Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie półrocznie Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

złr.

DŹWIGNIA

Redakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Eadwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

szero-

Sprawy Towarzystwa.

Z gromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 1. kwietnia

1882.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 69 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu p. Janowskiemu, który odczytuje rzecz o budowie teatrów. P. prelegent nadmienia na wstępie, iż przedmiot, który sobie obrał za temat wykładu, wymaga gruntownych studyów jak również bogatych źródeł, których niestety nie wiele znaleść można. W studyach odnośnych posługiwał się p. prelegent źródłami żrancuzkiemi, niemieckiemi i polskiemi. P. prelegent omawia budowę teatrów starożytnych, jako to : rzymskich i greckich, budowę cyrków, hippodromów i innych tego rodzaju budjmków przeznaczonych na widowiska, następnie przechodzi do teatrów nowożytnych. Nadto przedstawia p. prelegent w jaki sposób te przybytki sztuki z czasem się rozwijały i w czem się od siebie różniły. Widowiska sztuczne czyli przedstawienia sceniczne potrzebują miejsca oddzielnego, umyślnie na ten cel przeznaczonego, a miejsce to nazywamy teatrem. Bez względu na to, czy to jest budynek zamknięty czy też jakieś miejsce wybrane, otwarte na polu lub w lesie, staje się pierwszym kształtem sceny teatralnej. Pojęcie teatru sięgać musi dalekiej starożytności, czy zaś nazwa i postać pochodzi od Greków lub też odnosi się do ludów przed nimi żyjących, dotąd nie wiemy. Grekom jednakże przypisujemy utworzenie teatru jako przybytku sztuki dramatycznej ; oni to umieli praktyczną stronę uwzględnić, a piękne z pożytecznem w harmonijnym związku zawsze i wszędzie połączyć. Pierwszy początek dały greckim teatrom dyalogi urządzane w świątyniach przez poetów w czasie świąt Bachusa. Dyalogi te dzieliły się na poważne i wesołe, zkąd powstały dramata i komedye. Za czasów Temistoklesa zaczęto zamiast podwyższeń dla poetów urządzanych na kozłach, budować zwykłe podwyższenia, co stanowi pierwszy kstałt teatru. Część drugą stanowił ołtarz ze swem otoczeniem i kapłanami. Trzecia część teatru była zajęta przez lud w półkole ustawiony, czyli był to właściwy teatr. Ponieważ dla tego rodzaju zgromadzeń wybierano zawsze miejsce na pochyłości wzgórza, powstał ztąd amfiteatr. Po zawaleniu się drewnianego teatru ateńskiego polecili Ateńczycy swoim architektom wybudowanie nowego teatru z kamienia u stóp Akropolis. Estrada czyli część teatru przeznaczona dla widzów miała stopnie kamienne, kute amfiteatralnie i w półkole. Po nad najwyższym rzędem siedzeń wznosząca się kolumnada zamykała poważnie teatr i przyczyniała się do podniesienia efektów perspektywy i akustyki. U stóp wzgórza naprzeciwko estrady była zbudowana scena, formy prostokątnej, zamknięta murem ozdobionym kolumnami i posągami. Między sceną a estradą półkoliste miejsce było przeznaczone dla orkiestry. Prawie w każdem większem mieście znajdował się teatr. P. prelegent opisuje szczegółowo wewnętrzny rozkład i urządzenie greckiego teatru, który stał się zasadniczym dla wszystkich budynków poświęconych wszelkiego rodzaju widowiskom. Stosownie do wielkości teatru znajdowało się 14 do 33 rzędów siedzeń podzielonych na jedno, dwa lub trzy piętra. Po nad ostatniem piętrem wznosił się portyk. W każdem piętrze było przynajmniej dziewięć rzędów, a właściwie siedm do siedzenia i korytarz przed niemi, który zajmował kość dwóch rzędów. Wysokość siedzenia wynosiła 15 do 18 cali, a szerokość podwójną wysokość, gdyż każdy stopień służył w połowie swej szerokości do siedzenia, a w drugiej do oparcia nóg siedzących na stopniu bezpośrednio wyższym. Teatra dwupiętrowe miały 250'. a trzypiętrowe 300' stóp średnicy. Wszystkie rzędy siedzeń podzielone były w dwóch kierunkach : raz w kierunkach współśrodkowych przez korytarze oddzielające piętra, następnie w kierunku promieni przez schody dzielące całą przestrzeń na wycinki. Schody te miały 3 do 4 stóp szerokości. Ponieważ siedzenia i schody kute były w skale, przeto tylko portyk wieńczący u góry scenę był murowany. Publiczność wchodziła do teatru przez portyk górny i szła schodami ku parterowi. Kiedy teatra zaczęły przybierać rozmiary znaczniejsze, spostrzeżono, iż cierpiała na tern akustyczność teatru. Tej wadliwości starano się zaradzić przez urządzenie małych komórek sklepionych w pośrodku wysokości każdego piętra, po pod siedzeniami. W te komórki wstawiano pewnego rodzaju wazy spiżowe, kształtu dzwonków w zegarach używanych. To urządzenie służyło do wzmocnienia fal głosu. Pomiędzy teatrem rzymskim a greckim zachodzi ta zasadnicza różnica, że pierwszy był budynkiem zupełnie odosobnionym i cały sztucznie wzniesiony. Co do kształtu obydwóch nie było zasadniczej różnicy. Część półkolistą zajmowali widzowie, część zaś prostokątna była przeznaczona dla sceny wraz z wszystkiemi częściami składowemi. Odmienną była budowa schodów, a mianowicie trzeba było z najniższego poziomu t. j. z placu publicznego lub ulicy wspinać się do coraz wyżej piętrzących się siedzeń. Cała przestrzeń teatru podzieloną była na piętra liczące najmniej po dziewięć rzędów. Każde piętro miało swoje wejście czyli drzwi prowadzące z zewnątrz i osobne schody, które jednak nie prowadziły przez całą wysokość teatru w kierunku jednego promienia, lecz się krzyżowały na każdem piętrze. Po pod siedzenia były urządzone schody ułatwiające przystęp do drzwi, któremi się wchodziło do piętra. Schody te urządzana w rozmaitych kierunkach, w miarę tego czy prowadziły na piętra czy do portyku. Wszystkie schody były tej samej szerokości i zupełnie niezależne jedne od drugich, proste bez żadnych zakrętów. Taką postać przybrał teatr rzymski stopniowo, gdyż początkowo był także odkryty, później nakrywano go płótnem. — Następnie przechodzi p. prelegent do opisu budynków przeznaczonych na inne widowiska a zwanych odeonami, hippodromami, stadeami, cyrkami i amfiteatrami. Odeon znacznie mniejszy od teatru poświęcony był wyłącznie przedstawieniom symfonicznym i różnił się formą pełnego koła. Stade u Greków była to arena do ćwiczeń i wyścigów pieszych. Hippodromy, były budynki przeznaczone do wyścigów konnych i miały kształt podłużnego prostokątu łukiem zakończonego. Cyrk w Rzymie odpowiadał greckim hippodromom i służył do wszelkich wyścigów tak konnych jak i pieszych. Amfiteatr jaki do nas doszedł jest utworem właściwie indywidualnie rzymskim, gdyż Grecy zawsze pogardzali krwawymi zapasami. Tak Etruskowie jak i Rzymianie budowali pierwotnie amfiteatra na stokach wzgórz, w których wyciosywali tylko stopnie, a jeżeli nie było odpowiedniego wzgórza robili to samo w ziemi. Architektura zewnętrzna amfiteatru ciężka, składała się zwykle z kilku porządków ustawionych po nad sobą. W konstrukcyi używano łuków i sklepień i w ogóle w budowie amfiteatrów okazali

M. M.

Rzymianie wielką znajomość budownictwa i rozwinęli ją do wyso- do nadmienienia, części te zniszczono bowiem W końcu Z6-kiego stopnia doskonałości. P. prelegent podaje szczegóły urządzenia amfiteatru. Tak się przedstawiał teatr starożytny, a widzimy w nim całość doskonałą, skończoną.

P. prelegent przechodzi do opisu teatrów nowożytnych , które zawdzięczają swoje powstanie idei chrześciaństwa. W 14. wieku występuje wyraźnie teatr nowożytny we Francyi. Dopiero od 17. wieku począwszy ustala się na Południu i Zachodzie forma ogólna teatru nowożytnego, która zasadniczo aż do dzisiejszych przetrwała czasów W wieku 18. liczne już teatra budowano we Włoszech i we Francyi.

P. prelegent wylicza wszystkie większe teatra jakie w ostatnich czasach w Europie zbudowane zostały. Na wyszczególnienie zasługują teatra zbudowane w Berlinie przez architektę Langhansa, które się odznaczają doskonałym rozkładem wewnętrznym, piękną formą sali, również znakomitem opracowaniem szczegółów. Dwa są teatra w Europie, które się odznaczają tak szczególną formą jak i urządzeniem amfiteatru, a mianowicie teatr Politeama we Florencyi i teatr w Beyreucie zbudowany przez Sempera według wskazówek Ryszarda Wagnera. Początek i rozwój teatrów w Polsce był taki sam jak w Niemczech,

Francyi i we Włoszech. Dopiero za Zygmunta I. ustala się teatr dworski na Zamku w Krakowie. Władysław IV. urządził stały teatr na Zamku w Warszawie z kosztownemi dekoracyami i wielkim przepychem. Czasy Władysława IY. są najświetniejszą epoką naszej sztuki dramatycznej. Dzięki niezmordowanej pracy Wojciecha Bogusławskiego w końcu 18. wieku powstał w Warszawie teatr narodowy, który przetrwał aż do roku 1833, w którym to czasie otwarty został nowy teatr zwany wielkim. Długość frontu wraz z dwoma pawilonami sta-nowiącemi jedną piękną architektoniczną całość wynosi przeszło 200 metrów. Sala teatralna zwykłej formy wydłużonego półkola otoczona amfiteatrem o 3 piętrach mieści 1.118 osób. W r. 1858 został teatr odrestaurowany przez prof. Henryka Marconiego. W gmachu tego teatru znajduje się drugi mniejszy teatr zwany „teatrem rozmaitości“, który mieści 600 osób. Za panowania Stanisława Augusta wybudowano w Łazienkach teatr na wzór teatrów greckich pod gołem niebem.

Letni teatr w ogrodzie saskim nie odznacza się niczem i nie jest też ozdobą parku. W najnowszych czasach zbudowano w r. 1875 teatr w Poznaniu. P. prelegent objaśnił swój wykład fotografiami i rysunkami teatru „Politeama“ we Florencyi i w Bayreucie, następnie rysunkami cyrku rzymskiego i hippodromu. W końcu oznajmia p. prelegent iż na jednem z następnych zgromadzeń omówi część konstrukcyjną budowy teatrów. — Zgromadzenie przyjęło wykład z wiel-kiem uznaniem. — P. przewodniczący oznajmia, iż w skutek świąt wielkanocnych odbędzie się następne zgromadzonie dnia 22. kwietnia i przy tej sposobności składa członkom życzenia Wesołych Świąt.

Na tern zamknięto posiedzenie.

Zamek Krzyżacki w fflalborgu.

(Z rys. na tab. X. i XI.) (Dokończenie).

0 architekturze ¹) i obecnym stanie dwóch drugich skrzydeł, t. j. wschodniego i północnego niewiele pozostaje

szłego wieku w sposób barbarzyński; wybito sklepienia, poburzono ściany, podzielono nowemi ścianami sale, między któremi miała się znajdować jedna bardzo piękna z granitowym słupem w środku i urządzono spichlerze i mieszkania dla urzędników intendantury. Od zewnątrz, tj. od strony przedzamcza odrestaurowano wprawdzie za naszych czasów te skrzydła w zupełności, ale bez uwzględnienia wskazówek dawniejszej architektury, której prawie ani śladu nie pozostało. Przedstawia się też dzisiaj średni zamek wcale pokaźnie, ale od północy i wschodu z krzyżackiego Malborga o którym mówimy, prócz starych murów nic nie pozostało.

Pododawano części architektoniczne jak np. wysokie gotyckie szczyty, których nie ma i nigdy nie było w całych zabudowaniach pierwotnych, a kiedy odkryto na nowo sposób wyrabiania wybornej zaprawy, których budowniczowie krzyżaccy jako sztuk i do murowania używali, zaczęto nalepiać na stare mury różne z niej dekoracye podejrzanej wartości; trwały materyał miał zastąpić brak prawdziwej formy.

Zaprawa ta jest gipsowa, biała lub szarawa. Dr. Ziu-rek, znakomity chemik - analityk berliński, specyalista pod względem jakości i składu materyałów budowlanych twierdzi, że w ciągu długiej praktyki raz tylko zdarzyło mu się napotkać zaprawę równie doskonałą, pochodzącą z X. wieku. Jakość gipsu do niej użytego nie różni się niczem od gipsów dziś używanych, sposób jednak jego palenia i przyrządzania zaprawy był inny, a z okoliczności, że w zaprawach malborskich znachodzi się ostry a nawet krystaliczny i wcale niepalony gips, można wnosić, co zresztą bardzo staranne próby wykonane w r. 1872 —1874 przy budowie zakładu karnego pod Berlinem stanowczo wykazały, iż gips palono dawniej przy niższej temperaturze, aniżeli obecnie. Najodpowiedniejszą dla gipsu przeznaczonego na zaprawę temperaturą jest 130° 0. — a nie 200° 0. jak się to powszechnie praktykuje — dalej gips taki winien być o tyle tylko zmielony, iżby miał ostrość dobrego murarskiego piasku; w takim razie zaprawa wiąże wolniej, równiej i silniej, potrzebuje 5 minut czasu do stwardnienia i 65°/0 dodatku wody.

Dzisiejsze nasze zaprawy gipsowe wiążą tak szybso od zewnątrz, że woda której około 100% się dodaje, nie zawsze — zwłaszcza jeżeli murarz jest niewprawny — ma czas dojść aż do środka, w którym tworzą się bańki powietrzne, osłabiające naturalnie trwałość zaprawy czy sztuku.

Zgubne wpływy atmosferyczne na zaprawę malborską wcale nie działają a do zgniecenia potrzeba nacisku 110—120 kilo na Q cm. tj. prawie tyle, co do zgniecenia zaprawy cementowej, w której stosunek cementu do piasku wyraża się przez 1 : 3.

Starano się wMalborgu o to, aby budowa była trwałą i piękną, ale pamiętano też i o wygodzie mieszkańców w sposób w średnich wiekach nigdzie nie praktykowany.

Wspomnieliśmy już o tz. młynówce, wodociągu zbudowanym przez Mangolda von Sternberg około r. 1288 a doprowadzającym wodę do miasta i fos zamkowych; młynówka ta przepływając po pod ustępami dzielnie przyczyniała się do ich czyszczenia i odwonienia.

Wodę do picia dawały zwykłe studnie, w średnim jednak zamku, tam, gdzie mieszkanie w. mistrzów, urządzono

Eed.

wewnątrz gmachu studnię przeszło 30 m. głęboką, ciosami granitowemi ujętą, w taki sposób, że przechodziła przez wszystkie piętra i na każdym korytarzu wodę z niej czerpać było można ; niedaleko studni były zlewy do młynówki.

Uzupełniając wzmiankę o urządzeniu istniejąeem w kuchni obok refektarza zakonnego, do windowania przedmiotów spiżarnianych i o krętych schodkach z piwnic do refektarzy, dodać należy, że komunikacye te nie prowadziły nigdy bezpośrednio do sal, lecz zawsze tylko do osobnego małego kredensu, skąd dopiero podczaszowie zakonni napoje i potrawy podawali tak, iż zgromadzeni rycerze mogli naradzać się czy ucztować z zupełnem wykluczeniem często niemiłej i niepotrzebnej obecności służby.

Najciekawszem urządzeniem jednak jest centralne ogrzewanie, bezwątpienia jedyne w swoim rodzaju. (Tab. VI.) ²).

W piecu umieszczonym w piwnicy rozgrzewano kamienie do wysokiej temperatury, po wygaśnięciu ognia a więc i po ustaniu dymu zamykano komin klapą a ciepłe powietrze buchające z kamieni prowadzono kanałami pod posadzkę sal ogrzewać się mających, dokąd je wpuszczano za pomocą ruchomych metalowych pokryw osadzonych w wę-garach ciosowych. Piece są obszerne, sklepione a w pół wysokości plaskiem sklepieniem z kilkoma otworami raz jeszcze przedzielone; przedział ten jest po prostu murowanym rusztem, pod nim się pali a na nim leży 5—8 m. sześć, kamienia, wedle objętości miejsca dla którego ogrzania piec jest przeznaczony. Pieców jest cztery ; jeden największy ogrzewa refektarz zakonny, dwa ogrzewają mieszkanie w. mistrza, gdzie zresztą prócz tego są i kominki — a więc zupełnie tak jak i dzisiaj w zbytkownych mieszkaniach — a czwarty opala piętro pod mieszkaniem w. mistrza. Trzy piece zreperowane w r. 1823 są w stanie używalnym po dziś dzień i dają przy zewnętrznej temperaturze — 10° R., w salach -f- 14° do -f- 18° R., konsumują jednak bajeczną ilość drzewa, o które Krzyżakom widocznie nie chodziło. Czwarty piec daje mało ciepła i fatalny odór; ponieważ właśnie ten piec przy odrestaurowaniu zamku nie tylko wyreperowano, ale wedle fachowych wskazówek rzekomo poprawiono, przeto utrzymują złośliwi, że krzyżaccy pyro-technikowie lepiej rozumieli rzecz swoją aniżeli nowocześni.

Bądź jak bądź należy mieć na uwadze, że w czasach założenia tego centralnego ogrzewania t. j. w drugiej połowie XIV wieku, nie znano w całej Europie innego opalania jak tylko za pomocą otwartych kominków lub przenośnych żelaznych niecek, w które żarzące wegle kładziono, nigdzie też nie istnieją z tego czasu nawet ślady podobnych jak w Malborgu urządzeń.

Kto budował i przebudowywał zamek malborski, kto dawał projekta, kto wykonywał roboty, nie wiemy.

Archiwum zakonne i kroniki dają tak szczegółowy obraz życia codziennego Krzyżaków, ich stosunków domowych, że wiemy z zupełną dokładnością, kiedy i za jaką cenę sprzedawano odhodowaną stadninę, jakiemi potrawami częstował w. mistrz królewskich i książęcych swych gości, co wydał na tę lub ową podróż, kiedy i za jaką cenę kupował klawikordy i jakim paniom w darze je ofiarował, ile cetnarów i jakiego rodzaju zboża przechowywano w szpi-chlerzach malborskich, lub ile sukna użył szatny na płaszcze i ubrania, ile wina przy jakiej biesiadzie wypito, słowem wiemy najpowszedniejsze, najdrobniejsze szczególiki, ale — rzecz dziwna — nie przebiło się przez cień pięciu stuleci ani jedno nazwisko krzyżackich naszych kolegów, pierwszorzędnych w swym fachu mistrzów, boć im przynależy to miano, jeżeli zważymy na czasy w jakich żyli i działali, na ówczesne środki wykształcenia w zawodzie technicznym, na niski poziom nauk pomocniczych i nareszcie na to, co mimo tych trudności stworzyć umieli.

Mimowoli nasuwa się wobec tego grobowego milczenia współczesnych dokumentów i pisarzy myśl, że jak dzisiaj technik uważany bywa za najmłodszego, nieletniego członka społeczeństwa, który ciągle potrzebując kurateli, sam przez się nic nie znaczy i staje się dopiero jakiemś użytecznem narzędziem w ręku swej starszej fakultetowo-uczonej braci, niby siekiera w ręku drwala, tak też już i za czasów krzyżackich podobne musiały panować zapatrywania a osoba budowniczego zbyt była podrzędną, aby o niej w ogóle wzmiankę uczynić wartało!

Jeżeli raz jeszcze zwięźle streścimy to, o czem mówiliśmy, jeżeli wspomniemy owe kolosalne rozmiary twierdzy malborskiej i jej warowność, ów stały most na rzece takiej jak Nogat, owe arcydzieła z palonej gliny, złote wrota i bogate fryzy, ową mozajkową figurę NP. Maryi, ów tak interesujący portal wysokiego zamku i objawiający się tutaj wpływ architektury arabsko-sycylijskiej, owe tajemnicze fryzy z liter układane, owo czarowne mieszkanie w. mistrzów, sklepienia o idealnych formach i takiejże konstrukcyi, urządzenia wodociągów, wind i centralnego ogrzewania, jeżeli zważymy, że to wszystko powstało i już istniało przed 500 laty, tedy przyznać trzeba, że zamek malborski jest najokazalszym świeckim zabytkiem architektury i inżynieryi średniowiecznej, i że zakon, co miał środki i siły intelektualne po temu, aby takie stworzyć dzieło, musiał być wybitną europejską potęgą.

Krzyżacy mieli tak ogromne dochody, że byli bankierami najpotężniejszych ówczesnych władzców, pierwsi też utrzymywali stałą, bitną i dzielnie prowadzoną armię, a przecież skarb i wojsko tak samo były filarami państw średniowiecznych, jak są miarą siły państw nowoczesnych.

Co nam o potędze zakonu prawią krwawe karty dziejów polskich i litewskich XIV i XV wieku, to stwierdza niema wymowa granitowych ciosów i palonej gliny, stwierdza sam fakt istnienia potężnego zamczyska,

.....pysznych Krzyżaków warowni

Na którą Prusak nie spojrzy bez strachu, nad biegiem tej samej rzeki, nad którą sto mil powyżej Malborga stoi na wyniosłej skale jego rówiennik i niegdyś współzawodnik, a jakby odległość sama nie dość ich jeszcze dzieliła, osiadł na przeciwnym, lewym brzegu Wisły.

Jednak i tych śmiertelnych nieprzyjaciół los pogodzić umiał. Co wzrosło, zakwitło i dojrzało, opaść musi koniecznie a ten sam spokój cmentarny zapanował dzisiaj nad murami niegdyś nieprzyjaznych sobie zamków.

A choć życia, co z nich uciekło, nikt nie potrafi już wskrzesić, to jednak zaznaczyć trzeba, że z rozwojem ludzkości rośnie i pieczołowitość względem utrzymania starodawnych pamiątek; w pierwszej połowie naszego stulecia odrestaurowano najwspanialszą część Malborga, dalsze roboty

się przygotowują, a i dla Wawelu zaczyna świtać zorza lepszej doli.

Jakim był i czem jest dzisiaj zamek malborski staraliśmy się wyjaśnić — o ile nam się to udało, ocenić raczy łaskawy czytelnik — a w obec tych wyjaśnień zaprzeczyć trudno, że jako budowla przewyższał on o wiele Wawel pod względem rozmiarów, obwarowań, architektury i wspaniałości.

Powody są nieomal dotykalne.

Eównina, wśród której leży Malborg nie stawiała żadnej przeszkody naturalnemu i systematycznemu rozwojowi i rozprzestrzenianiu budowy; szczyt góry Wawelskiej dość ograniczoną tylko stanowi płaszczyznę. Inaczej też należało budować i budowę od nieprzyjaciół chronić w nizinach żuławskich, inaczej zaś na skale z natury już trudno dostępnej ; stąd to owa olbrzymia, basztami i palisadami najeżona twierdza i stąd owe bardzo lekkie obwarowanie Wawelu.

Najstarsze części Malborga powstały około r. 1280, najnowsze dobudowano — pomijając naprawy po oblężeniu z r. 1410 — z pewnością przed r. 1380, cały więc zamek stworzono w krótkim stosunkowo okresie jednego stulecia, przypadającego właśnie w czasy bezwarunkowego jedynowładz-twa gotyki. Znachodzi się ona też tutaj we wszystkich stopniach rozwoju, począwszy od pierwiastków na wpół jeszcze

Maciej Moraczeivski.

tych jest bardzo wiele, kształtów różnych, lecz najczęściej romańskich aż do najwyższego rozkwitu, którego potężnym takich, jak w fig. IX. przedstawiono.. wyrazem jest niezaprzeczenie Maiborg. Innego stylu nie

Wyrób, jak wspomniano, doskonały; glina jasna, sta-znajdziesz w całem zamczysku a nawet już późnej gotyki rannie przerobiona, dobrze wypalona i w formach wyciskana, chyba w budowlach miasta Malborga szukać należy; doda-

Wszystkie, z wyjątkiem na ostatku wspomnianej cegiełki, po pożarze r. 1305, że nareszcie odbudowa z r. 1595 za której krawędzie są poodbijane, mają skośnie ścięte kanty, czasów Zygmunta III. była ostatnią architektoniczną prze- jak to fig. IX. i III. okazują w rzutach poziomych, miana, to zawsze okres budowy Wawelu obejmie lat 290, w które przypada koniec przewagi gotyki i rozwój stylu odrodzenia. Poszła za tem niejasność i mięszanina form dawnych z nowszemi, którą zepsuć musiało koniecznie wrażenie budowli jako całości, zepsuć tak, że jej nawet odtworzyć niepodobna.

wać zbyteczna, że taki stan rzeczy zadanie odnowienia w wysokim stopniu ułatwia. Owa też tak rzadka jednolitość stylu niemało przyczynia się do tego, że z pojedyńczych części, tak pięknych w sobie, tworzy się równie piękna, znakomita, jedyna w swoim rodzaju całość.

Wręcz przeciwnie układały się stosunki budowli wawelskiej, której początki giną gdzieś w wieków pomroce, a którą jeszcze po r. 1702 za Augusta II. uzupełniano.

Jeżeli przypuścimy, że pierwiastkowa budowa była drewnianą, że mury, które dzisiaj widzimy powstały dopiero

Albo powstanie Wawel, jakim był, a w takim razie będzie to pamiątkowy, ale pod względem architektonicznym wcale niesmaczny zbiór najróżnorodniejszych budowli z mało pokaźną powierzchownością, albo powstanie jednolita całość, która będzie wszystkiem, tylko nie Wawelem, bo ten nigdy całością nie był!

A jednak ów skromny, ze zlepków stworzony Wawel - przewyższa o stokroć Malborg w kierunku, gdzieby się tego najmniej spodziewać należało!

Krzyżacy, których to niby pierwszą powinnością było nawracanie pogan i modlitwa, którzy według reguły zakonnej nie byli niczem innem tylko zbrojnymi mnichami, wznieśli wspaniałą dla siebie rezydencyę, ale ich kościółek NP. Maryi, mimo całej szlachetności stylu, jakże się wydaje ubogim

i drobniuchnym w porównaniu z ich własnemi refektarzami a bardziej jeszcze w porównaniu z potężną a równie szlachetną, równie stylową i w tym samym czasie — r. 1305 do 1359 — z popiołów powstałą katedrą wawelską!

Większą, widać, przywięzywali wagę mieszkańcy Wawelu do okazałości świątyni Pańskiej aniżeli do własnej wygody, a zasobniejsi w duchu prawdziwej bojaźni Bożej, byli stąd może i w tem szczęśliwsi, że gdy burze, co szalały nad ich siedzibą, nie sięgły do podziemi katedry św. Wacława, gdzie śpią w pokoju, dziś nikt nawet nie wie czyja dłoń świętokradzka prochy w. mistrzów z miejsca ich wiecznego spoczynku wyrzucić się ważyła.

Wykopaliska w Załukwi nad Dniestrem.

(Z rys. na tab. IX.)

(Dokończenie).

Elementa wskazujące stopień kultury onego czasu, są przedstawione w załączonych szkicach tych zabytków, które w Załukwi odkopano.

Najczęściej znajdujemy pomiędzy niemi okładziny polewane z jednej strony, o regularnych kształtach, w dosko-nałem wykonaniu i zadziwiająco dobrze zachowane. Okładzin

Elementa są równe co do wymiarów. Znajdujemy na tych cegiełkach polewy jasno-żółte, zielone, brunatne (prawie czarne), siwe i białawe. Najpowszedniejszą jest żółta, a ta najmniej trwałą się okazała; chociaż niektóre okazy, zupełnie dobrze zachowane, mają lśniącą żółtą polewę tak jak i w innych kolorach. Te okładziny znajdują się w kształtach, na fig. IX., X. i X/a oddanych.

Trzy egzemplarze takich cegiełek, fig. III, wszystkie żółte, jeden nadto żółtą polewą niegdyś jednostajnie polany i dotąd ślady tego wskazujący, przedstawione są pod fig. XV.

Fig. III. przedstawia cegiełkę, której powierzchnia jest podług segmentu wygiętą. Wszystkie inne są zupełnie płaskie. Brzegi jednych są z polewy bardziej otarte, inne zaś zachowały polewę w zupełności na brzegach.

Na owych skośnie ściętych kantach znajdują się niekiedy ślady wapna; nigdy wszakże ślady te nie są tak mocno mechanicznie z glinką lub jej polewą połączone, ażeby przypuszczać można, że na zaprawie wapiennej były układane; przeciw przypuszczeniu temu przemawia także okoliczność, że odwrotna, nie polewana, a zatem chropowata i do widoku nie przeznaczona, strona cegiełek śladów, jakoby na wapnie leżała, nie wykazuje.

Gwoździe żelazne, krótkie, o szerokich, płaskich, równych główkach, które się między temi cegiełkami w pewnej ilości znalazły, także nie mogły służyć do umocowania tych cegiełek, gdyż nigdzie i śladu odbicia polewy lub kantu, albo raczej dosyć ostrych rogów odszukać nie mogłem. Sposób starcia wspomnianej polewy, dochowanie się tejże zupełne na niektórych cegiełkach zdaje się świadczyć, że służyć one musiały do okładzin posadzek lub ścian.

Czerepy gliniane, o których poprzednio wspomniano, są surowe, bez wszelkiego śladu artyzmu. Okoliczność, że

Przedmioty w Załukwi wykopane znajdują się w zbiorze Domu Narodnego we Lwowie, tylko cegiełka fig. XV jest w muzeum architektury Szkoły politechnicznej, gdzie także fragmenta martwicy pomalowane oglądać można.

Nieliczne i na pozór niewiele znaczące te wykopaliska stają się przecież interesującemi i nauczającemi przy bliższem ocenieniu i przy porównaniu z zabytkami, które jeszcze się znajdują na innych, powyżej wspomnianych budowlach w tej okolicy.

Z drobnych takich szczątków niekiedy znawca może odczytać stopień wykształcenia i kultury zamierzchłych czasów, i choć śmiałym może się wydać taki sąd, to jednak dziś już wyrzec możemy, że zabytki, które się znajdują nad Dnie strem w Załukwi, w gminie św. Stanisława i w Haliczu, świadczą o zetknięciu się dwóch wielkich prądów cywili-zacyi, że ślady walki kultury wytrwałej, wiekowej, widzimy tutaj odkryte przed naszemi oczyma. Porównanie owych trzech budwli daje nam obraz wprawdzie nie zupełnie jasny i na ścisłych datach historycznych nie oparty, ale scharakteryzowany tak wybitnemi cechami, że ducha twórcy każdej części tej mozaiki odczuć i nieomal wykazać można. Trudno wdawać się dzisiaj w przypuszczenia bez poprzedniego zbadania historyi tych zabytków i nie mając dostatecznie nagromadzonego materyału, lecz zaprzeczyć niepodobna, że w starodawnych częściach budynku dawnej cerkwi św. Pan-talemona, czy też kościoła Franciszkanów około r. 1267 może właśnie w gminie św. Stanisława założonego, dzisiejszego kościoła św. Stanisława, ślady założenia bizantyjskiego widzieć się dają jasno w rozkładzie, a pewna różnica w wykonaniu założenia i architektoniczna dekoracya tej ożywiają cej części budowy, która jej cechę nadaje, nosi niezawodnie piętno ducha cywilizacyi zachodniej. Dalej wykazują wykopaliska cerkwi św. Spasa w Załukwi, że budowa ta musi być wcześniejszą niżeli poprzednio wymieniona, że nie z innych jak wschodnich wzorów czerpał jej twórca, że jest zabytkiem bizantyjskim, może najdalej na zachód wysuniętym, i że stopy nasze depczą po miejscu, na którem nietylko wojenne starcia narodów krwawe zostawiły ślady, ale gdzie się zeszły utwory ducha dwóch odrębnych cywilizacyi wzajem na siebie wpływając i ryjąc ślady tego działania w jasnem i trwałem, iście lapidarnem piśmie.

Nie chcę wdawać się w przypuszczenia i oznaczać prawdopodobnych kształtów, w jakich może założone były te świątynie, nie myślę zapuszczać się w domysły przedwczesne, a poprzestaje jedynie na zwróceniu uwagi na miejsce, z którego niewątpliwie nie jeden promień światła padnie na historyę i rozwój sztuki w naszym kraju w ogólności, zaś architektury w szczególności. Nie mała czeka nas praca i dużo wytrwałości i środków do jej pokonania potrzeba — ■

Kształt cegiełek, w fig. III. i XV. przedstawionych, jest tak charakterystyczny, że pochodzenie i przeznaczenie ich od razu wykazuje. W łukach założone, do dekoracyi gzymsów służące cegiełki najprawdopodobniej użyte były do koronacyi gzymsów absyd. Podobnie, jak przypuszczać możemy, użyte były cegiełki ornamentowane na fig. XV. przedstawione, a sposób założenia splotu tak samo jak kształt poprzednio omówionych cegiełek wyraźnie wskazują Wschód, jako źródło ich pochodzenia.

To ostatnie niemniej dobitnie zaznaczają także inne zabytki, mianowicie krzyże w fig. IL, XI. i XII. odryso-wane, jak i okucia w fig. XIII. i XIV. przedstawione. Wszystkie te przedmioty są odlewane z bronzu, a okucia prócz tego surowe przekute młotem, którego uderzenia wyraźne pozostawiły ślady. Bysunek tych przedmiotów jest niemniej wymownym świadkiem ich pochodzenia. Krzyże są relikwiarzowe, składały się z dwóch na zawiasach połączonych części, między któremi umieszczone były relikwie. Tylko jedna z tych okładzin z każdego krzyża się znalazła.

Odlewy są staranniejsze; krzyże na fig. XI. i XII. oddane, ozdobione są wykonanemi w czarnej, błękitnie lśniącej emalii krzyżykami. Na krzyżach są ślady złocenia Krzyż fig. II. pokrywa silna patyna (koloru czystego malachitu) ; krzyż ten jest ciekawym zabytkiem ; sposób przedstawienia ukrzyżowanego Chrystusa stojącego na poduszce i w suknię ubranego, świadczy o jego wielkiej starożytności. Wżłabiane napisy są w rysunkach wiernie oddane. Krzyże takie trzymali podczas pewnych ceremonii mnisi wschodniego obrządku.

Fig. IV. przedstawia surowo z wapienia wykonaną jakby część jakiejś czarki, może kropielnicy.

Fig. V, VI, VII, zawierają podobizny z takiego samego materyału wykonanych części słupków. Żaden ślad w fundamentach nie wykazuje sposobu lub miejsca użycia tych słupków; znaleziono je około absyd. Prócz tego znaleziono kilka sztuk ciosów ze śladami malowidła al fresco. Z kształtu niektórych ciosów widzieć można sposób założenia nóżek sklepień; mianowicie jeden wyraźnie wykazuje sposób założenia podniebień gurtu i nyży w głównej absydzie i jej sąsiedztwie. Ztąd z całą pewnością wnosić można, że cerkiew była sklepioną na filarach, że absydy były baniami nakryte a ślady malowidła dowodzą, że te sklepienia były malowane. Znaleziono też różne mniejsze i większe odłamy martwicy stukiem i malowidłem okryte. Świadczy to o częściowem wyłożeniu nietylko sklepień, ale i ścian pionowych taką martwicą, jako doskonałą warstwą podkładową dla założenia stucco, który malowidłami był zdobiony. Żałować tylko należy, że się nie znalazły większe kawałki, na którychby ornament lub malowidło wyraźnie się były zachowały. Okapy, które widziałem, wykazują jednostajne lub w pasy podzielone malowidło w różnych kolorach. Tylko na jednym fragmencie są ślady cieniowania, przypuszczać zatem można, że i figuralne malowidło było w tej budowie używane.

Niewątpliwie z kosztownej mozajkowej posadzki czy okładzin pochodzi dosyć regularnie obrobiony kawałek porfido verde antico, kamień z Lacedemonii, tylko w bizantyjskich lub rzymskich budowlach używany i jedynie tam zastosowany, gdzie albo sztuka albo rzemieślnicy bizantyjscy byli użyci.

po stronie wewnętrznej naczyń glina jest więcej lub mniej wypaloną, zdaje się świadczyć, że naczynia te były używane do przechowania żarzących się węgli do kadzenia. Potwierdzają poniekąd to przypuszczenie węgle znalezione z temi czerepami przed północną absydą.

Jeden tylko odłam naczynia w fig. VIII przedstawiony pochodzi z dobrze wypalonego glinianego, artystycznie wykonanego naczynia. Sposób zwłaszcza modelowania ucha świadczy o wielkiej wprawie; kształt ucha, zarysów szyjki i brzegu górnego w pięknych liniach wskazuje na greckie formy.

22

12

13

m-mm

i    .

< -«Nś

19    ----

ydjazc[

Ti

13.    Pszczelnictwo.

14.    Miasto Biała.

15.    Piwo Johna.

16.    Nafta.

17.    Kurniki.

18.    Górnictwo i hutnictwo.

19.    Pierniki, cukierki.

20.    Trafika.

21.    Bestauracya.

22.    Studnie.

23.    Ujeżdżalnia.

nie wątpię jednak, że siły odpowiednie do niej się znajdą i że kraj środków szczędzić tu nie będzie.

W sierpniu 1882.

J. Zacharjewicz.

Wystawa Przemyska ³).

Opisywać wystawę rolniczo - przemysłową w czasopiśmie poświęconem sprawom specyalnie technicznym, w kraju tak mało przemysłowym jak nasza Galicya, a nie powtarzać tego co już sprawozdawcy pism codziennych więcej lub mniej dokładnie ale w każdym razie obszernie opisali — to zbyt trudne zadanie, lecz nie chcąc faktu odbycia się tej względnie udatnej wTystawy pominąć milczeniem, dzielimy się z czytelnikami wrażeniem i doświadczeniem tam odniesionem.

Zanim do opisu przystąpimy, musimy poprzód zaznajomić czytelnika z ogólnem urządzeniem, i w tym celu przyłączamy plan sytuacyjny z uwagą, że ugrupowanie jak i forma

PLAN SYTUACYJNY

WYSTAWY PRZEMYSKIEJ.

23

13

.....r—

,r.

is

■vn~T7^~]    18

17

% wjazd

1.    JCâiSël.

2.    Kancelarya Komitetu.

3.    Brama.

4.    Główny pawilon.

5.    Maszyny.

6.    Kwiaty.

7.    Powozy i maszyny rolnicze.

8.    Konie.

9.    Owce.

10.    Trzoda.

11.    Leśnictwo.

12.    Sadownictwo.

budynków oraz przedmiotów na wolnych placach wystawionych wypadło szczęśliwie, a byłoby wypadło jeszcze lepiej, gdyby nie tak skąpo użyto środków dekoracyjnych jakich jednodniowe budynki o monotonnej barwie drzewa w miejscowości pozbawionej wszelkiej prawie zieloności, wymagają — gdyż parę gazonów z klombami kwiatów, chociaż bardzo udatnych i kilkadziesiąt chorągiewek i flag wspomnianego braku wypełnić nie mogły.

Do braków zapisać jeszcze musimy zbyt prymitywne chodniki żwirem o grubości jaj wysypane, utrudniające bardzo swobodną komunikacyę między pojedyńczemi zabudowaniami, a że każdy skutek musi mieć swoją przyczynę, więc po bliższem rozpatrzeniu się doszliśmy, że zbyt niskie położenie placu wystawy, pozbawione naturalnego spadu dla odpływu przy ulewach cały miesiąc do dnia otwarcia wystawy trwających wiele przygotowanego zepsuło, pracy, czasu i kosztów pochłonęło, tak, że tylko nadzwyczajnym wysiłkom urządzających mamy do zawdzięczenia, że gorzej nie wypadło.

O ile z jednej strony za wiele było na placu wystawy wody deszczowej, o tyle nie było żadnej studni, a że potrzeba wody dla podlewania gazonów, pojenia bydła, restauracyi i cukierni była znaczna, zabito kilka studzien Northona, a nadto znany studniarz p. Dominik z Przemyśla zapuścił dwie rurowe studnie do głębokości 7‘O m., wstawił w nie gustowne i bardzo praktycznie skonstruowane pompy z fabryki Garveusa w Hanowerze, które znaczne ilości dobrej wody wyrzucały, a ponieważ cała ta studnia była okazem wystawowym, należy się p. Dominikowi za nią uznanie, a co ważniejsza poparcie pomienionej pracy i wytrwałości. Nadmienić tu musimy, iż pompy Garveusa odznaczają się bardzo praktyczną konstrukcyą, dozwalającą na wolny dostęp do tłoka i innych części zużyciu podlegających, i bez rozbierania całego aparatu ułatwiającą wypuszczenie pozostającej w stojaku, a w zimie zwykle zamarzającej wody.

Mówiąc o pompach wspomnieć musimy przy tej sposobności także o sikawkach pożarnych, które wprawdzie nie wykazały żadnych nowych urządzeń, zauważyliśmy tylko nową kombinacyę wystawioną przez fabrykę sikawek i przyborów pożarnych Smekala w Czech na Morawie, składającą się z 4ro-kolnego wozu, na którego przednich kołach ustawioną jest sikawka (t. zw. Abprotz-Spritze), wyrzucająca do 200 litrów wody w minucie na odległość 40 metrów z wężami ssą-cemi, transportowemi, latarnią i t. p., a na tylnych koziołki dla sześciu ludzi z potrzebnemi przyborami ratunkowemi, która kosztuje w całym komplecie 600 złr. Sikawka wspomniana kwalifikuje się szczególniej w naszych miastach i wsiach, w których spotykamy często wielkie, ciężkie i znacznej siły bezpotrzebnie wymagające.

Ti nowości w dziale maszyn spotkaliśmy Giilchera z Biały dynamo-elektryczną maszynę, oraz lampy elektryczne jego systemu, których dwie wystarczyły do jasnego oświetlenia placu wystawy. Fabryka ta odznaczoną została na wystawie dla elektryczności w Paryżu 1881 r. złotym medalem. Za motor służyła lokomobila.

Ciekawemi były dwa modele kompletnych maszyn parowych, wystawione i wykonane przez p. W. Mitschke maszynistę kolei Karola Ludwika ze Lwowa i ślusarza Jagusińskiego z Przemyśla z wielką starannością i precyzyą, świadczącą o zamiłowaniu twórców do ich zawodu. Gdyby ci panowie mieli byli sposobność nabycia wiedzy teoretycznej, której brak zdradził ostatni, dodając do maszynki kocioł kufrowy o stosunkowo za małej powierzchni ogrzewalnej, mogliby doprowadzić do doskonałości i stać się chlubą dla kraju. Eównież p. Biasion z Krakowa wystawił wiele modeli ciekawych z zastosowania elektryczności, a dla gabinetów szkolnych, zwykle za granicą się zaopatrujących, bardzo odpowiednich.

Pozostawiając ocenę maszyn i narzędzi rolniczych pismom dla rolników przeznaczonym, wspomnę, że między niemi znajdowała się znana z innych wystaw lecz zbyt mało u nas rozpowszechniona a doskonała torfiarka Brosowskiego, wystawiona przez fabrykę Cegielskiego z Poznania i młynki do łamania oraz mielenia kości, kamieni, zwane Excelsior-Mühle wystawione przez fabrykę Edm. Schmeji z Biały, bardzo praktycznie i silnie zbudowane, mało miejsca zajmujące i stosunkowo niedrogie, gdyż n. p. oznaczony w cenniku Nr. IVa zastosowany do maneżu konnego z przyrządem do łamania i 200 mm. tarczami mielniczemi, które stosownie do potrzeby

zestawiać się dają, łamiący i mielący w godzinie 100 klgr., kosztuje 150 złr. Młynki te powinny znaleść obszerne zastosowanie do mielenia kory garbarskiej, kamieni wapiennych przed i po wypaleniu, przy wyrobie cementów i t. p.

Przechodząc od wyrobów fabrycznych do rzemiosł, zauważyć musimy nieobecność wyrobów blacharskich w zastosowaniu do budownictwa, t. j. gzymsów i ozdób architektonicznych, rozpowszechniających się szybko dla swej stosunkowej taniości i lekkości. Zato widzieliśmy garnitury naczyń użytkowych , których formy a nawet wymiary i lekkość były u wszystkich wystawców jedne i te same ; wyróżnił się tylko p. Kosydarski z Krakowa wystawą water-closetów w różnych formach, nieustępujących w niczem wyrobom tego rodzaju z AYiednia importowanym

Za to wystawa robót ślusarskich tak smutno na krajowej wystawie 1877 r. reprezentowana, imponowała w Przemyślu lieznemi i doborowemi okazami. I tak po raz pierwszy wystąpił p. Górniak z Przemyśla z zamkami, kłódką Werthei-mowską, urządzeniem kuchni kompletnej dla zamożniejszego domu, z okuciem drzwi i okien wystawionych przez Braci Wczelaków ze Lwowa, a nadto ornamentami z blachy i żelaza kutemi, dowodzącemi, że umiejętnie i na seryo swój zawód traktuje — i niedziw — gdyż pracował w warsztatach Mil-dego w Wiedniu i Puisa w Berlinie.

Doskonałemi robotami dekoracyjnemi, jak postumenty pod wazony, lampa wisząca, łańcuchy, i użytkowemi jak piecyki do kawy i inne, zwrócił na siebie uwagę znany już z wystawy lwowskiej p. Zajączkowski z Krasiczyna. Wszystko też u niego zakupiono.

Wystawa Spółki Świątnickiej udowodniła, że przy jakiem takiem poparciu intelektualnem i materyalnem rzemieślników naszych, możemy wyprzeć z kraju napływ obcej, drogiej i tandetnej produkcyi.

Wagi dziesiętne i roboty ślusarskie p. Weicha ze Lwowa, narzędzia chirurgiczne i wyroby nożownicze p. Witoszyńskiego z Krakowa, a wreszcie wyroby Zakładu Drohowyzkiego zwracały na siebie uwagę znawców swą doskonałością, elegancyą i ceną bardzo przystępną.

Miłą niespodzianką były umieszczone w pawilonie naftowym liny z drutu cynkowego, cynkowanego i bronzowego od 5 — 26 mm. grube dla kopalni naftowych w Drohobyczu w fabryce p. J. Batorowicza wyrabiane, nieustępujące w niczem linom dawniej z daleka za drogie pieniądze sprowadzanym.

Tak na wystawie lwowskiej jak i przemyskiej udowodnili stolarze, iż w robotach zbytkowyćh dorównywują pierwszorzędnym warstatom zagranicznym, w wyrobach jednak codziennego użytku masami za granicą produkowanych, nie mogą konkurencyi wytrzymać; z wielkiem też uznaniem przyjęto we Lwowie Spółkę stolarzy zamierzających wspólną pracą i kapitałem ratować siebie a nas uwolnić od importowanej tandety. Spodziewaliśmy się też zastać na prowincyonalnej wystawie przemyskiej więcej wyrobów t. z. codziennych, lecz zawiedliśmy się, gdyż wszystkie warstaty wystąpiły z robotami zbytkowemi, co do których ze względu na ich cenę i przeznaczenie ostrzejsze stawia się wymagania, a tym nie wszyscy odpowiedzieli.

Doskonałe roboty wystawili Bracia Wczelakowie ze Lwowa, drzwi i okno dębowe oraz stół jadalny rozsuwany i kredens; A. Kalisz z Krakowa drzwi wchodowe do gmachu Kasy oszczędności w stylu renesansowym niemieckim ; p Tenerowicz ze Lwowa biórko i stoliki czarne, heban imitujące z inter-siami bukszpanowemi i inne meble. Pięknem było także łóżko z jasnego drzewa w dwóch kolorach naturalny jawor i dębina, a nadto dekorowane czarną dębiną z pracowni p. Chmurskiego w Krakowie pochodzące.

Przy wyrobach z drzewa musimy zawadzić o wyroby szkół koszykarskich i snycerskich, mających zaszczepić w ludzie naszym zamiłowanie do pracy i dać podstawę dla rozwinięcia się przemysłu domowego. Każda ze szkół, a były prawie wszystkie zastąpione, dowiodła, że lud nasz posiada bardzo wiele wrodzonych zdolności, gdyż okazy wystawione były tak co do rysunku jak i wykonania, zastosowania użytego materyału trzciny, pręcia, łyka, sitowia a nawet korzenia do--skonałemi; lecz ażeby nauka ta korzyść dla kraju przez zatrudnienie włościan i podniesienie ich dobrobytu przynieść mogła, należy zapewnić stały i ciągły zbyt tych wyrobów, ażeby były uczeń nabytej w szkole wprawy i zamiłowania nie stracił, bo go już więcej nie nabędzie.

Pozostaje nam jeszcze dział materyałów budowlanych i prac technicznych do przeglądnienia, zanadto słabo zastąpiony, tak, że sądzićby można, iż w tym kierunku nie mamy nic godnego w kraju do okazania. Nie chcąc sobie wzajemnie czynić wymówek, konstatujemy tylko, żeśmy widzieli bardzo piękny lecz nieexploatowany dotychczas kamień piaskowy i muszlowy wapień z Grochowiec pod Przemyślem, znany cement wełdzirski p. Długoszewskiego. użyty do zmurowania i wyprawy basenu; asfaltowy chodnik do okoła tegoż basenu przez p. Wasilkowskiego z Krakowie na pokładzie z cegły wylany; cegły i dreny, między któremi odznaczały się tak jakością gliny jak umiejętnem tejże przerobieniem i wypaleniem okazy wystawione przez p. Kosta z Biały. Wspomnieć tu musimy o nowo założonej przez hr. Dembińskiego w Babicach nad Sanem fabryce wyrobów glinianych, zatrudniającej okolicznych włościan produkcyą pieców kaflowych, naczyń różnego rodzaju, cegły, drenów a nawet ozdób architektonicznych, rokującej przy wytrwałości i początkowej ofiarności założyciela pewne utrwalenie się tego przemysłu w okolicy nieposiadającej dotychczas żadnego. Z okolic Przemyśla wystawił tylko p. Bielawski z Nehrybki okazy cegły zwykłej i i klinowej do murowania studzien, gdyż on jeden tylko stara się o dobry produkt; pomimo że Przemyśl stosunkowo wiele konsumuje, lecz jeszcze nie czuje potrzeby dobrego materyału.

Wapna hydraulicznego, tak obficie w kraju znajdującego się i w wielu okolicach lokalnie używanego, nie spotkaliśmy na wystawie, a przecież spodziewaliśmy się, zwłaszcza wobec rozpowszechniającego się użycia betonów, zrozumienia korzyści wypływających z należycie utrwalonych murów fundamentowych. I w tern wina nasza, bo któż jeżeli nie technicy są powołani do wytwarzania tych gałęzi przemysłu i obznaja-miania z nim szerszej publiczności. Na tem polu znalazłoby wielu bardzo korzystne dla siebie i kraju zajęcie.

Z pieców zainteresował nas patentowany piec kaflowy p. Szebesty, budowniczego w Tarnowie, polegający na zużytkowaniu uchodzącego marnie w komin gorąca do ogrzania drugiego pieca ustawionego w sąsiednim lub o piętro wyższym pokoju, a żeśmy piec taki pomyślnie funkcyonujący w użyciu widzieli, więc możemy go zalecić jako pomysł szczęśliwy i 50% paliwa oszczędzający.

Z robotami szklarskiemi a mianowicie oprawą szyb kolorowych w ołowiu wystąpili pp. Zajdzikowski z Krakowa i Schermański z Biały, z których pierwszego za czystość i dokładność roboty komisya sędziów odznaczyła.

Wreszcie pp. Korn i Rosh z Bielska nadesłali kilka planów architektonicznych, między którymi odznaczały się szczęśliwym pomysłem i znakomitym rysunkiem plan i wewnętrzna dekoracya synagogi, dowodzące wielkiego w autorze talentu i zamiłowania, a p. Marceli Pilecki, twórca budynków wystawowych wywiązał się, zważywszy że tylko wolne chwile od zajęć obowiązkowych mógł tej pracy poświęcić i od niego dobór rzemieślników nie zależał — znakomicie ze swego zadania

Wystawa w Norymberdze.

Napisał

Oskar Stwiertnia.

(Dokończenie).

Po piwowarstwie zajmuje zaszczytne miejsce młynar-stwo, zastąpione aż do najdrobniejszych szczegółów z małymi tylko wyjątkami. Główną uwagę zwracają na siebie maszyny firmy Kiedingera, służące do gładzenia i rowkowania walców młynarskich. Odlane są one z twardego odlewu, który się otrzymuje z surowca, wytapianego drzewem. Takowy stawia

nader wielkie trudności przy obrobieniu, gdyż samo otoczenie jednego walca wymaga trzech dni czasu Szerokość ostrza no-żów, używanych w tym celu, dochodzi do 25 mm., przyczem nóż pracuje całą szerokością ostrza w odstępach, przez co nabywa walec po otoczeniu wejrzenia, jak gdyby powierzchnia jego z pierścieni się składała, których szerokość równa się szerokości noża. Dla dalszego wyrównania powierzchni walca poleruje się takowy kamieniem szmirglowym. Średnica ostatniego wynosi około 300 mm., a liczba obrotów od 1200—1500 na minutę, podczas gdy walec robi około 15 obrotów na minutę, przyczem przesuwa się wzdłuż swojej osi o całą swoją długość w przeciągu 2 minut. Tym sposobem każdy punkt powierzchni walca podlega tarciu kamienia. Polerowanie odbywa się na mokro i trwa około sześciu godzin, przy niedokładnem otoczeniu zaś, lub gorszym materyale często 12 godzin. Po polerowaniu następuje rowkowanie, które się wykonywa zapomocą hyblarki, wyłącznie dla tego celu skonstruowanej, a regulującej automatycznie ruch noża w obydwóch kierunkach, przyczem równocześnie następuje skręt walca o kilka stopni, jeżeli rowki mają kierunek spiralny.

O ile wystawca wielką usługę fachowcom wyświadczył, przedstawiając nader ciekawy sposób wyrobu walców, o tyle zaniedbały wystąpić dotyczące firmy, a między niemi jako pierwsza Oexle i Spółka, z zupełnemi urządzeniami walcowni, których jako najgłówniejszej części składowej dzisiejszych postępowych młynów nie powinno było zabraknąć na tej wystawie.

Tuż obok powyższych maszyn rozłożono kamienie młyńskie, wyrabiane z materyału francuskiego i niemieckiego, a których staranne wykończenie tem żywiej przypomina ich wyrugowanie po zaprowadzeniu walców.

Dla uzupełnienia tej kolekcyi wystawiono najrozmaitsze narzędzia, służące do ostrzenia kamieni, które jednak pod względem konstrukcyjnym nie przedstawiają żadnych nowych odmian Nowym jednak nazwać trzeba pomysł zastąpienia kamienia żelazem, który jednak nie znajdzie powszechnego zastosowania dla szczupłych granic, jakie zakreśla niemożebność nadania żelazu naturalnej chropowatości kamienia, co, gdyby było możebnem, usunęłoby trudności, jakie wynikają przy ustawianiu kamieni z niejednostajności masy takowych. Wprawdzie usiłuje pewna firma w Akwisgranie przynajmniej w części osięgnąć ten cel w zupełnie oryginalny sposób, mianowicie układa w masie żelaznego kamienia warstwy pustych miejsc w takich odległościach od siebie, iż po niezupelnem starciu jednej warstwy zaraz druga się odsłania. Kamień żelazny zaś, znajdujący się na wystawie norymberskiej, konstrukcją swoją zbliżony jest do kamieni zwyczajnych. Powierzchnia pracująca bowiem posiada rowki łukowe, jednak głębsze i węższe, niż na kamieniu zwyczajnym. Głębokość ich dochodzi przy kamieniu do 3 mm., przy żelazie zaś do 15 mm. Ze względu na szerokość dzieli się powierzchnia zwyczajnego kamienia na 8 pól, zawierających po 4 rowki, u żelaznego zaś na 16 po 8 rowków. Sama konstrukcya wskazuje, że kamień żelazny użyty być może tylko do podrzędnych prac, jak do ścierania włókien roślinnych, gipsu, kamienia i t. d. Korzystnie zastosować można żelazo w gatunku twardego odlewu przy konstrukcyi kamieni pionowych, przy tak zwanych excelsioraeh i młynach uniwersalnych systemu Millota w Zürich. Systemów tych jednak zabrakło na wystawie norymberskiej, co dowodzi, że Bawarya powyższych maszyn nie wyrabia.

W znacznej liczbie występują inne urządzenia młynarskie, jak sortowniki dla zboża i grysiku i łuskacze. Z powodu nader szybkiego rozwoju jednak, jakiego powyższe urządzenia doznały w upłynionych latach, dzisiejsze okazy żadnych prawie odmian nie wykazują. Jako systemy już znane mogą być tylko ocenione pod względem wykonania, które w tym wypadku uznać trzeba za wzorowe.

Znaczny obszar zajmują maszyny rolnicze, pomiędzy któ-remi jednak brakuje wszędzie jednego z najważniejszych składników, mianowicie tak zwykłego jakoteż parowego pługa, zresztą reprezentowany jest każdy dział dosyć licznie i wzorowo. Głównym wystawcą jest firma Epple z Augsburga.

W dalszym ciągu umieszczono w dziale maszynowym wzorowo wyrabiane prasy drukarskie rotacyjne rozmaitych systemów mniej lub więcej skomplikowanyeh, uwidoczniających w czasie ruchu cały proces drukarski. Jedna z tych maszyn ustawiona w osobnym pawilonie wydaje na świat gazetę wystawową, jak również zaspokaja inne potrzeby drukarskie zarządu wystawy. Wystawcą tych maszyn jest fabryka akcyjna w Augsburgu, jedyna fabryka w Niemczech zajmująca się tego ‘rodzaju produkcyą.

Przyjemną niespodziankę napotka fachowy w dziale tartaków ; pewna firma bowiem wprowadza w życie tartaki przenośne, odgrywające taką samą rolę jak młocarnie Tartak taki osadzony na kołach i poruszany lokomobilą, ustawiony być może na dowolnem miejscu w lesie, w skutek czego odpada kosztowny transport pni drzewnych i wybudowanie obszernych budynków, jakich wymagają stałe tartaki. Podczas pracy są koła osadzone w hamulcach i cały tartak jest umocowany czterema drążkami żelaznymi, o które się równocześnie opiera. Tartak wystawiony odznacza się nadzwyczajną lekkością i skupieniem części składowych. Oprócz powyższego tartaku znajduje się stały tartak, którego zbyt ciężka konstrnkcya tern cięższą się wydaje w bliskiem sąsiedztwie poprzedniego.

Najwybitniejsze miejsce oddziału maszynowego zajmuje kolejnictwo, i to nietylko pod względem rozmiarów, ale i doskonałości wystawionych przedmiotów. Pierwszeństwo, bo medal złoty wywalczyła akcyjna spółka, dawniej firma Kletta, dająca * dowody sumiennej pracy na tern polu. Wystawiła ona cały pociąg, przeznaczony dla Hiszpanii, składający się z lokomotywy wraz z tendrem, dwóch wagonów pakunkowych i dwóch osobowych, które to ostatnie wpadają w oko swoją elegancyą, zbytkownością i znakomitem wykończeniem. Wagony te systemu amerykańskiego są nietylko wewnątrz ale i zewnątrz politurowane. Jedną tylko posiada wadę ich wewnętrzny rozkład , gdyż przejście rozdziela siedzenia na dwie części, co sprawia wielką niedogodność podróżującym w nocy. Mniej świetnie przedstawia się drugi pociąg innej firmy, ustawiony jednak bez lokomotywy, w bliskości poprzedniego. Oprócz zwyczajnych wagonów, które zachowały dawny rozkład, znajduje się jeszcze wagon z sypialniami; jako taki posiada koła odmiennej konstrukcyi, przestrzeń bowiem między wieńcem a dzwonem koła wypełniona jest drzewem dębowem, przez co wstrząśnienia w części zostają usunięte.

W dalszym ciągu zwraca na siebie uwagę welocyped kolejowy. Odróżnia się on od zwyczajnego dwukołowego tem, iż posiada jeszcze trzecie kółko równe tylnemu. Obydwa tylne koła są osadzone na wspólnej osi i toczą się po szynach. Jadący jednak na to zawsze uwagę zwracać powinien, iżby przez nachylenie się ku wnętrzu toru welocyped utrzymał na szynach, gdyż nader mały ciężar welocypedu, zwłaszcza trzeciego koła, nie jest wystarczającym dla utrzymania równowagi w razie przechylenia na drugą stronę. Powyższy wynalazek nabrałby daleko większego znaczenia, gdyby był połączony z przyrządem, sprawdzającym szerokość toru, który tuż za nim jako oddzielny przyrząd przedstawiono Byłoby to o tyle korzystnem, iż welocyped wymaga do poruszenia zaledwo jednej osoby, podczas gdy przyrząd wymaga co najmniej dwóch.

Do tego działu policzyć wreszcie należy wozy tramwajowe, z których jeden odznaczono medalem złotym. Odznaczają się takowe wr ogóle lekką budową i gustowną robotą. Najcha-rakterystyczniejszym z nich jest wóz tramwajowy o 5 kołach, z których 4 osadzone jak u innych wozów, posiadają wieniec zupełnie płaski, piąte zaś znacznie mniejsze, osadzone na przo-dzie, służy jako kółko kierownicze, w którym to celu może woźnica je podnieść lub spuścić. Kółko to toczy się pomiędzy dwoma szynami, a względnie w jednej rowkowanej. Powyższą konstrukcyę wprowadzono dla usunięcia potrzeby założenia dwóch torów, a względnie rozjazdów przy systemie jednotorowym, w którym to wypadku tym sposobem uniknąć można wzajemnego oczekiwania wozów na rozjazdach. W chwili spotkania się dwóch wozów, woźnica podnosi kółko kierownicze, a konie ściągają wóz na szosę, poczem napowrót wóz zostaje

we typy.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

— Według statystyki wydanej przez generalną dy-rekcyę hiszpańskich kolei, był w Hiszpanii na dniu 1. stycznia 1882 r. otwarty ruch na 7.318 km, a budowę prowa dzono na 1.371 km.

— Jak z Pekinu donoszą, oświadczyła się cesarzowa za państwową budową dwóch przez ministerstwo wojny już dawno zaprojektowanych linij Pekin-Tientsin i Tientsin-Czifu. Ażeby przeszkodzić dalszemu szerzeniu się wpływu europejskiego, postanowiono zaciągnąć w Londynie państwową pożyczkę, a tylko w takim razie traktowałby rząd z Europejczykami o budowę, gdyby projektowana pożyczka do skutku nie przyszła.

— Francuski minister robót publicznych powo-łał komisyę rzeczoznawców dla zbadania, czy szerokostopowe czy też siodełkowe szyny nadają się najlepiej dla państwowych kolei. Komisya orzekła: 1) Nie ma dostatecznego powodu, ażeby jednemu lub drugiemu systemowi przyznano pierwszeństwo, gdyż przy odpowiedniej konstrukcyi zawsze dobre rezultaty w jednym i drugim wypadku osiągnąć można. 2) Symetrycznego kształtu szyny siodełkowej nie należy uważaćza zaletę, lecz raczej należy jej dolnej części nadać taki kształt, który umożliwia jak najlepsze umocowanie takowej w siodełkach.

Ann. d. p. et chauss.

— Kretzschmer’a przyrząd do kontrolowania torów, umożliwia nietylko sprawdzenie szerokości i podwyżki toru, lecz także nachylenie osi profilów szyn względem górnej lekcye narzędzi potrzebnych do montowania lokomotyw, fabry- krawędzi progu. Nadto jest takowy połączony z przyrządem kacyi wagonów, robót ziemnych i przekopywania tunelów. Nadto do łatwiejszego oznaczenia promienia krzywizny, przedstawiono cały szereg prób wytrzymałości rozmaitych gatunków żelaza kutego i stali, używanych na wyrób wieńców

kół wagonowych i osi. Zupełnie spłaszczone wieńce i osie zgięte następujący system wierzchni budowy: o 180u świadczą najwymowniej, że stal firmy Kruppa poszczy-    1) Rowkowane szyny z obustronnymi szyjkami pionowy-

cić się może najlepszemi zaletami, gdyż mimo kolosalnego mi. 2) Podkłady pojedyńcze z lanego żelaza o powierzchni napięcia w zgięciu nie ma najmniejszego śladu pęknięcia włókien, wynoszącej najmniej 1.000 Q cm., które są ułożone w głębo-Przy niektórych próbach wywołano tu złamanie przez nacięcie kości bruku zwiększonej o 5 cm. 3) Żelazne progi podłużne

walcowane, które przynajmniej 5 cm. są głębiej ułożone niż Oprócz powyższych prób na złamanie czyniono próby na wysokość bruku wynosi. Za pomocą odpowiednich podpór jest rozerwanie w rozmaitych fazach, przyczem daty podane pou- szyna do progu przymocowana.

ściągnięty na tor. Wozy takie mają być w Hamburgu zastosowane.

Jako nowość uważać należy tramwajowy wóz parowy firmy Kraussa w Monachium, ustawiony po za obrębem budynku wystawowego. Przednia część wozu, spoczywająca na 2 osiach obejmuje kocioł, ustawiony w poprzek wozu, zaś tylna część opierająca się o przednią, spoczywa drugą połową na dalszych dwóch osiach. Tylna połowa mieści w sobie siedzenia 2. i 3. klasy, miejsce na pakunki i schody prowadzące na 1. piętro, zawierające tylko miejsca 3. klasy. Ciężar całego wozu wynosi około 18 tonn. O ile szczegóły podobać się mogą, o tyle całość wydaje się bardzo ciężką, a mansardowy kształt pierwszego piętra wcale się nie przyczynia do podniesienia kształtnego wejrzenia.

Zaszczytnie wywiązała się z swojego zadania firma Maifei w Hirschfeld obok Monachium, od której pochodzi lokomotywa tendrowa, przeznaczona dla linii Go tarda, o 4 osiach sprzężonych, przechodząca swymi rozmiarami wszystkie dotychczaso

Wreszcie wspomnieć jeszcze należy o kotle lokomotywy wykonanym w kolejowych warstatach rządowych. Robota jest znakomita; nity żelazne tak czysto są wykonane, iż trudno gdzieindziej podobne napotkać. Mniej dokładnie wykonano nity miedziane, co jednak niewiele uwłacza całości. Życzyćby tylko należało , aby wszystkie prace każdego rządu równie świetnie odznaczyć się mogły.

Między innemi nie zapomniano także o poprawie kon-strukcyi walców drogowych. Kwestyę tę rozwiązała szczęśliwie firma Maffei. Całość ma wejrzenie lokomobili, u której koła zastąpione są dworna ciężkiemi walcami, a ich osie spoczywają w łożyskach ruchomych, tak, iż w silnych łukach te osie skręcone być mogą o odpowiedni kąt. Maszynę całą zaś wprawia się w ten sposób w ruch, iż koło zębate osadzone na głównym wale rozpędowym Chwyta w zęby kół, osadzonych na osiach walców. Budowa cała jest silna, symetryczna i skupiona, przez co wywiera przyjemne wrażenie.

Poza obrębem budynku na wolnem powietrzu usypano niski nasyp, na którym ułożono wierzchnią budowę kolejową zaopatrzoną w angielską zwrotnicę. Zestawiono również na torze maszyneryę, służącą do układania szyn wraz z podłużnymi progami żelaznymi. Użyto w tym celu trzech wagonów bez lokomotywy. Na pierwszym wozie ustawiony jest żóraw ruchomy wraz z windą. Drugi wóz mieści szyny umocowane na progach, trzeci zaś resztę części składowych nawierzchni. W ten sposób może 30—40 ludzi ułożyć dziennie do 1200 m. toru.

Wielce interesującym nietylko dla fachowego jest pawilon mieszczący okazy środków naukowych dla szerzenia wykształcenia technicznego. U wejścia witają widza instrumenta miernicze, liczne fotografie, rysunki i modele największych mostów kolejowych, tunelów i dworców kolejowych, z których to budowli odznacza się przedewszystkiem most na Isarze pod Landshutem o ośmiu przęsłach, z których pięć ma po 32 m., a trzy po 52 m. rozpiętości. Budowa tunelów jest uwidoczniona w bardzo jasny sposób modelem, wykazującym wszystkie fazy przekopu przy zastosowaniu żelaznej konstrnkcyi rozporowej. Z licznych projektów dworców kolejowych głównie zwraca na siebie uwagę projekt dla centralnego dworca w Monachium. Cała hala obejmująca 21.315 Q m. dzieli się na trzy części, z których obecnie już ostatnia jest na wykończeniu.

Na stołach zaś rozłożono nader starannie zebrane ko-

włókien w chwili złamania.

czają widza o jakości materyału. Również nie zapomniano o kolekcyi zużytych, części kotła lokomotywy i osi kolejowych, która jest nader interesującą ze względu na wypadki wyjątkowe, jak n. p. nader nieregularne zużycie czopów osi kolejowej, które przybrały kształt prawie kulisty.

Z rzemiosł odznacza się nąj wybitniej stolarstwo. Napotkać można bądź to pojedyncze przedmioty, bądź całkowite urządzenia pokoi Wszystkie wyroby odznaczają się trwałością i sumiennem wykończeniem rysunku, ale także brakiem smaku i ociężałością stylu, w którym znaleść może upodobanie tylko gust niemiecki. Odnosi się to szczególnie do kanap i foteli, od którego to zarzutu nie uchroniło się nawet bogate urządzenie pokoju, odszczególnione złotym medalem a zakupione przez zarząd loteryi za cenę 13.000 m. jako pierwsza wygrana.

Z wystawą przemysłową połączono także wystawę sztuk pięknych, która jednak nie usprawiedliwia tradycyjnej sławy szkoły monachijskiej. Wystawa międzynarodowa bowiem w Wiedniu równocześnie się odbywająca, spowodowała wiele luk w szeregach występujących artystów bawarskich.

W ten sposób urządził komitet wystawę, trzymając się ściśle zasady, iż tylko wystawcy krajowi do udziału przypuszczeni być mogą. Tylko przy takiem postępowaniu przedstawić mógł komitet całkowity obraz wysoko rozwiniętego przemysłu krajowego, dając tern samem dowód, że i małe prowincye przy wytrwałej pracy i należytem zrozumieniu rzeczy stanąć mogą na równi z pierwszorzędnemi państwami.

Przegląd czasopism technicznych.

Oe. E. Z.

Oe. E. Z.

D. B. Z.

— Osthoff zaleca dla kolei konnych po miastach

W. f. A. u. J.

jącej ze służby odbiera się parę, której się używa do ogrzania wody w napalić się mającej lokomotywie, tudzież do rozniecania ognia przez wywołanie potrzebnego ciągu.

— Systemowi wierzchni budowy Haarmann’a dla kolei drogowych należy się pierwszeństwo przed systemem Demerbe’a. Zauważyć jednak trzeba, iż przy systemie Haar-mann’a zaleca się użycie wieńców kołowych, u których rąbek znajduje się w środku, gdyż tym sposobem obydwie szyny podlegają jednakowemu działaniu.

— Na kolejach łańcuchowych wprowadza się w ruch (w dwóch przeciwnych kierunkach) równocześnie wozy naładowane i próżne w ten sposób, iż łańcuch bez końca nawinięty na dwóch poziomych tarczach zostaje przez jednę z nich poruszony, przyczem odbywa się ruch wozów po zwykłym torze. Sprzęganie łańcucha popędowego odbywa się bardzo prymitywnie, gdyż ogniwa łańcucha w skutek swego ciężaru opierają się mocno o górną krawędź wozu, zaopatrzoną w wieniec żelazny i tym sposobem wprowadzają wozy w ruch.

Sec. B. Z.

— Przy przyrządzie Metz’a do drukowania biletów jazdy, wyciska się nazwę stacyi za poruszeniem dźwigni, a równocześnie odcina nóż kupon, który dla kontroli w zamknięte miejsce wpada.

— Wozy do sypiania na pruskiej kolei wschodniej są dwuosiowe o odległości osi 5*5 m. i zaopatrzone w system Klose’a do radialnego ustawienia osi w lukach. Długość skrzyni wozowej 9 m., szerokość 3 m. Nadto znajduje się na wozie budka 4’187 m. po nad górną krawędzią szyny położona. Wóz mieści oddział 1. klasy z gabinetem, dwa oddziały 2. klasy, przejście, wychodki i gabinet damski.

Gl. Ann. f. Gew. u. Bmw.

— Czyniono próby z elektrycznem oświetleniem wozów na kolei Londyn-Brighton, przyczem używano bateryj Paure’a, które okazały się bardzo praktycznemi. Do oświetlenia wozu potrzebowano 32 elementów Faure’a, które zaopatrywały 12 małych lamp żarzących. Światło było spokojne i piękne tak, iż towarzystwo zamierza zaprowadzić stale jeden pociąg z takiem oświetleniem.

Gl. A. f. G. u. JB.

D. B. Z.

Bau T.

— Węgierskie ministerstwo skarbu zawarło układ z węgierskim bankiem dla krajów względem wybudowania wi-cynalnych kolei Neusohl-Brezowa i Piski (stacya I. siedmiogrodzkiej kolei) Vajda-Hunyad o normalnym torze. Pierwsza linia jest 35 km., druga 15 km. długa. Obydwie prowadzą do wielkich rządowych kopalni i hut żelaza. Nadto buduje węgierski bank dla krajów na rachunek interesowanych 71 km. długą kolej wicynalną Kikinda - Becskerek, która na wiosnę oddaną będzie do użytku.

VII. Budowa mostów i tunelów.

Zestawił Aleksander Pragłowski.

Z. d. V. d. E.

— Buro we pale żelazne wbijane z wewnątrz w ten sposób, że baba uderza wprost na dolny koniec pustego rurowego pala, używane bywają korzystnie w Anglii do budowli podrzędnych. Bury te o średnicy 0'5 m. — DO m. dadzą się i pochyło wbijać, a związane ze sobą po 2 lub więcej, stanowią jarzma pod mosty dla kolei drugorzędnych.

(Woch. d. Oester. I. & Ar. V,)

— Parcie wichru na budowle kolejowe, zostało ocenione w Anglii przez komisyę w tym celu zwołaną. Dla mostów kolejowych wypada przyjąć w obliczeniu 273 kg. na lm.², a stopień bezpieczeństwa ze względu na to parcie musi być poczwórny, tak, aby most mógł wytrzymać cztery razy tak wielkie parcie. Odstąpić od tych zasad dałoby się przy mostach o bardzo wielkich rozpiętościach, gdyby wygięcia się pod wpływem wichrów okazały się bardzo małe.

(W. d. Oester. I. & A. V.)

Eis.

— Dwa są pomysły oświetlenia tunelu Gotar-da. Pierwszy: 40 lamp elektrycznych równo rozdzielonych wzdłuż tunelu — każdą lampę zasilałaby osobna dynamo-elek-

(Woch. d. V. d. 1.)

—    Za tunelem Mont-blanc nie zaś za tunelem przez Simplon oświadczyła się komisya specyalna francuskiej izby

(Engineering 1881 )

—    Doświadczeniami, do których użyto zwier-

—    Geoghegan’a wóz do przechylania, nadaje się tryczna maszyna. Jedna lampa o świetlności 1200 świec. Zgę-szczególniej do szybkiego wyładowania węgli i innych mate- szczone powietrze przeznaczone do przewietrzania poruszałoby ryałów. Jest w kształcie koryta z żelaza zbudowany i obraca maszyny. Drugie : oświetlenie ruchome. Osobna do tego służąca się przy wypróżnieniu w prawo lub w lewo koło osi położonej maszyna pędzona zgęszczonem powietrzem byłaby opatrzoną pod środkiem ciężkości obładowanej, a nad środkiem ciężkości 4-ma lampami o świetlności 12.000 świec. Światło to byłoby wypróżnionej skrzyni wozowej tak, iż wóz ustawia się potem rozpraszane reflektorami, w pierwotnem położeniu. Jeden człowiek jest w stanie wypró-

żnić wóz węgla o ciężarze 10 t.

Eng.

podczas jazdy.

Eng.

—    Nowo zbudowane lokomotywy pospieszne na deputowanych, kolei Pensylwania mają cztery osie, z których dwie tylne są ze sobą sprzęgnięte, a ostatnia znajduje się pod paleniskiem, ciadeł przytwierdzonych do osi na obu końcach Koła popędowe mają 1 981 m. średnicy, odległość osi 2.362 m. próbnej belki, okazał p. Jutze zgadzanie się praw spręży-Skrzynia ogniowa jest przeszło 3 m. długa. Tender ma cztery stości belki z rzeczywistością. Pod obciążeniem belka próbna osie i jest zaopatrzony w przyrząd do zaopatrywania w wodę się ugina, jej końce odchylają się z pierwotnego swego położenia. Łatwo zestawić zależność tego odchylenia od ugięcia,

—    Z lokomotyw, które były okazami na wystawie obciążenia i spółczynnika sprężystości. Zwierciadła rzucają

kolejowej w Brukseli w r. 1880, zasługuje na uwagę tendrowa lokomotywa dla pociągów osobowych, której konstrukcya powstała z przeistoczenia konstrukcyi lokomotywy pospiesznej, używanej na państwowych kolejach belgijskich. Lokomotywa ta posiada cztery osie, z których dwie środkowe są ze sobą sprzęgnięte. Tylna oś dozwala się radialnie ustawiać. Średnica cylindrów wynosi 0 43 m. przy 0*56 m. skoku. Kocioł mieści 208 rur o 31 m. długości, powierzchnia ogrzewalna wynosi 10*64 -j- 79*90 = 90‘54 Q m., powierzchnia rusztu 4 Q m., ciężar lokomotywy 39*7 t.

Z. d. H. J. V.

widma na ścianę w pewnem oddaleniu ustawioną. Zmiana położenia widm zależna od ugięcia belki- Pomiary tej zmiany okazały, że ugięcie belki istotnie jest takie, jakie teorya nam podaje. Przy obciążeniach ukośnych, gdy ciężary nie działały w płaszczyźnie przechodzącej przez jedną z osi głównych elipsy bezwładności, widmo przesunęło się nietylko w płaszczyźnie obciążenia, lecz i prostopadle na niej. Odpowiada to zupełnie teoryi, która okazuje, że w tym razie oś obojętna przekroju belki nie będzie do płaszczyzny obciążenia, lecz ukośna. Gdy kolejno zmieniano przy tem samem obciążeniu płaszczyznę

(V. d. J.)

— Działanie ciepła słonecznego na most o kilku belkach głównych. Słońce oświeca i ogrzewa silnie belkę ku słońcu zwróconą a mianowicie jej pas dolny, który w skutek tego się wydłuża, górny pas zacieniony pomostem nie wydłuża się. To sprawia ugięcie belki ku dołowi. Jeżeli belki główne związane są ze sobą poprzecznicami, belka skrajna działa uginająco na resztę belek zacienionych. W skutek tego

—    Société de St. Leonard w Lüttich wyrabia lo- obciążenia obracając ją około osi belki, widmo opisało elipsę, komotywy dla włoskich kolei wązkotorowych. Szerokość ich co do wymiarów osi odwrotną elipsie bezwładności przekroju toru wynosi 75 cm., największy spad 30°/₀₀. a najmniejszy belki, promień krzywizny 60 m. Ciężar lokomotywy w służbie 18*5 t.

Ażeby środek ciężkości kotła nizko przypadał, znajdują się ramy zewnątrz kół (system Halla). Lokomotywa przebywa na godzinę 25 km., a w największych krzywiznach może uciągnąć

46*5 t.

Eng.

—    Nowy sposób korzystnego napalania lokomotyw podaje Gebauer. Polega na tem, iż od lokomotywy, powraca-

— Angielskie mosty obracane są urządzone na 4 sposoby.

nasz

— Dowiadujemy się z pewnego źródła, że wiadomość podana przez dzienniki jakoby pp. dyrektor Hochberger, architekt Janowski i prof. Zacharjewicz byli powołani do wydania sądu o architektonicznej wartości planów zamku na Wawelu, wykonanych przez p. Pry lińskiego jest o tyle mylną, że Wydział krajowy uprosił komisyę złożoną z tych pp. tylko w tym celu, aby sprawdziła rachunki przedłożone przez p. Pry lińskiego obejmujące koszta prac podjęty eh w celu wykonania rzeczonych planów. Przytem wyraziła komisya życzenie, aby po jednym egzemplarzu fotograficznych zdjęć tych planów prze-rych niebezpiecznych punktów trasy. Jednym z najdrażliwszych ta- słano wybitniejszym instytucyom naukowym i artystycznym w całej kich punktów jest tunel w Wilczycach, w którym sondy wykazały Polsce. Za wypowiedzenie tego życzenia, któremu przyobiecano

dość uczynić, wyrażamy komisyi zupełne uznanie, gdyż tylko w ten , sposób będą mogli wszyscy do tego powołani obznajomić się ze sprawą tak żywo obchodzącą całą Polskę.

— Sprostowania w nrze 9. „Dźwigni“.

W sprawozdaniu -z posiedzenia Zarządu ma być: p. Wiktor Zienkowicz, inź. cyw. w Turynie.

W sprawozdaniu ze zjazdu techników w Krakowie na str. 135 w trzecim ustępie IY. posiedzenia ma być: Eeferent tej sprawy p. Wawrykiewicz i t. d. Eównież str. 136 drugi ustęp pierwszej szpalty ma być: wyrazić podziękowanie przez powstanie p. Wawry-kiewiczowi. Na tej samej stronicy trzeci ustęp drugiej szpalty ma być: Na wniosek p. Kucharzewskiego uchwala Zjazd i t. d.

natężenie w tych belkach się powiększa, w belce zaś skrajnej się pomniejsza. Różnice nie są drobne. Przy belkach łukowych skutek jest odwrotny. (Centrblatt d. Bauverw. 1881).

1.    Most składa się z dwóch jednoramiennych połówek obracanych na przyczółkach i zwierających się w środku. Szczelne przypieranie obu połówek uzyskuje się albo klinami założonemi w środku, lub zawiasowo u podpór przymocowanymi kawałkami belki, które podczas zwarcia mostu zapierają się o przyczółki.

2.    Most jest jednoramienny; jeden koniec A osadzony na czopie, drugi B tylko się wspiera na drugim przyczółku. Most zawarty spoczywa na trzech podporach, t. j. na przyczółku B w jednem miejscu, na przyczółku A w dwóch punktach równo odległych przed i za czopem. Czop daje się podnosić za pomocą słupa wody. Most podniesiony czopem przeważa się ku B. Punkt podporowy na przyczółku A po stronie czopa przeciwnej końcowi B stanowi tok łukowy u góry położony, do którego przypierają z podspodu krążki przytwierdzone z góry belki mostowej tak, że przy dostatecznem podniesieniu czopa krążki te przyprą do toku szynowego, przy dalszem podnoszeniu czopa i koniec belki B będzie się musiał podnosić, poczem most wsparty w dwóch punktach tj. na czopie z podspodu i u podpory, której urządzenie opisaliśmy z góry, da się z łatwością na czopie obrócić.

3.    Trzeci sposób różni się od drugiego tern, że gdy czop się podnosi, most przeważa się ku końcowi A. Także ta sama podpora u końca belki po za czopem z przeciwnej strony B ma tok łukowy u dołu, a krążki osadzone są z podspodu belki mostowej. Koniec B przy podnoszeniu się czopa zaraz się podnosi a obrót mostu odbywa się na Czopie i krążkach biegnących po toku łukowym i podpierających w tym razie z podspodu belki mostowe.

4.    Most składa się z dwóch wsporników stykających się w środku. Każdy ze wsporników tak jest obciążony ciężarami z tyłu, aby przewaga wsporników była po tej stronie t. j. po końcu przeciwnym środkowi mostu, a to nawet wtedy, gdy most jak najwięcej jest obciążony pomiędzy czopami obu wsporników. Tylne końce obu wsporników, które się przeważają, są podparte kolankową dźwignią tak, że mogą być dźwignięte lub zniżone. Aby rozewrzeć most, zniża się końce obu wsporników, póki nie osiędą na stałych czopach, poczem i końce spoczną na krążkach, na których po łukowym toku mogą być wsporniki około czopów odwrócone. Wielką zaletę tego sposobu stanowi to, że czop jest nieruchomy, podczas gdy przy sposobie drugim i trzecim ruchome urządzenie czopa wymaga licznych naprawek.

Rozmaitości.

— Kolej Transwersalna. Nasze przewidywania, że o budowie tej kolei w tym roku mowy być nie może, sprawdziły się. Obecnie wykończa się jeszcze projekt szczegółowy tych par tyj, w których trasa już definitywnie pozostanie. Oprócz tego wypracowuje przedsiębiorstwo w kilku miejscach wary anty, w celu obejścia niektó-materyał nieodpowiedni do budowy. Przedsiębiorstwo, pouczone zapewne smutnem doświadczeniem innych, zrobionem przy tunelu łup-kowskim, robi w tern miejscu waryantę, rozciągającą się na 30 km. długości, w dolinie równoległej, o pół mili oddalonej od obecnej trasy. Ta wary anta wykazuje dobre rezultaty, chociaż roboty ziemne w dwójnasób się zwiększą. Na liniach Żywiec-Sącz i Grybów-Zagórz pracują obecnie komisye reambulacyjne, a wkrótce nastąpi rewizya trasy z Żywca do Mostów, stacyi kolei Koszycko-Bogumińskiej. Według pogłoski, pochodzącej z pewnego źródła, zamierza rząd boczne linie kolei Transwersalnej jako to : Kraków-Sucha, Oświęcim-Skawina i Zy wiec-Mosty budować we własnym zarządzie bez generalnego przedsiębiorstwa.

— Dnia 14. b. m. odbyła się w tutejszej Szkole politechnicznej uroczysta inauguracya nowo obranego rektora. Ze sprawozdania ustępującego rektora prof. Zacłiarjewicza wyjmujemy co następuje:

Na wstępie zaznacza p. Zacharjewicz, ze właśnie upłynęło dziesięciolecie rozwoju akademii pod kierownictwem rektorów wyszłych ■ z wolnego wyboru. Eozwój ten odnosi się tak co do pomnożenia sił nauczycielskich jak i co do zatwierdzenia reorganizacyi, która zakład stawia na równi ze starszemi Szkołami polit, za granicą.

Na początku minionego roku szkolnego zapisało się 214 słuchaczy. Liczba ta wykazuje mały przyrost w porównaniu z rokiem pozaprzeszłym. Z tej .liczby przypada na Wydział inżynieryi 109, na Wydział budownictwa 28, na Wydział budowy machin 44, na Wydział chemii techn. 33 słuchaczy. Przy końcu półrocza zimowego ubyło 25 słuchaczy. Wpłacone czesne wynosiło około 2.500 złr. Od opłaty czesnego uwolniono bardzo znaczną liczbę słuchaczy. 41 stypendystów pobierało okrągło 8.300 złr.

Przy końcu roku szkolnego odbyły się następujące wycieczki naukowe: Słuchacze Wydz. inżynieryi zrobili wycieczkę do Kurowie w celu zwiedzenia tamtejszych robót melioracyjnych, a wspólnie ze słuchaczami Wydz. budownictwa zwiedzili gmach sejmowy i zrobili zdjęcie konstrukcyi żelaznej nad salą posiedzeń i klatką schodową. Innych wycieczek w celach czysto inżynierskich nie było z powodu choroby prof. Jägermanna. Słuchacze III. roku budown. zwiedzali monumentalne budowy w Czerniowcach. Słuchacze geodezyi przedsiębrali ćwiczenia i zdjęcia geodetyczne w okolicy Lwowa i Ezeszowa. Słuchacze III. roku inżynieryi odbyli wycieczkę geologiczną obejmującą Zaleszczyki, Horodenkę, Kołomyję, Jabłonów, Słobodę rungurską , t Delatyn i Pasiecznę. Słuchacze Wydz. budowy machin i technologii I mechanicznej zwiedzali warstaty kolei Karola Ludwika, fabrykę Nar- ; buta, fabrykę wyrobów oczkowTych Heidenreicha i młyn parowy Thoma. Dalej zwiedzono fabryki sukna i machin w Bernie, hutę w Blańsku, przędzalnie w Pottendorf i Vöslau, nareszcie warstaty kolei Państwowej i warsztaty arsenału w Wiedniu. Słuchacze Wydz. chemii zwiedzali różne kopalnie i destylarnie nafty. Wydział krajowy i zarządy kolei przyczyniły się, pierwszy subwencyą, drugie opustem ceny jazdy do umożebnienia słuchaczom tych wycieczek.

Ministerstwo zatwierdziło habilitowanych prywatnych docentów, pp. Witkowskiego dla fizyki i Pawlewskiego dla technologii chemicznej. Posada skryptora biblioteki została systemizowaną. Ministerstwo przyzwoliło remuneracyę dla docentów ekonomii politycznej, prawa handlowego i wekslowego, gospodarstwa rolnego i lasowego. Środki naukowe dzięki wsparciu rządu i osób prywatnych znacznie się pomnożyły.

W dalszym ciągu odczytuje prof. Z. długi spis ogłoszonych prac naukowybh profesorów i docentów Szkoły politechnicznej, którego dla braku miejsca ogłosić nie możemy.

Po tern sprawozdaniu wygłosił nowoobrany rektor, dr. Freund, znakomicie obrobiony odczyt o historycznym rozwoju chemii.

za-

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały do słownika

technicznego.

Treść ; Sprawy Towarzystwa. — Zamek Krzyżacki w Malborgu. (Dok.) — Wykopaliska w Załukwi nad Dniestrem. (Dok.)

Wystawa Przemyska. — Wystawa w Norymberdze. (Dok.). — Przegląd czasopism technicznych: V. Kolejnictwo. VII. Budowa mostów i tunelów. — Eozinaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (J|cm ) kosztuje 30 ct. w. a.

Pierwsze techniczne biuro

o. k. wyłącznie    uprzywilejowane

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, nliera, O^solińskieli J. lO.

KOSMOS

Przegląd Techniczny

Pod redakcyą prof Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

organ polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i, tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w księgarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2 ct. 50 — na prowincyi złr. 3, w Niemczech Mrk. 6.

Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Ke-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

„Inżynierya i Budownictwo"

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi:

na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

Do sprzedania.

Cały rocznik z 1881 r.

(24 zeszytów)

„Dingler’s PolitechniscLes Journal“

w zupełnie dobrym stanie

za 10 złr.

Zgłoszenia przyjmuje biuro Towarzystwa politechnicznego.

0. k. uprzyw. kolej Lwowsko - Czerniowiecko - Jasska.

L. 20.057/Y.

Ogłoszenie.

Następujące materyały będą sprzedane w drodze ofert, mianowicie: około 1600 cetnarów metrycznych zużytych szyn żelaznych,

starego żelaziwa i stali, starej miedzi, mosiądzu żółtego i czerwonego oraz ołowiu, odłamów szklannych, rozmaitych odpadów i

5200

120

20

99

99

99

99

99

120 beczek oleju i nafty.

Oferty należycie ostęplowane, opieczętowane i zaopatrzone w napis: „oferta na kupno starzyzny“, należy wnieść najdalej do 26. Października r. b., godziny 11. przed południem u zarządu głównego w Wiedniu (I. Elisabethstrasse 9.) komitetu zarządzającego w Bukareszcie, lub Dyrekcÿi ruchu we Lwowie albo w Jassach, równocześnie zaś jednak oddzielnie złożyć przy kasie jednego z wyż wymienionych miejsc wadyum w wysokości 5% kwoty kupnej.

Wykazy szczegółowe jakoteż warunki sprzedaży mogą być przejrzane w bió-rach zarządu materyałów w Wiedniu, w Bukareszcie, we Lwowie i w Jassach.

59

Wiedeń, dnia 7. Października 1882.

Bada Zawiadowcza.

www

L/s__

y" V

-t

I

■ 4".

\

4

S <

!

>

*•:!

'> •

; -, . - X '.-.-..

’ .

-■

I

s ' ■

s.

I

ç

.

/

t

/

Tab. IX.

nôn

o®-

Fit M

eC?.

•i

lu

s ïLâgji

|Vaj|f

O®«

><3

cc

t™

?"

r if"

Jjÿrr

..

D)

*mr’

J*

TT \VV

r*

Lxl

'\jr—

rr^CJG*

;o

FièXIS L₃

kr

fûA m

=f 4-

y.

-9>7^

'-/fei rk m h p n m aj

f,

f:

Ht?

x:

«30

[\

QC3.

r.

)«K

i?-

''Ov_    Illhu A»> JF

Jt

}'

JJ»

j vj%r

2 5 CP»

mß

^HÂ

......^ J

cd

Ö⁻*

II

o®»

I;

\N

//

V>

/r

wE

J___>_

y/ »

W⁴

#..............r

—i—16* 70

-T"

;/

'•‘S

SK

./

.4

■îJ

i—

•iz......-~4

4-5......*-V9- 4

rO

CP

lO

co

-4

rô

C?

ro

U*

Z--

I*

ri*

JH

v\\

•\ü

VI

1/

y ni‘-( i.

.i.ii

c?

o®,

LU

sA

II

\|

I— 0»

! ]\

:\

li

i!i

Jii

Fl

H-H

je V 6 o î

>>«

—.....Zl:

k*.

Ur.....—■

«o ---*( " )

--    —V \ -W'

'S

xUe

ii§ gp

0»

f=^

/[Jl

S* - ,

^v>

00.

*&

,i

Fiftl

N-J

‘ii

J\VV

1 ‘ Il

i/

£\

r?

r "V

><

Ml

/Ç\

l 'O-' 0

»?

JvîyJ

?-JU

l4k

-4

•i

î a^*567    89 1i

H-H I I H I

io M

dla F;^ I

u

i.

[1

11 •

J/

>>

t»

-t

vn

ii

II

i»

j____    ___ p-

iF'iMfciÂ

W ikf^

jT-

te

//

■h.

->^

-'Z

au Fis I mïï

U

Fiä II Xt 1 XI Bï i îl są rjsowane

W Wl

\clk03c\ nal^ralnej.

Dźwi|nia i r. 1882.

ïf

M

m. «r.

ÏJ

■Æ

[ I M,

SfS

■ •***

W':

<* ’ %

fr

■I

* fin

S::

Mi

V?

SF

iii

....... m-

’m

gd&agg|fej|

îii

Ę:

dût.

ÏS

j.ÿ'

.«•

■A/f

IFa

ßm.

■ %J

gp|f|3

5 d§ i

I

« ; fpÆm

• * Él 8

:'J

K'

■Â

il

itel

*Æ

iii

hi

Mm

■t V

Refektarz zakonny.

nn

ri

%\

*r

u\

Refektarz w. mistrza.

if: MM

Dźwignia z. r. 1882.

Fotodr. J. Bæclîinanii iv. Karlsruhe.

t

¹

Tablica XI. daje wierny obraz architektury Malborga. Na uwagę zasługuje szczególniej widok od strony Nogatu, wolny zupełnie od nowoczesnych domieszek. Na prawo wychyla się wieżyca wysokiego zamku i oryginalny, kościelne piętno mający szczyt wielkiego kapitularza ; tuż nad brzegiem Nogatu sterczą zwaliska wodnej bramy w formie niskich okrągłych baszt dom-kami obudowanych, dalej wznosi się olbrzymia masa murów obejmujących na górnem piątrze mieszkanie w. mistrza, a lewą krawędź widoku stanowi refektarz zakonny. Facyata zewnętrzna mieszkania w. mistra od dziedzińca jest mocno odrestaurowana a jakkolwiek formom nic zarzucić'nie można, to jednak przeważne użycie ciosu w budowli tak wybitnie, charakterystycznie ceglanej, zdaje się być mniej właściwe.

Tablica X. przedstawia wnętrze refektarza w. mistrza i refektarza zakonnego.

²

Tab. VI. dodana do nru 7. „Dźwigni“.

³

Sprawozdanie z wystawy przemyskiej spożniło się o jeden numer, gdyż sprawozdawca zajęty sprawami komitetu wystawy, nie mógł na czas przesłać sprawozdania. Red.

t

.■i*

w?

At i

v4;

g*»~ -*■ Ł

fl

« .4*

Hm

s? las ■

er

mms

Wm

qm _ jpisiwł.i

^g&csiL&i

Rp

■?’ -.-i

iMkaâs

gSötapiiillM

S^RüfiT

III III Ili li Jiafî ;

fc

mr

■■'i

■l ifF:

i ki

[118

'afl

śjfe——-C.

rræh\uA

=*s

*fe

1;»

ty ■

■ .‘j;

*r

»M .4*?- : • •>•'

msz

pgT

HÜH?

«ÄklS

m Ml I

mmm

K3

:ms

fî k;

5-:5

-i\

iE.

....

Mieszkanie w. mistrza od dziedzińca.

£\s

•\

li

M»;

■■ *

Ił

Pjul • jj|; !||!

t#;

gpg

i

-1»

pi

■i

pj

E » 1»

iVïfV:-'«, +2~}:

ąi.

'■n

aa • ^

: VfcSÿ

: jjgmpBiii

HKsjPM

MS

Ipairtij

•*«A

•■„.'i

gx.s

3SE?S?*f

SE* -

-*•' - - T-" rSkj'T¹-':

■r+.

■ - .. . ..

we**»«*» '«e

:!;s!

Refektarz Mieszkanie Zwaliska Wysoki

zakonny w. mistrza wodnej bramy zamek.

Wyrazy do słownika technicznego.

177

3033.    Długość wyrównana (inż.), n. virtuelle Länge, f. longueur virtuelle, a. virtual lenght, sprowadzona do prostej i poziomu, czyli długość drogi prostej poziomej, na której praca mechaniczna równa się takiejże pracy na linii rzeczywistej ze spadkami, wzniesieniami i krzywiznami.

3034.    Dresyna, wózek mechaniczny (kolejnictwo), n. Streckenwagen, Braissine, f. draisine, a. hand-lorry, poruszany mechanizmem przez ludzi siedzących na wózku.

3035.    d. parowa, wózek parowy, n. Bampfdraisine, f. draisine à vapeur, a. steam-lorry, poruszany siłą pary, służy do przewozu osób po szlaku kolejowym.

3036.    Karta przekładu, przekładna, n. Umladeschein, f. certificat de transbordement, zawierająca poświadczenie przeładowania przesyłki.

3037.    k. wykładu , wykładna, n. Ausladeschein, f. feuille de déchargement, zawierająca poświadczenie wyładowania towaru.

3038.    k. zamówienia, zamówna, n. Bestellschein, Bestellschreiben, f. lettre de commande, a. order-ticlcet, z wyszczególnieniem zamówionego przedmiotu.

3039.    k. zawiadomienia, zawiadomna, n. Güteraviso, Avisobrief, Aviso, f. lettre d'avis d'arrivage, z doniesieniem o przybyciu towaru na miejsce przeznaczenia.

3040.    k. tłumoczna, tłumoczna, n. Gepäckschein, f. feuille de bagage, a. luggage-ticket, pisemne poświadczenie oddania tłumoków do przewozu.

3041.    Kolej żelazna drogowa, (do wyrazu 2354) n. Strassen-eisenbahn, a. Street-railway, założona na już istniejącej drodze.

3042.    Koło wodne, (mechanika), n. Wasserrad, troue hydraulique, a. water wheel, poruszane ciężarem lub siłą żywą płynącej wody.

3043.    k. łopatkowe, n. Schaufelrad, Wasserrad mit Schaufeln, f. roue a palettets,roue à cube, a. paddle ivheel.

3044.    k. komórkowe, k. korytkowe, n. Zellenrad, Wasserrad mit Zellen, f. roue a gaudets, a. buckled-wheel.

3045.    k. nasiębierne, n. oberschlächtiges Wasserrad, troue hydraulique en dessus, a. over-shot-wheel.

3046.    k. grzbietowe, n. rückenschlächtiges Warserrad, f. roue par derrière, a. high breast-wheel.

3047.    k. boczne, k, śródbierne, n. mittelschlächtiges Wasserrad, f. roue hydraulique de côté, a. middle-shot-wheel, breast-wheel.

180

3081.    Jądro przekroju (m e chanik a teoretyczna), n Kernfläche, ta część przekroju, na którą gdy pada wypadkowa ciśnienia, nie powstają w przekroju natężenia na ciągnienie.

3082.    Kąt odchylenia, (t e o r y a mostów), n. Ausschlagzvinkel, o który obracają się składniki, tworzące jeden węzeł dźwigara kratowego, w skutek ugięcia się jego.

3083.    Linia przecięcia się oddziaływań, n. Kämpferdrucklinie, a. line of intersections, w której przecinają się siły, powstające w skutek oddziaływania oporów, gdy jedna siła skupiona działa na łuk.

3084.    Natężenie, (mechanika teoretyczna) n. Spannung, siła działająca na jednostkę przekroju.

3085.    n. prostopadłe, n. normalne, n. Normalspannung, wywołane siłą działającą prostopadle na powierzchnię.

3086.    n. ścinające, n. Schubspannung, wywołane siłą działającą w płaszczyźnie prostopadłej do osi.

3087.    n. pierwszorzędne, (teorya mostów) n. Primärspannung, w pasach i krzyżulcach, które powstaje przy przegi-bnem połączeniu składników.

3088.    n. drugorzędne, n. SecundärSpannung, w pasach lub krzyżulcach powstałe w skutek nieprzegibnego połączenia składników.

3089.    Obwiedna oddziaływań, n. Kämpferdruck - Umhüllungsr linie, a. envelope of abutment pressures, linia styczna do oddziaływań wywołanych siłą skupioną, poruszającą się po łuku.

3090 Ojędrna, (mechanika teoretyczna) n. Kernlinie, linia ogra niczająca jądra po sobie następujących przekroi dźwigara, po za którą gdy wyjdzie linia ciśnienia, natężenie zmienia swój znak.

Udajemy się do ogółu techników polskich i osób których obchodzi słownictwo, z proźbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie\ Ulica Wałowa l. 4.

Ł Związkowa Drukarnia wo Lwowie, Hotel Zorzą.

3050.    fr. pływakowe, n. freihängendes Wasserrad, Pansterrad, j, roue dessous, qui est mise en mouvement par Veau dune nviere, a. mdershot ivater wheel mored by the water of a stream or river.

3051.    k. wodne stojące, n. verticales Wasserrad, f. roue hydraulique verticale, a. vertical water wheel.

3052.    k. wodne leżące, n. horisontales Wasserrad, f. roue hydraulique horisontale, a. horizontal water ivheel,

3053.    Księga nakładów (kolejnictwo), n. Ladebuch, Schuppcn-buch, Magazinsbuch, f. journal des chargements, calepin des chargements, carnet de chargements, registre des chargements, a. store-booic, zawierająca ilość i ciężar towarów ładowanych.

3054.    k. przekładów, n. Umladebuch, f. calepin des transbordements, registre des transbordements, zawierająca ciężar przesyłek przeładowanych.

5055.    k. wykładów, n. Ausladebuch, Entladebuch, f. journal de

déchargements, zawierająca ilość i ciężar przesyłek wyładowanych.    J J

5056.    k powziątków, k. pobrań, n. Nachnahmebuch, f. registre de remboursements, zawierająca spis kwot pobranych.

3057.    k. Składowa, n. Lagerbuch, Magazinsbuch, f. livre de depot, a,, store book, zawierająca ilość i ciężar złożonych towarów.

3058.    k. wagowa, zapis ważenia, n. Wiegebuch, f. registre des pesées, księga, do której się zapisuje ciężar ważonych towarów.

3059.    Międzytorze (do wyrazu 2598), n. Zwischenweite zwischen den Geleisen, Zwischengeleiseraum, f. entre-voie, miejsce między dwoma sąsiedniemi torami.

3060.    Nakładnia, n. Aufladerampe, f. quai de chargement, ładownia, na której się ładuje towar do wozów.

3061.    Nakładowe, u. Aufladegebühr, Verladegebühr, Ladegebühr, f. frais de chargement, a. loading fee, należytość za ładowanie towarów do wozów.

3062.    Obieżna, Laufzettel, f. avis circulaire, pisemny rozkaz do strażników kolejowych, podawany kolejno.

3063.    Pieczęć ołowiaua, plomba, n. Plombe, Bleiplombe, f. plomb, wyciśnięta w ołowiu, służąca jako dowód zamknięcia wozu naładowanego,

'3048. fr podsiębierne, n. unterschläc,litiges Wasserrad, f. dydraulique en dessous, a. under-shot water-wheel.

3049. k. pogiódkowe, n. Kropfrad, Wasserrad mit Kropfge-nnne, a. roue de côté, a. coursier circulaire, a. middle-shot wheel.

roue

178

3073.    Wagowe, n. Wägegebühr, Waggeld, f. frais de pesage, a. weighing fee, należytość za odważenie towaru.

3074.    Ważnia, budka do wagi, n. Waghaus, i. batiment du pont-bascule, budynek, w którym się odbywa ważenie.

3075.    Wózek, wózek kolejowy, n. Bahnwagen, Bollwagen, f. wagonnet, a. lorry, o czterech kołach do przewożenia ludźmi towarów lub innych ciężarów po szynach.

3076.    w. korbowy, n. Kurbelrollwagen, Kurbelwagen, i wagonnet a manivelle, poruszany korbą.

3077.    w. tłumokowy, trójkole, trójkółek, n. Perrongepäckskarren, f. tricycle, a. luggage cart, o trzech kółkach, do przewożenia tłumoków od pociągu do miejsca odbioru i odwrotnie.

3078.    Wykładnia, n. Ausladerampe, Abladerampe, f. quai de déchargement, ładownia, na której się wyładowuje towar.

3079.    Wykładowe, n. Abladegebühr, Abladekosten, Ausladekosten, f frais de déchargement, należytość za wyładowanie.

3080.    Zapowiedna pociągu, n. Zugsaviso, f. avis du train, pisemne zawiadomienie o przejeździe dodatkowego lub nadzwyczajnego pociągu.

3064.    PÓJ wozie, póJwózek, n. Gepäckskarren, zweirädriger Gepäckskarren, f. brouette à bagages, bicycle, a. two wheeled cart, o dwóch kołach i dwóch dyszlach do przewozu tłu-moków od pociągu do miejsca odbioru i odwrotnie.

3065.    Posługacz, tłuinokowy, n. Gepäcksträger, f. porteur des bagages, a. porter, sługa zajęty przenoszeniem tłumoków.

3066.    Poświadczenie składu, składowna, n. Lagerschein, Lagerzettel, f. certificat d'entreposage, kartka, zawierająca poświadczenie złożenia towaru na skład.

3067.    p. ważenia, n. Wiegeschein, Wiegezettel, Wagschein, f. certificat de pesage, a. weighing-ticket.

3068.    Przekładowe, n. Umladegebühr, f. frais de transbordement, należytość za przełożenie towaru z wozu na wóz.

3069.    Rac, n. Gaisfuss, Kuhfuss, Geisfuss, f. pied de chèvre, pied de biche, pince à pied-de biche, a. pincher, crow-bar, clav-bar, narzędzie do wyciągania gwoździ.

3070.    Składowe, n. Lagergebühr, Lagerzins, Niederlagegebühr, f. frais de depot, frais cVentroposage, frais de magasinage, należytość za trzymanie towaru na składzie.

3071.    Taczki dwukołowe, dwukole, dwukółek, n. Getreiderollwagen, f. diable a marchandises, o dwóch kółkach bez skrzyń, do przewozu worków w składach towarów.

3072.    Tłumokowe, n. Gepäcksfrachtgebühr, f. frais de transport des bagages, a. luggage fee, należytość za przewóz tłumoków.

179