Prenumerata z przesyłką pocztową zo Austryi wynosi rocznie

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

6 złr.

DŹWIGNIA

Eedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rfkopisma nie użyte zwraca Redakeya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberge r, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Eadwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, e. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czemiowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

za-

Zarząd Towarzystwa.

Sprawy Towarzystwa.

L. 342. Odezwa. Zwracając uwagę P. T. członków na odezwy (w dzisiejszym numerze „Dźwigni“ umieszczone) Komitetu I. zjazdu polskich techników w Krakowie dnia 8., 9. i 10, września b. r. odbyć się mającego, żywi podpisany Zarząd nadzieję, iż wszyscy członkowie, którym sprawy naszego zawodu i solidarność koleżeńska nie są obojętne, zechcą być uczestnikami obrad, które zbliżą do siebie mężów jednego wodu z wszystkich dzielnic Polski. Pierwsza to sposobność, gdzie polscy technicy zasiędą do wspólnej pracy podjętej w interesie lepszej przyszłości.

Członkowie, którzy życzą sobie być uczestnikami zjazdu zechcą zgłosić się jak najrychlej w biurze Towarzystwa, które pośredniczyć będzie w wydawaniu kart uczestnictwa. Przy tej sposobności nadmieniamy, iż Komitet zjazdowy w Krakowie czyni zabiegi, ażeby uzyskać zniżenie cen jazdy na kolejach.

Lwów, 15. sierpnia 1882.

W sprawie słownictwa technicznego.

W obecnej chwili, kiedy na zjeździe techników wszystkich dzielnic Polski ma być roztrząsaną sprawa słownictwa technicznego, wydaje nam się, że będzie z pożytkiem dla tej sprawy obznajomienie uczestników zjazdu ze sposobem, w jaki materyały do słownictwa tego zbieraliśmy, z zasadami, któ-remiśmy się powodowali i źródłami użytemi w tej pracy.

Cztery lata upłynęły odkąd pobudzeni przeświadczeniem koniecznej potrzeby zebrania, uporządkowania i uzupełnienia słownictwa technicznego, zawiązaliśmy śród Towarzystwa technicznego we Lwowie komisyę słownikową. Przeszło trzy lata temu odezwaliśmy się po raz pierwszy do ogółu Techników polskich, polecając ich uwadze naszą pracę, a owoce jej od tej chwili ogłaszaliśmy nieustannie w dodatkach do „Dźwigni“, miesięcznika wydawanego przez Towarzystwo politechniczne we Lwowie.

Kierowani myślą, że słownictwo, które stać się ma własnością ogółu, tern lepiej odpowie wymogom jego im liczniejsze grono zajmować się niem będzie, staraliśmy się pozyskać jak najwięcej spółpracowników, a wszystkie wyrazy nie raz lecz wielokrotnie były roztrząsane. Wniesione przez jednego z członków oddawane były drugiemu, który z wyrazów tych zdawał sprawę w odnośnej podkomisyi.

Podkomisyj było 3, t. j. inżynierska, technologiczno-mechaniczna i budowniczo architektoniczna. Wyrazy przyjęte przez jedną z podkomisyj wnoszone były do komisyi pełnej i tu raz jeszcze były omówione, poczem je przedkładano lwowskim członkom komisyi językowej Akademii umiejętności do zatwierdzenia; nakoniec drukowane były jako „materyały do słownika technicznego“.

Źródła, z których pracę naszą mogliśmy czerpać, na pozór liczne, nie były tak wydatne jak się nam samym zdawało, a jak wielu zda się dotychczas mniemać. Z dzieł technicznych tylko niewiele pojawiło się w ostatniej dobie rozkwitu nauk technicznych, któreby nowszych dotykały spraw, a w któ-rychby się postarano oczyścić język od obcych naleciałości, tak wstrętnie szpecących dawniejsze nasze dzieła techniczne, dzieła,, w których obok skąpego zakresu wiedzy technicznej najwięcej napotykamy owych wyrazów, bądź żywcem z obczyzny wziętych bądź z obcych dziwacznie na swojskie przykrojonych, których wplątanie w nasz język skaziło go. Nie dotyczy to jednak nauk ścisłych jak matematyki, geometryi, fizyki, któ-remi od dawna się u nas zajmowano, które oddawna też szczycą się starannie obrobionem słownictwem.

Ze słowników wspomnąć tu musimy przedewszystkiem o słowniku Lindego, który nam wielkie świadczył przysługi ilekroć chodziło o poznanie swojskości jakiegoś wyrazu. Ze słowników szczególnych technicznych najbardziej przydawał się do pracy naszej słownik budowniczy Podczaszyńskiego i górniczy Łabędzkiego.

Jako dalsze źródło zaznaczyć musimy wykłady w niewielu szkołach technicznych polskich. W obec szybkiego rozwoju i przeobrażania się nauk technicznych nastręczają nam przydatne źródła wykłady tych tylko szkół, które obecnie istnieją.

Nie pominęliśmy też źródła tak często i słusznie zalecanego, t. j. nazw przez lud używanych, ale tylko tych, które z rodzimych pierwiastków się utworzyły.

Przekonaliśmy się o pożyteczności zaznajomienia się z językiem technicznym naszych pobratymców. Z języków tych wyświadczył nam największe przysługi język chorwacki i czeski.

Jak z jednej strony unikaliśmy przeważania wpływu jednostek w pracy naszej, tak z drugiej strony zapewniliśmy jej zestrojoną całość ścisłem przestrzeganiem raz na zawsze przyjętych zasad, przez które dążyliśmy do uproszczenia słownictwa. To także, sądzimy, przyczyni się do ułatwienia pracy, gdyby w przyszłości do nowych pojęć wypadało dotworzyć nowe nazwy. Ponieważ w języku naszym najbardziej przydają się przyrostki do tworzenia nazw z jednego źródłosłowu o rozmaitych znaczeniach, zasady postawione odnoszą się przedewszystkiem do przyrostków.

Dla nazwania rzemiosła lub przemysłu służy przyrostek rzeczowny stwo, jak n. p. blacharstwo, kowalstwo, miednictwo, mosiężnictwo ;

dla nazwania zakładu lub miejsca wyrobu służy przyrostek rzeczowny nia, jak n. p. blacharnia, garncarnia, kuźnia, miednia, mosiężnia;

dla nazwania pracownika służy przyrostek rzeczowny ik, acz, ar z, rzadko al, jak n. p. gorzelnik, cakrownik, miednik, mosiężnik, hamownik, tkacz, palacz, odlewacz, garbarz, rzeźbiarz, niciarz, kowal;

dla nazwania maszyny roboczej użyliśmy przyrostka rzeczownego arka, jak n. p. dlubarka, gonciarka, międlarka, pogłębiarka, przebijarka, strugarka, wiertarka, żniwiarka ;

dla nazwania narzędzia czynnego służy przyrostek rzeczowny ak i ec, jak n. p. przebijak, wybijak, podbijak, pogłębiak, ciesak, czerpak, rzezak , rylec, kolec ;

dla nazwania narzędzia biernego służy przyrostek rzeczowny dło, jak n. p, kowadło, motowidło, nawijadło, prawidło, sprzęgło ;

dla nazwania przyrządów lub urządzeń użyliśmy przyrostka rzeczownego ica, jak n. p. kątownica, celownica, obrotnica, kobylica, przesuwnica, iglica, opornica, odbojnica, spławica ;

dla nazwania miejsca, które określamy ze względu na jakąś rzecz służy przyrostek rodzaju nijakiego miękkie e, jak n. p. pobrzeże, nadbrzeże, przytorze, międzytorze, śródborze, pobocze, porźecze, dorzecze, doszlacze;

dla oznaczenia samego miejsca napotkania rzeczy lub działania służy przyrostek isko, jak n. p. ognisko, palenisko, siedlisko, stawisko, torowisko, węglowisko, żwirowisko ;

dla oznaczenia materyału surowego przeznaczonego do przerobu lub do spożycia służy przyrostek rzeczowny iwo. jak n. p. przędziwo, Ieiwo, mieliwo, świetliwo, paliwo ;

W poprzedniem objaśnieniu podaliśmy sposoby, jakiemi zbieramy materyały do słownika technicznego. Przekonania nabyte śród tej pracy skłaniają nas do przedłożenia rozwadze uczestników zjazdu następujących wniosków :

1. Zjazd techników polskich uznaje konieczną i nagłą potrzebę zebrania, ułożenia i wydania polskiego słownika technicznego.

6.    Tymi samymi działami, którymi odbywało się zbieranie materyałów, wydawać będą Towarzystwa i redakcye słownik techniczny własnym staraniem.

7.    Słowniki mają być ułożone dwojakie:

Słownik I. z polskiego na niemiecki i francuzki z określeniem polskiem, o ile możności zwięzłem a ścisłem. Po wyrazach francuzkich, a przed określeniem mogą być zamieszczone wyrazy i w innych obcych językach.

Słownik II. Z obcych na polskie bez określenia, wyrazy niemieckie i francuzkie w porządku abecadłowym.

8.    Materyały mają być zestawiane na sposób I.

Komisya słownikowa Towarzystwa politechnicznego we Lwowie.

Odezwa, z początkiem września odbędzie się w Krakowie pierwszy zjazd techników polskich. Przychylne i pełne zapału uznanie, z jakiem przyjęto w kołach technicznych wszystkich znaczniejszych miast Polski pierwszą myśl zjazdu, podniesioną przez Towarzystwa politechniczne lwowskie, uwalnia nas od motywowania potrzeby i wskazywania celów tegoż. Wspomnieć nam jednak pokrótce należy, że sprawy objęte

dla nazwania piastującego godność lub pełniącego zajęcie służy przyrostek przymiotny męski y, owy, jak n. p. liamulczy, tłumokowy, przetokowy, torowy, szlakowy, mierniczy, wozowy, wrotny, zwrotniczy;

dla nazwania pisemnego dowozu lub uwiadomienia służy przyrostek przymiotny żeński a, owa, jak n. p. na-kładna, biegowa, tłumoczna, zapowiedna;

dla nazwania opłaty lub należytości służy przyrostek przymiotny nijaki e i owe, jak n. p. drogowe, przewozowe, składowe, nakładne, przekładne, wozowe, woźbowe.

Prócz przyrostków używaliśmy też przybranek do tworzenia różnych nazw. Służyły nam po temu wszystkie przy-imki z wyjątkiem „przeciw“, którego niewiązaliśmy z rzeczownikami. Użyciem przyimka „od“ staraliśmy się zastąpić wyrazy złożonfe (których unikaliśmy starannie), w których obecnie jest chroń, jak n. p. zamiast piorunochron, odgrom lub odgromnik, zamiast iskrochron, odiskiernik. Nie wszędzie jednak zdołaliśmy sprostać wyliczonym zasadom i musieliśmy od nich odstępować. Najczęściej działo się to ze względu na dźwięczność brzmienia, której nie mogliśmy też pominąć.

Prócz wyrazów pochodnych przyjęliśmy wiele nazw, bądź używanych, bądź też nowych, które z podobieństwa dobrano, tak n. p. żuraw, różaniec, grzechotka. Przy dobieraniu nowych takich nazw baczyliśmy, aby wspólne cechy, które uzasadniają wspólną nazwę, były o ile możności uderzające.

Podaliśmy dotychczas około 3000 wyrazów. Wyrazy te odnoszą się do następujących nauk: matematyki, geometryi wykreślnej, mechaniki teoretycznej i praktycznej, technologii mechanicznej, miernictwa, robót wodnych i dróg, teoryi i budowy mostów i kolei żelaznych, urządzenia i ruchu kolejowego, budownictwa i architektury. Brak nam zaś zupełnie całego słownictwa z dziedziny chemii, technologii chemicznej, geologii, górnictwa, leśnictwa i towaroznawstwa.

Najdonioślejsze znaczenie przywiązywaliśmy do tych wyrazów, których potrzebuje robotnik zajęty w pracach technicznych , a które od robotników przechodzą do ludu, by na zawsze wejść w mowę naszą polską. To też i naprzód stara-raliśmy się ogłaszać te wyrazy jako najnaglejsze, pomijając na razie wyrazy odnoszące się do pojęć oderwanych, a przeważnie do nauk ścisłych.

W końcu dodamy uwagę, owoc naszego doświadczenia. Zabierając się do swojej pracy sądziliśmy, że najłatwiej jej podołamy gdy tłomaczyć będziemy ze słownika wszystkie wyrazy kolejno z obcego języka na polski. Przekonaliśmy się, że sposób to już z tego względu nieodpowiedni, iż po abecadle brane wyrazy obce znaczeniem swem się nie wiążą, tak, że często wypada naznaczać nazwę dla pojęcia zależnego od pojęcia głównego, którego nazwy jeszcze nie przyjęto. Przeko-

naliśmy się na odwrót, że o wiele łatwiejszem jest zbieranie nazw dla pojęć pokrewnych dotyczących tej samej rzeczy; wyrazy te wtedy też o wiele zgodniej się wiążą.

2. Zbieranie materyałów do słownika tego ma się dziać wspólną pracą wszystkich polskich towarzystw i redakcyj polskich pism technicznych przystępujących do tej pracy, a podział jej będzie następujący:

a)    Eedakcya „Przeglądu technicznego“ oraz „Inżynieryi i Budownictwa“ w Warszawie zbierać będą wyrazy wchodzące w zakres chemii, technologii chemicznej, budownictwa i leśnictwa.

b)    Komisya językowa Towarzystwa technicznego w Krakowie zbierać będzie wyrazy wchodzące w zakres budownictwa lądowego, architektury, górnictwa i geologii.

c)    Komisya słownikowa Towarzystwa politechnicznego we Lwowie zbierać będzie wyrazy wchodzące w zakres inżynieryi, mechaniki i technologii mechanicznej.

3.    Podczas zbierania materyałów musi istnieć wzajemne porozumienie się współpracujących. Dziać się to będzie przez wzajemne posyłanie wyrazów spisanych lub drukowanych.

Prace te powinny być rozsyłane do wszystkich większych ognisk technicznych polskich.

4.    Odmienne zdania spółpracujących co do podanych wyrazów winne być udzielane pisemnie. Ody podane wyrazy są drukowane należy to uczynić w miarę postępu wydawnictwa ; gdy zaś wyrazy rozesłano w rękopisach, musi to nastąpić do takiego czasu liczonego od chwili wysłania spisanych wyrazów, by na każdych tyiąc wyrazów przypadł jeden miesiąc. G-dyby do pomienionego czasu nie wniesiono zarzutów, uważać to wypada jako zgodzenie się spółpracujących na podane wyrazy. Na czas wniesione poprawki muszą być uznane i według nich matery&ły poprawione. W przeciwnym razie, gdyby pomimo udzielonego wyjaśnienia spółpracujące Towarzystwo lub Redak-cya, która poprawkę uczyniła, przy tej poprawce obstawała, na życzenie Jej musi być ta poprawka uwidocznioną w słowniku.

5.    Przed wydaniem słownika musi być rękopis tego słownika przedłożony Akademii umiejętności w Krakowie do zatwierdzenia.

Sprawy I. zjazdu techników polskich.

Komitet zjazdowy przysłał nam następujące odezwy i

programy :

programem obrad, jak sprawy szkół technicznych, muzeów przemysłowych, piśmiennictwa technicznego, związane ze stanem naszym tak ściśle i głęboko, a leżące dotychczas odłogiem, lub poruszane zaledwie głosami jednostek, tylko przez zbiorowe ich omówienie, przez ogólny głos strony interesowanej, mogą być naprzód popchnięte. Rozprawy naukowe przyczynią się nie mało do poznania sił własnych, a bliższe zetknięcie ludzi pracujących w jednym i tym samym zawodzie, wpłynie korzystnie na dalsze prace techników polskich, rozrzuconych po rozległym obszarze kraju naszego.

Hasłem naszem, ostatecznym celem prac naszych jest i będzie dobro tej ziemi, na której żyjemy, a prędzej i szybciej pójdziemy ku temu celowi, gdy uczynimy to wspólnemi siłami!

Wiadomo, jak korzystnemi okazały się dla rozmaitych gałęzi społecznej pracy zjazdy i porozumienia się ludzi facho wych, jak ważne światło rzuciły na niejedną żywotną kwe- programu, a wynoszącej 4 (cztery) złote reńskie w. a. styę społeczną kongresy wprowadzone od niedawna. Nie można

zatem wątpić ani chwili, że tego rodzaju zetknięcie się ludzi tów i prac przedłużony został do 25 sierpnia b. r. fachowych będzie dla spraw technicznych kraju naszego stokroć donioślejsze, ponieważ te sprawy, jako teoretyczno-praktycznej natury, wiążą się bezpośrednio z codziennemi i najbardziej odczuwanemi warunkami życia. Dowodzą tego zresztą liczne przykłady, na jakie się słusznie powołać należy. Dosyć tylko spojrzeć na prace kolegów naszych w krajach zachodnich, na cały ruch stowarzyszeń technicznych w ostatnich dwóch dziesiątkach lat, by się przekonać, że jedynie i wyłącznie wspólnej zbiorowej pracy, podjętej w imię zasady własnej pomocy, zawdzięczyć muszą oni stanowisko, jakie sobie zdobyli, uznanie, jakie u ogółu dla prac technicznych zjednali.

I dla prac technicznych w naszym kraju, dla techników polskich, chwila taka przyjść musi, a możność przyspieszenia jej spoczywa w naszych rękach. Nie należy jak dotychczas każdemu z nas iść osobną ścieżyną, działać na własną rękę, ale ufnym w ważność sprawy, silnym przywiązaniem do naszego zawodu, kroczyć wspólnemi siłami do jasno określonego celu.

Pierwszym krokiem ku temu niech będzie zjazd kra-

Wilia zjazdu 7. września o godzinie 7, wieczór. Spotkanie się w ogrodzie Strzeleckim.

Dzień pierwszy 8. września o godzinie wpół do 11 rano.

Posiedzenie I. 1. Zagajenie przez Prezesa. 2. Powitanie przez Prezydenta miasta, 3. Ukonstytuowanie się zjazdu. 4. Uchwalenie regulaminu obrad. 5. Odczyt o ile możności treści ogólnej.— Koniec o godzinie wpół do 1.— Godzina 2ga Wawel.

kowski !

W imię tych zasad i celów, podpisany Komitet, któremu w udziale przypadła rola gospodarza, zaprasza niniejszem wszystkich Kolegów do przybycia na pierwszy Zjazd techników polskich wdniach 8., 9. i 10. września 1882. r. w Krakowie odbyć się mający — ufając, iż Koledzy w zrozumieniu własnej sprawy, jak najliczniej przybyć zechcą.

W Krakowie, w lipcu 1882. r.

ï)r. Paweł Brzeziński, przew., Karol Zaremba, zast. przew., Szczęsny Zaremba, sekr., Mieczysław Dąbrowski, sekr., Aleksander Brochocki, Władysław Kaczmarski, Karol Knaus, Teodor Kuła-kowski, Henryk Lindquist, Antoni Łuszczkiewicz, Ignacy Miarczyń-ski, Jan Matula, Sławomir Odrzywolski, Władysław Bozwadowski, Stanisław Swierzyński.

Porządek dzienny zjazdu obejmuje następujące

punkta:

1. Czy jest pożądana reorganizacya szkół średnich jako przygotowawczych do szkół politechnicznych ? 1) Szkoła realna, 2) Gimnazyum realne, 3) Gimnazyum,    4) Wspólna szkoła

średnia.

2.    Jak winny być zorganizowane szkoły politechniczne, ażeby odpowiadały potrzebom kraju.

3.    Jak winny być zorganizowane szkoły przemysłowe, ażeby kierunek kształcenia był praktycznym. Muzea przemysłowe.

4.    Jakich środków należałoby użyć celem wzbogacenia ojczystej literatury technicznej.

5.    Jakie środki byłyby wskazane, ażeby ułożenie polskiego słownika technicznego do skutku przyjść mogło.

6.    Obmyślenie sposobów opiekowania się zabytkami hi-storycznemi krajowemi. Inwentaryzowanie tychże i konserwacya.

7.    Rozprawy naukowe.

Życzący sobie przedstawić na zjeździe swe prace odnośnie do punktu 7., zechcą się o ile tego jeszcze nie uczynili, zgłosić do Komitetu zjazdowego, a to po dzień 15. sierpnia 1882.

L. 141. Do techników polskich. Za kilka tygodni odbędzie się w Krakowie wiec techniczny. — Pragnąc, aby liczba uczestników była jak największą, Komitet zjazdowy dokłada wszelkich starań, aby pożądanym gościom ułatwić przybycie i uprzyjemnić pobyt w murach naszego miasta.

Ze względu, że od liczby przybyłych zależy miara przygotowań i że przynajmniej na kilka dni naprzód wiadomą być musi przybliżona liczba uczestników zjazdu, Komitet odwołuje się do Szanownych Kolegów Techników z prośbą o łaskawe zapowiedzenie przyjazdu, o ile można do 1. września b. r., i o nadsyłanie korespondencyj w tej mierze, bądź pojedynczo, bądź zbiorowo, pod adresem niżej podanym, wraz z dołączeniem wkładki, zapewniającej udział we wszystkich częściach

Komitet ogłasza zarazem, że termin nadsyłania odczy-

W Krakowie, dnia 5. sierpnia 1882. r.

W imieniu Komitetu zjazdowego :

Przewodniczący :

Dr. Brzeziński.

Adres: Do Komitetu zjazdowego na ręce p. Mieczy-sława Dąbrowskiego, sekretarza Tow. techn. tv Krakoicie, Budownictwo miejskie.

Program czynności I. zjazdu Techników polskich w Krakówie we wrześniu 1882 r.

O godzinie czwartej po południu. Posiedzenie II. 1., 2. i 3. punkt kwestyonaryusza (sprawy szkolne). — Koniec o godzinie 7. — Wieczorem teatr.

Dzień drugi 9. września o godzinie 9. rano. Posiedzenie III. 4. i 5. punkt kwestyonaryusza. Odczyt. — Koniec o godzinie 11. — Wycieczka do Wieliczki o godz. 12.— Powrót o godzinie 7.

Dzień trzeci 10. września o godzinie 9. rano. Posiedzenie IV. Koniec kwestyonaryusza. Odczyt. Zamknięcie zjazdu. — Koniec o godzinie 12.— Zwiedzenie Krakowa o godzinie 2. — Wycieczka na kopiec Kościuszki o godzinie 4. — Wspólna wieczerza o godzinie 8.

Zamek Krzyżacki w Malborgu.

(Z rys. na tab. YII. i VIII.)

(Ciąg dalszy.)

Jakkolwiek malownicze ugrupowanie, równa jakość materyału pokrytego piękną patyną wieków, ten sam nareszcie styl gotycki nadaje na oko obu zamkom, t. j. średniemu i wysokiemu jednolity charakter to przecież budowy te w różnych powstałe epokach, przedstawiają pod względem ustroju architektonicznego pewne różnice.

Jak już wspomnieliśmy wysoki zamek, a w szczególności północne jego skrzydło, jest najstarszą, pierwotną częścią całego komplexu, powstałą między r. 1274. a 1282., którą jednak w pierwszej połowie XIY. wieku kilkakrotnie przebudowano i rozprzestrzeniano ; w skrzydle tern znajduje się główne wejście, wielki kapitularz i kościół N. P. Maryi a pod nim kaplica św. Anny. (tab. VII).

Główne wejście (a) zasługuje ze wszech miar na

~s

a>

—-k~~o

uwagę. Już jego niezwykłe, ukośne położenie w zachodnio-północnym narożniku budynku nadaje mu odrębną cechę, największą jednak niespodzianką dla technika jest niezawodnie arabski charakter architektury, widoczny nietylko w formie i ugrupowaniu licznych wnęk, w wielkiem oknie wyrasta-jącem z rogu muru na podbudowaniu z drobnych dwu-łucznych arkadek, które robią wrażenie sklepienia stalaktytowego dalej w profilowaniu granitowych węgarów, ale objawiający się przedewszystkiem i najwybitniej w tern, że właściwy, również z ciosów granitowych- sklepiony łuk, otoczony jest dokoła dwunastu małemi wnękami z cegły usta-wionemi do promienia a zasklepionemi na grzebień (Kiel-bogen, Eselsrücken).

Owo jednak niezwykłe zjawfisko arabskiej architektury z XIII. wieku nad brzegiem dolnej Wisły tłumaczy się okolicznością , że nieomal takie samo obramienie mają drzwi kościoła della Magione w Palermo, który to kościół z przy-należącemi doń dobrami był najstarszą posiadłością Krzyżaków w Europie, darowaną im w r. 1193 a więc prawie zaraz po utworzenie zakonu przez cesarza Henryka VI., a owe z dwułucznych arkad ułożone kroksztyny znachodzą się w starożytnych zamkach arabskich Kuba i Zisa również w sąsiedztwie Palerma.

Nad wejściem głównem, w zachodniej połowie północnego skrzydła, leży sala radna, wielki kapitularz (der Capitelsaal) (b), dzisiaj z sklepień odarty, belkowa-niami podzielony i na spichlerz użyty. Sala ta 23. m. długa a 9'5 m. szeroka, była dawniej prawdopodobnie nakryta bogatem gwiazdzistem sklepieniem na szeregu granitowych kolumn; tak przynajmniej wnioskować można z pozostałych na ścianach nóg sklepiennych, których ilość i rozkład jest nieomal identyczny z istniejącem do dzisiaj sklepieniem refektarza zakonnego w średnim zamku. Ciosowe te nogi mające kształt krótkich półośmiobocznych filarków, pochodzą z klasycznej epoki gotycyzmu ; w wieżach kolońskiej katedry tę samą znajdujemy formę.

W kapitularzu odbywał się wybór wielkiego mistrza i komtura prowincyonalnego, odbywały się narady o wojnie i pokoju, o sprawach finansowych, udzielaniu przywilejów, o stosunkach z odnogami Zakonu w Niemczech osiadłemi, słowem o najżywotniejszych sprawach; narady te były jednak tajemne a nawet zachowane dotąd archiwa Zakonu żadnych szczegółów o nich nie podają.

Wschodnia ściana wielkiego kapitularza jest zarazem ścianą kościoła N. P. Maryi (c); zapewne bliskość ta a może bardziej jeszcze okoliczność, że nad drzwiami dzisiaj zamurowanemi, które niegdyś kościół z salą łączyły, znajduje się w kościele piękny ciosowy baldachin, dała powód do bajeczki, jakoby w. mistrz miał w ścianie między salą a kościołem tron obracany tak, że siedząc na nim mógł wedle woli zwracać się twarzą do kościoła lub do zgromadzonych w sali. Gadka ta zdaje się być zupełnie bezpodstawna, choćby już dla tego, że ów baldachin był niewątpliwie najgorszem w kościele stanowiskiem, gdyż nad nim siedziała orkiestra a cała długość kościoła dzieliła go od w. ołtarza, w którego bliskości przecież odpowiedne było dla w. mistrza miejsce.

Proste wnętrze niewielkiego kościoła, przebudowanego i powiększonego przez Dytryeha von Altenburg robi wrażenie poważne i szlachetne nietylko dla pięknych i odpo-wiednich proporcyj, ale też dla czterech wspaniałych gwiaździstych sklepień, które go nakrywają.

Jak wiadomo nazywamy gwiazdzistem każde sklepienie bez względu na zasadniczą, matematyczną formę, w którem przecinające się liczne żebra tworzą figurę podobną do gwiazdy. Tutaj wykonano takowe na dwułucznem sklepieniu przejściowem, co jest rzadkością pod względem konstrukcyjnym. Takie sklepienie przejściowe jest odcieniem sklepienia krzyżowego, powstałym (jak na szkicy) przez wstawienie w miejsce lunet A, dwóch mniejszych lunet pp, których przekrój może być albo dwułuczny jak przy a, albo beczkowy jak przy b.

I tutaj równie jak w wielkim kapitularzu nogi sklepień mają formy klasyczne jakkolwiek o wiele bogatsze; na fryzie okalającym kościół w wysokości parapetu okiennego — 4 m. nad posadzką — stały dzisiaj nieistniejące posągi dwumetrowej wysokości nakryte baldachinkami, z których wyrastają pół-ośmioboczne, także około dwa metry wysokie filarki a dopiero z ich nagłówka rozchodzą się żebra sklepień.

Wysokość kościoła w kluczu sklepiennym wynosi około 16 m., szerokość 9’5 m., a długość 45 m.

• Prezbiteryum zamyka półośmiobok — rzecz nawiasem mówiąc w krajach pokrzyżaekich rzadka, gdyż zazwyczaj zakończano absydę podobnie jak w Anglii linią prostą — a na środkowem polu owego półośmioboku, gdzie zamiast okna urządzono framugę (d), znajduje się od zewnątrz kolosalna, dobrze zachowana i nieźle odrestaurowana płaskorzeźba przedstawiająca N. P. Maryą z dzieciątkiem Jezus na ręku. Wysokość figury wynosi przeszło 8 m., dziecięcia prawie 2 m. Stara ta figura z czasów Winrycha von Kniprode (około r. 1370) układana na pełnym rdzeniu z kolorowej mozajki, jest nieomal unikatem ; oprócz podobnego acz mniejszego wyrobu w pobliskim Kwidzynie — ścięcie św. Jana — i sądu ostatecznego w katedrze św. Wita w Pradze, średniowieczne mozajki w tych rozmiarach po za obrębem Włoch nie istnieją. Złote tło framugi i niebieskie jej obramienie nasiane gwiazdami są również z mozajki układane ; staniol ułożony na kawałku szkła a drugim kawałkiem nakryty, daje złoty kolor. Wbrew podaniu, wedle którego znakomite to dzieło ma być pracą pewnego kaflarza malborskiego, pracą powtarzaną trzykrotnie, bo ją zawsze źle utrafiony ogień w piecu niszczył, należy przypuszczać, że figura ta jest robotą wenecką; mozajki były w Wenecyi, gdzie w kościele ś. Marka 4000 □ m. ścian zajmują, rzeczą bardzo zwykłą a w. mistrzowie po dwakroć mieli tamże swoją rezydencyę.

Obramienia okien kościelnych są z profilowanej cegły i robią w skutek nadzwyczajnej grubości murów, a zatem i głębokości wnęk, bogate wrażenie.

Drzwi prowadzące z kościoła na nieistniejące już dziś krużganki zamkowe, to owe słynne arcydzieło, owe złote wrota (e), porta aurea, z czasów w. mistrza Wernera von Orselen Świadczy historya, że Werner von Orselen został przez rycerza Jana von Endorf na dniu 18. listopada r. 1330. po nabożeństwie wieczornem przy wyjściu z kościoła zasztyletowany; dziwnym zbiegiem okoliczności popełniono

zbrodnię tę najprawdopodobniej w tych samych drzwiach, które pod auspicyami zamordowanego tak wspaniale przyozdobiono. Drzwi te dwułuczne (tab. VIII.), ustawione w kolosalnej grubości muru, mają przed sobą rodzaj przedsionka nakrytego krzyżowem sklepieniem ; glify ich aż pod opory są z wapienia, nagłówki, arkady, figury, baldachiny i cała bogata roślinna ornamentyka są terakotowe. Technika wyrobu jest idealna a rzeźby śmiało nazwać można najlepszemi jakie kiedykolwiek z gliny wykonano.

Z błota Malborg!

Nagłówki oporów ozdobione są różnymi fantastycznymi potworami w bogatych liściach ; nad oporami widzimy figury wyobrażające siedm roztropnych i siedm głupich panien. Dwie górne figury zdają się przedstawiać kościół i synagogę — ze złamaną laską — symbol często w francuskich kościołach się znachodzący. Wszystkie figury były pomalowane, ornamenta i baldachiny zielone, śladów złocenia nie znać, jakkolwiek jest ono bardzo prawdopodobne i tłumaczyłoby nazwę „porta aurea“. Byp jednak może, że przymiotnika „złotyu używano poprostu zamiast „wspaniały“.

Po pod wschodnią częścią kościoła N. P. Maryi znajduje się kaplica św. Anny (f) zasklepiona trzema mniej-szemi sklepieniami gwiazdzistemi, wykonanemi na zasadniczej formie zwykłego beczkowego sklepienia z lunetami. Kaplica ta mająca około 8 m. szerokości, 17 m. długości a zaledwie 5 5 m. wysokości, była kaplicą grobową w. mistrzów. Pod nią pochowano Dytrycha von Altenburg, Henryka Dusener von Arfberg, Winryeha von Kniprode, Konrada Zölner von Rotenstein, Konrada von Wallenrod, który panował zaledwie trzy lata a umarł 25. lipca 1393, w skutek klęski poniesionej pod Wilnem w tak gwaltownem obłąkaniu , że się z psami kąsał, Konrada i Ulrycha von Jun-gingen poległego pod Grunwaldem, Henryka Reuss von Plauen, Michała Küchmeister von Sternberg, Pawła Bellizer von Russdorf i Konrada von Erlichshausen, razem jedenastu. Ale już w XVII. wieku sklepienia podziemne stały otworem i w calkowitem zaniedbaniu a napisy grobowe już wtenczas po większej części były nieczytelne ; dziś grobów tych żadne nie pozostały ślady.

Do kaplicy św. Anny leżącej w przyziomie prowadzą od zewnątrz, z północnej i z południowej strony, dwoje drzwi (gg) z małemi przedsionkami ; przedsionki te są przyozdobione szarawemi płaskorzeźbami, przedstawiającemi wśród bogatej ornamentyki roślinnej ustępy z historyi świętej drzwi zaś mają węgary z czarnego prawie wapienia tak, iż składa się stąd całość, nietylko pod względem gotycyzmu klasyczna ale i przeznaczenie kaplicy znakomicie charakteryzująca.

Do ściany południowej kościoła N. P. Maryi przypiera główna wieża (h), najwidoczniej później dopiero dobudowana, gdyż nie ma osobnych fundamentów i stoi z trzech stron na ścianach zamkowych, z czwartej zaś nawet tylko na łuku. Wieża ta wysoka przeszło 40 m., wedle wszystkich starszych widoków zamku malborskiego była zakończona wieńcem poziomych krenelur ; obecna jej forma jest dodatkiem późniejszych czasów.

Mówiliśmy dotąd wyłącznie o najstarszej, północnej połaci wysokiego zamku; trzy inne skrzydła skutkiem wybicia wszystkich sklepień i przebudowania najprzód na koszary a potem na spichlerze tak są zniszczone, że z ich pier- |

wotnej architektury nic prawie nie pozostało. Skrzydła te miały oprócz piwnic, czteropiętrową wysokość ; dwa dolne piętra były sklepione, dwa górne zabelkowane. Przypuszczają, że w zachodniej połaci mieszkał mistrz prowincyonalny, komtur zamkowy i podskarbi zakonu, południową i wschodnią zajmować mieli rycerze. Są ślady, że sklepienia sal opierały się na szeregu granitowych kolumn, a tylko sale wschodniej, bardzo wąskiej części przesklepiono bez podpór. Okna były dwułuczne, parami wiązane i wspólną również dwułuczną arkadą objęte. Z pięknego, dwupiętrowego, sklepionego krużganku, który dawniej otaczał kwadratowy dziedziniec wysokiego zamku, ślad nawet nie pozostał; zdaje się że trzy strony zniszczały w pożarze r. 1644. a czwartą północną, zburzono na początku tego wieku; z planów Mal-borga rysowanych przez słynnego Schinkla a publikowanych w r. 1799., które przedstawiają ową wtedy istniejącą część krużganku powziąć można wyobrażenie o piękności jego architektury i o wandalizmie tych, co nie wahali się niszczyć takiego dzieła. Zasada utylitarności była widocznie w organach rządu pruskiego, właściciela zamczyska, silniej rozwinięta aniżeli uczucia wdzięczności dla tej kolebki potęgi brandenburskiej. Der Mohr hat seine Schuldigkeit gethan, der Mohr kann gehen

Architektura zewnętrzna wysokiego zamku jest nadzwyczaj prosta; wysokie szczyty tak ulubione w średnich wiekach żadnej nie grają roli, a całą, do kostki podobną budowę otacza spokojne, poziome gzymsowanie z atyką strzelnicami zaopatrzoną, z której jeszcze tylko część od strony północnej pozostała. Zachodni front wielkiego kapitularza zdobią dwie wieże, które z małym pomiędzy niemi umieszczonym daszkiem, nadają tej części charakter facyaty kościelnej. Cała budowa była zresztą nietynkowana z palonej w kolorowy wzór układanej cegły, w północnej połaci gładka, w trzech innych ozdobiona płytkiemi wnękami sięgającemi przez całą wysokość gmachu a zasklepionemi poniżej gzymsu głównego częścią dwułucznie, częścią odcinkiem koła ; w tych wnękach mieściły się grupowane okna, o których mowa powyżej. Dzisiaj jest strona wschodnia, południowa i część strony zachodniej otynkowana a na tynku wymalowano cegły i fugi ; widać ztąd, że nie my tylko sami umiemy w tak barbarzyński sposób szpecić starodawne pamiątki. Owe wielkie dwułuczne wnęki to także reminiscencye wschodnie, takie wnęki znajdujemy na facyacie wspomnianego już arabsko-normańskiego zamku Kuba na Sycylii.

Piękną ozdobę północnego skrzydła stanowi bogaty fryz (tab. VIII.) z palonej gliny, złożony z płyt 10 cm. grubych; fryz ten składają małe arkadki romańskie i nadzwyczaj starannie wyrobiona ornamentyka roślinna najszlachetniejszego rysunku. Jest to jeden z najpiękniejszych średniowiecznych zabytków tego rodzaju a musiał i wówczas już mieć powodzenie, skoro go, ściśle nawet wedle tej samej formy, powtórzono w Lochstaedt, innym zamku krzyżackim odległym od Mal-borga, położonym na zachód Królewca na wąskim przesmyku między Bałtykiem a zatoką Świeżą.

Więźba cegły jest t. zw. gotycka czyli polska, przy której w każdej warstwie kładą się obok siebie wozy i główki ; wzór powstaje w ten sposób, że obok dwóch czerwonych wozów położono czarną główkę; w niektórych murach leżą naprzemian czarne i czerwone wozy bez główek, na ścianach zaś kościoła nie ma żadnego wzoru.

Jak wstęga czerwona wije się przez architektoniczne formy wysokiego zamku ów wpływ sycylijski, a jeżeli południowa ta roślinka, tak dziwnie pięknie pod północnem niebem przyjąć się umiała, to silniej jeszcze niestety zdołali się rozrość owi żelazem okuci a w podstęp zbrojni przybysze, co ją z dala przynieśli.

Szczególną właściwością budowli krzyżackich są fryzy z napisami. Na czerwonych cegłach wypalano wypukłe, czarne, bogato ozdobione litery lub liczby, z których można było układać całe zdania czy cyfry. Kościół św. Jakóba w Toruniu, Bożego Ciała w Elblągu, katedra w Frauenburgu, zamki krzyżackie wBierzgłowie i Lochstaedt obfitują w takie fryzy; nie brak ich i w Malborgu ale są one tutaj tak zniszczone, że ich już odczytać niepodobna. I tu znowu spotykamy się z bardzo wyraźnym wpływem arabsko-sycylij-skim; w budowlach maurytańskich napisy takie rozpowszechnione są od Egiptu aż do alhambry, a miały one znaczenie amuletów czyli talizmanów i zastępowały u mahometan obrazy i posągi, których koran zakazuje. W architekturze europejskiej znachodzi się ten rodzaj dekoracyi tylko w krajach pokrzyżackich i na Sycylii a tam znów w kościołach pa- przepływu, który wykonał Harlacher na Dunaju pod lermitańskich i na atykach zamków Kuba i Zisa.

(D. n.)

Obliczanie prędkości przepływu wody w rzekach i kanałach.

(Dokończenie).

Badanie wzorów na pomiarze Dunaju w Wiedniu.

Nakoniec przytaczam badanie wzorów na pomiarze

Wiedniem, mianowicie pod Klosterneuburgiem.

Prędkość średnia

Wyszczególnienie

Przekrój

przepływu

pro

mień

Spadek

□ m.

Z pomiarów młynkiem

z wzoru

3 _    _

v—koVr'Vi

v =

33*3 Vr*W

z wzoru Kuttera w=0*025 w=0*030

z wzoru Hagena v — __ 6 _

2*27 Vr Vi

z wzoru Bazin’a

Dunaj pod Klosterneuburg 1801*7

4*10

0*000486

Pomiar ten opisany przez Har acher’a pod tytułem : Die Messungen in der Elbe und Donau und die hydrometrischen Apparate und Methoden des Verfassers (1881), należy do bardzo starannie i dokładnie wykonanych, ponieważ p.’ Harlacher miał wszelką urzędową pomoc i dobre instrumenta, wypadek porównania wzorów zasługuje z tego względu na uwagę.

Okazuje się, że żaden z przytoczonych wzorów nie daje średniej prędkości z dostatecznem przybliżeniem; prędkość mierzona młynkiem najbardziej zbliża się do nowego

CQ <£>

Ol 00

Ó1

nieważ v zależy od dwóch zmiennych r i i. Dla przedstawienia tej powierzchni, należy ją przecinać płaszczyznami równoległemi do płaszczyzny rv czyli xy, biorąc spadek i równy stałej liczbie: np. a‘=0’0001, 0⁻0002 i t. d. Otrzymać można tym sposobem linie krzywe: vx =f'(r) dla i = 0*0001

v₂ =f"(r) dla *=0⁻0002 it. d., które leżą na płaszczyźnie v r i które łatwo wykreślić.

2-02

1*29

2-34

wzoru, przyjmując współczynnik c= 33-3, co odpowiada wzorowi Kutter’a dla n = 0"030. Zatem w wypadkach podobnych, t. j. przy bardzo wielkich przekrojach przepływu i przy znacznych stosunkowo spadkach (0‘000486 jest wielkim spadkiem dla rzeki tych rozmiarów co Dunaj pod Wiedniem), wypada użyć albo nowego wzoru z współczynnikiem 40 0 -4- 33*3

- == 36‘6 , albo wzoru Kutter’a dla n =

/iręrlfa &

0-025 -f- 0 030

= 0-0275.

“ _ 6 _

Wzór v = 2-27y/r \/i nie może być wcale zastosowanym w tym wypadku, ponieważ daje prędkość bardzo małą, a wzór Bazin’a (4ta kateg.) daje prędkość za wielką.

Wykreślne przedstawienie wzorów.

Oprócz zestawień powyżej podanych, chcę te same główne wzory przedstawić sposobem wykreślnym dla lepszego ich uwidocznienia. Muszę przytem dodać, że tablice, przedstawiające wzory, mogą być bardzo użyteczne dla sprawdzania obrachunków lub dla przybliżonego oznaczenia prędkości przepływu z danego promienia profilu i spadku podłużnego , szczególniej gdy mamy spadki z góry dane w liczbach zaokrąglonych np. i = 0-000100, «= 0-000200 i t. d.

Wzór v = f(r, i), (v średnia prędkość, r promień profilu, i spadek podłużny), przedstawia powierzchnię, po-

Krzywe te dają wartości v dla danych wartości r, czyli dają, średnią prędkość przepływu na jedną sekundę dla rozmaitych wartości promieni profilu, przy stałym spadku. Dla każdego spadku wypadnie osobna krzywa.

Tablica V.*) przedstawia wykreślenie krzywych dla

= 40-0 Y/^ VTod i = 0-0001 do i = 0-0050 i porównanie tego wzoru z wzorami Ganguillet - Kutter’a dla

n = 0"025 , Bazin’a i Hagena v = 2-27 Y/K \/f, przy spadkach i = 0-0001 , 0-0005 i 00010.

Tablica ta zawiera potrzebne wyjaśnienia co do przyjętych podziałek i metody wykreślenia.

Wykreślenie krzywych może być uskutecznione prawie bez rachunku, wystarczy obrachować tylko rzędne dwóch krzywych, służących za podstawę do wykreślania innych krzywych, mianowicie:

wzoru v

*) Dodana do nru. 6. „Dźwigni“.

3    _    _    3 _

y = Vr² czyli krzywej v = 40 \A Y/r² dla 40 y/r = 1*0 t. j. dla i = 0*000625, którą oznaczono na tablicy 012 3 4 5 ,

2. x = 40 y/r, (i jest odkładanem na osi y), którą to krzywą oznaczono na tablicy Oinmiw.

Dla wykreślenia innych krzywych przy danych wartościach spadku i, uważam drugą stronę równania v =

1.

Dla liczebnego porównania wzorów, przedstawionych na tablicy, podaję w dodatku obrachowane zestawienie, które służyło do wykreślania wzorów Kutter’a, Bazin’a i Hagen’a.

Prędkość średnia

Pro

mień

profilu

Spadek

= 40 y/r» y/r = 40 y/r X y/r* jako iloczyn 40 y/r przez y/r». Czynniki te otrzymuję z krzywych zasadniczych, a iloczyn przedstawia prostokąt, który za pomocą stosownego przekształcenia na trójkąt, mający podstawę = 2 00 m, można przedstawić jako długość pewnej linii. Tym sposobem otrzymuje się wykreślenie wartości prędkości średniej v, która się równa powyższemu iloczynowi.

Naprzykład dla i = 0*0020, biorę na osi ?/, która służy równocześnie jako oś prędkości v i spadków i, — i == O 0020 według podziałki dla spadków, przedstawionej na tablicy osobno przy osi , — i otrzymuję rzędną odpowiadającą (krzywa 2.) 2 II = 40 y/r. Następnie przez punkt II prowadzę D₅D₀ równolegle do osi y.

Dla r = 5*0 y = y//* = 5 5 = O5'

= y/r ==44 = 04' i t. d.

Zatem dla r = 5*0 prostokąt Os' DäD₀= 40y/r X Y/r* ,

»    04' d₄d₀= 4oy/rx y/rMt.d.

0-20 0-000100

0-40

0-60

0-80

1-00

1-50

2-00

3-00

4-00

5-00

0-20

0-40

060

0-80

1-00

1-50

2-00

s

JOZAV.

wzór Kuttera n = 0 025

wzór Bazin’a 4 ta kat.

wzór Hagena v =

2-27 vv y/r

MhfOOOOOOOO

r ----- 4*0

dla r = 4 0

Prostokąty otrzymane, które dla i = O 0020 mają tę samą podstawę OD₀ , przekształcam na trójkąty równowarte: Oä'C, 04'C i t. d., prowadząc równoległe do przekątnych czyli odkładając D₀C = s'D₅ = i t. d.

Trójkąty powyższe przekształcam dalej na inne, mające za podstawę OB = 2*00. Dla łatwiejszego wykreślenia równoległych prowadzę linię a₅ .... a₄ równoległą z osią y na odległości 5'as = BC ; — w takim razie:

Ca₅ jest równoległą do Bs'

Ca₄ „

„ B4' i t. d., a przedłużenie linij Ca₅, Ca₄ i t. d. daje na osi y punkta b₅ , b₄ i t. d., które są wierzchołkami szukanych trójkątów, mających wspólną podstawę OB = 2*00, a wysokości 0b₅, 0b₄ i t. d. przed-

stawiające wartości prędkości v — 40 y/i Y/Va dla r = 5#00, r = 4*00 i t. d. Np. dla r = 3 00 (i = 0*0020), -y = 40y/r

3 _

X W¹ == prostokątowi 03'D₃D₀ = trójkątowi 03'C = trój-

OB 2*00    _

OB

kątowi 0b₃B=0b₃ X~^ “ ^3 » ponieważ —

Z    z

Przenosząc zatem b₃ na odpowiednią prostopadłą dla r = 3*00, otrzymuję punkt mz, który jest punktem szukanej krzywej dla i = 0*0020 i r = 3*00.

W podobny sposób zostały wykreślone krzywe dla i= 0*0001, 0*0002.... od r = O do r = 5*00.

r ⁼¹'⁰⁰-

0-0010, 0-0016, 0-0020....00050

Na załączonej tablicy przedstawiono drugi przykład wykreślania krzywej dla i = 0*0003. W tym wypadku punkt C pada między O i B. W skutek tego, przy przekształcaniu trójkątów, linia «₅a₄ odpowiadająca linii a₅a₄ wypada z drugiej strony osi y na odległości «₅5' = cB, a punkta ß₆ßi.... są wierzchołkami szukanych trójkątów, mających podstawę OB = 2*00.

Przy raz ustalonej metodzie, wykreślenie krzywych daje się wykonać bardzo prędko i łatwo.

3-00

4-00

5-00

0-20

0-40

0-60

0-80

1-00

1-50

2-00

3-00

4-00

5-00

0-000500

ÓÓÓÓÓHHHŃÓl

ÓÓÓÓÓÓÓÓHH 6 O 6 Ó © TH Óh óh ćq

O 05 «0 CO O rf CD l--îfl 00    (M(MO3iOO5H00r|lCOt>

HHNajijiiotocoOH    <M-^iot-oo<MTHa2coco

ÓÓÓÓÓÓÓÓHH    ÓÓÓÓÓHHHÓKŃ

(NHÛO^ffiOOîiOQOOl    ffiOON^OOHrlCOCO

(Mcoco-^rjicocDaoaiO    (M^ioiocor-asTHiMTti

6606ÓÓ66ÓH    óóóoóóóhhh

0-001000    0-43

0-38

0-31

0-69

0-65

0-59

0-90

0-88

0-83

1-09

1-08

1-06

1-27

1-27

1-26

1-66

2-01

2-63

3-19

3-70

1-66

2-01

2-60

3-11

3-56

1-71

2-10

2-75

3-30

3-78

cńif2.tó0db-jó>o<if^db

Wykreślenie i zestawienie liczebne wykazuje :

1.    że dla małych spadków jak i == 0*0001, wszystkie podane wzory są bardzo zbliżone, wzory Kutter’a i Ba-

3 _ _

zin’a prawie się zlewają z nowym wzorem v = c\A»\A ,

a przy r = 5*00, co rzadko się zdarza, różnica otrzymanych

6 _

prędkości nie przewyższa 0*06 m. ; wzór zaś v = 2'27\/r \A daje dla r <C 3*00 prędkości trochę większe, a dla r trochę mniejsze niż inne wzory;

2.    że dla średnich spadków jak i = 0⁻0005, wzór Kutter’a daje prawie te same prędkości co nowy wzór, dla r = 5*00 różnica wynosi około 0*06 m., — wzór Bazin’a daje wartości większe (do 0*08 m.) dla r 2> 1*00, — wzór zaś v = 2*27 \A”Y/rdaje wypadki zupełnie niezgodne z innemi, szczególnie dla większych promieni;

3.    że dla większych spadków niż i== 0*0010, wzór Kutter’a także mało się różni od nowego wzoru v = = cy/Vy/rdo r = 3*00, potem przy r = 5*00 różnica dochodzi do 0*14 m. ; wzór Bazin’a dla r^> 1*00 daje prędkości większe od nowego wzoru i od wzoru Kutter’a, różnica dochodzi do 0T2 m. ; z wzoru zaś v = 2'27 \/r \/i wypadają dla większych promieni prędkości mniejsze od połowy tego co dają inne wzory.

3-00

Wnioski praktyczne.

Ze wszystkich powyżej podanych badań i zestawień można wyprowadzić następujące wnioski i uwagi praktyczne co do zastosowania wzorów:

a) Nowy wzór v — c Vr*Y/r może być używanym z korzyścią zamiast wzoru Ganguillet - Kuttera ze względu na swoją prostą formę i łatwość w zastosowaniu, ponieważ współczynnik c nie zmienia się ze zmianą r ii, a tylko z naturą rzeki lub kanału. Należy przytem wybierać współczynnik c w sposób poniżej oznaczony:

1.    dla kanałów w ziemi lub rzek zupełnie czystych (bez trawy), regularnych i starannie utrzymanych : c = 40’0, co odpowiada wzorowi Kutter’a dla

2.    dla kanałów w ziemi lub rzek trochę nieregularnych i niestarannie utrzymanych, trochę kamieni lub roślin

c = 33-3,

n = 0-025 ;

co odpowiada wzorowi Kutter’a dla.....n = 0-030 ;

3.    dla kanałów lub rzek w grubym żwirze, unoszących żwir, albo dla rzek zarosłych trawą wodną, nieregularnych

i źle utrzymanych:.........

co odpowiada wzorowi Kuttera dla . .

4.    dla rzek lub potoków unoszących gruby żwir i kamienie, z bardzo wielkim spadkiem a małą głębokością (r od 0’20 m. do 0*60 m.), co odpowiada pomiarom Plenknera na rzece Cheb pod stacyą Wartą:

. . n= 0-035;

n= 0*050.

Lwów w marcu 1882 r.

Inżynier kolei Lwowsko - Czerniowieokiej.

Gdy po pewnym czasie działania stosu galwanicznego takowy usuniemy i rzeczone powierzchnie wprost ze sobą złączymy drutem metalowym, zauważymy w drucie krążenie prądu, którego kierunek będzie przeciwny kierunkowi prądu bateryi.

To osadzanie się rozkładowych pierwiastków na biegunach, co i w samych elementach galwanicznych ma miejsce i bardzo szkodliwy wpływ na działanie stosów galwanicznych wywiera, nazywamy polaryzacyą, a powstający prąd przeciwny prądowi stosu nazwany został prądem drugorzędnym (courant secondeur).

Jeżeli zetknięcie ciała poddanego rozkładowi z przewodnikami stosu stanowi wielkie płaszczyzny, polaryzacya następuje powolniej, lecz prąd przeciwny czyli drugorzędny będzie nadzwyczaj silny, aczkolwiek krótki czas działający, czyli naprężenie (ilość amperów) prądu drugorzędnego będzie większe od naprężenia prądu pierwotnego (courant primaire).

wodnych na dnie:

c = 28-6, c = 20’0.

Dla tego ostatniego wypadku byłoby trzeba przyjąć we wzorze Kutter’a

b)    Wzór Baz in’a dla ziemi, t. j. 4ta kategorya odpowiada nowemu wzorowi dla c = 40’0 lub wzorowi Kuttera dla n = 0*25, — różnice wykazano w zestawieniach i na tablicy wykreślnej ;

_ 6 _

c)    nakoniec wzór Hagen’a v = 2-27 y/r pi (zmieniony przez Plenknera) może być zastosowywanym : albo dla większych rzek z małemi spadkami i <0-000100, albo dla małych rzek, t. j. dla promieni r <1-0, a przytem przy bardzo wielkich spadkach jak naprzykład na rzece Cheb pod stacyą Wartą.

Józef Jankowski,

inżynier Wydziału krajowego.

0 zbiornikach elektryczności Kamila Faure

(Accumulateur Faure).

Napisał

Henryk Machalski,

Na zeszłorocznej wystawie elektryczności w Paryżu pojawiły się zbiorniki elektryczności konstrukcyi Kamila Faure, poprzedzone wielką reklamą przedsiębiorstwa, które wzięło sobie za zadanie przeprowadzić praktyczne zastosowanie tego nowego wynalazku.

Jakkolwiek zbiorniki te zawiodły poniekąd zbyt san-gwiniczne oczekiwania, zawsze jednak ten nowy sposób zastosowywania elektryczności przez nagromadzenie takowej i używania siły prądu elektrycznego w dowolnem miejscu i czasie budził wielki interes, gdyż spodziewano się przy dalszem udoskonaleniu znaleść w nim może rozległe praktyczne zastosowanie.

Wiadomą jest rzeczą, że jeżeli poddamy ciało złożone działaniu prądu elektrycznego, w wielu wypadkach nagromadzają się na powierzchni dwóch biegunów przewodnika stykającego się z rzeczonem ciałem rozkładowe pierwiastki.

Tę własność zużytkowano do konstrakcyi stosu drugorzędnego, który dozwala, aby zapomocą dwóch lub trzech elementów Growe’go lub Bunsen’a otrzymać krótko działający prąd o sile tak wielkiej, iż do jej uzyskania potrzeba by użyć w zwykły sposób kilkuset elementów galwanicznych.

> Doniosłe badania na tern polu zawdzięczamy uczonemu francuzkiemu, panu Gaston Planté, których wyniki ogłosił w lutym roku 1880.

Element drugorzędny skonstruowany przez Planté’go składa się z dwóch cienkich płyt ołowianych o powierzchni metra kwadratowego zwiniętych w spiralę, a oddzielonych od siebie wąskiemi paskami gutaperchy ; te płyty zanurza się w rozcieńczonym kwasie siarkowym (na ⁹/io wody ł/io kwasu siarkowego).

Większą ilość takich elementów łączy się z sobą w celu otrzymania stosu drugorzędnego. Taki stos drugorzędny złożony z 6ciu elementów, których płyty mają 0’20 m długości, a 0'22 m. wysokości, otrzymany przez działanie dwóch elementów Bunsen’a, wydaje prąd o sile potrzebnej do rozpalenia do czerwoności drutu żelaznego, stalowego lub platynowego o grubości jednego milimetra. Zasada rzeczonych elementów polega najpierw na tern, że ołów nierozpuszczalny jest w kwasie siarkowym, po-wtóre, że ołów wchodzi z tlenem w połączenie dwutlenku ołowiu przy działaniu prądu elektrycznego.

Jeżeli więc zanurzymy dwie płyty ołowiane w rozpuszczony kwas siarkowy, który rozdzielimy za pomocą prądu galwanicznego na tlen i wodór, tlen wejdzie z powierzchnią płyty, stanowiącą elektrodę dodatnią, w połączenie chemiczne dwutlenku ołowiu, elektroda zaś ujemna (druga płyta), na której wodór osadzać się będzie, zostanie, jeżeli zawierała w sobie tlen, metalicznie zredukowaną.

Ta zmiana nastąpi przez działanie prądu pierwotnego (primaire). Jeżeli odłączymy stos, który tę zmianę sprawił i obie płyty wprost ze sobą złączymy przewodnikiem, to z dwutlenku ołowiu wydzielać się będzie część tlenu, a powierzchnia metalicznie czystej drugiej płyty wejdzie w połączenie z tymże tlenem w tlenek ołowiu, i przy tym procesie chemicznym krążyć będzie prąd galwaniczny w kierunku do pierwotnego odwrotnym.

Jakkolwiek ta rzecz wydaje się dosyć jasną, to jednak

pujący :

(D. n.).

przedstawiają się znaczne trudności, aby w takim elemencie większą ilość elektryczności nagromadzić.

Skonstatowano, że płyty w miarę dłuższego używania dają lepsze rezultaty niż płyty nowe. Studyowanie warunków, któreby polepszyły działanie, doprowadziły p. Planté do wynalezienia metody sporządzania płyt, to jest metody preparowania tychże w celu uzyskania o ile możności najlepszych rezultatów.

Do ładowania zbiorników (elementów drugorzędnych) według doświadczeń p. Planté najodpowiedniejsze są ele-menta Bunsen’a lub Growe’go w liczbie trzech lub czterech, przyczem się okazało, że elementa Daniel’a nawet w wielkiej bardzo liczbie użyte nie dają tak dobrych rezultatów.

Procedura przy nabijaniu używana przez p. Planté jest następująca :

Pierwszego dnia nabijamy zbiornik 5 lub 6 razy naprzemian dodatnio i ujemnie, rozbrajając go zawsze przed każdorazowem nabijaniem. Skonstatowano, że po każdem dalszem nabiciu zbiornik wydaje prąd dłużej trwający. Po ostatniem nabiciu zostawia się tak nabity zbiornik do dnia następnego.

Drugiego dnia powtarza się znów wielokrotnie nabijanie i rozbrajanie (zaczynając od rozbrojenia) tyle razy naprzemian dodatnio i ujemnie, aż się spostrzeże, że czas trwania prądu przez rozbrojenie więcej nie wzrasta, to jest pojemność płyt (capacité) dalej nie postępuje.

Tegoż dnia ostatni raz nabity element zostawia się w spokoju przez 8 dni, poczem się go w dniu 9tym rozbroi i w przeciwnym kierunku nabije, ale już tylko raz.

Tę procedurę jednorazowego rozbrojenia i nabicia w kierunku przeciwnym powtarza się w okresach co raz dłuższych, aż do okresu kilkomiesięcznego, przez co pojemność aż do pewnej granicy wzrastać będzie.

W skutek tej procedury ma się zmieniać struktura płyt, a interwale czasu, podczas których element zostawiony jest w spokoju, potrzebne być mają do tego, aby powłoka zkrystalizowana, ciągle przybierając na grubości, miała czas stwardnieć i utrwalić się należycie.

Ażeby tak ostatecznie sporządzony element w dobrym stanie utrzymać, nie należy użycia jego opóźniać na kilka miesięcy, gdyż dwutlen ołowiu ma skłonność zamieniania się na tlen ołowiu, który znacznie gorzej przewodzi.

Jeżeli by się miało nie używać sporządzonego elementu przez dłuższy czas, należy go doładować nieco lub zostawić w połączeniu ze słabszym stosem, który nie dozwoli odtlenieniu się dwutlenu ołowiu.

W pierwszej chwili rozbrajania jest prąd bardzo silny, lecz siła ta trwa zbyt krótko, co ma pochodzić z polary-zacyi przez tworzące się gazy. Potem następuje prąd normalny dosyć stały, który dopiero przy samym końcu, gdy następuje wypotrzebowanie, raptownie spada.

Prąd silny w pierwszym momencie nie ma miejsca jeżeli się elementu nie używa bezpośrednio po nabiciu, gdyż gazy same powoli ustąpią.

Czas działania prądu zależny jest od załączonego oporu w okrąg prądu.

Siła elektromotoryczna jest bardzo wielka i dochodzi do 2 wolt. Opór elementów jest bardzo mały.

Powyżej opisane zbiorniki elektryczyości Planté’go, rezultat jego wieloletnich doświadczeń, nie mogły wejść w praktyczne zastosowanie z powodu opisanej procedury wymagającej bardzo długiego czasu do ich sporządzenia.

P. Kamil Faure wynalazł metodę bardzo prostą i szczęśliwą, która dozwala obejść tę zbyt rozwlekłą procedurę, z wielkiemi kosztami połączoną, a równocześnie powiększyć pojemność zbiorników.

Sposób sporządzania zbiorników Faura jest nastę

Na płycie ołowianej rozpościera się grubą warstwę minium i przykłada się takową płytą .filcową; aby filc wszędzie przylegał do minium i zapobiegał jego zesypa-niu się, przytwierdza się tenże do płyty za pomocą nitów ołowianych. To stanowi jedną elektrodę.

Druga elektroda przyrządza się w ten sam sposób. Płyty łączy się w odpowiedni sposób o ile możności blisko siebie, odgradzając je izolacyą, lub zwijając w spiralę. Zanurzywszy tak spojoną parę płyt do naczynia napełnionego rozcieńczonym kwasem siarkowym, mamy element gotowy.

Gdy taki element dwa lub trzy razy nabijemy i rozbroimy, są płyty już należycie preparowane, odpada zatem długa procedura przygotowawcza, która przy elementach Planté’go musi być praktykowaną.

Przy następnem nabiciu powleka się jedna elektroda dwutlenem ołowiu, powierzchnia drugiej płyty będzie czystym ołowiem.

Jakkolwiek stosy w ten sposób sporządzone mają od stosów Planté’go większą wartość praktyczną, to jednak doświadczenia niemi na wystawie robione nie dały zbyt zadowolniających rezultatów.

Pierwsze doświadczenia na większą skalę na wystawie wykonał p. Faure 20. października 1881 r.

Stos składał się z 40 elementów i miał zasilać 16 lamp żarowych Maxim’a. Doświadczenie to wykazało jednak wiele usterek.

Próba rozpoczęta o godzinie 7 minut 40 wieczór z siłą światła 3⁻45 Carcel’ôw każdej lampy, musiała być przerwaną po upływie godziny i minut 20, gdyż siła światła obniżała się stopniowo a ku końcowi każda lampa dawała światło o sile tylko jednego Carcel’a.

Faure przypisał ten niepomyślny rezultat niedokładnemu urządzeniu i złemu stanowi samych elementów, z których rzeczywiście 4 lub 5 sztuk same się rozbroiły.

Komisya zgodziła się, aby próbę powtórzyć w sposób jaki p. Faure uzna za odpowiedni.

Przegląd czasopism technicznych.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

—    Oprócz kolei St. Gotarda została oddaną do użytku

druga kolej światowa Tyflis-Baku, która w połączeniu z dawniej otwartą linią Tyflis - Poti stanowić będzie nieprzerwaną drogę żelazną pomiędzy czarnem a kaspijskiem morzem. Europa może przeto swoje wyroby przesyłać bezpośrednio do środkowej Azyi i Persyi, gdyż pomiędzy Baku a Asterabad (Persya) kursują okręty. Do przebycia koleją drogi z Poti do Baku potrzeba 32 godzin.    (Oe. E. Z)

—    Na konferencyi odbytej w Heidelbergu przez komisyę związku niemieckich zarządów kolejowych, zajmującą się sprawami ruchu osobowego, poczyniła austr. dyrekcya ruchu

(Oe. E. Z.)

(Oe. E Z.)

(Oe. E. Z.)

(Oe. E Z.)

(Oe. E. Z.)

(Bau-T.)

— Połączenie galicyjskiej kolei Transwersalnej z koszycko-bogumińską nie nastąpi w Czaczy lecz pomimo — Chiński rząd polecił firmie Guilleaume i Velten większych kosztów budowy (o 17a mil. złr.) w Mostach. Rząd w Kolonii, ażeby po całym kraju zaprowadziła telegraf ele- zarządził szczegółowe studyum trasy, ażeby mógł przedłożyć ktryczny. Firma ta udała się o pomoc do pruskiego rządu, Radzie państwa detailiczny projekt. Zwiększenie kosztów bu-ażeby dla powyższego celu odstąpił jej pewną liczbę urzędni- dowy przez przeprowadzenie trasy przez Mosty, znajduje

powód w terenie, który stawia znaczne trudności.

(Z. d. V. d. E.)

— Na kolei północnej Ferdynanda zarządził inspektor Eichler, iż dla transportu więźniów będą użyte osobne wozy, które po każdym obiegu mają być należycie wyczyszczone i desinfekcyonowane, a do przewożenia publiczności służyć nie

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

państwowych kolei wniosek o ogólne zaprowadzenie kombinowanych biletów okrężnych.

ków telegraficznych.

— Firma Siemens i Halske w Berlinie zbudowała

kolej elektryczną Charlottenburg-Spandauer Bock, która co do konstrukcyi zasadniczej różni się od kolei Lichterfelde. Na tej nowej kolei nie służą szyny do przeprowadzenia prądu, gdyż siłę elektryczną doprowadza się za pomocą dwóch cienkich linw drucianych, które są umocowane na słupach telegraficznych. Te dwie izolowane linwy druciane stanowią wiszący tor dla małego ośmiokołowego wózka, u którego koła po prawej stronie położone są izolowane od kół po lewej stronie się znajdujących. Cienka linwa przewodnia służy do połączenia tego wózka z wozem w ruch wprowadzonym. Dwa izolowane metalowe pasy służą do połączenia elektrycznego pomiędzy kołami wózka i pędzącej maszyny elektrycznej, która jest umieszczona pod podłogą wozu

— Dyrekcya kolei Gotarda ogłosiła swoim urzędnikom co następuje: „Odjednego z protektorów kolei Gotarda, który na razie nie chce być znany, otrzymał prezydent Zingg 10.000 frk. z tym dodatkiem, iż od r. 1883. do 1890. r. corocznie dawca dokładać będzie 5.000 frk., dopóki kapitał nie urośnie do 50.000 frk. Cztery procent stanowiące dochód ze złożonej sumy ma być corocznie użytych na nagrody dla urzędników zajętych przy służbie ruchu kolei Gotarda (względnie ich spadkobierców), którzy przy bardzo trudnych warunkach odważnie, z rozwagą lub w ogóle gorliwemi się okazali przy ratowaniu, względnie zapobieganiu nieszczęściom podróżnych lub innych osób pozostających w styczności z naszą koleją. O wysokości nagrody deejduje dyrekcya. Jeżeli w ciągu'roku nie zdarzyły s^ę tego rodzaju wypadki, przenosi się procent z kapitału na nowy rachunek. Fundusz ten ma być ustanowiony pod tytułem : „fundusz dla nadzwyczajnych zasług w służbie ruchu“. Nazwisko szlachetnego dawcy będzie zachowane w tajemnicy, dopóki cała suma 50.000 frk. nie zostanie złożoną.

— Generalna inspekcya kolei austr. ma być zreorganizowaną. Obecnie jest ustanowionych pięć oddziałów: dla konserwacyi, budowy, ruchu, finansowości i taryfowy. Naczelnicy tych oddziałów mają powierzony samoistny zakres działania, a w kwestyach wspólnych występują jako organ doradczy ministerstwa handlu. Powzięto zamiar zaprowadzić orga-nizacyę praktykowaną w Węgrzech. Finansowość, kontrola rachunków i oddział taryfowy mają być przydzielone sekcyi kolejowej min. handlu, a generalna inspekcya przestanie być organem doradczym i będzie miała powierzoną kontrolę ruchu, opracowanie projektów dla kolei kosztem państwa zbudować się mających i kierownictwo budowy.

—    Węgierski rząd ustanowił już trasę kolei Peszt-Szöny, mającej stworzyć drugie połączenie Wiednia z Pesztem. Ze względu na okoliczność, iż ta kolej będzie głównem ogniwem nowej kolei światowej, wybrano jak najkrótszą trasę. Linia będzie przechodzić przez Biczke-Totis. Nie podlega wątpliwości, iż oprócz *tego będzie zbudowaną odnoga kolei do Gran i kopalni węgla w pobliżu tej miejscowości się znajdujących.

—    W r. 1879. postanowił włoski rząd wybudować w 20 latach 6.020 km. kolei kosztem 1 miliarda frk. Projektowane linie podzielono według ich ekonomicznego i politycznego znaczenia na 4 kategorye. W najnowszych czasach wydał parlament ustawę celem przyspieszenia budowy linij drugiej i trzeciej kategoryi tak, iż za 8 do 10 lat prawie wszystkie ważniejsze koleje do użytku oddane zostaną. Przedsiębiorcy budowy dostarczają rządowi potrzebnego kapitału za procentem 4’34°/₀. Roboty rozdają się losami w drodze publicznej konkurencyi. W r. 1883. i następnych latach mają być zbudowane koleje kosztem 60—80 milionów frk.

(Oe. E. Z.)

mogą.

— Dyrekcya państwowych kolei zamówiła w fabryce Kraussa i Ski 24 lokomotyw tendrowych po cenie 14.000 złr.

(Oe. E. Z.)

— W Peszcie została w ostatnich czasach podniesiona myśl budowy kolei miejskiej, i w tym celu podjęto odnośne studya.

— W Neapolu zajmuje się komisya powołana przez zarząd miasta, technicznemi robotami przygotowawczemi dla budowy kolei miejskiej, która ze względu na bardzo trudne warunki terenu będzie częścią koleją nadziemną, częścią zaś podziemną. Do pędzenia ruchu będzie użyte ściśnione powietrze, a do oświetlenia tunelów i wozów', gaz. Na szczególniejsze uwagę Zasługuje wyciąg, który służyć będzie do utrzymania komunikacyi pomiędzy podziemną stacyą kolei miejskiej, a nadziemną stacyą zwykłej kolei przerzynającej przedmieścia.

(Oe. E. Z.)

— Zarząd kolei miejskiej w Nowym Jorku chcąc zapobiedz licznym skargom i zażaleniom mieszkańców względem przykrości jakie znosić muszą przez dym z lokomotyw i turkot wywołany przez szybką jazdę pociągów po konstruk-cyach żelaznych, poczynił próby z lokomotywami powietrznemi, będącemi własnością towarzystwa „Pneumatie Tramway Engine Company“ w Nowym Jorku. Próby odbyły się na jednej z linii kolei miejskiej i wydały rezultat bardzo pomyślny. Lokomotywa użyta do próby była zbudowaną w fabryce lokomotyw Baldwin’a według systemu Roberta Hardie w Edynburgu. Takowa składa się z czterech zbiorników powietrza, zbudowanych z blachy stalowej, które tern się różnią od innych zwykle używanych , iż u głowy są płaskie, a w całej długości utworzone z blachy rzniętej spiralnie, potrójnie nitowanej, a następnie są szczelnie zamknięte pokładem blachy, pierścieniowato przytwierdzonej. Objętość zbiornika wynosi około 460 ang. stóp kub. i jest wypróbowany przy ciśnieniu 850 fnt na 1 Parami umieszczone cylindry mają 12’5do8" w świetle i są w zwykły sposób połączone z czterema sprzęgniętemi kołami popędowemi o 42" średnicy. Oprócz wspomnianych czterech zbiorników znajdują się jeszcze dwa mniejsze do ściśnienia powietrza, tudzież pionowy kocioł rurowy do wytworzenia pary. Przez jednostajny rozdział powietrza starano się zapobiedz chwiejnemu ruchowi maszyny. Przed wejściem powietrza do cylindrów, zostaje takowe ogrzane. Zbiorniki zostają na początku drogi napełnione ścieśnionem powietrzem, które wystarcza na odległość 12*4 km. Początkowe ciśnienie wywarte na ściany zbiornika wynosiło 600 fnt., a przed samą jazdą skonstatowano 580 fnt. na 1 □", podczas gdy na końcu jazdy dochodziło zaledwie 125 fnt. Lokomotywa ciągła pociąg składający się z czterech wozów obsadzonych 60 osobami. Podczas gdy przy zwykłej lokomotywie odbyto drogę (wraz z przestankami po stacyach) w 20 min., przy lokomotywie powietrznej wystarczyło 19 min. Napełnianie zbiorników ścieśnionem powietrzem trwało 2—3 min. Jednem słowem ruch pociągu odbył się bez dymu i wielkiego turkotu ku powszechnemu zadowoleniu.

(O. f. d. F. d. E.)

— Na kanałach francuzkicli przeprowadzono próby czy i o ile możnaby łodzie zamiast końmi ciągnąć lokomotywami poruszającemi się po nadbrzeżnych torach. W tym celu zawiązało się towarzystwo, które praktykuje ten sposób na 60 km. długich kanałach de Neufossé i d’Aire a la Bassóe. Lokomotywa o ciężarze 5 ton ciągnie 5 do 6 łodzi, t.j. ciężar

ludzkiego ?

Karol Widmann,

sekretarz kraj. Tow. archeologicznego.

wane na 20 mil. frk.

— Kanał między Sanem a Dniestrem. Ministerstwo udzieliło Feliksowi Laurent, cywilnemu inżynierowi w Wiedniu, kon-cesyi na utworzenie akcyjnego towarzystwa, którego celem ma być wybudowanie spławnego kanału, łączącego San z Dniestrem i żegluga na Wiśle, Sanie i Dniestrze.    (Bau-T)

1000 t. z chyżością 4 km. na godzinę. Praktyka wykazała rezultat tak pomyślny, iż towarzystwo otworzyło ruch w roku 1881. na innych kanałaek. Zauważyć trzeba, iż drogi wodne w północno-wschodniej Francyi są ponajwiększej części położone w równinie, zatem koszta tego rodzaju transportu przedstawiają się bardzo korzystnie, podczas gdy w okolicach górzystych znacznie drożej by wypadły. (O. f. d. F. d. E.)

— Die electrischen Telegraphen für besondere Zwecke, bearbeitet von L. Kohlfürst, Ober-Ingenieur, u. Prof. Dr. K. E. Zetsche, kaiserl. Telegraphen Ing. Berlin 1881. Pod powyższym tytułem wyszło dzieło stanowiące 4 tom publikacyi „Handbuch der electrischen Telegraphie“ wydawanej przez dra Zetsche. Treść podzielił autor na 4 działy. Pierwszy obejmuje elektryczne dzwonki i budziki, drugi elektryczny telegraf domowy i miejski, trzeci elektryczny telegraf do głosowania, a czwarty dział elektryczny telegraf dla ruchu kolejowego. Starannie i grhntownie opracowany przedmiot zaleca się pod każdym względem dla techników kolejowych do przestudyowania.

(O. f. d F. d. E.)

Wydział Towarzystwa archeologicznego nadesłał nam odezwę, w której rozwija program swojej przyszłej działalności i kończy temi słowy :

Byłoby rzeczą wielce pożądaną, gdyby członkowie towarzystwa mieszkający na prowincyi potworzyli kółka, któreby korespondowały z wydziałem centralnym, przysyłając mu opisy i rysunki, oraz donosząc o niebezpieczeństwach, które gdzieniegdzie zagrażają dziełom sztuki albo pamiątkom historycznym ; byłoby rzeczą pożądaną, gdyby wkładki członków, wsparte jak się należy spodziewać, datkiem z funduszów krajowych mogły wystarczyć na wydawnictwo czasopisma naukowego ; rzeczą konserwatora starożytności będzie z urzędu przeszkodzić niszczeniu pomników, o których się dowie za pośrednictwem Towarzystwa; jego rzeczą będzie restaurować pomniki w miarę tego, jak na to wystarczą fundusze, które kraj na to przeznaczy. Kzeczą wydziału Towarzystwa wreszcie będzie zużytkowanie należyte kore-spondencyi w celu przeprowadzenia wydawnictw naukowych i posunięcia naprzód umiejętności.

Wzywamy tedy niniejszem wszystkich ludzi dobrej woli, aby nam donosili o tern :

a) Czy nie ma w ich okolicy jakich okopów, mogił, lub innych dawnych robót ziemiach ?

h) Czy nie ma jaskiń, w którychby znachodzono narzędzia kamienne, kości skamieniałe, albo jakie ślady dawnego mieszkania

c)    Czy nie ma wałów, które lud nazywa horodyszczami, albo uroczyska (cmentarza starożytnego) ?

d)    Czy nie ma czy to domu Bożego, czy to innego budynku (resztek, ruin), którego początki sięgają przeszłego wieku, albo wieków dawniejszych.

e)    Czy nie ma budowy drewnianej nieco misterniejszej, o któ-. rej niewiadomo dokładnie, kiedy została zbudowaną?

f)    Czy nie ma ikonostasów, malowideł świętych, nagrobków, portretów, albo w ogóle sprzętów starożytnych?

g)    Czy nie ma mszałów, starych ksiąg, dokumentów lub metryk, a mianowicie takich aktów, w którychby się można dowiedzieć o fundatorach i dobrodziejach miejsc świętych?

h)    Czy nie ma starożytnych medalów, pieniędzy (na wotach)?

i)    Czy nieznane są w okolicy jakieś podania odnoszące się do robót ziemnych, albo do gmachów starożytnych? Jaka bywa ludowa nazwa tych zabytków?

lc) Czy wreszcie nie ma jakich pamiątek'po ludziach znakomitych, choćby byli żyli w naszem już stuleciu?

Z notacyi tak otrzymanych będzie Towarzystwo archeologiczne układało av organie swym urzędowym spis pomników historycznych, znachodzących się w kraju naszym. Na to, by spis ten mógł posiąść zupełną naukową i urzędową wartość, będzie rzeczą pożądaną i niemal konieczną, by korespondenci zechcieli dawać dokładniejsze opisy, a

gdzie to tylko będzie możliwem i rysunki albo fotografie ciekawszych zabytków. Pomniki opisane w urzędowej publikacyi Towarzystwa otrzymają tern samem prawo do opieki publicznej, i wyłączne prawo do restauracyi z funduszów krajowych, których nie wolno według istniejących przepisów obracać na przedmioty nieobjęte katalogiem dzieł sztuki i pomników historycznych, tam, gdzie tylko wydawnictwo takiego katalogu rozpoczęto.

We Lwowie, dnia 1. Czerwca 1882.

Wojciech Dzieduszycki,

c. b. Konserwator pomników i Prezes kraj.

Towarzystwa archeologicznego.

W myśl obowiązku włożonego na Towarzystwo archeologiczne §. 45. statutu, Wydział Towarzystwa archeologicznego wydawać będzie od dnia 1. lipca 1882. ‘„Przegląd archeologiczny“, jako organ kraj. Tow. archeologicznego, który zarazem będzie urzędowym organem c. k. Konserwatora pomników.

Członkowie Tow. archeologicznego, którzy wpłacili statutem przepisaną roczną wkładkę w kwocie 5 złr. w. a., otrzymywać będą „Przegląd archeologiczny“ bezpłatnie.

Dla nienaleźących do Towarzystwa archeologicznego cena każdego zeszytu zostanie ogłoszoną z wyjściem takowego.

Szanowne Towarzystwa naukowe i Kedakcye krajowych pism będą otrzymywały „Przegląd archeologiczny“ w zamian za swoje pu-blikacye.

, Oświadczenia się z chęcią przystąpienia do Tow. archeologicznego, oraz wszelkie korespondencye do Towarzystwa upraszamy przesyłać na ręce sekretarza Tow. archeologicznego Karola Widmanna we Lwowie.

Rozmaitości.

— Kolej Jarosław- Sokal. Kolej Karola Ludwika powołała kilka znanych firm do przedłożenia ofert na budowę kolei'Jarosław -sko-Sokalskiej. Z trzech przedsiębiorstw,, które złożyły oferty, przyjęto ofertę p. Ziembickiego. Oferent zobowiązuje się wybudować całą linię za 1‘9 mil. złr.

Zwracamy uwagę na insérât p. Ziembickiego.

— Budowa kolei Transwersalnej została oddaną kon-sorcyum złożonemu z przedsiębiorców: Baron Schwarz, Knauer & Gross, Löwenfeldowie wdowa i syn za sumę 20,984.000 złr. jeżeli będą wykonane mosty żelazne, lub za sumę 20,284.000 złr., jeżeli mosty wykonają się w drzewie. Ta ostatnia suma jest niższą od przedłożenia dyrekcyi budowy o 280.000 złr. Cały kredyt przeznaczony na budowę kolei Transwersalnej wynosi 24‘2 mil. złr. Z pozostałych 3,216.000 złr., względnie 3,916.000 złr. mają się opłacić roboty przedwstępne, nadzór budowy, lokomotywy i wozy, inwentarz kolejowy i adaptacya budynków stacyjnych na stacyach Żywiec, Nowy Sącz i Zagórz.

— Eząd rumuński ogłasza konkurs na projekt mostu na Dunaju, który ma połączyć koleje Kiistendźe-Czernawoda i Bukareszt-Fetetti, i na projekt tunelu, który w tem samem miejscu pod Dunajem ma być przeprowadzony. Za projekt mostu ustanowiono nagrodę 100.000 frk., która między trzy najlepsze projekta będzie podzieloną. Za projekt tunelu wyznaczono 50.000 frk. Koszta mostu prelimino-

(Civiltechn )

— Towarzystwo politechniczne lwowskie wespół z krakowskiem Towarzystwem technicznem wniosło do Delegaeyi polskiej w Eadzie państwa memoryał w sprawie zakupienia na własność rządu jednej części kolei północnej Cesarza Ferdynanda, po upływie jej wyłącznego przywileju. Z powodu braku miejsca podamy treść memoryału w następnym numerze.

f Wacław Kobliźek, starszy inspektor kolei Karola Ludwika, kawaler orderu Franciszka Józefa, umarł d. 9. b. m. w 51 roku życia.

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały <lo słownika technicznego.

Treść : Sprawy Towarzystwa. — Zamek Krzyżacki w Malborgu. (C. d.) — Obliczanie prędkości przepływu wody w rzekach i kanałach. — O zbiornikach elektryczności Kamila Faure. — Przegląd czasopism technicznych: Y. Kolejnictwo. — Odezwa Wydziału Towarzystwa archeologicznego. — Eozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (i^cm ) kosztuje 30 ct.

w. a.

JAN KOSTIUK

introligator,

Bynek i. 39.

poleca swoją pracownię

introliptorstą i galanteryjną

zaopatrzoną, we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I Z|p. 20 ct.

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

dla oświetlenia elektrycznego,

Do sprzedania.

Cały rocznik z 1881 r.

(24 zeszytów)

„Dingler’s Politechisclies Journal“

w zupełnie dobrym stanie

za 10 złr.

Fr. Rychnowskiego

Zgłoszenia przyjmuje biuro Towarzystwa politechnicznego.

we Lwowie, ulica Ossolińskich 1. lO.

Pod redakcyą prof. Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie juz rok szósty, czasopismo

Zastępstwo słynnych fabryk angielskich i francuskich.

„Inżynierya i Budownictwo"

KOSMOS

organ polsldego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

WŁADYSŁAW ŹAAK

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w księgarni Gubrynowicza & Schmidta na prowincyi złr. 3,

złr. 2. ct. 30 w Niemczech Mrk. 6.

Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i szyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi:

na prowincyi i zła granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują, wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

ma-

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty : w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Re-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Inżynier-Mechanik

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misyą ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas Gr. ScllćipiP£l 8-letniego pobytu zagranicą, sprowadzam wszel- malarz szyldów i lakiernik kie maszyny specyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi.

Sap* Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą.

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

Jeneralne przedsiębiorstwo budowy kolei Jarosławsko - Sokalskiej ma kilkanaście posad inży- y nierów-asystentów natychmiast, a zaś nieco później kilka posad magazynierów, kopistów i pisarzy do obsadzenia.

Nadmieniając, że w pierwszym rzędzie re- ► flektuje się wyłącznie na krajowców, zaprasza ► się kompetentów, by podania swe poparte świade- ► ctwami uzdolnienia zechcieli w najkrótszym, czasie ► przesłać do Kierownictwa tegoż przedsiębiorstwa ► w Jarosławiu.

Jarosław, 9. sierpnia 1882.

Gwalbert Ziembicki.

L.

•-

-

V • • •• - .

I

*

N

*

y

;

'

4

'\ *"

' "

r ■

•-

\

^cwn-cJz (zzti)iactli

^cwn-cJz (zzti)iactli

Tab. VH.

to

tjc 15? p uthix^

" \1\

MM

<J>

L'XS,

7m

sy.

iVX

d.

10

20

.

HwrwircccwpocHBnpgp/tyTiii'’ aa«Mni«uiiii»

• ~r~:~7rr

OVLaîê

'czcili.

xK

k.

\i

X/'

A'

/A/

Æ\\'

«•

llXïXm

y\

/\\x

I \\\

\\

xi—<7

,,n,a>nin,nt„„S,

•Willim,

<:<X<

M.

MS

Ą7

y"

7,

>r

■ ■! iri

x\

1: 50f»

:* ■. ć

ClxiXU'

/y

/X

XX

IM

>c

\/

xrx x xi

XJ7

1/

•i

!■

/\

4-1

T:

30

50

60

70

90

AÖ0

trv.

’TOOîl

Dz-wiftm nia:

»

/-• :

V

.*

>?•

v.

-Æ:;

■ v .

i

\

%

?

5V

r

!

tr

7*

L4/W

^ AO'ivXoy.

Tab.™.

///

' M-xyx>

Ł ////

à w

/ -y

/\

«ü

T'

« %4 m

\r

?•-/ \#': •' WM, MÇt 1 .X''-ti y- j \p?/ v m^Tki Wpé

//

/■

■".4

/77

»b ^ Mim i

mĘĘml

wBÊlm

MiMm 1 ■

v^w, ■»

■. ^^»VänP wm m .

"cVXsW^i^i ,s

TTOlMSuii

U\m#r«\dB

\ .UX

r~rc----

M iii

temmw

jö ^-xÜJav] ü7¹    7;'-s

IM

W;€ ' XXS

P r ' IM! ?T\

i!

! !!

/dec/

'h.......jflL..__..f.8L.......I7........jß_

75    :a. .3

1L-T-

In

-i 1 nv*

ii w \ c-hy . v

7¥S

/^-

(7

Cń/Ą

7v

-x

rf

yy

'S

•/

Yiï

IH

IT

mm ifi

fflf H

JO

mmm

! h< ^ÆêètjLJi

yjht

....... -X

XV

xi

Mt

\y±yy

r-J. \

;W

, ,Mf? Iixt

„jMfö

j j^\ |!f    ! ^“fi

X;:'X !;    -* '

m ! M

.r

>'

•7-

/

/

j

.

/

\

i

.

>

*

.

✓

■

r •;

'V

/

■ )

«■

Wyraży do słownika technicznego.

169

2890.    Bryła płaskościenna, (geometrya), n. ebenflächiger Körper część przestrzeni ograniczona płaszczyznami.

2891.    Cień własny, (geometrya wykreślna), n. Selbstschatten, f. ombre propre, zaciemnienie części powierzchni bryły, w skutek odwrócenia jej od światła.

2892.    cień rzucony, n. Schlagschatten, f. ombre portée, który dany przedmiot rzuca na otoczenie.

2893.    Cykloida zwykła, n. gemeine Cykloide, Badlienie, f. cycloide, a. cycloid, krzywa, którą wykreśla punkt obwodu koła toczącego się po prostej.

2894.    Epicykloida, n. Epicykloide, Ueberradlienie, f. epicy cloide, a. epicycloid, krzywa, którą wykreśla punkt obwodu koła toczącego się na zewnątrz po obwodzie drugiego koła

2895.    Geometrya wykreślna, n. darstellende Geometrie. Projektionslehre, f. geometrie descriptive, a. descriptive geometry, nauka przedstawiania przedmiotów na tle.

2896.    Hyperboloida, n. Hyperboloid, f. hyperbolotde, a. hyper-boloid, powierzchnia powstająca z poruszania się prostej (jako tworzącej) posuwanej po trzech stałych prostych, omijających się.

2897.    Hypocykloida, n. Hypocycloide, Unterradlienie, f. hypocy-cloide, a. hypocycloid, krzywa, którą wykreśla punkt obwodu koła toczącego się po obwodzie drugiego koła, wewnątrz jego.

2898.    Kierownica, kierująca, wodząca, n. Leitlienie, f. directrice, a. directrix, po której posuwa się linja, tworząc powierzchnię.

2899.    Kierunek, n. Bichtung, f. direction, a. direction.

2900.    Krawędź, n. Durchschnittslienie, Kante, f. intersection de deux plans, arête, a. edge, prosta przecięcia dwóch płaszczyzn.

2901.    Krzywizna, n. Krümmung, f. courbure, a. curvature, różnica w kierunku dwóch bezpośrednio po sobie następujących pierwiastków krzywej.

2902.    Linia rzucająca, rzucająca, n. projezirende Gerade, f. ligne projectante, prosta, przesunięta przez dany punkt, dająca w przebiciu z płaszczyzną rzutów, rzut tego punktu.

2903.    linia śrubowa (helisa), n. Schraubenlienie, f. helice, zakreślona punktem odbywającym ruch obrotowy i postępowy.

2904.    Paraboloida hyperboliczna, powierzchnia siodełkowata, n. parabolisches Hyperboloid, Sattelfläche, f. parabolôide hyperbolique, powierzchnia powstająca z posuwania się prostej (tworzącej) po dwóch omijających się prostych (wodzących) równolegle do danej płaszczyzny.

<M

î>

2939.    Kra (bud. wodne), n. Eisscholle, f. glassons que la rivicre charie, a. odłamy skorupy lodowej na rzece.

2940.    k. płynąca, n. Treibeis, f. która płynie po wierzchu wody.

2941.    k. podwodna, n. Grundeis, f. płynie pod zwierciadłem wody.

2942.    Limbus, koło podziałowe, n. Limbus, część składowa przyrządu mierniczego, poziome koło o obwodzie zaopatrzonym w podziałkę.

2943.    Nabrzeże (bud. wodne), n. Quai, f. quai, a. ulica lub droga nad brzegiem wody.

2944.    Obrzeg drewniany, ściana przybrzeżna, n. Bohlwerk, Schalung, f. palée, cloisonnée, a. walling Umber sheet piling, ściana z drzewa podtrzymująca brzeg.

2945.    Obrzeg mnrowany, mur przybrzeżny (bud. wodne), n. Quaimauer, f. mur de quai, a. mur podtrzymujący brzeg.

2946.    Ognisko soczewki, n. Brennpunkt, punkt w którym równoległe promienie zbierają się, po załamaniu w soczewce.

2947.    Parowóz drogowy, lokomotywa drogowa, n. Strassen-locomotive, f. machine routière, a. street-engine, używany na kolejach drogowych.

2948.    Silnia, silnik, motor, n. Kraftmotor f. moteur, a. motive power, maszyna poruszająca szereg przyrządów mechanicznych.

2949.    Wielokrążek (mechanika), n. Flaschenzug, f. moufle, a. tackle.

2950.    w. różniczkowy, n. Differential - Flaschenzug, £. poulie differentielle, a. differential pulley.

2951.    Wieniec koła, otok koła, obod (do wyrazu 1. 16.), n. Badkranz, f. anneau, a. ntw, część koła, stanowiąca jego obwód.

Udajemy się do ogółu techników polskich i osób których obchodzi słownictwo, z proźbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisy a słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. Ulica Wałowa l. 4.

J. Zwitkowa Drukarnia tto Lwowie, Hotel £orżą.

to

co

tc

to

to

to

to

to

to

2920. p. śrubowa płaska,

2919.

to

to

co

ce

CO

co

co

CD

-01

05

Ol

JP»

5; I S»

I §5

B- Ë g s- £f 5 Zi p ś

—    £ v p

CD P3 *< <S 5.

<£• B ^ O CD

t?0 O 2. ce

g B g ,=-g

•g §> Il g *- Ä2-P

«2.

Cß

O *

CD

de courbure,

2913. p. r.

co

co

JO

2910.

to

to

co

co

co

co-

» u.

£T £. g p » 89 53 t« ~ ⁰ ^

OLi^Ô S O ^ ^ p N ^ tri- P: >._

«2.2 i f.œ.g

s g- S ^ *f2.fs §-»

■j t §• 111

I? &    f;|

Il

CD cts

N 'S

sr’L

N

P c§ «£.a • S

s-g

, zawsze

u>

c-t-

es

CO 00    O

o W - 3    ^ O- ^ hd ^ *0 «'S hj «    2. *Ö 'S *8 B ET ^ g.¹? » 5 <3 *? 3 *8

s-I% g i|; 1 g tu ig f.itf 1 i. ir s g 11 r i« 1 ?1 = 1.1

li *1 s-3 1

g. p o g O i-* g    - Î3 ® B £, w n g;^ ^ p iwN ^ n

& ^|i ff in p H : ii !f f! t: ii; ft 1: k p

^oq^gS'* g* P 1 * « <t . N g ë S “ I g I g. I a 5: ^    "    g S or p |* B

i I*! §‘J'p:''§ o g à tjl® «»‘J I“ g a 5- S S ts f ^4 I „ P S g I ^ ^

r.1 Pi? il !: ? si ip 1 =■ t-; -1₅; *§■*    " łIPi

11 • ^p||8 4iiri'iP|.i§c|is

- r-słŁ    r-ft    4 ^ 5 g    fl Ig ^ p    sto    laf-g^p

l.fg I? sa 12*11?.8« ! t&** B|s.-.—||-g|

M3.8.1 £!:&■■* f|I:ï 1; I ..=11-'

Il    I    ^îli    \t    l Ï-|!:I

•    g    S- §    - -    S.    -5. I ^ S    < ^    S⁴ I Opfr

Iiïï.b    >    1    I»; r    n    - ~o*' s

g'itf fi- r 1    rr    -*    ^|

P ^ CD § J5    Ce    je O    ^    g CD

^ aT

O. es

CD 5s-

t^ » K i*

g ce

c: g

Ci

S 2

C/2 <N.

C-h ^

«2. S:

trice , drugiej.

2936.    Układ prostokątny (ortogonalny), n. orthogonales Projektionssystem , rechtjvinkeliges Projektions system, f. system orthogonale, układ płaszczyzn rzutów pod prostym kątem do siebie nachylonych i rzutów prostokątnych.

2937.    Utwór przestrzenny, n. Baumgebilde, część przestrzeni ujęta w pewne kształty.

2938.    Zarys, kontur, n. Kontur (Begrenzungslienie), linia skrajna odgraniczająca rysunek przedmiotu od reszty tła,

Oi

CD

v S- §

^ as-

4 S⁵ Sj

ES! Ce œ P Oi4 >

l'I ■§> ?

a⁻

C5

C5î

S 8»

P    H a' §3 |.o    |.

^ a-% S ^ I s

£5. ~© r-*⁸⁹ tfr

b|ÎS “p 3.a Le

o^p- <s ï

g". S* ⁸⁵ « J

a rj’« Â-f.

---J    O

Ä ££-38-ÿ ^ I s- i «I

ÿ s’; s-

s- S-F

g g r

ri&li

Durchstosspunkt, f. point d'intersection, a. point of intersection, miejsce przebicia płaszczyzny daną prostą.

2933.    Ślad płaszczyzny, n. Trage, Tracę einer Ebene, f. trace du plan, a. traced line furrotv, miejsce przecięcia się danej płaszczyzny z płaszczyzną rzutów.

2934.    Tło (tablica rysunkowa), n. Bildfläche, f. plan d'élévation, powierzchnia (zwykle płaska) na której wykonujemy obraz.

2935.    Tworząca, rodząca, n. Erzeugungslienie, f. ligne généra-

linia tworząca powierzchnię, posuwając się po

s <

' £.

2923.    proste równoległe, n. parallele Geraden, f. dmles pa-ralleles, proste przecinające się w nieskończoności.

2924.    p. omijające się, n. sic/i Itreusende Geraden, windschief gegeneinander gelegene Geraden, f. ligne déversées, nie równoległe i nie przecinające się.

2925.    p. przecinające się, n. sic/z. schneidende Geraden, mające jeden punkt wspólny.

2926.    Rozwijał na, rozwijana, ewoluta (rozwita), n. Evolute, aufwiclcclbare lùienie, f. developpee, a. evolute, krzywa, styczna do wszystkich normalnych danej krzywej.

2927.    Rozwinięta, ewolwenta, (rozwijająca), n. Evolvente, aufgewiclcelte Lienie, f. développante, a. evolvent, linia krzywa, powstała z rozwinięcia danej krzywej.

2928.    Rzut, Projektion, f projection, a. miejsce przebicia prostej rzucającej z płaszczyzną rzutów.

2929.    r. prostokątny, n. orthogonale Projektion, f. projection orthogonale, o linjach rzucających prostopadłych do płaszczyzn rzutów.

2930.    r. ukośny, n. schiefe Projektion, f. projection oblique, 0 linjach rzucających ukośnych do płaszczyzn rzutów.

2931.    r. odśrodkowy, (rzut centralny, promienny), u. zentrale Projektion, f. projection centrale, o prostych rzucających z jednego środka (punktu).

2932.    Ślad prostej,

a.

2922. Prosta, u. Gerade, gerade Lienie, f. droite, ligne droite, a. strarth line.

<ï