Prenumerata z przesyłką poczto-icą iv Austryi wynosi

rocznie

W Ci

złr.

półrocznie ....

Numer pojedyńczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Radwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pry w. c. k. Szkoły Politechnicznej.

Sprawy Towarzystwa.

L. 255. Ogłoszenie. P. Tadeusz Wasilewski, c. k. adjunkt bu-

reprezentanta Towarzystwa, o

downictwa w Jaśle przyjął mandat na

czem się P. T. członków uwiadamia. Lwów, 15. maja 1882.

Zarząd Tou arzystwa.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

gliceryna służy właściwie do regulowania ruchu, a według zdania komisy i próby wykazały rezultat bardzo zadowalający. P. przewodniczący: „ośmielam się powątpiewać o tych rezultatach, gdyż gliceryna jest więcej przenikliwa niż woda i dla tego musi z lamp występować.“ P. prelegent odpowiada, iż przy odnośnych próbach nie mógł być obecnym w Paryżu i dla tego opiera się na zdaniu komisyi. P. przewodniczący zapytuje dalej co do umieszczenia lamp Edisona. P. prelegent udziela wyczerpującego wyjaśnienia. —r Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 11. lutego

1882 r.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 56 członków i i gość. Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto z poprawką. P. przewodniczący oznajmia, iż w skutek złożenia godności redaktora „Dźwigni“ przez p. Radwańskiego, powołał zarząd w jego miejsce p. Karola Skibińskiego, docenta Szkoły politechnicznej. Do komitetu redakcyjnego „Dźwigni“ na rok 1882 powołani pp. Franke, Hochberger, Jankowski, Moraczewski, Radwański, Terlecki i Walter. — P. przewodniczący udziela głosu p. Wierzbickiemu, który mówi o pomnikach i budowlach dawnych ludów w Jukatanie i Palen que w Meksyku. P. prelegent przytacza na wstępie kilka ustępów z historyi Meksyku, tyczących się pierwszego osiedlenia się tamtejszych ludów i omawia położenie półwyspu Jukatan, znajdującego się w zatoce meksykańskiej. W r. 1818. pierwszy raz doszła do Europy wiadomość, że pamiątki budowlane, jakie się znajdowały w Palenque, odkryto również w Jukatanie, a w r, 1884 odkryto mnóstwo budynków po całym kraju i po raz pierwszy zostały one opisane. Pierwotnie zamieszkiwali ten kraj Indyanie, dzisiejszy zaś naród jest zupełnie inny i zatracił zupełnie tradycyę tak, że nie ma żadnego wątka, któryby świadczył o dzisiejszej generacyi', iż pochodzi od plemienia, które ten kraj pierwotnie zamieszkiwało. Tylko przestrzegany do dziś dnia zwyczaj chowania umarłych w niebieskiem suknie bez trumny i bez żadnego innego ubrania, mógłby dać powód do przypuszczeń co do pochodzenia dzisiejszych mieszkańców. P. prelegent przedstawia kilkadziesiąt tablic z widokiem budynków i pomników odkrytych we wspomnianych miejscowościach. Pod względem ogólnej charakterystyki wszystkich budynków, tak w Palenque, jakoteź w Jukatanie odkrytych, zauważyć trzeba, iż takowe wznoszą się na sztucznie utworzonych mogiłach, o 60' do 120' wysokości, kształtu ściętej piramidy. Mogiły te są usypane z kamieni nakrytych ziemią albo też, j. n. p. w Palenque, pokrytych płytami lub szlifowanemi kamieniami. Na tych mogiłach (między któremi znajdują się takie, których powierzchnia płaszczyzny ma do 600' szerokości), znachodzą się powierzchnie poziome, na których stoi budynek. Budynki te nie mają okien tylko drzwi i zawierają dwa rzędy pokoi równolegle do siebie idących, a co dwa pokoje znajdują się drzwi boczne. Wszystkie budynki są sklepione w ten sposób, iż jeden kamień wychodzi ponad drugi, tworząc w ten sposób ostrołukowe sklepienie. Ze względów konstrukcyjnych rozpiętość budynków jest ograniczona. Wszystkie one nie mają więcej jak 11' do 16' głębokości podczas gdy długość pojedynczych lokalów dochodzi 60' do 70'. Do pokrycia dachu używano kamieni szlifowanych, a wchód na uśmierzenie wstrząśnień lokomotywy? P. prelegent odpowiada, iż | do budynku był tylko z jednej strony. Pod względem architektonicz-

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 4. lutego

1882 r.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 27 członków i 1 gość, P. przewodniczący oznajmia, iż nowy Zarząd ukonstytuowawszy się na dniu 2. lutego, wybrał sekretarzem p. Pawła Stwiertnię, inźy-nier-elewa kolei Karola Ludwika, zastępcą sekretarza p. Henryka Stahla, inżyniera Namiestnictwa, a skarbnikiem p. Lucyana Baeckera, asystenta Szkoły politechnicznej. Następnie p. prezes podaje do wiadomości zgromadzenia, iż delegacya Towarzystwa i Izby inżynierskiej wręczyła Jego Ekscellencyi p. Namiestnikowi, stosownie do życzenia austr. Towarzystwa inżynierów i architektów, egzemplarz sprawozdania z obrad I. kongresu austr. inżynierów i architektów z prośbą o poparcie żądań techników. P. Namiestnik przyobiecał, o ile to od niego zależeć będzie, popierać rezolucye na kongresie uchwalone. — W końcu oznajmia p. prezes, iż biuro melioracyjne Wydziału krajowego poszukuje trzech techników. Kandydaci zechcą się zgłosić u p. inżyniera Karpuszki. — Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu p. Machalskiemu, który mówi o wystawie przyrządów elektrycznych w Paryżu. P. prelegent opisuje wstępie lampę elektryczną systemu Giilchera z Białej, która uzyskała także nagrodę (złoty medal) na wystawie. Regulacya przy tej lampie nie odbywa się według systemu lamp dyferencyalnych i tern się od innych odszczególnia. Następnie opisuje p. prelegent lampę elektryczną Edisona i Sedlaczka; ta ostatnia służy do oświetlenia lokomotyw. W końcu podaje p. prelegent koszta oświetlenia elektrycznego według ostatniego systemu Edisona i przychodzi do wniosku, iż nie są one tak wielkie, a w

na

każdym razie system ten będzie mógł w wielu wypadkach zastąpić oświetlenie gazowe. Do objaśnienia wykładu użył p. prelegent licznych tablic, które przedstawiały części składowe opisanych lamp elektrycznych. Zgromadzenie przyjęło wykład z wielkiem uznaniem. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Pragłowski i zapytuje, czy wstrząśnienia lokomotywy nie sprawiają nieregularnosci w całym mechanizmie ? P. prelegent odpowiada, iż według oświadczenia komisyi, która badała skutek, lampa ta świeci się spokojnie, a wstrząśnienia wcale nie wpływają na regularność. Początkowo dodawano regulatory, które w obec tej okoliczności okazały się zupełnie zbytecznymi. P. Pragłowski zapytuje dalej, czy przy lampie Edisona węgli się nie wymienia? P. prelegent odpowiada, że jeden węgiel Avystarcza na 600 godzin, a gdyby była pod kloszem zupełna próżnia jeszcze dłużej by wystarczył. P. przewodniczący zapytuje, w jaki sposób przy lampie Sedlaczka wpływać może gliceryna

nym wszystkie odkryte budynki mają coś wspólnego. Powyżej drzwi wszystkie są gładkie, następnie przychodzi opaska, a nad nią jest płaszczyzna zawsze bogato ozdobiona. Powyżej tej płaszczyzny zna-chodzi się znów opaska, która najczęściej zamyka już budynek. Do budowy używano kamienia wapiennego, a zaprawa była robiona tak z wapna tłustego jak i hydraulicznego. Oprócz wspomnianych budynków znachodzą się okrągłe, wewnątrz napełnione, które prawdopodobnie służyły na cele religijne. Nadto znaleźć można budowle przeznaczone dla zaopatrywania mieszkańców w wodę, jako to: zbiorniki i wodociągi. W Palenque znajdują się formalne wodociągi, a w Jukatanie obszerne baseny, które służą do chwytania wody i zatrzymania jej do pewnego czasu. Grobów dotychczas bardzo wiele odkryto. Historya wspomina, że wszystkie mogiły, na których się wznoszą budynki, są nagrobkami. P. prelegent wspomina nadto o drógach usypanych ze szlifowanych kamieni i studniach odkrytych we wspomnianych miejscowościach. Studnia taka znajduje się mniej więcej 870' poniżej powierzchni ziemi, a do jej wnętrza schodzi się po stopniach. Takich studzien jest kilkanaście, w każdem mieście jedna albo dwie, z których wodę rozprowadzano.— Zgromadzenie przyjęło wykład hucznymi oklaskami. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. prof. Jägermann i zapytuje : 1. czy przy tych budowlach przywiązywano jaką wagę co do czterech kierunków świata? 2. czy starano się odróżnić epoki, w których te budynki mogły być stawiane? 3. czy względem budowli tych robiono jakie przypuszczenia, dla czego właśnie na mogiłach wzniesione zostały? P. prelegent odpowiada co do pytania 1., iż badania są jeszcze niewystarczające, ażeby coś stanowczego o tych budynkach twierdzić można. Co do pytania 2. W wielkim okresie, wynoszącym 7 wieków, jak przypuścić można, architektura i budownictwo przechodziły pewne fazy wydoskonalenia, lecz i w tym kierunku potrzebne są gruntowne badania techniczne. Co do pytania 3. Beligia sama, a mianowicie kult słońca, dyktował to wzniesienie się do najwyższego przedmiotu czci i w tern szukają wszyscy wytłomaczenia tego sposobu budowania. P. prof. Jägermann : Zaprzeczyć się nie da, iż ludy dawniejsze stosowały swój sposób budowania do miejscowych warunków. Wiadomą jest rzeczą, iż największym nieprzyjacielem sklepień właściwych i belkowania, są trzęsienia ziemi i dla tego przypuścić trzeba, że te mogiły pod budynkami służyły dla ochrony budynku od zniszczenia przez trzęsienia ziemi. W dalszej dyskusyi biorą udział p. prelegent, p. prof. Bisanz i p. prof. Jägermann. — P. Tuszyński interpeluje Zarząd, co porabia komisya dla oceny manuskryptu p. prof. Stadtmiillera i komisya wodociągowa dla miasta Lwowa? P. prezes: Manuskrypt p. prof. Stadtmiillera, zawierający pracę o budowie maszyn, odstąpił Zarząd do ocenienia komisyi, w skład której wchodzą profesorowie szkoły politechnicznej, którzy wkrótce zdadzą o tern sprawę. Co się tyczy komisyi wodociągowej, zauważyć muszę, iż komisya ta nie może dalej obradować, dopóki miejski urząd budowniczy nie dostarczy danych, których komisya swojego czasu zażądała. Gdy przedwstępne te prace będą przez urząd budowniczy dokonane, będzie mógł Zarząd zwołać na nowo komisyę. — Na tern p. przewodniczący zamyka posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 18. lutego

1882 r.

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 49 członków i 2 gości.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu prof. Jägermanowi , który mówi o projektach kolei drugorzędnych w kraju naszym ze stanowiska komercyalnego. P. prelegent omawia na wstępie rentowność kolei pierwszorzędnych w Galicyi i powody, których w samem założeniu kolei szukać należy, iż ruch na bardzo wielu liniach, łączących Galicyę z zachodem, kosztem skarbu państwa utrzymywany być musi. Kolej Transwersalna tylko wtedy odpowie swemu celowi, jeżeli co do przewozu towarów na zachód będzie niezależną od kolei Północnej Ferdynanda. Po wybudowaniu kolei Transwersalnej linia Kraków-Dziedzic mniej się będzie rentowała i dla tego kolej Północna przy układach taryfowych starać się będzie odwetować tę stratę przez podwyższenie taryf dla dalszego przewozu towarów dostarczonych koleją Transwersalną do Żywca. Chcąc przeto złamać monopol kolei Północnej potrzeba wybudować jeszcze jedno ogniwo, a mianowicie linię Sucha-Wadowice-Zator-Oświę-cim. Na tej linii możnaby bezpośrednio przewozić zboże galicyjskie do kolei pruskiej, górnoszląskiej. Następnie omawia p. prelegent okoliczności, wśród których zawiązało się konsorcyum dla wybudowania

kolei Jarosław-Sokal. Zarząd kolei Czerniowieckiej starał się w tym samym czasie o koncesyę dla kolei Lwów via Żółkiew do Sokala, przy czem podnosił ważność połączenia tej linii z koleją Nadwiślańską. Przypuszczenie kolei Czerniowieckiej co do wielkich korzyści, jakieby osiągnięto przez nawiązanie tej ruty z koleją Nadwiślańską nie znajduje należytego uzasadnienia, gdyż dopóki szerokość toru na tej drodze nie będzie normalną czyli europejską, dopóty wszelkie spodziewane korzyści okażą się dla handlu iluzorycznemi. Gdydjy nawet stosunki nakłoniły Eossyę do tego, ażeby zbudowała od kolei Nadwiślańskiej odnogę do granicy Galicyi, nie da się przecież usunąć dwukrotne przeładowanie towarów. Kolej Lwów-Tomaszów nie mogłaby być projektowana jako kolej pierwszorzędna, nawet drugorzędna, lecz lokalna. P. prelegent przedstawia mapę Galicyi, na której różnymi kolorami przedstawiane kultury dowodzą, iż najbogatszych i najcenniejszych produktów rolniczych dostarcza Podole galicyjskie wraz z Pokuciem, a mimo to żadna z kolei dzisiaj istniejących nie przerzyna tego rejonu ani w poprzek ani wzdłuż. Kolej z Czerniowiec do Kołomyi przerzyna tylko jego kraniec południowy, a kolej z Podwo-łoczysk do Tarnopola tylko górny kraniec. Z powodu złych dróg w tej okolicy dowóz zboża do kolei jest bardzo utrudniony, czemu jednak zaradzić może ogniwo kolei Transwersalnej z Husiatyna na Czortków, Buczacz, Monasterzyska do Stanisławowa. P. prelegent omawia w dalszym ciągu trasę kolei Jarosławsko-sokalskiej i przychodzi do wniosku, że nie będzie w tej okolicy znacznego przewozu produktów rolniczych, a obliczenia odnośne, które swojego czasu przez interesowanych były ogłaszane, są co najmniej błędne. W dalszym wywodzie zastanawia się p. prelegent nad połączeniem kolei Jarosławsko-sokalskiej z koleją Karola Ludwika i jest zdania, że gdy kolej ta ma przynieść korzyści właścicielom gruntów, jest rzeczą nieodzowną , ażeby wybudowano ogniwo łączące ją z koleją Transwersalną np. Jarosław z Brzozowem i Krosnem. Tylko w takim razie nowa ta linia będzie uwolniona od monopolu kolei Karola Ludwika, która przez podwyższenie taryf na linii Jarosław-Przemyśl, zdoła znowu owładnąć sytuacyą. P. prelegent przystępuje w końcu do obliczenia rentowności i kosztów budowy kolei. Opierając obliczenie swoje na danych z jednej z kolei drugorzędnych, na Morawie wybudowanej, tudzież w memoryałach jakie w sprawie budowy kolei Jarosławsko-sokalskiej przez rozmaite korporacye były ogłaszane, przychodzi do rezultatu, iż kapitał zakładowy przyniesie najwyżej 2,06°/₀ zysku, przyjmując, że na kolei Jarosławskiej będzie taki sam ruch jak na kolei Morawskiej. Jeżeli zaś uwzględnimy nasze stosunki krajowe, przyjąć trzeba, że dochód netto będzie znacznie mniejszy niż na kolei Morawskiej, tak, że wolno marzyć tylko o l°/₀ zysku. Jeden km. Morawskiej kolei kosztował 39.757 złr., a według obliczenia konsorcyum Jarosławsko-sokalskiej linii jeden km. ma kosztować 66.000 złr. Każdy przyznać musi, iż obliczenie to odbiera wszelkie nadzieje pokładane w rentowności tej nowej drogi żelaznej. Jednem słowem, jeżeli kolej Jarosławsko-sokalska ma się rentować, muszą być koszta budowy jej zredukowane do minimum. — Zgromadzenie przyjęło wykład hucznymi oklaskami. W dyskusyi nad wykładem zabierają głos pp. Pragłowski, prof. Jägermann, Wex i p. przewodniczący. — Na tern zamknięto posiedzenie.

0 mechanicznycà sposobach uzyskania prądu elektrycznego.

(Przekład z czasop. „Engineering“).

(Ciąg dalszy).

Patrząc na drut telegraficzny, albo inny drut przewodzący prąd elektryczny, nie widzimy wprawdzie wirów siły magnetycznej w otaczającej przestrzeni, a mimo to nie ulega wątpliwości, że one tam istnieją i że znaczna część energii potrzebnej do rozbudzenia prądu, używa się na wzbudzenie tych wirów magnetycznych w otaczającej przestrzeni. Istnieje wszakże sposób uwidocznienia tych linij siły, zupełnie podobny do tego, którego użyliśmy celem wykazania linii sił w polu otaczającem magnes. Wyobraźmy sobie drut przewodzący prąd przeciągnięty przez otwór w kartce papieru lub

płytce szklanej, jak widać w fig. 5., i kartkę posypaną opiłkami.

Przy lekkiem wstrząśnieniu opiłki ułożą się w kołach współ-środkowych; środkowe, najmniejsze, zakreślą się najwyraźniej, gdyż tam siła magnetyczna jest największą.

kie najlepiej można otrzymać przewodząc prąd elektryczny przez zwoje drutu owiniętego (jak w fig. 8.) około drążków żelaznych, które się mają magnesować

mmmm

Fig. 6. przedstawia odbitkę uzyskaną z opiłek uszykowanych pod działaniem siły magnetycznej w polu otaczającem prąd elektryczny.

'-r^r~rnrs~6~^"

Fig. 5.

ii

mm

WÊ?

Wmssmmml

m§Ê

m

mm

■mm

Iplte

l|

bmbbb

Wii

Fig. 6.

Doświadczenia te objaśniają dwie pierwsze zasady przywiedzione na początku, i wykazują stanowczo, że prąd elektryczny należy uważać jako zjawisko magnetyczne, tudzież że w przypadku bieguna magnetycznego i drutu przewodzącego prąd, przynajmniej część energii sił magnetycznych mieści się w przestrzeni otaczającej magnes lub drut.

Załatwiwszy te dwa punkty, przystąpimy do wyłożenia stosunku pomi ędzy prądem a magnesem, i wykazania, w jaki sposób jeden z nich może wytworzyć drugi.

Jeżeli kawałek drutu miedzianego owiniemy na-kształt śruby, fig. 7., i przeprowadzimy przezeń prąd elektryczny, natenczas wiry magnetyczne w otaczającej przestrzeni będą cokolwiek inaczej wyglądały: linie siły nie będą to już małe koła okalające drut. Linie te, pochodzące od poszczególnych skrętów spływają w jedną i przebiegają bez przerwy od jednego końca śruby do drugiego. Jeżeli się tę figurę porówna z fig. 1., natenczas podobieństwo obu od razu się uwydatni. Jeden koniec śruby zachowuje się jako biegun północny, drugi jako południowy. Skoro się włoży drążek żelazny do wnętrza śruby, linie siły przejdą przezeń, namagnesują go i przemienią w elektromagnes. Pole magnetyczne takiego zestawienia pokazuje fig. 8., którą zdjęto z natury. Aby pręt żelazny w elektromagnesie namagnesować bardzo silnie, należy drut owinąć w licznych skrętach i użyć silnego prądu. Tego sposobu magnesowania żelaza, celem uzyskania potężnych magnesów, używa się w każdej dynamo-elektrycznej machinie. Obaczymy niebawem, że potrzeba tam bardzo silnych magnesów, a ta-

Fig. 8.

Czytelnik byłby zapewne skłonny do przypuszczenia, że magnesy i prądy otacza rodzaj atmosfery magnetycznej, a pogląd taki możeby niejednemu ułatwił pojęcie działań wzajemnych pomiędzy prądem a magnesem, które właśnie opisaliśmy. Wniosek taki byłby jednak przedwczesny i nieścisły. W najlepszej próżni, jaką możemy uzyskać, działania te nie ustają, a linie siły dadzą się wykreślić.

Zdaje się, że trafniejszem jest przypuszczenie, iż działania magnetyczne rozprzestrzeniają się nie za pomocą spe-cyalnych atmosfer magnetycznych, ale za pośrednictwem ruchów, tudzież napięć i ciśnień w eterze. Przypuszcza się, że eter przenika wszelką przestrzeń, jako ciało niezmiernie rozrzedzone, które pod działaniem elektro-magnetycznych sił przybiera stan osobliwy i sprawia działania, które opisaliśmy pierwej.

Widzieliśmy, że prąd elektryczny, albo raczej drut przez który prąd płynie, posiada własności magnetyczne i że go otaczają linie sił. Opisaliśmy następnie, jako magnetyzm można wytworzyć zapomocą prądów elektrycznych, a spiralny zwój drutu, przewodzący prąd, zachowuje się podobnie jak

-I

SÄ«

Fig. 7.

magnes.

Wypada teraz zbadać własności magnetyczne pojedynczej kluczki drucianej, przez którą prąd przepływa.

Fig. 9. przedstawia pojedyńczy słój galwaniczny, zawierający dwie płyty, jednę cynkową, drugą miedzianą, zanurzone w kwasie i dające staroświeckim sposobem prąd elektryczny. Prąd ten płynie przez ciecz od płyty cynkowej ku miedzianej, a ztamtąd przez koło druciane napowrót do cynkowej. W tyra przypadku linie siły magnetycznej nie są to już proste wiry, jakie widzieliśmy w fig. 4. i 6., one działają na siebie wzajemnie, a w środku koła są niemal równoległe. Grubsze strzałki wskazują kierunek prądu elektrycznego, cieńsze linie siły magnetycznej ; one wskazują drogi, któremi by był pędzony swobodny biegun północny. Ta strona pier-

-■

Fig. 9.

ścienią, po której się znajdują ostrza strzałek, zachowuje się

- 6.8 —

jak biegun północny magnesu ; strona przeciwna jak biegun południowy. Pierścień nasz podobny jest do płaskiego magnesu; z jednej strony biegun północny, z drugiej południo-Magnes tego rodzaju nazywa się niekiedy „przeponą

wy.

zowiemy indukcyjnemi, a działanie tego rodzaju zowie się indukcją magneto-elektryczną. Prąd chwilowy, powstający w zwoju, gdy się weń włoży magnes, posiada kierunek przeciwny, niżeli ten prąd, któryby trzeba mieć w zwoju, aby

magnetyczną“ *).

Łatwo zrozumieć, że łącznik posiadający takie własności magnetyczne, może stosownie do okoliczności przyciągać lub odpychać inne magnesy.

Jeżeli umieścimy magnes w pobliżu łącznika, w taki sposób, aby biegun północny N znajdował się naprzeciw tej strony pierścienia, która działa jak biegun południowy, wów-magnes i pierścień będą się przyciągały. Linie siły,

9®êSISê0Sê§

czas

wychodzące z bieguna magnesu zakrzywiają się i zlewają z niektóremi liniami pierścienia. Zmarły prof. Clerc- Maxwell stwierdził, że każda część łącznika ulega siłom pędzącym ją w takim kierunku, aby objąć pierścieniem jak największą liczbę linij sił. Twierdzenie to nazwano „Regułą Maxwella“ ; jest ono bardzo ważne, gdyż łatwo daje się zastosować do rozlicznych przypadków i ułatwia zrozumienie oddziaływań w różnych przypadkach szczególnych. Regułę tę objaśnia fig 10., gdzie magnes drążkowy zwraca biegun północny

wästmm

mmL

*~mSÊÊjÈÊMM

mm

mmâ

Fig. 11.

magnes był weń wciągnięty. Spojrzawszy na Fig. 10. czytelnik przekona się, że biegun północny bywa przyciągany ku tylnej stronie zwoju, ‘ podczas gdy patrząc na przednią, widzimy prąd idący w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara.

Porównajmy to z fig. 12., która objaśnia wzbudzenie chwilowego prądu indukcyjnego, zapomocą ruchu magnesu;

biegun N porusza się ku pierście-& j^j niowi, a prąd poznaje się na ma

Fig. 10.

ku południowej stronie łącznika. Linie siły magnesu przechodzą przez pierścień i zlewają się z liniami przynależnemi do prądu

Według Faraday’owego sposobu rozważania działań w polu magnetycznem, linie siły usiłują się tam skrócić. To mogłoby nastąpić w rzeczywistości, gdyby magnes • został wciągnięty w pierścień, albo gdyby łącznik się poruszył ku magnesowi.

łym galwanoskopie G. Prąd płynie w takim kierunku (patrząc z przodu) jak wskazówki zegara, posiada tedy kierunek wręcz przeciwny niżeli prąd, któryby sprawił taki sam ruch magnesu. Gdybyśmy natomiast magnes od zwoju oddalili, natenczas powstałby znowu prąd chwilowy, ale w tym samym kierunku jak na fig. 10., a w przeciwnym niż na fig. 12. W obu razach prąd trwa tylko dopóty, dopóki ruch istnieje.

Fig. 12.

Łącznik i magnes przyciągają się wzajemnie, a który z nich posiada swobodę ruchu, ulegnie sile przyciągającej. W każdym razie ruch będzie tego rodzaju, że liczba linij sił przechodzących przez łącznik się powiększy. Aby ktoś nie sądził, że fig. 10. jest narysowaną przesadnie albo fantazyjnie, dajemy wizerunek pola magnetycznego, odbity sposobem pierwej opisanym. Fig. 11. przedstawia niejako w przekroju linie wskazane w fig. 10.; łącznik jest tu uwidoczniony dwoma kółkami. Prąd płynie ku widzowi przez kółko niższe, od tegoż przez wyższe.

Faraday’owi zawdzięczamy odkrycie niezmiernie ważne, że ruch bieguna magnetycznego do wnętrza zwoju druta, albo ruch w kierunku przeciwnym, wzbudza w zwoju prąd elektryczny trwający dopóty, dopóki ruch trwa. Prądy takie

W pierwszym ustępie zwróciliśmy uwagę na to, że linie siły wyznaczają nietylko kierunek, ale i natężenie siły magnetycznej. Im silniejszy biegun magnesu, tem większa liczba linij sił zeń wychodzi. Natężenie prądu idącego

przez łącznik jest również proporcyonalne do liczby linij sił, przechodzących przez łącznik (jak w fig. 9.).

*) Następująca reguła uczy, która strona przepony (albo kluczki drucianej) jest północną, która południową. Jeżeli prąd po tej stronie kluczki, na którą patrzymy, płynie w takim kierunku jak wskazówki zegaru. natenczas patrzymy na stronę działającą jako biegun południowy (t. j. ten, który w busoli zwraca się ku południowi) ; w przeciwnym razi® patrzymy na biegun północny.

Przy poruszaniu magnesu w sąsiedztwie łącznika, okazuje się, że każda zmiana w liczbie linij sił, przechodzących przez łącznik sprawia w nim prąd indukcyjny.

Wracając jeszcze do fig. 10. nazwiemy kierunek prądu tam naznaczony dodatnim; dla bliższego określenia tego kierunku dodamy, że patrząc na łącznik w kierunku linii sił, widzimy prąd w kierunku wskazówek zegara. Jeżeli magnes NS oddalimy od łącznika, tak, aby liczba linij sił, przechodzących przezeń się zmniejszyła, natenczas, jak uczy doświadczenie, natężenie prądu w łączniku chwilowo się zwiększy, a to zwiększenie będzie proporcyonalne do szybkości, z jaką liczba linij sił przechodzących przez łącznik maleje. Na odwrót, za przybliżeniem magnesu, natężenie

bywają zazwyczaj lżejsze niż magnesy; ze względów technicznych byłoby to niewłaściwem kłaść większy ciężar w części ruchome niż stałe W machinach Pacinottiego, Gramma, Wildego, Siemensa, Brusha i Edisona magnesy są stałe, a zwoje się obracają. Machina dzieląca Lontina i kilka innych machin stanowią wyjątek ; magnesy przytwierdzone do osi obracają się, a liczne zwoje, w których powstaje prąd. są osadzone stale na ramie zewnętrznej.

Aby wyjaśnić, w jaki sposób dostaje się prądy ciągłe, weźmiemy pod uwagę pierścień druciany, który się zbliża do magnesu i przeciąga przez jego bieguny.

.....>-

Ccuse 1.

rm»-—>

ni

W».....»

Case. Z.

Case, 3 o

w».....>

sil

Case. 4-.

-w»--

Fig. 13.

prądu chwilowo zmaleje o ilość proporcjonalną do szybkości przyrostu liczby linij sił.

Te same uwagi tyczą się także prostego łącznika i magnesu w fig. 12. Tu nie ma zupełnie prądu, dopóki magnes jest w spoczynku; gdy się go jednak porusza ku łącznikowi tak, aby liczba linij sił przechodzących przez koło wzrosła, natenczas powstanie chwilowy prąd indukcyjny w kierunku odjemnym. Przy poruszeniu magnesu w stronę przeciwną, ubytek linij sił sprawi przemijający prąd w kierunku dodatnim.

Do tych wyników możnaby dojść drogą abstrakcyjnego rozumowania, opierając się na zasadzie zachowania energii. Uczynimy to dopiero wówczas, gdy poprzednio poznamy działanie machin elektro dynamicznych.

Z tego, co się wyżej powiedziało, wynikają bezpośrednio następujące zasady:

aj Względny ruch magnesu i zwoju jest warunkiem niezbędnym, aby w ostatnim mógł powstać prąd indukcyjny.

b)    Zbliżenie magnesu do zwoju, albo zwoju do magnesu daje prąd w kierunku przeciwnym niż oddalenie.

c)    Im silniejszy magnes, tern większe będzie natężenie prądu indukcyjnego.

d)    Im szybszy ruch, tern większe będzie natężenie prądu (tern króciej będzie jednak trwał prąd).

e)    Im większa liczba skrętów w zwoju, tem większy będzie całkowity prąd, wzbudzony ruchem magnesu.

Zasady te stosują się na wielką miarę w urządzeniu machin dynamo-elektrycznych.

Pozostaje tu jeszcze okazać, w jaki sposób te chwilowe prądy indukcyjne się zbierają, tak, aby dały stały i ciągły prąd. Zbliżenie magnesu do zwoju może trwać tylko bardzo krótki czas, podobnie oddalenie. W najdawniejszych machinach magneto-elektrycznych prądy były właśnie chwilowe i zmieniały kierunek. Poruszano w pobliżu magnesu zwoje drutu, osadzone na osi obracającej się; gdy zwój się zbliżał, liczba linij sił się powiększała i tworzył się chwilowy odwrotny prąd, po którym następował bezpośrednio prąd w kierunku przeciwnym, podczas gdy zwój się oddalał. Mechanicy sprzedają jeszcze obecnie przyrządy tego rodzaju, służące do elektryzowania ludzi. Na większą miarę sporządza się jeszcze machiny o prądach zmiennych co do kierunku dla niektórych zastosowań w oświetleniu elektrycznem, n, p. do świec Ja-błoczkowa.

Dwie machiny tego rodzaju zbudowali Wilde, Gramme, Siemens, De Meritens i inni. W dalszych ustępach opiszemy sposób uzyskania prądów ciągłych zapomocą zwykłych machin elektro-dynamicznych.

Widzieliśmy wyżej, w jaki sposób, poruszając zwój drutu w pobliżu magnesu, albo magnes w pobliżu zwoju, można uzyskać chwilowe prądy elektryczne. Objaśniliśmy to zjawisko zapomocą linij sił, przyczem się okazało, że natężenie prądu indukcyjnego jest proporcyonalne do szybkości, z jaką ubywa liczba linij sił, przechodzących przez łącznik. We wszystkich działaniach tego rodzaju chodzi tylko o względny ruch zwoju i magnesu. Jest to rzeczą obojętną czy się magnes porusza, czy zwój ; w obu przypadkach wynik będzie jednaki, a mianowicie zwiększenie liczby linij przechodzących przez zwój, zmniejszenie energii potencyalnej układu i prąd chwilowy, odjemny. We wszystkich niemal machinach dynamo elektrycznych magnesy są stale przytwierdzone, a zwoje się poruszają. Czyni się to jedynie z tej przyczyny, że zwoje '

W fig. 13. mamy pojedynczy pierścień, albo zwój drutu, służący jako łącznik ; obok niego magnes, zwrócony biegunem północnym ku zwojowi Na podstawie tego, co wyżej powiedzieliśmy, łatwo przewidzieć, jaki będzie skutek, gdy się zwój zbliży do magnesu. Podczas gdy się zwój zbliża do bieguna północnego (przypadek 1. na rysunku), liczba linij sił przechodzących przezeń zwiększa się i daje prąd odjemny (t j. mający kierunek przeciwny, niżeli ten, któryby sprawił przyciąganie bieguna N; (porównaj z fig. 10.). Prąd zachowa ten sam kierunek nawet gdy zwój minie biegun N (przyp. 2. fig. 13.), gdyż porównywając fig. 2. i 11. przekonamy się, że liczba linij sił przechodzących przez zwój będzie dopóty wzrastała, dopóki zwój nie dojdzie do środka magnesu, t. j. do jego linii obojętnej. Podczas dalszego ruchu ku biegunowi S i po za nim liczba linij sił maleje, a z tej przyczyny będziemy mieli prąd dodatni od chwili przejścia przez linię obojętną (fig. 13., przyp. 3. i 4.).

Przypuśćmy teraz, że pierścień albo zwój porusza się pomiędzy dwoma potężnymi biegunami N i S (fig. 14.) po linii kołowej. Linie siły magnesu są w tym przypadku niemal proste i przechodzą od N ku S. Obaczmy, jakie prądy powstają w zwoju, podczas gdy się takowy porusza wzdłuż górnej połowy koła, wychodząc z lewej strony. Z początku zwój leży poziomo, niemal równolegle do linii sił, a liczba przechodzących przezeń linij jest prawie zero. Gd) się zwój podnosi i obraca w koło, liczba ta rośnie aż do położenia najwyższego; tu liczba linij przechodzących przez zwój jest największą Przez cały ten czas będziemy mieli widocznie prąd odjemny. Po przejściu przez najwyższe położenie liczba linij znowu maleje, a przeto w zwoju powstanie prąd o kierunku dodatnim Prąd dodatni nie ustaje nawet wówczas, gdy zwój minie położenie najbliższe N; podczas dalszego ruchu bowiem liczba linij znowu rośnie, ale wstępują one w zwój ze strony przeciwnej niż przedtem.

Mamy więc wzrost liczby linij ze strony odjemnej, co znaczy tyle, co ubytek; trwa to dopóty, dopóki zwój nie dojdzie do położenia najniższego c, gdzie odjemny wzrost jest w maximum. Wzdłuż całego prawego półkola od najwyższego do najniższego położenia mamy tedy prąd dodatni; wzdłuż lewego półtola będzie prąd odjemny. Aby zapomocą tego urządzenia uzyskać prąd ciągły w jednym kierunku, należy prądy odjemne lewego półkola odwrócić tak, aby przechodziły przez druty zewnętrzne (n. p. druty prowadzące do lampy elektrycznej) w kierunku przeciwnym, niżeli prądy dodatnie. Jeżeli bowiem odwrócimy coś odjemnego, to otrzymamy rzecz dodatnią, Przyrząd spełniający to zadanie zowie się „komutatorem“, a linia pionowa c, rozgraniczająca prądy dodatnie od odje-mnych, zowie się „średnicą komutacyjną“.

s¹

Ml

Fig. 14.

Ponieważ największa liczba znanych formuł uwzględnia tylko pierwsze dwa punkta, dlatego zastosowanie ich daje często błędne rezultaty, n. p. : chyżość w małym potoku górskim obliczona na podstawie najwięcej dotychczas używanej formuły Eytelweina, będzie przeszło dwa razy tak wielką, niż jest w rzeczywistości.

Powszechnie za najlepszą uznaną została formuła Ganguillet-Kutter’a, która oprócz dwóch pierwszych czynników uwzględnia także chropowatość dna koryta, dzieląc takową na kategorye.

Jest ona następująca:

23 -j

= K. V ri =

(D. n.)

Kilka uwag

o formułach używanych przy budowlach wodnych.

Napisał

Julian Chowaniec

c. k. inżynier.

Ponieważ obowiązująca ustawa wodna z r. 1875 wymaga, aby ten, kto buduje lub przekształca zakład siłą wody poruszany, postarał się u władzy politycznej o koncesyę na podstawie przedłożyć się mających planów hydrotechnicznych, przeto technicy mają często sposobność zajęcia się takiemi sprawami, jużto wykonywając potrzebne plany, już współdziałając jako znawcy techniczni przy komisyach urzędowych.

Przy czynnościach tego rodzaju mają zastosowywać formuły, które nam hydrodynamika podaje, a które w każdym podręczniku, a nawet kalendarzu inżynierskim częściowo rozrzucone znajdziemy. Eozchodzi się jednak o trafny wybór tych formuł i ich praktyczne zastosowanie.

Mam więc zamiar pomówić na tern miejscu o najgłówniejszych tego rodzaju formułach, albo raczej zestawić je sumarycznie i w ogólnych zarysach skwalifikować, przez co, zdaje mi się, ułatwię, zwłaszcza niebardzo doświadczonym, ich działanie w sprawach tego rodzaju.

Eozpocznę od wyznaczenia ilości przepływającej wody Q, a właściwie od głównego czynnika tej ilości, to jest od średnicy chyżości v *).

Jak powszechnie wiadomo, mierzymy chyżość zapomocą odpowiednich przyrządów, tylko w pewnym punkcie przekroju wodnego rzeki, a z tej chyżości obliczamy chyżość średnią.

Chyżość ta zależną jest :

1)    od stosunku powierzchni przekroju do obwodu zwilżonego — = r;

h

2)    od bezwzględnego spadku y

3)    od chropowatości dna koryta.

= *•;

*) Litery użyte, zalecone przez nasze towarzystwo, podane zostały w lszym numerze tegorocznej „Dźwigni“.

0-00155

i + (234

0-00155

\_n_

Iw

. V ri

gdzie n jest współczynnikiem owej chropowatości obwodu zwilżonego, który ma następujące wartości :

kate-

gorya

1.

2.

3.

4.

chropowatość obwodu zwilżonego:

z gładkiego cementu i heblowanych desek ............

z desek fugowanych

z ciosów i dobrego muru . . .

w rzekach, potokach i rowach ziemnych z dnem namulistem i drobno żwirowem...........

0-010 100-00

0-012

0-017

0-025

83-33

58-82

40-00

w rzekach z dnem kamienistem i zarośniętem..........

Od stosownego przeto wyboru tego współczynnika zależeć będzie dokładność rachunku. Wartości podane należy uważać jako przeciętne i w miarę jak rodzaj dna zbliża się do jednej lub drugiej kategoryi, przyjąć należy wartości pośrednie.

5.

0-030

33-33

Powyższa formuła ma jednak tę wielką niedogodność, iż wprowadzenie spadku i do współczynnika K utrudnia bardzo wyznaczenie wartości dla i, gdyż kiedy mamy wszyst-

kie inne czynniki dane, to i =

K² .

jest bardzo skom-

plikowanem równaniem 3go stopnia.

Można jednak zaradzić temu nie uwzględniając spadku w spółczynniku K, który to spadek rzeczywiście, jak rozwiązanie różnych przykładów dowiedzie, bardzo mały wpływ na współczynnik K wywiera.

Przyjąwszy średnio i = —— ,

a zatem wartość

0.00155

t. j. V =

= 2 , wtedy K otrzyma daleko prostszą formę

25 4- — n

25 n

1 + W.

równanie w każdym razie łatwe do rozwiązania i bardzo użyteczne, jeśli szukamy spadku potrzebnego, mając dane wymiary koryta i dopuszczalną chyżość ze względu na rodzaj dna tego koryta.

Mojem zdaniem ta uproszczona formuła zastąpić może nawet wyżwymienioną formułę Ganguillet - Kuttera, gdyż różnica wartości v wynosi co najwięcej 0"03 m. i to tylko dla spadków bardzo różniących się od spadku w współczynniku K przyjętego, jakoteż dla rzek, gdzie r jest znacznie

1.

2.

3.

5.

6.

100

0 01

80

0-0125

60

0-0167

50

0-02

40

0-025

0-033

30

zultaty, ale tylko dla upustów, przy których wysokość ciśnie-R + h,

nia na środek otworu

= 0 05 ca; formuła

na

i7(_8_y

V \ 2-95çb )

// =

większe niż 1. Jeżeli więc rzeczonego wzoru używa się dla młynówek, błąd ten nie ma żadnej prawie doniosłości.

Wracając do wartości współczynnika n, od wyboru którego cała wartość formuły zależy, nadmieniam, że 5 podanych kategoryj uważam jeszcze za niedostateczne; należałoby je ściślej określić i wprowadzić jedną jeszcze kate-goryę dla regularnych kanałów w ziemi kamienistej, wyrażając zarazem ten współczynnik, który jest tylko przeciętnym, w okrągłych liczbach.

Proponuję przeto łatwe do zapamiętania wartości dla n:

kate-

gorya

Kanały z gładkiego cementu i heblowanych desek ........

Kanały z desek fugowanych, z ciosu lub muru na cemencie, starannie i gładko utrzymanego .....

Kanały ze zwykłego muru na zaprawie wapiennej.......

Kanały murowane zaniedbane, po-części zamulone lub zarosłe, przekopy lub rowy regularne w ziemi kamienistej..........

Ezeki i potoki z dnem namulistem, piaskowem lub drobno-żwirowem, rowy w ziemi nieregularne i mniej starannie utrzymane......

Ezeki górskie niosące pokłady grubego żwiru, lub potoki i rowy sztuczne bardzo zaniedbane i zarosłe .

Przechodzę teraz do innych w hydrodynamice znanych, zasadniczych formuł do obrachowania ilości swobodnie ze zbiorników (stawów) wypływającej wody przez upusty lub przelewy boczne: t. j.:

Q = 7₃ q bV2g (HVH — hVh) ¹)

= Qb(H~.h)yj2₉(H+li) ^

w których

q jest współczynnikiem wypływu ; b szerokość upustu;

g przyspieszenie ciężkości = 9⁻81 m., czyli V2g — 4’43, lub 7₃ VYg = 2-95 ;

R wysokość pionowa progu od dolnej krawędzi upustu do zwierciadła wody spiętrzonej ;

h wysokość od górnej krawędzi upustu do zwierciadła wody spiętrzonej.

Pierwsza z tych formuł ma ogólne zastosowanie tak dla upustów bez względu na wielkość h , jakoteż dla przelewów przy których h = o . Druga zaś daje te same re-jest równą lub większą niż

podwójnie wzięta wysokość otworu 2 (R—h) ; przy przelewach zaś i upustach o niskiem ciśnieniu daje całkiem błędne wypadki.

Nie widzę więc przyczyny, aby tej drugiej formuły w ogólności używać, powód bowiem, jakoby była prostszej i dogodniejszej formy, jest jak widać na oko bardzo względnej wartości.

Podstawiwszy VŹg = 4‘43 w ogólny wzór otrzymamy :

Q = 2 95 ç b (EVE — hVK), który ma zastosowanie do obrachowania ilości wody wypływającej ze zbiorników pod zastawkę w upuście na wolne powietrze. Przy upustach otwartych czyli przelewach i jazach przewałowych gdzie h =o , będzie :

Q = 2 95 q b HVH .

Jeżeli woda wypływa nie na wolne powietrze, ale pod inną wodą o niższem zwierciedle przez otwór zanurzony, w takim razie rzeczywiście dogodniej będzie używać drugiej z owych zasadniczych formuł, a mianowicie w skróconej formie

Q = 4'43 q b (R — h) V'hl

gdzie hl oznacza różnicę wysokości obydwóch zwierciadeł wody.

Zdarza się często, że woda przed upustem lub jazem ma już pewną chyżość = c , takową przeto jako wpływającą na rezultat uwzględnić należy, dodając w każdym

poprzednim razie do H i h wartość — przeto dla przelewów i przewałów będzie :

$ = 2-95    { (R + 0-05 c²) \Aff-j-0-05c²—OOl c³.}

Zwracam jednak uwagę, że chyżość ta, jeźli jest nieznaczna, a mianowicie < 0-3 m., tak mały wywiera wpływ rezultat, że można jej nie uwzględnić wcale.

Z przytoczonych wzorów łatwo wyprowadzić wzory pochodne, to jest, mając daną ilość przepływu, znaleść szerokość lub wysokość upustu. Pomijam je więc i przechodzę do innej pochodnej formuły, służącej do obliczenia wysokości wody spiętrzonej nad jazem przewałowym; jest ona:

1) jeźli jaz przewałowy będzie zupełny i wyższy niż zwierciadło wody gdzie

H oznacza szukaną wysokość od korony jazu do zwierciadła spiętrzonej wody; h wysokość jazu od dna rzeki; a głębokość rzeki.

2) Jeźli jaz jest zupełny i zajmuje całą głębokość rzeki, t. j h = a , natenczas \/( Q-V .

V V2-95Qb )

3) Jeźli jaz jest niezupełny, to jest niższy od zwier-

ciadła wody    _

Q = gb { 2"95 H\SH -\- ( « — h) Y/c²-{- 19"6£T} formuła bardzo niedogodna, gdyż chcąc wyszukać H trzeba rozwiązać równanie 3go stopnia próbując wstawiać przybliżone wartości dla H.

Największą trudność użycia powyższych formuł stanowi wyznaczenie wartości dla współczynnika wypływu q , gdyż bardzo obszerne i szczegółowe tablice, ułożone na podstawie doświadczeń Ponceleta i Lesbrosa, które w każdym podręczniku znajdziemy, są zwykle w danym razie niedostateczne.

Porównywając jednak cyfry w tychże tablicach podane, przychodzimy do wniosku, że na wielkość tego współczynnika przeważny wpływ wywiera zwężenie strugi wypływającej wody, które może być:

1)    zupełnem, jeźli ściana zbiornika wody jest wielka stosunkowo do powierzchni wypływu lub przelewu, to jest, jeźli jej krawędź oddaloną jest od krawędzi otworu więcej niż 27₂ raza odpowiedniego wymiaru tego otworu;

2)    niezupełnem, jeźli te krawędzie są więcej zbliżone.

Przytem zauważyć należy, że:

a)    Obydwa te rodzaje zwężenia mogą być całkowite lub tylko częściowe, t. j. mogą się ograniczać na pewną część boków otworu;

b)    nie ma żadnego zwężenia strugi z tej strony, gdzie krawędź wypływu zbiega się z krawędzią zbiornika.

Drugą ważną okolicznością, wywierającą wpływ na wielkość współczynnika wypływu jest pochylenie ściany, w której wypływ umieszczono, na wewnątrz zbiornika.

Inne okoliczności, to jest grubość ściany, zaokrąglenie krawędzi wypływu, dodanie rynien otwartych, a nawet wysokość otworu (H—h) i wysokość ciśnienia h wywierają wpływ tak nieznaczny, że go zwykle w praktycznem zastosowaniu pominąć możemy.

W ogólności przyjąć można, iż ten współczynnik wynosi dla ścian pionowych z desek przy zupełnem i całkowi-tem zwężeniu i dla małych otworów q — 0-62.

Zwiększenie tej wartości przy zupełnem i częściowem zw ężeniu strugi zależy od stosunku :

obwód zwilżony, gdzie nie ma zwężenia

P całkowity obwód zwilżony przy niezupełnem a przytem całkowitem zwężeniu zależy od stosunku :

binacyę oznaczyć jego wartość z dostateczną w praktyce dokładnością.

Dopełniając dalej oceny tych formułek, przypominam, iż aby wyznaczyć tak zwaną cofkę (długość spiętrzenia), tj. odległość, do jakiej sięga zwierciadło wody spiętrzonej, używa się wzoru:

15 H. I

, gdzie ;

H oznacza wysokość spiętrzenia nad progiem szluzy lub koroną jazu;

h spadek na długość = l .

Formułka ta, jak widzimy, przedstawia, że cofka sięga o pół dalej niż przecięcie lin ii poziomu z linią spadku, tury rzeczy jest więc tylko przybliżoną, a właściwie przeciętną, lecz jako bardzo prosta jest powszechnie używana. Z własnego doświadczenia dodam, iż przy wielkich spadkach cofka bywa mniejszą niż z powyższego obrachowania wypada, przy mniejszych zaś większą. Jako granicę przyjąć można 1*25 do 1-75 .

z na-

Jak wysokie jest spiętrzenie w danym przypadku przed jazem, gdzie naprzykład brzegi są niższe, obrachujemy według: (W — l)²H

, gdzie

y oznacza szukaną wysokość spiętrzenia dla danego punktu ; l odległość jazu od tego punktu.

Beszta jak poprzednio.

Zdarza się często, iż budujący z góry oznacza liczbę kamieni młyńskich, które poruszać zamierza, a rozchodzi się o oznaczenie potrzebnej ilości wody. W takim razie liczba koni mechanicznych (N) dla jednego kamienia o średnicy = dm. w młynie zwykłej konstrukcyi wynosi w przybliżeniu 4d² .

a    przekrój otworu

A    przekrój zbiornika lub kanału

mianowicie q według następującej tabeli wynosi :

C-J.

CD

rH

to

■6

co

h-

o.

co

Siłę tę uzyskamy mając dostateczną ilość wody i dostateczny spadek na koła; wynosi ona:

gdzie

zwężenie zupełne . i częściowe

0-63 0-64 065 0-66 0-67 068 0-69 0-70

071

zwężenie niezupełne i całkowite

0-63

0-65 0 66 0-69 071

0-75 079 0-85

0-91

Jeżeli przeto w jazie przewałowym 15 m. długim, a 1 m. wysokim umieszczoną, jest przy brzegu kanału szluza gruntowa 4 m. szeroka, której próg leży równo z dnem rzeki, a zwężenie zupełne jest tylko z jednej strony, u dna zaś i przy brzegu nie ma zwężenia^ natenczas :

1 -i- 4

h oznacza współczynnik działalności kół wodnych; jest on:

0-30 do 0-35; 0-4 do 0*5 ;

dla kół nasiębiernych ze spadkiem < 5 m. 0’5 do 0‘6 ; dla kół nasiębiernych ze spadkiem > 5 m. . 0⁻6 do (P75.

40 _ ciężar I m, sześć, wody

siła konia mechanicznego h różnica wysokości zwierciadła górnej i dolnej wody,

Q ilość wody.

dla kół podsiębiernych dla kół wpółbiernych . .

1000

75

| = 0-83 , tj. q = 0-70 .

Pochodne wartości, jeźli potrzebny spadek lub liczbę wody są wiadome, znajdziemy :

0 075IV

P 2X1 + 4 Dla zastawek pochylonych, przy których na dnie ani

0-075 N

po bokach nie działa żadne zwężenie, współczynnik ten jest znacznie większy, t. j. :

przy pochyleniu 1:1 ,    45    ⁰ = 0’80

» ,    »    1:7,. <63V3⁰ = 0-75

Dla jazów przewałowych przez całą szerokość rzekiv jeźli wierzch ich jest szeroki, a krawędzie zaokrąglone i płaskie szkarpy, q = 0*85 ; jeźli taki jaz jest wazki i stromy, q = 0-80.

Tyle, co o tym współczynniku powiedziałem, zdaniem mojem, wystarczy, aby w danym razie przez stosowną kom-

k h.

Na tern kończę, powtarzając, iż w niniejszym artykule nie zamierzałem przedstawić wyczerpująco i dowodnie wszystkich tego rodzaju formuł, które zresztą we wszystkich przedmiot ten traktujących dziełach, mniej więcej obszernie są podane; lecz raczej główniejsze z nich zestawić sumarycznie i w ogólnych zarysach ocenić ze stanowiska technika, mającego sporządzić plan dla użytku urzędowego w sprawach wodnych, lub występującego jako znawca w tego rodzaju komisyach.

Je. Q.

Tłumacz.

5)    W miarę lekkości nafta może się zająć od ciała palącego się lub rozpalonego do czerwoności, nawet z pewnego oddalenia, ale tylko w takim razie, jeżeli gazy naftowe zejdą się z ogniem; jeżeli nadto gazy są zmięszane z powietrzem atmosferycznem, to przy zapalaniu się następuje wybuch.

6)    Na wspomnionym statku nastąpił najprzód wybuch, a potem pożar, co jest dostatecznym dowodem, że z beczki dziurawej uroniła się pewna ilość nafty, która wyparowując utworzyła gazy, a te się zapaliły przypadkowym sposobem od ognia ²).

Przeciw używaniu oleju skalnego w stanie surowym przemawiają jednak następujące okoliczności, i tak: Z doświadczeń praktycznych okazało się, że przy jednakowych warunkach rozchód oleju skalnego znacznie jest większy, niż przy opalaniu zapomoeą oleju ciężkiego ; nadto, że rozchód w miarę lekkości oleju skaln. się zwiększa. Oprócz tego wydaje olej skalny, zawierający wńobie lekkie części, prze-

Ogrzewanie kotłów parowych za pomocą oleju skalnego i produktów z tegoż.

Podług dzieła „Neftianoe Otoplenie Parochodow i Parowozow Inżenier-tecłmologa S. T. Guliszambarowa“ podał R. Müldner.

(Dokończenie).

Olej skalny jako środek opałowy. Z zestawień p. Sainte - Claire - de - Ville w traktacie Sur les propriétés physiques et le pouvoir calorique des pétroles et des huiles minérales (Comptes Rendus t. LXVI. p. 442) przekonać się można, że nie zachodzi znaczna różnica pomiędzy różnymi gatunkami oleju skalnego na cele opału. Olej skalny zaś w porównaniu z olejami błękitnym lub zielonym prawie żadnej nie przedstawia różnicy pod względem swej siły ogrzewalnej.

W początkach zaprowadzenia płynnego paliwa w Eossyi wszyscy rzucili się na odpadki z destylacyi nafty, których olbrzymie zapasy (miliony pudów) znajdowały się bez pożytku przy destylamiach; jeszcze w r. 1874 można było w Surachanach otrzymać odpadki olejów i mazi naftowej za darmo w jakiej kto chciał ilości, a nawet płacono jeszcze za wywiezienie materyału z obrębu fabryk, aby tylko miejsca nie zastępował ²). W r. 1875 sprzedawano już odpadki po 10 —15 kop. za beczkę, mieszczącą w sobie 20 pudów; w r. 1876 cena doszła do 50 kop.; w r. 1877 do 1 rsr., t. j. 5 kop. za pud. W r. 1879 poszukiwano już olejów ciężkich po 10—15 kop. za pud, gdy równocześnie płacono za surowy olej skalny 2 kop. za pud.

Ogólny pogląd na historyę ogrzewania za pomocą oleju skalnego przekonywa nas, że w najbliższej przyszłości można się spodziewać nieprzewidzianych postępów rozszerzania się tegoż. Dotychczas używano oleju skalnego tylko do opalania kotłów parowych na parostatkach i w destylarniach, jak niemniej i kotłów destylacyjnych, oraz i w kuźniach. Dopiero w r. 1879, dzięki wynalazkom Lenza, rozpoczyna się użycie płynnego paliwa także dla lokomotyw, a wiele jeszcze umysłów zajętych jest sposobem spotrzebowania oleju skalnego w pokojowych i kuchennych piecach.

Każde nowe odkrycie natrafia na krytykę, która utrudnia postęp wynalazku. Tak też i użycie płynu na paliwo zrazu z niejedną walczyć musiało trudnością, zwłaszcza z przesądem niebezpieczeństwa eksplozyi. Pamiętne są nam jeszcze czasy, gdy w ten sam sposób przestrzegano przed użyciem nafty jako środka do oświetlania, ale na nic się to nie zdało, ponieważ nafta zdobyła sobie i tak pierwszeństwo przed innego rodzaju oświetleniem. Podług zdania prof. K. Lisenki są „naftowe ostatki, wskutek trudnej ich zapalności, zupełnie odpowiednim materyatem do opalania kotłów na statkach parowych, nie można jednakże powiedzieć tego samego o oleju skalnym, który posiadając części lekkie, łatwo zapalne, staje się materyałem niebezpiecznym“. Mylności zdania tego łatwo dowieść, olej skalny bowiem jest również zupełnie bezpieczny, jeżeli postoi kilkanaście lub kilkadziesiąt godzin w odkrjtem naczyniu na wolnem powietrzu, gdzie traci zupełnie lekkie części zapalne. (W lecie wynosi ubytek ciężaru właśc. 10—15 °/₀).

Olej skalny samodzielnie zapalić się nie może, chyba tylko w takim razie, jeżeli przy wysokiej temperaturze na działanie powietrza atmosf. będzie wystawiony, i gdy nastąpi wpływ tlenu. Dlategotojeżeli wypuścimy ostatki z kotła zaraz po wydestylowaniu nafty, maź mająca 400° E. zapali się bez widocznej przyczyny, równie jak żelazo rozpalone do czerwoności, zanurzone do naczynia napełnionego czystym tlenem, pali się białym płomieniem o blasku słonecznym. Bolley stwierdza, że wybuch wskutek zapalenia się nafty nie może nastąpić pierwej, póki pewna część nafty nie zamieni się w parę. Inż. Richardson zapewnia, że do czerwoności rozpalone żelazo wrzucone do naczynia z naftą' wyparuje pewną ilość nafty, ale nie spowoduje żadnego wybuchu. (Paląca się zapałka zgaśnie, gdy ją do nafty zanurzymy).

Nikomu dotąd nie przyszło na myśl sprzeciwiać się używaniu węgli do opału, jakkolwiek one rzeczywiście mogą się same od siebie zapalić, jak tego częste mamy przykłady w piwnicach, na parostatkach i w kopalniach.

Z powodu wybuchu na okręcie z naftą w roku 1870 w porcie kronsztadzkim, otrzymała Akademia nauk w Petersburgu od ministerstwa marynarki polecenie zbadania przyczyn wybuchu. Sprawozdanie było następującej treści :

1)    Nie jest nam dotychczas znany wypadek samodzielnego zapalenia się nafty w ogóle.

2)    Nie mamy żadnej podstawy, aby przypuszczać pęknięcie beczki z naftą, wskutek czegoby miało nastąpić samodzielne zapalenie się tejże.

3)    Wszystkie części składowe nafty nie pochłaniają tlenu z powietrza atmosferycznego, a nawet stawiają opór działaniu odczynników, tak, iż gdybyśmy przypuścili możność samodzielnego zapalenia się nafty, to tylko w razie wystawienia na wolne powietrze większych ilości naftą przesią-kłych porowatych materyałów jak waty, trocin i t. p.

4)    Nafta zawiera w sobie części, zamieniające się z wyjątkiem parafiny w parę, dlatego też parafina trudniej jest zapalna aniżeli nafta, jednakowoż nie do takiego stopnia, aby w każdym jej stanie można się do niej zbliżyć z ogniem.

*) „Morskoj Sbornik“ 1871 Nr. 8.

na

2. Szybkość przetwarzania wody w parę. Przy żadnem innego rodzaju paliwie nie można tak szybko uzyskać pary, jak przy opalaniu olejem skalnym. Skoro tylko | w kotle tyle jest pary, aby można puścić w ruch pulweryzator, to w okamgnieniu można ją zwiększyć przez regulowanie przypływu płynu palnego. Bardzo to ważna dogodność nietylko w zastosowaniu dla lokomotyw, ale i dla wszystkich zresztą motorów parowych, ponieważ się oszczędza na czasie i materyale.

chodzące łatwo w gaz, nieraz tak silny płomień (zwłaszcza na okrętach), że tenże przeszedłszy całą długość kotła, dostaje się nietylko do komina, ale nawet ponad komin wychodzi. Takie marnotrawienie ciepła można obejść, jak już powyżej wspomnieliśmy, przez odparowanie lekkich części czy to na wolnem powietrzu, czy też przez sztuczne ogrzanie.

Badania znakomitych techników wykazały, że przy użyciu twardego paliwa zaledwie 60 °/₀ siły ogrzewalnej węgla łub drzewa zużytkować możemy ³), resztę, tj.40°/₀, musimy nawet przy najlepszem urządzeniu ognisk bezpowrotnie utracić. Z pieca opalanego węglem wychodzi gęsty dym, chociażby, powtarzamy, najodpowiedniej ognisko urządzić, a jakkolwiek można zapomoeą silnej wentylacyi znacznie zmiejszyć ilość dymu, to w takim razie następuje ochłodzenie ogniska z uszczerbkiem ciepła. Przy opalaniu zapomoeą olejów nie trzeba się obawiać zbytniego przypływu powietrza, a dym wychodzący z komina jest bezbarwny i przeźroczysty, siła zaś ogrzewalna zużyta do pracy wynosi 90°/₀ teoretycznej.

Aby jak najoszczędniej zużytkować płyn palny do ogrzewania, należy zważać na następujące okoliczności: 1. Otwór dla przeciągu powietrza nie powinien być większy, jak przepisem wskazany i od konstrukcyi pulweryzatora zawisły. Drzwiczki potrzebne do nakładania twardego paliwa dla początkowego rozgrzania kotła (w celu otrzymania w kotle pary potrzebnej do wprowadzenia w ruch pulweryzatora) powinny być po rozpoczęciu działania tegoż szczelnie zamknięte, aby nie chłodzić darmo ogniska. 2. Regulowanie przypływu paliwa należy badać z dokładnością, i nie dozwolić, aby dym wychodzący z komina był czarny i kopcący, coby było świadectwem niezupełnego procesu palenia. 3. Olej skalny, zwłaszcza o wysokim ciężarze właściwym, zawiera w sobie często pewną ilość wody, którą trudno wydzielić i odłączyć. Należy przeto baczyć na to, aby płyn na opał przeznaczony był należycie odstały i bez przymieszki wody.

4. Niemniejsza i ta jest niedogodność z olejem nieodstałym, że zawiera w sobie przymieszki ziemi, które zanieczyszczają nietylko pulweryzator, ale i rury ogniowe pod kotłem. 5. Rzecz oczywista i znana, że czystość wody, użytej do wyrabiania pary stanowi ważną przyczynę oszczędności w rozchodzie paliwa.

Wybuchy pulweryzatorów. Podczas popędu pulweryzatorów z dmuchawką podługowatego kształtu wydarzyć się może czasem, że płomień bez widocznej przyczyny znacznie się zmniejszy, a nawet zupełnie zniknie, poczem za •chwilkę następuje wybuch. Zjawisko to ma następującą przyczynę: olej skalny lub też oleje ciężkie zawierają w sobie, jeżeli nie są odstałe, pewną ilość wody, którą, jak wspomnieliśmy, tern trudniej oddzielić, im więcej te dwa ciała zbliżają się do siebie pod względem swego ciężaru właściwego. Woda ta w kształcie sferoidalnych kropel ściekając ważkim otworem wylotu wolniej aniżeli olej, zatrzymuje jego regularny odpływ na chwilkę, póki parcie oleju nagromadzonego w rurce przewodniej nie zrównoważy oporu wody, i tenże wybryzgując naraz w większej ilości na rozpalone ognisko ulatnia się i powoduje wybuch podobny do wystrzału. Uderzenie pierwsze następuje w kierunku przedniej ściany kotła, a po odbiciu się od niej wybucha płomień na zewnątrz.

Pulwery zatory z krągłymi i szerokimi wylotami dla oleju nie podlegają tego rodzaju wybuchom.

Może jeszcze powstać innego rodzaju wybuch podczas popędu pulweryzatorów wszystkich systemów, a to w sposób następujący. Jeżeli się ogień pulweryzatora, jak to potrzeba nieraz wymaga, powstrzyma przez zakręcenie krana, a za chwilę na nowo się go zapali, to w razie puszczenia najprzód płynu palnego, zamiast pary, powstanie wybuch. Skutek ten jest do przewidzenia, bo olej po spadnięciu rozpalone ognisko przeistacza się w mgnieniu oka w gaz i ten zapełnia natychmiast całą przestrzeń ogniska, tworząc z przymieszką powietrza atmosferycznego gaz piorunujący, który sprowadza wybuch. Bardzo łatwo uniknąć takiego wypadku, należy tylko przed każdem nowem zapaleniem prze-dmuchnąć ognisko parą, następnie dopiero wrzucić podpałkę i puścić płyn odkręcając kran.

Zalety ogrzewania płynnem paliwem. Ogrzewanie zapomoeą płynnego paliwa tak wiele przedstawia dogodności przed innemi wszelkiego rodzaju materyałami pal-nemi, że dzisiaj już nie można wątpić o świetnej przyszłości ogrzewania olejem skalnym, chociaż w niedawnej jeszcze przeszłości powątpiewano o tern. I tak n. p. w r. 1869 pisał „Morskoj Sbornik“ (Nr. 8. str. 6.): „Ozy można płynnego paliwa użyć na parostatkach do tworzenia pary? pytanie to jeszcze sporne, a sporne będzie tak długo, póki nie nastąpi rozstrzygnięcie w ujemnym sensie“. Tymczasem po kilku zaledwie latach doświadczeń, zwłaszcza takich jak Lenz a, już cała flotylla Kaspijskiego morza tak wojenna, jak i kupiecka zaczęła ogrzewać swoje kotły parowe wyłącznie olejem skalnym lub olejami ciężkiemi, tak, iż dzisiaj ani mowy tam nie ma o węglu lub drzewie.

Oto na czem polegają przymioty płynnego paliwa:

1. Oszczędność wydatków na opał. Z dotychczas wykonanych prób okazało się, że 1 pud oleju skalnego przy odpowiedniem urządzeniu ogniska może zastąpić 2 pudy węgla kam., albo 8*5 pud. drzewa dębowego. Z porównania teoretycznego wypadałoby wprawdzie tylko na 1 pud oleju sk. 3 pudy drzewa dębowego, ale przy opalaniu olejem skal. korzystamy, jak już wyżej wspomnieliśmy, ze znacznie większego procentu siły ogrzewalnej, aniżeli przy opalaniu drzewem.

Przyjmując 1 sążeń kub. drzewa dębowego na wagę 250 do 270 pudów i w cenie 25 rsr. (w Baku), t. j. 10 kop. za 1 pud, a olej ciężki po 6 kop. za pud, to otrzymamy dla tamtejszych stron stosunek 20 : 1, t. j. jeżeli drzewa wypalimy za 20 rsr., to oleju ciężkiego zużyjemy na ten sam cel tylko za 1 rsr. Różnica oczywiście tak rażąca, że nie dziw, iż dzisiaj nie obaczy w zakładach przemysłowych w Baku i całej okolicy innego opalania jak tylko olejem skalnym; drzewa i węgla używają jeszcze tylko do opału w piecach domowych.

morzu Kaspijskiem.

zna

na

T. L

3.    Trwałość ogniska. Ani olej skalny, ani jego produkta nie zawierają siarki, jak n. p. węgiel kam., i dla tego nie ma obawy, aby od powstającego podczas procesu palenia kwasu siarczanego mogło się psuć ognisko. Kwas siarczany nawet w stanie nieogrzanym silnie działa na żelazo, i przetwarza takowe w siarczan żelaza bardzo łatwo topliwy, w stanie zaś rozpalonym oddziaływa nadzwyczaj energicznie. Użycie oleju skalnego usuwa tę niedogodność zupełnie. Przy opalaniu twardem paliwem wypada co chwila drzwiczki ogniska otwierać dla poddania świeżego paliwa i dla przegartywania rusztów; za każdym razem wchodzący strumień świeżego powietrza nietylko chłodzi temperaturę ogrzewalną, ale zarazem działa szkodliwie na rozpalone rurki ogniowe, które wskutek częstej zmiany temperatury na końcach swych (w oprawie) tracą na szczelności i przepuszczają wodę z kotła. Urządzenie opału olejem zapobiega wszystkim tego rodzaju niedostatkom, ponieważ drzwiczki podczas działania pulweryzatora nie potrzebują być nigdy otwierane, a temperatura pozostaje niezmienna. Przy ogrzewaniu płynem nawet czeluści dla powietrza są zbyteczne, ponieważ otwór w drzwiczkach, przez który się pulweryzator wstawia, wystarczy na przeciąg potrzebny do palenia. Niestety wielu jeszcze mechaników i maszynistów nie zna się na opalaniu olejem skalnym, i pragnąc osiągnąć jak najdokładniejszy proces palenia otwierają oni i zamykają podług upodobania czeluści. Tymczasem nie regulują tym sposobem przypływu powietrza, ale niszczą kocioł i powiększają rozchód paliwa.

4.    Trwałość pulweryzatora. Podczas palenia się paliwa sam pulweryzator nie jest zupełnie wystawiony na bezpośrednie działanie płomieni z niego wychodzących, ogrzewa się bowiem tylko ciepłotą jaka jest w ognisku. Nie podlega przeto zniszczeniu od płomieni, i dlatego jego użycie może nieskończenie długi czas przetrwać. Inne jednak przyrządy do użycia płynnego paliwa, nie pulweryzatory, są wystawione na działanie bezpośrednie ognia i niszczeją prędko.

5.    Łatwość w doglądaniu opału. Przy opalaniu płynem nie potrzeba rusztów, a regulowanie przypływu paliwa zapomocą kwasu jest nierównie łatwiejsze, niż poddawanie twardego materyału palnego. W pierwszym razie może proces palenia nawet samodzielnie się odbywać, jeżeli olej jest bez obcych przymieszek i ciecze regularnie.

6.    Nieobecność iskier. Przy paleniu się oleju skalnego w czystym stanie nie tworzą się iskry, co umniejsza niebezpieczeństwo pożaru od rozprószonych wiatrem iskier, i czyni zbytecznemi wszelkie środki ostrożności w tym względzie czynione.

7.    Łatwość nadania kierunku płomieniom. Przy opalaniu płynem palnym można nadać płomieniom podług upodobania różne pożądane kształty i kierunek, w celu najdoskonalszego zużycia cieplika, czego przy użyciu na opał twardego materyału wykonać nie można.

8.    Zupełne wypalanie się bez resztek. Przy opalaniu olejem skalnym łatwo osiągnąć tak doskonałe wypalanie się materyału, że dym wychodzący z komina będzie zupełnie przeźroczysty, bez kopcia. Olej nie zawierający w sobie ziemnych przymieszek nie zostawia żadnego popiołu, a nieznaczny pył powstający z obcych przymieszek również łatwo kominem się ulatnia.

9.    Oszczędność zajętej przestrzeni. Opisując przyrząd Show’a i Linton’a podaliśmy obliczenie korzyści ze względu na oszczędność miejsca zajętego przez płynny opał, w porównaniu z opałem twardym. Ta oszczędność nietylko dla okrętów parowych i lokomotyw wielką stanowi dogodność, ale niemniej także dla zakładów przemysłowych, a nawet i dla pieców kuchennych i pokojowych będzie miała znaczenie, gdy opał olejem skalnym z czasem, jak się tego spodziewać można, i tu zaprowadzony będzie.

Przyszłość ogrzewania zapomocą oleju skalnego. Z wszystkiego, cośmy powyżej wyłuszczyli, widocznem jest, że ogrzewanie zapomocą oleju skalnego i produktów tegoż wiele ma przymiotów zalecających je, i dla tego rozpowszechnienie tego nowego paliwa wielce jest po-żądanem. Wielu jednak nie dowierza przyszłości, przesądzając, że źródła oleju skalnego wyczerpną się z czasem i że braknie materyału do opału nowego. Dotychczas nie mamy żadnych pewników, aby ten pogląd usprawiedliwić, ale przeciwnie mamy podstawę twierdzić, że obszar znachodzenia oleju skalnego znacznie jest większy, niż dotychczas odkryto, mamy bowiem z każdym rokiem więcej pewników na to, że olej skalny i w takich miejscowościach znajdować się będzie,, gdzie o jego istnieniu przypuszczać nie mogliśmy.

Szyby naftowe, znane już od niepamiętnych czasów, dają w obecnych czasach stokroć więcej oleju skalnego, aniżeli poprzednio. Jednak nie bierzemy tego za powód do-sądzenia, że tak zawsze i wszędzie będzie, przeciwnie jesteśmy o tern przekonani, że każdy zapas wcześniej, czy później wyczerpnąć się musi, ale to chyba nie pierwej nastąpi , jak wyczerpnięcie węgli. Bez obawy oszukania się możemy twierdzić, że apszerońskie bogactwa naftowe są dla kilku, może dla kilkudziesięciu generacyj nie do wyczerpania, czego dowody znachodzimy w historyi rozwoju naszego przemysłu naftowego. Dotychczasowa eksploatacya przewyższała wszędzie popyt, i dlatego, starając cię o nowe zastosowanie i użycie oleju skalnego, dajemy pochop do większego rozwoju przemysłu.

Przy obecnym stanie przemysłu naftowego, gdy kopalnie znajdują się dopiero w początkach rozwoju, mamy już możność wydobywania na półwyspie apszerońskim 300.000 pud. oleju skalnego na dobę. Jeżeli rozważymy, że z 301 otworów świdrowych, znajdujących się na tym półwyspie, jest tylko 60 ropodajnych, to można sobie wyobrazić niewyczerpane bogactwo jeszcze ukryte we wnętrzu ziemi*}.

Oprócz apszerońskiego półwyspu, znajdują się bardzo bogate, ale jeszcze nie eksploatowane źródła na wyspach Świat oj i Czeszenel na W pośrodku przesmyku kaukazkiego jest mnóstwo źródeł naftowych, z których główniejsze są rozłożone w dolinie eldarskiej, a eksploatowane przez pruskich poddanych braci Siemens.

Na północnych stokach gór kaukazkich chodzi się wychód nadzwyczaj wielu pokładów ropodajnych, znanych od niepamiętnych czasów, ale tak niedbale eksploatowanych , że nie warto nawet o nich wspominać. Nareszcie samym końcu przesmyku gór kaukazkich, na półwyspie tamanskim, mamy szeroki pas wychodów pokładów ropodajnych, z których nieraz już wybuchał olej skalny na spo-

*) Ob. Guliszambarow, „O raspredielenii neftianych îstocz-nikow na Apszeronskom połuostrowie“. „G-ornyj Żurnal“ 1880 g. str. 375.

I. Budownictwo lądowe i architektura.

Zestawił Gr. Bisanz.

— Gmach sejmu węgierskiego w Peszcie kosztować ma półpięta miliona złr. Komitet tej budowy uchwalił rozpisać konkurs na plan tego gmachu, w którym udział brać mogą architekci wszystkich krajów. Termin nadsyłania prac konkursowych ustanowiono na 10 miesięcy od dnia formalnego rozpisania konkursu. Eozdane będą cztery nagrody po 5.000 zł.

(G. L. nr. 68. 1882).

— "Wolfermann w Norymberdze robił na polu zabezpieczenia teatrów od pożaru następujące doświadczenia: Sporządził 3 jednakowe modele o dług. 3 2 m., szer. 1*3 m. i wys. 195 m., które przedstawiały teatr (scenę i salę widzów). Scena była zaopatrzoną w odpowiednie dekoracye i oddzieloną od widowni kurtyną. Model 1. nie był impregnowany. Model 2. był zaopatrzony powłoką K. Königa w Wainhaus koło Wiednia, a dekoracye były impregnowane sposobem dra Weitza w Berlinie. Model 3. (drzewo i dekoracye) był zaopatrzony powłoką i kurtyną asbestową.

W tych trzech modelach podpalił po kolei scenę i otrzymał następujące trzy rezultaty: Przy nr. 1. cała scena po upływie jednej minuty stała w płomieniach, sala widzów po 3 min., a po 11 min. był cały model zniszczony. Przy nr. 2. już się drzewo nie paliło tak silnym płomieniem, ale się raźnie tliło, przyczem wytwarzało dymu stosunkowo ogromną ilość, lecz po 3 minutach była i sala widzów w płomieniach, a po 11 minutach cały teatr był zniszczony. Przy nr. 3. nie wy-wersalnej, jest niemożebne; oficyalne wykazy postępu, udzielane starczyło drzewo użyte do podpalenia w tej ilości jak przy skąpo niektórjm dziennikom, są zbyt ogólnikowe, a na miejscu, pierwszych modelach, gdyż jedna dekoracya (stropówka), która

poczy-

(Przyp. Ked.).

(skl)

sób artezyjski. Do ostatnich czasów nie eksploatowano tych źródeł w sposób racyonalny, jak na to zasługują, odkąd jednak dostały się w ręce przedsiębiorcy, Amerykanina Twe-delà, jest nadzieja, że i ta okolica dorówna obfitością oleju skalnego półwyspowi apszerońskiemu.

W Eossyi mnóstwo jest źródeł ropodajnych na brzegach Wołgi i można przypuszczać o znachodzeniu się takowych także i w odleglejszych guberniach, ponieważ w oddalonej Archangielskiej znane są już od czasów Piotra W., który o nich wspomina. Niestety, niektórym się wydaje, że w tamtejszych okolicach nie ma odpowiednich warunków do rozwinięcia się przemysłu: przy doskonałych środkach komunikacyjnych wodnych mógłby się jednak podług zdania naszego doskonale rozwinąć. Nafta tu fabrykowana mogłaby być łatwo przesyłana do Peczory, Iziny, Mezenia, Wyczegdy, Suchona i dalej, przez Północny ocean, systemem zaś kanałów można ją dostawiać z równą łatwością do Moskwy i Petersburga.

Z powyższych wypisów z dzieła p. Gulis z ani barowa widocznem jest, że użycie oleju skalnego na opał ma już byt swój zabezpieczony w Eossyi. Jakkolwiek ceny naszych produktów naftowych są znacznie wyższe od rossyj-skich, to jednak nie powinno odstraszać ludzi myślących od robienia praktycznych doświadczeń, ponieważ jak się powyżej dowiedzieliśmy, jednostka oleju skalnego jest w stanie zastąpić ośm i pół jednostek drzewa pod względem ciężaru bezwzględnego. Coraz większy brak drzewa w naszych lasach zmusza nas do szukania zawczasu innego materyału palnego. Nie brak nam olejów naftowych, gdyż takowe stanowią 33—40°/₀ ogólnej ilości oleju skalnego dobywanego w naszych kopalniach. Przede wszy stkiem powinni destylat or o wie urządzić próby z odnośnymi przyrządami do opalania swych kotłów destylacyjnych, aby dać dobry przykład , następnie fabryki machin dla swych kuźni i odlewami, huty żelaza i huty szkła ; niemniej i do opalania kotłów parowych, tam zwłaszcza, gdzie trudno o drzewo i węgiel, rzecz jest polecenia godną. Wiele czasu wprawdzie potrzebował ś. p. Łukasiewicz, aby naszą publiczność nakłonić do używania nafty do oświetlania, ale ostatecznie przekonał wszystkich, nawet swoich przeciwników o ważności swego, że tak powiem, wynalazku; dlaczegóżby, pytam się, dzisiejsza publiczność nie dała się nakłonić do korzystania z drugiego przymiotu, t. j. siły ogrzewalnej tego cennego produktu naszej ziemi, jakim jest olej skalny?

Tłumacz.

W interesie ogółu odzywamy się do tych pp. przemysłowców, którzy w swoich zakładach zastosowują olej skalny do ogrzewania, by zechcieli nam udzielić doświadczeń nionych z tym materyałem opałowym i z przyrządami użytymi do jego spalania.

Zarazem wyrażamy życzenie, aby nowy ten materyał opałowy, posiadający tyle znakomitych zalet, znalazł jak najszersze rozpowszechnienie.

Kolej Transwersalna.

¹

Pochodzenie i zastosowanie tych wzorów jest wyczerpująco wyłożone w dziełku: O zakładach wodnych, przez członka naszego Towarzystwa E. Uderskiego, inżyniera cywilnego w Samborze, str. 24. Przyp. Eed.

²

Coś podobnego i u nas się działo. Ś. p. Łukasiewicz wspominał mi, że w r. 1862 długo poszukiwał nabywcy na maź w dwóch wielkich dołach nagromadzoną w destylarni jego w Polance, żądał tylko 200 złr. za kilka tysięcy cetnarów. Nieco później sprzedał tę ilość za kilka tysięcy złr. do smarowania osi wozów.

³

Ob. Nedziałkowskij, „Sobranie tablic i formuł“ T. I. str. 810.

Kolej Transwersalna.

Szczegółowe sprawozdanie z postępu robót kolei Trans-w biurach sekcyjnych, niewiele dowiedzieć się można, gdyż c. k. Dyrekcya zakazała jak najsurowiej udzielać osobom prywatnym jakichkolwiek wiadomości tyczących się budowy.

Można więc stworzyć sobie tylko ogólny obraz stanu robót, który wbrew wszelkim innym doniesieniom, potwierdza wiadomość podaną w poprzedniem sprawozdaniu, że w najlepszym razie dopiero w późnej jesieni przyjdzie do rozdania robót.

Pomijając już brak funduszów, potrzebnych do rozpoczęcia budowy, wykończenie projektu w terminie wcześniejszym jest niemożebne.

Dwie są główne przyczyny, dla których wykończenie projektu się przeciąga.

Po pierwsze, przedwstępne studya generalnej Inspekcyi były zanadto ogólnikowe i niedostateczne, aby na ich podstawie opracować można szczegółowy projekt. Okazała się zatem potrzeba zdjęcia nowych planów warstwowych i położenia mnóstwa waryant, których liczba znacznie wzrosła, gdy przy sondowaniu na definitywnej linii materyał do budowy okazał się w wielu miejscach zupełnie nieprzydatny. Obecnie pracują we wszystkich niemal sekcyach nad położeniem waryant, przez które w wielu miejscach osiągnięto znaczne korzyści, tak z powodu ominięcia usuwisk, jak też zmniejszenia robót i uzyskania mniejszych spadków.

Powtóre, za mało jest sił, aby prace około projektu, wykończonego z subtelnością, która cechuje wszystkie projekta rządowej budowy kolei żelaznych, raźno postępować mogły. Kolej Transwersalna, pomimo znacznych trudności technicznych, posiada ledwie dwie trzecie przeciętnego personalu, który był zatrudniony przy wypracowaniu projektów dla kolei Tarnowsko-Leluchowskiej lub dla kolei Arletańskiej. Pomimo tego potrzebowano przy tej ostatniej kolei całych dwóch lat dla wykończenia projektu, wykupna gruntów, komisyi i t. d. Według mego zdania, opartego na doświadczeniu, w trudniejszych par-tyach powinienby personal być w dwójnasób zwiększony, jeżeli projekt ma być przed jesienią ukończony.

Jest wszakże uzasadniona nadzieja, że budowa z początkiem wiosny przyszłego roku się rozpocznie, zaś rozdanie robót przypadnie najprawdopodobniej w ciągu zimy.

Przegląd czasopism technicznych.

(Pauz. nr. 31. T. XIV).

—    Ażeby wyprowadzić nowe budynki sucho pod dach postępują teraz w Anglii w ten sposób, iż w około budować się mającego budynku ustawiają londyny o wysokości odpowiadającej przyszłemu budynkowi tak, by nad niemi dach n. p z płótna żaglowego można było rozciągnąć. Ponieważ sporządzenie przyrządu takiego połączone jest ze znacznymi kosztami, przeto zajmuje się wypożyczaniem takowego firma „Piggott Bross“ w Londynie.

—    Podług dra Heintzla światło wywiera niekorzystny wpływ na jakość cementu. Ażeby to wykazać dr. Heintzl przechowywał przez przeciąg 6 miesięcy 3 próbki w następujących warunkach :

(Wblt. d. ö. I. & A. V. nr. 15. 1882).

(Wbl. d. ö. I. &. A. V. nr. 15. 1882).

— Architekci K. Mayreder i K. Bender wykonali szczegółowe zdjęcie pomnikowych budowli wczesnego renesansu miasta P i e n z a we Włoszech, wybudowanych na zlecenie papieża Piusa IL, przez budowniczego Bernardus di Lorenzo w szóstej dziesiątce XV. stulecia. W samym środku położony jest plac otoczony katedrą, wspaniałym pałacem Piccolomini, gmachem municypalnym (Palazzo del pretorio) i pałacem biskupim (Palazzo del Vescovado). Budynki te stanęły prawie równocześnie w krótkim przeciągu czasu. Mianowicie gdy w roku 1458 Aeneas Sylwius Piccolomini został papieżem, objeżdżał Toskanę i wstąpił do swego rodzinnego miejsca zwanego Corsignano, wtedy powziął myśl ozdobić takowe kościołem i pałacami. Postanowienie to zostało rychło urzeczywistnionem. Najpierw przystąpiono do wzniesienia kościoła, który ma założenie trzynawowe. Nawy o jednakowej wysokości są okolone od strony presbyteryum pięcioma kaplicami, zakończonemi po prawej stronie zakrystyą, a po lewej wieżą (campanila), która wyprowadzona jest jeszcze w stylu średniowiecznym. Kościół został poświęcony w roku 1462 i ażeby go od wszelkich zmian zabezpieczyć po wszystkie czasy, Pius II. zastrzegł wyraźnie dekretem, „że każdy będzie przeklętym ktoby śmiał naruszyć białości tych ścian i filarów.“ Prawie równocześnie z kościołem kazał papież wybudować dla siebie prywatny pałac, takzwany palazzo Piccolomini. Elewacya przedstawia nam we wszystkich 3 piętrach kombinacyę rustyki z pilastrami (jak palazzo Puccelai w Florencyi). Założenie ogólne nie różni się od innych podobnych pałaców włoskich. Nadmienić muszę jeszcze, iż bogato rzeźbiony i malowany strop kasetowy jest w ten sposób skonstruowany, że główne dźwigary spoczywają na konsolach kamiennych. Ten sposób konstruowania stropu umożebnia zaciąganie belek wtedy dopiero, gdy budynek jest już pokryty dachem. Dla umieszczenia duchowieństwa kazał Pius II. wybudować pałac Vescovado chcąc miejscowość tę zamienić na miasto i nadać jej nazwę imienia, wybudował dla magistratu gmach palazzo del

się zapaliła, zupełnie stliła się nie udzieliwszy ognia sąsiednim dekoracyom. Z powodu tego musiano rozpalić większy ogień i wtedy stanęły dekoracye po 2 minutach w płomieniach, cała scena po 5 min., a po 15 min. była zniszczoną cała scena, sala widzów zaś została wcale nietkniętą. Kurtyna asbestowa okazała się przeto najskuteczniejszą.

(P. Z. nr. 28. T. XIY).

— W Rawennie skonstruował ksiądz Don Ra-vaglio aparat elektryczny, który podczas pożaru za pociśnię-ciem klawisza otwiera wszystkie drzwi teatru. Próba urządzona w teatrze Alighieri w Rawennie wypadła jak najlepiej. Wszystkie drzwi w liczbie 9 otworzyły się na rozcięż. Wynalazca ma nadzieję polepszenia aparatu w ten sposób, ażeby podczas pożaru na scenie takowy sam fankcyonował w skutek działania nieznacznego już podniesienia się temperatury. Don Ravaglia otrzymał za ten wynalazek krzyż kawalerski Korony włoskiej,

(N. f. P. 4/5 1882).

— W mieście New-Yorku budują centralną stacyę do ogrzewania na wielką skalę. Budynek na kotły jest 30 m. wysoki, zawiera 4 piętra, a na każdem piętrze będzie umieszczonych 16 kotłów. Z tych kotłów dostaje się para wodna do wielkich pionowo ustawionych rur, by wodę skondensowaną oddzielić od pary, którą się następnie wprowadza do 5 rur głównych. Dwie z tych rur mają w średnicy 25 cm., dwie 31 cm., a jedna 62 cm. Rury są zaopatrzone filcem i asbestem w celu ochronienia ich od utraty ciepła. W ten sposób wprowadzają do domów parę wodną, jako też gorącą wodę użyć się dającą do gotowania, ogrzewania i do puszczania w ruch motorów.

Próbkę A wystawił na powietrze i słońce ; próbkę B na powietrze i rozprószone światło, zaś próbkę C przechował w miejscu nieprzystępnem dla powietrza i światła Po sześciu miesiącach otrzymał z próbki A słabo wiążącą zaprawę, wymagającą 38°/₀ wody i która się następnie kruszyła. Próbka B wymagała SS¹/₃⁰/₀ wody i dała zaprawę przylegającą za mocno do kielni. Próbka C zaś dała na 33il₃°/₀ wody wyborną zaprawę. Po 28 dniach wynosiła wytrzymałość względna tych prób: A =30*0, B = 37 9, C = 44’6. (Maschinenbauer).

— Wiedeński urząd budowniczy miejski zakazuje używania słupów z żelaza lanego do nowych budynków z powodu nietrwałości takowych podczas pożaru. Dyrektor lejami Otto Günther twierdził, na wykładzie mianym w towarz. austr. Inż. i Arch. w Wiedniu, na podstawie doświadczenia, iż nie dostrzegł żadnej deformacyi na słupach o pierścieniowym przekroju przy jednostronnem ogrzewaniu lub ochładzaniu nawet w najniekorzystniejszych warunkach. Przyznaje zaś, że zakaz ten więcej uzasadniony jest dla słupów o nieregularnym przekroju.

—    Architektura gmachu administracyjnego nowej cesarskiej drukarni w Berlinie, wyprowadzonego z cegieł niewyprawionych i z piaskowca, przypomina styl renesansu włoskiego. Elewacya ozdobioną jest medalionami i fryzami z ma-joliki. Na szczególną uwagę zasługuje konstrukcya stropu i dachu w sali oświetlonej światłem górnem, gdyż prawie wyłącznie wyprowadzone są z blachy falistej. Jako materyał do pokrycia dachu użyto cementu drzewnego.

(Perl. Wbl. f. Arch. & Ing.)

—    O dekoracyi wewnętrznej tumu medyolań-skiego prof. Er. Schmidt, który w zeszłym roku między innymi wezwany był do wyrażenia opinii w tym przedmiocie,

udzielił na zgromadzeniu tygodniowem stów. austr. Inż. i Arch. w Wiedniu następujących nader zajmujących szczegółów. Wszel-kiemi sprawami tyczącemi się budowy i konserwacyi tumu zajmuje się do dziś dnia korporacya ustanowiona w r. 1302 pod nazwą Administrazio del Duomo ; do niej to wpływają też wszelkie datki przeznaczone na cel budowy. Założenie murów obwodowych i filarów nie odpowiada warunkom statyki, dla tego też pozakładano przed zasklepieniem kościoła ankry o 5 cm. X 20 cm. przekroju, których działanie jest widoczne, co po przewłokach poznać można. Dach, jak wiadomo jest przykryty płytami marmurowemi. Ponieważ budowla ta odczuwa najmniejsze wstrząśnienie ziemi, dla tego tworzyły się w pokryciu dachu rysy, któremi woda, pomimo najlepszego dozoru, dostawała się na sklepienia kościoła, co było powodem, iż w kilku miejscach tynk odleciał. Administracya tumu zdecydowała się nie naprawiać sufitu tak, jak był pierwotnie, tylko jakim nowym sposobem. Rozpisała przeto ograniczony konkurs, zaprosiwszy 4 artystów z Medyolanu do przedłożenia swoich pomysłów, a następnie do wykonania prób tychże, wyznaczywszy każdemu jedno pole sklepienia. Jeden z artystów, mianowicie budowniczy tumu, zaprojektował system zastosowany juź bardzo często jak n. p. w „Chertosa“ w Pawii, t. j. złote gwiazdy na nie-bieskiem tle. Drugi wychodził z tego stanowiska, iż przy cudownej, naturalnej barwie marmuru, z którego wyprowadzony jest kościół, może działać skutecznie tylko złoto, a innych barw dostarczają w dostatecznej ilości okna składające się ze szkła barwnego. Z podobnego punktu widzenia wychodzili też dwaj inni artyści, tylko że się chwycili różnych środków dekoracyjnych. Jeden podzielił sklepienie na poszczególne kamienie, a żebra uwydatnił bogatym ornamentem liściowym. Ostatni odstąpił o tyle tylko od przedostatniego systemu, że do wykonania ornamentu używał oprócz farb jeszcze złota, a tło sklepienia pokrył gładkim tonem szamowym. Komisya zgodziła się na to, by przyjąć jako zasadę dalszej dekoracyi drugi sposób z tym dodatkiem, ażeby w środkowej nawie wykonano kilka figuralnych ozdób w celu przerwania jednostajności powierzchni.

swego

pretorio naprzeciw kościoła z loggie^ w parterze o 3 arkadach

i czworograniastą wieżą. Plac wyżwymieniony ozdabia jeszcze studnia monumentalna. Za przykładem Piusa II. szli też inni dygnitarze kościoła budując dla siebie pałace prywatne, a tak w krótkim czasie skromna, wioska zamieniła się w miasto o historycznem znaczeniu. Tekst napisał ze znajomością rzeczy dr. Henryk Holtzinger. (Allg. B. Z. Z. 3. i 4. 1882j.

— Bożnicę w Czernio wcach wykonaną w stylu man-rytańskim według projektu prof. L. z Lwigrodu Zachariewieza podaje na tabl. 28—32. Allg. Baus, Z. 5. i 6. 1882.

— Na linii Lipsk-Riesa odbyła się niedawno próba jazdy dla wypośrodkowania największej chyżości jazdy, którą lokomotywami pospiesznemi osiągnąć można. Czas jazdy trwał 42 minut, a chyżość wynosiła w rozmaitych miejscach 90 do 105 km. na godzinę, t. j. 1T88 do 13 86 mil. (Oe. E. Z.)

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

— Jest rzeczą niezaprzeczoną, iż ruch osobowy na kolejach austr. w skutek zaprowadzenia długich a drogich pociągów osobowych, bardzo źle się rentuje. Statystyka ruchu osobowego wykazuje, iż tanie ceny przewozu stanowią najważniejszy czynnik dla powiększenia dochodów. Niskie ceny przewozu zapewniły niemieckim kolejom znaczne dochody z przewozu osób. Na austr. kolejach przedstawia się ruch osobowy następująco: W r. 1876. wynosił dochód z przewozu osób na wszystkich liniach 36’98 mil. złr., w r. 1878, 37 33 mil. złr., a w r. 1880, 38’54 mil. złr. W r. 1876 przewieziono 35,431.024 podróżnych, w r. 1878, 33,221.769 podróżnych, a w roku 1880, 34,698.398 podróżnych.

Co do ruchu osobowego przypada na pojedyncze klasy :

1878

1‘3 7.

13 0 „

69 9 „

— Austr. towrarzystwo inżynierów i architektów w Wiedniu w porozumieniu z dolno-austr. towarzystwem przemysłowem i klubem urzędników kolejowych w Wiedniu postanowiło urządzić w r. 1884 w Wiedniu międzynarodową wystawę kolejową. Pierwotnie zamierzało towarzystwo kolejowe w Berlinie urządzić tamże taką wystawę, lecz nie mogło uzyskać odpowiedniego miejsca dla budynku wystawowego i dlatego podjęto tę myśl na nowo w Wiedniu.

( Oe. E. Z.)

1876

l'2°/o

12-9 „ 68 5 „ 14-6 „ 3*8.

—    Ti Berlina donoszą, iż dnia 7. lutego b. r. nastąpiło tam otwarcie kolei miejskiej. W jednym dniu przewieziono 60.000 osób, a ogólne jest mniemanie, iż kolej m ejsKa będzie przedsiębiorstwem bardzo dobrze się rentującem. Podnoszą nawet potrzebę wybudowania drugiej miejskiej kolei w kierunku południowym.

—    Austr. ministerstwo skarbu zgodziło się na projekt ministerstwa handlu względem organizacyi zarządu kolei państwowych. Na razie będzie rada kolejowa, która ma z dniem 1. lipca b. r wejść w życie, fachowym organem doradczym w spraw’ach taryfowych dla zarządu ruchu państwowych kolei. W miarę pozyskania coraz większej sieci kolei prywatnych na rzecz państw⁷a, zakres działania rady będzie rozszerzony, lecz co do składu takowej będzie zawsze zasada przestrzeganą, ażeby zastępcy rolnictwa handlu i przemysłu nie byli pomijani. Kilku członków rady mianuje ministerstwo handlu, a resztę izby handlowe, towarzystwa rolnicze i przemysłowe.

(Oe. E. Z.)

1880 1*4=7, 13*2 , 73-4 „ 8-7 „ 3-3 „

1.    klasa

2.    ,

3.    ,

4.    . wojsko

Z ogólnego dochodu przewozu osób przypada na pojedyncze klasy:

CD CD

( Oe. E. Z.)

klasa

7-4°

R C „LÄ

OT to

7*7 „ 2*3 „

1878

7-o 7. 28-2 „ 52-8 „ 6'2 „ 57 „

1880 7-5 %

lO

— Dnia 16. i 17. lutego b. r. odbyła się próba z hamulcami Westinghousa i Hardy’ego na linii Wiedeń-Ischl. W tym celu puszczono w ruch dwa pociągi, z których jeden był zaopatrzony w hamulce Westinghousa, a drugi w hamulce Hardy’ego. — Rezultat próby spisano protokolarnie w obecności zastępców generalnej inspekcyi i towarzystw kolejowych.

6 2 „

³¹ »

Co do drugiej klasy zaznaczyć wypada, iż podczas gdy we wszystkich państwach ruch osobowy w tej klasie się zmniejsza, na austr. liniach nie ma to miejsca. Ożywienie ruchu lokalnego na kolejach tych stanowić wùnno jedno z najgłówniejszych zadań zarządów austr. kolei. Statystyka bowiem wykazuje, iż w r. 1879 wynosił przeciętny dochód z przewozu osób na jeden km. na niemieckich kolejach 6.795 m,, podczas gdy na austr. liniach dochodzi tylko 4.784 m. Ogólny dochód z przewozu osób wynosił w Niemczech w r. 1879, 217’2 mil. mark, w Austryi 85⁻7 mil. mark.— Najznakomitsi statystycy wykazali, iż w Niemczech każdy mieszkaniec używa przeciętnie 5 razy do roku kolei, podczas gdy w Austryi zaledwie raz.

(Oe. E. Z.)

(Oe. E Z)

— Niekorzyści jakie wypływają z taryf różniczkowych, dadzą się tylko wtedy usunąć, jeżeli zarząd transportu towarów w pewnym kraju jest skoncentrowany w ręku rządu, gdyż interes ogółu mieszkańców w dzisiejszym stanie rzeczy jest niewątpliwie podporządkowany interesowi jednostek. Całkiem inaczej przedstawiają się koleje wtedy, gdyż mogą rzeczywiście służyć za środek do ożywienia i podniesienia krajowej produkcyi. Tylko przez zaprowadzenie państwowego zarządu znika ów cel, iż kolej jest instytucyą dla robienia interesu. Całkiem inDy wytworzy się wtedy stosunek pomiędzy krajem a kolejami, takow⁷y przerzynającemi.

(Oe. E. Z.)

— Z Persyi dochodzi wiadomość, iż szach udzielił towarzystwu francuskiemu koncesyę na budowę kolei z Teheranu do Reszt pod następującemi warunkami:

1) Budowa ma być rozpoczętą w przeciągu sześciu miesięcy, a ukończoną do 1. lipca 1884. 2) Koncesya zostaje udzieloną na 60 lat. 3) W dzień otwarcia ruchu otrzymuje państwo 5¹/₂ mil. frc. 4) Towarzystwo płaci państwu za używanie terenu rocznie 55.000 frc.

(Oe. E. Z.)

— W pruskim budżecie państwowym na r. 1882— 1883 znajduje się pozycya 18.000 m. przeznaczona na utrzymanie szkoły fachowej dla administracyjnych urzędników kolejowych, a odnośne moty wa opiewają : administracyjni urzędnicy, którzy się poświęcają państwowej służbie kolejowej, nie posiadają umiejętnego wykształcenia, jakie jest potrzebne w tej gałęzi służby publicznej. W miarę coraz bardziej zwiększającej się sieci kolei państwowych, okazuje się potrzeba fachowo wykształconych urzędników administracyjnych W tym celu zaprowadza się wykłady z dziedziny wiadomości kolejowych w szkołach politechnicznych i wszechnicach, które będą przystę • pnemi dla urzędników kolejowych, słuchaczów szkoły politechnicznej i wszechnicy.

—    Lokomotywa powietrzna systemu Beaumont używana była dla próby w jesieni z. r. na londyńskiej kolei drogowej. Rezerwoar na powietrze jest obliczony na ciśnienie 1000 ft. na 1 □ Lokomotywa ciągnęła podczas próby wielki wóz tramwajowy na odległość 2¹/₄ ang. mil. Spadek drogi wynosił 1:25, a promień największej krzywizny 50'. Próby wykazały, iż byłoby praktycznem, gdyby lokomotywa i wóz jednę całość stanowiły.— W ostatnich czasach powstał zamiar zaprowadzenia tego rodzaju lokomotywy na miejskiej kolei podziemnej w Londynie, zamiast lokomotyw opalanych węglem.

(Oe. E. Z.)

—    Mękarskiego system wozów tramwajowych poruszanych za pomocą ściśnionego p'owietrza, będzie także w Londynie dla próby zaprowadzony.

—    Biura na dworcu kolejowym w Strasburgu oświetlają od lutego b. r. 80 elektrycznemi lampami Edison’a przyczem potrzeba 6 7₂ sił koni. Ponieważ dokonane próby zupełnie się powiodły, powstał zamiar zaprowadzenia w mieście Strasburgu elektrycznego oświetlenia, a dotyczące towarzystwo obowiązuje się w miejsce każdego płomienia gazowego ustawić

(Oe. E. Z)

(Eisb.)

(Eisb.)

(Eisb )

(Z. d. V. d. E.)

lampę elektryczną (dwa razy silniejsze światło wydającą niż gaz), przyczem światło elektryczne będzie o 10°/₀ do 20°/0 tańsze od gazowego, zastrzegając jednak, iż przynajmniej 1200 lamp zostanie zamówionych.—W Frankfurcie odbywają się obecnie próby z żarzącem światłem elektrycznem, oświetlającem jadący pociąg, a rezultat doświadczeń przeszedł wszelkie oczekiwania. Dynamo elektryczna maszyna jest ustawiona w wozie pakunkowym.

—    Największa fabryka lokomotyw w północnej Ameryce jest „Baldwin-Work“ w Filadelfii, która wyrobiła w z. r. 555 lokomotyw, tak, iż prawie na każdy roboczy dzień 2 lokomotywy przypadają. Fabryka zatrudnia 2800 robotników.

(Eisb.)

—    „Bau und Ausrüstung der Eisenbahnen unter Berücksichtigung der Secundärbahnen von Rudolf Paulus. Stuttgart 1882“. — Na wstępie omawia autor historyę powstania i rozwoju kolei żelaznych, następnie przytacza wszystkie prace przedwstępne dla budowy, tudzież wpływ wszystkich czynników, które przy trasowaniu kolei tak wielką rolę odgrywają.— W 3. dziale przedstawia piszący jak winna być zorganizowana służba przy budowie, przyczem nadmienia o stosunku służbowym urzędników budowy i dotyczących przepisach. W tym przedmiocie pisze: „Dokonanie dzieła budowy zależy od urzędników i dla tego jest obowiązkiem kierowników budowy, ażeby zawsze byli sprawiedliwi dla wszystkich pracowników i bez naruszenia am-bicyi interesowanych dyspozycye swoje wydawali“. W dalszym ciągu znajdujemy służbę administracyjną przy budowie, jak czynności sekretaryatu i rachunkowe, następnie przechodzi autor do budowy, a w końcu omawia wyposażenie kolei, telegrafy, sygnały, warstaty, wodociągi i t. d. W końcu podaje piszący zasady i poglądy, według których koleje drugorzędne budować należy. Jednem słowem, w książce tej znaleść można wszystko, co technik budowy kolei pod względem administracyjnym i technicznym wiedzieć potrzebuje.

— Francuska kolej Północna zamierza pewną liczbę lokomotyw zaopatrzyć w elektryczne lampy systemu Sedlaczk’a, a na angielskiej kolei Midland mają być dworzec, zwrotnice i t. d. na całej 40 km. długiej linii pomiędzy Chesterfield a Nottingham oświetlone światłem elektrycznem.

— W pruskim budżecie państwowych kolei znajdujemy na rok 1882/83 następujące pozycye : szyn stalowych 38.793 t. w cenie 6,520.753 m., t. j. za jednę tonnę 168*08 m.; drobnego żelaza 9 008 t. w cenie 2,011.700 m., t. j. za jednę tonnę 223 m.; żelaznych podkładów podłużnych i poprzecznych 27.288 t. w cenie 3,786.758 m., t. j. za jednę tonnę 138*78 m.; materyał dla budowy wierzchni (żelazny i stalowy z wyjątkiem zwrotnic) 75.090 t. w cenie 12,319.611 m., zwrotnic w cenie 1,368.300 m., węgla kamień, i koksu 1,069.796 t. w cenie 10,135.400 m.

— W Niemczech znajduje się 23 fabryk wozów kolejowych, które wyrabiają rocznie około 21.000 — 25.000 wozów. Z tych przypada na Prusy 13 fabryk wyrabiających rocznie 13.000—15.000 wozów, na Bawaryę 4 fabryki wyrabiające 4.200—4.800 wozów, na księstwo Badeńskie 2 fabryki wyrabiające 900—1.100 wozów, na Würtemberg 1 fabryka wyrabiająca 300—400 sztuk wozów, na królestwo saskie 1 fabryka wyrabiająca 600 wozów, na wielkie księstwo hesskie 1 fabryka wyrabiająca 1.000 —1.200 wozów i na Alzacyę 1 fabryka wyrabiająca 1 200—1.500 wozów.

(Z. d. V. d. E.)

— Francuska kolej wschodnia zbudowała wóz, w którym mieści się dynamometr wraz z wszystkiemi przyrządami do oznaczenia i graficznego przedstawienia oporu jadących pociągów i stosunku siły działającej w cylindrach do siły ciągnącej. Ten przyrząd był wystawiony na paryskiej wystawie w r. 1878 i znajduje się opisany w broszurze „Rendement des machines-locomotives. Résistance des trains de voyageurs“. W drugiej części tej broszury są podane próby, jakie z tego rodzaju wozami przy pociągach osobowych poczynione zostały. Próby odbyte na linii Paryż-Chaumont wykazały, iż mechanizm lokomotywy pochłania 34 2 do 35*6 °/₀ siły wytworzonej. Nadto zawiera ta broszura tablice podające ilości wody spotrzebowanej i węgla na jednę silę konia i godzinę.

(Z. d. Z. d. E.)

—    Austr. kolej południowa ubiega się o koncesyę na budowę i ruch wązkotorowej kolei drugorzędnej z „Nördling“ do „Brühl“ pędzonej elektrycznym motorem. (Z. d. V. d. E.)

—    Ukończenie budowy kolei Zenica-Serajewo bardzo raźno postępuje tak, iż za kilka miesięcy będzie oddana do użytku. Kolej ta jest wązkotorowa, podczas gdy już wykończona linia Sissek-Doberlin została zbudowaną o normalnej szerokości, ażeby ułatwić połączenie jej z siecią kolei austr.

(Z. d V.. d. E.)

—    W Japonii wynosi długość wszystkich kolei 99 km. Dochody na tych liniach wynosiły w r. 1880/81 z ruchu osobowego 502.047 d, z ruchu towarowego 58.182 d.

( Z. d. V. d. E.)

—    Na dworcu szlązkim w Berlinie była hala oświetlaną 140 płomieniami gazowemi o sile 12 normalnych świec przy 180 1. konsumcyi na godzinę, tudzież 44 płomieniami o sile 3 świec normalnych przy 80 1. konsumcyi. Przypadało przeto na godzinę 28 72 m. sz. konsumcyi w cenie 4*37 m. jeżeli na 1 m. sz. liczy się 0*152 mark. Płomienie gazowe zostały zastąpione 12 lampami elektrycznemi, które są ustawione w dwóch grupach po 6 lamp. Takowe wydają siłę 360 norm. świec, a po strąceniu 25 °/₀ na pochłanianie światła przez matowe szkło, pozostaje siła 270 norm. świec. — Tak lamp jakoteż całego urządzenia dostarczyła fabryka Siemensa. W czasie od 13. czerwca 1880 r. do 2. grudnia 1880 r. była hala oświetloną przez 873 godzin, a mianowicie przez 513 godzin 6 płomieniami, a przez resztę czasu 12 płomieniami. Koszta oświetlenia wynoszą za ten czas 2.210 m. czyli na jednę godzinę i jednę lampę 0 30 m. Do tego przychodzi kapitał zakładowy 38 652 m. W tej sumie są jednak zawarte koszta urządzenia dla drugiej hali tak, iż właściwe koszta urządzenia przedstawiają się około 35.000 m. Doświadczenie, okazało, iż nie zachodziły wypadki, któreby wymagały znacznych repa-racyj lub spowodowały przeszkodę w oświetleniu. Dla uniknienia możliwych przeszkód, znajduje się w rezerwie druga maszyna parowa i motor elektryczny. Zdarzył się tylko wypadek, iż pas od maszyny został porwany przez wał ku elektrycznemu mo • torowi, lecz w czasie ¹/₄ minuty zdołano bez wszelkiej trudności puścić w ruch maszynę rezerwową, tak, iż tylko przez tak krótki czas trwała przerwa w oświetleniu. — Motorów elektrycznych nie potrzeba było w czasie 18 miesięcy naprawiać. Na lampach elektrycznych pokazały się niektóre braki w przyrządzie zegarowym, gdyż pręt zazębiony poruszający węgiel czasami mocno się osiadł, co spowodowało wygaśnięcie światła, i wtedy to za pomocą elektrycznego sygnału dała sta-cya znać maszyniście, który zarządził wstawienie lampy rezerwowej. Światło w hali jest tak mocne, iż można na każdem miejscu drobny druk dokładnie odczytać. Nadto urządzono nad światłem matowe szkło, które chroni oko od zbytniego blasku.

(Z. d. V. d. E.)

VI. Mechanika.

Zestawił J. N. Franke.

— Eksplozye kotłów parowych. W r. 1881. było w Anglii 25 eksplozyj kotłów parowych, przyczem było 35 zabitych i 40 rannych. Dziewięć wypadków (21 zabitych, 25 rannych) pochodziło z błędnej konstrukcyi kotła, przy czem w jednym wypadku ciśnienie było nadzwyczajnie wielkie ; siedm wypadków (4 zabitych, 12 rannych) pochodziło z niedbalstwa maszynisty ; pięć wypadków (4 zabitych, 6 rannych) z nadmiaru ciśnienia ; trzy eksplozye (sześciu zabitych) z braku wody. O jednej eksplozyi nie mamy wiadomości. Od 1861 r. eksplodowało w Anglii 66 kotłów lokomotyw. W towarzystwie ubezpieczeń kotłów parowych w Manchester, najstarszem i najwięk-szem w Anglii, ubezpieczono w 1881 r. 12.138 kotłów paro wych, z których żaden nie eksplodował, ani doznał uszkodzenia. Ubezpieczenie kotłów parowych jest zatem rzeczą bardzo ważną i pożądaną, a władze publiczne mogłyby w tym względzie

zaprowadzić przymus, na który ciała prawodawcze niewątpli-(Engineering. 1882. str. 146.)

omawiany. P. Kędzierski uprasza, aby przy wyborze sekretarza Izby jego kandydatury nie stawiano. Kilku członków podniosło skuteczną, działalność p. Kędzierskiego, któremu Zgromadzenie, na wniosek p. Zaremby wyraziło podziękowanie. P. Zakrzewski proponuje p. Radwań-skiego na miejsce ustępującego sekretarza. Poczem przystąpiono do wyboru funkcyonaryuszów Izby na następne dwa lata i obrano : prezesem Izby inż. p. Jana Zakrzewskiego, inż. cyw. w Tarnopolu ; zastępcą prezesa p. Adolfa Kuhna, archit. cyw. we Lwowie ; sekretarzem p. Ludwika Radwańskiego, inż. cyw. we Lwowie ; zwyczajnymi I członkami Izby inż. pp. Antoniego Łuszczkiewicza, inż. cyw. w Krakowie, Fryderyka Mierkę, geometrę cyw. w Przemyślu, Michała Zajączkowskiego, inż. cyw. w Przemyślu i Zygmunta Kędzierskiego, inż. cyw. we Lwowie. Zastępcami członków Izby pp. Józefa Jägermanna, inż. cyw. we Lwowie i Karola Baudischa, inż. cyw. we Lwowie. — P. Kędzierski przedstawia stan kasy i wykazuje zaległości w kwocie 228 złr. Do skontrowania rachunków Stowarzyszenia w roku następnym wybrano pp. Józefa Jägermanna, inż. cyw. w Stanisławowie i Edwarda Uderskiego, inż. cyw. w Samborze. — Następnie stawiano wnioski, z których mianowicie uchwalono, aby z rocznych wkładek prenumerować dla wszystkich członków czasopismo Der Giml-Teck-niker, dalej uchwalono dla sekretarza Izby 60 złr. rocznego pau-szalu bez składania rachunków z tej kwoty, na potrzeby kance-

wie przystaną.

— Do pompowania oleju skalnego używają od kilku miesięcy na Kaukazie wielkich pomp wyrobu fabryki S. Owens & Comp. w Londynie. Za pomocą tych pomp wciskają olej skalny z szybów do zbiorników głównych, a ztamtąd rurami kilkumilowemi do większych zbiorników w destylarniach. Urządzenie tych pomp jest tego rodzaju, że cylinder parowy połączony jest bezpośrednio z dwiema pompami, równolegle do osi cylindra obok siebie ustawionemi, których tłoki mają ten sam skok, co tłok parowy. Cylinder parowy posiada pięć przewodów, z których jeden służy do odpływu pary z komory suwaka, dwa do dopływu pary do cylindra, dwa do odpływu jej z cylindra ; suwak ma kształt zwykły, lecz znaczne występy zewnętrzne. Chyżość tłoka parowego może być regulowana, a bieg tłoka w jednej maszynie zależny jest od biegu tłoka w maszynie sąsiedniej. Średnica cylindra parowego wynosi 24, skok 30 cali ang., mniejsze cylindry mają 10'' średnicy i 12" skoku, a skoki pomp 3|" ang. średnicy. Wielkie pompy pokonywają ciśnienie 1500 funtów ang. na cal kwadratowy.

(Engineering. 1882. str. 86).

stawia wniosek : Izba inż. odniesie się do c. k. Namiestnictwa z prośbą,

ażeby c. k. Starostwa otrzymały instrukcyę co do używania cywilnych techników i poparcia tej instytucyi. P. Kędzierski wyjaśnia, że podanie tej treści zostało już dawniej wniesionem, i że c. k. Namiestnictwo wydało w tej sprawie okólnik. — P. Zajączkowski żąda, ażeby w sprawie poparcia rozwoju instytucyi cyw. inż. odnieść się także do Wydziału krajowego z prośbą o zalecenie Reprezentacyom gminnym i powiatowym korzystania z tejże. Wniosek przyjęto. P. Łuszcz-kiewicz wnosi, aby memoryał w tej sprawie wręczyć przez deputacyę p. Marszałkowi krajowemu. Wniosek przyjęto. — P. Uderski interpeluje, czy praca jego „O łukach przechodowych przy trasie kolei żelaznej“ wzięta została pod obrady Izby. — Ostatecznie uchwalono, aby następne Walne zgromadzenie odbyło się we Lwowie. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie i wyraża podziękowanie Świetnej (Z. d. V. d. I. 1882. Str. 1—20, 57—70). Reprezentacyi m. Krakowa, oraz p. Gebauerowi za udzielenie lokalu

—    Pancerz stalowy nowej konstrukcyi, grubości ₅³ïï cali ang. (l'5mm.) i wysłany wewnątrz cienką warstwą wełny, laryjne, z wyjątkiem portoryów. — P. Uderski podnosi, iż władze poddawano niedawno próbom W Lipsku. Pancerz jest 35’6 cm. i instytucye nie uwzględniają praw nadanych cywilnym technikom i szeroki a 25 4 cm. wysoki i ma służyć do osłony piersi i płuc od kuli ; ciężar jego wynosi 1 klg. Strzelano do pancerza z karabinów Martini na odległość 160 m., a z ośmiu kul, które go trafiły, tylko dwie przebiły stal, spłaszczyły się zupełnie i uwięzły w wełnie tak, że żadna nie mogłaby była zranić

człowieka.

(Engineering. 1882. str. 100).

—    O ochronie robotników w fabrykach. Bardzo gruntownie traktuje ten przedmiot inż. cyw. A. Piitsch w Berlinie, podając na kilku tablicach rysunki rozmaitych urządzeń, które w fabrykach służą do ochrony zdrowia i życia robotników. Ze względu na ciągły wzrost liczby rozmaitych maszyn fabrycznych i coraz większe chyżości i siły, jakie w nich występują, taka analiza ochrony robotnika bardzo jest pożądana, i dla tego polecamy ten artykuł uwadze naszych czytelników.

—    Do mierzenia pracy mechanicznej, przesyłanej za do obrad Zgromadzenia pomocą pasa, podał Hefner-Alteneck bardzo zmyślny przyrząd, który w użyciu praktycznem okazał się dogodnym.

Rozmaitości.

f Bolesną wiadomością przychodzi nam się podzielić z czytelnikami. Dnia 20. kwietnia b. r. zmarł w Tarnowie członek Towarzystwa politechnicznego ś. p. Karol S ł a p a , starszy inżynier rządowy. W nim traci Towarzystwo politechniczne jednego z najgorliwszych swoich członków, który od samego zawiązania tegoż wiernie jego sprawom służył. Ś. p. Karol Słapa urodził się w Wadowicach dnia 1. listopada 1882 r. Studya techniczne ukończył we Lwowie i Wiedniu, gdzie niezmordowaną pilnością i wrodzonemi zdolnościami do nauk zastosowanych zwrócił na siebie uwagę ówczesnych profesorów. Wstąpiwszy w r. 1858 do państwowej służby budowniczej, przydzielony został do byłej dyrekcyi budowniczej w Temeszwarze w Ba-nacie, gdzie pozostawał do r. 1855; następnie pizeniesiony został jako inżynier-asystent do państwowego urzędu budowniczego w Lugos na Węgrzech, gdzie poruczono mu kierownictwo robót przy przełożeniu drogi koło Lugos ku granicy siedmiogrodzkiej i przy regulacyi rzeki Marosz. W r. 1864 przydzielony został do kierownictwa budowli rekonstrukcyjnych i ubezpieczenia kanału Begi w Temeszwarze. Po przeobrażeniu się politycznych stosunków w Węgrzech ś. p. Karol Słapa, jako niewładający językiem węgierskim, został przeniesiony w r. 1868 do państwowej służby budowniczej w Galicyi, i tu aż do zgonu z rzadką sumiennością spełniał obowiązki inżyniera. W r. 1873 przeznaczony na inspicyenta budowy gmachów Szkoły politechnicznej we Lwowie, w ciągu tej czynności posunął się na stopień starszego inżyniera. Jako inspicyent budowy zdołał swoim taktem i gruntowną znajomością rzeczy pozyskać pełne zaufanie wymagającego i niedowierzającego Namiestnika ś. p. hr. Gołuchowskiego, który był zarazem przewodniczącym komitetu budowy. Po ukończeniu pomie-

(Z. d. V. d. I. 1882. str. 48 z rys.).

W tym przyrządzie znajduje się siedm bloków, symetrycznie ustawionych, z których środkowy jest największy. Jeżeli obie części pasa przepuszczone zostaną przez przyrząd odpowiednio ustawiony, a pas służy do przesyłania pracy, to z powodu różnicy natężeń w pasie ustawią się bloki środkowe ukośnie, a ponieważ to wychylenie jest proporcyonalne różnicy natężeń, przeto służyć może do wyznaczenia pracy. Do mierzenia służą dwie podziałki, z których jedna daje wychylenie, a druga za pośrednictwem sprężyny mierzy siłę potrzebną do sprowadzenia przyrządu w stan normalny. Mnożąc liczbę na ostatniej po-działce odczytaną, przez liczbę obrotów, otrzymujemy wielkość przesłanej pracy. Bez rysunku trudno wyjaśnić powyższy przyrząd.

Sprawozdanie

z IV. Walnego zgromadzenia „Stowarzyszenia rządownie upowaèn. cyw. techn. kr. Galicyi i Lodomeryi, oraz W. Ks. Krakoivskiego“, odbytego w Krakowie na dniu 23. marca 1882 r.

Po sprawdzeniu liczby członków wymaganej statutem, prezes Izby inżynierskiej, p. Jan Zakrzewski zagaił posiedzenie, poczem przystąpiono do załatwienia spraw porządku dziennego.

Protokół z IU. Walnego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Sprawozdanie z czynności Izby inż. za rok ubiegły przyjęto do wiadomości. Członkowie Izby ukończywszy dwuletni okres urzędowania składają mandaty. Wniosek za utrzymaniem dotychczasowego składu Izby nie utrzymał się, gdyż postanowienia statutu temu się sprzeci-wiają. P. Kuhn wyraża zdanie, iż siedziba Izby znajdować się powinna kolejno w Krakowie i we Lwowie. PP. Zaremba i Gebauer wyjaśniają, że wniosek p. Kuhna, jako samoistny, nie może być w tej chwili

nionej budowy za znakomite wywiązanie się z poruczonego zadania władz rządowych, zakładów publicznych i osób prywatnych. Zgłasza-odznaczony został krzyżem kawalerskim orderu Franciszka Józefa, jących się partyj ma być wielka liczba.

— Komitet, wybrany z łona towarzystwa inżynierów Karola Słapy polem popisu, lecz niestety sprowadziło zarazem za- i,architektów w Wiedniu, w celu ustawienia nowych typów dla ró-ród jego śmierci, gdyż wytężająca służba nadwerężyła jego zdrowie, żnych sort żelaza walcowanego, ogłosił w pierwszym tegorocznym którego już nie odzyskał. W roku 1879 przeniesiony został do Tar- zeszycie organu tegoż towarzystwa sprawozdanie ze swoich czynności, nowa jako naczelnik oddziału technicznego dla tamtejszego okręgu, z którego wyjmujemy następujące daty: Komitetowi poruczono prze-gdzie ze zwykłą sobie energią pomimo fizycznych cierpień, praco- kształcenie istniejących profilów ha miarę metryczną. Przy zestawie-wał nad uregulowaniem stosunków budowniczych. S. p. Słapa był to nieugięty mąż, który pięknemi przymiotami charakteru i serca umiał sobie pozyskać sympatyę wszystkich, którzy go mieli sposobność poznać. Był on nietylko. zdolnym technikiem, gorliwym urzędnikieija, lecz przedewszystkiem dobrym obywatelem. Każda ważniejsza sprawa publiczna żywo go zajmowała, a kiedy został powołany do czynności obywatelskiej, nigdy się nie wymawiał od udziału w pracy, która była jego żywiołem. "W r. 1878 i 1879 należał do Zarządu Towarzystwa politechnicznego, a głęboko przekonany o przyszłości tej instytucyi pracował usilnie nad jej rozwojem i nigdy go nie brakło, kiedy chodziło o interes Towarzystwa. Jak się dowiadujemy, przed samą śmiercią nawet nie zapomniał o obowiązkach obywatelskich.

Przekazał bowiem 6.000 złr. na stypendya dla uczniów szkoły przemysłowej w Tarnowie. Przedwcześnie, przedwcześnie bo w sile wieku względami, ułatwiającemi proces walcowania. Dla szerokości stopy b przeciętą została nić żywota, które było jednem pasmem pracy oby- i dla grubości ścianki § przyjęto następujące wzory: watelskiej, a tych słów kilka niech zastąpi listek u wieńca grobowego.

Trudne stanowisko inspicyenta tak wielkiej budowli było dla ś. p.

niu wszystkich profilów walcowanych w Austryi okazało się, że po-

że w ogóle

jedyńcze walcownie walcują 11 do 18 różnych sort istnieje 72 różnych sort, między któremi nie ma dwóch profilów o identycznych rozmiarach. Oprócz tego okazało się, że ilość mate-ryału, przy niektórych profilach, nie stoi w odpowiednim stosunku do wytrzymałości; dalej, że przy ! większej liczbie profilów, wysokość nie dała się wyrazić w okrągłej liczbie centymetrów. W obec takiego

stanu rzeczy, komitet zdecydował się ustawić całkiem nowe typy. Dla żelaza "P przyjęto 14 różnych wysokości, mianowicie: h — 80, 100, 130, 160, 180, 200, 220, 240, 260, 280, 300. 320, 350 i 400 mm. Numer każdej sorty oznaczony liczbą, wyrażającą jej wysokość w centymetrach. Co do reszty rozmiarów profilu, powodowano się tern, aby materyał był o ile możności wyzyskany, a oprócz tego praktycznemi

P. 8.

dla li <C 160 mm. , ô=0,4/j-|-20 mm. , 8=0,03A-{-l‘6

8=0-04A .

mm.

— Zarząd Towarzystwa politechnicznego wniósł do Koła polskiego w Wiedniu dwie petycye, mianowicie o przeniesienie zarządów państwowych i prywatnych kolei do kraju, tudzież o zniesienie instytucyi budowniczych a zastąpienia jej instytucyą cywilnych techników na mocy osobnej wydać się mającej ustawy.

(G. B.) Mieliśmy sposobność oglądania wykończonej już dekoracyi dwóch sal pałacu sejmowego pędzla p. Jana Dolińskiego, byłego ucznia wydziału architektury tutejszej Szkoły politechnicznej i wypada nam uznać talent wykonawcy, którym owiana jest ta pod każdym względem sumienna jego praca. Rysunkiem zarówno, jakoteż zestawieniem kolorów świadczy ona o twórczośoi artystycznej i sub-telnem barw poczuciu, odznacza się bowiem tak układem, jakoteż smakiem w kolorycie i świeżością motywów. Technika biegła ; niektóre partye, jak cokuł marmurowy, rama główna plafonu są łudząco wykonane ; festony z żywych kwiatów wiążą oko wdziękiem i prostotą. Fryz sali reprezentacyjnej, rysunkiem i kolorytem okazały, zyskałby wiele przy ścianach, bogaciej traktowanych; niebo wydaje się nam chłodnawe. Charakter dekoracyj wyraża bardzo wymownie przezna-crenie sal, a całość świadczy o dzielności kompozytorskiej młodego artysty i poleca go jak najlepiej.

— W muzeum przemysłowem miejskiem jest obecnie do widzenia kandelabr z kutego żelaza, wykonany w pracowni pana Jana Daszka. Przedmiot ten zasługuje ze względu na misterne wykonanie na szczególną uwagę. Niemniej godnymi widzenia są dwa stoliki z drzewa gruszkowego, na czarno bajcowane, których blaty ozdobione są bogatą ornamentyką z perłowej konchy. Właścicielem i wykonawcą tych pięknych okazów jest p. Ludwinka, pens. urzędnik. P. Ludwinka pracuje tylko jako dyletant w tym kierunku, dla własnej przyjemności; należy jednak uznać, że praca ta świadczy o talencie jego artystycznym i niezwykłej zręczności w pokonywaniu trudności technicznych, jakie przedstawia użyty do robót materyał.

— Ministerstwo handlu udzieliło Leopoldowi Popperowi na trzy miesiące koncesyę na przedwstępne roboty techniczne dla budowy lokalnej kolei o normalnym torze ze stacyi kolei Albrechta Dolina do tartaku parowego w Wygodzie zbudować się mającego.

— Jak się dowiadujemy, zamierzają właściciele kopalni w Jaworznie założyć fabrykę sody koło Szczakowy.

— Elektro-techniczna wystawa ma być urządzona w Monachium w czasie od 16. września do 8. października b. r.. i poświęcona będzie zdobyczom na polu elektrotechniki.

— Eekonstrukcya gmachu gal. Banku hipotecznego we Lwowie kosztowała 38.000 złr.

— W Warszawie zawiązało się towarzystwo, które na wzór paryski urządza rozgałęzioną sieć telefoniczną dla użytku

6=0-3A-|-36

» n    „

Wartości wzorów winne być obliczone w zaokrągleniu na następujące '/j mm. lub cały mm. Grubość stopy d wynosi 1 5 grubości ścianki obliczonej z wzorów. Otrzymana wartość dla grubości stopy ma być jak powyżej zaokrągloną. Przejście ze ścianki do stopy uskutecznia się łukiem o promieniu r—1⁻2<$ , a zaokrąglenie stopy łukiem o promieniu p=0'68 . Nachylenie wewnętrznej powierzchni stopy zwię-

mm.

ksza się z wysokością i wynosi w procentach ^>=0⁻02ń-f-7 , gdzie h

w mm.

Oprócz tych normalnych typów ustawiono dwa, anormalne dla wysokości 240 i 280 mm., których szerokość stopy wynosi 135, względnie 150 mm. ; reszta rozmiarów pozostaje normalna.

Ustawiono także typy przejściowe, które można będzie uzyskać przez odpowiednie rozszerzenie form w istniejących walcach.

Dla żelaza | przyjęto 13 wysokości, h=60, 80, 1Ó0, 120, 140, 160, 180, 200, 220, 240, 260, 280 i 300 mm. Dla reszty rozmiarów służą następujące wzory: b—0‘25. ń-J-25 mm., 8=0⁻025.7ł-j-4 mm. , d=l-5. o , r=P5<5 ,_p=J>6S , ^=0-017ł-f7 .

żelaza |_ przyjęto 8 wysokości, h — 60, 80, 100, 120,

140, 160, 180, 200 mm. Beszta rozmiarów według wzorów dla żelaza] .

Dla żelaza (tówka) ustawiono typy na tej zasadzie, aby moment bezwładności względem osi równoległej do podstawy równał się momentowi bezwł. względem osi symetryi. Ustawiono 9 szerokości stopy, b — 30, 40, 50, 60, 70, 80, 100, 120 i 150 mm. Grubość d ścianki i stopy jednakowa, według wzoru d — OT. b -f- 1 mm. ; wysokość li — 0'Tl.b] r = 0S.d, zaokrąglenie stopy o — 0'4 d, zaokrąglenie ścianki pt — 02. d ; nachylenie ścianki p = 4°/₀ , zaś stopa ma być wykonaną o jednostajnej grubości.

Dla równoramiennych kątówek przyjęto szerokości 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 120 mm. i różne grubości, jednakże dla każdego profilu grubość jest jednostajną. Zaokrąglenie wykonane za pomocą r — d i p = 05 d .

Dla kątówek nierównoramiennych przyjęto stały stosunek szerokości ramion 2 : 3 i ustawiono 5 różnych typów.

Nareszcie przyjęto 4 profile dla żelaza Q o kształcie półko-

Dla

listym.

Te same typy przyjęto dla lanej stali, dla której odpowiednie zwiększenie praktycznie dozwolonego natężenia jednostki przekroju ma wynosić 20°/₀.

Sprostowanie. Na początku ustępu „Kanalizacya“ nru 4. „Dźwigni“, zamiast: „W roku 1881 komisya wodociągowa i t. d.“, ma być: „W roku 1871 i t. d.“

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa.— O mechanicznych sposobach uzyskania prądu elektrycznego. (Z lOma rycinami w tekście). (C. d.).— Kilka uwag o formułach używanych przy budowlach wodnych. — Ogrzewanie kotłów parowych za pomocą oleju skalnego i produktów z tegoż. Dokończenie). - Kolej Transwersalna. — Przegląd czasopism technicznych : I. Budownictwo lądowe i architektura. Y. Kolejnictwo. VI. Mechanika. — Sprawozdanie z walnego zgromadzenia. — Rozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (i4cm ) kosztuje 30 ct.

w. a.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne

poświęcone »prawom techniki i przemysłu.

Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Re-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Zastępstwo słynnych fabryk angielskich i francuskich.

WŁADYSŁAW ŻAAK

„Inżynierya i BMownictffo

półmiesięczne

pismo techniczne illnstrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i ma-przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

szyn,

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarsldej 1. 4. we Lwowie

poleca swoją pracownię

introligatorską i planteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miej8COwe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawę I złr. 20 ct.

Inżynier-Mechanik

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misye, ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas 8-letniego pobytu zagranicą, sprowadzam wszelkie maszyny specyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi.

■T Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą.

Cena prenumeraty wynosi:

na prowincyi i za granicą

Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10. poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie.

Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszycb cenach.

Pod redakcyą prof. Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

IKZOSIMIOS

organ polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

Xosm03 wychodzi w zeszytach miesię-nyob, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w księgarni Gubrynowicza <fc Schmidta złr. 2. ct. 50 w Niemczech Mrk. 6.

(9* Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

cz

na prowincyi złr. 3,

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie    uprzywilejowane

uai

11!

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, iiliea Ossolińskich 1. lO.

Wyrazy do słownika technicznego.

157

2688.    Budownictwo wodne, roboty wodne, n. Wasserbau, f. travaux hydrauliques, constructions hydrauliques, roboty dotyczące rzek, kanałów, portów morskich itp.

2689.    Regulaeya rzeki (bud. wodne), n. Strommregulirung, Flussregulirung, f. régulation du lit d'une rivière, wykonanie robót potrzebnych do zapewnienia normalnego przepływu wody w rzece.

2690.    Opady, opady wodne, opady atmosferyczne (bud.

wodne), n. atmosphärische Niederschläge, Niederschläge, f. les eaux pluviales, woda spadająca jako mgła, deszcz, grad, śnieg lub krupy.

2691.    Woda zaskórna (rob. wodne), a. Grundwasser, f. souterraine, nappe d'au, a. underground-water, woda zbierająca się pod powierzchnią ziemi.

2692.    Namulisko, odsypisko (rob. wodne), n. Anlagerung, Anlandung, f. atterissement, osad z namułu lub żwiru, przy brzegu rzeki lub morza.

2693.    Ławica (rob. wodne), n. Sandbank, Schotterbank, f. ensablement, a. barre, osad śród rzeki, wyspa z piasku lub żwiru.

2694.    Ujście (bud. wodne), n. Mündung, f. embouchure, a. mouth, miejsce złączenia się wody płynącej z inną wodą.

2695.    Koryto, łożysko rzeki (bud. wodne), lit dune rivière, n. Flussbett, zagłębienie gruntu zajęte przez wodę płynącą.

2696.    Zalewisko, (bud. wodne), n. Ueberschwemmungs-gébiet, Inondationsgebiet, f. terrain dinnondation, obszar ziemi zalanej podczas wezbrania rzeki.

2697.    Brzeg (bud. wodne), n. Ufer, f. Son?, berge, m>e, ligne de rive, a s^ore, cos7e, granica rzeki.

2698.    Granica zalewu, kres zalewu (bud. wodne), n. //oc/i-gestade, f. ligne dinnondation.

2699.    Szerokość prawidłowa rzeki (bud. wodne), n. JYor-malbreite, f. largeuer normale.

2700.    Cieśnina rzeki (bud. wodne), n. Strommenge, f. passage étroit, a. narrow channel, miejsce przepływu wody w ście-śnionem korycie.

2701.    Zakręt, zakolenie, kolano rzeki (bud. wodne), n. Fluss-krümung, Serpentine, f. coude dune rivière, bardziej zakrzywiona część biegu rzeki.

2702.    Plan ogólny (bud. wodne), n. Uebersichtsplan, f. _p/aw general, zmniejszony dla lepszego przedstawienia całości.

2703.    Pian szczegółowy (bud. wodne), n. Specialkarte, f. pZaw détaillé.

eaw

160

2739. Wypływ, n. Ausfluss des Wassers, f. écoulement d'eau, ecoulement dun liquide a. afflux, flowing out, uchodzenie płynu otworem ze zbiornika.

2740.    Chyżość wypływu, n. Ausflussgeschwindigkeit, f. wYesse découlement, a. vélocity of the issuing stream, droga przebyta ruchem jednostajnym cieczy w jednej sekundzie.

2741.    Ilość wypływu, wydatek, n. Ausflussmenge, f. debit, dépense d'eau, a. quantity of water floiving out, objętość płynu wypływającego na 1 sekundę.

2742.    Ilość przepływu, n. Durchflussmenge, objętość płynu przepływującego w 1 sekundzie.

2743.    Otwór w cienkich ścianach, n. Oeffnung in dünnen Wänden, f. orifice en minces parois.

2744.    Struga wody, strumień wody, cieczy, płynu, n. Wasserstrahl, Ausflussstrahl, f. mwe liquide, veine fluide, m'we de fluide, courant de fluide, a. stream of the fluide, Terne of water, kształt cieczy wypływającej otworem ze zbiornika.

2745.    Zwężenie strugi, n. Contraction des Wasserstrahles, Zusammenziehung des Wasserstrahles, f. contraction d'une veine, a. contraction, zmniejszenie przekroju strugi po wypływie z utworu.

Rodzaje zwężenia strugi:

2746.    z. wszechstronne, n. vollständige complété Contraction, f. contraction complète, a. complété contraction, odbywające się na całym obwodzie.

2747.    z. częściowe, n. unvollständige, partielle Contraction, f. contraction incomplète, a. incomplète contraction, jeżeli się nie na całym obwodzie otworu odbywa.

2748.    z. zupełne, n. vollkommene Contraction, f. contraction parfaite, a. perfect contraction, gdy otwór wypływu zajmuje znacznie mniejszą część powierzchni ściany.

2749.    z. niezupełne, n. unvollkommene Contraction, f. contraction imparfaite, a. imperfect contraction, gdy otwór wypływu zajmuje znaczną część powierzchni ściany.

JH?" Udajemy się do ogółu techników polskich z proźbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem : „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie77/ica PFa-

I. Związkowa Drukarnia wo Lwowie, Hotel 2<u*ża.

2721

2720.

to

OJ

2718.

2717. c. na

2716. c. na

2715. c. z

2714.

2713.

to

OJ

to

2711

to

OJ

1—1

p

2709.

2708. Kołek

2707. Kiszka

2706. Sadzonka

to

OI

2704.

^ a"^* O i ^    ,M* S    2. ^    2.'s    g⁴    oh?j

i'I'S «'S.-3 ~ gl g    g-M.    o g|l;i,|l-s-|ff|°s ? lli    •sf    |-    1«    g s

1*3 ‘^•S oP-ts s ® | g œ»s-■O.s.®^ £■ I-, ?£=    N «.B    ~1 » s =L 'S“

3 s a« g^c,^ -•»‘“l'g.B-g^fi^S'S p|?»|-^ iil-a-Ió fs Ił“ts-sv s.3 2.*iufi f||s

^ CT5 o^p 2. o 2 B o ''^fS'ïï'^Si'o Bo ^ 2    B S⁻SI

• F S; p    ^ s S p ^ g,    cf S eu^    J gts

’S I" g ?•§ w | s- *■&£<£ gf ’ I' i'7j r,?'"Fs°B 8jS^j? 8 o-o.

altlfl lîrf i|-rf-| i i:-L B-»! *iz5e,° fils*il fêter ~a |    4^11'“^

s°§.'c’!g-"    || &.,,,    » S 3 r §•    al'S.    ~    ofëg-

- ^ • î. I S. 8.    <2- * b gg, S    I E. c    b "■    « S, S' ?

5g.|. s-s-ll g?-«    € |B^ J sSï;

«j J*5 ►—< •

«CD

O

£SJ

wodnych.

Cn

00

aq

CD* ^

p o o P-S-B

p o

i P H:?¹

CD

£■

eu cd o P-J^

r5È

S⁵

«p

2738. w

2737. w

2736. w. z

to

to

Ol

cc

cc

CJT

to

Ol

cc

to

OJ

cc

JP- cc to

2731

to

Ol

cc

to

OJ

to

2728.

to

to

to

to

to

OJ

Ol

to

to

OJ

to

to

to

OJ

to

OJ    p    Ol jJU cc

tx hV

i—■• 0\

^ ^ P je ^ ce

^£f& ¹⁰ 3 &

J-s4

S-B|‘

PT^P 5’

^t & 2 ÏS3 ►Ô ^

Isf

«CD NJ

iii?

g ?-.a

^0 Cli

§L5.    §

odpływu.

o%

CD

ce

ce

CD

JS

tr>

es

Ob

5s-

JS

Î»J

(r

g.

5>

JD

-ï

CD

P-

to

CD

?p

pr

g.

£ £r

^ cCD *•

i—    ⁰⁰ |_K

“ tP

'S

o    J-J CH

S. P St

£ £3

P g C§

g; B « & ?

eu

§-

ET

Ss

st

Cb

13s

B.

CD

CD

er

CTQ Cs O ^

F s 2 su o S

P CD

CTT

<to

JO

sr

5s-

JS

^ f*.

S. & =2,|

pu S.

et-

OP

CD

g s-

C §

Si

eu cd

p-

=-< J*