Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie .    .

półrocznie Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

złr.

r>

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Tranke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego ; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Radwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

o opadach przypadających na dni, miesiące i t. d., nie ma jednak dat, jak długo nawalne deszcze miały miejsce, a ile przeciętnie na jednę godzinę podczas tych nawalnych deszczów warstwa opadowa wynosić mogła. — W dyskusyi zabiera głos p. przewodniczący i zapytuje, według jakiego wzoru obliczał mówca chyźość wody. Prof. Jäger-man: Według wzoru, jakiego używała komisya hydrotechniczna To-

na której projektowania budowli wodnych opieramy, i dla tego byłoby wielce pożądanem zebranie dokładniejszych dat co do opadów. Co do wpływu opadu na podniesienie stanu wody w korycie zaznaczyć wypada, iż czas pomiędzy opadem a podniesieniem stanu wody w rzece wynosi 2—3 dni, a w bardzo lesistych okolicach 3—4 dni. Inaczej się ma rzecz w okolicach nie zalesionych. P. Skibiński

zwraca

Sprawy Towarzystwa.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 18. marca

1882 r.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 56 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu p. prof. Jägermanowi, który omawia niektóre spostrzeżenia odnoszące się do regulacyi Dniestru. Mówca otrzymał od inżyniera p. Bartmańskiego kilka dat, a mianowicie profile poprzeczne pewnej partyi Dniestru, tudzież wyniki spostrzeżeń czynionych przy sondzie głębszej obok mostu kolejowego w Radło-wicach na trasie kolei Dniestrzańskiej. Jeden profil został zdjęty niżej Starego miasta we wsi Baczynie, obok traktu tamtejszego, gdzie spad Dniestru staje się łagodniejszym i rzeka dzieli się na wiele ramion mniejszych, tworzących większe i mniejsze odsypy. Drugi profil zdjęty powyżej mostu na szosie w Radłowicach. Koty, które się do tego profilu odnoszą, podają profil wezbrania wody w r. 1867, a był to rok najobfitszy w ostatnim 20-letnim okresie pod względem opadów. Oprócz tego otrzymał mówca część profilu poprzecznego Dniestru, koło wsi Baczyny, a profil w tern miejscu jest tak rozdarty, że mała woda dzieli się na trzy ramiona, nie doznawszy przeszkody w przepływie. Inaczej ma się rzecz przed groblą szosy rządowej, gdzie wezbrana woda przechodzi pod mostem większym o kilkunastu polach, następnie są dwa mostki od drohobyckiej strony, gdzie się droga wznosi. Mówca okazuje rysunki wspomnianych profilów. W r. 1867 uszkodziła woda most główny, zniosła częściowo przyczółek droho-bycki i zdecydowano się powiększyć długość mostu o jedno pole. Również zerwała woda przyczółek drugiego mostu, oberwała brzegi, skutkiem czego zdecydowano się także przedłużyć ten most. Koryto Dniestru dzieli się przy samym moście kolejowym na dwa ramiona i tworzy wielkie odsypisko, a Dniestr toczy się nurtem swoim więcej ku prawemu brzegowi, zatem ku drohobyckiemu przyczółkowi. Ta okoliczność usprawiedliwia zerwanie przyczółka, skutkiem czego usiłowano po roku 1867 przedłużyć most. P. prelegent przytacza następnie daty mu udzielone, a odnoszące się do sondy obok mostu przeprowadzonej. Niweleta koło Dniestru 284'94 nad poziom morza ; stan wody w r. 1867 na gościńcu rządowym ma kotę 292⁻27 ; początek sondy w głąb robionej' w wysokości 4‘51 m. ; niski stan wody przedstawia kota 279%5 m. W głębokości 4. m. znaleziono żwir gruby; dalej na grubość 1 m. żwir drobny, na grubość P25 m. piasek z glinką, nareszcie na grubość 425 m. miałki, zbity piasek. Całkowita głębokość sondy wynosi 10⁻5 m. Przypuścić trzeba, że pokład 4‘25 m. gruby miałkiego, zbitego piasku należy do formacyi trzeciorzędnej, zaś piasek z gliną, żwir drobny i gruby, są to pokłady naniesione w formacyi najświeższej. Jaka jest grubość tej warstwy miałkiego, zbitego piasku nie dowiedziano się, bo tylko do głębokości 105 m. sondę zapuszczano. Mówca oblicza przepływ przypuszczalny w r. 1867 na podstawie kot znajdujących się we wspomnianych profilach poprzecznych, celem wykazania, jak wielkie . różnice zachodzą przy obliczeniach, jeżeli nie ma bezpośrednich dat przez bezpośrednie pomiary przepływu uzyskanych. Daty podawane przez komisyę fizyograficzną co do opadów są niedostateczne, albowiem dowiedzieć się można tylko warzystwa politechnicznego. P. Poźniak: Dla czego pale miękkie, używane przy budowie mostu kolejowego roztrzaskiwały się? Prof. Jägerman: Przyczyny tego szukać należy w żwirze. P. Jankowski: Zostały poczynione zarządzenia, ażeby opady w razie większych ulew także co godzinę mierzono. Co do przekrojów zauważyć muszę, iż daleko dokładniejsze przekroje zostały zdjęte przez departament techniczny Wydziału krajowego. Co do chyżości wody nie można takowej obliczać według wspomnianego wzoru, gdyż takowy nadaje się tylko dla wielkich rzek, jak Sekwana, Dunaj i t. d. Pan prof. Jägerman wykazuje, jak słabe są jeszcze podstawy hydro-techniki uwagę, że inną grubość warstwy opadu obiera się dla mniejszych przestrzeni a inną dla większych, mianowicie obiera się dla większych mniejszą grubość warstwy opadu, dla mniejszych zaś większą, a nadto uwzględniając stopień zalesienia, trzebaby dla górnej części Dniestru zaliczyć mniejszy procent opadu, zaś dla dolnej większy. P. prof. Jägerman : Ten sposób nie doprowadziłby do celu, jeżeli nie ma pomiarów przy różnych stanach wody przeprowadzonych. Potrzeba zaprowadzenia większej liczby stacyj meteorologicznych, ażeby stosunki hydrograficzne dokładniej zbadane być mogły. P. P o-ź n i a k : Głównej przyczyny niedokładności w obliczeniu opadów w tern szukać należy, iż dowolnie przyjmuje się ilość opadów, która przecie spływa. Potrzebaby dla każdej rzeki z osobna badać, jaka ilość opadów spływa, gdyż to zależy od wielu, w rachubę nie dających się wprowadzić okoliczności. Prof. Jägerman: I te także badania nie hyłyby dokładnemi, bo ilość wody, która spłynęła, zależy od kultury. Mówca wspomina o centralnem biurze hydrograficznem w Węgrzech, ustanowionem dla zbierania dat do wszelkich robót wodnych. Tak samo i u nas winno być otwarte biuro hydrograficzne, jeżeli regu-lacya rzek w naszym kraju ze skutkiem ma być przeprowadzoną. — P. przewodniczący oznajmia, iż następne zgromadzenie tygodniowe odbędzie się dopiero dnia 1. kwietnia z powodu, iż w najbliższą sobotę przypada święto. — Na tern zamknięto posiedzenie.

Zamek Krzyżacki w

(Z rys. na tab. YI.) (Ciąg dalszy.)

Twierdza krzyżacka w Malborgu do dziś dnia warowna, leży tuż na prawym brzegu Nogatu i tworzy prawie regu-

niejako ostatni punkt do rozpaczliwej już chyba obrony się nadający.

W owym złotym dla zakonu XIV⁷. wieku, przedstawiał się ogólny plan całej twierdzy i rozkład wszystkich wtedy istniejących gmachów wedle dołączonego rysunku sytuacyjnego (Tab. VI.).

Trzy główne rozróżnić należy grupy zabudowań : przedzamcze (Vorburg), zawierające całe gospodarstwo zakonne,

średni czyli nowy zamek (Mittelschloss) z mieszkaniem w. mistrza i

wysoki czyli stary zamek (Hochschloss) z kaplicą zamkową i mieszkaniem rycerzy.

Na przedzamcze — także dolnym zamkiem zwane — otoczone murem z basztami, palisadą i fosą for-

larny równoległobok, dłuższą, osią w przybliżeniu z południa ku północy ustawiony. Rozmiary są jak na średniowieczną budową, olbrzymie; długość wynosi około 600 m., a przeciętna szerokość 270 m. tak, że cała powierzchnia przez istniejące jeszcze lub już zburzone zabudowania zamkowe zajęta, oblicza się na 16*2 Ha., czyli 28 morgów. Oprócz tego most wiodący z zamku przez Nogat miał na lewym brzegu rzeki silnie obwarowany przyczółek, a miasto Malborg mniej więcej tego samego co zamek obszaru, również było ufortyfikowane; wszystko to razem tworzyło punkt obronny pierwszorzędnego znaczenia.

Może nie od rzeczy będzie dla porównania przypomnieć, że największa długość zabudowań na Wawelu, wliczając nietylko dawny pałac, ale i wszystkie nowsze budowle wojskowe, wynosi od „kurzej stopy“ aż do „smoczej jamy“ około 350 m., przeciętna szerokość 200 m., a cały płasko-wierzch skały wawelskiej zajmuje 6 Ha. czyli 10⁻4 morgów, z czego jednak zaledwie połowa przypada na katedrę, zamek i budynki gospodarcze dworu, drugą połowę stanowiły posiadłości dawniej szlacheckie i duchowne.

Siedziba więc wielkiego mistrza przenosiła obszarem prawie sześć razy zamek na Wawelu, a była znacznie obszerniejszą od dzisiejszej rezydencyi cesarskiej w Wiedniu i od królewskiego pałacu w Berlinie.

Jak cały zakon i reguła Krzyżaków była mieszaniną życia duchownego i rycerskiego, jak oni sami dzielili się na braci-rycerzy, którzy mogli nosić długie brody, nie mieli godzin kanonicznych i zaledwie pacierz umieli, oraz na braci-kapłanów, którzy mieli zwykłe święcenia (były też, nawiasem mówiąc, i siostry zakonne), jak nareszcie byli oni zarazem kwiatem rycerstwa i zgromadzeń zakonnych, to jest dwóch najznakomitszych warstw ówczesnego społeczeństwa, a w. mistrz był niejako przeorem potężnego klasztoru i równocześnie udzielnym księciem rzeszy niemieckiej, tak też i główna ich stolica nosi wybitne znamiona zamku i klasztoru.

Średniowieczny zamek, niemiecki burg (podobno od fiópYoo' — wieża) stawiany najczęściej, o ile o okolicach płaskich jest mowa, na równinie otoczonej rzeką, jeziorem, moczarami lub sztucznie zabagnionej, dzielił się prawie zawsze na wewnętrzny i zewnętrzny (górny i dolny); budynki gospodarcze leżały albo w obrębie dolnego zamku, albo tworzyły osobne pod- czy przedzamcze (forisburgwn); tam były stajnie, piekarnie, kuchnie, mieszkania dla pachołków i giermków i często bardzo kościół parafialny. Całość otaczano murami bronionemi przez okrągłe baszty, bąbakany. Właściwy zamek (castrum), oddzielony od przedzamcza fosą, lub t. z. zwingerem, t. j. dwoma murami, pomiędzy któremi wolne dla obrońców pozostawiono miejsce, leżał na skale, pagórku lub sztucznym nasypie. Nigdy brama tego zamku nie znajduje się w osi bramy zewnętrznej. Podwórze wewnętrzne zamkowe (ballium, balley) otoczone w około budynkami lub wałami, zawierało zazwyczaj czworogranną, wieżowatą budowę (palatium, Pfalz, Palas), właściwe mieszkanie rycerskie, obejmujące na dole piwnice i więzienia, a na piętrze główną salę, komnatę (caminata — od wielkiego komina, który tam zwykle bywał) z obrazami przodków, bronią zdobytą, ozdobnemi i kosztownemi naczyniami do napojów i potraw. Obok pałacu znajdowała się kaplica bardzo często podwójna, czyli raczej dwie kaplice nad sobą i główna wieża zamkowa (Bergfried, berfredus, belfredus, beffroy),

Saraceńskie zamki były o wiele obszerniejsze, sale i komnaty nie leżały nad sobą, ale obok siebie i dopiero też po ich bliższem w czasie krzyżowych wojen poznaniu, zaczęto w Europie przestronniej budować, a wspaniałe rozmiary zamku i twierdzy malborskiej są bez wątpienia wynikiem dokładnej znajomości stosunków wschodnich, którą Krzyżacy z Jerozolimy, kolebki swej przynieśli, a która się w szczegółach architektonicznych objawia.

Rdzeniem typowego klasztoru jest, jak z natury rzeczy wypada, kościół; przy nim, najczęściej od strony południowej stoi klasztor, otaczający krużgankami czworogranny dziedziniec, a w skrzydle lub osobnej czasem budowie znajduje się kapitularz (buleuterium, aula capitularis, capitolium, curia, stuba) czyli sala zebrań, w której zakonnikom czytano co dzień jeden rozdział (caput) z ich reguły klasztornej. Architektura takiej sali była półkościelna z ołtarzem, mównicą i rodzajem tronu dla przeora. Mieszkania zakonników składały się z mieszkania wspólnego (calefactorium), nad niem sypialnia (dormitorium), obok zaś konwikt (convicto-rium) składający się z refektarza i szatni (vestiarium) w jego sąsiedztwie. Refektarz (refectorium, a w średniowiecznej łacinie redemptorium, redentorium, reventorium, z czego niezliczone powstały w kronikach niemieckich barbaryzmy, n. p. refender, revent, renterei, remter, rebenthal i t. d.) była to obszerna sala jadalna, w której oprócz stołów, stała zazwyczaj katedra z pulpitem, a niekiedy i ołtarz. Obok mieszkania znajdowało się też całe gospodarstwo duchowne i materyalne, jako to : biblioteka, archiwum, skarbiec, łaźnie, piwnice i rozmownica (locutorium). Po za obrębem klauzury klasztornej stała szkoła i lazaret z kościołem i mieszkaniem lekarza.

Urządzenie klasztorów, gdzie wedle reguły każdy zakonnik osobną musiał mieć celę, było od powyższego znacznie odmienne.

Z takich tedy części składowych rycerskiego burgu i średniowiecznego klasztoru utworzyli budowniczowie krzyżaccy ową nietylko dziwnie imponującą, ale i przeznaczeniu swemu w najwyższym stopniu odpowiednią całość rozległego zamczyska malborskiego. Ozem zaś był za swej świetności ów ósmy cud świata średniowiecznego, owa siedziba przedstawiająca wszelkie warunki wspaniałego i wygodnego życia w sposób —• śmiało rzec można — jedyny i w całej Europie wtedy nieznany, rezydencya, jakiej nawet w przybliżeniu nie mieli najpotężniejsi władcy owych czasów i co z niej, zębem sześciu stuleci niespożyte aż do naszych przetrwało dni, opowiemy.

na

teczną, prowadziły trzy bramy: szewska od miasta obok wróblej baszty (1), wodna od mostu na Nogacie i nowa obok rybnego stawu w. mistrza, przez basztę rusznikarską (69).

Szewską bramą wchodziło się na dziedzińczyk, w którym stała szkoła (2) z kaplicą św. Mikołaja (5) i warstat siodlarski (3) z magazynem (4), a przez most Mikołajski (6) dostać się było można obok bramy wodnej i dolnej, którą bydło do pojła pędzono, na właściwe przedzamcze.

Po zachodniej jego stronie, tuż obok dolnej bramy, była łaźnia (7), w której cyrulik mieszkał i warstat pła-tnerski (8), dalej zaś wielkie czteropiętrowe zabudowanie (22), stanowiące w przyziomie stajnie na czterysta koni, a w wyższych kondygnacyach olbrzymie spichlerze, w których nieraz setki tysięcy cetnarów zboża leżały, nietylko na potrzeby wojska, ale i na spekulacyę. Za tym budynkiem urządzono sadz na ryby (23), naprzeciwko stajnie na bydło (26), a wich blizkości mieszkania zawiadowcy spichlerzy (24) i stajen (25).

Cała ta część przedzamcza leżała między Nogatem a młynówką.

Owa młynówka jest, ze względu na okoliczność, że ją wykonano prawdopodobnie jeszcze w XIII. wieku, wcale niepośledniem dziełem inżynierów krzyżackich. Zdaje się, że za czasów mistrza prowincyonalnego Mangolda von Sternberg, krótko po założeniu zamku, sprowadzono z jeziora balewskiego (Baalan) akwaduktem czterdzieści pięć km. długim wodę do foss miejskich i zamkowych — położonych znacznie wyżej nad źwierciadłem Nogatu — i rozprowadzono ją rurami po studniach miejskich. Akwadukt przerzyna okolicę pagórkowatą, a trudność prac około jego wykonania, np. przecięcia ze znacznym strumieniem, który nakryto tunelem około 2'5 m. wysokim, a przeszło 55 m. długim, poczem nad kluczem sklepienia usypano tamę 10 m. wysoką, której dopiero płynie młynówka, pomnażała niewątpliwie ówczesny stan nauk inżynierskich, szczególnie zaś konieczna ścisłość, niwelacyi. Zadanie zostało jednak w sposób, które-goby się i dzisiaj żaden technik nie powstydził, znakomicie rozwiązane, a akwadukt funguje mimo podeszłego wieku po dziś dzień; nazwa pochodzi ztąd, że woda jego obracała i dotąd obraca liczne młyny.

Przeszedłszy młynówkę po moście bronionym przez basztę św. Wawrzyńca (9) i basztę pancerną (27), wchodzimy w środek przedzamcza; tuż po lewej mamy kościół św. Wawrzyńca (28) z lazaretem dla pachołków — Knechtenfirmerie — (29, 30) i cmentarzem dla nich (16). Wzdłuż młynówki ciągną się długim szeregiem: warstat bednarski (31), mieszkanie piwniczego (32), browar i kuchnie (33, 34, 35), piekarnia (36) i rzeźnia (37). Niedaleko od rzeźni tuż nad brzegiem Nogatu wznosi się po dziś dzień baszta maślanko-wa (38) ; nazwa ta powszechnie utarta opiera się na podaniu, jakoby chłopi żuławscy w skutek dobrobytu tak byli opano-szeli, iż wielki mistrz, aby ich butę ukrócić, kazał im do zaprawy przy budowie tej baszty zamiast wody maślanki używać. Basztę tę budowano jednak już po bitwie grunwaldzkiej , więc pewnie na wodzie, a zowie się ona właściwie okrągłą basztą, der scliieivelichte Thurm.

Północną część przedzamcza zajmują przeważnie stajnie na konie dostojników, i tak: stajnia dla koni w. mistrza (40), tuż przy niej skład siana (39) i spichlerz (46); stajnia podskarbiego (41), w. komtura (42), stajnia dla koni pocztowych (43), na których kuryerzy przewozili listy ; pocztę urządzono już zupełnie systematycznie w r. 1276, każdy list był zapisany w księgę, a na liście data jego oddania na pocztę i wysyłki do ostatniej stacyi zanotowana; dalej stajnia dla ulubionych koni zbytkowych w. mistrza (44) i mieszkanie weterynarza (45).

Główne zabudowanie wschodniej strony przedzamcza stanowi arsenał — Karwan — (54) z przyległościami, t. j. mieszkaniem zawiadowcy arsenału (55), rusznikarnią (68), gdzie wyrabiano łuki i strzały, składem narzędzi (56), komórkami (57), magazynem machin wojennych (58, 59), kuźnią (60), ludwisarnią (61), mieszkaniem kowali (62), składem węgli (63) i mieszkaniem ludwisarza (64). Tu także stoi szatnia (65) i mieszkanie szatnego (66).

Środek przedzamcza zajmuje: magazyn (der Tempel) z obszerną jadalnią dla czeladzi i najemnego żołnierstwa (47), mieszkanie płatnerza (48), apteka (49), skład drzewa (50), skład kul kamiennych (51, 52) i mieszkanie kamieniarzy, którzy je wyrabiali (53); tu także należy plac ciesielski (67) w wschodnio - północnym narożniku twierdzy położony.

Wiedzieć trzeba, że cieśle, murarze i kamieniarze stanowiący ówczesne budownictwo, osobnego nad sobą mieli przełożonego, t. z. małego komtura.

Na południe od baszty rusznikarskiej (69) leżało jeszcze na podzamczu mieszkanie owczarza (70) i t. z. stara pu-szkarnia (71). Kiedy małżonka Witolda w. r. 1400 odwiedzała Malborg, a reguła zakonna w zamku umieścić jej nie dozwalała, urządzono dla niej w owej starej puszkami tymczasowe mieszkanie z niesłychanym podobno zbytkiem.

Z całego przedzamcza, które dzisiaj przecina droga żelazna z Berlina do Królewca, w kierunku na planie oznaczonym, pozostały do tej chwili fortyfikacye zewnętrzne z starożytnemi murami, wieżyczkami i basztą maślankową, oprócz tego stoi częściowo odrestaurowany kościół św. Wawrzyńca z sąsiedniemi budynkami, zajętemi obecnie przez władze sądowe, i arsenał z przyległościami zamieniony na skład soli; wszystko to przebudowane nie dó poznania.

Przez zwodzony most na oddzielnej fossie zamkowej i między dwoma broniącemi go murami, prowadzi z przedzamcza brama do średniego zamku, okalającego z trzech stron obszerny dziedziniec, wzniesiony o 10 m. nad zwykły poziom Nogatu. Tutaj w skrzydle wchodowem — północnem — znajdujemy lazaret rycerski (10), w skrzydle lewem — wscho-dniem — na parterze mieszkania pachołków i giermków, a na piętrze sale gościnne i mieszkanie w. komtura (11); do skrzydła tego była przyczepiona mała kapliczka św. Bartłomieja, z której zaledwie ślady pozostały. Prawe — zachodnie — skrzydło mieści potężny, przez dwa piętra sięgający refektarz zakonny (12) i mieszkanie w. mistrza (13).

Czwartą stronę dziedzińca średniego zamku zamyka „sucha fossa“, przez którą prowadzi most do najstarszej, rdzennej części fortecy t. z. wysokiego zamku, którego dziedziniec leży około 17 m., a gzyms główny około 40 m. nad zwykłym poziomem Nogatu. Tu znajduje się główna sala radna, wielki kapitularz (14), kościół N. P. Maryi (15), pod nim kaplica św. Anny, a obok cmentarz dla rycerzy (16); mieszkania rycerzy zajmowały inne części wysokiego zamku, którego od strony miasta broniła podwójna fossa i Dytrychowa baszta (18).

nówka. Szluzy takie (batard'eau) istnieją i w nowszej fortyfikacyi. Że baszt tych używano jako ustępy, wątpliwości nie podlega, ale był to cel zupełnie podrzędny, do którego mierzenia służyły dynamometry, w których siła cisnęła na nadawały się one raz z powodu oddalenia od głównego korpusu budynku, z którym się jednak komunikowały, a potem dla tego, że szluzy wodne ułatwiały odprowadzenie

(C. d. n.)

w szer-

26-822 24.688 22-250 20-116 17 983 15-544 13-411 11-125 8-839 6-705 4-419 3-353

0-074 0-111 0-116 0-127 0 140 0-142 0-164 0-166 0-192 0-223 0 242 0-244

WMOcoaxiœtn^cobo

Wysoki zamek nie wiązał się z średnim za czasów krzyżackich żadnemi budowlami, później dopiero jezuici, którym kościół N. P. Maryi w XVII. w. oddano, połączyli wschodnie skrzydła obu zamków swojem kolegium ; z popiej baszty (17), w tern miejscu dawniej stojącej, zostały tylko fundamenta, właśnie w owe kolegium wmurowane.

W sąsiedztwie południowo-zachodniego narożnika wysokiego zamku i zapomoeą galeryi murowanej na arkadach złączona z nim baszta (19) zawierała ustępy dla rycerzy; w takich samych dwóch basztach (20, 21) przy narożnikach średniego zamku, były ustępy lazaretowe i gościnne. Baszty te noszą nazwę danzlc, z czego mylnie wnioskowano jakoby nazwa, ta była prowincyonalizmem oznaczającym ustęp. Takie baszty znachodząee się i w innych budowlach krzyżackich n. p. w Kwidzynie (Marienwerder) i Toruniu zowią się baszty gdańskie (Ranziger) i służyły niewątpliwie do ułatwienia obrony długich boków czworogrannych zamków, spełniały zatem te funkcye, co w nowszej fortyfikacyi ba-styony przy systemie bastyonowym, a kaponiery przy systemie wielokątnym. Baszta malborska (19) zwana Herrendanzk mająca około 17 m. w kwadrat, byłaby zapewne trochę za potężną budowlą, gdyby miała służyć li tylko na cel, o jakim najprzód wspomnieliśmy ; była ona głównie przeznaczoną do ostrzeliwania frontów wysokiego zamku i do obrony szewskiej bramy, a prócz tego może miała na dole szluzę do regulowania stanu wody w fossach zamkowych, zdaje się bowiem, że pod nią przepływała owa wyżej' opisana mły-nieczystości.

0 zależności tarcia od chyżości

Napisał

profesor J. H. Franke.

W najnowszym tegorocznym zeszycie czasopisma Civil-ingénieur ogłosiłem artykuł pod tytułem : TJiber die Abhängigkeit der gleitenden Reibung von der Geschivindiglceit, podając w nim odmienne od powszechnie przyjętych zapatrywania na związek, zachodzący między tarciem posuwistem a chyżością względną ruchu trącego się ciała. W niniejszym artykule pozwolę sobie zaznajomić czytelników „Dźwigni“ z główną treścią rzeczonej rozprawy.

Już od czasów 0 oui om ba, któremu pierwsze dokładne zawdzięczamy doświadczenia nad tarciem, wyrobiło się mniemanie, że tarcie jest niezależne od chyżości. Renuie potwierdził to mniemanie, a klasyczne doświadczenia, jakie Morin czynił w Metz od 1831 do 1833 roku, zdawały się żadnej nie pozostawiać wątpliwości co do prawdziwości powyższego twierdzenia. Przypatrzywszy się atoli bliżej rzeczonym doświadczeniom,, przekonywamy się, że granice chyżości, w jakich czynione były, nie były dostatecznie obszerne, aby wyprowadzonemu z nich twierdzeniu przypisywać można ogólną doniosłość. Coulomb bowiem robił swoje doświadczenia przy największej chyżości 0 64 m. na

sekundę, Renuie w niektórych tylko doświadczeniach używał chyżości 2-560 m. na sekundę, a w doświadczeniach Mori na nad tarciem drzewa wynosiła największa chyżość ruchu 3-930 m., nad tarciem zaś metali tylko 3*100 m. na sekundę. Wyprowadzone z takich chyżości prawidło niezależności tarcia od chyżości nie może być wyniesione do rzędu zasady ogólnej, dopóki inne doświadczenia szych dokonane granicach, prawdziwości jego nie potwierdzą.

W celu dokładniejszego zbadania związku, jaki zachodzi między tarciem a chyżością, robiono w nowszych czasach liczne doświadczenia, z których się okazało, że chyżość względna ruchu bardzo znaczny wpływ wywiera na wielkość tarcia.

Najobszerniejsze pole do tego rodzaju doświadczeń nastręcza ruch wozów na drogach żelaznych. Inżynier francuski Poiróe był pierwszym, który w 1851 r. wykonał liczny szereg doświadczeń na drodze żelaznej Lugduńskiej, a z tych doświadczeń, sięgających aż do chyżości 22 m. na sekundę, okazało się, że tarcie maleje z rosnącą chyżością. W kilka lat potem Bochet podjął na nowo podobną pracę, obserwując tarcie żelaza, drzewa, skóry i guttaperchy o szyny żelazne, a wynik jego doświadczeń był zgodny z poprzednim. W najnowszym czasie kapitan angielski Gal ton badał powyższą kwestyę na drodze żelaznej z Londynu do Brighton z polecenia Towarzystwa Inżynierów-Mechaników w Londynie. Do tych doświadczeń służył osobny wóz, opatrzony hamulcem Westinghouse’a, a za pomocą odpowiednich przyrządów można było bezpośrednio mierzyć ciśnienie szczęki hamulca na wieniec koła i tarcie szczęki o koło. Do tłok, posuwający się szczelnie w cylindrze żelaznym, napełnionym wodą. Cylinder był połączony z indykatorem Bich ar ds’a, którego ołówek kreślił wielkość siły na pasku papieru, przez osobny przyrząd z wiadomą chyżością obracanym. Tym sposobem otrzymywano krzywę, dającą wielkość siły w funkcyi czasu. Do mierzenia chyżości obracających się kół, służyły osobne tachometry. Rzeczone doświadczenia robił Galt on w ostatnich dniach maja 1878 roku. Główne ich rezultaty podajemy w następującej tablicy.

Spółczynniki tarcia szczęk hamulcowych z żelaza lanego o szyny stalowe.

F-f

0-08979

0-09856

0-10968

0-12034

0-13208

0-14692

0-16127

0-17819

0-19690

0-21612

0-23881

0-25019

—0-21 +0-11 —j—0*06

-4-0-05 4-0-05 —003 4-0-02 — 0-08 —0-02 4003

4-o-oi

— 0-03

W tej tablicy oznacza: L liczbę bieżącą, n liczbę doświadczeń przy tej samej chyżości, z których wyznaczono średnią wartość spółczynnika tarcia, v chyżość obwodu koła w metrach na sekundę, F obserwowana wartość średnią

Na podstawie przytoczonych wyżej doświadczeń można następującą wypowiedzieć zasadę: Spółczynnik tarcia posuwistego ciał t war dych j est funkcyą ciągłą ich chyżości względnej; wartość liczebna tej funkcyi jest największa dla chyżości zero, i ubywa z rosnącą chyżością. Parametry tej funkcyi zależą od natury ciał i od stanu ich powierzchni.

w której C jest zasadą logarytmów hyperbolicznych, f₀ i « dwa parametry, z doświadczeń wyznaczyć się mające. Podług tego przedstawiamy f w funkcyi v za pomocą krzywej loga-rytmowej, która przecina oś f w punkcie f=f₀, a której asymptotą jest oś chyżości v. Parameter f₀ jest największą wartością spółczynnika tarcia, jaką on przybiera dla chyżości zero. Wyznaczywszy parametry z doświadczeń G alt on a za pomocą metody najmniejszych kwadratów, otrzymamy:

—0*043666. v

25

Z porównaDia obydwu metod hamowania okazuje się, że hamowanie przy zmiennem ciśnieniu jest zysk na czasie aż do zatrzymania

na

spółczynnika tarcia. Znaczenie liczb w dwóch ostatnich kolumnach wyjaśnimy później.

Powyższe liczby okazują dobitnie zależność tarcia od chyżości, a jeżeli zważymy, z jak znacznej liczby starannych obserwacyj uzyskane zostały wartości spółczynnika tarcia, to nie będziemy mogli wątpić o tern, że tarcie maleje sposobem ciągłym w miarę rosnącej chyżości, i że rozróżnienie tarcia na statyczne i dynamiczne (kinetyczne), jakie ogólnie jest przyjęte, nie ma należytej podstawy, albowiem tarcie rośnie ciągle aż do pewnej granicy przy ubywającej do zera chyżości.

Obok powyższych prac, przedsięwziętych przy znacznych chyżościach, postawić można doświadczenia, jakie prof. Fleeming Jenkin w Edynburgu czynił w 1876 r. nad tarciem przy bardzo małych chyżościach. Największa chyżość w tych doświadczeniach wynosiła 0 01, najmniejsza zaś 0*0002 stop ang. na sekundę, a chociaż te obserwacye nie mogą posłużyć do okazania liczebnego związku między tarciem a chyżością, to przecież okazuje się z nich, że nawet przy małych chyżościach tarcie nie może być uważane jako niezmienne, i że przejście tarcia dynamicznego w statyczne jest ciągłe.

Po analitycznego przedstawienia związku między spół -czynnikiem tarcia f a chyżością v najlepiej nadaje się funk-cya wykładnicza

f = f₀C

.    _    ^    f = 0*289641 C

gdzie chyżość v ma być podstawiona w metrach na sekundę. Obliczone podług tego wzoru interpolacyjnego wartości spółczynnika tarcia podane są w poprzedniej tablicy w przedostatniej kolumnie, a ostatnia kolumna pokazuje procentową różnicę między wartością obserwowaną a obliczoną. Z wyjątkiem dwóch pierwszych wartości dla największych chyżości v = 26*822 m. i v = 24*688 m. zgodność między rachunkiem a obserwacyą jest całkiem zadowalająca, różnica bowiem wynosi co najwięcej 8°/₀, a w przeważnej liczbie przypadków nie dochodzi 5°/₀. Jeśli zastosujemy powyższy wzór do doświadczeń P o i r é e’g o , w odmienny sposób wykonanych,okaże się taka zgodność między rachunkiem a obserwacyą, że różnica nawet 1 °/₀ nie wynosi.

Możemy zatem zależność tarcia od chyżości powyższym wzorem matematycznie wyrazić. Dla celów praktycznych służyć mogą następujące wzory uproszczone :

1) Tarcie żelaza lanego o stal przy suchych powierzchniach :

f = 0-29 C

log. f = — (0*53814 + 0‘01896. v)

2) Tarcie żelaza kutego o żelazo kute przy suchych powierzchniach :

50

f = 0*29 C

log. f = — (0*54014 +.0 00852. v )

3) Tarcie żelaza kutego o żelazo kute przy wilgotnych powierzchniach :

35

f == 0*24 C

log. f = — (0*62264 + 0*01223. v) .

Wypisane tu logarytmy są pospolite.

Zależność tarcia od chyżości znajduje przede wszy stkiem zastosowanie do kwestyi hamowania pociągów na drogach żelaznych. W tej ważnej a z wielką trudnością matematycznie dochodzić się dającej kwestyi podałem kilka zasad, które przynajmniej w przybliżeniu rozwiązują niektóre najciekawsze zagadnienia o sposobie działania hamulców i o najlepszej metodzie hamowania. Przedewszystkiem zważyć należy, że podczas hamowania nie powinny koła ślizgać się na szynach, lecz ciągle swobodnie toczyć się na nich, to znaczy obracać się z taką chyżością, iżby każdy punkt na obwodzie koła opisywał w dowolnym czasie taką samą drogę, o jaką wóz na szynach postępuje. Skoro bowiem tarcie jest największe dla chyżości zero, to podczas ślizgania się doznawać będzie wieniec koła mniejszego tarcia o szynę, niż podczas toczenia się, punkt bowiem dotykania się o szynę posiada w pierwszym przypadku chyżość skończoną, w drugim zaś, jako środek obrotu chwilowego, posiada w każdej chwili chyżość zero. Ta zasada pozwala wyznaczyć górną granicę ciśnienia szczęki hamulcowej na koło, która przekroczona być nie

powinna.

Stosując się do powyższej zasady, można hamować dwojakim sposobem, mianowicie przy stałem lub zmiennem ciśnieniu szczęki hamulca na koło. Trzymając się pierwszej metody, wyznaczyć można dolną granicę stałego ciśnienia na koło, poniżej której ciśnienie padać nie powinno, a wywierając takie ciśnienie na koło, otrzymuje się największy skutek hamowania. Ruch wozu będzie w tym przypadku niejednostajnie opóźniony, przyczem opóźnienie ruchu coraz bardziej maleć będzie. Hamując zaś przy ciśnieniu zmiennem, otrzymujemy największy skutek, gdyż wywiera się na koło ciśnienie statecznie malejące podług takiego samego prawa, podług jakiego tarcie rośnie z ubywającą chyżością, a zatem podług prawa, przez funkcyę wykładniczą wyrazić się dającego. Ruch wozu będzie w tym przypadku jednostajnie opóźniony, a opóźnienie będzie miało w każdej chwili największą możebną

wartość.

korzystniejsze wozu w porównaniu z hamowaniem przy stałem ciśnieniu jest w przybliżeniu proporcyonalny kwadratowi, zysk drodze opisanej proporcyonalny trzeciej potędze chyżości początkowej wozu.

Doświadczenia G al to na nad hamowaniem pociągów potwierdzają powyższe wyniki o tyle, o ile tak skomplikowane zjawisko, jak ruch pociągów hamowanych, na podstawie ogólnych zasad mechaniki rozpatrywane być może.

Po wyjściu powyższego artykułu w druku otrzymałem od sekretarza Towarzystwa Inżynierów-Mechaników w Londynie (Institution of Mechanical Engineers) sprawozdania komitetu, który pod przewodnictwem kapitana G alt ona zajmował się doświadczeniami nad hamowaniem pociągów, wraz z wiadomością, że rzeczony komitet zamierza wkrótce nowe przedsięwziąć studya w tym kierunku. Zarazem przy-rzeczono mi dostarczenie w swoim czasie sprawozdań komitetu i zaproszono mnie do dalszych badań teoretycznych w tym przedmiocie. Nie omieszkam donieść czytelnikom tego pisma o postępach w tej ważnej dla ruchu kolejowego sprawie.

rozmaitych doświadczeń i porównywając z innemi wzorami. Że wzór ten zasługuje na badanie, wypływa z tego, co powyżej powiedziano, mianowicie ze względu, że został wyprowadzonym z doświadczeń na kanale regularnym i dobrze utrzymanym.

3    _ _

Za podstawę badań przyjąłem wzór v = 40*0 \A*a\A‘, t. j. biorę c = 40*0 zamiast 43'7, które wypada u Hagen’a, ponieważ w takim razie wzór najbardziej zbliża się do wzoru Kutter’a przy n = 0’025 (kanały w ziemi, dobrze utrzymane) i zlewa się z nim zupełnie przy r= POO, może więc zastąpić z korzyścią wzór Kutter’a ze względu na swoją prostotę.

Badanie wzoru v = 40 \/r2 \/i na doświadczeniach.

Budowa stacyj wodnych i ich mechanicznych urządzeń

Badanie wzoru v = 40 \/r² \/i na doświadczeniach.

Gangesu.

Obliczanie prgdkości przepływu wody w rzekach i kanałach.

(Ciąg dalszy).    s

Badanie nowego wzoru Hagenav=c Vr²Vi .

Poniżej przedstawiam badanie porównawcze głównych

3 _ _

Starałem się zbadać ten nowy wzór Hagen’a, ma-

3 _ _

jacy ogólną formę v = c Vr² Vi ,

wzorów dawniejszych i nowego wzoru 0=40 V^r² V i dla doświadczeń na kanale Gangesu. Przerobiłem przytem daty podane przez Hagen’a na miarę metryczną i uporząd-zastosowując go do kowałem doświadczenia według promieni profilów r .

Doświadczenia na kanale Gangesu, wykonane w 1874—1879 r. (miara metryczna).

m Liczba porządk.

Numer dośw. u Cunningham’a

Spadek i

mierzona

z wzoru

40vW* ' i

rą-

z wzoru Kutter’a i p n = 0-025 p

Ah

z wzoru Bazin’a

4. kategorya I p

cs

gj

So

z wzoru

co

CO

0=2-27

dla

dla

to Kutter’a O | ®" w= 0-025

"o

o®

•2

Pi

pj

w

bo

p-

CO

dla Bazin.

łP

4. kat.

dla

_+\JyyiS-5:

9    CO

■+I

CPCO*<IC5üi|PQSK>l-‘

127

181

188

137

136

135

0-21

0-515

0-59

0-69

0-77

0-83

0-90

0-90

0-000113

0-15

012

0-11

JJ

90

0-24

SfefcSSSSggSggggggiägSKgBiSgSStsSSKSBPS

0-91

124

132

173

175

225

224

131

174

223

222

221

121

119

117

163

217

216

215

162

197

113

0-99

1-11

1-18

1-24

1-24

1-27

1-28

1-28

1-33

1-37

1-48

1-53

1-66

1-87

1-88

1-93

1-99

2-07

2-07

2-10

2-10

2-15

2-19

2-21

2-275

2-33

2-39

2-42

2-43

2-50

2-57

2-66

2-75

2-85

„    203

n 148 » 151 „ 145 * 200 „ 208 „    253

„    195

„    473

0-40

0-23

0-22

0-39

0-37

—0-03

+0-11

—0-09

0-38

0-37

0-36

0-41

0-43

0-53

0'54

0-60

0-56

0-93

0-41

0-42

0-52

0-53

0-59

0-56

0-40

0-41

0-52

0-53

0-59

0-55

—0-26

—0-34

—0-31

—0-38

—0-18

.SS

0-42

0-93

0-94

„ 221 „ 228 „ 228 „    146

» 222 » 214

„ 200 » 191

0-000227

25

0-68

0-43

0-42

0-81

0-82

0-24

0-53

0-83

0-84

0-89

0-82

0-88

0-90

0-80

0-73

0-76

0-78

0-97

0-99

0-99

0-81

1-01

0-99

0-88

1-01

104

0-99

1-05

1-04

1-11

1-09

1-09

1-21

0-68

0-69

0-81

0-82

0-25

0-53

0-835

0-85

0-90

0-83

0-885

0-91

0-81

0-75

0-78

0-80

0-98

1-00

1-00

0-83

1-02

101

0-90

1-03

1-07

1-01

1-06

1-05

112

1-10

1-10

1-23

0-82

0-835

0-24

0-54

0-85

0-86

0-92

0-85

0-91

0-94

083

0-77

0'79

0-82

roi

ro3

1-03

0'84

ro5

ro4

0'92

ro6

no

ro4

ro9

ro9

ri6

114

ri4

1-27

—0-54

+0-01

+0-135

—0-02

—0-015

—0-14

+012

—0-02

—0-02

+0-02

—0-23

—0-26

—0-22

—0-13

—007

—006

—007

—0-06

—0-18

—0-18

—0-05

—0-12

—0-01

—002

—0-17

—0-01

—0-25

+011

+0-12

+002

+0-1

+0-1

—0-01

CO ife.

0-0009 —0-06 „ 121 +010 81 —0-10 132 +0105 676    —0-26

0-1156 —0-35 552    —0-245

1 +0-02 182 +0-135 —0-02 —0015 196    —0-13

144 +0-12 —0015

—o-oi

+0-03 529    —0-22

676    —0-255

84    —0-21

69 —0-12 49 —0-05 36 —0-04 49    —0-05

0-0036 —0-07 100 +0-09 100 —0-12

0-0049

81

144

+0-05

+0-21

—0-11

289

625

121

4—

196

144

0-0001

101

90

0-0676

0-1225

—0-27

—0-36

600

0-1024—0-32 0-1444 —0-38 324 —0-19 0-2916 —0-53 4 +0-01 182 +0-145 —0-01

0-00

144

—014

+0-13

o-oo

o-oo

0-00

—0-15

+0-02

—0-23

—0-12

013

■0-03

-0-15

-o-oi

+0-05 48 -0-20 65 —0-23 441 —0-18 144 -0-10 25 —003 16 —003 25 —0-03 25 —002 289 —0-14 289 —0-14 9 —0-02 121 —0-08 9 +0-06 0 +0-02 225 -0-12 4 +005 529 -0-20 144 +015 169 +0-17 9 +0-07 225 +019 169 +0-17 0-0001 +0-05

729 —0-21 0-1296 —0-30 600 —0-245 0-1024 —0-33 0-1444 —0-44 361 —0-20 0-2809 —0-80 1 +0-11 210 +0075 1 —0-17 0—0-175 196 +0-06 169 +0-16 0 —0-17 0 —0-18 25 -0-16 400 —0-35 529 —0-41 324 —0-36 100 —0-20 9 —008 9 —0-09 9 —0-10 4 —0-23 196—0-36 196 -0-36 4 —0-09 64 —0-30 36 -0-15 4 —0-10 144 —0-34 25 —0-19 400 —0-39 225 —0-08 289 —0-05 49 —0-20 361 —0-05 289 -0-07 25 —0-27

2    2    22    ooo    o oo    ^

3.

40 Wa \/i ,

Dla nowego wzoru v =

z doświadczeń co = 0*6745

, m liczba doświad-

oo = 0*122 ;

co = 0*121 ;

z kol. 17.

. . w = 0*179 .

1*00 ;

v=0*265

00 1

v=0*67 ,

00 1

2. kolumna podaje numera doświadczeń kap. Cunningham’a,

A

n promienie profilów poprzecznych ir = — ,

» spadek i na 1 m. bieżący,

» prędkość średnią v mierzoną wprost za pomocą osobnych pływaków,

6.,    7., 8. i 9. kol. podaje średnią prędkość obliczoną z roz

maitych wzorów.

10.,    12., 14. i 16. kol. daje różnicę prędkości średniej z wzo

ru, mniej prędkość wprost mierzona, t. j. n. p. kolumna 10. jest różnicą kolumny 6. i 5.; nakoniec kolumny 11., 13., 15. i 17. oznaczają drugie potęgi różnic powyżej wymienionych.

z kolumny 11. suma [Z)²] = 1*3288, a prawdopodobny błąd ł m—n

czeń, n liczba współczynników szukanych . w = 0*123 ; dla wzoru Kutter’a n = 0*025 , z kolumny 13.

[Z>²] = 1*3074 , a

dla wzoru Bazin’a, 4. kateg., z kolumny 15.

[D²] = 1*2920 , a . . .

_ 6 _

dla wzoru Hage na «; = 2*27 V r Vi ,

[Z)²] = 2*8162 ,

Z powyższego okazuje się, że nowy wzór v=40VA*² \/i daje prawie to samo przybliżenie, co wzór Kuttera lub wzór

_ 6 _

Bazin’a, Hagen’a zaś wzór v = 2*27 Vr Vi znacznie się różni i daje średnie prędkości za małe.

Badając bliżej przytoczoną tablicę wypada zrobić następujące uwagi:

1.) doświadczenia nr. 139, 138, 137, 136, 135, 132, 121, 119, 117 i 101 wykazują prędkości mierzone znacznie większe od tego, co dają wzory; powstało to, albo z niedokładności podanych spadków, albo z przyczyny bardzo regularnego i łatwego przepływu wody, t. j. że w tym ostatnim wypadku byłoby trzeba znacznie powiększyć współczynniki wzorów dla otrzymania lepszych wyników;

2.) wzór « = 40 VV² Vi daje średnie prędkości większe od wzoru Kutter’a (« = 0*025) dla «*<1*00, te same prędkości dla r=l*00, a nakoniec mniejsze od tego wzoru dla r

3 _ _

3. ) wzór v = c VV² Vi dałby wypadki więcej zbliżone do pomiarów, gdybym przyjął c=43*7 zamiast c=40*0 . Pozostawiam jednak c=40*0, ponieważ chodzi o to, żeby nowy wzór był ile możności zgodny z wzorem Kutter’a, który uważać można za najlepszy ;

4. ) wzór Bazin’a, 4. kategorya, daje średnie prędkości większe od wzorów Kutter’a (n = 0*025) i nowego wzoru

v = 40 V/r² \/i , a wskutek tego najlepsze wyniki, ponieważ kanał Gangesu jest prawdopodobnie dobrze utrzymany;

5.) pomiary nr. 201, 202, 204, 205 i niektóre inne odpowiadałyby lepiej wzorowi Kutter’a dla n = 0*030 (za-

3    _

miast w=0*025), a w nowym wzorze v=c VV² Vi trzeba byłoby dla tych doświadczeń przyjąć c = 33*3, czyli, że na tych profilach kanał Gangesu jest mniej regularny i gorzej utrzymany ;

6.) nakoniec trzeba zauważyć, że niektóre pomiary na kanale Gangesu, nie zgadzają się jedne z drugiemi n. p.: Nr. 180 i 139 : Nr. 180... r=0'69 , «=0*148°/

Nr. 139... r=0*77 , «=0*151°/ t. j. spadek mniej więcej ten sam, r powiększa się tylko o 0*08, a v prędkość staje się więcej niż 2 razy większą; albo Nr. 103 i 205 : Nr. 103... r=2*33, «=0*207°/₀₀, «=1*18

205... «*=2*43, «'=0*208°/₀₀, v=0*94 , w drugiem doświadczeniu v powinno być większe od 1*18, jeżeli pierwsze jest dobre, a otrzymujemy wypadek przeciwny i t. d.

W ogólności wszystkie te niezgodności między prędkościami mierzonemi a otrzymanemi z wzorów można łatwo wytłomaczyć trudnością dokładnego oznaczania spadku w da-nem miejscu. Spadek wody, szczególniej przy większej prędkości , na środku, t. j. w prądzie, może się znacznie różnić od spadku na brzegach, który jesteśmy w stanie zmierzyć. Oprócz tego, najlżejszy błąd niwelacyjny, wynikły z ruchu falowego wody lub z niedokładności instrumentu, daje różnice znacznie wpływające na obliczenie prędkości z wzorów, szczególniej przy małych spadkach: naprzykład, niwelując powierzchnię zwierciadła wody co 50 metr., łatwo popełnić niedokładność, wynoszącą 2 do 3 mm., a z błędu tego wypadnie większy lub mniejszy spadek o 0*000040—0*000060, czyli 0*040°/₀₀ do 0*060%₀. Błąd taki czyli raczej niedokładność może znacznie zmienić obliczaną prędkość v, jeżeli całkowity spadek rzeki lub kanału na tej przestrzeni wynosi zaledwie 0*100 do 0*200 na 1000 (0*100°/₀₀—0*200°/₀₀).

Badanie wzoru v=cVrVi na pomiarach podanych przez Plenknera.

Dalej przedstawiam badania nowego wzoru v—cVrVi na doświadczeniach podanych przez Plenknera, o których była powyżej mowa.

1. Pomiary na rzece Eger pod Falkenau, z których wykreślam nr. 17, 20 i 25, jako niezgodne z innemi doświadczeniami tamże robionemi i opuszczam bardzo małe spadki «=0*013°/₀₀ do «=0*060°/0O, jako pomiary wątpliwe, ponieważ Plenkner otrzymał dla tych spadków prędkości stosunkowo bardzo znaczne, a pomiaru wprost nie robił, jak to wyżej wyjaśniono; np. biorąc dwa pomiary następujące: nr. 12... r = 1*04, « = 0*000020, u = 0*52, nr. 23... r=l-07, « = 0*000118, «? = 0*49, okazuje się, że nr. 23 ma spadek znacznie większy, a prędkość mniejszą niż nr. 12, co jest niemożebnem na tej samej rzece i w tych samych warunkach. Pod Falkenau spadki

3 _

« <0*0007, współczynnik c wzoru v = cVr'¹Vi przyjęto = 40*0.

Z zestawienia powyższego wynika, że nowy wzór daje

v=2-27\/r VI, który

__ 6

v=2‘27\/rVi jest

Nr. doświadczenia

Pro

mień

profilu

Spadek

mierzona

Prędkość średnia

Bóżnice i drugie potęgi różnic

z wzoru

«=40 V t²V i

z wzoru Hagena

_6 _

«=2'27'/r t/i

dla « = 40VT%V i

dla «=2-27 y/r \/i

Uwagi

D'

D'²

0-62

0-000231

0-78

0-44

0-44

0-82

151

18

0-93

19

0-88

23

1-07

24

0-92

26

0-75

27

0-92

28

1-09

29

0-79

»    213

„    123

» US „ 266 „ 427 » 212 »    132

0-000331

0-58

0-49

0-47

0-49

0-62

0-62

0-46

0-40

0-63

0-43

0-56

0-41

0-46

0-62

0-68

0-55

0-49

0-62

0-42

0-54

0-48

0-52

0-55

0-54

0-53

0-54

0*53

—0.34

—0-15

40-07

—0-06

—0-03

0-1156 0-0225 „ 49 „ 36

0-00

40-06

40-09

40-09

—0-01

y>

05 C

„ 36 » 81 „ 81 0-0001

—0-34

—0-16

+0-05

+0-01

+0-03

—007

—0-08

-J-0-07

-fO-14

—0-10

0-1156

256

25

CO M-

CD 4*- CO

CD o

pomiar młynkiem prędkości wyprowadzone z ilości przepływu i przekroju

V-.Q

V~A

»pomiar młynkiem

0.1674

0-1905

lepsze wyniki, aniżeli wzór Hagena Plenkner uznał za najlepszy.

2. Pomiary na rzece Eger pod stacyą Wartą odnoszą się do spadków bardzo znacznych, a promieni małych. W tym wypadku wzór Hagena najodpowiedniejszym, ponieważ średnia prędkość z tego wzoru wyprowadzona wzrasta bardzo mało przy powiększaniu się spadku, a pomiary stwierdzają, że tak być powinno. Nowy wzór może być też użytym, biorąc współczynnik c=20⁻0. Poniżej znajdujące się zestawienie wykazuje różnice i drugie potęgi tych różnic dla jednego i drugiego wzoru.

Nr. doświadczenia

Prędkość średnia

Bóżnice i drugie potęgi różnic

pro

mień

profilu

Spadek

mierzona

z wzoru

z wzoru Hagena

«=2-27'/r VT

dla « = 20 \/r² Vi

dla v

_ G

=2-27 Vr Vi

Uwagi

D²

D‘

D'²

CC* GO -1 05 Ol    05 'tO M-

0-38

0-39

0-48

0-42

0-37

0-31

0-24

0-30

0-23

0-24

0-33

0-22

0-54

0-46

0-41

0-58

0-62

0-35

0-45

0-41

0-32

0-22

0-27

0-38

0-53

0-49

0-41

0-46

0-50

0-000748 „    748

„    748

0-33

0-33

0-28

CD «<1

0-33

0-36

„ 891 „ 960 „    960

0-Ó01860

„ 3360 „ 5450 „ 6680 „ 5615 „ 3700 „ 4530 0-000670 0-001260 „ 1800 „ 1680 ., 1537 „ 2986 „ 8699 „ 8699 „ 8699 „ 4439 „ 3370 „ 3750 „ 3750 0-003352

0-40

0-49

0-36

0-49

0-51

0-42

0-64

0-33

0-42

0-49

0-35

0-33

0-50

0-37

0-44

0-63

0-58

0-70

0-68

0-52

0-51

0-55

0-43

0 54

PQPPPPPPPPPOOOOOOOOOOOOOOOOOO

—0-04

—0-04

40-06

—0-02

40-01

—0-13 —0-27 —0-08 —0-17 —0-06 40-29 —0-04 - -0-66

-    -0-30

-    -0-25

-    -001 --0-19 —0-08 40-11 —0-01 —0-12 40-10 -f-0-08 40-30 —0-85 --0-21 --0-13 - -0-30 --0-19

0-0016 „ 16 » 36

0-0169 „ 729 0-0064 0-0289

„ 36 „841 „16

0-0625

361

64

121

144

100

64

0-0441 „ 169

0-0361

0-4669

40-09 4o-io 4-0-19 40-ii +0-07 —o-oi —0-14 40-03 —o-ll —0-08 40 13 —0-18 --0-37 - -019 --0-10 --0-16 --0-26 —0-03 40-16 4-0-05 —0-14

—o-io

—0-16

—0-04

40-15

+0-11

40-02

40-18

40-08

0-0081 » 100 » 361 „ 121 » 49

•*

» 196

» 121 » 64 „169 „ 324

o-oioo

„ 256 » 676

??

'■i

„256 » 25

Ci O Ci

0-0121

0-0064

0-3659

] D 7=0-4669 dla wzoru «=20VV\A, a błąd z doświadczeń co=0‘101 [D‘ 7=0-3659,,    „ «=2-27V//r\/r    „

w=0-089

W sumach opuszczono doświadczenia Nr. 13 ; 14 24 25 i 28 jako dające prędkości zupełnie niezgodne z wzorami.

c=40"0.

3.    Pomiary na rzece Sazawie pod Porie odnoszą się do małych spadków i <0-0007, współczynnik wzoru

v=c\/r²Vi , c=40’0. (Tabelka na nast. stronicy).

Okazuje się zatem, że chociaż oba wzory dają wypadki różne, przybliżenie jednak większe jest dla nowego

wzoru v=40\/r²Vi.

4.    Pomiary wykonane na Sekwanie przez Darcy i Bazin’a, w których też spadki i <0-0007 i współczynnik

(Tabelka na nast. stronicy).

Zestawienie powyższe wykazuje, że dla większych promieni r, nowy wzór daje wypadki dość zbliżone, gdy przeciwnie wzór Hagena daje prędkości znacznie mniejsze od mierzonych i nie powinien być używanym w podobnych razach.

Badanie wzorów na pomiarach Dniestru.

W dalszym ciągu podaję badania nowego wzoru, jako-też wzorów Kuttera i Hagena na pomiarach prędkości G ó r-

Nr. doświadczenia

Pro-

Prędkość średnia

Bóżnice i drugie potęgi różnic

mien

profilu

0-89

1-09

1-20

1-09

Spadek

mierzona

z wzoru

z wzoru Hagena v =

_ fi _

2.27 Vr Vi

3 _

dla v=10 ]/ r² \/i

dla ■15=2-27\/r \/i

D²

Dn

H CO »O 0 N

tH tH rH tH tH

0-94

0-96

0-90

0-34

0-37

0 38

0-000068 „ 68 „ 68 „ 68 „ 68 „ 68 „    92

0*000240

0-53

0-49

0-36

0-34

0-37

0-25

0-25

0-41

474

474

0-58

0-58

t-H O tH Dl Od -CD O >D CD coco-cHcococccccra-criMł ÓÓÓÓOÓÓÓÓÓ

-cH Ot rH Ot > O CD CD CO OT 03

ÓÓÓÓOÓÓÓÓÓ

—0-22

—0-15

40-04

4 o-oo

—0-05 40-07 4-0-11 —0-11 —0-13 — 0-12

0-0484 „ 225 „ 16

—0-09

0-0081

o-oo

77

;> 25 „ 49 „ 121 „ 121 „ 169 0-0144

40-15

4-0-15

40-08

4-0-21

40-21

—0-08

—0-19

—0-19

Ol Ol o

» 64 „ 441 „ 441 „ 64 „ 361 0-0361

0-1354

0-2263

Nr. doświadczenia

Pro

mień

profilu

Spadek

mierzona

Prędkość średnia

Bóżnice i drugie potęgi różnic

z wzoru

v = 40

±A*±A

£

z wzoru Hagena v —

3    _

2-27 Vr Vi

3 _

dla v~40 \/r% \/i

dla v

_ 6

=2-27Y/r Vi

D'²

H W CO

HbcDCOHWOItfi

1- 73

2- 16 2-57

2- 89

3- 33

3-71

4-42

4-58

4-86

5-14

5-60

0-000127 „ 133 „ 135 „ 140 „ 140 » 1^0 » 140 „ 140 „ 172 „ 131 „ 103

0-64

0-65

0-67

0-69

0-74

1-03

1-14

1-16

1-29

1-38

1-43

1-46

1-43

0-77

0-87

0-96

1-06

1-13

1-28

1-31

1-51

1-36

1-28

0-75

0-83

0-88

0-94

1-00,

1-09

1-11

1-18

1-16

1-16

-f-O-Ol 40-08 4-0-13 —0-07 —0-08 —0-03 —0-01 —0-07 —j—0’08 —o-io —0-15

o-oooi

„ 64 ;; i69 „ 49 » 64

77

77

77

?»

49

-f0-03

+0-06

+0-09

—0-15

—0-20

—0-16

—0-20

—0-27

—0-25

—0-30

—0-27

0-0009 „ 36 » 81 „ 225 „400 „ 256

CO o

„ 625 „ 900 ' 729

0-0795

0-4390

ne go Dniestru i dopływów, które sam wykonałem w 1880 i 1881 roku. *)

*) Prędkości średnie z pomiarów młynkiem, podane w załączonej tablicy, otrzymano następującym sposobem: Na danym profilu poprzecznym rzeki na pionowych, położonych co 2 do 10 metrów odległości, mierzono prędkość młynkiem rozmaitych głębokościach od dna rzeki do zwierciadła wody ; następnie obrachowano średnie prędkości dla każdej pionowej,

na

i za pomocą krźywej średnich prędkości oraz płaszczyzny przepływu A, sposobem używanym przez Harlachera, wykreślnie płaszczyznę, przedstawiającą ilość przepływu sekundę Q ; — dzieląc Q przez płaszczyznę przepływu A, otrzy-

Prędkości zaś średnie

z pomiaru pływakiem otrzymano, mnożąc prędkości mierzone na powierzchni przez 0⁻80 lub 0"75.

oznaczono

na

mano

średnią prędkość v—^.

Nr. bieżący

Wyszczególnienie

i data pomiaru

Szerokość wody Promień r

Spadek i

Z pomiarów młynkiem

Prędkość średnia

Bóżnice i drugie potęgi różnic

pływakiem

z wzoru

3 _

^5=--40\/, r²\/i

z wzoru Kuttera «=0-025

z wzoru v =

2-27 Vr \/i

dla v =

3 __    __

40 \Zr²\/i

dla Kuttera w=0-025

dla v 2-27 \ZV \/r

D D²

D‘²

D"

D“²

Ot KH 05 to Ht

CO t- CO 05

Dniestr w Kornalowicaeh ²⁵/e 1881 26"3 0"37 0"000440 0"70 ł/, 1881 54-1 2-14 0-000150 0‘81 Kołodrubach 2ł/s 1881 35"0 P42 0*000102 0"59 «/* 1881 41-6 2-34 0-000102 0-68 Bystrzyca w Tynowie 2S/. 1881 39*5 0"32 0"000652 0"54 “/, 1881 42-6 0-86 0-000450 0'54 io/s 1881 60-1 1-65 0-000037 0’40 ²% 1880 60-0 2-41 0'000070 0'72 % 1881 67-8 1-97 0-000140 0'76

>!

••

Dniestr w Brzezinie

0-64X0-80=0-51

0-91X0-80=0.73

0-86X0-75=0-65

ppppppppp -5 œ da -5 i£ -5 d* d> A

ooooooooo

CCOCłiOOOOOCOCdCO

coi>ioi>a3ioioi>i>

óóóóóóóóó

—0-27 0-0729 —0-29 0‘0841 —0-34 0-1156 9 —0-04 „ 16 0 „ 0 36 40-07    „ 49

100 —0-16 „256 16 —0-15 „225 9 40-18    „ 324

0 „ 0 0 —0-03 0-0009

0    „    0    40-03

—0-08 „ 64 —0-07 40-03    ,,    9    40-06

—0-06    „ 36 —0-10

40-04 „ 16 40-04 —0-06    „ 36 —0-03

—0-12    „144 —0-08

—0-02!0-0004

£££££££

49

iii

z wzoru v = 33-3 VrlVi

z wzoru Kuttera «=0-030

z wzoru v =

2-27 Vr \/i

dla v = 33-3 Vr'VT

dla Kuttera

0"030

dla V

__ 6 __ 2-27 Vr \A

10 Dniestr w Bozwadowie

,sjs 1880 66-0 „ ³⁰/₉ 1880 82-7 w Zaleścach ¹⁵/₄ 1881 wBukawinie u/₄ 1881 w Żurawnie ⁴/₅ 1881 m-3

11

12

13

14

126‘3

121-6

0-000150 0-58 0-000150    —

0-000200 0-60 0-000192 0-78 0-000800 1-12

0-90X0-80=0-72

hi o oo o

©' -5 -q 05 05 CD Ot 00 tfi tO

lOOCCCH CD CD GO b- r-t

ÓÓÓÓH

óóóóó

40-04 0-0016 40-07 —0-08 „ 64 —0-06 40-18 „ 324 40-20 _ n-nsi Q

—0-03|0-b009| —o-oi

10-1460

0-0049 „ 36

>>

o-oooi

0-1610

+0-14 - -0-01 - -0-20 --0-01 —0-35

0-0196

77

„400

0-1225

0-3858

Do zestawienia powyższego należy dodać kilka uwag o spadkach, na podstawie których obliczano prędkość wody z wzorów. Spadki te nie są mierzone każdego razu równocześnie z pomiarem prędkości, za pomocą młynka lub pływaka, w skutek tego w niektórych wypadkach są tylko przybliżone. Mianowicie do liczby 3 i 4 spadek wzięto w przybliżeniu z profilu podłużnego rzeki, to samo do liczby 7, 8 i 9; do liczby 10 i 11 spadek mierzono przy stanie wody o 0 90 m. niższym od stanu wody przy pomiarze 10 , do liczby 12 przy stanie wody 023 m. niższym, do liczby 13 przy stanie wody 0’60 m. niższym i nakoniec do 14 przy stanie wody 0’49 m. niższym.

Dla pomiarów 1 do 9 włącznie zastosowano nowy

3 _

wzór v—cVr'Vi przyjmując c=40‘0 i wzór Kuttera dla n = 0‘025, a od 10. do 14 włącznie wypadło zastosować nowy wzór, przyjmując c=33'3, co odpowiada wzorowi Kuttera dla w=0⁻030.

[D²] = 07460 dla nowego wzoru,

[D<3] = 0.1610 dla wzoru Kuttera i

_ 6 _

[D"²] = 0.3858 dla wzoru v==2,2lV'r VA.

(D. n.)

konsumuje po 130 litrów gazu świetlnego na godzinę. (Latarnie nasze, palące się na ulicach, konsumują po 150 litrów na godzinę.)

Wynika ztąd, że świecono wówczas blaskiem 4X130=520 płomieni gazowych; ze względu jednak na to, że światło elektryczne otoczono balonami ze szkła matowego, które tylko ³/4 nań padających promieni przez siebie przepuszcza, pochłaniając V₄ część, oświetlono salę poselską światłem jaśniejącem blaskiem co najmniej ³/₄.520=390 płomieni gazowych.

Przy takiem oświetleniu czytać było można drobny druk asygnat banku narodowego z wielką łatwością, a to nie tylko w każdem miejscu sali posiedzeń, ale nadto także w najodleglejszych zakątkach galeryi, okalającej ową salę w wysokości 6 m.

Wykazano już na innem miejscu*) że chcąc oświetlić bieloną salę, mającą powierzchnię a Q m., umieścić trzeba światło w wysokości :

h = l/«

* 6

metrów.

Ponieważ podłoga sali posiedzeń ma 376 Q m. powierzchni, więc trzeba, chcąc ją oświetlić możebnie najkorzystniej, umieścić światło w wysokości

JB76

v 6

= 7*9 m.

Elektryczne oświetlenie sali posiedzeń gmachu sejmowego we Lwowie,

Wspomniano już w swoim czasie *), iż Wydział krajowy uchwalił zaprowadzić w sali posiedzeń gmachu sejmowego światło elektryczne, poruczając instalacyę tegoż światła członkowi naszego Towarzystwa, inżynierowi cywilnemu i elektrotechnikowi, panu Kychnowskiemu.

Kycknowski, chcąc pochlebnemu zadaniu, które się mu dostało, odpowiedzieć ile możności jak najlepiej, nie zadowalał się tern, aby zaprowadzić w sali sejmowej jaki bądź system elektrycznego oświetlenia, lecz próbował ich wiele, w celu wybrania najlepszego.

Sala poselska musi bowiem koniecznie być oświetloną światłem, które się pali spokojnie i cicho, a więc światłem, które się nie migoce, nie zabarwia i nie syczy. Zadaniem było więc urządzić maszynę świetlną dostarczającą prądu elektrycznego, jakoteż lampę, w której dostarczony prąd w światło się zamienia tak, aby powyższe warunki spełnione zostały w całej zupełności. Nie mając na myśli obecnie wchodzić w szczegóły urządzenia, ani też przytaczać przyczyn, które owe zjawiska sprowadzają, nadmienię tylko, że próbne oświetlenie sali poselskiej, które się odbyło na dniu 14 przeszłego miesiąca, wykazało, że wymaganym warunkom oświetlenia w całej zupełności odpowiedzieć można.

Światło, którem na dniu 14. czerwca 1882 oświetlono salę posiedzeń, było światłem łuku Wolty, jakie się każdym razem zjawia między kończynami dwóch sztabek węgla, skoro przez nie przesyłamy prądy elektryczne. Prądy te miały kierunek niezmienny, pochodziły z trzech w piwnicy ustawionych maszyn świetlnych systemu Rychnowskiego uruchomionych motorem gazowym systemu Otta, pracującym siłą 6 koni, i przepływały przez 4 lampy systemu Oromptona, ulepszone przez Rychnowskiego, które zawieszono w wysokości 8 m. po nad podłogą, a w których spalano sztabki węgla wyrobu Siemensa, mające po 13 mm. średnicy.

Liczne doświadczenia pana Reynier pouczają, że sztabki takiej grubości, skoro skutkiem prądu elektrycznego, mającego tę samą napiętość co prądy używane przez Rychnowskiego, świecić poczynają łukiem Wolty, wydają światło, jaśniejące blaskiem co najmniej 130 płomieni gazowych, z których każdy

a ponieważ lampy elektryczne jaśniały z wysokości 8 m., więc wypada, że zawieszono je właśnie w tej wysokości, którą teo-rya wymaga.

Ze względu na to, że ilość światła odpowiadała warunkom, że wysokość lamp stosowała się do wymóg teoryi, wypada, że na dniu 14. czerwca 1882 posunięto jasność oświetlenia do granicy, której jak doświadczenie uczy, ze względu na oczy, bezkarnie przekraczać nie można.

Co się tyczy maszyn świetlnych, wydających prądy elektryczne, zauważyć należy, że nie wyzyskują one całkowitej pracy mechanicznej, której motor dostarcza ; doświadczenie uczy bowiem, że w najlepszym razie stracić trzeba

na transmisye............

ogrzewanie się drutów w maszynie świetlnej . zwalczanie oporu w lampie........

razem .

'O

7

Io

. .    17°/o

pracy, której motor dostarcza.

W maszynach systemu Rychnowskiego, traci się na:

transmisye..............

ogrzewanie się drutów..........

zwalczanie oporu w lampie........

O Ol Ol

razem . . .    20°/₀

a więc tylko 3°/₀ więcej, niż minimum dozwala.

Ponieważ podług doświadczeń francuzkiego fizyka pana N i a u d e t, usunięcie syczenia światła elektrycznego opłacać trzeba pracą mechaniczną, dochodzącą częstokroć do wysokości 15°/₀ pracy motora, a lampy użyte do oświetlenia sali sejmowej, konsumowały tylko 10°/₀ tejże pracy, więc i w tej mierze oświetlenie korzystnie się przedstawia.

Z uwagi więc, że tak lampy elektryczne, jakoteż i maszyny świetlne, zbudowano podług zasad nauki; ze względu dalej, że światłoelektryczne, które jaśniało w sali, wcale się nie zabarwiało, że się paliło w zupełnej ciszy, a fluktuacya w jasności nie przewyższała fluktuacyi płomieni gazowych lub naftowych, wynika, że próbne oświetlenie sali posiedzeń gmachu sejmowego, któreśmy oglądali wieczór dnia 14. czerwca b. r., odpowiadało w całej zupełności wszelkim warunkom dobrego oświetlenia, nie ustępując w niczem oświetlaniu elektrycznemu innych, dotychczas za najlepsze uznanych systemów.

Jakkolwiek oświetlenie odpowiadało warunkom wymaganym dla publicznych lokalów w ogóle, to przecież

*) Dźwignia numer 5, 6 i 9 z r. 1881.

*) Dźwignia numer 5, 6 i 9 z r. 1881.

Gostkowski.

1,    Uzupełnienie studyów około regulacyi Pełtwy celem obniżenia koryta tejże, a tem samem osuszenia kotliny miasta.

2.    Sporządzenie inwentarza kanałów istniejących w związku z siatką niwelacyjną głównych ulic i najwyżej położonych części miasta.

I. W sprawie dotyczącej regulacyi Pełtwy i jej dopływóio.

1.    Że znaczniejsze pogłębienie dna w środkowej, zabudowanej części miasta nie jest koniecznie potrzebnem i że takowe mogło by wpłynąć na obniżenie stanu wody gruntowej, a tem samem pociągnąć za sobą szkodliwe skutki dla budowli na rusztach zbudowanych.

2.    Ponieważ spad w korycie Pasieki jest bardzo różnorodny z powodu istniejącego jazu na tejże i wielu progów, dla tego należałoby takowy tylko ujednostajnić i w niższej części o tyle pogłębić, o ile tego obniżenie zwierciadła wody zaskór-nej, względnie gruntowej, wymagać będzie.

3.    Tak samo w korycie Pełtwy byłoby wskazanem tylko ujednostajnienie spadów z pogłębieniem dna w tych miejscowościach, gdzie tego potrzeba wymagać będzie, t. j. od starej rogatki na Stryjskiem do ulicy Akademickiej, następnie od starej Rzeźni do jazu za nową Rzeźnią miejską, a to o wysokość jazu istniejącego.

4.    Zniesienie młynówki, wykupno prawa pędzenia pierwszych dwóch młynów na tejże, t. j. przy ulicy Zamarstynow-skiej i Korytnej, podczas gdy dla 3go młyna na t. zw. „Błoniach“ możnaby urządzić osobną młynówkę poza obrębem miasta Lwowa.

wypada, aby sala, w której obradują wybrańcy narodu, odznaczała się w razie potrzeby oświetleniem nieco zbytkowniejszem, wystawniejszem i przyjemniejszem, co osiągnąć można, jeżeli się zastąpi kule matowe baniami ze szkła mlecznego, które, jakkolwiek pochłaniają więcej światła, łagodząc jaskrawość blasku, do okazałości i świetności oświetlenia znacznie się przyczyniają.

Nie trzeba zapominać, że skoro sala poselska zostanie dekorowaną i pomalowaną, dekoracye i malowidło jakąś część światła pochłoną. Chcąc więc malowaną salę oświetlić tak, aby oświetlenie dobrze się przedstawiało, zwiększyć trzeba siłę motoru uruchomiającego maszyny świetlne o tyle, ile szkło mleczne pochłania więcej światła od szkła matowego, jakoteż o ile malowidło sali więcej światła pochłonie.

Umieszczając na żyrandolu, dotychczas już istniejących czterech, jeszcze lampę piątą, i zaopatrując wszystkie w banie ze szkła mlecznego, przypuszczać należy, że światło takie nowym warunkom dobrze odpowie.

Ze względu na to, że do zasilania 4 lamp potrzebowano siły 6 koni, wyjdzie na 5 lamp s/₄ X 6 = 75 koni siły, lub (ze względu na malowidło i szkło mleczne) co najmniej siły 8 koni, skąd wniosek, że chcąc salę posiedzeń oświetlić okazale, zwiększyć wypada siłę motoru co najmniej o siłę dwóch koni.

Lwów, 16. lipca 1882 r.

Kolej Transwersalna.

Stoimy w przededniu rozdania budowy galicyjskiej kolei Transwersalnej. Wypada nam rozpatrzyć się, jak się obecnie ta sprawa przedstawia.

Podawaliśmy już dawniej przyczyny, dla których wypracowanie projektu się przeciąga ; z wyjątkiem sekcyi IY. (Żywiec) roboty połowę wszędzie ukończone, a cały personal pracuje z ogromnym pośpiechem nad wypracowaniem projektu szczegółowego, którego ostateczne wykończenie jeszcze nie tak prędko nastąpi.

Rozdanie budowy w małych losach za ceny jednostkowe mogłoby nastąpić tylko na podstawie takiego szczegółowego projektu, który się staje zbędnym przy rozpisaniu ofert na przedsiębiorstwo generalne. Jak wiadomo nastąpiło rzeczywiście rozpisanie takich ofert, ale na podstawie operatów tak ogólnikowych, że każde z konkurujących przedsiębiorstw ma tym operatom coś do zarzucenia i z nieufnością przystępuje do dzieła, które wymaga około 5 milionów złr. wydatków na kaucyę, na odkupienie projektu, wykupno gruntów, wybudowanie pomieszkań, barak i t. d., nim się rozpocznie budowa. Oprócz tego postawiono niektóre trudne do przyjęcia warunki *). Ogólne jest mniemanie, że dyrekcya budowy kolei państwowych, która jest wrogiem generalnych przedsiębiorstw, umyślnie tak twarde warunki postawiła, aby oferentów odstraszyć; z drugiej strony jest stałe postanowienie nic nie zmieniać w warunkach raz postanowionych, tak, że oferty przedsiębiorstw, żądające jakiej-bądź zmiany w warunkach budowy, będą z góry wykluczone. To też pomimo tego, że według dziennika Fremdenblatt przedsiębiorstwa : baron Schwarz, Knauer & Gross, Hügel & Säger, Löwenfeld & Richter, Sir Tancred i towarzystwo Eive Lille, a oprócz nich znana w całej Europie firma Gouin & Co- stawiły się jako oferenci, pomimo tego nie można w obec takiego stanu rzeczy na pewno twierdzić, że znajdzie się przedsiębiorstwo, z któremby ostatecznie ministerstwo się ugodziło.

Bądź jak bądź, rząd wyrządził faktem rozpisania ofert na generalne przedsiębiorstwo wielką krzywdę technikom i przedsiębiorstwom polskim, którzy w rozlicznych petycyach domagali się rozdania budowy w małych losach. Dziś już nie czas protestować przeciw takiemu „sprzyjaniu krajowi“, dziwnym jednak pozostanie objaw, że niektóre dzienniki tak łatwo pogodziły się z myślą generalnego przedsiębiorstwa.

(ski).

*) Obacz dział „Kolejnictwo“ w tym numerze. (Przyp. red.)

Sprawy miejskie.

Powołana przez Zarząd Towarzystwa politechnicznego komisya specyalna dla przedyskutowania sprawy kanalizacyi i zaopatrzenia miasta Lwowa w wodę, a następnie przedstawienia odpowiednich wniosków Reprezentacyi miejskiej celem rozwiązania tak ważnych kwestyi, od których rozwój i przyszłość miasta w wysokim stopniu zawisły, postawiła urzędowi budowniczemu na swem posiedzeniu z dnia 12. czerwca r. z. następujący program do przeprowadzenia studyów i robót przedwstępnych :

3. Studya około źródeł na Hołosku i Kiepurowie, oraz rozbiór chemiczny wody w wodociągach istniejących i studniach

II. i III. dzielnicy.

Po zebraniu potrzebnych danych, odnoszących się do wyżej poszczególnionych tematów, przedłożone zostało rzeczonej komisyi w dniu 6. czerwca r. b. szczegółowe sprawozdanie, z którego ostateczne zapatrywania i wnioski dadzą się streścić w następującej formie :

5. W końcu dla systematycznego spłukiwania koryta Pełtwy należałoby urządzić przynajmniej jeden rezerwoar wody z odpowiedniemi przyrządami do spiętrzania i wypuszczania tejże, do którego to celu najodpowiedniej dałby się urządzić staw Pełczyński, po przeprowadzeniu odpowiedniejszego obwałowania i zregulowania odpływu do Pełtwy na Stryjskiem.

Takie są ogólne poglądy na sprawę zregulowania koryta Pełtwy i jej głównego dopływu Pasieki z pominięciem szczegółów, jak: ustalenie dna w tychże, zabezpieczenie brzegów i t. p., które od środków będą zawisłe.

II, Na podstawie sporządzonego inwentarza dotychczasowych kanałów publicznych skonstatoivanem zostało :

1.    Że profile pojedyńczych kanałów są nieodpowiednie i wbrew wszelkim zasadom zbudowane, gdyż w jednych i tych samych kanałach zmienia się kształt i wielkość profilu, a nawet są przejścia z początkowo większych profilów do mniejszych.

2.    Że stan kanałów jest w ogólności lichy, gdyż na ogólną długość 14.087-8 m. b. kanałów murowanych wynoszą bardzo uszkodzone części 910'5 m. b. długości, czyli około 6-5°/₀, podczas gdy reszta, z wyjątkiem 1.566'10 m. b. czyli ll'12°/0 wykonanych w ostatnich latach przeważnie z cegły na zaprawie hydraulicznej, jest w wysokim stopniu przepuszczalną, przyczyniającą się do znacznej infiltracyi gruntów przyległych, odchodami kanałowemi.

3. Z powodu bezpośrednich otworów, bądź to wprost nad i kanałami, bądź też przy boku w rynsztokach, bez osobnych zbiorników do osadzania namułu urządzonych, w skutek czego przy każdej znaczniejszej ulewie dostaje się do tychże wiele nanosów z ulic i placów publicznych.

Przy takim stanie dotychczasowej kanalizacyi nie podobna nadal pozostawić tejże tego przeznaczenia, jakie spełnia dotychczas. Przyjąwszy, iż w przyszłości będzie w naszem mieście tylko system wywozowy dopuszczalny, natenczas istnie- | jące kanały mogłyby, po przeprowadzeniu odpowiedniej rekon-strukcyi i uzupełnieniu sieci w wyższych częściach miasta, służyć nadal do odprowadzania zużytej wody z gospodarstwa domowego i wody deszczowej, bądź to wprost do Pełtwy jak dotychczas, bądź też oddzielnie od takowej, co jednakże od dalszych postanowień komisyi zależeć będzie.

. . 297J41 m. sz.

nach

200J33 m. sz.

fijówki

3. Że działalność tychże, ze względu na odprowadzenie | natenczas minimalne zaopatrzenie miasta w wodę źródłową wprowadzonych do nich nieczystości jest niewystarczającą a szcze- może wynosić 3.444 5 m. sz. na dobę, czyli po 31 '5 litrów gólnie w niższych częściach miasta, gdzie się gromadzi znaczna ilość nieczystości i osadów z ulic, które następnie znacznym kosztem wywożone być muszą.

Przyczyny złego stanu i złej działalności dotychczasowych kanałów publicznych polegającą głównie :

1.    W nieodpowiedniej konstrukcyi kanałów, źle zastosowanych profilach w tychże, najgłówniej zaś z powodu płaskiej posadzki lub też zupełnego braku takowej ; w końcu z powodu nie wystarczających a nawet odwrotnych spadków w niektórych kanałach w środku miasta.

2.    Dla braku potrzebnej ilości wody, przynajmniej do peryodycznego spłukiwania gromadzących się w kanałach osadów, a

We Lwowie 15. czerwca 1882.

Hateryał literacki, którymby dysponowano w razie zlania się obu pism w jedno, jest znaczny

„Dźwignia“ drukuje rocznie 20, „Czasopismo“ 17 arkuszy w formacie cokolwiek mniejszym, odpowiadającym 14 arku-

III. Korzystniej natomiast przedstawia się sprawa zaopatrzenia miasta iv dostateczną ilość dobrej wody, chociaż na razie nie uczyniłoby się w całości zadość postanowionym przez komisyę wymaganiom.

Na mocy uchwały komisyi przyjęto dla Lwowa po 70 litrów wody na głowę i dobę przy wzroście mieszkańców do 200.000 ludności, czyli dziennie 14.000 m. sz.. przyczem reflektowano, iż źródła Wereszycy powyższe wymogi zaspokoić będą w stanie. Grdy jednakże Wereszyca przy badaniach przedwstępnych zawiodła oczekiwania, przeto ograniczono się na studyach około źródeł w pobliżu lub w obrębie miasta Lwowa położonych, które następujący rezultat wykazały :

1.    Źródła Kleparowskie mogą dostarczyć w 24 godzinach dobrej wody przeciętnie . .

2.    a) Źródła wyższe na Hołosku w 24 godzi-

................ 980 869 m. sz.

b) Źródła niższe na Hołosku pod Dąbrową

w 24 godzinach minimalnie....... 1496 500 m. sz.

3.    Źródła na Wulce położone, dostarczyćby mogły w 24 godzinach

4.    Źródła Snopkowskie, Żelaznej wody i Zo-

70R360 m. sz.

Oprócz tego inne pomniejsze źródełka któreby bądź to oddzielnie, bądź też do wzmocnienia istniejących wodociągów użyć się dały, jak : źródła w realności miejskiej pod Wysokim Zamkiem, źródła Laskowskiego przy ulicy Na Rurach, źródło na Cetnarówce, źródło w realności Wiedenia przy ulicy Śtej Zofii i w końcu w realności niegdyś Kurkowskiego przy ulicy To-rosiewicza, mogą wydać razem w 24 godzinach 219'777 m. sz.

Odyby przeto woda ze wszystkich wyżej przytoczonych i bliżej badanych źródeł mogła być na cele gminne wyeksploatowaną, natenczas zwiększono by dotychczasową ilość wody, dzisiejsźemi wodociągami dostarczaną, a wynoszącą 1.416*2 m. sz. o 3.895 78 m. sz., czyli, przyszłe zaopatrzenie miasta w wodę mogłoby wynosić maksymalnie 5.312 m. sz. na dobę. Na wypadek zaś, gdyby niektóre źródła istniejących wodociągów, których woda przy rozbiorze chemicznym okazała się jako nieodpowiednia do picia i użytku domowego, miano zastąpić wodą ze źródlisk badanych, następnie gdyby źródła pod 2. b) wymienione, jako zbyt nisko położone, na razie z planu zaopatrzenia miasta w większą ilość wody wykluczono,

na głowę i dobę przy dotychczasowej liczbie mieszkańców. Nadmienia się zarazem, że wszystką powyżej wymienioną wodę dałoby się sprowadzić systemem grawitacyjnym, bez sztucznego dźwigania, jakby to przy niżej położonych źródłach na Hoło-sku (2. b) miejsce mieć musiało ; następnie, że tylko studnie publiczne mogłyby być w niższych i średnio położonych częściach miasta w wodę zaopatrzone, podczas gdy wysoko położone części miasta musiałyby być studniami wierconemi obsłużone lub też trzebaby ich zaopatrzenie dalszej przyszłości pozostawić.

W końcu nadmienić wypada, iż rozbiór chemiczny badanych studzien w II. i III. dzielnicy miasta wykazał smutne rezultaty.

Górecki.

„Dźwignia“ i „Czasopismo techniczne“ *).

Dwa mamy w kraju pisma techniczne, fachowe, a sprawa ich zlania w jedeu organ ma już swoją historyą, niestety bez dodatniego wyniku.

Nie będę się rozwodził nad przebiegiem dwakroć wznawianych w tej mierze usiłowań i powodami ich bezskuteczności, zaznaczę tylko, że zarówno krakowskie towarzystwo techniczne w piśmie z 3. maja 1879 r. 1. 17, jak i towarzystwo politechniczne lwowskie w odpowiedzi z 29. lipca 1879 roku 1. 277, uznały korzyści, jakie by wypłynęły ze wspólnego wydawnictwa i dla obu towarzystw i dla spraw technicznych krajowych.

Rzeczywiście też korzyści te aż nazbyt są widoczne.

Liczne przyczyny, których wyjaśnienie nie przedstawia szczególnego interesu, nadały obu naszym pismom cechę pewnej jednostronności; „Dźwignia“ jest dzisiaj pismem inżynierskiem, a ściśle rzeczy biorąc, mechaniczno-technologicznem ; „Czasopismo“ zaś skłania się widocznie ku budownictwu. Pisma te uzupełniają się wprawdzie w ten sposób, jednak tylko pozornie, gdyż mało jest techników, którzyby oba czytywali systematycznie; większość przestaje na jednem z nich nie chcąc lub nie mogąc ponosić podwójnych na ten cel kosztów.

Jedno wspólne pismo usuwa tę niedogodność, a stając się skutkiem współzawodnictwa sił inżynierskich, mechaniczno-technologicznych i architektonicznych pełniejszem i wszeehstron-niejszem, utrzymać może czytelnika w ciągłej wiadomości o postępie i rozwoju całej wiedzy technicznej, nie zaś pojedyńczych tylko jej gałęzi, przyczem — co najważniejsza — czytelnik za tę dostatniejszą publikacyę żadnych większych kosztów ponosić by nie potrzebował.

Jeżeli co najmniej dwa pisma polityczne są konieczne do wyrażenia opinii przeciwnych stronnictw i wyjaśnienia spraw przez ścieranie się zdań, to inaczej ma się rzecz z pismami faehowemi ; pismo polityczne nie może równocześnie być postę-powem i konserwatywnem, ale pismo fachowe nietylko może, lecz powinno nawet uwzględnić różne zapatrywania i tak samo umieścić rozprawę dowodzącą n. p., że Pełtew trzeba koniecznie sklepieniem nakryć, jak rozprawę wykazującą, że tego w żaden sposób czynić nie należy, jeżeli tylko obaj autorowie wywody swoje należycie uzasadnić potrafią.

Dla rzekomej możności wyrażania zdań przeciwnych nie potrzeba zatem wcale istnienia dwóch pism fachowych i jedno dobre pismo obecnym naszym potrzebom najzupełniej zadość uczyni.

*) Artykuł ten, nadesłany nam z prowincyi, umieszczamy tern chętniej, ile ze odpowiada zapatrywaniom Zarządu Towarzystwa politechnicznego, wyrażonym w odnośnej odezwie z początkiem b. r. Red,

szom „Dźwigni“ — razem więc wychodzi dzisiaj rocznie około 34 arkuszy jej formatu. Gdyby każdy numer nowego pisma obejmował 2¹/₂ arkusza druku formatu „Dźwigni“, stanowiłoby to rocznie 30 arkuszy, a redakcya dając numera tak obszerne, że nawet wziąćby należało pod rozwagę, czy nie lepiej wydawać pismo dwa razy na miesiąc, mogłaby być w wyborze artykułów dość wybredną bez obawy, aby jej materyału zabrakło; stan taki znów wpłynąłby niesłychanie pomyślnie na jakość pisma.

cny,

lwowskie płacąc rocznie o 240 złr. więcej, aniżeli dotąd, zy-

w ma-Gas

sowywane,

się powietrza z naczyń, do wywożenia nieczystości przeznaczonych, aby następnie w skutek działania zewnętrznego powietrza wtłaczane były nieczystości do naczyń tak przygotowanych, lecz przeciwnie umożebnia działanie zgęszczonego powietrza z prężnością 4—5 atmosfer bezpośrednio na odpadki, które się usunąć zamierza. W tym celu mają być wszelkie odchody ludzkie i odpadki z gospodarstwa domowego w stałych

„Dźwignia“ odbija dzisiaj 650, a „Czasopismo“ 200 egzemplarzy ; pismo skombinowane rozchodziłoby się zatem w 850 a nawet w 900 egzemplarzach, jeżeli zważymy, że stając się skutkiem fuzyi lepszem, zyskałoby zapewne więcej prenumeratorów, aniżeli ich ma obecnie.

Pismo fachowe rozchodzące się w 900 egzemplarzach jest potęgą, a gdy zapatrywania przezeń wyrażane nie dadzą się ani lekceważyć, ani przemilczeć, będzie ono mogło daleko stanowczej i energicznej domagać się poprawy podrzędnego stanowiska, jakie dzisiaj jeszcze technicy zajmują, aniżeli każdy z osobna z naszych dzisiejszych organów, które, w słusznem ocenieniu swego ograniczonego wpływu, w tej kwestyi dla nas pierwszorzędnej wcale prawie głosu nie zabierają.

Stanąwszy na niewzruszonej podstawie uczciwości i inte-ligencyi, solidarności i zgody, na wewnątrz spojeni węzłem stowarzyszeń technicznych, wywalczymy niechybnie to stanowisko, jakie nam się słusznie w społeczeństwie należy, jeżeli stworzyć i utrzymać potrafimy silny, żywotny organ, dający najlepszą sposobność objawiania na zewnątrz w sposób godny i poważny tego, co nas bliżej obchodzi i wywierania na drodze publicystyki nacisku na koła fakultetowej inteligencyi, przyzwyczajonej liczyć technika do klasy przyzwoitszych rzemieślników.

Nietylko więc wiedzy technicznej może służyć dobrze przyszłe nasze pismo, ale i nam technikom!

Lecz na jakich podstawach nastąpić ma owa tak pożądana fuzya?

Jakkolwiek w daniu praktycznej odpowiedzi na to pytanie leży właśnie cała trudność pomyślnego załatwienia sprawy, to jednak da się ta trudność pokonać, jeżeli tylko uznamy zasadę, że chodzi o rzeczywiste zlanie się dwóch równouprawnionych pism w jednę całość, a nie o anneksyę jednego pisma przez drugie, ani też o powierzchowne tylko nakrycie jednym kapeluszem dwóch tak różnych braci jak Lwowianina i Krakusa.

Technik, człowiek praktyczny, wiedzieć musi przede-wszystkiem jakiemi siłami pieniężnemi rozporządza.

W okrągłych liczbach rzecz przedstawia się mniej więcej

następująco :

Towarzystwo politechniczne lwowskie liczy członków 550, a subwencyonpje „Dźwignię“ roczną kwotą 1.200 złr., t. j. daje na arkusz druku 60 złr. Każdy członek płaci zatem na „Dźwignię“ 2‘02 złr.

Krakowskie towarzystwo techniczne liczy członków 130, a subwencyonuje „Czasopismo“ kwotą 500 złr., t. j. daje na arkusz druku formatu „Dźwigni“ 35 złr. Każdy członek płaci zatem na „Czasopismo“ 3'85 złr.

Gdyby arkusz pisma wspólnego subwencyonowano kwotą 60 złr., co najzupełniej wystarcza, to rocznv wydatek wyno siłby przy 30 arkuszach 1.800 złr., a że konsumcya numerów — bez uwzględnienia przedpłaeicieli — stoi w prostym stosunku do liczby członków każdego towarzystwa, przeto i subwencya w tym samym stosunku składana być winna. Ponieważ liczba członków w jednem i drugiem towarzystwie jest zmienną i w drobiazgowe jej obliczenie wdawać się nie można, więc przy-jąćby należało jako podstawę pokrywania subwencyi stosunek towarzystwa lwowskiego do krakowskiego, jak 4 :1, t. j. do owych 1.800 złr., kontrybuowałoby pierwsze kwotą 1.440 złr. a drugie 360 złr. ; czy subwencya w miarę potrzeby byłaby podwyższaną czy obniżaną, zasada jej rozdziału zmianie podpadać nie ma.

Stosunek proponowany jest wprawdzie inny, aniżeli obe-ale przepominać nie należy, że Towarzystwo politecńniczne

skuje przeważny wpływ na jedyne pismo peryodyczne techniczne w kraju, Towarzystwo krakowskie zaś uczyniłoby za oszczędność roczną 140 złr. ofiarę z swej dotychczasowej samodzielności literackiej, moralnie i materyalnie subwencyonując nadal pismo, na które mało tylko wpływać będzie mogło; dzisiejsza subwencya, udzielana „Czasopismu“ jest zresztą w proporcyi do dochodów Towarzystwa technicznego krakowskiego o wiele za wysoka, na czem mocno cierpi rozwój biblioteki, która pomnaża się chyba tylko pismami dla redakcyi niezbędnemi.

Komitet redakcyjny składaćby się winien na przyszłość z dziewięciu członków, z których sześciu wybiera Towarzystwo politechniczne lwowskie, a trzech krakowskie Towarzystwo techniczne ; z danych stosunków wynika, że komitet ten dzielić się musi na komitet główny z sześciu członków we Lwowie i filialny z trzech członków w Krakowie Komitet główny bada materyał literacki zebrany bezpośrednio we Lwowie i materyał zebrany i nadesłany przez swą filię krakowską, i decyduje o układzie numerów; w razie zachodzącej różnicy zapatrywań między komitetem głównym a filią , rozstrzyga stanowczo na przemian w jednym roku prezes Towarzystwa politechnicznego lwowskiego, a w drugim przewodniczący krakowskiego Towarzystwa technicznego.

Administracyę prowadzi wyłącznie Towarzystwo lwowskie i ogłasza co rok wyczerpujące sprawozdanie finansowe w piśmie wspólnem.

Stosunek, któryby powstał w ten sposób, powinien być właściwie stały i istnieć tak długo, dopóki tylko oba Towarzystwa byłyby w możności przyjętym zobowiązaniom za dość uczynić; aby jednak zastrzedz dla każdej strony wolność wycofania się bez nagłej katastrofy i bez narażenia pisma na dekompletowanie zaczętego rocznika, rozwiązanie umowy może zawsze nastąpić tylko od Igo stycznia każdego roku za po-przedniem półrocznem wypowiedzeniem, obu towarzystwom przy-sługującem.

Pierwsze kroki celem repreżentacyi i obrony interesu techników zrobiono przed laty pięciu czy sześciu, zakładając oba krajowe Towarzystwa techniczne ; posunięto się znów naprzód tworząc dla tych towarzystw organa publicystyczne, teraz zaś okazuje się potrzeba zasilenia i wzmocnienia tych organów, które tylko przez zlanie się w jedność osiągnąć mogą.

Concordia res parvae crescunt, discordia quam maxi-mae dissipuntur !

Niechaj ci, dla których świat kończy się u rogatek ich miasta rodzinnego, siedzą samotnie w cieniu wieży swego parafialnego kościoła, większość ująwszy się za ręce winna iść naprzód, bo kto nie idzie naprzód, ten się cofa.

Nec leopolita nec cracoviensis.

Przegląd czasopism technicznych.

III. Kanalizacya i wodociągi.

Zestawił W. Górecki.

__Na III. walnem zgromadzeniu stowarzyszenia

„ Verein für Gesundheitstechnik*, odbytem w Wiedniu r. z., przedstawił inżynier Breyer własny, uprzywilejowany system uprzątania wszelkich odchodów i odpadków z obrębu domów i śmiecia z ulic, z równoczesnem przerabianiem takowych teryał bezwonny i użyteczny. System ten nazwany „ Hochdruck System* polega na wręcz przeciwnej zasadzie niż dotychczasowe systemy, przy wypróżnianiu wychodków zasto-a mianowicie: iż przy tym systemie nie wyciąga

wią: tabor wozów i lokomotyw, inwentarz budynków i kolei, materyał potrzebny dla otwarcia ruchu, następnie przebudowania jakie się okażą potrzebne w stacyach Żywiec, Nowy Sącz i Zagórz. Kaucya przez przedsiębiorcę złożyć się mająca wynosi 1 mil. złr. Za każdy dzień przekroczenia terminu budowy, wynosi dla pierwszej linii kara konwencyonalna 2.000 złr., dla drugiej linii 1.000 złr. Dwie pierwsze linie mają być w podobny sposób zbudowane jak państwowa kolej Tarnów-Leluchów, a linia lokalna jak państwowa kolej Ebersdorf-Wtirbenthal. Wykupno gruntów ma przedsiębiorca przeprowadzić na rzecz skarbu, przyczem ponosi wszelkie koszta i wykonywa potrzebne roboty. Roboty ziemne i wiercenia skał mają być w podobny sposób przeprowadzone jak na dwóch wspomnianych kolejach. W miejscach, gdzie odpowiednie nasypy ochronne mogą się przyczynić do powstrzymywania zawiei śniegowych, jest przedsiębiorca obowiązany takowe wykonać. Zabezpieczenia przeciw usuwiskom winien przedsiębiorca własnym kosztem utrzymywać, dopóki nie nastąpi ostateczne odebranie wykonanych robót. Wszystkie mosty i przepusty po stacyach mają być na całą szerokość wykonane. Wszystkie objekta kolejowe i kanały mają być zbudowane z dobrego żelaza i kamienia. Mosty po nad koleją dla dróg podrzędnego znaczenia, mogą być zbudowane z drzewa dębowego lub sosnowego, mosty pu za koleją dla dróg polnych mogą być całkiem z drzewa sosnowego wykonane.

zbiornikach, wewnątrz lub zewnątrz budynków zbierane, za-pomocą zgęszczonego powietrza do przenośnej maszyny, ustawionej na ulicy, wtłaczane, gdzie w osobnym kotle pod naciskiem powietrza o prężności 4—5 atmosfer zostają przefil-trowane i w cegiełki uformowane, podczas gdy przefiltrowane płyny, osobnym kanałem jak przy systemie separacyjnym, do miejsca swego przeznaczenia dalej odpływają. Do osuszenia zaś uformowanych w powyższy sposób cegiełek i odwonienia takowych, używać się ma gorącego powietrza o ciepłocie 1.000 do 1.200° C. w osobnej retorcie przy lokomobilce wytwarzanego, które z prężnością 4—5 atmosfer działa w ten sposób na cegiełki, iż niszczy miazmy i fetory szkodliwe, tudzież zamienia zawartą w nich wilgoć w parę, która po ochłodzeniu do 100° C. skrapla się i odpływa tak samo jak ciecz prze-filtrowana, podczas gdy cegiełka pozostaje zupełnie wysuszoną i bezwonną, tak, że bez wszelkiej odrazy może stanowić artykuł handlowy.

System ten zdaje się pokonywać wszelkie braki i niedogodności , jakie przy innych dotychczas praktykowanych uczu-wać się dają, a w porównaniu z tymi ostatnimi przedstawia następujące zalety:

1.    Że usuwa wszelką czynność po za obręb budynków mieszkalnych.

2.    Nie potrzebuje tej ilości wody, jakiej wymaga system

spławny.

3.    Wolny jest od mechanicznych przyrządów pompowych.

4.    Nie sprawia żadnych fetorów nieprzyjemnych, pomimo iż nie spala wytwarzających się gazów, jak przy innych systemach pneumatycznych.

5.    Oszczędza przewozu znacznej ilości wody, która przy innych sposobach wypróżniania nie da się ominąć.

6.    Nie powoduje najmniejszego zatkania w kanałach od-

przefiltrowane przez

dostawać się mogą.

7.    Daje pewność znacznej trwałości całego urządzenia

pływowych, powstającego ztąd, że tyl^^j gęstą siatkę płyny do kanałów odpły*f#^^

maszynowego.

8.    Niszczy zupełnie i pewnie miazmaty w odpadkach, które w cegiełki przekształcane bywają

9.    W końcu usuwa wszelkie środki desinfekcyjne, jako też środki przy strącaniu stałych osadów dotychczas używane i daje produkt handlowy (prawdopodobnie na opał) bez zakładu

'fabrycznego, w najbliższem otoczeniu domostw, a mimo to bez wyrządzenia najmniejszej przykrości i niepokojenia mieszkańców i to w przeciągu czasu 3 do 4 minut.

W końcu nadmienia autor, że do odprowadzania cieczy przefiltrowanych, jako wolnych od wszelkich części stałych, mogą być użyte rurociągi o bardzo małych przekrojach (jak przy systemie separacyjnym); następnie, że tego rodzaju przefiltrowane płyny są o wiele odpowiedniejsze i korzystniejsze do nawodniania sztucznych upraw niż zwykła woda kanałowa z odpadkami stałemi zmieszana, która uprawę zanieczyszcza, podczas gdy takowe wyrównać mogą mętnej wodzie rzecznej.

(Ges. Ing. nr. 8. z 30 kwietnia 1882).

O ile wysokość kolei zezwala, mają być wszystkie budowle sztuczne wykonane pod ziemią, kryte płytami lub zasklepione. Wysokość nasypki ma najmniej 0⁻7 m. wynosić. Mosty drewniane mają być w zasadzie zbudowane z suchego drzewa jodłowego lub świerkowego według normaliów kolei Albrechta, a to w ten sposób, że ruszty muszą być zazębione. Co do budowy tunelów ustanowiono kilka typów, przy czem wykluczono cegłę jako materyał do murowania. Do zaprawy wapiennej nie może być użyte chude wapno. Torowiska mają być wysypane według podanych planów do całkowitej wysokości progów. Powierzchnia placów stacyjnych wynosi na wszystkich liniach 838.500Qm., długość torów stacyjnych (z wyjątkiem bieżącego toruj 48.350 m. Materyał do wierzchniej budowy ma być dostarczany według przyjętych typów. Mają być urządzone trzy obrotnice o średnicy 14'65 m., 12 obrotnic o średnicy 4 5 m. Na linii Żywiec-Nowy Sącz i Grybów-Zagórz mogą być użyte progi z drzewa sosnowego lub świerkowego, zaś na linii Stanisławow-Husiatyn należy użyć wyłącznie progów dębowych. Przedsiębiorca ma własnym kosztem utrzymać wierzchnią budowę w dobrym stanie, tudzież dostarczyć wszelkich ku temu potrzebnych mateiyałów przez jeden miesiąc po przeprowadzeniu kolaudacyi.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwierfcnia.

— Dyrekcya budowy państwowych kolei rozpisała oferty na przedsiębiorstwo budowy kolei Transwersalnej, która za ryczałtową sumę oddaną będzie jednemu generalnemu przedsiębiorcy. Długość kolei wynosi 407 km., z których przypada 147 km. na linię Żywiec-Nowy Sącz, 113-5 km. na linię Grybów-Zagórz, a 146 5 km. na linię Stanisławów - Husiatyn. Pierwsze dwie linie wynoszące 260’5 km. będą kolejami głównemi o normalnym torze, ostatnia zaś koleją lokalną o jednym normalnym torze. Przedsiębiorca winien wykonać wszelkiego rodzaju roboty, jakie się podczas budowy okażą potrzebne i podjąć się wszelkich dostaw, a w szczególności ma opracować detailiczne projekta i wszelkie potrzebne operaty. Nadto ma przeprowadzić wykupno gruntów, wykonać budowę spodnią włącznie z konstrukcyą mostów i budynków stacyjnych wraz z

Budowa stacyj wodnych i ich mechanicznych urządzeń należy do przedsiębiorcy, a mianowicie na linii Żywiec-Nowy Sącz 7, na linii Grybów-Zagórz 4, a na linii Stanisławów-Husiatyn 7 stacyj wodnych i w tym celu opracowano szczegółowe projekty. Długość rur wodociągowych o średnicy 150 mm. ma wynosić 400 m., a o średnicy 160 mm., również 400 m. Jeżeliby nie można sprowadzić wody naturalnem ciśnieniem, należy takową za pomocą maszyn parowych i pomp podnieść do rezerwoarów, a ilość dostarczonej wody na godzinę ma wynosić najmniej 15 m. sz. Przy wodociągach o naturalnem ciśnieniu wystarcza wydajność 10 m. sz. na godzinę. Dla linii lokalnej Stanisławo w-Husiatyn redukuje się ta ilość do ²J₃. Studnie mają być tak kopane, ażeby głębokość wody przy ciągłem dostarczaniu powyżej unormowanej ilości, nigdy mniej niż 1*5 m. nie wynosiła Budynki stacyjne mają być wzniesione według ustanowionych norm i typów. Do murowania może być użyty kamień łamany lub cegła, a zaprawa ma być urobioną z tłustego, wapna. Zewnętrze budynków ma być traktowane jako budowa surowa. Wszystkie budynki na jednej sta-cyi mają być wykonane z jednego i tego samego materyału.

Na linii Żywiec-Nowy Sącz ma być zbudowanych 18 stacyj, względnie przystanków, na linii Grybów-Zagórz 16 stacyj, a na linii Stanisławów Husiatyn 17 stacyj. Dla każdej wewnętrznem urządzeniem. Wszystkie te roboty mają z tych stacyj są pewne dodatkowe zabudowania przepisane, a być wykonane za ugodzoną sumę ryczałtową. Wyjątek stano- ' w razie większego lub mniejszego nakładu, następuje stosun-

Oe. E. Z.

Oe. E. Z.

D. B. Z.

kowa dopłata, względnie zwrot z oferowanej sumy ryczałtowej. Na linii Żywiec-Nowy Sącz ma być zbudowanych 60 budek dla dróżników (wraz z zabudowaniami gospodarskiemi), na linii Grybów-Zagórz 50 budek, na linii Stanisławów Husiatyn 20 budek. Przypada przeto na 3*1 km. bieżących jedna budka. Każda budka ma być z kamienia zbudowana i zaopatrzona w sygnał dzwonkowy. Nadto mają być zbudowane drewniane budki sygnałowe. Budowa linii telegraficznej będzie powierzoną zarządowi państwowego telegrafu. Linia telegraficzna dla ruchu i linia dzwonkowa mają być urządzone z drutu żelaznego 5 mm. grubego, a dla linii prowadzącej do sygnałów zabezpieczających stacyę, wystarcza 3 mm. gruby drut.

— W wiedeńskiej vadzie miejskiej zaleciła komisya tramwajowa zaprowadzenie hamulca systemu Gassebner’a przy wozach tramwajowych.

— Dworzec kolejowy w Medyolanie oświetlają czterma wielkiemi lampami elektrycznemi, które wydają światło dorównywające 24.000 świecom. Koszta założenia wynosiły 66.550 1., roczna kwota ruchu 15.168 1.

— Na kolejach angielskich kursują przeważnie pociągi pospieszne i ciężarowe z bardzo znaczną chyżością. Chyżość jazdy pociągów pospiesznych wynosi na krótkich liniach 96 km., na dłuższych 80 km. Anglicy używają roz maitych typów' lokomotyw stosownie do każdej potrzeby, a w ogólności nie lubią się krępować szablonami. Wygody publiczności są do zbytku doprowadzone; w 1. klasie zamiast 4 siedzeń, znajduje się dzisiaj tylko 3. Wozy dochodzą do kolosalnej długości 12'5 m. do 19 m., a w ogólności znajduje system wozów interkomunikacyjnych rozległe użycie i prawdopodobnie ustali się ten typ. Do w'yboru takiego systemu przyczynił się przeważnie wielki ciężar wozu, a tern samem łagodniejszy ruch i większe bezpieczeństwo.

—    Dampf - Tramways in Eisass - Lothringen, Frankreich, Ober Italien von A. Birk dipl. Ingenieur. Wien.— W czasie podróży naukowej przez autora zebrane daty, są w powyższej broszurze zestawione. Dowiadujemy się z tej pu-blikacyi, w jaki sposób należy zawiadować ruchem na tramwajach parowych, tudzież, że motor parowy tak pod względem technicznym jak i ekonomicznym wyprzedza siłę koni. W Turynie kursuje tramwaj przez najludniejsze dzielnice miasta z chyżością 15—20 km. Pomiędzy rozmaitemi konstrukcyami lokomotyw tramwajowych należy się pierwszeństwo systemowi firmy Kraus i Sp. w Monachium. Wypadki przejechania lub uszkodzenia ludzi wcale się nie zdarzają. Cenę jazdy ustanawia się według sekcyj. W szczególności we Włoszech zyskały koleje drogowe sympatyę mieszkańców do tego stopnia, iż gdy w parlamencie radzono nad ustawą o budowie tych kolei, przyjęto na wniosek odnośnej komisyi następującą uchwałę : „Wzywa się rząd, by zarządził prawne środki uwalniające koleje drogowe od wszelkich podatków i ciężarów któreby mogły wpłynąć niekorzystnie na dalszy rozwój tych środków komunikacyjnych“.

Ee. E. Z.

—    Na rossyjskiej kolei Tambow-Saratow przeprowadzono próby, o ile nadaje się nafta jako materyał do opalania lokomotyw. Do zamienienia pewnej ilości wody w parę o 100 ft. naprężenia potrzeba 160 ft. nafty i 2 godzin czasu, podczas gdy przy użyciu węgla potrzeba 1.040 ft. i 3 ,/₂ godzin. Ponieważ przy opalaniu naftą przyrząd ogrzewalny funk-cyonuje bez przerwy 48 godzin, może przeto lokomotywa przebyć 1.609 km., a do czyszczenia przyrządu potrzeba tylko dwóch godzin czasu. — Podczas jazdy na takiej odległości potrzeba tylko (przy usłudze dwóch ludzi) 20 minut przerwy dla dodania materyału palnego. Podczas jazdy nie mają ci dwaj pomocnicy nic do czynienia, a tylko podczas zatrzymania lokomotywy zamykają przypływ nafty, w chwili wyjazdu zaś postępują odwrotnie. — Jednym ft. nafty można zamienić w parę około 13 ft. wody, a w najgorszym wypadku 9 ft., co dowodzi, iż nafta wydaje 2‘/a razy więcej ciepła niż węgiel kamienny.

Oe. E. Z.

VII. Budowa mostów.

Zestawił Aleksander Pragłowski.

— Stal jako budulec. Tak zatytułowany wykład wygłosił p. Ewing w londyńskim „Institution of civil engineers“. Podczas gdy stal raźnie wypiera żelazo w budowach okrętów i kotłów parowych, to przy budowie mostów dotychczas zbyt rzadko była używaną. A jednak posiada ona wielką zaletę ł'33 razy tak wielkiej wytrzymałości jak żelazo obok większej sprężystości i ciągliwości. Wyrabiać się też dają ze stali o wiele dłuższe niż z żelaza blachy i wzorówki, co wpływa na pomniejszenie liczby połączeń. Jak obchodzić się ze stalą łatwo nauczy się rzemieślnik wprawiony na żelazie, a te same narzędzia i machiny zarówno mogą być użyte do żelaza jak i do stali. O niszczeniu rdzą nie da się dla zbyt krótkich doświadczeń wyrzec nie stanowczego, ale jak dotychczas są-dzićby wypadało, większą trwałość przypisać należy stali.

Większa wytrzymałość stali sprawia, że przy tej samej mocy konstrukcyi ciężar jej może być mniejszy. U okrętów zmniejsza to głębokość zanurzenia lub dozwala cięższego nakładu. Przy kotłach, których grubość ścian nie może przekraczać jakiejś granicy, umożliwia to o '(a większą prężność, więc większe nagromadzenie pracy w tej samej przestrzeni i lepsze wyzyskanie paliwa.

Przy mostach ciągliwość jest mniej ważną niż przy okrętach wystawionych na liczHe uderzenia, a tymczasem ministerstwo handlu (Board of Trade), które nadzorowuje koleje, nakładło takie warunki na stal do mostów, jakim musi odpowiadać stal użyta do budowy okrętów. I tak przypisano natężenie przypuszczalne stali 1000 kg. na Q cm., przy żelazie zaś jest 780 kg. na Q cm. Zbytnio okrojono dozwolone natężenie a w skutek tego, i z przyczyny, że snładniki stalowe nie dadzą się tak zmieść, aby je można było tak sto sować do sił jak składnik^^^lazne, mosty stalowe średniej rozpiętości wypadają drożej niż żelazne. I dziać się to bę -dzie zawsze, jak długo stosunek ceny stali do żelaza nie bę dzie mniejszy niż stosunek przypuszczalnych natężeń.

Im większą jest rozpiętość tern większą obniżka ciężaru własnego i ceny materyału, i tak : podczas gdy przy moście 17 m. długim było można, stosując stal, oszczędzić tylko 12% kosztów, to przy 170 m. wzrośnie ten procent do 30. A chociaż, jak to wyraziliśmy, zastosowanie stali daje obecnie korzyści pieniężne tylko przy większych rozpiętościach, to zważywszy wytrzymałość i trwałość konstrukcyi, jeszcze wypada najgoręcej zalecić używanie stali nawet do mniejszych konstrukcyj.

Na rozpowszechnienie zastosowania stali może bardzo wpłynąć uwiadomienie wszystkich inżynierów, i tych którym wiedzieć o tern wypada, a którzy wyczekiwali dosadnego zaprzeczenia pogłoskom o zawodach ze stalą wisamym początku zastosowania jej, że odpowiednie obchodzenie się ze stalą zo- , stało zgłębionem, tak samo powody zawodów (uszkodzenia przez przebijanie dziur i inne). Prócz tego wypadałoby podać jakieś nadatne sposoby sprawdzenia jakości materyału. Jest to o wiele potrzebniejszem przy stali niż przy żelazie, bo gdy w ostatniem wytrzymałość zmienia swe granice śród jednej szóstej, to przy stali ta zmienność jest o wiele większą ; żelazo przez samo nadanie mu kształtów staje się pewniejszem, podczas gdy stal pomimo tego, zdarzyć się może, że będzie o połowę słabszą niż być powinna. Jeżeliby stal miała być powszechnie przyjętą, potrzebaby było jakiegoś urzędowego piętnowania. Piętno takie okazywałoby jakość i rodzaj stali, obok niego mogłoby być wybite piętno wytwórcy,

Ale aby pobudzić do obszerniejszego zastosowania stali, powinne być zmienione przepisy. A jeżeli żądać wypada jakiejś najmniejszej wytrwałości i jakiejś ciągłości, to posunąć wypada dozwolone natężenie do 1250 kg. na □ cm., co dostatecznie uzasadnionem zostało doświadczeniami z ostatnich lat. Gdyby to nastąpiło, wzmógłby się zaraz popyt i wywóz i nastąpiłoby udoskonalenie w wyrobie i zmniejszenie ceny. Cały rachunek by się zmienił—a wprawdzie wtedy cena stali

w stosunku do żelaza była mniejszą niż obecnie, ale dopiero wtedy nastałaby doba stalowych budowli. (Engineering 1882).

VIEL Technologia chemiczna,

zestawił Bronisław Pawłowski.

— Piwo warstw o. a) Ch. W. Ramsayz Brooklynu, radzi konserwować piwo i inne napoje wyfermentowane lub zdolne jeszcze do fermentacyi w ten sposób, że w odpowiednim aparacie, przez mocne uderzanie płyn zmienia na pianę, przez co mają być pozbawiane życia organizmy, wywołujące fermen-tacyę. Aby znów klarowne, destylowane lub przefermentowane napoje uczynić staremi, radzi do płynów takich, przez uderzanie spienionych , wprowadzać powietrze atmosferyczne lub tlen.

na

z we-

za-

1)    Alkoholu

2)    Ekstraktu

3)    Popiołu

4)    Maltozy

5)    Dekstryny

6)    Kwasu P₃0₅    = 0-081%

7)    Kwasu octowego = 0-24%

8)    Ciężar właściwy = 1-01216 przy 17°C.

b)    Nowa kadź czyszcząca (Läuterbottich) E. Weltza z Wrocławia i A. Rittnera z Schweidnitz została zmieniona obecnie w ten sposób, że lejkowate podwójne dno, w celu osiągnięcia większej powierzchni filtrującej, zostało rozmaicie powyginane, już to na zewnątrz, już ku środkowi kadzi.

c)    Połączony filtr i oziębiacz J. J. KnebeTa z Worms, składa się z naczynia zawierającego lód i otaczającego je cylindra blaszanego, falowato powyginanego. Pomiędzy naczyniem z lodem i cylindrem tworzy się przestrzeń oziębiająca. Woda do lodu doprowadzona bywa rurą z góry i dochodzi do dna naczynia, odpływa zaś górnym kranem, znajdującym się u naczynia z lodem. W górnej części naczynia z lodem znajduje się w wanience filtr płaski, okrągły. Piwo doprowadzane bywa z dołu, przechodzi przez pokłady filtrujące, przelewa się przez wierzch w odpowiednią rynnę, spływa po ścianach falowatych aż do filtra znajdującego się w pośrodku wysokości naczynia z lodem, tu się znowu rozdziela i dalej spływa po ścianach falowatych do ogólnego zbiornika.

d)    W podobny zupełnie sposób jest urządzony oziębiacz R. Nagel’a z Chemnitz; skJada on się również z zewnętrznego o falowatych ścianach i naczynia wewnętrznego o ścianach gładkich — cała różnica zaś na tern polega, źe chłodnik ten jest z wierzchu zakryty kopułą, niezbyt wypukłą ; kopuła zaś w pośrodku posiada zagłębienie talerzowate. W zagłębienie to wstawiony jest rodzaj garnka, posiadającego z dołu otwory małe do okoła. Piwo, które ma być oziębiane przez rurę, zostaje doprowadzone do garnka, ztąd przez otwory przechodzi w zagłębienie kopuły, podnosi się w niem stopniowo, przepełnia je i wreszcie ścieka po ścianach ozię-biacza. Przy tym przyrządzie nie filtruje się piwo.

e)    Oziębiacz L. Heyer’a z Mikulschütz i J. Wagnera z Grleiwitz na zupełnie innej polega zasadzie. Tu piwo, ciekąc z rury, pada na wypukły talerz, przez co roztryskuje się w naczynie nieckowate, przechodzi przez dolny jego otwór na wierzch kadzi oziębiającej, przelewa się przez jej brzegi i spływa na drugą kadź oziębiającą, przez otwór w tej kadzi spływa nową kadź itd. wreszcie bywa odprowadzane rurą do zbiornika. Kadzie mają podwójne ściany, pomiędzy któremi przepływa woda zimna z dołu do góry. Ciepłe powietrze wnętrznych przestrzeni kadzi bywa wypompowywane.

f)    A. Kühnscherf jun. w Dreźnie używa przy swoim „Pich-aparacie“ powietrza ogrzanego do temperatury topienia smoły, aby jednak otwory szpuntowe nie zostawały przypalanemi, doprowadza równocześnie i powietrze zimne.

g)    N. J. Grał land w Paryżu, ulepszył obecnie pneumatyczne słodowanie przez to, że używane powietrze oczyszcza przez filtr, podzielony na dwie części, zaopatrzone w rury parowe, aby przez użycie pary oczyszczać materyę filtrującą i zapobiegać jej oziębianiu. Równocześnie przechodzi powietrze, ogrzane w odpowiednich przyrządach przez filtr i tu mięsza się z powietrzem wilgotnem, świeżem, ztąd za pomocą rury bywa przeprowadzane nad słodem, który jest sklepieniem bezpieczony od dopływu zimnego powietrza.

h)    Według J. Zieger’a z Radeberg z przestrzeni znajdującej się pod suszarnią, wychodzą prostopadle rury, przechodzą przez piec suszący, nie stykając się z płomieniem i dochodzą aż do pierwszego dolnego sklepienia suszarni; tu każda z nich dzieli się na 2 i doprowadza zimne powietrze

pod wyższe sklepienie. Ze sklepienia przestrzeni suszącej, wychodzą 4 rury zamykane klapami, idą do góry równolegle z kominem i kończą się razem z nim. Zamykanie i otwieranie komina odbywa się za pomocą łańcuchów, przeciągnionych przez rolki, i łączących się z lejkowatą pokrywą obejmującą komin i 4 rury.

i) Oprócz tego w ostatnich czasach podano ulepszenia, dotyczące mechanicznego suszenia, np. F. Schafer’a z Miluzy (Mühlhausen) w Turyngii, S. Ulrich’a, i przerabiania odpadków, np. L. Paulus’a i P. Guéroult'a w Paryżu, których bez rysunków opisać nie podobna.

(Dingl. Polyt. Journ. 1882. Bd. 243.— S. 24:2—248).

h) Analiza chmielu. Metody podawane do oznaczania garbnika w chmielu, dają bardzo różne rezultaty : I v e s przez strącanie klejem otrzymał 4*2 °/₀ kwasu garbnikowego, Wimmer od 0.6—1*6%’ Daubrawa i R. Wagner od 3‘2—7*8%, przy użyciu zaś siarkanu cynchoninowego — 4'25°/₀. Sposoby Fehling’a, Schult za, Löwenthal’a, Neu-bauer’a itd. również niedokładne dają rezultaty. R. Wagner i inni, przyjmują nawet nieobecność kwasu garbnikowego w chmielu.

M. Isleib znajduje w chmielu 0 004 % Lupulinu i 0*11 °/₀ goryczki chmielowej. Goryczka tworzy masę jasno-żółtą, syrupowatą ; ogrzewana do 60⁰ zmienia barwę na czerwonawą. Trzymana długo przy 60°, daje proszek żółto-biały, trudniej już rozpuszczalny w zimnej wodzie, niż masa syru-powata. Przy rozpuszczaniu w wodzie ciepłej goryczka stapia się na masę żywicowatą, dość długo wirującą po powierzchni wody. Łatwo się rozpuszcza w alkoholu, benzolu, eterze, dwusiarczku węgla. W kryształach otrzymać jej nie udało się ;— smak przypomina chininę; zapach jest aromatyczny, chmielowy. Nie zawiera azotu i reaguje bardzo słabo kwaśno. Analiza nadaje jej wzór C₂₉H₄₆Olo. Przy ogrzewaniu z S0₄H₂ osiada do 8*5 °/o nierozpuszczalnego ciała C,₀H₁₆O₄ — 1 u pu li rety ny, a w roztworze pozostaje kwas lupulino wy dający z Ba(OH)₂ sól C₄₈H₉₀O₂₄Ba; przy rozkładzie nie pozostaje wcale cukier.

l)    Według Ponsard’a we Francyi zamiast chmielu, mają być coraz częściej używane do wyrobu piwa kapsułki nasienne z Ptelea trifoliata.

m)    Bornträger w celu wykrycia aloesu w piwie radzi je wykłócić z benzyną. Do odlanej, klarownej próbki benzyny dodaje kilka kropli amoniaku i ogrzewa słabo mięszając roztwór; jeżeli przez to roztwór zabarwi się na fioletowo-czer-wono, wtedy obecność aloesu jest niewątpliwą.

n)    Według C. Gilbert’a przy spopielaniu piwa przechodzą alkaliczne ortofosforany z wyciągu chmielu i słodu w pyrofosforany i to w większej części. Przez to roztwór popiołu «przy mianowaniu uranem daje znacznie mniejsze rezultaty. Topiąc jednak popiół, w celu odrodzenia kwasu ortofosforowego z kilkakrotną ilością mięszaniny z bezwodnej sody i saletry (1 : 2), rozpuszczając w N0₃H, przeprowadzając w roztwór octowy i mianując roztworem uranu, otrzymuje się rezultaty, nie przedstawiające nic do życzenia z rezultatami otrzymywanemi przez bezpośrednie mianowanie piwa uranem.

o) E. Schräder uważa oznaczenie kwasu węglowego w celu scharakteryzowania piwa za podrzędną zupełnie cechę. W niektórych tylko, razach zmniejszenie ilości C0₂ w piwie może stać się oznaką poczynającego się psucia.

(Wagn. Jhber. der Chem. Technol. 1881.)

p) Piwo galicyjskie z Krasiczyna, analizowane w kwietniu r. b., zawierało według Br. Pa w 1 e wsk i ego :

= 4*13%

= 5-19%

= 0-27 %

= 0*71 %

= 1*37%

= 6-25 Z = 9-67 „

= 2-10 „

= nieoznaczano

400°/0 9-23 „

1-94 „

6-70 „

0-071 %

„ nie przelicz, z danych na u/₀ . 0-20%

(?)

= 0-0934 % == 0-21 — nieoznaczano

Piwo to posiadało kolor jasno-żółty, było przeźroczyste, dość mocno nachmielone, słabo gorzkiego smaku, dawało pianę obfitą. Nie wyróżnia się ono niczem od normalnych piw.

q) W Królestwie Polskiem, w gubernii Łomżyńskiej, browar P. Lutosławskiego wyrabia piwo, które pod względem dobroci nie łatwo znajdzie współzawodników. Piwo marcowe tego browaru może być chyba porównanem z króle-wieckiem „Sckönbuscher Winter-Bier“, analizowanem przez E. Schrader’a. Piwo marcowe p Lutosławskiego z Drozdowa według rozbioru Br. Pawlewskiego, dokonanego w listopadzie 1880 r. posiadało:

Drozdowskie Królewieckie Sch. Wint.

1)    Ciężar właściwy = L0274 przy 18'5°, L0290 przy lß’ö⁰

2)    Alkoholu

3)    Ekstraktu

4)    Maltozy

5)    Dekstryny

6)    Kwasu P₂0₅

7)    Kwasu C,ET, O,

8)    Popiołu

Rozmaitości.

— W tutejszej Szkole politechnicznej obrany został rektorem na rok 1882/8 dr. August Freund. Obrano również na następujące dwulecie trzech nowych dziekanów, mianowicie na wydziale Budowy machin prof. Bogdana Maryniaka, na wydziale Chemii technicznej prof. Juliana Niedźwiedzkiego, na wydziale Inżynieryi prof. Józefa Rychtera (ponownie). Kierownictwo biblioteki poruczono na rok 1882/3 prof. Władysławowi Zajączkowskiemu.

— Członek Towarzystwa politechnicznego p. F. Rychnowski, znany w kraju specyalista w urządzeniach elektrycznych, zajmuje się obecnie zaprowadzeniem oświetlenia elektrycznego w nowo wybudowanym pałacu króla rumuńskiego.

— Zarząd Towarzystwa politechnicznego ma zamiar na zaproszenie hr. Kiiisky’ego urządzić z końcem b. m. wycieczkę naukowę do Skolego (powiat stryjski) dla zwiedzenia tamtejszych zakładów przemysłowych, będących jego własnością. Wycieczka ta potrwa trzy dni, gdyż zwiedzenie rozległych dóbr i na wielką skalę prowadzonej industryi drzewa, wymaga dłuższego czasu, ażeby uczestnicy nic ważnego nie pominęli. Członkowie zamiejscowi, którzyby się chcieli przyłączyć do tej wycieczki, zechcą się wcześnie zgłosić w biurze Towarzystwa.

— Dnia 24. czerwca b. r. zwiedziło grono’ członków Towarzystwa politechnicznego nowo założone obserwatoryum astronomiczne tutejszej szkoły ^politechnicznej. Profesor Zbrożek objaśnił w treściwym wykładzie pojęcie czasu i jego pomiar, następnie okazał szczegółowo urządzenia obserwatoryum i przyrządy służące do obserwacyj gwiazd, przyczem mieli widzowie sposobność uczestniczyć także w spostrzeżeniach. Nie możemy pominąć uznania, jakie się należy profesorowi Zbrożkowi, którego staraniom zawdzięczyć należy, iż -wiedeńskie obserwatoryum darowało kilka przyrządów, które umożliwiają na razie przeprowadzenie zasadniczych badań i studyów. Nadto zakupiła Szkoła politechniczna kilka kosztownych zegarów astronomicznych, a przy dalszej wytrwałości prof. Zbrożka spodziewać się należy, iż z czasem powstanie we Lwowie tak dawno pożądana stacya astronomiczna.— Zbyt ubogie wyposażenie muzeów i gabinetów tutejszej Szkoły politechnicznej winno zwrócić uwagę delegacyi naszego kraju, ażeby poczyniła zabiegi u rządu względem wyjednania większych funduszów dla poparcia rozwoju tej instytucyi naukowej, bo o ile wiemy szkoły politechniczne w Wiedniu, Pradze, Gracu i Bernie cieszą się daleko większemi względami sfer rządowych Na poparcie tego twierdzenia wystarczyłoby porównanie liczby katedr; podczas gdy na innych szkołach wykłada jeden przedmiot kilku profesorów, we Lwowie trudno nawet wyjednać honoraryum dla docentów, którzy już kilka lat gratis wykładają, a.tern samem nie można żądać ażeby przy danych warunkach nowa generacya pracowników przybywała. Należałoby przeto

przy nadarzającej się sposobności przypomnieć posłom polskim o potrzebie większej zieh strony opieki dla jedynej w całej Polsce techniki.

P. S.

— Słuchacze tutejszej Szkoły politechnicznej wybierają się ze swymi profesorami na wycieczki naukowe w dalsze strony. Z wydziału architektury udadzą się z profesorem Zachariewi-czem do Sandomierza; z wydziału budownictwa z prof. Bisanzem do Czerniowiec ; z wydziału budowy machin z profesorami Bykowskim i Maryniakiem do Berna, Wiednia i okolicy ; z wydziału chemicznego z prof. Niedźwiedzkim w Kołomyjskie i na Podole, z prof. drem Wa-wnikiewiczem do Słobody rungurskiej.

— Dyrekcya kasy oszczędności w Stanisławowie rozpisała konkurs na plany dla gmachu, w którym ma się mieścić ta instytucya. Najwyższa nagroda wynosi 400 złr. Bliższe szczegóły konkursu znajdują się na stronicy inseratowej.

— W r. 1870 założona fabryka wyrobów kruszcowych pod firmą Lipiński, Beksiński i Synowie w Sanoku, rozwija się pod każdym względem bardzo pomyślnie. Wyrabia bowiem parniki Henzego, kadzie zacierowe, aparaty destylacyjne, chłodniki zwyczajne i rurowe, susznie, pompy, jednem słowem wszystko, co tylko do urządzenia gorzelni i browarów jest potrzebne. Oprócz tego zajmuje się wyrabianiem kotłów, rur wodociągowych i urządzaniem łazienek i destyłarń nafty. Zamówienia odbierała fabryka przeważnie z powiatu sanockiego, brzozowskiego, krośnieńskiego, jasielskiego, rzeszowskiego i przemyskiego. W r. 1881 zatrudniała fabryka 81 ludzi, z tych dwóch kierujących zakładem techników. Z większych robót wykonanych w ostatnich latach, zaznaczyć wypada urządzenie gorzelni postępowej w Długiem (pow. sanocki) i w Nozdrzcu (pow. brzozowski) ; urzą- . dzenie aparatu destylacyjnego w Bliznem (pow. brzozowski) i Polance, rekonstrukcja lokomobili w Łęźynach, pompy do ropy, kotły destylacyjne i t. d. do Rymanowa, Dukli, Chorkówki i Uheree. Materyały surowe sprowadza fabryka z Morawy, Czech, Szląska i Węgier.

W obec bardzo znacznej liczby gorzelni i destyłarń nafty w naszym kraju, nie wątpimy, że fabryka ta, zarządzana przez fachowych techników będzie miała zapewnioną przyszłość, skoro tylko interesowani obywatele zamiast udawać się do Ustronia (Szląsk austr.) z zamówieniami, popierać będą krajową pracę, która wszelkie usprawiedliwione żądania zadowolić potrafi. Ze swojej strony życzymy serdecznego powodzenia uczciwej pracy swojskiej.

Literatura techniczna.

Nakładem autora inżyniera, cywilnego p. E. Uder-skiego wyszła w Samborze w r. 1881 broszura p. t. „O łukach prze-chodowych przy trasie kolei żelaznej“.

Omawiając bardzo szczegółowo wyniki dotychczas zwyczajnie używanego sposobu przeciwdziałania sile odśrodkowej w łukach za pomocą odpowiedniej podwyżki jedynie zewnętrznych szyn, oraz nadania torowi odpowiedniego rozszerzenia w całej długości łuku. uznaje autor broszury takie przeciwdziałanie nietylko za niedostateczne, ale za ujemne. Przemawia zaś za nadawaniem zewnętrznym szynom łuków tylko połowy potrzebnej podwyżki nad poziom przy równoczesnem obniżeniu szyn wewnętrznych (łuków) o takąż samą ilość, tudzież za ustanowieniem 2 łuków przechodowych na początku i przy końcu łuku. Zatrzymuje równocześnie normalną szerokość toru i poziom w punktach, początek i koniec łuku oznaczających. W dalszym ciągu wskazuje autor najodpowiedniejszy sposób wykreślania i wytyczania zalecanych łuków przechodowych załączając tablice, zawierające dane do wytyczania takich łuków, a obliczone na podstawie wzorów w broszurze podanych i uzasadnionych. Pomijając szczegóły zawarte w tej broszurze, musimy podnieść jasne i treściwe przedstawienie rzeczy, przyczem polecamy tę publikacyę czytelnikom naszym jako zasługującą na rozpowszechnienie w gronie techników pracujących w zawodzie kolejowym. Nadto jesteśmy zdania, że proponowany przer autora tej broszury sposób przeciwdziałania sile odśrodkowej w łukach jest odpowiedniejszym od obecnie przeważnie używanego, a powyżej opisanego. Nieodpowiednim jest sposób p. Uderskiego o tyle, że nie uwzględnia korzystnego wpływu przechyłki toru, nadanej w prostej przed łukiem, a wywołującej zmniejszenie chyżości. Nadto nie da się ten sposób zastosować dla bardzo krótkich a ostrych łuków, jakiemi często łączyć proste linie zmuszeni jesteśmy.    W. PośniaTc.

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały do słownika technicznego.

w rze-

Treść; Zamek Krzyżacki w Malborgu. (C. d.) — O zależności tarcia od chyżości. — Obliczanie prędkości przepływu wody

kach i kanałach. — Elektryczne oświetlenie sali posiedzeń gmachu sejmowego we Lwowie. — Kolej, Transwersalna. Sprawy miejskie. — „Dźwignia“ i „Czasopismo techniczne“.— Przegląd czasopism technicznych: LII. Kanalizacya i wodociągi. V. Kolejnictwo. VII. Budowa mostów. "VIII. Technologia chemiczna. — Rozmaitości. — Literatura.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (j4cm) kosztuje 30 ct. w. a.

JAN KOSTIUK introligator,

Rynek 1. 39.

poleca swoją pracownie

introligatorską i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

Pierwsze techniczne biuro

wyłącznie ^ uprzywilejowane

dla oświetlenia elektrycznego,

c. k.

cd

Do sprzedania.

Cały rocznik z 1881 r.

(24 zeszytów)

„Dingler’s PolitechniscŁes Journal“

w zupełnie dobrym stanie

za 10 złr.

Ul

Fr. Rychnowskiego

Zgłoszenia przyjmuje biuro Towarzystwa politechnicznego.

we Lwowie, ulica Ossolińskich J. lO.

Ogłoszenie konkursu.

Dyrekcya Kasy Oszczędności miasta Stanisławowa rozpisuje niniejszem konkurs na sporządzenie planów z kosztorysem dla mającego się budować domu dla Kasy Oszczędności.

Bliższe szczegóły co do jakości i rozmiarów domu, plan sytuacyjny z przekrojem niwelacyjnym placu budowlanego i wykaz cen jednostkowych materyałówT budowlanych poda Dyrekcya Kasy Oszczędności interesowanym za zgłoszeniem się; koszta budowy mają. wynosić około 30.000 złr.

Plany i kosztorys zaopatrzone dewizy, mają. być nadesłane do Dyrekcyi Kasy Oszczędności w Stanisławowie najpóźniej do dnia 1. października b. r., a w osobnej kopercie opieczętowanej, nazwisko projektującego.

Projekta nagrodzone stają, się własnością. Kasy Oszczędności, a projektujący nie ma prawa wymagać jakichkolwiek dalszych korzyści lub wynagrodzeń.

Za plan z pomiędzy odpowiadających podanym warunkom za najlepszy uznany, oznacza się pierwszą nagrodę w kwocie 400 złr., za następny za najlepszy uznany, kwotę 150 złr. O przyznaniu nagrody rozstrzygać będzie komitet, do którego zaproszone będą z grona techników zamiejscowych osoby w kraju wybitne stanowisko zajmujące.

Stanisławów, dnia 6. lipca 1882.

Dyrekcya, Kasy Oszczędności.

S35

o J. ia ai

te

?*

lama/

CM

U 2<i tintée

»9 X X e ci

o    -

MM

VA

2.^ ?L

c 4$

SS?

*> \Vw

pw ï

Al

il

jjn

r,

lÄgf

IfeSt

stz^dru.

Tcuivi,^.

■'

16

16

U*V

Ils

m\''

xxe o*x

ILS

«S?

IVO-HJ CL

-d'tcwvu

rM

fi

*■ X -a

<00 i l l

4*

Il f 0

■tetev

<✓

ta?

c^a..

MM

^ZrZdlCcCtTl

ra

---L

SI

.e

5 fl

52

iM^^Krr-Ti

dû

ilriîü

fpj

Jo

S!

vlCxiê

Ol

au/.

Tał). VI.

Jfl

te -

rx

ffT

yV;

*V

lliPifgf /»,■!

‘frècuo.

pgp

<? ^ïa :r/iïr_t

À&yvx,ewa-aie c^vixeefa-ete

...

il

|.fV

*.S

ÏÏr:

y/i

S7

f/r

K

V/

i i T ft ten

«i ^

te

Ml

te

SS

MSSSM

tetete

|S

SS

\\

te

§%$

Ml

Site

V\\\\

v.

x\

MM

SN

SM

iM

te

MI

M,

tep -

xiste testete

SIM

te

SS

te

te

tetetete

SS

te

te \

te

tei

SS

\\

v\

ifi

ééÊÆ^Êù-

te

teste

teste

vxtetetete#

JL*

i7«v

Lxwi^ma ms82

Wyrazy do słownika technicznego.

165

2820.    lSudowa nadtorowa, (kolejnictwo), n. Hochbau, f. construction au dessus du sol, a. masonry above croivn of formation, wszelkiego rodzaju budynki kolejowe oraz budowle wznoszące się po nad tory.

2821.    Dndowa podtorowa, n. Unterbau, f. terassement et travaux d’art, a. way and ivorJcs, earthwork, roboty ziemne i budowle dźwigające tory i podłoże.

2822.    Doszlacze, n. Verkehrsgebiet, Verkehrqzone, f. zone de trafie, obszar z którego przewóz skierowany jest ku jednemu szlakowi.

2823.    Dziennik pociągu, karta biegowa, biegowa, n. Stundenpass, Fahrraport, Zugsrapport, f. rapport de marche, zawiera skład pociągu, czas przyjazdu i odjazdu i wszelkie zdarzenia w czasie jazdy.

2824.    Ładuga wozu, ładunek wozu, nakład wozu, n. Wagenladung, f. charge d’un wagon, a. loading, lading, towar nałożony na wóz kolejowy.

2823. Ładuga pełna, ładunek pełny, nakład całowozowy,

n. volle Wagenladung, f. charge pleine, towar zapełniający cały wóz kolejowy lub wyzyskujący całą jego nośność (10.000 kilogrm.).

2826.    Nośność wozu, n. Tragfähigkeit eines Wagens, f. ton nage d'un wagon, największy ciężar, którym wóz może być obciążony.

2827.    Pobocze, przybocze, (do wyrazu 184 burta) n. Bankett, f. banquette, accotement, a. side-space, step, pas między krawędzią a pokładem drogi, podłożem, albo torem kolej i.

2828.    p. drogi. n. Strassenbankett, f. accotement.

2829.    p. nasypu n. Dammbankett, f. banquette du remblai.

2830.    p. podłoża, n. Schotterbankett, f. banquette de la voie.

2831.    p. torowiska, n. Bahnplanumbankett, f. banquette de plate-forme.

2832.    Szlakowy, nadzorca szlaku, n. Bahnaufseher, Bahnmeister, f. piqueur, surveillant de route, surveillant de la voie, a. overseer of theline, overlooker, dozorujący szlak kolejowy.

2833.    Torowisko, n. Bahnplanum, Planie, f. plateforme, a. level-plane, wierzchnia część nasypu lub przekopu kolejowego. służąca za podstawę dla podłoża i toru.

2834.    t. dworcowe, n. Bahnhofs - Planie, f. plate-forme d’une gare, pod tory stacyjne.

2835.    Torowy, n.Visirer, f. poseur, przodujący robotom około budowy lub naprawy torów.

168

2875.    opaska, n. Uferdeckwerk, f. revêtement d’une rive.

2876.    tania spędowa, n. Treibbuhne, przez skierowanie nurtu usuwa mielizny, odsypy i ławice

2877.    t. namulna, tama odsypna, n. Fangbuhne, Anlandungsbuhne, powstrzymuje niesiony namuł, i tworzy odsypiska.

2878. -t. chwytna, tama czerpiąca, w. Schöpfbuhne, skierowana pod wodę, chwyta cały lub część prądu i odprowadza go w innym kierunku.

2879.    t. dzieląca, n. Trennungsbuhne, Separationswerk, regulująca ujście dopływów.

2880.    t. zaporna, n. Sperrbuhne, oddziela ramiona rzeki znaczone na zamulenie.

2881.    t. poprzeczna, n. Traverse, Querbuhne, uzupełniająca część tamy równoległej w celu połączenia skrzydła z brzegiem.

2882.    t. kobylicowa, n. Bockbuhne, krótka od brzegu idąca tama z użyciem kobylic.

2883.    Zawiadowstwo, zarząd, n. Betriebsverwaltung, Verwaltung, f. exploitation, service, a. ménagement, kierownictwo gospodarką jakiegoś przedsiębiorstwa.

2884.    z. kolejowe, zawiadowstwo koleji, n. Eisenbahnbetrieb, Eisenbahnverwaltung, f. exploitation d'un chemin de fer, a. tvorking ménagement, kierownictwo gospodarką koleji.

2885.    z. techniczne, n. technischer Betrieb technique.

2886.    z. własne, zawiadowstwo na własną rękę, n. Regiebetrieb, f. exploitation en regle, a. self-ménagement.

2887.    Żelastwo, żelaziwo, n. Pauscheisen, Alteisenmateriale, Brucheisen, f. cassage de fer, ferraille.

2988. ż. drobne, n. Zerreneisen, f. bois, petit cassage de fer, drobne kawałki starego żelaza.

2889. ż. szynowe, n. Schienenpauscheisen, Altschienenmateriale, 1. cassage des rails, żelaziwo ze starych szyn.

prze-

f. exploitation

fÎPÜ? Udajemy się do ogółu techników polskich z proźbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: »Komisy a słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. Ulica Wałowa l. 4.

J. Związkowa Hrukfunia yro L-svowie, Hotel Żorżą,

wewnątrz budynku.

2852.    s. zewnętrzne, n. Treppen ausserhalb des Gebäudes äussere Treppe, f. escalier hors

zewnątrz przy ścianie budynku.

2853.    s. zewnętrzne kryte, n. gedechte äussere Treppe.

2854.    s. ukryte, schody tajne, dérobé, a. privaite stairs.

n. geheime Treppe, f. escalier

oeuvre

umieszczone na

2849.    s. główne, n. Haupttreppe, f. escalier principale.

2850.    s. boczne, schody służbowe, n. Nebentreppe, f. escalier cou oir, a. bach stairs, dla drugorzędnego połączenia pięter.

2851.    s. wewnętrzne, n. innere Treppe, f. escalier dans a. interior stairs,

umieszczone

oeuvre,

2848. Schody łamane, n. gebrochene Treppe, Podesttreppe, ab-geflötzte Treppe, f. escalier rompu en paliers, with landing place, podzielone spoczynkami o różnych kierunkach.

a. stairs na ramiona

z materyałów ogniotrwałych.

^843. s. jednoramienne, n. einarmige Treppe, f. escalier a rampe, escalier commun, escalier droit, a. straight stairs.

2844.    s. dwuramienne, n zweiarmige Treppe, f. escalier à deux rampes, a. stairs with. tioo flights.

2845.    s wielorainienne, n. vielarmige Treppen, î. escalier à plusieures rampes.

2846.    s. proste, n. gerade Treppen, f. escalier droit, escalier monte, a. stairs f light, założone w kierunku linii prostej.

2847.    s. proste przerywane, n. gerade Treppe mit Podest, f.

escalier droit à repos, a. straight stairs with landing place, po zielone spoczynkami na ramiona idące w tym samym kierunku.    J

2837.    s. drewniane , n. hölzerne Treppe, f. escalier de bois, a. wooden stairs, z drzewa.

2838.    s. kamienne, n. steinerne Treppen, f. esca^er de pierre, a. stone-stairs, wykonane z kamienia

2839.    s. murowane, n. gemauerte Treppen, f. esc^er bâti de pierre, escalier bâti de brique, na sklepieniu nadmurowane są stopnie, lub każdy stopień jest sklepieniem.

2810. s. zelazne, n. eiserne Treppen, f. escalier en fer, a. iron-stairs, ze żelaza.

2841.    s, mięszane, n. Treppen aus gemischtem Materiale, f. escalier en construction melée.

2842.    s. ogniotrwałe, n. feuerfeste Treppen, f. escalier réfractaire, a. fire-proof-stairs,

Auf steig, i escalier, a. stairs.

2836. Schody, (budownictwo)

05

n. Treppe, Stiege, Steige,

te

te

te

te

te

ce

■ 00

*>q

•et

zowie się

oo te

g- S* S ÿ «• “ ?»

^ © "o TO CK ©‘ »

g-a g ar s 5

§L - B N- ^ S

s i g rs i s

|| &8.| 3 §

IP sr

fgJ$s

5?' JS. N TO ®, ^ïj

PS © Cf5 <^2 c§’

5î- g S ^ r a

* S <? t- -• I

ss.- S    s

§ï g“ a*

ir 11

& © to

Ht⁴ ©

b tr

N* ht

©3 P O e<

ES3

© Ce ©v ïX

P P

N« •

ukośna, skierowana z wodą.

go

r* b, r-

g IL g

p p a

© p ©

& f t?

V-

“ B t⁻

g s:g

S ą “

• o ^

p I p

p

go ho §‘

&1 S s* g |

S ^ s

^ c&

“ s=

ta|£

s.g-§-

.1 i*

«<

2869. t. ukośna, n. schiefe Buhne.

te te te to

CO CO GO OO Ci Ci C -'

^ o en ^

2868

te

Ci

eo

2862.

to

te

te

|«HJSï» g < ■2-“'| EEEle.l s 8^ p *•§ ^i⁵

TO ^ rt- ©    © N ^ w

©- o &    p cr-

c «3 * ^ * - S -g fs ? ;c p|4

H! to ⁹³    • kj L . • p

c©

zapuszczona.

p- o -<p> ^

2 - gr ta

£ | § &

S"⁴ 5ê

^ g I: TO I S

« § 2. a <5

irt

Oo

cc

«rt-

■y.

Ci

Ci

en

ce

P C-C> TO N- N p CD

O S

t—

C—i. p**

CO SS

P ^5

*< rs

2.

î©>

r+5

•§

^. CO

s-

CP

5*1'

es;

©

©> c_i ^ ©

s-S

3 f

ce

® P

cc

?r

Ci

«>roJ

►2 te g, P3 N

P? TO C: S O P

Ps |l|l &l 'S il

© ~    CD fTO

P o £•* 2

oo

s

TO

ero

Ci

Ç S-*-« 3Ï-S3

I If 1 f* l|

o g js " g 2 - ^

£§ §: **

g- œ tg‘ g

e g «'- §4 1 s

H- "*    ,-    O'* S tj⁻

CTQ ^ S S O tn p ? p to & ^    ^ ' «'    ** a 2

» g- o w 3.

“ c_

§<1 S B

«- C0

Ob

C5>

cCD

CßN

C'

«2.

P C Ce •

S te p I⁴

stopni.

volée d'escalier

<a

^ I©

TO P-* S ÎS S t© TO J»

S ©

K! “

Ci

| ®

^P SU

TO

©V

mieszcząca schody.

PT

03

i-^©5 © iS-

I. a %

e. i'.e

o'-^

N

CD

'TOv'S ^ S TO

fil

sa

i—⁴

©

<>-. s

S.

oznacza-

5to

C“

TO

!■©

CR

O ,

& te.

P S⁻

B S P -

C*

►O F

Ir?

i if

g.'ss sr

ër

N Ci

a-* te

îîf

B. ' ' ^

CD TO PO TO ,5 N | «

f ® I

P    TO

P »iS.

^ TO S5 ce -

ce TO ,

N « k

2 ~ ^ mir

te te

oc oc en m

ce -<i

's K“ ai

Cb pmmt •

i C+- 3?

1rs*

M

B⁻ ©

© P

S Si

t| i Kl

Cfc S«

Âj M „

F s <*> s-

gte>§

^ t§

Ci

s ^

p r i

s <

<* =c P

CN*. v_»    i

Ä s;

î'Ssf

Ci <s>. ©

» c5

* s g

5ro ^ a < *3 g S-

8- 9 I ÿ

N ^

© hp

P'

prowadzące na strych.

285G. s. na strych.

ce

en

en

P3 OC

SŁ

< o

P ©,

&-C;

N

« ê*

CD W

CL«

c 5?

F |‘©

te B.-

§,*? -c

ca

|L

te

TO

C"-,

S.

r8

05

î-*5

STÏ

TO

Si

TO

TO

TO Co

TO

c*>^ ç*> .

Cts

a,

TO

cavre ,