się w spory o wielki książęcy tron w Kijowie i o posiadanie Włodzimirza (Wołynia), które wciąż jeszcze przedłużano. Wojenne pułki Jarosława widzimy przeto pod Kijowem, na Wołyniu, na Podolu, gdzie walczą z Połowcami, lub odpierają ataki Iwana Berładnika, który podnosi znowu nieuspione

*) Właśnie mnich klasztorny z Zwifelden (Ortliebi de funda-tione monasterii Zwifildensis. Monum. Germ. Pretz) powiada, że gdy cesarz grecki córkę swą wydał za jednego z książąt ruskich, to dał jej w posagu: „vestimentorum videiieet insignia auri et argenti diyersorum operis rarorum infinita pondéra“.

swe pretensje do Halicza, tłumi się nad Dunajem około książęcą osobę dotyczących, jak świadczy o tern zabicie całej swego dawniejszego Berładzkiego udziału lub na wybrzeżach rodziny bojarów zwanych Czalirowymi i spalenie kochanki

Czarnego morza, gdzie na czele szajki zwolenników i ochotników przeszkadza handlowi i rybołówstwu Haliczan, nareszcie udaje się na dwór w. księcia kijowskiego, a ten go używa przeciw księciu Halickiemu Jarosławowi jako straszydło, nareszcie za wdaniem się całej ówczesnej dyplomacyi, nawet króla węgierskiego Gejzy II, chociaż na razie nie wydany Jarosławowi Ośmomysłowi, lecz wydalony z Kijowa, udaje się po wielu przygodach na wschód, gdzie r. 1162 w Te-salonice umiera i zostawia syna Bościsława, a ten w przyszłości podtrzymuje prawo na Halicz rodzica swojego. Z węgierskim królem Geizą II. (f 1161) żyje Jarosław w zgodzie. Było to już po śmierci teścia Geizy II. Izjasława, wielkiego księeia kijowskiego (f 1154), którego, jak wykazałem, tyle-kroć Geiza II. wspierał przeciw księciu Halickiemu ojcu Jarosława Włodzimirkowi. Nawet po śmierci Geizy II. trwał ten przyjaźny stosunek Jarosława do Węgier. Jarosław nieletnią swą córkę zaślubił jednemu z królewiczów węgierskich i odesłał ją do Węgier na wychowanie.

Gdy atoli wszczął się spór o tron węgierski między Stefanem III., a Władysławem i Stefanem IY. (1161—1172), gdy pretendenci znaleźli na dworze cesarza bizantyjskiego Emanuela przyjęcie i wsparcie, wywiązała się wojna między Stefanem III. a tym cesarzem; wtedy Jarosław nietylko że zażądał zwrotu swej córki wysłanej do Węgier, lecz w całej tej wojnie stojąc po stronie cesarza bizantyjskiego. Emanuela, względem króla węgierskiego trzyma się wprawdzie nieprzyjaźnie lecz tylko odpornie, a położywszy swe zbrojne pułki w przesmyki karpackie, jak mówi obrazowo pieśń o pułku Igora (Igor książę z Putywla był zięciem Jarosława) — „podparł“ on „węgierskie (t. j. karpackie) góry swymi żer laznymi pułkami (wojskowemi oddziałami) i zastąpił królowi węgierskiemu drogę do Halicza“.

Jarosława zachowanie na zewnątrz, czyli jego polityka zewnętrzna była w ogóle więcej odporną i dyplomatyczną, na wewnątrz snąć zwrócona była czynność Jarosławca na podniesienie cerkiewnego i w ogóle cywilizacyjnego rozwoju, ztąd też zapewne pochodziło rozszerzanie a przynajmniej utrzymanie w całej pełni dawniej już rozgałęzionych kupieckich stosunków Halicza, z okolicami nad dolnym Dunajem. Okręty (statki) Halickie (sudna) i rybacy Haliccy dochodzą do samego ujścia Dunuju, a ta sama pieśń o pułku Igora zapewne nie bez przyczyny powiada, że wrota Dunaju zamykał Jarosław, t. j. że miał je w swej mocy.

Przez całe przeto 34-letnie panowanie swe Halicz nie widział zewnętrznego nieprzyjaciela u bram swoich. Dwór księcia halickiego był świetny. Na nim też przebywał Świa-topełk, syn księcia, który niegdyś był władcą Turowa. An-dronik, syn Izaka, carewicz bizantyjski (snąć cioteczny brat Jarosława) w skutek kolizyi na dworze cesarskim udał się do Halicza r. 1165 szukając przybytku. Jarosław przyjął go z miłością i czcią i dał mu kilka grodów ruskich na pocieszenie (t. j. na przybytek). Za nim przysłał cesarz bizantyjski dwóch arcybiskupów, którzy mieli zwabić Andro-nika nazad do Konstantynopola. Jarosław przyjął ich z wielką czcią i dając im za towarzysza biskupa swego Kuźmę, do domu ich wyprawił.

Pomimo tej świetności rządów Jarosława w samym grodzie Halicza nie obeszło się bez znacznych zaburzeń samą

księcia halickiego Jarosława, Ąnastazyi, pochodzącej z tej rodziny, na stosie w Haliczu. Jarosław umarł r. 1187.

Jarosław żył w niezgodzie z swą żoną córką księcia Jarosława suzdalskiego. Z tego małżeństwa pociiodziły syn Włodzimierz i dwie córki wydane za polskich książąt jedna za Odoniezem a druga za Bolesławem Wysokim *). Przeto matka ich a żona Jarosława, gdy niesnaski na dworze w Haliczu doszły do kulminacyjnego punktu r. 1172, uchodzi z Halicza do Polski i bawi u jednej z córek swych około sześć miesięcy. Po daremnych usiłowaniach pogodzenia się z mężem, żona Jarosława udaje się do brata swego Wsewołoda do Suzdalu, gdzie aż do śmierci przebywa.

Jarosław umierając rozdzielił swe księstwo. Starszemu prawowitemu synowi Włodzimirzowi dał Przemyśl, zaś Olegowi, synowi z swej ulubienicy Ąnastazyi dał Halicz, Atoli bojarzy Haliccy wypędzili Olega z Halicza i sprowadzili Włodzimierza z Przemyśla. Wtedy to nastąpiły w latach 1188, 1189, 1190 zdarzenia, które w Haliczu odbywają się, a którym towarzyszą operacje wojenne. Najpierw Boman Mścisławicz książę z Włodzimierza zajmuje Halicz, a to w skutek zatargów między Włodzimierzem a bojarami halickiemi. Włodzimierz odjechał z swymi skarbami (z srebra i złota) do Węgier szukając u króla węgierskiego Beli III. pomocy. Potem król węgierski Bela III. zajmuje Halicz, wprowadzając na księstwo syna swego własnego Jędrzeja, zaś od Włodzimierza odjął skarby i wtrącił go do więzienia.

Boman Mścisławicz uchodzi przed Węgrami z Halicza i w grodzie Pleśniku (położonym u źródeł Styru i Bugu) szuka oparcia. Atoli zwyciężony pod Plesnikiem od Węgrów do Polski uchodzi.

Bojarzy haliccy niezadowoleni rządami węgierskiego królewicza Jędrzeja przywołują na księstwo Halickie Bości-sława, syna Iwanka Berładnika. Tego atoli pobili Węgrzy i ranili. W skutek ran odniesionych umiera Bościsław w Mo-nasterze św. Jana.

•za

Nareszcie Włodzimierz powraca do Halicza, gdy umknąwszy z więzienia zjawił się w obozie cesarza Fryderyka I. Bar-barosywmaju 1189 r. wPreszburgu i z polecenia tegoż cesarza, któremu się Włodzimierz obowiązał do płacenia rokrocznie 2000 marek srebra został w towarzystwie niemieckich rycerzy, pomocą Kazimierza IY. księcia krakowskiego, wypędzony królewicz węgierski Jędrzej z Halicza i na tron halickiego księstwa prawowity jej władca Włodzimierz wprowadzony **). Włodzimierz panował odtąd spokojnie aż do swej śmierci, która nastąpiła r. 1198. Przynajmniej źródła nic nie wspominają o jakichś wyprawach na Halicz, lub o jakichś zajściach gwałtownych w Haliczu. Na zewnątrz trzymał się snąć Włodzimierz na uboczu i od politycznej agresyi z daleka. Tylko pod r. 1196 wspierają wojska jego Bomana Mścisławicza w walce z tegoż teściem Burykiem. Z Włodzimierzem wymiera dynastya Bościsławiczów, która przynajmniej przez lat 110 władała Busią podkarpacką.

Z czasów panowania tej dynastyi drużyna księcia pierwotnie wyłącznie feudalna, przy stałem panowaniu synów

*) Wiadomość tę podał mi WP. Dr. Wojciechowski.

**) Długosz L. V. powiada, że Mikołaj wojewoda Kazimierza IV. Halicz oblegał: „castella munitionesque' in circuitu aedificat, et corona castrum Haliciense angustat“.

były wzgórza począwszy od Czartowoj

po ojcach i przemianie następstwa po starszyznie w sukcesyę prawie dynastyczną, lena swe zmieniła na posiadłości stałe, dziedziczne, a utrzymując nieustanne styczności z Węgrami i Polską, tworzyła rodziny, które rozwielmożniwszy się, zajęły to samo stanowisko w obec księcia i ludu, jak magnaci w sąsiedniej Polsce i Węgrzech w obec ich królów. Bojarstwo tedy rozwielmożnione, butne i bogate, rozporządzające włościami, osiedliło się około dworu czyli zamku książęcego w Haliczu, pobudowało domy i zajęło przestrzeń między Łukwią, Dniestrem i Łomnicą, przystrojoną w gaje i sady urocze. Na przyległych do Łukwi i Dniestru wzgórzach od Kryłosa ku Pitryczowi pobudowali bojarzy dwory obwarowane i zaopatrzone we wszelkie zapasy żywności i obrony (w broń) ²).

Tak powstało miasto drewniane bojarów, z rozprószo-nemi domami i dworami, obok nich mieszkali prości ludzie, czyli tak zwana czerń w zwartych szeregach budynków (gdzie dzisiaj dąbrowa) tudzież drewnianych. Wśród miasta, prawdopodobnie tam, gdzie siedziby bojarów graniczyły z siedzibami czerni lub do nich się zbliżały, wznosiła się cerkiew Bogarodzicy katedralna Halicka, na fundamentach odkopanych nad uroczyskiem Biduniem. Była to budowa w najczystszym bizantyjskim stylu, nie tak obszerna jak wysoka, najwspanialsza świątynia Halicza i zapewne najstarsza. Póki się inny jaki fundament bazyliki wspanialszej od niej nie znajdzie i to na miejscu tak wydatnem i obronnem jak obecne, na którem odkopano w mowie będące fundamenta, tak długo przy naszem przypuszczeniu obstawać będziemy.

Za panowania Jarosława i syna tegoż Włodzimierza przybyły nam w źródłach dwie bazyliki do cerkwi św. Spasa już za Włodzimirka ojca Jarosława wspomnianej, a to : cerkiew Bogarodzicy, w której 2. listopada 1187 pochowane zostały zwłoki Jarosława, i cerkiew św. Jana po za Haliczem. Zwłoki księcia przemyskiego Wołodara były złożone r. 1125 w cerkwi św. Jana w Przemyślu. Włodzimirko umarł w Haliczu r. 1153 (1152), gdzie go na spoczynek złożono; o tem w źródle' mowy nie ma. W cerkwi Bogarodzicy w Haliczu złożone zostały r. 1205 także zwłoki zabitego pod Zawichostem Romana. Daniło pochowany w Chełmie, a Lew, założyciel Lwowa, w Ławrowie.

Cerkiew św. Jana wspomniona pod r. 1188 leżała po za Haliczem. Rościsław syn Jana Berładnika w walce z Węgrami partyą węgierską Halicza, o czem wspominaliśmy r. 1188, zepchnięty z konia i raniony zaniesiony został do Halicza. Gdy haliccy bojarzy wzruszeni nieszczęściem księcia, zaczęli niepokoić się, wtedy Węgrzy wynieśli Rościsława z Halicza do monasteru św. Jana po za grodem położonego, gdzie do ran jego przyłożyli truciznę. Rościsław w skutek tego umiera. Monaster św. Jana leżał nad Łukwią na miejscu lub w po-bliskości dzisiejszej cerkwi kryłoskiej, która między innymi świętami, mianowicie: Uśpienia Bogarodzicy i św. Krzyża, także św. Jana jako swego patrona obchodzi.

Nazwa Kryłoś powzięta dopiero po przeniesieniu katedry i soboru do dzisiejszego Kryłosa, co się nie stało prędzej, jak za Antoniego metropolity z czasów Kazimierza W., lub raczej za Jagiełły. Wtedy Teodor Olgierdowicz cerkiew Halicką wyposażył siołami i ziemiami (Perehińsko, Podgrodzie i Bła-howiszczenje) z końcem XIV. lub z początkiem XV. wieku tak szczodrze, że około roku 1450 mógł przy niej rezydencyę zająć Grzegorz II. metropolita unita Litewski, któremu na utrzymanie wyznaczono Kryłoś i przy którym tenże w istocie przez kilka lat zamieszkał.

Po Rośeisławiczach wstąpili na tron książęcy w Haliczu Romanowicze z pobliskiego Włodzimirskiego księstwa, i połączyli oba te księstwa Halickie i Włodzimirskie w potężne państwo, które się rozciągało od Prypeci, po Dniepr i po Karpaty. Za panowania tej dynastyi drogi prowadzące przez Karpaty z Węgier, wzdłuż Dniestru i jego dopływów nabierają większego znaczenia, chociaż i dawniejsze drogi wzdłuż Sanu prowadzące, bywają używane przez królów węgierskich w ich wyprawach na Ruś, zwłaszcza ze względu na wyprawy i operacye wojenne wymierzone na Wołyń, tak n. p. droga królewska koło Sanoka prowadząca. Powtóre operacye wojenne opierają się bardzo często o Halicz, zwłaszcza podczas małoletności synów Romana, Danila i Wasylka i podczas walki ich o ojcowiznę z węgierskimi królami, którzy Halicz przy synach swych (najpierw Kolomanie, potem Jędrzeju) utrzymać usiłowali.

Zresztą kronika Wołyńska wspomina o Haliczu nie-tylko nawiasowo — przy opowiadaniu faktów Kijowskich lub innych grodów znakomitszych na Rusi, — lecz się zdarzeniami Halicza nieraz wyłącznie całymi ustępami zajmuje. Przez to jaśniej występuje w XIII. wieku położenie Halicza. Wreszcie jak w XII. wieku za panowania dynastyi Rości-sławiczów wpływ bizantyjski przeważać się zdawał, to już z Romanem rozpoczął się wpływ zachodu, a to nietylko przez polskich książąt, z którymi ściśle spokrewnioną była rodzina Romanowiczów, lecz wprost z samego Rzymu, z pa-piezkiej stolicy, która stara się już zawiązać stosunki z Romanem, a zawiązuje je rzeczywiście z Danilem Romanowi-czem. Atoli nie przez cały czas panowania Romanowiczów, Halicz odgrywał rolę rezydencyi książęcej. Halicz przez Mongołów pod Batuchanem r. 1241 został spalony i zniszczony, podobnie jak Kijów. Daniło po utwierdzeniu panowania swego w Haliczu buduje Chełm w dorzeczu rzeki Bugu, dokąd z czasem po spaleniu Halicza przez Mongołów swą siedzibę przenosi, dla najstarszego zaś syna i następcy swego w księstwie Halickiem zbudował Lwów, po zawarciu ostatecznego pokoju z królem węgierskim Belą IV., który do roku 1249 całą państwową siłą podtrzymywał prawo mniemane węgierskiej korony do Halicza.

Lwów zbudowany został w latach 1250—1255. To nie jest rzeczą przypadkową, że od czasu zbudowania nowej stolicy Podkarpackiej Rusi Lwowa i przeniesieniu się bojar-stwa wraz z dworem książęcym na „Montes Leoninae“ ²), t. j. Góry Lwa, Halicz traci dawne znaczenie tak dalece, że od roku 1262 żadna o nim w drugiej części kroniki Hy-packiej nie zachowała się wzmianka.

Mamy tedy przed sobą jakich 56 lat (od r. 1199—1255) bardzo głośnych w historyi ruskiej, przepełnionych intrygami niespokojnych halickich bojarów, bądź wyprawami wojennemi królów i królewiczów węgierskich i książąt ruskich, które zawładnięcie Haliczem mają na celu. Od roku 119!)—1205

*) Górami Lwa zwane skały, która jeszcze w lustracyi XVI. wieku zwie sią skałą Lwa, az do góry Stefana nad Zniesieniem za Lwowem

panuje Boman (f 1205). Po śmierci Bomana do r. 1214 król węgierski Jędrzej II. syn i następca Beli III. wraz z Wielkim księciem krakowskim Leszkiem Białym podtrzymują prawa małoletnich Bomanowiczów Daniela i Wasylka do Halicza, od r. 1214 do 1220 (1221) obaj ci władcy starają się utrzymać Halicz przy swych dzieciach, a to przy: Kolomanie synie Jędrzeja i Salomei córce Leszka Białego.

wody (iznemahachu żażdoju wodnoju, ne bi bo wody w nich), a gdy Mścisław przyjechał, poddali się jemu i sprowadzeni byli z komnat górnych cerkiewnych.

Jeżeli zważymy, że ruina bazyliki pod dąbrową odkopana stoi na wyżynie nad Łomnicą, która się z natury nadaje do obrony, i że w pobliskości tej ruiny nie ma źródła aż w znacznej odległości, i że pobliska czworoboczna jama, pochodzi według tradycyi ze studni sztucznej, a to sądząc po wysokości miejsca bardzo głębokiej, to nie możemy się oprzeć przypuszczeniu, że na tej to bazylice Koloman z Salomeą i z swem otoczeniem wytrzymali kilkodniowe oblężenie i że aż po zajęciu pobliskiej studni, przez wojsko Mścisława i mieszkańców Halicza, brak wody musiał się dać uczuć do najwyższego stopnia oblężonym, co ich nareszcie zmusiło do poddania się na łaskę lub niełaskę księciu Nowgorodzkiemu Mścisławowi. Cerkiew ta Bogarodzicy ocalała snąć jeszcze w Haliczu i po spustoszeniu grodu tego przez Tatarów r. 1241, lub może nie będąc zniszczoną zupełnie, została odbudowaną, bowiem r. 1255 występuje znowu w charakterze takiej twierdzy. Zamknął się w niej roku 1255 książę Izjasław, prawnuk Jarosława Ośmomysła, który w niebytności Daniła Bomanowicza zawładnął był Haliczem, i w niej przez trzy dni bronił się przeciw Boma-nowi synowi Daniła, podobnie jak to przed 36 laty czyniło otoczenie Kolomana i Salomei polsko-węgierskie, atoli bramy i okopy Halicza były już zniszczone, wojska Bomana podstąpiły wprost pod cerkiew, i zmusiły księcia Izjasława po

Gdy to się nieudało, to: od r. 1220—1234 król węgierski Jędrzej II. stara się utrzymać na księstwie w Haliczu syna swego młodszego Jędrzeja, którego ożenił z córką księcia Nowogorodzkiego Mścisława.

Od r. 1234, a względnie od r. 1236 walczy Daniło Bomanowicz, który ostatecznie (1234) odbiera Węgrom Halicz, do roku 1249 z królem węgierskim Belą IY. następcą Jędrzeja II. (f 1235) o Halicz. Bela IV. bowiem stara się wprowadzić na księstwo Halickie Bościsława, syna Michała księcia Czernigowskiego, któremu (Bościsławowi) dał córkę swą Annę za żonę. Bitwa pod Jarosławiem 1249, w której zwyciężył Daniło nad Węgrami, kładzie koniec tej walce. Nastąpiło zupełne pogodzenie się Daniła z Węgrami i zawiązanie przyjaznych stosunków, które ożenienie syna i następcy Daniła Lwa z córką króla węgierskiego Beli IY., Konstancyą, miały utrwalić.

trzydniowem oblężeniu do poddania się.

Długosz historyk o 200 lat późniejszy od trzeciej części kroniki Hypackiej, opisując oblężenie Kolomana i Salomei w cerkwi Bogarodzicy w Haliczu, rozróżnia „castrum Halicz“, t. j. gród Halicz, „portam castri superiorem“, t. j. górną bramę grodu, którą w nocy po odniesionem zwycięstwie opanował Mścisław podstępem i nareszcie „ecclesiam B. Mariae“, t. j. cerkiew Bogarodzicy i „castellum“, t. j. zamek, do którego się cofnęli Koloman syn króla węgierskiego z Salomeą żoną z wytworniejszą częścią swej świty i z niewiastami

Ponieważ postronni ruscy książęta, przywoływani przez stronnictwa bojarów Halickich, mieszają się także w sprawy Halickie w tym całym okresie, przeto nie ma prawie roku mianowicie do napadu Mongołów na Halicz r. 1241, żeby nie było zajść wojennych koło Halicza, zwłaszcza w latach :

1199, 1208, 1209, 1210, 1211, 1212, 1213, 1214, 1215,

1218, 1220 (1221), 1219, 1226, 1227, 1231, 1234, 1235,

1236, 1243, 1255.

Książęta Igorowicze (synowie Igora z Putywla, zięcia Jarosława Osmomysła), Węgrzy i Polacy, książęta Czerni -gowscy, książę Mścisław z Nowgorodu, a z nim w sojuszu lub sami Bomanowicze z kolei czasu oblegają Halicz skutecznie lub bezskutecznie. Z opisania tych oblężeń i wojen nych akcyj pod Haliczem przez Kronikę Hypacką, pod- swą niosę tylko te, które uwydatniają nam położenie ówczesnego zostającemi w otoczeniu królowej Salomei. Długosz pojmywał

Halicza.

W okresie od r. 1205, t. j. od śmierci Bomana, do r. 1241 do spustoszenia Halicza przez Tatarów, Halicz był już silnie ufortyfikowanym grodem z bramami (hradnaja wrata). Hypacka kronika mówi o bramie niemieckiej (wrata nimec-kiji), na której w znamię zwycięztwa książę Daniło Bomanowicz, po wypędzeniu Bościsława, syna księcia Czernigowskiego z Halicza, w znamię zwycięztwa zatknął swą chorągiew (r. 1236).

strukturę i rozkład grodów ruskich ze wzoru grodów ówczesnych polskich i europejsko-zachodnich, a chociaż się w opisaniu tego zdarzenia niewiele różni od kroniki Hypackiej, atoli i w tych małych różnicach kronice Hypackiej, jako spółczesnemu źródłu należy się pierwszeństwo.

Nie możemy jednak nie podnieść tę okoliczność, że bitwa w r. 1220, którą stoczyli Węgrzy i Polacy z Mści-sławem z Nowogrodu musiała być stoczoną bezpośrednio przed wałami grodu Halicza, albowiem według Długosza W Haliczu grodzie cerkiew Bogarodzicy stanowiła dla jęki rannych i umierających słyszane były do Halicza i rzeki siebie punkt strategiczny. Boku bowiem 1220 (1221), gdy po zaczerwieniły się krwią ludzką; musiał przeto Halicz wisieć

zwycięstwie Mścisława księcia Nowgorodzkiego nad Węgrami i Polakami pod Haliczem, księciu temu udało się opanować górną bramę (portam superiorem) i przez to zająć miasto, syn węgierskiego króla Koloman z córką Leszka Białego Salomeą koronowany już r. 1216 na króla w Haliczu wraz z swem otoczeniem cofnęli się do cerkwi Bogarodzicy i tutaj zaparłszy się przed Mścisławem, powyłazili do górnych ko mnat tej cerkwi (komary cerkownyja).

Po ufortyfikowaniu się (t. j. obwarowaniu się) tutaj (t. j. na cerkwi), rzucali oni kamieniami i ciskali strzałami na oblegających, póki nie osłabli w skutek niedostatku

prawie nad pobojowiskiem, żeby jęki z pola bitwy słyszane być mogły, musiał leżeć na wzgórzach, wznoszących się bezpośrednio nad doliną, która przedstawiała pole walki, wreszcie musiało to pole przytykać do dwóch rzek, kiedy według słów Długosza nie rzeka lecz rzeki zaczerwieniły się krwią; — wszystko to zgadzałoby się jak najzupełniej z przypuszczeniem mojem o położeniu staroksiążęcego grodu Halicza na prawym brzegu Łomnicy od ujścia jej do Dniestru wstecz ku wiosce Sokołowi. Nareszcie pole bitwy pod Haliczem

z r. 1-220 (1221) było zupełnie podobne do tego pod Przemyślem z r. 1099. Tam Koloman I., król węgierski, wspo-

możony od wojsk w. księcia Świętopełka, stanął wzdłuż Wiaru, opierając się o węgiel (kąt) przy uściu Wiarudo Sanu. Jak r. 1090 pod Przemyślem, tak r. 1220 (1221) pod Haliczem

wem

Przy opisaniu operaeyj oblężniczych Daniła Romanowicza wspomnioną jest miejscowość „ Uliolnice“ t. j. Węgiel-niki czyli Kątniki, oczywiście położona przy zejściu się (w kącie) dwóch rzek (tutaj przy uściu Łomnicy do Dniestru pod św. Stanisławem), także wspomniony jest most na Dniestrze (tradycya pozostała o starym moście w Popławni-kach) wyżej uścia Łomnicy do Dniestru. Oblężenie to było przedsięwzięte w zimie. Jak długo lód na rzekach stał, tak długo wojska Daniła z wojskami przeciwników na lodzie spotykały się i tak długo Daniło utrzymywał komunikacyę mię- czano walki na rzekach Żubrzy, Bóbrce i Szczerce nim dzy siłami swemi zbrojnemi po lewym i po prawym brzegu tej rzeki rozłożonemi. Gdy atoli lód nagle puścił, cała nadzieja Daniła, ze względu na tę komunikacyę polegała na moście, który atoli przeciwnicy zapalili i który, jak powiada kronika Hypacka tylko za pomocą Boga został ugaszony.

Daniło po zdobyciu dworu partyzanta węgierskiego on bojarzyna Sudzisława, stanął po innej (t. j. po prawej) stronie Dniestru w Kątnikach (Uholnicich) ; ztąd też z swymi zwolennikami w Haliczu znosił się, przystępując za pomocą populacyi z tej i tamtej strony Dniestru zebranej do ścisłego obsaczenia Halicza, który wreszcie był przymuszony poddać się. Daniło wstąpił w gród, zkąd królewicza Jędrzeja, pomnąc na dawną miłość świadczoną mu przez ojca tegoż króla Jędrzeja II. z czcią odesłał do Węgier. Partyzant królewicza Sudzisław opuścił gród wraz z królewiczem Jędrzejem.

Podobnego oblężenia doznał Halicz r. 1234. Niespokojni bowiem haliccy bojarzy r. 1231 sprowadzili królewicza Jędrzeja z Węgier i posadzili go ponownie na księstwie w Haliczu. W trzy lata później Daniło i brat jego Wasylko Romanowicz przystąpili do oblężenia Jędrzeja i jego stron-

doznawszy klęski pod Krzemień

cem,

prędzej wraca się do domu**).

za-

pole walki nie było otwartem zewsząd, jakiemi są pola po lewej stronie Dniestru naprzeciw Halicza, lecz było przedłużone i zakryte wzgórzami. Tu i tam Połowcy starają się osłabić szeregi, odciągając pojedyncze zastępy w dalszy prospekt, które potem niszczono z zasadzki. Połowcy r. 1220 (1221) w wojsku Mścisława walczą na koniach, Rusini pieszo, a Węgrzy na farach, t. j. wozach bojowych. Porównując opisanie bitwy pod Przemyślem wzdłuż WTiaru w r. 1099 z opisem bitwy pod Haliczem r. 1220 (1221), nie możemy się oprzeć przekonaniu, że walka Węgrów i Polaków z Mścisła-z Nowogrodu i Daniłem Romanowiczem odbyła się w obliczu Halicza, tak jak tamta w obliczu Przemyśla, i że pole tej bitwy ciągnęło się wzdłuż rzeki Łomnicy.

W innem miejscu kronika Hypacka opowiadając o oblężeniu Halicza przez Daniła Romanowicza nawodzi nam inne dane charakterystyczne, które mogą rzucić niejakie światło na przestronność i położenie staroksiążęcego grodu Halicza z pierwszej połowy wieku XIII.

Roku 1229 Daniło oblęga syna króla węgierskiego młodego Jędrzeja, ożenionego z córką Mścisława Chrobrego z Nowogrodu w Haliczu. Do oblężenia grodu tego użył Daniło wielkie siły zbrojne („i obside Hałycz w syli tiażci“), ściągnął on bowiem w tym celu całą populacyę od rzek Bobrki aż do Uszycy (rzeki na Podolu) i do Prutu, t. j. użył populacyę połowy ziemi halickiej i stanął z nią na czterech częściach naokoło grodu („i sta na czotyre czasty oJcrest jehou).

nictwa w Haliczu. Kronika Hypacka prawi, że „Daniło przyszedł i' stał na brzegu Dniestru“. Według mego widzenia znowu w „ Ukolnycicli“ (Kątnikach), t. j. w węglu przy ujściu Łomnicy do Dniestru. Daniło czekał póki nie stanął lód na Dniestrze, snąć mostu wspomnianego roku 1229 już nie było, żeby mógł ściągnąć siły wojskowe z lewej strony tej rzeki i przystąpić do ściślejszego oblężenia Halicza. Ponieważ lodu nie było, tedy i oblężenie Halicza nie mogło być forsowne i zupełne, dla tego według świadectwa tej kroniki oblężenie przez 9 tygodni trwało. Daniło przeciął przywóz żywności (t. j. cernował Halicz, nie oblęgając ściśli-wiej) i miasto w skutek tego cernowania uczuło brak żywności, której Daniło miał podostatkiem w swym obozie. Daniło jeszcze nie zdobył Halicza, a już rozporządzał ziemią halicką, rozdając grody między swych stronników. W tem królewicz Jędrzej umiera w Haliczu. Gród otwiera bramy swe Danile, a Daniło partyzanta Węgrów Sudzisława wraz z zwłokami młodego królewicza odsyła do Węgier.

Jeszcze jedno wojenne zajście koło Halicza może dorzucić promyka do wyjaśnienia położenia grodu tego. Jest ono z r. 1215, kiedy Koloman za pomocą Leszka Białego zamierzył wyprzeć księcia Daniła Romanowicza z Halicza, który był zajął Halicz i wypędził po pierwszy raz z niego Węgrów za pomocą Mścisława z Nowogrodu. Koloman z wojskiem polskiem i węgierskiem przystąpił pod gród i bił się o przejście przez rzekę na tak zwanym „krwawym brodzie“ (snąć tu zwyczajnie przystępu do Halicza wojska nieprzyjacielskie forsowały). Gdy nie mogą zdobyć „krwawego brodu“, bowiem spadły śniegi, Węgrzy i Polacy wtedy ustępują za Rogożynę (?) *). Pomimo połowicznego sukcesu pozycya Daniła była zachwianą w Haliczu. Na rozkaz Mścisława opuszcza tedy Daniło Halicz udając się na wschód wzdłuż Dniestru, w kierunku do Tłumacza, uchodząc przed gonitwą węgierskich jeźdźców. Snąć od zachodu (z nad uścia Łomnicy do Dniestru) napierał Koloman z Węgrami i Polakami na Halicz, kiedy Daniło opuszcza Halicz w wschodnim kierunku.

Z dwóch stron wojska nieprzyjacielskie postępowały zwyczajnie pod Halicz, z pod Dźwinogrodu, gdzie sta-przystępywano pod Halicz, tak n. p. r. 1211. Daniło ze swymi sprzymierzeńcami (wtedy Węgrzy i Polacy wspierali go) pobił wojsko nieprzyjacielskie pod Dźwinogrodem, a potem zajął Halicz, tak też roku 1226 król węgierski Jędrzej II. z pod Dźwinogrodu wysłał swe pułki wojskowe pod Halicz. Sam — według kroniki Hypackiej — nie miał odwagi zbliżyć się do Halicza, stojąc koło Dźwinogrodu**).

Wezbranie wody Dniestru przeszkodziło tą rażą zajęciu Halicza przez Węgrów. Król Jędrzej II. zawojował przeto tylko Trembowlę i Tychoml

wreszcie pobity pod Dźwinogrodem od Mścisława czem

*) Jeżeli zważymy, że na polu Jezowie stały po spustoszeniu Halicza dwie wsie Jaktorów i Perewozy, i że naprzeciw tego pola był starożytny przewóz, za który się płaciło chlebem nie pie-niądzmi, to łatwe jest przypuszczenie, że tutaj koło św. Stanisława i cerkwi św. Spasa było stare przejście przez Dniestr i Łomnicę do staroksiążęcego Halicza. Kto tem przejściem . władnął, mógł się zbliżyć do grodu i przystąpić do bezpośrednich wojennych operaeyj na Halicz.

**) Kronika Hypacka prawi, że przepowiadały wieszczki węgierskie, gdy tylko król ujrzy Halicz, to umrze, dlatego tez nie chciał Jędrzej jechać do Halicza, zawierzał bowiem wcale wieszczkom.

Inną stroną i odwrotnie , bowiem od południa królewicz węgierski Bela r. 1229 wyprawił się pod Halicz. Pomimo wielkich deszczów Bela podstępuje pod gród i zabiera się do oblężenia Halicza. Atoli mieszkańcy Halicza pospychali wdzierających się do miasta Węgrów do rzeki (oczywiście do Łomnicy), Królewicz Bela nie mogąc się utrzymać w zajętej pozycyi przeprawia się przez Dniestr z prawego brzegu na lewy tej rzeki, a potem lewym tym brzegiem uchodzi na wschód, koło Wasylewa (w dzisiejszej Bukowinie) przeprawia się znowu przez Dniestr, a nareszcie dopływami Prutu i przez Rodnę powraca do Węgier.

Podczas całego tego okresu przy opisaniu bitw stoczonych o posiadanie Halicza wspomnione są w Kronice Hy-packiej, oprócz grodów XII. wieku jeszcze Zbaraż, Gródek, Lubaczów, Mokleków, Bykowin (niżej Halicza) i t. p. Dźwinogród wspomniony jest jeszcze pod r. 1226, Plesnisko pod r. 1234. Wszystkie grody podpadły zniszczeniu przez Mongołów r. 1241. Niektóre z nich jak Dźwinogrod, Plesnisko nie podniosły się nigdy z upadku, a o niektórych innych nawet tradycya zaginęła, gdzie niegdyś istniały.

Z okresu przed napadem Mongołów pod Batuchanem (r. 1241) wspomina kronika Hypacka pod r. 1230 o domie (dworze czyli pałacu książęcym), który zapalić i z dymem puścić zamierzali byli stronnicy węgierscy w Haliczu. Cerkiew Bogarodzicy pod r. 1212 jest tą świątynią, do której król węgierski Jędrzej II. wprowadził Daniła Romanowicza, wraz z Włodzimirskimi bojarami, na tron książęcy uroczyście (instalując go na księstwo).

Po spustoszeniu grodów ruskich przez Mongołów (Tatarów r. 1241) Daniło przebywa jeszcze w Haliczu, wyraźnie pod r. 1247, potem jeszcze nawet pod r. 1262 ³) Daniło buduje nowe grody, a restauruje dawne spustoszone przez Tatarów w czasie od r. 1250—1261. Pod tym rokiem wspomina kronika Hypacka grody Krzemieniec, Łuck, Lwów, Stożek i Daniłów. Daniło i Wasylko musieli je rozburzyć (rozmetati) na rozkaz dowódzcy wojsk tatarskich, zajmujących sąsiednie Podole. Że o Haliczu nie ma mowy na tem miejscu, wnosićby można, że Halicza nie restaurował, a przynajmniej nie wzmocnił Daniło fortyfikacyami, żeby nie zwracać na siebie uwagę, nie wzbudzać przedwcześnie gniewu i podejrzenia tatarskiego chana.

W roku 1259 pali się nowo zbudowany przez Daniła gród Chełm, łunę pożaru widać było ze wzgórz (montes Leo-ninae), na których był pierwotnie zbudowany Lwów. Roku 1269 ciągną Tatarzy na Sandomierz za Wisłę zupełnie pomijając Halicz, a r. 1287, gdy Tatarzy z wyprawy na Polskę wracali (pod wodzami Telebują i Nogajem), już zupełnie ignorują Halicz i udają się pod Lwów, który to gród wśród zimy przez dwa tygodnie oblęgają. Tak już w drugiej połowie wieku XIII. gród Halicz z przeniesieniem rezydencyi

mona-

do Lwowa, jak już wyżej wspomniałem, stracił pierwszorzędne znaczenie, a operacye wojenne wojsk nieprzyjacielskich nie opierają się więcej o Halicz, lecz opierają się już o Lwów.

Pozostał nam jeszcze kościół św. Stanisława w Haliczu, przedtem cerkiew św. Pantalemona, z znamionami sztuki romańskiej, według podania profesora Łuszczkie wieża, z zastosowaniem do obrządku wschodniego i z zlaniem się poniekąd z stylem byzantyjskim w jednę harmonijną całość. Godzę się z tem zapatrywaniem, jakoby ta cerkiew zbudowaną została za Romano więzów. Za panowania bowiem tych książąt wpływ zachodni zaczął ważyć się z wschodnim, lub, żebym się właściwiej wyraził, za Ronjana jeszcze oba te wpływy równoważyły ³) sobie, za panowania zaś syna tegoż Daniła wpływ zachodu nad wpływem wschodu w pewnym kierunku czasowe odnosi zwycięstwo, co też na tem miejscu udowodnić należy.

W tym kierunku dały impuls: a) niewiasty; b) polityka Romanowiczów zewnętrzna; c) starania się papieży rzymskich, mianowicie Inoeentego III. i Inocentego IV. o zjednoczenie, czyli o uniję kościelną.

Co do pierwszego tyle powiemy, że już matka Romana Światoehna była córką Bolesława III. Krzywoustego. Bratanica Romana, t. j. córka brata jego Wsewołoda księcia Bełzkiego, Helena była matką Leszka Białego ⁴), a Romana druga żona, którą pojął po rozwodzie z pierwszą swą żoną, córką Ruryka księcia Owruekiego, była bliską krewną księcia Leszka Białego. Kronika Wołyńska zowie ją „jatrowiju“ tegoż księcia. Historya nie podała nam nazwiska tej niewiasty zasłużonej o wpływ zachodu na dworze jej synów Romanowiczów, ani też nie nazwała książęcej rodziny, z której pochodziła. Wypędzona wraz z synami od Halickich bojarów z Halicza, bawi w latach 1207—1213 na dworze króla węgierskiego Jędrzeja II. i dopiero po zamordowaniu Gertrudy, żony Jędrzeja IL, za przyzwoleniem tegoż króla opuszcza Węgry i do Krakowa na dwór księcia Leszka Białego, wraz z synami Daniłem i Was^lkiem, odchodzi.

Po zawarciu traktatu Spiżskiego r. 1214, o którego znaczeniu wspominałem wyżej, zdaje się moralnie złamana niepowodzeniem swych zabiegów około przywrócenia swym synom Halicza, właśnie w roku, kiedy Leszko i Jędrzej II. wysłali wojska swe do Halicza w celu ostatecznego przyprowadzenia w życie stypulacyi traktatu tego, porzuca marności świata tego i przywdziewa habit zakonny ⁵). Snąć i potem będąc w zakonie, wywierała Romanowa wpływ na postanowienia i polityczny kierunek syna swego Daniła. Albowiem roku 1254 swemi przedstawieniami łącznie z książętami polskiemi Bolesławem IV. (Wstydliwym), Ziemowitem i z magnatami polskiemi najbardziej przyczyniła się, że Daniło skojarzył się z apostolską stolicą, przyjmując koronę w raz z insygniami z rąk legata papiezkiego Opizona z Messany. Kronika Hypacka (str. 191) opowiedziawszy nam to, dodaje, że Daniło przyjął koronę od Boga w grodzie Drohiczynie.

Co do polityki Romanowiczów zewnętrznej, to ta w parze idzie z rodzinnymi związkami, i właśnie była tego rodzaju, że Romanowiczów do zachodu zbliżała i zapoznawała

*) Koman obdarza klasztor obrz. łać. w Erfurcie. Ks. kan. Pe-mąszewicza : o cerkwi św. Pantalemona str. 17.

**) Tradycya zowie ją św. Heleną i robi ją żoną Wsewołoda, i fundatorką Bazylianów w Pleśniku.

*'⁴) Kronika Hypacka (Połnoje Sobranije IL), str. 161.

ze zdarzeniami doniosłemi w Europie. Ztąd też n. p. kronikarz urzędowy księcia Halickiego Daniła, którego relacye weszły w skład trzeciej części kroniki Hypackiej, dowiedział sie podczas pobytu wdowy po Bomanie wraz z małoletnimi synami od r. 1207—1213 we Węgrzech: o zamordowaniu cesarza niemieckiego Filipa ze Szwabii z domu Staufów r. 1208 i o okolicznościach i motywach tego morderstwa, które zbiegały się aż na dworze króla węgierskiego Jędrzeja II. w związkach familijnych i żony tegoż królowej Gertrudy księżniczki z Andechs - Meranu ⁶), — lub o okolicznościach towarzyszących zamordowaniu królowej węgierskiej Gertrudy r. 1213, o braciach tej księżniczki i t. p. i t. p.

str. 21 i 22.

zur

kanonika Petraszewicza o św. Pantelejmonie str. 61. Albert tam po

Polityka Daniła Bomanowicza (od r. 1236) prowadzi go do Preszburga r. 1237 do obozu króla węgierskiego Beli IV. Tam zastają go posłowie cesarza niemieckiego Frydryka II. z Sztaufów (było to podczas sporu o spuściznę po osta-tniem księciu Babenberczyku Frydryku II. wojowniczym), a mianowicie : Filip arcybiskup z Salzburga, niemieccy rycerze Henryk z Brune i Oto syn Styryjskiego magnata Har-tnida z Petawy.

Cóż dopiero powiedzieć o związkach familijnych syna Daniła Bomana. Ten był ożeniony z księżniczką Gertrudą, bratanicą ostatniego z Babenbergów Fryderyka II., wdową po dwóch mężach, a to : po Władysławie królewiczu czeskim i Hermanie z Badeniu ⁷). Jakie z tych politycznych strumieni mogły płynąć styczności z zapatrywaniami, a pośrednio ze sztuką zachodu do Halicza domyślać się można, chociaż dla braku szczegółowych świadectw w tym kierunku w kronice Hypackiej, nie jesteśmy w stanie je określić

Cóż dopiero powiemy o stycznościach Bomana i synów jego bezpośrednich z Bzymem. Już księciu Bomanowi ofiarował papież Inocenty III. r. 1204 królewską koronę, której on jednakowoż nie przyjął, stojąc na szczycie potęgi i niepotrzebu-jąc przymierza z zachodem, ani też pomocy od tegoż.

Inaczej się rzecz miała za małoletności synów Bomana, Daniła i Wasylka. Po zawartym w Spiżu traktacie r. 1214, papież Inocenty III. zezwala na koronacyę Kolomana i Salomei w Haliczu. Następca Inocentego III. papież Honorius III. w liście do króla węgierskiego Jędrzeja IL, pod dniem 11. lutego 1217, powiada o tej koronacyi, jako akcie spełnionym. Koronacya odbyła się r. 1216 w Haliczu, przez arcybiskupa Ostrzyhimskiego Jana, a przytomnymi jej byli Iwo Odrowąż kanclerz państwa polskiego i Kadłubek biskup krakowski, który przez dłuższy czas w Haliczu przy Kolo-manie i Salomei przebywał.

Prawie równocześnie po utwierdzeniu się Daniła w Haliczu, zwłaszcza po śmierci królewicza Jędrzeja r. 1234, mianowany został łaciński biskup Bernhard dla katolików Busi Halickiej, a niedługo potem bowiem r. 1238 sprowadzeni zostali Franciszkanie i Dominikanie do Halicza ⁸). Franciszkanie najprawdopodobniej osiedlili się w Starym Haliczu pierwotnie niżej św. Stanisława, na wzgórzu wspinającem

się stromo nad Dniestrem, którym z koleją wieków góra ta została znacznie złamaną. Nazwa Mniski Sad, wyżej uroczyska „na grobiskach“ zachowała się, jak wyżej wspomniałem, w trądycyi ludu, a mnóstwo cegły palonej i glazurowanej w tern miejscu pochodzi może z tego pierwotnego Franciszkańskiego kościoła. — Na którem miejscu Dominikanie osiedlili się pierwotnie w Haliczu? W fundacyi klasztoru Dominikanów w Ohorostkowie z roku 1662 przez Andrzeja Potockiego ⁶) starostę Halickiego wyraźnie powiedziano jest, że ona jest wznowieniem na polach Chorostkowa (nad rzeką Lipą), jakiegoś dawnego przed kilkaset laty zburzonego Dominikańskiego klasztoru. Między posłami ze strony króla Halickiego Daniła, którzy przesprawiali z posłannikiem z ramienia papieża Hecelonem de Wilsdorf, nad którym opiekę papież Inocenty IV. r. 1247 arcybiskupowi Mogunc-kiemu porucza, imiennie nazwany jest „Gregorius Abbas de monte St. Danielis et fratres P. et A. de ordine Praedica-torum carissimi in Christo filii Danielis régis Bussiae Nun-tiorum“ ⁷), t. j. Grzegorz opat z góry św. Daniła i bracia H. i A. zakonu kaznodziejskiego (Dominikanów), najmilszego w Chrystusie syna naszego króla Daniła. Nasuwa się przypuszczenie, czy ten opat nie pochodził z samego Halicza, i czy Haliccy Dominikanie nie osiedli na górze, gdzieś blisko staroksiążęcego grodu Halicza, którą na cześc patrona króla Daniła, górą św. Daniła nazwali.

Z drugiej zaś strony, t. j. ze strony papieży Inocen-tego IV. i jego następcy Aleksandra IV liczba mężów znakomitych zachodu, znanych w historyi ówczesnej, których ci papieży używają dla przeprowadzenia spraw halickich, mianowicie sprawy przystąpienia do unii, podniesienia księcia halickiego Daniła do godności króla i koronacyi jego w Drohiczynie, jak i zachowania się Daniła po tej koronacyi, jest znaczną. Nazwiemy tutaj osobistości wybitniejsze, a to : a) Albrechta arcybiskupa pruskiego ⁸), który księcia litewskiego Mendoga do chrześciaństwa nawrócił, a który się przyczynił do nadania temu księciu królewskiej godności, a teraz myśl koronacyi księcia Daniły na króla poruszył; b) Dominikanin Jan Piano Karpino, który księciu Daniłowi r. 1245 przywiózł list papieża Inocentego IV., wzywający go do unii z kościołem , a potem wracając z ordy tatarskiej, do której w dyplomatycznej misyi papież go był posłał, wstąpił do re-zydencyi Daniła i Wasylka (do Halicza czy do Włodzimierza?) i tutaj przez 8 dni bardzo gościnnie był podejmywany ⁹). Daniło naradziwszy się z swemi biskupami nad propo-zycyami Jana Piana Karpino, oświadczył gotowość przystąpienia do unii, i potwierdzając to wszystko, co przedtem przez swego opata (snąć Grzegorza Dominikanina z góry św. Daniła) wypowiedział, wysłał pismo i posłów do papieża ; c) biskup z Berna, Bruno z Holsztynu, utalentowany i sprężysty kanclerz króla czeskiego Przemysława Otokara II., przez którego papież po pierwszy raz ofiarował księciu Da-

*) Moje dziełko o położeniu staroksiążęcego grodu Halicza

**) Dzieło ks. kanonika Petraszewicza o św. Pantalejmonie str. 60. ***) Moja monografia : Die Hypatios-Chronik als Quellenbeitrag österreichischen Geschichte, Seite 88. porównaj z monografią ks.

słany był od papieża Inocentego IY. roku 1249.

«⁸) Ks. kanonika Petraszewicza, o cerkwi św. Pantalejmona str. 55 i 56.

niłu godność królewska; d) papieski legat Opizon z Meseany, który w roku 1243 i 1254 bawił w Szląsku, godząc tam spory między szlązkimi książętami, a który w jesieni roku 1254 udał się z koroną i insygnijami koronacyjnemi w celu spełnienia aktu koronacyi na granicę mazowiecko-jadźwing-ską; e) biskup z Wrocławia Tomasz z Kozłowarogu ; jemu i wyżwspomnionemu biskupowi z Berna Brunonowi z Holsztynu poruczył r. 1257 papież Aleksander IV. wymierzenie kar i cenzur kościelnych na króla Daniła za to, że ten wobec groźby Tatarów i nie otrzymawszy od papieża spodziewanej pomocy, odstąpił od unii, a tern samem zerwał z systematem zachodnio-europejskich państw katolickich, którego głową polityczno-kościelną był papież.

Wieleż to styczności i związków z zapatrywaniami i sztuką zachodniej Europy mogło płynąć tym strumieniem kościelnym do książęcego grodu Halicza?

Nie możemy atoli również milczkiem pominąć, że roku 1250 podczas przespraw o unię Daniło utrzymywał związek z patryarchą Konstantynopolitańskim, który po zajęciu Konstantynopola przez Franków 1204 wraz z rodziną cesarską Paleologów na brzegi Małej Azyi do Nicei był się przesiedlił. Świadczy o tem jazda Cyryla do patryarchy przez Węgry, w celu osiągnięcia tam poświęcenia na metropolitę ruskiego. Dorozumiewać się należy, że ten stosunek po odrzuceniu przyjętej raz unii przez Daniła pozostał, chociaż w skutek utworzenia cesarstwa łacińskiego i hierarchii łacińskiej w Konstantynopolu znoszenie się to na bardzo znaczne natrafiało przeszkody ¹⁰).

Tyle o staroksiążęcym grodzie Haliczu na tem miejscu zamierzyłem wypowiedzieć. Kiedyż pytamy się Halicz, (czy odbudowany czy nieodbudowany przez Daniła po wielkim napadzie Mongołów (1241), lecz zapewne na nowo nieufor-tyfikowany), przeniósł się na dzisiejsze swe miejsce ? Tego dokładnie oznaczyć nie można. Za Kazimierza III. W. roku 1361 poświęcony¹¹) został pierwszy arcybiskup Chrystyan i ten w mieście Haliczu zbudował katedrę łacińską pod tytułem Św. Maryi Magdaleny. W roku 1367 Halicz dzisiejszy już ma prawo Magdeburgskie, na którem został przeniesiony, lub „de nova radice“ założony, i w tym roku z nakazu Otona, starosty ruskiego, Franciszkanie zapewne z Mniskiego sadu niżej św. Stanisława do samego rynku Halickiego sprowadzeni ¹²). Na jednej części staroksiążęcego grodu Halicza pozostały dwie wsie Jaktorów i Perewozy, którym zapewne przynajmniej częściowo zrestaurowana cerkiew staroksiążęcego grodu św. Spasa służyła , że się tak wyrażę, za parochialną. Inne pozostałości z staroksiążęcego grodu Halicza, jak część około cerkwi Błahowieszczeńskiej i Podgrodzia (t. j. około cerkwi za Tretiakami) przydzielono na utrzy

cer-

a zwłaszcza

manie Kryłosowi, położonego po prawej stronie Łukwy, dokąd katedrę z Bidunia i z nad Łomnicy przeniesiono.

Wsie Jaktorów i Perewozy dostały się jako dziedziczna własność najpierw najprawdopodobniej biskupstwu (względnie arcybiskupstwu) łacińskiemu, a potem po przeniesieniu tegoż do Lwowa, przeszły w ręce Halickich łacińskich proboszczów. Boku 1427 wsie te obie były już spustoszone przez Tatarów. Władysław Jagiełło r. 1405 uposaża miasto doliną na przedmieściu Halickiem, nazwaną pospolicie „Błonia“, poczynające się od grodu i od rzeki Dniestru. Cerkiew św. Pantalemona dostaje się jednemu z trzech kanoników, z których pierwotnie składała się kapituła łac. Halicka, a po przeniesieniu arcybiskupstwa r. 1414 do Lwowa, dostaje się jako prebenda proboszczom Halickim łac. obrządku, którzy w jej posiadaniu zostają jeszcze w r. 1552. W roku 1596 król Zygmunt III. po zniszczeniu Halicza przez Tatarów r. 1595, każe tę świątynią oddać Franciszkanom Halickim, w celu odbudowania jej i wzniesienia przy niej klasztoru.

Nareszcie kończąc ten przedmiot, z powodu pojawiających się w czasopismach artykułów o odkryciach Haiickieh, które w niedokładnem lub mylnem świetle przedstawiają moje autorstwo w temże odkryciu, pozwalam sobie nadmienić , że w moich poszukiwaniach nie szedłem za niczyją wskazówką, lecz tylko na własnem w ciągu wieloletnich mych badań historycznych pozyskanem przekonaniu, zwłaszcza co do głównego miejsca, gdzie należało kopać i że w mojem sumieniu uważam się za właściwego odkrywcę, na co mam wielu żywych świadków.

Dr. Izydor Szaraniewicz.

III. Opis do jesieni 1882 roku odkrytych fundamentów i wykopalisk.

(Z rys. na tab. XII, XIII, XIV i XV).

W Załukwi odkryto fundamenta następujących budowli:

Cerkwi św. Spasa;

Poligonu ;

Cerkwi Boga Rodzicy;

ślady różnych innych budowli.

Fundamenta cerkwi św. Spasa opisałem w 9. i 10. zeszycie „Dźwigni“ b. r., o ile do dnia. w którym je oglądałem, były odkryte. W IX. tablicy jest też rozkład tych fundamentów zaznaczony. Po zupełnem odkryciu przedstawia się nam fundament tak, jak to figura 13 wykazuje, a mianowicie :

Rozszerzenie przedziałowych fundamentów w a, b, c i d, leżące na ziemi sklepienie koło rozszerzenia fundamentu literą b oznaczonego, a wreszcie część pozostałej posadzki w miejscu literą a oznaczonem.

Rozszerzenia fundamentowe, które uzupełniają pierwotnie przedstawione założenie fundamentów wspomnianej kwi św. Spasa, nie różnią się w układzie materyału bynajmniej od innych części tego fundamentu i pochodzą widocznie od pierwotnego założenia tych fundamentów. Cały fundamentowy mur we wszystkich swoich częściach jest z ryniaku na tłustej zaprawie wapiennej wykonany.

*) Metropolita Kijowski Piotr Mohyła, z rodziny książąt Mołdawskich, konsekrowany na metropolitę roku 1634 w cerkwi miejskiej we Lwowie, odgrzebał świątynie Starego Kijowa cerkiew św. Bazylego, i odkrył tu grob sw. Włodzimierza. On kazał głowę tego księcia zanieść do cerkwi Peczerskiej, a z materyału zbudować nową cerkiew. Cerkiew zaś św. Zofii z czasów Jarosława I. odnowił (zwłaszcza sztuczne freski) etc.

Po nad częścią rozszerzenia muru fundamentowego, oznaczonego literą a, mianowicie od południowo wschodniej strony pozostała część posadzki cerkiewnej, którą przedstawia nam fig. 15.

Elementa tej posadzki są to owe cegły polewane, które w 10. zeszycie „Dźwigni“ fig. IX. nam przedstawia

Dłuższa oś tego fundamentu jest do wschodu oryento-towaną. Dorywczo dla spóźnionej pory odkryte fundamenta, tudzież po części pokrywająca je orna i z wykopu pochodząca ziemia, nie dozwalały dokładniejszego zdjęcia dokonać.

Pomimo pewnych nieregularności w założeniu murów, zgadza się dosyć dokładnie na przemian ułożony zarys kwadratu z wymiarami tego fundamentu. Sposób wykonania fundamentu Poligonu różni się jednak zasadniczo od sposobu, według którego ułożony jest fundament w niedalekiej odległości znajdującej się cerkwi św. Spasa i fundament cerkwi Boga Bodzicy.

Fundament Poligonu jest prawie wszędzie, gdzie szerokość jego zmierzyć mogłem, tylko na 1 metr grubości założony. Jedynie od wschodu widzimy mur w znaczniejszej grubości założony. Fundament też nie jest tak głęboko założony, jak fundamenta cerkiewne. Odsada jego była pokrytą, ile dzisiaj ocenić można, warstwą ziemi do 60 centymetrów wysoką. Materyał, z którego jest wykonany, także się różni, od poprzednio opisanego. Do ułożenia fundamentu użyto ryniaku i odpadków kamienia, a to tego samego wapniaku skorupkowego, z którego wykonane zostały ciosy fundamentu „sumienność“ w dokonaniu zniszczenia, a raczej w użyciu cerkwi św. Spasa, oraz ciosy, które w obrębie fundamentu materyału do innych w swoim czasie budowli, są przyczyną,

Narożniki, jak to już poprzednio opisałem, są, wzmocnione ciosami.

Byniaki, dosyć wielkie, ułożone są w zaprawie wapiennej, jak to w dawniejszych budowlach widzieć można; nie są one z tą wapienną zaprawą w masę betonową wmieszane. Ta okoliczność może także jest ważną, przedstawia nam bowiem inny sposób ułożenia fundamentu, aniżeli ten, jaki n p. w budowie fundamentu pod kościołem św. Zofii w Konstantynopolu był używany, gdzie, ile z opisu wyrozumieć można, betonowa ława została ułożoną pod filary. Prócz ciosów na rogach fundamentowych użytych, które wykonane są z wapienia skorupkowego, znajdującego się w Brzeżańskim powiecie, tylko ryniak użyty był do wzniesienia tych murów. Z takiego samego materyału jest też ułożone w płaskim segmencie owo sklepienie. Elementa tego sklepienia są kli-niaste, lecz nieregularnie obrobione, ułożone na wapiennej zaprawie.

Ułożone były te żółte i ciemno brunatne prawie czarne, jakby szyldkretowe cegiełki na wapiennej zaprawie w sposób rysunkiem przedstawiony. Dłuższa oś cegiełek leży równolegle do osi cerkwi

Wykopaliska, które odszukano w ostatnim czasie przy fundamentach, nie przedstawiają nic nowego. Systematycznych poszukiwań w około fundamentów z różnych powodów do tej chwili nie można było przedsięwziąć.

Na grzbiecie wyżyny, na której powyżej wspomniane fundamenta się znajdują, leży po części odkryty fundament, który w zarysie, o ile z odkrytych fragmentów zdjąć mogłem, figura 21. nam okazuje, a który „Polygonem“ nazwałem; „Botundą“ w opisie historycznym nazywa go dr. Sza-raniewicz.

Poligonu znaleziono. Niektóre z tych ciosów przedstawiają nam figury 22 i 23.

W małych odłamach wespół z ryniakiem do układu fundamentu użyty wapniak niedbale wapienną zaprawą spojony, sprawia, że fundament ten przedstawia się nam jakby mniej starannie był wykonany, jakby do dźwigania budowy lekkiej, może nawet drewnianej był przeznaczony.

Uwagi godną jest okoliczność, że fundamentowe mury cerkwi Boga Bodzicy, także na tej samej wyżynie odkryte, podobnie jak fundamenta cerkwi św. Spasa wykonane są starannie z doborowego ryniaku i w doskonałym układzie, kiedy fundamenta Poligonu tak niedbale są ułożone. Niezwykły kształt możnaby odnieść do owych centralnych budowli. które w bizantyńskim stylu są znane, jako najdawniejsze, gdyby od tej myśli nie odwodziły nas zarówno nieregularność założenia, jak i niedbałość wykonania i wyboru materyału, wreszcie wymiar grubości tych murów.

Nie wyjaśniają także przeznaczenia tego budynku owe wykopane, a w fig. 23 przedstawione segmeutowe, z wszech stron chociaż surowo obrobione ciosy, które jakby krawędziowe nam się przedstawiają. Fig. 22 przedstawia nam element architektoniczny, który także jeszcze nie przyczynia się do wyjaśnienia przeznaczenia tej budowy. Figury 16 i 24 przedstawiają jednostronnie polewane cegiełki, które przy odkryciu fundamentu Poligonu, chociaż w niewielkiej ilości znaleziono. Cegiełki jedne są płaskie, polewa ich zielona, powierzchnia chropowata, wyrób przedstawia się mniej doskonałym, niżeli cegieł i dachówek znalezionych w fundamentach cerkwi św. Spasa. Cegiełki, z których jednę figura 16. przedstawia, są sferyczne; wypukła strona jest polewana żółtą lub brunatną glazurą, również pośledniego wykonania, jak poprzednio opisana cegiełka.

Dotychczas wykopano prócz wymienionych fragmentów także inne ciosowe sztuki, które starannie zebrano i złożono w domu księdza proboszcza. Między temi fragmentami znajdują się trzony słupków, podobnych do tego, którego kształt fig. 22. przedstawia. Inne fragmenta podstaw, w surowym profilu wykonane, przedstawiają jakby wyżłobienie dla objęcia jakiegoś trzonu.

Przy odkryciu rzeczonego fundamentu znaleziono trzy szkielety ludzkie. Położenie i miejsce, w którem leżały, nie są mi wiadome.

Fundament cerkwi Boga Bodzicy koło Dąbrowy, na południe od Poligonu położonej, podaje fig. 2. Na pierwszy rzut oka uderza regularność założenia, znaczna grubość i doskonałość wykonania tego z ryniaku na wapiennej zaprawie wykonanego fundamentu. Fundamenta filarów są do dwóch metrów, fundamenta murów obwodowych na PIO m. głęboko na rodzimej glinie założone.

Odsada fundamentów doskonale do wagi założona, leżała do 50 centymetrów pod powierzchnią ornej ziemi. Ta powierzchnia i jednolitość murów jest tak doskonałą, kanty wewnętrzne tak pełne, że bez wszelkiej zmiany lub uzupełnienia na nowo pod budowę służyć by mogły. Tylko na zewnętrznym obwodzie murów kanty fundamentów są wzruszone. Ciosy, które do układu cokołu służyły, widocznie są powyrywane i gniazda po nich pozostałe tylko jako ich ślady. Płytkość pokrywającej te fundamenta warstwy ziemi, lub

że prawie żadnych wykopalisk na tem miejscu nie znaleziono. Jeden mały fragment bazy filarowej i jeden płasko rzeźbionego ornamentu, to sa jedyne zabytki pochodzące z górnej budowy, któreby zasługiwały na szczególniejszą uwagą.

I tutaj otaczający fundament teren nie został jeszcze

Szeroko po polach rozrzucone materyały budowlane, resztki starodawnych garnków lub wykopanych szkieletów ludzkich, zdają się być wskazówkami innych śladów grodu, niegdyś na tych wyżynach i dolinach rozłożonego.

IV. Opis budowli, które istnieją w obrębie lub w blizkiem sąsiedztwie niegdyś zniszczonego

Halicza.

zbadanym.

Dla ocenienia znaczenia w poprzednim opisie podanych fundamentów, dla możności zrozumienia założenia budowli, które na nich niegdyś stały, niemniej dla zrozumienia możności zatarcia po nich wszelkich śladów, koniecznem jest poznanie niektórych dzisiejszych budowli istniejących w pobliskości opisanych fundamentów. Podobieństwo założenia odkrytych fundamentów z zabytkami przeszłych czasów, charakter tego założenia i wykonania, uderzające na pierwszy rzut oka kontrasty między niemi a założeniem w okolicy istniejących budynków, wreszcie wykopaliska, znalezione w obrębie owych fundamentów, to wszystko wymaga bliższego zbadania i poznania. W tym celu oglądałem te budowle, wykonałem zdjęcia rozkładu i najwybitniejszych części wykonania, by sobie wyrobić pewne zdanie o tych zabytkach. Podaję te materyały do wiadomości szanownych czytelników i do światłego zbadania, aby na podstawie tegoż należycie scharakteryzować można zniszczone w XIII. wieku budynki podług odnalezionych szczątków. Czynię to i w tym celu, ażeby ta. wiadomość przyczyniła się do przedsięwzięcia prac, które nas doprowadzą do wyjaśnienia i oznaczenia tych zgładzonych zabytków.

W pierwszym rzędzie zajmuje nas w bliskości funda mentów cerkwi św. Spasa położony kościół dzisiejszego klasztoru X. X. Franciszkanów pod wezwaniem św. Stanisława, w gminie zwanej św. Stanisława.

Budowa tego kościoła jest opisaną w monografii opracowanej przez Prof. Władysława Łuszczkiewieza, wydanej w Krakowie nakładem Akademii Umiejętności w roku 1880. Autor przytacza na 4. stronicy cytat ks. Pietruszewieża, jakoby Haliczanie w roku 1267 miejsce odstąpić mieli Franciszkanom do zbudowania klasztoru i kościoła św. Krzyża. W dzisiejszym kościele, którego rzut poziomy fig. 6. podaje, widzi autor szczątki cerkwi Romańskiej św. Pantalemona, do którego to zdania także Dr. Szaraniewicz się przyłącza. Nie podaję szczegółowego zdjęcia tej budowy, gdyż powołać się mogę na wymienioną monografię, z której korzystałem, podając rozkład budynku w załączonej tablicy. Jak z natury rzeczy wynika, podniósł się poziom dziedzińca w około kościoła swr. Stanisława. Kościół stoi wolno w dziedzińcu. Zabudowanie klasztoru otacza dziedziniec po części. Sposób tego założenia odmienny od zwyczaju budowy klasztorów łacińskich, pośrodku w dziedzińcu (area) ustawiony kościół, charakteryzuje nam założenie, jako nie łacińskiemu zachodniemu, ale wschodniemu bizantyńskiemu odpowiadające. Pierwsze wejrzenie jednak poucza nas, że budynki, które omawiać mamy, nie odnoszą się do epoki, w której w stylu bizantyńskim na Rusi budowano. Budynki klasztoru bez wszelkiego poczucia artystycznego i charakterystycznego, pomijamy zupełnie, gdyż widocznie są pochodzenia znacznie późniejszego, zapewne z końca XVII wieku, a zatem do objaśnienia naszego o tyle tylko by się przyczynić mogły, o ile użyty do ich wzniesienia materyał wykazałby pochodzenie z dawnych budowli, położonych niegdyś obok klasztoru istniejącego dziś miasta Halicza, lub że są wzniesione na fundamentach starodawnych. Poszukiwań wyjaśnienia rzeczy w tym kierunku ani teraz, ani przed laty, kiedy pierwszy raz tym klasztorem się zajmując, oglądałem owe budynki, nie przedsiębrałem. Będzie to jedna z tych prac przyszłości, o których przedtem wspomniałem. Ozy cerkiew św. Pantalemona, która niegdyś stała na tem miejscu, była otoczona klasztornemi zabudowaniami, i jakiemi; czy one murowane lub drewniane były — to okażą dopiero dalsze poszukiwania. A do takich poszukiwań wziąć się musimy, gdyż kroniki klasztornej nie ma, a w tradycyi się nic nie zachowało.

Dokładne zbadanie dziedzińca w około kościoła, oko

¹

Iwanko Rościsławicz wymknął się z grodu Halicza 18. lu

²

„Fortalitia et curiae Haliciensium“ — mówi Długosz. Dwór bojara Wołodysława w Kronice Hypackiej.

³

Hypacka kronika str. 171: „Wasylko wieść radosną o od-

⁴

niesionem zwycięstwie nad Jadźwingami poseła Daniłowi do Halicza r. 1247“. Książę litewski Wojszełk spowinowacony z Daniłem (córkę

⁵

bowiem swą wydał za syna Daniła Szwarna) udaje się po przyjęciu chrztu do Daniła i Wasyłka do Halicza r. 1261, zkąd odchodzi do styru w połoninach (wśród Karpat), a ztamtąd na górę Atos. Według Latopisu welikoho kniażstwa litowskoho i Zomojtskoho, rękopismu bibliotek Kaczyńskich w Poznaniu, Wojszełk (którego Ry mon tem ten latopis zowie) udał się nie do Halicza, lecz do Lwowa, gdzie u księcia Lwa przebywał, i tu do chrztu trzymał najstarszego syna i następcę tegoż Jerzego.

⁶

Tu zapisany (str. 157, 159) ciekawy motyw wydania św. Elżbiety córki Jędrzeja H. z Gertrudy za Ludwika syna Landgrafa Hermana, stojący w związku z tern morderstwem.

⁷

Herman z Badeniu był synem Agnieszki a wnukiem św. Elżbiety, córki zamordowanej r. 1218 królowej węgierskiej Gertrudy.

⁸

Ks. kan. Petruszewicza o cerkwi św. Pantelejmona. Lwów

⁹

1881 str. 45, 46.

¹⁰

Daniło zrywając z Kzymem z przymusu trzymał chociaż niechętnie z Tatarami. Lew, syn jego, chętnie łączył się z Tatarami, — nie miał on polityki samoistnej, lecz szedł za prądem czasu. Lew trzymał ze wschodem, lecz już nie bizantyjskim. Ztąd też tyle żywiołów wschodu w jego rezydencyi Lwowie, n. p. Tatarzy i Ormianie. Kościółek św. Jana stał wśród ormiańskiej osady. Tutaj przeniósł się Lwów z gór Lwowych (montes Leoninae). Według manuskryptu Pirawskiego Dominikanie sprowadzali Ormian unitów z dalekiego wschodu do Lwowa.    v

¹¹

Ks. kanonika Petraszewicza, o cerkwi św. Pantalemona str. 17.

¹²

Znany dokument z roku 1367, nakazujący mieszczanom Halickim bez oporu wyznaczyć dla zbudowania klasztoru Franciszkanów w Haliczu miejsce dogodne.

Dokładne zbadanie dziedzińca w około kościoła, okopów i murów obronnych odpowiedzieć dopiero zdoła na wszystkie pytania, na które odpowiedzi w kronikach znaleźć nie możemy. Zbadanie fundamentów wspomnianego kościoła dopiero okaże także, czy prawdziwe jest przypuszczenie, że kościół św. Stanisława zawiera w swojej budowie resztki budowy cerkwi św. Pantalemona.

Założenie budowy kościelnej, a mianowicie budowy, która do czasu i stylu się odnosi, w jakich niegdyś istniejąca cerkiew mogła być wykonaną, takie założenie jest tak wymowne w układzie i w wykonaniu, że odczytać można nie jedną odpowiedź z tego lapidarnego pisma.

Jak w późniejszem zestawieniu porównawczem się wykaże, sam rozkład budowy w zarysie poziomym już nam daje doskonałą miarę do jej scharakteryzowania i oceny.

Rozkład rzeczonej budowy kościelnej w figurze 6. przedstawiony, nasuwa myśl i przeświadczenie, że to nie są mury cerkwi św. Pantalemona, że to nie jest rozkład cerkwi bizantyńskiej epoki, w której wznoszono cerkwie św. Spasa lub Boga Rodzicy w Haliczu. Jedynie układ absyda mógłby do takiej budowy należeć i z niej pochodząc, mógł być użyty częściowo do założenia tego kościoła.

Pomijając krytyczne porównania opiszmy założenie budowy, jak ona dzisiaj nam się przedstawia. Jest to trzy-na-wowa bazylika romańska, której każda z naw zakończoną jest absydą. Poprzecznej nawy nie ma wcale. Tylko układ i zarys dolny dzielących nawy filarów interesować nas dziś mogą. W wyższej części, zaczynającej się od początku sklepień naw niższych bocznych, filary już są odnowione; ta część odnosi się zatem do restauracyi wykonanej prawdopodobnie po ostatnich wojnach z Turkami, t. j. pod koniec XVII. wieku.

Sposób rozstawienia stosunkowo bogatym cokołem opatrzonych filarów widocznie odnosi się tak do dawnych fundamentów jak i do dyspozycyi naw bocznych, z czego wynika, że ani ich odstępy nie są równe ani system budowy nie odpowiada temu, który w czasie prawdopodobnego wzniesienia łacińskiego kościoła zwyczajnym był w zakonie XX. Franciszkanów na Zachodzie.

Uderza nas jeszcze na pierwsze wejrzenie kwadratowe założenie murów obwodowych, I ta okoliczność tłumaczy

się nam, jak poprzednio omówiony sposób rozstawienia filarów, istnieniem już przed wykonaniem tego kościoła fundamentów, które były cerkiewnemi w stylu bizantyjskim założonej i niegdyś wykonanej budowy, która cerkwią św. Pantalemona być mogła. Mury te są wykonane starannie z ciosów wapniaka skorupkowego w jednostajnych warstwach. Lizeny tylko dekoracyjnie pojęte nie odpowiadają organizmowi założenia, świadcząc o tym braku zrozumienia i nieudolności artystycznej, która do wytworzenia wzoru wznieść się nie może, i tylko potrafi użyć nieświadomie i nieodpowiednio z dobrych wzorów wzięte motywa konstrukcyjne lub dekoracyjne.

Takiemu pojęciu rzeczy odpowiada sposób użycia założenia absyd. Portal główny i boczny, do nawy południowej prowadzący, są wykonane w stylu romańskim. Założenie tych wybitnie traktowanych części budowy kościoła, mianowicie związanie w guz słupków portalu głównego, zdradzają pochodzenie zachodnie, kiedy traktowanie dekoracyjnego ornamentu, pomimo zniszczenia przy okazyi ostatnich w naszych czasach dokonanych restauracyi, wpływ bizantyjski większy może oznaczają aniżeli wykazują równocześnie na Zachodzie wykonane budynki. Tylko środkowa główna absyda pozostała zachowana po nad kapitelami słupków zewnętrznych. Gzyms okapowy głównej jak i górne wzniesienie absyd bocznych, odpowiednio do wysokości wewnętrznych sklepień naw bocznych są ścięte i po barbarzyńsku ehro-niącemi daszkami pokryte. Kapitele słupków absydy głównej są przez restauracyę tak zniszczone, że tylko charakter założenia zrozumieć można. Te kapitele nie są kostkowe, jak kapitele kolumn portalowych, są to z bizantyjskich wzorów wzięte, po barbarzyńsku traktowane naśladowania.

Okna absyd nie wykazują nic wybitnie charakterystycznego. Okna facyat podłużnych i zachodniej odnoszą się w dolnych partyach do czasu założenia kościoła, w górnych do jego odbudowy z XVII. wieku. To samo tyczy się szczytów i gzymsów okapowych. O murach i filarach, zakrystyę i chór muzyczny tworzących nie wspominam; są to dodatki ostatnich czasów.

Zaniedbanie w utrzymaniu budynków jest zupełne.

Na szczególną uwagę naszą zasługuje budowa cerkwi na Kryłosie, której założenie i niektóre szczegóły podają fig. 10, 11, 12, 17, 18, 19 i 20. Po prawej ręce Łukwi, na wzgórzu panującem nad okolicą leży cerkiew gminy Kryłoś zwanej. Cerkiew ta przedstawia się dzisiaj jako jednonawowa budowa z trzema absydami od wschodu, które po za drewnianym ikonostasem się znajdują. Naos cerkwi, jej nawa, jest prostokątną, nieco w kierunku linii oryentacyjnej wydłużoną. Od zachodu, t. j. od wejścia głównego, znajduje się o jeden stopień wzniesiona przedsień, „żeńska“ w ludo-wem narzeczu zwana (Gynäkonitis pronaos), do którego przedsionka wchodzi się przez wstępny przedział, niby to „Narthex“. W przekroju tej cerkwi fig. 11 oznaczony jest chór śpiewny, który po nad wstępem i częściowo po nad przedsionkiem jest wzniesiony.

I tutaj spostrzegamy odmiennie od typu bizantyńskich budowli założony rozkład. Wprawdzie przypominałby taki rozkład założenie niektórych cerkwi mołdawskich, serbskich lub naszych, mianowicie drewnianych, których wzory bardzo dawnych sięgają czasów, gdyby sąsiednie budowle odkrytych dzisiaj fundamentów dawnego Halicza i sposób założenia owych trzech absyd od wschodu nie okazywały, że założenie tej budowy, którą dzisiaj widzimy, nie jest kształtem pierwotnej cerkwi.

Na fundamentach dzisiejszej świątyni, nie wątpię, stała inna, a nie dzisiejszego założenia cerkiew. Zbadanie fundamentów, zdjęcie posadzki wyjaśniłoby rzecz tak samo, jak dokładne zbadanie absydyalnych i nawowych murów udowo-dnićby mogło twierdzenie, że i w tym wypadku zachowano tylko wzór założenia absydyalnego ze starodawnej budowy. Zbadanie materyałów, z jakich fundamenta są wykonane, oraz ich założenia, dałoby wystarczające wyjaśnienie i odpowiedź. Materyał, z którego są wykonane mury ciosowe, jest to ten sam wapniak skorupkowy, który już we wszystkich innych wyż wspomnionych budowlach widzieliśmy. Mury wykonane są starannie z równych warstw ciosowego kamienia, tynki i bielenia pokrywają, mianowicie wnętrze, prawie w zupełności.

Jak w budowie kościoła św. Stanisława wpada i tu w oko ten sam brak zrozumienia organizmu budowy, który jedynie tłomaczyć można nieudolnością i związaniem archi-tekty dawnemi zabytkami i wymaganiami rytualnemi, których nie pojął.

Wewnątrz założone są jedynie w tej budowie filary absydyalne do jednej i tej samej znacznej wysokości, z której łuki konch się wznoszą. Widzimy między wszystkiemi w okolicy się znajdującemi i tutaj omawianemi jedynie w tej budowie, która w najnowszych czasach wzniesioną i przebudowaną została (bo doXVI. i XVIII. wieku te daty sięgają), że założenie sklepień owych trzech absyd zachowało jak najwierniej i to jedynie w tej budowie typ założenia absyd wedle stylu bizantyńskiego, mianowicie z jego dobrej epoki, chociaż z okresu późniejszego.

Wewnątrz prostokątnej nawy widzimy na północnych i południowych murach założone renesansowe konzole, wykonane w charakterze architektury XVII. wieku. Plafony drewniane poziome, któremi pokryto wszystkie części świątyni, są zabytkami architektury ostatnich czasów. Dla ich ułożenia, czyli raczej prawdopodobnie zawieszenia do więzby dachu, który jakby miłością chrześciańską pokrywa zarówno wszystkie elementa budowy i niby pod płaszczem opiekuńczym w dziwnie wichrowatem swem ułożeniem je tuli, dla ułożenia więc plafonów poprzecinano łuki tak absyd jak i nóżki sklepienia, które niegdyś dzieliło w tej świątyni naos od pronaos.

Jak oponę jaką rozłożył architekt dzisiejszy okapy tego wichrowatego dachu podług linii poziomego rzutu, a dla jednolitości płaszczyzn plafonu powyrzucał wszystkie słupy i wszystkie łuki, które niewątpliwie niegdyś spoczywały na nich i na wspomnianych konzolach. Czy niwelacyjne te roboty dokonano teraz, lub przy okazyi odbudowania cerkwi, w roku 1702 ukończonej lub rozpoczętej za czasów ks. biskupa Szumlańskiego, tego rozstrzygać nie myślę, chociaż wielką byłaby pokusa ku temu. Zarys wysokich okien dzisiejszych i punktowane linie prawdopodobnego ich poprzedniego do sklepień stosującego się założenia, dają pewną wskazówkę i oznaczają sposób niegdyś wykonanego a później zniszczonego organizmu budowy.

Ponieważ rozstrzygnięcie tej kwestyi nie przyczyni się do wyjaśnienia poglądu na epokę, w której wzniesione były świątynie dawnego Halicza, i sposób, w jaki one były sta-

wiane, przeto łatwo nam uchylić się od wszelkich uwag odnoszących się do robót późniejszych z epoki stylu renesansowego. Niech nam tylko wolno będzie dodać, że wykonanie, w dobrym do dziś stanie zachowanej zewnętrznej budowy, odnosi się do renesansu, do stylu, którego sposób traktowania widzimy w lwowskiej wołoskiej cerkwi. Porządek pilastrów, charakter i założenie członków architektonicznych, mianowicie ich charakterystyka, sposób krępowania belkowania nad wystającemi pilastrami dekoracyjnie użytemi, to wszystko jest typowe, tak podobne do traktowania wspo-mnionej budowy i tak cechujące renesans w Polsce w XVII. i początku XYIII. wieku używany barocco, że i z tego względu budowa cerkwi na Kryłosie zasługuje na wszelką uwagę.

Franciszkanów, to inną, aniżeli teraźniejszą budową musiał być ich klasztor, gdyż charakter dzisiejszego założenia tylko budowa z wieku XVII. albo końca XVI. wykazać może. Dla stanowczego udowodnienia jednego lub drugiego zapatrywania potrzebaby zbadać założenie fundamentów, jak niemniej układ murów dzisiejszej budowy.

Budowa cerkwi parafialnej dzisiejszego Halicza musi nas także zająć. Nie dla jej mniemanej starożytności, ale raczej dla wyjaśnienia nie jednej wątpliwości, a wreszcie i dla oznaczenia charakteru budowli cerkiewnych w naszym kraju. Fig. 7, 8 i 9 przedstawiają te części naszej budowy, w których jej charakter wybitnie się wyraża. Cerkiew parafialna Halicza nie ma kroniki spisanej na miejscu, więc i w tym wypadku poznanie założenia i sposobu wykonania budowy zastąpić nam ją musi i sprostować mylną, mityczną, miejscową tra-dycyę. Założenie budowy przedstawia się już na pierwsze wejrzenie jako odmienne od tych, których fundamenta poznaliśmy poprzednio, a które podług dra Szaraniewicza są fundamentami cerkwi św. Spasa i Bogarodzicy starodawnego Halicza. Inny jest tu rozkład aniżeli w kościele św. Stanisława i różni się także od rozkładu cerkwi na Kryłosie.

Na dwóch portalach bocznych, frontonami zdobionych, w płaskorzeźbie wykute są herby, amblemy i cyfry biskupa Szumlańskiego, wreszcie data 1702 roku. Drzwi portalu od północnej strony są zamurowane. Okna cerkwi nie odpowiadają osiom między pilastrami, ani też wewnątrz rozstawionych konzoli fig. 11, 12 i 9. Gzyms impostowy absyd fig.

19 jest renesansowy, surowy, przerwany otworem jedynego okna absydalnego środkowej głównej absydy.

Przy oglądaniu zewnętrznych tynkami i pobielaniem

mianowicie w miejscach, gdzie zaprawa i z naprawek nowszych pochodzące ułamki cegieł nie zasłaniają materyału, z którego mury i cokół wykonane, okazuje się kamień. Kamień taki sam użyty jest także do układu całych murów, jak to w różnych miejscach sprawdzić można. Z tego kamienia wznoszą się mury aż powyżej, w nowszych i to najnowszych czasach wykonanego poziomego stropu, którego przekrój podłużny fig. 7. nam podaje. Nie jest to jednak wapniak, którego użyto do ciosów kościoła św. Stanisława albo cerkwi na Kryłosie. We wszystkich dotychczas opisanych budowlach lub fundamentach znajdujemy wapniak skorupkowy (litotamniowy), który dopiero zwozić trzeba było z powiatu brzeżańskiego W parafialnej cerkwi dzisiejszego Halicza użyty jest do układu murów inny materyał, mianowicie margiel (senoński), którego pokłady leżą nad Łukwią, tuż obok i w obrębie dzisiejszego miasta, gdzie na wzgórzach stoją szczątki zamku halickiego, stoi także cerkiew w Kryłosie.

Fig. 17 przedstawia profil szambranli portalu główne- Nie chcę wyprzedzać zestawienia porównawczego, poprze-go; fig. 20 kamień z napisem i znakiem może murarskim; staję na teraz na krótkim opisie budowy samej. Już funda-kamień ten jest wmurowany w oporowym murze, dzielącym ment, którego ułożenie tylko pobieżnie w dwóch miejscach naos od pronaos w rzucie poziomym, w miejscu oznaczonem zbadane zostało, w częściowem odkryciu wykazuje częściowe literą a. Pod oknem absydy głównej znajduje się z zewnątrz użycie odmiennego aniżeli w powołanych fundamentach uży-zatarty obraz w cyrklowem zagłębieniu. Obok tego medalio- tego materyału Jak ważną dla oznaczenia epoki, w jakiej nowego obrazu dwa pamiątkowe na kamieniu wykute w cio- budynek został wykonany, wskazówkę stanowi układ i skład sowy mur absydy wmurowane napisy. Jeden z tych napisów murów, jest powszechnie wiadomem. Tern więcej wskazu-starocerkiewną kirylicą pisany tłómaczy dr. Szaraniewicz jącym jest sposób założenia budowy jak i materyał użyty dosłownie: „1534 Eożstwa Joanowi“, czyli: narodzenia św. w budowlach naszych, wykonanych jakby w jednej i tej Jana. Nad tym napisem znajduje się znak krzyża. Pamiąt- samej miejscowości, kowego napisu drugiego kamienia odczytać nie można. Jeżeli dodamy do tego opisu, że nowa skromna sygnaturka wznosi pokrytych murów tej cerkwi, uwagę moją zwrócił na siebie się po nad powyżej scharakteryzowanym dachem, gontem układ bezforemnego cokołu. Przy bliższych oględzinach, obitym, to wypadnie nam tylko jeszcze uzupełnić opis tej cerkwi uwagą, że murowana dzwonnica na wschód tejże usytuowana, murowaną jest w charakterze owego barocco, który budowie naszej cerkwi na zewnątrz nadaje charakter.

Pozostają nam jeszcze w dzisiejszym Haliczu do zbadania zalecające się dwa budynki. Są to: dzisiejszy ratusz i dzisiejsza parafialna cerkiew halicka. Eatusz jest budową pozbawioną wszelkiego wdzięku i bez wartości architektonicznej. Sklepienia wejścia, korytarzy i schodów świadczą o założeniu pochodzącem prawdopodobnie z XVII. wieku, w którym to czasie zbudowano lub odbudowano także zamek Halicki, z którego dziś tylko szczątki budowy pozostały.

Wprowadzenie nowego materyału do budownictwa, w jakiejś miejscowości lub okolicy stanowi pewną epokę, którą doskonale zazwyczaj cechuje ten użyty materyał.

Nie mniej ważnym w porównaniu z innymi budynkami i odróżniającym jest rozkład tego budynku cerkiewnego.' Przez narthex, którego główne wejścię z okazyi jednej z ostatnich restauracyi zamurowano, wstępuje się do pronaos nie

Kroniki budowy ratusza nie ma żadnej na miejscu. W ostatnich dziesiątkach naszego wieku odnowiono po spaleniu ten budynek. W odbudowanej części zatarte są wszelkie cechy dawniejszego założenia; pozostałe obramienia okien jedynie świadczą równie jak i wspomniane sklepienia schodów, że budowa należy do czasów nowszych, że się nie odnosi do czasów średniowiecznych. Pomimo tego i ta budowa zasługuje na szczegółowe zbadanie, mianowicie w celu wykazania, że nie może być owym klasztorem X. X. Franciszkanów, który w roku 1267 w Haliczu został założony (podług cytatu z Zbornika, Tom III. nota 35), o czem według monografii Profesora Wł. Łuszezkiewicza str. 4. ks. Pietruszewicz wspomina. Jeżeli na tern miejscu stał niegdyś kościół X. X.

wzniesionego po nad poziom nawy, po za którą bramą tryumfalną przedzielona znajduje się główna absyda.

Ikonostas, nowy, oddziela pod łukiem tryumfalnym absydę rytualnie od nawy. Boczne, raczej w romańskiem aniżeli w bizantyńskiem założeniu wykonane, absydy odpowiadają osiom bocznych ramion, które ani nie tworzą obejścia, ani nie są bocznemi nawami, a niejako kształt krzyża wewnątrz i na zewnątrz miały charakteryzować, które to części jednak już w dawniejszych czasach znaczniejszego doznały przebudowania, jak o tern z figury 8 przekroju podłużnego, przez północną absydę prowadzonego, łatwo przekonać się można. W tej części różne wysokości poczęcia łuków zostających z sobą w bizantyńskiej budowie zwykle w organicznym, ścisłym rozwoju, stwierdzają powyższe orzeczenie. Utwierdzi każdego w tern domniemywaniu co do wykonanego niegdyś przebudowania, oglądanie po nad stropem dzisiejszym nad nawą główną pozostałych śladów murów skle-piennych kopuły, która niegdyś niewątpliwie po nad kwadratową nawą wznosić się musiała. W rzucie poziomym wkreślone koło oznacza to miejsce i rozmiar kopuły, która niegdyś istniała. Z czterech dawną kopułę dźwigających łuków pozostały tylko dwa i to zdobione przekstałconemi filarowemi impostowemi gzymsami.

Dwa inne łuki zastąpiono niżej założonemi, a w figurach 7 i 8 oznaczonemi. Rysy od osiadania później wstawionych łuków wewnątrz cerkwi wybitnie to oznaczają. Bliższe zbadanie murów pod tynkiem stwierdzi to przypuszczenie.

Jako reminiscencya dawnych po nad niższe części budowy wzniesionych ramion krzyża, pozostały na zewnątrz w podłużnych facyatach te frontony, których zarys oznacza punktowana linia w fig. 7, a których kształty mogły być zbliżone do założenia w fig. 31 w budowli z Gałaty przedstawionego układu.

Powyżej wspomniane do kwadratu głównej nawy należące dwa łuki, spoczywają na impostach, których sposób założenia do końca XVII. wieku odnieść wypada.

Chór śpiewny w pronaos zawieszony jest w nowszym czasie, to samo drzwi i drewniane odrzwia prócz tych, które między absydami, z wapniaka skorupkowego są założone w kształtach renesansu, odpowiednio do wspomnio-nych impostów, zatem niewątpliwie pochodzą z jednej z restauracyi XVII. wieku.

Zdaje mi się, że dopiero w późniejszym czasie wstawiono owe niższe łuki pod łukami południowym i północnym, prawidłowo oryentowanego kwadratu nawy, w czasie kiedy tambur i kopułę z wzniesionemi ramionami krzyża zniesiono. W czasie, kiedy imposty rzeźbione wykonano w charakterystycznem traktowaniu naszego renesansu, zapewne nie dokonano takiego barbarzyństwa. Późniejszym czasom pozostała ta praca dalszego zniszczenia zabytku dawnej sztuki, a dopiero w ostatnich, naszych już czasach upaść mogliśmy aż do takiego założenia plafonu, dachu i sygnaturki, jakie dzisiaj tam widzieć możemy.

Na zewnątrz występujące absydy nie wyrastają z budowy cerkiewnej, jak to w kościelnej architekturze bizantyńskiej jest typowem, ale przeciwnie, łączą się one z ze-wnętrznemi murami budowy, jak gdyby były przedłużeniem naw budowy kościelnej.

Średnia, główna absyda znacznie się po nad boczne w tej budowie absydy już od założenia wznosiła, co świadczy o dawnem założeniu bocznych okien głównej absydy. Boczne absydy jednak dziś u góry są ścięte. Resztki impostów w oknach cerkwi w pronaos dowodzą, że przekształcono je przy okazyi jednej z kilku restauracyi, a mianowicie prawdopodobnie tej, którą jako najgłówniejszą w XVII wieku wykonaną zaznaczyliśmy. Jeżeli nadmienimy jeszcze, że długość cerkwi w świetle bez narthex¹ u wynosi 22*625 metrów, a dodamy dla porównania, że długość cerkwi na Kryłosie mierzy 23*05 metrów, zaś 17*40 metrów długość w świetle kościoła Sgo Stanisława w Śtym Stanisławie, a 15 metrów światło mierzy na długość między fundamento-wemi murami w cerkwi Śgo Spasa i Boga Rodzicy w starodawnym Haliczu, to podaliśmy także wszystkie daty, które potrzebne są do scharakteryzowania tych dla nas tak interesujących zabytków starożytności.

Utrzymanie tej parafialnej cerkwi, jak to u nas z natury rzeczy wynika, pozostawia wiele do życzenia. Wyprawa i zdaje się już założenie murów nie są tak staranne i doskonałe jak w budowlach opisanych poprzednio. Cerkiew stoi w arei według wschodniego zwyczaju. Jako zabytek starodawny pokazują kamień ośmiogranny surowo obrobiony ułożony na drewnianej posadzce (zwykłej podłodze z miękkiego drzewa) cerkwi, przed królewską bramą ikonostazu. Ośmiogran, którego wpisane koło mierzy 70 centymetrów, wykonany z alabastru, obejmuje okrągłą tarczę z tego samego materyału w wyżłobieniu swoim jakby w kluczu skle-piennym W ośmiogran włożona okrągła płyta z barbarzyńsko i nieudolnie wykonanemi kirylicą pisanemi literami odgadnąć dozwala cyfrę jakiegoś fundatora ; w tych znakach domyśleć się można herb leliwy z koroną szlachecka z pa-wiemi piórami. Dwuramienny krzyż srebrny, po części złocony z XIV wieku, z intalią bizantyńską, z gotycką orna-mentacyą, mierzący 32 centymetrów, utwierdzony jest, jakby kowalską robotą, tak surowo i nieudolnie wykonaną, na 20 centymetrów wysokiej podstawie srebrnej, pochodzącej prawdopodobnie z XVIII wieku. Innych zabytków archeologicznej lub artystycznej wartości nie masz w tej cerkwi.

Ruiny zamku halickiego nic interesującego nie przedstawiają w swoich szczątkach. Zająć nas tylko może uwaga, że do układu murów zamkowych używano : margiel, cegłę, wapniak, a nawet i martwicę (tuf). Te materyały widzieliśmy użyte w budowlach poprzednio opisanych. Przyczem powtarzamy, że tylko w dzisiejszego Halicza parafialnej cerkwi margiel użyty był do układu murów tak jak i w ruinach tego zamku.

V. Porównanie krytyczne.

Zestawienie i porównanie w r. 1882 w Załukwi odkopanych fundamentów z budowlami pokrewnemi z dawniejszych czasów jedynie odpowiedzieć nam może na pytanie: do jakiego czasu i stylu należały te budowle, których fundamenta dzisiaj oglądamy. Jeżeli za podobnemi budynkami oglądnąć się mamy, to pójść nam wypadnie podług pierwszej myśli, którą oględziny tych zabytków starożytności w nas obudziły i o których wspomniałem w pierwszej re-lacyi o „Wykopaliskach w Załukwi“. Do Wschodu więc nam się zwrócić wypadnie, gdyż uderzające podobieństwo rozkładu tych fundamentów już tę drogę nam wskazuje.

Fundamenta cerkwi Bogarodzicy przypominają nam układ kościołów n. p. : Bogarodzicy w Konstantynopolu (The-otokos) fig. 3 i 4, budowy z IX lub X wieku ¹).

Kościoła w Chona, w górnej Kubanii, fig. 27, budowy z X lub XII. wieku ²).

Monaster Kiegart w Armenii, fig. 32, z czasu X do XIII wieku ²).

Kościół Apostołów św. Andrzeja i św. Macieja w Arkuri na górze Araracie, fig. 25, budowy z IX wieku ¹).

Kościół Kapnicarea (Kamnekarea) w Atenach, fig. 5 ³).

Cerkiew w klasztorze Laury na św. górze Atos, fig. 37, budowy z IX wieku ⁴).

Katolikon, katedra w Atenach, fig. 28, 29 i 39, wykonanej budowy prawdopodobnie z czasów opanowania kraju przez Wenecyan. (Gailhabaud, podług A. Lenoir).

Wielkie podobieństwo wykazują te fuudamenta do cerkiewnych budowli ruskich, jakie podług starodawnych rysunków Pogodin w swojem dziele podaje. ¹

Do tych należą:

Cerkiew św. Jerzego w Juriewie polskim (w pole-skiem) z roku 1152.

Dziesięcinna cerkiew Włodzimierza fig. 34 z roku 996, wybudowana przez Włodzimierza Wielkiego w Kijowie.

Cerkiew św. Bazylego w Owruczu na Ukrainie z X wieku, fig. 36.

Cerkiew św. Michała w Widuwieckim Monasterze

fig. 30.

Prawidłowość w założeniu budowli powyżej wspomnianych jak i w założeniu fundamentów cerkwi św. Spasa i Bogarodzicy jest tak doskonałą, że dla każdego budowniczego, który obeznany jest ze sposobem wykreślenia rozkładu budowy za pomocą ośmiogranu, to wykreślenie staje się miarą doskonałości budowy, miarą wykształcenia w stylu architekty.

w Kijowie z XI wieku, fig. 35.

Cerkiew św. Borysa i Chleba koło Grodna z XII wieku,

To są niewątpliwie budynki kościelne, które w swojem założeniu bardzo są zbliżone do fundamentów cerkwi dawnego Halicza św. Spasa i Bogarodzicy, kościoła św. Stanisława, cerkwi dzisiejszego Halicza i cerkwi na Kryłosie. Podobieństwo, w tern pobieżnem zestawieniu dla porównania wykazane szanownym czytelnikom, nasuwa nam szereg pytań z których niektóre tutaj podniosę, a mianowicie: W czem polega to podobieństwo? zkąd ono pochodzi? do jakiej epoki te budowle należą, wreszcie dla jakich powodów widzimy odmiennie wykonane dzisiejsze budynki Halicza i okolicy, a ostatecznie czy one mogły być budowlami starodawnego Halicza?

Odpowiedź wyczytać możemy z tego lapidarnego pisma, które mamy przed oczyma. Jedynie na wątku „Opisu historycznego“ nie doszli byśmy do oznaczenia kształtów, w jakich niegdyś te świątynie się wznosiły. Porównanie jednak tych zabytków z budowlami w innych krajach rozrzuconemi, które pod tym samym wpływem cywilizacyjnym się rozwijały, da nam tu pewną odpowiedź.

Z porównania rozkładu tych wszystkich budowli wynika, że wszystkie należą do jednej grupy budynków bizantyńskich, które wykonywano na Wschodzie w okresie od IX do XII wieku w krajach z poza Czarnego morza aż do Adryatyku. Oharakterystycznem znamieniem tych budynków jest kwadratowy układ założenia, ów prawidłowy, według gwiaździstego ośmiogranu (Achtort), rozwinięty rozkład ich na elementa, którego wzorem jest kościół Bogarodzicy w Konstantynopolu. Dominująca kopuła wznosi się nad budowę. Obok głównej absydy niezbędne są boczne (Skeno-phylaldon i ProsJcomide), między któremi poza ikonostasem jest komunikacya konieczną dla rytuału. Absydy zasklepione w równej wysokości. Narthex na poprzek w całej szerokości założenia. Dopiero w krajach od Konstantynopola oddalonych widzimy, że narthex opuszczają. Tak jest w Armenii, n. p. w kościele św. Hrispimy w Agarszabad, albo w kościele w Eczmiadzynie, lub wreszcie na Busi, jak to właśnie widzimy w naszych budowlach. Gdyż pronaos (Gy-nàkonitis) w cerkwi na Kryłosie nie jest narthex'em.

Uderza także prócz tej prawidłowości w rozwinięciu elementów budowy, owe do wzorów pierwszych tak zbliżone wymiary, które powtarzają się w budowlach na Ziemi Świętej i w greckich cerkwiach. Już budowle starohalickie nawet w porównaniu z dzisiejszemi wykazują pewne prawdopodobieństwo, jak to ilustrują w tablicach podane rzuty poziome

Poszukiwując wzorów dla naszej budowy użyliśmy rysunku kościoła Bogarodzicy z przytoczonego powyżej dzieła Gailhabauda.

Wykreślenie ośmiogranu, jak to figura 4. przedstawia, od razu wykazało błąd w rysunku, gdyż podług tej zasady szerokość budynku w świetle nie powinna się rozprzestrzeniać po za przeciętne punkta a i b. Uderzyła nas ta nieprawidłowość w tak doskonałym klasycznym utworze, jakim jest właśnie ta budowa. Dalsze poszukiwania jednak wykazały, że błąd ten popełnił rysownik tablic dzieła Gailhabauda i że nie istnieje on w rzeczywistości. Fryderyk Lange w cy-towanem dziele prostuje ten błąd i podług jego wymiarów prawidłowość rozkładu jest zupełną. Pozostawiliśmy ten błędny rysunek na naszej tablicy i prostujemy go powyższą uwagą, dodając dalsze sprostowanie według dat tego samego autora Langego, którego zdaniem budowa Theotokos mierzy 10 m. czyli 30 stóp szerokości jak on pisze, a 42 stóp długości, mierząc długość od narthexu aż do absydy.

Przy dokładniejszem badaniu rozkładów omawianych budowli okazuje się, że w miarę postępu rozwoju stylu doskonałość mierzonego gwiaździstym ośmiogranem rozkładu jest zupełniejsza. Porównanie rozkładu cerkwi św. Laury na górze Atos i Bogarodzicy w Konstantynopolu doskonale ilustruje to zdanie. W późniejszych czasach zrozumienie stosunków ustępuje rutynie, zachowuje się tylko ogólne cechy charakterystyczne założenia.

Do charakterystycznych znamion epoki powołanej należy takżą sposób wzniesienia całej budowy, mianowicie wzniesienia murów obwodowych i rozwoju do jednej wysokości wznoszących się absyd.

Jak wpływ łaciński (zachodniej cywilizacyi) wyraża się w prowadzeniu szczytowych murów ramion bocznych, n. p. Katolikonu, tak samo wpływ Zachodu wykazuje układ może bardziej malowniczy absyd, z których średnia po nad

Nie wątpliwie wynika z tego przedstawienia rzeczy, że wykopane fundamenta eerkwi Sgo Spasa i Boga Bodzicy należą do tej samej grupy budowli kościelnych, któreśmy przedstawili jako charakterystyczne pochodzące z epoki od IX. do XII. wieku.

boczne znacznie się wznosi, jak to widzimy n. p. na cerkwi w Studenicy (Kanitz), co tylko wtedy wykonanem być może, jeżeli obejścia w około centralnego kwadratu sklepione są nie po bizantyńsku, lecz jakby boczne nawy romańskiej budowy, tylko poniżej zarysu łuków głównych. Na pozór jedynie dekoracyjne motywa wnikają, w rdzeń rozwoju i założenia budowy i dla tego taka charakterystyczna cecha jest wyraźną, wskazówką powodów takiej zmiany zapatrywania się na rzecz, tern samem stosując się do poglądów wpływów nowych jest wyrazem takich wpływów.

Jeżeli wrócimy do dalszego porównania, to uwagę naszą musi zwrócić nie tylko podobieństwo założenia kwadratowego rozkładu, do którego dodane są z wnętrza rozwijające się samodzielne absydy, ale uderza także rozmiar prawie równy w założeniu. Nie wchodzimy w dalsze omawianie charakterystyki założenia, nie rozwijajmy dalej podobieństwa między zabytkami starodawnego Halicza, a temi które pozostały z storodawnego Kijowa po zniszczeniu przez Tatarów. Odbudowane przez Mohiłę w latach od 1634 do 1646 świątynie kijowskie, pomimo, że na starodawnych fundamentach są wzniesione, nie wykazują tego przejęcia się i tego zrozumienia warunków stylu, które są niezbędne do należytego odtworzenia. Nie tutaj jednak miejsce i nie dosyć materyałów posiadamy aby rozwinąć krytyczne poglądy na te restauracye. Zaznaczamy jedynie, że dzisiejsze budowy kijowskich cerkwi tylko w rozkładzie swoim mogą nam służyć w porównaniu wyświeeającem sprawę.

O ile znajomość rozkładu jest dla nas potrzebną, o tyle staraliśmy się, zebrawszy materyał, udzielić go tutaj szanownym czytelnikom. Podnieść jednak jeszcze wypada, że Pogodin w swoim dziele podaje jeszcze kopie z rycin pochodzących z XVII. wieku, które dla nas bardzo są cenne, gdyż są niewątpliwem świadectwem stanu tych zwalisk przed dokonaną ich restauracyą przez Mohiłę.

Widok ruin cerkwi Śgo Bazylego w Owruczu na Ukrainie zachował założenie portalu głównego, który swoim układem bynajmniej nie przypomina w założeniu portalu romańskiego. Zwaliska te mają lekkie cienkie słupki na zewnątrz murów, które w traktowaniu dekoracyjnem są dalszym dowodem pokrewieństwa tych budowli między sobą, a budowlami Kaukazu, Armenii i Mingrelii. Motyw słupków użyty na absydzie monasteru Kopi w Mingrelii fig. 26 (według Dubois), użyty na budowie wiatach od 1384 do 1396 świadczy, że motyw i elementa zwiezione i użyte przez Vamegh Dadjana po wojennej wyprawie z kraju Czerkiesów i użyte w rzeczonej budowie kolumny i kapitele pochodziły z czasów wcześniejszych, że zatem używane były na Wschodzie w podobny sposób jak je jeszcze widzimy na absydach kościoła Śgo Stanisława, nie widzimy ich jednak ani na murach absydyalnych cerkwi na Kryłosie ani na absydach parafialnej cerkwi w dzisiejszym Haliczu, a portale romańskie kościoła Śgo Stanisława z XIII. w., wcale nie odpowiadają. ani portalowi cerkwi w Owruczu ani absydyalnym kolumienkom.

Buiny z Owrucza wykazują ślady sklepień, które służyć mogły tylko do założenia emporów.

Fig. 31 przedstawia nam kilka budynków cerkiewnych o 3 mile od Kutais oddalonego klasztoru Galaty wjmercie. Budowy pochodzą podług Dubois z XII. wieku.

Figura 3$ przedstawia widok rotundy Śgo Borysa i Chleba w Kijowie, podług rękopisu z XIV. wieku.

Figura 33 krzyże bronzowe i dekoracyjne elementa wykonane na sarkofagach z ruin cerkwi dziesięcinnej w Kijowie. Krzyże znalezione w fundamentach cerkwi Śgo Spasa podane w „Dźwigni“ na IX. tablicy, X. zeszytu zupełnie odpowiadają, tym w Pogodina dziele podanym, z których powtórzyliśmy jeden z licznych tam przedstawionych rysunków.

Zastosowanie ośmiogranu w zarysy fundamentów rzeczonych cerkwi w fig. 1 i 14, jasno dowodzą, że do tych budowli je policzyć wypada, które odpowiadają najlepszemu zrozumieniu natury stylu i jego warunków. Znalezione fragmenta dekoracyjne i założenie przemawiają za tern, że te budynki nie były wcześniejszemi jak powyżej zaznaczo-nem zostało. Wcześniejszemi nie były, gdyż przed wykonaniem cerkwi Ławry na Śtej górze Atos lub Theotokos w Konstantynopolu takiego założenia na Rusi szukać nie możemy, a późniejsze budowy z XII. i XIII. wieku na Wschodzie w wielu wypadkach wpływ Zachodu tak wybitnie wykazuję, nawet w krajach stojąrych z cywilizacyą zachodnią w mniejszej aniżeli Buś styczności, tak, że przypuścić nie można, nawet bez oglądania się na wypadki historyczne, ażeby te zabytki odnosić się mogły do późniejszego czasu.

Najlepszą ilustracyą tego twierdzenia jest kościół Śgo Stanisława, położony obok cerkwi Śgo Spasa, a według mojego widzenia rzeczy odbudowany ze zniszczonej eerkwi Sgo Pantalemona na fundamentach tej cerkwi z zachowaniem założenia absyd, jednak wedle wpływu i ducha stylu romańskiego, w roku 1267.

Że wpływ Zachodu nie był jedynie decydującym w wykonaniu tej świątyni, świadczą jeszcze dzisiaj pozostałe elementa dekoracyjne, które z wpływu i charakteru bizantyńskiego wyzuć się nie zdołały. Źe czas wykonania tej budowy odnosić się musi do powyższej daty a nie do wcześniejszej, tłomaczy mi założenie absyd romańskie, zachodnie a nie wschodnie, gdyż według ostatniego widzielibyśmy boczne połączenie trzech absyd, które nie jest potrzebne dla romańskiej budowy, nie jest potrzebne dla łacińskiego kościoła.

Jeżeli ten sposób odbudowania przyjmiemy, wtedy wszystkie inne założenia już są nam jasne, już nam zbliżają dawną cerkiew Śgo Pantalemona do cerkwi Sgo Borysa i Chleba w Owruczu, lub do cerkwi Śgo Jerzego w Starej Ładodze koło Nowogrodu, budowy z XII. wieku (Pogodin), albo nawet do kościoła Śgo Eliasza w Atenach (Lange). Budowę tę charakteryzują zewnętrzne pilastry, które z pierwszej cerkiewnej budowy architekt na zewnątrz zatrzymał, pomimo że bazylikowy organizm wewnętrzny tego nie wymagał.

Historyczne daty rozwoju i wpływu kultury wyrażające się w wypadkach familijnych i wojennych, stwierdzają te nasze oznaczenia. Zawisłość kościoła wschodniego od pa-tryarchy a tern samem od cesarzów bizantyńskich dostatecznie usprawiedliwia tu wpływ wschodni, równie jak

usprawiedliwiają ten wpływ związki przyjaclÊskie i stosunki państwowe n. p. księcia Iwana, zwanego Berładnikiem, a stwierdza to także podanie Langa, że w. ks. Włodzimierz, ożeniony z księżniczką bizantyńską, utrzymuje ciągłe związki z Konstantynopolem. Pochód misyonarzy bizantyńskich na Ruś, podporządkowanie metropolity kijowskiego patryareha-towi w Konstantynopolu, dają tej epoce wyraz właściwy budowli kościelnej z epoki późniejszej stylu bizantyńskiego, gdzie krzyż grecki w założeniu kwadratowem dominuje, a kopuła na tamburze po nad budowę wyrasta.

Wreszcie w „Revue archéol. IL année“ Alfred Maury w artykule Varchitecture russe et de Véglises slaves pisze, że w Kijowie i Nowogrodzie Jarosław dwie cerkwie „Boskiej mądrości poświęcone“ wykonać kazał architektom bizantyńskim podług wzoru bizantyńskiego.

Jeżeli jeszcze dodamy do tego w powyższym „opisie historycznym“ przedstawiony świetny stan dworu za panowania księcia Jarosława w Haliczu w latach od 1153 do 1187, to dostatecznie zdaje się udowodnionem nasze twierdzenie, że budowy cerkwi starodawnego Halicza, św. Spasa i Bogarodzicy, w późniejszym stylu bizantyńskim, w czasie od X do XI wieku musiały być wznoszone, że zatem zarys ogólnej restytucyi systemu budowy, z pominięciem szczegółowego rozdzielenia i ukształtowania elementów budowy, jaki przedstawiłem w fig. 1 i 14 jest zupełnie prawdopodobnym.

Jeżeli w „opisie historycznym“ jest cytat, że do cerkwi Bogarodzicy schronili się oblężeni Koloman i Salomea w roku 1255, i „bronili się na Komarich cerkownych, to świadczy on, że i empory były w tej cerkwi takie, jakich ślady widzieć można na ruinach cerkwi św. Bazylego w Owruczu.

Również czytamy w „opisie historycznym“, że wpływ łeciński na Rusi przeważa w XIII wieku, że Mongołowie (Tatarzy) w roku 1241 spalili Halicz. Zdaje się nam, że zestawienie tych uwag, wynikających z porównania w założeniu sobie pokrewnyeh budowli, poparte faktami historycznymi doniosłości takiej, że epoce ówczesnej nadają piętno wybitne, pozwala nam określić czas, w jakim budowle nasze mogły i musiały być założone i wykonane. Uwaga, że dwór księcia Jarosława wymagał już tradycyjnie wyrobionej wspaniałości, znajdującej niewątpliwie najwybitniejszy wyraz w architekturze cerkwi, w których chowano zwłoki książęce, ta uwaga ścieśnia nam granice czasu wykonania, przynajmniej dla budowli dwóch cerkwi św. Spasa i Bogarodzicy, do granicy od X do XI wieku.

Mniej łatwem będzie wykazanie przeznaczenia budynku, który stał na fundamentach, fig. 21 nazwanych przez nas Poligonem. Wzmiankowana wyżej figura 38, kopia rysunku z XIV wieku, daje wyobrażenie „Rotundy“ św. Borysa i Chleba z Kijowa, która zarówno baptisterium jak i grobowiec przedstawiać może. Ta Rotunda była krytą podobnemi dwubarwnemi dachówkami, jakie znaleziono w fundamentach naszego Poligonu. Inne tam znalezione fragmenta zanadto wiele dozwalają domysłów, ażebyśmy je już dzisiaj przytaczać śmieli.

W „Opisie historycznym“ czytamy o podaniu Nestora, iż „w XI w. św. Borysa i Chleba do wspólnego grobu włożyli“. Nasuwa się pytanie czy Rotunda fig. 38 nie jest grobowcem? W obrębie tych fundamentów znalezione ludzkie szkielety potwierdzają poniekąd i to przypuszczenie. Kościół śś. Apostołów w Atenach i kościół Biskupi z Nikorczmindzie

niższej Raczi w Imeret z XII wieku (Dubois), byłyby wzorami poligonalnego założenia, z których pierw wymieniony kościół należy do pierwszego systemu kościelnej architektury bizantyńskiej.

Dowodzić dzisiaj, na którym miejscu stał książęcy gród Halicza, byłoby zbytecznem. Jedną tylko okoliczność tutaj podnieść wypada, która usuwa możebną wątpliwość co do możności zagłady wszelkich śladów starodawnego miasta, jak niemniej rozstrzyga kwestyą co do czasu założenia i wzniesienia dzisiaj w okolicy Załukwi i w Haliczu istniejących budowli, które po części stanowiły treść powyższego opisu, — okoliczność, że tylko w św. Stanisławie i na Kry-łosie, a po części w zamku Halicza, użyto do budowy ciosu z wapniaka skorupkowego. Wzniesienie tak grubych murów jakiemi są mury tych kościołów, dowodzi, że po zniszczeniu zupełnem Halicza zużyto do układu nowych najpotrzebniejszych budowli w krótkim czasie ten materyał, który zupełnemu zniszczeniu przez pożar uledz nie mógł. Najpożądań-szą po ustąpieniu wroga budową musiała być budowa cerkwi i rezydencyi metropolitalnej na Kryłosie, jak również pilnem było X. X. Franciszkanom wzniesienie klasztoru i kościoła dla ich celów.

I oto powstają nowe budowy z materyału pozostałego.

Zniszczenia czasów późniejszych są powodem odbudo-wywań, które pobieżnie tylko zaznaczyłem przy oględzinach i w opisie przytoczonych budowli. Ze zatarły się ślady dawniejszych tradycyjnie ale nieudolnie, może w pospiechu odbudowanych cerkwi na Kryłosie i w resztkach typ bizantyński zachowujących absyd kościoła św. Stanisława, łatwo zrozumieć można, gdyż jest to właśnie wynikiem upadku kultury wschodniej, a wzmożenia się i zapanowania późniejszego kultury Zachodu. Ostatnie zniszczenie jednak winniśmy przypisać sobie, naszemu czasowi, który w budowie kościelnej nie jest wiedziony ani umiejętną wolą przodujących, ani prowadzony przez uzdolnionych w sztuce, a ciemnym masom odpowiada w zupełności i piętnuje nas słusznie znakiem duchowego ubóstwa, które jednak tylko dla braku wykształcenia niewłaściwie charakteryzuje teraźniejsze oddanie się umysłów idealnej i prawdziwej pobożności.

Podobny przebieg spostrzeżeń nasuwa okoliczność użycia przy odmiennym charakterze założenia odmiennego materyału od tego, który niegdyś w budowie kościelnej był tam używany. Pomimo, że brzegi rzek dostarczają margiel, który pod ręką leżał, nie był poprzednio ten materyał brany do kościelnych budowli, uważany jako lichy. Ta okoliczność cechuje czas i sposób myślenia budujących.

Kilka uwag ogólnych wynikających z tego wstępnego rozpatrzenia się, określi nam czas, w którym mogła być wzniesiona parafialna cerkiew dzisiejszego Halicza. Podczas rozkwitu miasta i księstwa Halicza nie była ta cerkiew stawianą. Już rozkład nieumiejętny, charakteryzujący późniejszy czas, bo upadek stylu nie dozwalałby nawet takiego przypuszczenia, gdyby wszystkie okoliczności nie przemawiały za tem, że tutaj chyba przedmieście istnieć mogło, że w tem miejscu gdyby była stała niegdyś świątynia, a możność bynajmniej nie jest wykluczoną, i ta świątynia podczas wojen tatarskich zniszczeniu zupełnemu byłaby uledz musiała prędzej niż inne, na wzgórzach położone. Budowa dzisiejszej cerkwi przed jej wszystkiemi odbudowaniami dopiero wtedy mogła być rozpoczętą, kiedy już pozostałych ciosów z wapniaka

Zachariewicz.

mil otwarty ruch

79089

81776

86427

93671

104813

1877

1878

1879

1880 1881

1871

1872

1873

1874

1875

1876

Oe. E. Z.

Oe. E. Z.

Oe. E. Z.

Oe. E. Z.

Ob. E. Z.

w starodawnym Haliczu nie starczyło, t. j. wtedy, gdy kościół św. Stanisława z klasztorem i cerkiew na Kryłosie już były wykończone, a więc wtedy, kiedy odbudowane miasto wzmogło się o tyle, by sobie wznieść mogło świątynię odpowiednią z materyału, chociaż lichszego, ale pod ręką będącego, to jest z marglu wziętego z brzegów Łukwi, nareszcie wtedy, gdy w XIII wieku potęga książąt już zmalała, kiedy ich rezydencya została przeniesioną do Lwowa, kiedy rozwój nowego,miasta mógł być tylko powolny.

W obec tego też łatwo zrozumieć możemy, dla czego założenie budowy nie odpowiada wzorom świetnych czasów rozkwitu cywilizacyi Wschodu. Budowa tej cerkwi musi zatem odnosić się, wedle wszelkiego z tych uwag wynikającego prawdopodobieństwa do XIV i to do połowy tego wieku, a może właśnie do czasu, w którym, jak tradycya miejscowa głosi, Kazimierz Wielki ów krzyż srebrny ofiarował dla cerkwi. Późniejsze wojny i zniszczenie cerkwi powodowały restauracye znaczniejsze, jak n. p. z XVII wieku, oraz pomniejsze późniejsze. My patrzymy na upadek zupełny tego przybytku możności i potęgi mieszczan, którzy już dzisiaj niestety nie mają siły ani zmysłu utrzymywania pamiątkowych zabytków.

Spostrzeżenia te, zdaniem naszem, są odpowiedzią na pytanie, czy rzeczywiście budowle: kościół św. Stanisława, cerkiew na Kryłosie i parafialna cerkiew dzisiejszego miasta Halicza mogły należeć do szeregu budynków starodawnego Halicza.

Lwów, w grudniu 1882 r.

Przegląd czasopism technicznych.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

— Rozwój sieci kolejowej i ożywienie ruchu w Ameryce przybrało tak wielkie rozmiary, iż żadne z państw europejskich nie może w tym względzie dorównać.

W r. 1881 powiększyła się sieć 93.671 mil o 11.142 mil. Od roku 1871 powiększyła się amerykańska sieć kolei następująco :

mil otwarty ruch 60283 66171 70278 72383 74096 76808

Od roku 1879 datuje się szybki rozwój sieci kolejowej, który pozostaje w związku z handlem wywozowym do Europy. Anglia liczyła w r. 1881, 18.175 mil kolei, a w r. 1875 16.750 mil, przez co wykazuje przyrost 1.425 mil. Czysty dochód wynosił wr. 1881 na amerykańskich kolejach 276,654 000 doi. Licząc na milę wypada w r. 1881, 2.928 doi. W Anglii wynosił w tym czasie dochód brutto 66 557 mil. fnt. szt. Wydatki wynosiły 34’6 mil. fnt. szt., przeto na milę wypada dochód brutto 3.516 fnt. szt. Kapitał zakładowy kolei wraz z długami wynosił w Ameryce w r. 1881, 5 miliardów doi., zatem przynosi 4'6°/₀. W Anglii wynosił kapitał zakładowy 745'5 mil. fnt. szt., zatem przynosi 4‘29°/ .

Ob. E. Z.

— Repertorium der Journal- Literatur der Eisenbahn-Technik von Franz Woas, rok 1880 i 1881. Autor wylicza w powyższej publikacyi wszystkie czasopisma techniczne, poświęcone kolejnictwu i zestawił treść takowych systematycznie według przedmiotu. Zaprzeczyć sie nie da, iż autor ułatwił tym sposobem znacznie szukanie za artykułami, która to czynność jest niezbędną przy pracach naukowych.

Oe. E. Z.

—    Dnia 1. grudnia b r. nastąpi w Wiedniu otwarcie Szkoły kolejowej, do utrzymania której będą się przyczyniały pojedyncze towarzystwa kolejowe. Szkoła ta ma przedewszystkiem na celu nadać wyższe wykształcenie aspirantom do kolejowej służby administracyjnej. Wykładać będą : buchhalteryę (radca Kaan), geografię kolejową, statystykę i towaroznawstwo (prof. Zehden), technologią kolejową (prof. Engelhard). Przystęp do tej szkoły mają przedewszystkiem urzędnicy kolejowi. Kok szkolny trwa przez 8 miesięcy, a godzin wykładowych jest tygodniowo 8.

—    W r. 1881 był w Węgrzech otwarty ruch na 7.134 km. Liczono 1.037 lokomotyw, 2.150 wozów osobowych i 24.670 ciężarowych.

—    W b. r. będą w Prusiech na szkołach politechnicznych i uniwersytetach zaprowadzone wykłady przysposabiające do administracyjnej służby kolejowej. Wykładać będą : pruskie prawo kolejowe, ruch, ekonomię społeczną a w szczególności naukę o taryfach i naukę zawiadywania pruskiemi kolejami państwowemi. Przystęp do tych wykładów będą mieli słuchacze Szkół politechnicznych, uniwersytetów i urzędnicy kolejowi.

—    Według zapisków niemieckiego towarzystwa ubezpieczeń „Germania“, przypąda przy 100 przyjętych wypadkach śmierci w służbie kolejowej, następujące przekroczenie na pojedyncze kategorye personalu: maszyniści i palacze 2r50°/₀, konduktorzy i hamownicy 26'30⁰/₀, robotnicy 59 89, urzędnicy stacyjni i biurowi 21'90°/₀. Tylko dróżników kolejowych umarło o 103°/₀ mniej, niż obliczono według rachunku prawdopodobieństwa.

—    Watermanna adhezyjny aparat składa się z cylindra parowego wraz z tłokiem, umieszczonego na tylnym końcu lokomotywy lub przednim końcu tendera i służy do przeniesienia pewnej części ciężaru tendra za pomocą systemu dźwigni na koła popędowe lokomotywy znajdujące się po za paleniskiem. Tym sposobem można według potrzeby zwiększyć adhezyę. Już w r. 1837 znaną była konstrukcya, przy której ten sam cel chciano osiągnąć za pomocą śruby, przez której nakręcenie wywierano ciśnienie na przednią cześć tendera i tylną część lokomotywy. Później zastąpiono śrubę klinami.

Oe. E Z.

— Prezydent republiki francuskiej Grévy wydał następujące rozporządzenie: ustanawia się w ministerstwie robót publicznych komisyę z 30 członków złożoną, która rozstrzygać będzie o sprawach wchodzących w zakres kolejnictwa. W skład komisyi wchodzić będą senatorowie, posłowie i zastępcy handlu i zarządów kolejowych. Prezydentem komisyi jest minister robót publicznych, podsekretarze w departamencie robót publicznych i finansów są zastępcami prezydenta. Do pomocy dodaje się dwóch urzędników ministerstwa robót publicznych i jako sekretarza komisyi z głosem doradczym jednego z inżynierów dróg i mostów.

VII. Budowa mostów.

Zestawił A. Pragłowski

— Nad znanem ze smutnego zajścia Eirth of Forth ma stanąć most olbrzymich rozmiarów. Plany już zatwierdzono, a niebawem raźna rozpocznie się budowa. Już w roku 1865 powzięło Towarzystwo kolei North British myśl wybudowania mostu nad Forth, aby skuteczniej mógł szlak jego północno-szkocki współzawodniczyć z kolejami Northwestern i Caledonian. Nadzwyczajne trudności, które napotkano, spóźniły spełnienie tej myśli. Pod Queensferry wynaleziono najsposobniejsze miejsce. Wyspa Jnchgarvie przedziela tam Forth na 2 ramiona. Wykonać dałby się most tylko w dwojaki sposób. Trzebaby budować filary w głębokości 60 m. pod wodą, albo utworzyć przęsła przeszło 500 m. długie. Pierwszy sposób wydał się nie do wykonania, przyjęto przeto plany podane

przez Sir Th. Bouch, mostu wiszącego o dwóch przęsłach po 1.600' ang. Porzucono jednak ten pomysł i zaniechano roboty wstępne pod wrażeniem zawalenia się mostu na Tay’i. Ale mimo to koleje interesowane, przedewszystkiem zaś kolej North-British, poleciły inżynierom Fowler, Hàrrison i Barlow dalsze studya nad położeniem mostu na Forth. Owocem tych badań jest pomysł pp. Fowler i Baker, który, jak to wspomnieliśmy, ma być niebawem urzeczywistniony.

w niczem nie zmienią przepisanych 237 kg. na Q m. Przewrócenie konstrukcyi mogłoby nastąpić, pominąwszy zakotwienie przy parciu 1.100 kg. na □ m.

Łatwo umożliwionem będzie wydłużanie się belek pół parabolicznych, ułożonych między przegubami, pod wpływem wyższej ciepłoty. Na jednym z przegubów położonem będzie

ir

i«

ZQ7 ■

Most ten będzie miał dwa przęsła główne po 518 m. rozpiętości, do których przypierać będą po obu stronach boczne przęsła o rozpiętości 206 m. Przęsła główne rozdzielone są prócz tego t. z. przęsłem podporowem, które ma 82 m. rozpiętości. Między głównemi a bocznemi przęsłami są przęsła podporowe po 47 m. szerokie. Przęsła główne utworzone są z dwóch konsol wystających na 206 m. i belki półparabolicznej 107 m. długiej, połączonej z konsolami za pomocą przegubów.

P,

Rozkład cały uwidoczniony w fig. 1.

Obrano belkę nie zaś dźwigar wiszący, a to dla uzyskania o ile możności sztywnej konstrukcyi i zmniejszenia kosztów.

i¹

Fig- 2.

jijiE

li

NIEDER WASSER

C\

1°

Sr

Przy tak wielkich rozpiętościach stanowią ciężar własny i parcie wichru główne obciążenie; w obec nich znika ciężar przejeżdżającego pociągu. Otóż przy mostach wiszących rozkłada się ciężar własny jednostajnie wzdłuż całego mostu, podczas gdy przy obranej tu belce ciągłej największe obciążenie jest u podpór, gdzie wysokość belki największa, wynosi bowiem 45 t., gdy w środkowej części dochodzi zaledwie do 66 t. na metr bież. Most wiszący nie byłby o wiele lżejszym, a wymagałby kosztownego zakotwienia.

Lo\r

li

Fvq.1.

I#

Aby nadać mostowi potrzebną sztywność poziomą, pochylono ku sobie w kierunku poprzecznym wszystkie trzy dźwigary podporowe, tak, że rozstawa ich na podporach u dołu wynosić ma 37 m., u góry zaś 10 m. Poziomo będą związane pasy dolne, zaś górne są tylko poprzeczkami połączone. Przekroje poprzeczne dźwigarów przedstawia fig. 2.

..

Cs

207    ....

'i

Po licznych próbach przyjęto dla ciśnionych składników przekrój kołowy, który się okazał najwytrzymalszy na wy boczenie. Stanowić ma więc pas dolny rura o średnicy 3'6 m., a w jej wnętrzu 10 ziober podłużnych z podwójnych tówek, w odstępach usztywnionych pierścieniami. Ziobra podłużne nakrywają zetknięcia blach. Ciągnione składniki utworzono z ką-tówek i blach połączonych kratownicą w prostokątny przekrój.

Fig. 3. przedstawia przekroje pasów.

li

|S

— 107

JH?

Pomiędzy dwoma belkami głównemi ułożą środkiem pomost na rusztowaniu (Trestlework). Szyny podwójnego toru leżeć będą na podkładach podłużnych, umocowanych w dźwigarach skrzynkowych, z których zewnętrzne stanowić mają zarazem pasy górne podłużnie. Ze względu na wykolejenie jest pomost wyłożony puklerzami (JBucTcelplałten) i ograniczony silnemi poręczami.

207

Fig. 3.

co

fi

Jr I

Most cały będzie ze stali. Stal ta ma okazywać wytrzymałość na ciągnienie od 4.700 do 5.200 kg. na Q cm., a przy prętach 20 cm. długich wydłużenie ma wynosić przed urwaniem 20°/₀ całej długości. Dla składników ciśnionych wymagana jest stal o wytrzymałości od 5.300 do 5.800 kg. na Q cm. i 17°/₀ wydłużenia. Przy składania rur, blachy i wzorówki powinne być o ile możności zginane na zimno i niewykuwane, lecz prasami hydraulicznemi obrabiane. Zetknięcia mają być przystrugiwane, a dziury na nity wiercone razem w kilku, na sobie leżeć mających częściach.

i__________

i'

Co do dozwolonego natężenia, to 1.023 kg. przypisuje Board of Trade dla stali wytrzymującej 4.100 kg. Tu jednak ze względu na twardszą stal, którą użyć mają (4.700 kg. na □ cm.), dozwolono natężenie 1.180 kg. Parcie wichru przyjęto 273 kg. na Q m., a powierzchnię, na którą działa, równą podwójnej wystawionej powierzchni, z potrąceniem jednak 50°/0 powierzchni cylindryczej. Ruchomy ciężar przyjęto 6.67 t. na łożysko wałkowe — natomiast nie można było ze względu na m. bież. Pan Baker zauważał z żalem, ze Board of Trade niewzruszoność posad podkładać łożyska wałkowe pod dźwigary nie uwzględnia w swych przypisach niekorzystniejszego dzia- podporowe, tak, że we wszystkich podporach będą same łożyska łania ciężaru ruchomego. Aby się przekonać o sile wichru, stałe. A jednak 82 m. długości belki, której nie dano się wy-ustawiono na wyspie, o której wspominaliśmy, anemometr z partą dłużać, zasługuje na uwagę, a jako oddzielny most przy 82 m. tarczą o 28 □ m. powierzchni. Doświadczenia te zresztą | danoby mu z pewnością łożysko wałkowe i grę. Zaradzić mają

P S.

temu tylko półśrodkami, t. j. wypełnieniem i otoczeniem rurowych dolnych pasów złymi przewodnikami, co w obec małej zmiany temperatury, jaką napotykamy w Anglii, będźie dosta-tecznem. Dla zestawienia przęseł podporowych będą użyte rusztowania, zresztą cała konstrukcya ma być w dowcipny sposób zestawiona bez rusztowań.

Fundamenta będą łatwe do wykonania. Słupy na wyspie Jnchgarvie, których jest 4, są cylindrami z betonu i łomanego kamienia, odziane granitem. Wysokość nad wielką wodą wynosi 55 m. Głębokość pod wodą 8‘2 do 21⁻3 m., średnica u głowy 13⁻7 m„ u spodu 21'3m. Eeszta słupów będzie pneumatycznie fundowaną.

Całkowita długość mostu głównego wynosi 1.624 m., poboczne mosty na zalewie wynoszą 839 m. Na most główny potrzeba będzie 42.700 ton stali, na mosty powodziowe 3.000 ton żelaza kutego. Całkowite koszta 16 4 milionów zł. w. a.

Ing. & Arch. V. Wochenschrift.

Rozmaitości.

— Jedna z rzadkich uroczystości odbyła się przy nader licznym udziale członków Towarzystwa politechnicznego na zgromadzeniu tygodniowem w dniu 9. grudnia b r. Celem jej było uczczenie znakomitej działalności na polu naukowem prezesa towarzystwa br. Gostkowskiego. Główną sposobność do tego odznaczenia męża pracy i wiedzy, nastręczyło pojawienie się cennego dzieła jego p. t. „Teorya ruchu kolejowego“, którego treść, wartość i znaczenie mimo krótkiego czasu od chwili opuszczenia prasy aż dotąd, nietylko w świecie technicznym, ale i poza obrębem tegoż są znane.

Uroczystość powyższa rozpoczęła się przemówieniem zastępcy prezesa towarzystwa, starszego inżyniera Wydziału krajowego, p. [Raciborskiego, który w dłuższem, znakomitem przemówieniu w imieniu Towarzystwa wyraził cześć zasłudze autora br. Gostkowskiego. — Podajemy w streszczeniu wspomnianą przemowę :

Szanowni i łaskawi Panowie !

Zanim przystąpimy do porządku dziennego naszego zebrania, pozwólcie mi szanowni Panowie przemówić słów kilka w sprawie, o której Wam w dzisiefszem zaproszeniu wspomniałem.

Wszystkie społeczeństwa, wszystkie ludy w dziejowym swym pochodzie muszą mieć i mają pewne hasła, pewne godła, które umieszczają na swych sztandarach, krocząc w przyszłość. Dużo było tych godeł, które wywieszała ludzkość w swym dziejowym pochodzie. Dziś wiele tych haseł i godeł nie są nam nawet zrozumiałemi. Sztandary, pod którymi nieraz przez wieki kroczyły narody, obróciły się w proch, z niektórych zaledwie zostały strzępki, które jako zabytki przeszłości, jako archeologiczne pamiątki przechowują się po muzeach i zbiorach.

I dziś wiele jest haseł, które nie są zrozumiałemi, są i inne, z któremi nie można wyjść poza granice kraju, państwa, są takie, z któremi nie można wyjść poza ognisko domowe. Ale jest jedno hasło stare jak świat, dawne jak dzieje tego świata. Nie ma dla niego granic, kordonów i komor. Hasło to, to biały, świetlany anioł ludzkości, to przeciwstawienie duchowi zniszczenia, duchowi śmierci. Hasłem tem jest praca, tem drugiem jest wojna. To życie, tamto śmierć.

Każdy lud, który idzie za sztandarem pracy, doszedł i dochodzi do dobrobytu, zamożności, znaczenia i niepodległości. Nawet ślady przejścia ducha zniszczenia, ducha wojny, tej klęski ludzkości, praca niszczy i zaciera. Narody słabe, nieznane, pracą i wytrwałością zdobyły niezmierzone przestwory. Gdzie powiał sztandar pracy, tam pustynie pozmieniały się w rozkoszne ogrody, w ciągu dziesiątek lat z małych osad powstały stutysięczne miasta i przeciwnie, gdzie zaginęło to hasło, nawet raj ziemski zmienił się w pustynię. To też wszystkie społeczeństwa, wszystkie narody otaczają i otaczać będą wdzięczną pamięcią i chwałą pracowników swoich. I my, jakkolwiek wśród gromady ludów jesteśmy jedni z najbiedniejszych i cudzą i własną także winą, przecież o tyle jesteśmy szczęśliwi, że obudzą się wśród nas coraz większe uznanie potrzeby pracy we wszystkich kierunkach, na wszystkich polach działalności narodowej, że posiadamy także wiernych i szczerych pracowników. To też jako biedniejsi, jako bardziej, niż każdy inny lud potrzebujący wysoko i krzepko trzymać sztandar pracy, z tem większą czcią i radością powinniśmy witać każdy objaw' i owoc pracy, a szczególniej pracy intelektualnej.

I w gronie naszego Towarzystwa posiadamy wielu ludzi zacnej użytecznej i doniosłej pracy. Pozwólcie Panowie, że dziś poruszę nazwisko członka i zacnego prezesa naszego Towarzystwa p. Gostkowskiego. Wiadomem jest szanownym Panom, że niedawno wyszło jego dzieło p. t. : „Teorya ruchu kolejowego zastosowana do praktyki“. Dzieło to, to owoc długoletniej pracy i mozolnych studyów, to pomoc dla tysiąca z naszych kolegów, którzy pracują w tej gałęzi techniki, osnuwającej jak pajęczą siecią świat cały, to zaoszczędzenie drogiego czasu, które będą mogli poświęcić na inne prace, również doniosłe,

J również pożyteczne. Dzieło to, szanowni Panowie, napisane w rodzimym naszym języku, napisane po polsku. Gdyby ono napisane było w języku którego ze szczęśliwszych od nas narodów, z pewnością autor jego odniósłby i rozgłos większy i sławę większą, a nawet większe korzyści materyalne. Niejednokrotnie w dążeniach i usiłowaniach naszych do kroczenia o własnych siłach spotyka nas zarzut, że nie mamy prac i dzieł własnych, a więc, że potrzeba nam dzieł i ludzi obcych. Praca naszego zacnego prezesa będzie mogła posłużyć za odpowiedź w tym dziale nauki. Kto więc Panowie mimo trudnych i mozolnych prac swego zawodu, mimo współudziału w licznych towarzystwach mających na celu prace naukowe, przez długie lata nosi w sercu i pamięci, myśl przewodnią służenia krajowi, ten słusznie, jak szanowni Panowie postanowili, wart i godzien jest uznania. Jako upoważniony przez Was, szanownych Panów, choć niewymownie, bo językiem moim jest cyrkiel i ołówek, ośmielam się w imieniu Wa-szem wyrazić to uznanie.

Przezacny nasz Prezesie ! Nie jesteśmy tu areopagiem uczonych, jesteś tu w gronie kolegów, wśród członków Towarzystwa, któremu od początku założenia tak zaszczytnie przewodniczysz. Przyjmij więc od nas wyrażenie uznania za Twą długoletnią pracę ; przyjmij serdeczne podziękowanie za to ciepło Twego serca, jakie bije zawsze dla biednej dziś jeszcze ojczyzny naszej ; przyjmij uznanie, żeś nie wybrał języka jednego z ludów lśniących dziś złotogłowiem, ale żeś pokochał ten język prześladowany, którym nie wolno, w niektórych wielkich dzielnicach nieszczęśliwej ojczyzny naszej przemówić nietylko publicznie ale nawet w rodzimem kole, nie wolno dziecku odmawiać modlitwy, której go matka nauczyła, — żeś dzieło swe wydał po polsku.

Na ile mnie starczyło, spełniłem szanowni Panowie dany mi przez Was mandat, z prawdziwem osobistem przeświadczeniem. Wy zaś Panowde, abyście dali zacnemu naszemu prezesowi ogólny wyraz Waszego uznania, powstańcie. A skoro jesteście już w tej uroczystej postawie, sądzę że odpowiem Waszemu życzeniu, jeśli wspólnie ze mną z całego serca wzniesiecie głos ! Jak wszyscy pracownicy na ojczystej niwie, tak nasz dzisiejszy solenizant, zacny nasz prezes Gostkowski niech żyje ! Mnohaja lita !

Wezwaniu temu uczyniło zadość zgromadzenie z zapałem. Po zakończeniu przewówienia p. [Raciborskiego zabrał głos solenizant, dziękując za niezasłużone uznanie Swojej pracy, któreto uznanie uważa jako odnoszące się raczej do chęci stworzenia dzieła, niż do pracy samej, tej bowiem tego wielkiego zaszczytu godną uznać nie może.

Z porządku dziennego nastąpić miał odczyt, który jednak na wniosek inżyniera Bieńkowskiego odłożony został na następne posiedzenie. — Zakończenie tej uroczystości stanowiła skromna wieczerza, na której uczczono jeszcze solenizanta toastem, przyczem spędzono wśród miłej pogadanki kilka chwil w gronie koleżeńskiem, z którego każdy z uczestników uniósł ze sobą miłe wspomnienie jednej z rzadkich uroczystości, a ci, którzy nie byli obecni ,mają czego żałować.

— W skład komisyi jurorów do planów konkursowych na gmach dla kasy oszczędności w Stanisławowie, zostali zaproszeni następujący technicy: pp. Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Moraczewski, radca budownictwa i Wierzbicki, starszy inspektor kolei Czerniowieckiej. Ze strony zaś zarządu kasy oszczędności p. Skupniewicz, profesor gimnazyalny.

— Na zgromadzeniach tygodniowych Towarzystwa politechnicznego odbędą się następujące wykłady:

Baron Gostkowski, szef ruchu kolei Albrechta „O nowszych poglądach na proces ogrzewania“.

Wincenty Górecki, inżynier miejskiego urzędu budowniczego

zda sprawę o czynnościach komisyi Towarzystwa w kwestyi kanalizacyi Lwowa.

Józef Glanz, lustrator dóbr skarbowych „O rozpoznawaniu jakości drzewa budulcowego“.

Julian Horoszkiewicz, starszy inżynier kolei Albrechta rO kolejach drugorzędnych“.

Zygmunt Kędzierski, inżynier cywilny z upoważn. rządowem „O rekonstrukcyi gmachu banku hipotecznego“.

Karol Maszkowski, prof. Szkoły politechnicznej „O fotodrukach“.

Antoni Strzelbicki, sekretarz dyrekcyi skarbowej „O urządzeniu i użyciu masek bezpieczeństwa podczas pożarów w kopalniach“.

Oskar Stwiertnia, asystent Szkoły politechnicznej „O wodociągach zurychskich“.

Maksymilian Thullie, docent Szkoły politechnicznej „O oznaczeniu sił zewnętrznych belek kratowych za pomocą ugięcia“.

Józef Tuszyński, inżynier-asystent kolei Karola Ludwika zda sprawę o czynnościach komisyi Towarzystwa dla kwestyi wodociągów lwowskich.

Henryk Walter, starszy komisarz górnictwa „O kopalniach nafty w Słobodzie rungurskiej“.

Adolf Wex, starszy inżynier kolei Czerniowieckiej „O ogrzewaniu wozów kolejowych“.

Ludwik Wierzbicki, starszy inspektor kolei Czerniowieckiej „O usuwiskach“.

Dominik Zbrożek, profesor Szkoły politechnicznej „O przejściu Wenery przed tarczę słoneczną“.

Julian Zachariewicz, profesor Szkoły politechnicznej „O nowym sposobie belkowania stropów“.

Oprócz tego zapowiedziano „Luźne komunikacye z literatury

technicznej“.

Zajmujące te tematy winny zachęcić ogół członków naszego Towarzystwa do jak najliczniejszego uczęszczania na wspomniane zgromadzenia.

Bibliografia.

Chrzanowski Wincenty Wiktor. Budowla mieszaniną wapna z piaskiem, oraz sposób robienia cegieł wapienno-piaskowych, dla użytku budownictwa wiejskiego. Warszawa. Gebethner i Wolff 1883 — 85 kop.

Cukrownictwo. O cukrownictwie i burakach cukrowych. Poznań, Kamieński i Sp. — 2 M.

Czerny Fr, dr. prof. Kolej św. Gotarda i jej znaczenie. (Nadbitka z Niwy). Warszawa 1882.

Liebenow W. Specialkarte der Provinz Posen. Hannover, Opermann 1882. 1 : 300.000. 2 karty 4 M. ; kolor. 5 M. ; kartonowane i na płótnie 7 i 9 M.

Nawratil Arnulf. Chemiczno-techniczne rozbiory galicyjskich olejów skalnych. (Odbitka z Górnika). Lwów 1882.

—    O przeistaczaniu soli kuchennej na sól fabryczną, bydlęcą i nawozową. Lwów, nakł. autora, druk Budweisera 1882.

—    Zapiski chemiczno-technologiczne. (Odb. z Górnika). 1882.

Baukalender, deutscher. Bearb. v. d. Herausg. d. Deutschen Bauztg.

Berlin, Toeche 3 M. 50 i 4 M.

Chabrand E. Etude sur la voie métallique. Saint-Germain, impr. Bardin et Comp.

Dienstvorschriften für den äusseren Betriebsdienst auf den englischen Eisenbahnen. Aus dem Englischen übersetzt von H. Textor. Berlin. Cart. 1 fl. 56.

Dredge J. Electric Hlumination. London, Engineering Office — 30 sh.

Duponchel A. Théorie des alluvions artificielles, fertilisation des landes etc. Paris, Hachette & Comp. — 5 frc.

Eger G. Technologisches Wörterbuch in engl. u. deutsch. Sprache. 1. Thl. Engl. Deutsch, herausg. v. O. Brandes. Braunschweig, Vieweg & Sohn. — 9 Mrk.

Evrard A. Traité pratique de l’exploitation des mines. T. H. Atlas Bruxelles.

Favaro A., l’Acustica applicata alla costruzione delle sale per spec-tacoli e pubbliche adunanze. Turin, Camilla e Bertolero. — 5 L.

Flamant O. Notice sur un appareil destiné à maneuvrer automatiquement les portes des écluses sur les canaux de navigation. Lille, imp. DaneL    *

Frandsen E. Reinhaltung der Stadtluft durch Schwemmsystem mit Uiberdruck und durch Reformen hei Verschluss, Spülung u. Ventilation des Canal-Systems. 2. Aufl. Wien, Lehmann & Wentzel. — 60 ct.

Fanning J. T., a Treatise on Hydraulic and Water-Supply Engineering. 3. edit. New-York, Westermann & Comp. — 25 sh. Fawkes F. A. Horticultural Buildings: their Construction, Heating etc. London, Batsford. — 10 sh. 6 d.

Gottgetreu R. Lehrbuch der Hochbauconstructionen, 2. Theil. Die Arbeiten des Zimmermanns. Berlin, Ernst & Korn. — 28 M. Grüner L., sur la nature de l’acier le plus convenable pour les rails. Paris, Dunod.

Gouge H. A. New System of Ventilation. 4. edit. Chicago. — 10 sh. 6 d. Grubenmann U., ein Beitrag zur Kenntniss des Bessemerprocesses.

Frauenfeld, Huber. — 1 M. 60 fen.

Graeklauer’s Fach-Kataloge. Nr. 9: Verzeichniss sämmtl. Schriften aus dem Ingenieurwesen, welche von 1865 bis 1882 im deutschen Buchhandel erschienen sind. 2. vérm. und verb. Aufl. Leipzig, Gracklauer. — 1 M. 35 fen.

General - Strassen- und Ortskarte des Oester. Ung. Reiches nebst einem Theile der angrenzenden Länder. 1: 1,296.000. 4 Blatt Quer-Folio. Neue Aufl. 1882. Wien. 4 fl. 50.

Hantsch F. Leitfaden zum Gebrauch beim Entwerfen der Maschinen-Elemente. Holzminden, Müller. — 4 M. 50 fen.

Harlacher A. R. Bericht über die bis Ende 1879 an der Elbe ausgeführten hydrometrischen Arbeiten, nebst den Wasserstands-beobachtungen in den Jahren 1875 u. 1876. Prag, Calve. — 2 fl.

—    die hydrom. Beobachtungen in den Jahren 1877, 1878 u. 1879 Prag, Calve. — 2 fl.

—    die hydrom. Beobachtungen im Jahre 1880. Prag, Calve. — 1 fl.

Herrmann G. Statique grafique des mécanismes pour la détermination du rendement des machines et des efforts subis par leurs organes. Paris, Bernard et Comp.

Hintz L., Baustatik. Weimar, Voigt. — 7 M.

Hohmann F. Beschreibung, Theorie u. Gebrauch des Präcisions-Po-larplanimeters (Patent Hohmann & Coradi). Erlangen, Dei-chert. — 2 M.

Janicki S. Die verschiedenen Methoden zur Verbesserung der Schiffbarkeit von Flüssen. Bearb. von Klett. Hannover, Kniep. —

3 M. 50 fen.

Junk D. V. Wiener Baurathgeber. Allgem. Arbeits- u. Materialpreise im Baufache f. den Bereich d. öst. ung. Monarchie. — 4 fl. 50.

Kaven A. Die Rutschungen und Beschädigungen der Böschungen u. ihre Sicherung. Wiesbaden, Bergmann. — 12 M.

Klauser A. H. Die Vermessungskunde. Reichenberg, Schöpfer. 2'40M.

König J. Hauswasserleitungen. Leipzig, Otto Wigand. — 2 M.

Krämer J. Putnam’s automatisches Eisenbahn-Signal-System. Wien, Lehmann & Wentzel. — 60 kr.

Kulka M. Baukalender. Wien 1883. — 1 fl. 60.

Lafflneur Jules. Hydraulique et hydrologie souterraine et superficielle, ou Traité de la science des sources, de la création des fontaines, etc. VUE. Paris, Lacroix.

Laskus A. und H. Lang. Schwungräder und Centrifugalpendel-Re-gulatoren, deren Theorie u. Berechnung. Leipzig, Baumgärtner. — 2 M.

Lausch A. und C. Stubick. Eisenbahn-Schema f. Oesterr. - Ungar.

11. Jahrg. Wien. — 2 fl. 50.

Ledebur A. Vollständ. Handbuch d. Eisengiesserei. Weimar, B. F. Voigt. — 13-50 M.

Mahler u. Eschenbacher, die Sprengtechnik im Dienste der Civil-Technik, Dynamite, Bohrmaschinen etc Freiberg, Craz & Gerlach. — 3 M.

Maurer, Maurice. Statique grafique appliquée aux constructions, toitures, planchers, poutres, ponts etc. Paris, Baudry. — 12 fr. 50.

Nemec A. Die Boden-Entwässerung in d. Landwirthschaft mit besonderer Berücksichtigung der Drainage. Wien. — 1 fl.

Neue Uibersichtskarte d. öst.-ung. Monarchie im Masst. 1:750.000 herausgegeben v. k. k. militär-geogr. Institute. 30 Blätter in vierf. Farbendruck. Lechner’s Buchhandlung. — 27 fl.

Noreck H., billige u. rationelle Versorgung mit reinem u. klarem Wasser im grossen Massstabe durch die doppelte Filtration nach Dr. Gerson’s System. Hamburg, Richter. — 1 M.

Stein, Beton, Guss- und Schmiedeisen, Holzminden ,

(s).

Novak E., der Metallbau. Handbuch f. Architekten, Bauhandwerker

u.    Bauschüler. 1. Theil. Leipzig, Knapp. — 5 M.

Ortolan J. A. Mémoire sur les huiles minérales employées à lubrifier les mouvements des machines et sur la conservation des chaudières à vapeur, Nancy, Berger-Levrault etComp.

Oelwein A. Ausbau der Wasserstrassen in Mittel-Europa. 2 Vorträge.

Wien, Lehmann & Wentzel. — 1 fl. 20.

Paulus R. Bau und Ausrüstung der Eisenbahnen unter Berücksichtigung der Sekundärbahnen. 2. Aufl. Stuttgart, Maier. — 6. M. Pérignon E., les pompes à incendie à vapeur à l’Exposition universelle intern, de 1878. Chartres, imp. Durand freres.

Philippe G-., de l’humidité dans les constructions et des moyens de s’en garantir. Paris, Ducher & Comp.

Pohl J. U. B. Widimsky, Eisenbahnkarte d. östl. Europa mit besonderer Berücksicht, d. russischen Beiches, nebst Stationen-verzeichniss. 1: 2,500.000. 4 Blatt. Chromolith. 3. Aufl. Folio. Wien. — 5 fl. Auf Leinwand in Etui 9 fl.    ₄

Richard L. e G. B. Biadego, i ponti e viadotti in ferro délia linea Udine-Pontebba. Loro descrizione e calcoli de resistenza etc. Verona, Münster. — 10 L.

Romen C. Bleicherei, Färberei u. Appretur d. Baumwoll- und. Lei-nenwaaren. Berlin.

Rose J., the complété practical machinist. London, Low. — 12 sh. 6 d Russ V. Ein Donau-Elbe-Kanal. Prag, Dominicus. — 1 fl. 30. Saint-Hubert, Ed. de, Vienne port de mer. Traité de l’exploitation des voies navigables des empires d’Autriche et d’Allemagne. Bruxelles, Muquardt. — 5 fr.

Schaffer u. Budenberg, über Indication und deren Verwendung bei Prüfung von Dampf- u. Arbeitsmaschinen. Buckau—Magdeburg. Geb. — 5 M.

Schmitt E. Bahnhöffe und Hochbauten auf Locomotiv-Eisenbahnen. Leipzig, Felix.

Schmölke J. Die Construction des Hochbaues mit besonderer Rücksicht auf ihre graphische Darstellung. 3. Thl. Die Treppen von Holz,

Müller. — 8 M.

Schnehen P. Die erste Dampfbodencultur für Landwirthschaften in der Provinz Hannover. Hannover. — 1 M.

Sée Paul. Atlas des machines et appareils ayant rapport à l’industrie textile. Lille impr. Danel.

—    Description des machines et appareils ayant rapport à l’industrie textile à l’Exposition univ. 1878. à Paris. Paris, Baudry. — 18 fr.

Sérapon, les tramways et chemins de fer sur routes. Paris. Bernard & Comp. — 7 fr. 50.

Stem J., die Dampf-Tramway. Einfluss derselben auf das öffentliche Interesse, ihr Bau u. Betrieb. Wien, Lehmann & Wentzel. — 2 fl. 40.

—    die Oekonomie der Localbahnen. Wien, Lehmann & Wentzel. 1 fl. 50.

Staatsbahnstrecke, die, Oberlahnstein-Coblenz-Güls, insbesondere die Brücken über den Rhein, über die Mosel u. über die Lahn. Berlin, Ernst & Korn. — Cart. 20 M.

Strack H. Central- und Kuppelkirchen der Bennaissance in Italien.

Berlin, Ernst & Korn. — Cart. 50 M.

Suffit J. Ventilations par refroidissement. Paris, Lévy. — 6 fr. Technischer Rathgeber. Vorschriften. Unterweisungen und Becepte aus den Gebieten der Künste u. Gewerbe. Aus d. Engl, bearb.

v.    Dr. G. Seelhorst. Leipzig, Quandt & Händel. — 4'50 M. Thielmann L. H. Der Dampfbetrieb. Handb. über vollständige Kessel-

Anlagen. Leipzig, Scholtze.

Tietze Emil. Die geognostischen Verhältnisse der Gegend von Lemberg. Wien, A. Holder 1882. — 2 fl. 50.

—    Geologische Karte der Umgegend von Lemberg, aufgen. 1880. Wien, Holder. 1882. Fol. Chromolit. 1 : 75.000.

Tolhausen A., technologisches Wörterbuch in französ., deutscher u. engl. Sprache. Deutsch-engl.-franz. Theil. 2. Auflage. Leipzig, B. Tauchnitz. — 8 M.

Tripolith, bewährtes Bau-, Stuck- u. Verbandmaterial, erfunden von R. v. Schenk in Heidelberg. Heidelberg, Gebr. v. Schenk.— 50 fen. Tseheuschner E. Handb. d. Metalldecorirung. 5. Aufl. von Grägers Handbuch. Weimar, B. F. Foigt. — 5 M.

Urquhart J. W. Electro Motors etc. London, Trübner. — 7 sh. 6 d. Verzeichniss aller Stationen des Post-, Eisenbahn-, Telegraphen- u. Dampfschiffverkehres in Oesterr. Ungarn. 16 Aufl. (1882). Te-schen. — 1 fl.

Vincent L. Bewässerung u. Entwässerung d. Aecker und Wiesen. 2. Aufl. Berlin. — 2⁻50 M.

Vorträge über Maschinenbau. I. Dampfschiffbau (I. Th.) nach dem Vortrage v. L. Lewicki. Dresden, Knecht. — 5 M.

Weitzel C. G. Unterrichtshefte für den gesammten Maschinenbau.

2. Aufl. 77 Hefte. Leipzig, Schäfer. — à 50 fen.

Wenck J., die Baumechanik. 2 Aufl. Leipzig, Baumgärtner. — 6 M. Willote, les apparails à air comprimé et leur emploi au derasement de la roche la Bose. Brest, imp. Gadreau.

Winkler E., Prof. Vorträge über Eisenbahnbau. Die Weichen u. Kreuzungen. 3. Aufl. bearbeitet v. F. Steiner. Prag, Domi-nicus. — 5 fl.

Wittmann W. Statik der Hochbauconst. 2 Thl. Holzconstructionen. München , Kieger. — 5 M.

Ziembiński Stan. Masch, Ing. Neue selbstthätige Feuersignalapparate u. ein Vorschlag zum Verhüten der Theaterbrände. Krakau Verl. d. Verf. 1882.

Literatura techniczna.

— W broszurce p. Hohmanna (obacz Bibliografię) znajdujemy opis nowego przyrządu do mierzenia powierzchni, który dla swojej dokładności i stosunkowo prostej konstrukcyi zasługuje na wzmiankę. P. H. porównywa na wstępie planimetry linijne z biegunowymi i wyprowadza następujące wnioski : Planimetry linijne stoją o wiele wyżej pod względem dokładności, za to ich skomplikowana, ciężka konstrukcya, a przeto wyższe koszta są przyczyną, że nie są powszechnie w użyciu. Planimetry biegunowe mają dwie ważne zalety: prostoty i taniości. Mała dokładność, którą tymi planimetrami osiągnąć możemy, ztąd pochodzi, że 1) ruch potoczosty bębenka, na którym powierzchnię odczytujemy, jest zawisłym od chropowatości (ziarna) powierzchni, na której się odbywa ; masa bębenka musi być dość znaczną, gdyż na nią przenosi się część ciężaru przyrządu — przeto musi być pokonaną dość znaczna bezwładność, a tarcie wywołane obciążeniem niszczy z czasem bębenek na jego obwodzie ; 3) ruch potoczysty jest mniej zawisłym od powierzchni, po której się odbywa, zatem chropowatość powierzchni nie wiele się przyczynia do niedokładności przenoszenia ruchu potoczystego.

Z powyższych wniosków wynika, że planimetr biegunowy, przy zachowaniu możliwej prostoty konstrukcyi winien być w tym kierunku poprawionym : 1) aby kółko toczące się po papierze przenosiło na przyrząd tylko ruch potoczysty; 2) aby ruch bębenka odbywał się zawsze na jednakowej powierzchni, zatem aby był niezależny od różnorodnego stanu powierzchni papieru ; 3) aby masa bębenka i tarcie na jego obwodzie były o ile możności zmniejszone. P. Hohmann starał się tym trzem warunkom w następujący sposób zadosyć uczynić : Po papierze nie toczy się bębenek lecz kółko stale z biegunem połączone, przezco odbywa ruch tylko potoczysty. Buch ten przenosi się za pomocą osi nachylonej do poziomu na tarczę prostopadle na tejże osi osadzoną, a więc także pochyloną do poziomu. O tę tarczę, powleczoną papierem, opiera się lekki bębenek z podziałką, wywierając na nią ciśnienie tylko tą składową swego ciężaru, która wynika z nachylenia tarczy. Bębenek jest połączony z ramieniem opisującem i otrzymuje odpowiednio do położenia tego ramienia ruch posuwisty, który się przenosi na tarczę.

Komplikacya konstrukcyi a więc i cena są nieznacznie większe niż przy zwykłych planimetrach biegunowych. Według dokładnych prób, które wykonał dr. Haid, docent w Monachyum, wynosi błąd

przy jednorazowem opisaniu koła    do    t. j. o połowę mniej-

3333    2500

szy niż przy zwykłych planimetrach biegunowych Amslera.

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały do słownika technicznego i Spis rzeczy do Bocznika VI. „Dźwigni“.

Treść: Sprawy Towarzystwra. — Wycieczka do Załukwi, Halicza i na Kryłoś. — Przegląd czasopism technicznych: V Kolejnictwo. VII. Budowa mostów. — Rozmaitości, — Bibliografia. — Literatura techniczna.

— 200 —

BSHF* Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (j|cm ) kosztuje 30 et. w. a

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

mńtmiia 1 leruu bMtcp ibM i

Fr. Rychnowskiego

w© Lwowie uli©© Ossolińskich 1. lO.

JAN KOSTIUK introligator,

Ejnek 1. 39.

Zastępstwo słynnych fabryk angielskich i francuskich.

Pod redakeyą prof Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie juz rok szósty, czasopismo

poleca swoją pracownię

introligatorską i galanteryjną

zaopatrzoną, we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct, z oprawą I złr. 20 ct.

WŁADYSŁAW ŹAAK

KOSMOS

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

Inżynier-Mechanik

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misye, ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas 8-letniego pobytu zagranica, sprowadzam wszelkie maszyny specyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi.

HÜT“ Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą,

organ polskiego To w. Przyrodników imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesię-ych, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w ks'çgarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2. ct. SO w Niemczech Mrk. 6.

W Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

czn

na prowincyi złr. 3,

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Re-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica WareckaL. 48, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

„Inzynierya i Budownictwo"

póhniesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wyno3i: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

i dD Xil.

-rk

SI..

dmsm

55

a

m

P '

1

' »

-,

7m

m

a

S

aN

IPII

Dźwignia z; r. 1882.

mm

IWfer

mm

•^5

I

MÛ

144:200

mm

m,

i

_ Fig-²-

M.1:200

sa

’■♦ :’ :

W

1

r:

T

oc-si- -

--*'■•

Fig. 6.

m

m

twml

m

W,

m

!

m

a-:

M

f°X

’m

■

1

1

I

i

; î

Y

XJ

y-, .&/„' S

'

m

Fig. 3.

i

m

f

Fig. 4.

\

q-.

\

■ m

1

pj

'm.

y

4-;o

r

w

Q fl

m

y.

A'i.

M

777777?,

w.

û

I

m

\

\

a

wm'

V/7/,

m

XJJ

rj,

«É

m

1

P

003 : V '[AJ

%

=\l

=w

m

■'Æ.

i

i

m

P

IP

sa

^......JS

■

IP

v-

pp

/ f '\

a,.

-t----1

\

\

M. 1: 200

m

m

1

m,

m.

T^r

m

VS.

w

/

m

m.

03

mm y

0

Fig. 5.

à

• j

\

\-

M£

<0

Ł

y

3

Ét

m

1

m

m

m

H

• •

.. r ¹ ‘ ■ srr'^T7, '

s 'K * N    '

.....

r-

lab. XIII

f—

U-

28,-6

Ira?

"T

ii

Si

«i

__

.....ii§

<■

i] □

iii

ml

?!

ni’

tm

to:

As

-L.

v.

\ i?'

99-£i

'i

*o!

t-j

<t5

111

i((

3-9 0-

<1

-f

—■-ł

i;

i-o 0i4

KI

OT

\(

V.-C4»

-708-5- '

-V.

*1

V i\

/i

SVISoKo»Ij||

--i

J; .

i.

ll§§§

Fig.14.

->

(Hf

LZL-

.M Ou -'\

■ Uk. \ !

kipl

1®I

i!

e 28-1. i

SX-i

Ul

?!

04,

\lv

V.

Fig.11.

Fiq.12.

M!

mmmm

*!

3325=

3i :

Wm

'O,

öö:5v:*y

1.

01.-90

to

wt

PIP

sl

LZ-L

■l

Fig. 13.

nZJ

£9-5- -

mm

--------001

"i

.25

Lj_

üp;

ZJ

Mül

Sx i

«!

---ł

co

gg z

<A

oc

22-j625-

te|

7’

SVJ.SONO»!

fi

.Vi

:ih

«I

If—-x

."506 . .

X- -¹'5-

1-5

.t.oó:A

16 54

«Öi

1-5 _

HP

00-S--------

iii

?!•£

fi

■i

!!!»«

li

mm

06

cr>

Fig.7.

w

u_

- Ljj

lT

»

TAB. xîv:

il

:F >

tpi

Wlà

VA

Fi 6, 25.

'ÆË)

Xi

(A.

ju

ARR'URT UÄ GÓRZE ÄRASAT

WTr-

/IM

■fc?

:0

%jr-

~~~

'2881 R Z YlïïOIM 7. (T

il

WM.

——.-.A—

'92 fïj

lu

CM

CM

.‘S°

F-=h

te

to .0

I -X:

- rXi

SO V. >

< '0 05

ÂJv

iS«

MjOKASTER kopi w mihcrezii.

X"'

Ï,

y*%r

~ir

-X

.1

w"

lÉÊÈét

jgf X

<!

■p?vsn~

•M

4-1 ■

m\

— +-X

i\

I,

il

«te I

20’

CÖ

----

!»

Fig 27

::É'

P'-X:

—i—

ût-

s⁰

-Suîo Fiq. 10 i 11.

I"

XXI i

W'XÂ

m pu

v/M

1L=X

CHONA w G U*£iĘRNfi KUBAŃSKIE J

Frg. 2Q.

K-i

F"

P-“:.:».

fcfl

\\1\ //X

\PX

CT> OS

do Fź6. 12.

''C'D

t -’-i

CD

Tl

Il

rs;

KATOLIKOM w ATENACH.

es

SSP

P*-i

A-----

T"

Kr

^—esû-_^f—gzi    ^

■=-

;/4=

,!

-Fiô. .16.

h-'

m ’rH <-£>

” 'OlT³

>}£--

7/.

V/

!“!X

B* A

<x

■rr¹

AZA.

îv

cmi

«ou

w:

,3

t-Q

•ôôX

't'.

AU

m£

SI

11

n II

(§)

=s

==te.

Hr

© C €> © ©

iropgQsQ.

A.*,

'^r::

lilll

jl

d>

*sü

C⁷

□n

a«

!i

'Vf -ÿwop e

X-J

Fid.28

■’t

Wi

%•

XI

2J

Pf

'I

if

LO₍

:24

Z LIT. TOWARZ. PHZTMÏStLWOW.

-ZEJIVSî, LWOK

f!|i!

/

5

/

✓

✓

C-H

§11

i’

ci

•W» Q to

7/7/

*6

38 %

WM

23

MOHASTRR EIE GART w ÄRMEHH.

7;:

S w ffl C BAŁA -w- WID OWIE CEIM MOÎÎÂS TERZE R.1096.

7/

I-----t-

Fiô. 36.

i-

■+

.1.

■-/

Sr,-. BÄZTLEG0 wüWEtJCZU Z X WIEKU.

D1WIGNFA Z R 188Z.

Ia

ATOS.

dzj

fp

3;

AV

lM7pls\

■%Sl

37ÿ&

ri

-VT

Fig. 37.

ÊBP

QJ

LÄLTRÄ. na fiô

js™

r.

Tô

mÊà:

pa

#^BéIMsÂÂ3 il lÉMBiik- :

i£Wn ! i    -

:a

, 7.

Æ\

<mMÊËÊà

il

•h

flail8fS«Wi

BiiifefM

f«

Hilli

■IM

■Ir

t.

3811

Fig. 31

i iplps lÄs/lji

hl

/#!

MOKAS TER GÄLACIE w IMERCIE

en

en

•■oo

r-

<É

O v_y

(p^

■<£

ąpf

KAT OLIKON TA ATENACH

fi

-4

il

'fi

III

'I

ifll,

fl

3:

üTiammx z asicroxara z

R,;

7,:

Il

lü

fl¹

fp

*r_7_

srg,c;f

Tf-----1

Fto. 30

jMj

■7/7:

I.T^FjAZZZJ

BORYSA i GLIB-S KOJO GE. OBRA .

Fiô. 33.

«3

II?

mm

Tib 3it

'0LtL)H

WM////M//Æ

W/

WM

T;

7~

-t—

7:7

37

W/,

mmi êrnmm.

B AIE SIĘC1T0IA CERKIEW WŁODZIMIERZAvEUOffiE

R-99⁶-

. TClfirAH®. FP.ZPMtfSi. LWOW.

^fJ

■

S;

§Ę

/

•• ï

7

J

»

X

\

\

r.

\

!*

A

■

¥

c

I

■

■

I

*

*

A <■

./

Wyrazy do słownika technicznego.

co

3157.    Ciążek zwrotniczy, ciążek zwrotnicy, gruszka (kolejnictwo), n. Gegengewicht des Wechselhebels, f. contre-poids d une aiguille, • a. counter iveight of a switch.

3158.    Cięgiel zwrotniczy, n. Wechselzugstange, Weichen Zugstange, Zugstange des Wechselständers, f. tringle de mouvement , tringle de commande, tige de manoeuvre d'une aiguille, a. draw-bar of a switch, drążek żelazny łączący słupek zwrotnicy z iglicami.

3159.    Czas przebiegowy, czas przebiegu wozów, n. Lauffrist, f. délai de parcours, wyznaczony na przebycie pewnej ilości kilometrów.

3160. - Czyściwo, n. Putzmatęrial, f. matières de nettoyage, a.

cleaning-material, materyał do czyszczenia nim innych przedmiotów.

3161.    Dziennik, n. Journal, Register, f. journal, registre, a. day-book, księga do bieżącego zapisywania jakichkolwiek czynności lub wydarzeń.

3162.    Giętarka szynowa, giętarka do szyn, n. Schienenbieg e-maschine, f. machine à cintrer les rails, machine à courber les rails, a. rail-bending-machine, do gięcia szyn dla łuków.

3163.    Grzywna, n. Pönale, Strafe, Geldstrafe, f. amende, pénalité, a. fine, penalty, kwota pieniężna wyznaczona jako kara.

3164.    g. wozowa, grzywna za wozy, n. Wagenpönale, tarnende pour wagons, za nieprawidłowe postępowanie z wozami obcych kolei.

3165.    g. za opóźnienie, wozowe za spóźnienie, n. Verzögerungspönale, Wagenstrafmiethe, f. amende pour retard, za nieodstawienie na czas wozów obcych lub opóźnione wyładowanie.

3166.    g. za zboczenie, zboczne, n. Pönale für Ablenkung, Pönale für Fehlinstradirung, f amende pour dévoyé, amende pour fausse route, za zboczenie biegu z kierunku przepisanego.

3167.    g. za przeciążenie, przeciążne, n. Pönale für Ueberla-stung, f. amende pour surcharge, za przeładowanie wozu po nad jego dozwoloną nośność.

3168.    g. ugodowa, grzywna ugodna, n. Konventionalstrafe, f. amende conventionale, a. conventional fine, zastrzeżona z góry na wypadek niedotrzymania zawartej ugody.

3169.    Iglica lewozwrotna, iglica lewa lewej zwrotnicy, n.

linke Spitzschiene einer linken Weiche, f. aiguille de gauche d'un branchement avec déviation à gauche, a. lefthand point-rail of a left hand switch.

co

3203.    Pokostowanie (lakierowanie), n. Firnissen, Lackiren, f. vernissage, a. varnishing, powlekanie pokostem.

3204.    Pokostownia, pokostnia (lakiernia), n. Lackirerei, Lacki-renverkstätte, f. atelier de vernissage, miejsce lub zakład, w którym się pokostuje.

3205.    Pokostown^k, pokostnik (lakiernik), n. Lackirer, f. ver-nisseur, robotnik zajęty pokostowaniem.

3206.    Połączniki szynowe, drobne żelaziwo do szyn, n. Klein-materiale, Oberbaukleinmateriale, Kleineisenzeug, Schienen-befestigungsmittel, f. matériel accessoire de la voie, petit matériel de la voie, accessoires des rails, a. smali material, środki służące do przytwierdzania i łączenia szyn, jak: szynale, łubki, śruby i t. p.

3207.    Przejazdowy, n. Rampenwächter, Rarrierenwachter, f. gardę barrière, a. level-Crossing-guard, strzegący przejazdu kolejowego.

3208.    Przystankowy, zawiadowca przystanku, n. Haltestellenaufseher, Haltestellenverwalter, f. chef de halte.

3209.    Rozporka zwrotnicza, n. Wechselverbindungsstange, Weichenverbindung sstange, f. tringle de connexion, tringle d’aiguille, a. connecting-rod, żelazny drążek łączący i rozpie-rający równocześnie obie iglice jednej zwrotnicy, celem utrzymania ich w stałej odległości od siebie.

3210.    Rozstępka, blaszka rozstępowa, n. Dilatationsblech, Temper atursblech, f. plaquette pour régler la largeur des joints, wkładana na styku szyn, między czoła, w celu osiągnięcia należytego rozstępu.

3211.    Składowisko, n. Lagerplatz, Lagerstätte, f. emplacement de depot, a. store place, miejsce składu pod gołem niebem.

3212.    Starzyzna, n. Altmateriale, f. vieux matériaux, a. old material, wszelki materyał zużyty.

Udajemy się do ogółu techników polskich i osób których obchodzi słownictwo, z proźbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem : „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie*. Ulica Wałowa l. 4.

I. Związkowa Drukarnia we Lwowie, Hotel Żorża.

3170.    Iglica lewa prawej zwrotnicy, n. linke Spitzschiene einer Bechtsweiche, f. aiguille de gauche d’un branchement avec déviation à droite, a. lefthand pointrail of a righthand

SXVl/ZCfl/%

3171.    i. prawozwrotna, iglica prawa prawej zwrotnicy, n

rechte Spitzschiene einer Bechtsweiche, f. aiguille de droite dun branchement avec déviation à droite, a. righthand pointrail of a righthand switch.

3172.    i prawa lewej zwrotnicy, n. rechte Spitzschiene einer Linksiveiche, f. aiguille de droite d’un branchement avec déviation à gauche, a. righthand pointrail of a lefthand switch.

3173.    i. podsuwna, iglica przyleżna, n. unterschlagende Spitzschiene, f. aiguille a recouvrement, aiguille s'appliquant

le champignon du rail fixe, zachodząca pod głowę nicy, gdy przylega do niej.

3174.    Krzyż celowniczy, krzyż torowy, n. Absehkreuz, Nivellir-kreuz, Visirkreuz, f. nivellette, przyrząd do celowania przy podnoszeniu torów, w kształcie jednoramiennego krzyża.

3175.    Łubek wewnętrzny, n. innere Lasche, Innenlasche, f. eclisse intérieure, a. inside fishplate, wewnątrz toru.

3176.    ł. zewnętrzny, n. äussere Lasche, Aussenlasche, f. êclisse extérieure, a. outside fishplate, zewnątrz toru.

3177.    ł. Siodełkowy, n. Stuhllasche, f. coussinet-eclisse, używany przy szynach ujętych w siodełka.

3178.    Napawalnia, nasycalnia, n. Imprćignirungsanstalt, Tränkanstalt, f. chantier d'injections, atelier de préparation, miejsce lub zakład do nasycania

3179.    Napawanie, nasycanie, n. Imprägnirung, Tränkung, f. imbibition, immersion, imprégnation.

3180.    Nastawianie zwrotnic, n. Stellen der Wechsel, f. ajuster les aiguilles, a. setting the points.

3181.    Odśnieżnik, n. Schneeschutzvorrichtung, Schneeschutzbau, f. pare-à-neige, paraneige, budowla, ochraniająca szlak kolejowy od zawiania śniegiem.

Rodzaje odśnieżników.

3182.    wał odśnieżny, wał odśniegowy, n. Schneedamm, f. digue pare-ä-neige, a. snów bank, usypany z ziemi.

3183.    ściana odśnieżna, ściana odśniegowa, n. Schneewand, Schneeschutzwand f. écran pare-à-neige, zasłona, ochraniająca szlak od zawiania śniegiem.

3184.    płot odśnieżny, płot odśniegowy, n. Schneezaun, Schneeschutzzaun, f. clôture pare-à-neige, a. snow-fence, grodzony z pręcia.

186

sous

opor-

3201.    p. szybkoschnący, n. Siccativfirniss, Trockenfirniss, f. vernis-siccatif, a. siccativ, z przymieszką, powodującą szybkie wysychanie.

3202.    Pokostarnia, n. Firnissfabrik, f. fabrique de vernis, miejsce lub zakład wyrobu pokostu.

3185.    żywopłot odśnieżny, żywopłot odśniegowy, n Schneehecke, Schneeschutzhecke, f. haie à neige, clôture de haies vives pour prévenir Vamoncellement des neiges, sadzony dla ochrony od zasp śnieżnych.

3186.    plecionka odśnieżna, plecionka odśniegowa, n. Schnee-Horde, Schneeschutzflechtwerk, f. clayonnage pare-à-neige, przenośna z chrustu, przytwierdzana do kołów.

3187.    »dzwonienie pociągu, n. Abläuten des Zuges, f. tintement d'un train, danie sygnału odjazdowego dzwonem stacyjnym.

3188.    Ołubkowanie, złubkowanie, n. Verlaschung, f. éclissage, ujęcie w łubki.

3189.    Opona wozowa, płachtą (do wyrazu 1644), n. Güterdecke, Flache, f. bâche.

3190.    Oponowe, płaclitowe, n. Deckenmiethe, Güter deckenmiethe, f. location des bâches, należytość za najem opon wozowych.

3191.    Otrąbienie pociągu, n. Abblasen des Zuges, f. souffler, partir, danie sygnału odjazdowego trąbką.

3192.    Owapnienie, n. Einkalken, Bespritzen mit Kalkmilch, f. chauler, a. chalking, pokropienie gaszonem wapnem.

3193.    Pokościarz, n. Firnissmacher, wyrabiający pokost.

3194.    Pokost, n. Firniss, Lackfirniss, Lack, f. vernis, a. varnish, płyu, posiadający własność tworzenia twardej przejrzystej i połyskującej powłoki.

3195.    p wyskokowy, n. Weingeist firniss, geistiger Firniss, i. vernis a l esprit de vin, wyskok służy jako środek roztwa-rzający dla żywicznych składników.

3196.    p. terpentynowy, pokost olejkowy, n. Terpentinölfirniss, f. vernis a l essence, terpentyna lub inny olejek wyskokowy służy jako środek roztwarzający.

3197.    p. olejny, n. Oelfirniss, Leinöl firniss, f. vernis à l’huile, olej lniany wygotowany z tlenkem ołowiu.

3198.    p. kopalowy, n. Copalfirniss, f. vernis de copal, składa się z oleju lnianego i kopalu.

3199.    p. żywiczny, n. Harzölfirniss, bursztyn, kopal lub inna żywica, roztworzona w ciężkim oleju żywicznym.

3200.    p. smołowcowy, n. Asphaltlack, f. trcrms à Vasphalte, smołowiec roztworzouy w terpentynie lub benzynie, używa się do powlekania żelaza.

00'

-a

zazwyczaj

PI

¹

Z Grailhabaud „Denkmäler der Baukunst“.

²

Z Voyage en Crimée, en Caucase, en Armenie ectr. par Frédéric Dubois.

³

Z Dictionnaire r. s. 1’ A. Viollet de Duc.

⁴

Fryderyk Lange w Hoffstadta „gothisches ABC“.