Prenumerata z przesyłką pocztową ic Austryi wynosi rocznie

półrocznie .    .    .    . B „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

6 złr.

DŹWIGNIA

Beclakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wych.od.zi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Eadwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej M o r a c z e w s k i, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

Towarzystwa.

L. 142. Ogłoszenie. P. Jan Cieślikowski, inżynier przy budowie kolei Transwersalnej w Czortkowie, przyjął mandat na reprezentanta Towarzystwa, o czem się P. T. członków zawiadamia.

Lwów, 15. marca 1882.

Zarząd Towarzystwa.

L. 137. Sprostowanie. W 2. numerze „Dźwigni“ z roku 1882 w sprawozdaniu z posiedzenia Zarządu z dnia 2. stycznia 1882 roku (4. wiersz) zamiast „p. Iszkowski, inżynier w Wiedniu“, czytać należy „p. G-ustaw Wex c. k. radca dworu w Wiedniu“, co się niniejszem prostuje.

można, iż służyły do palenia ciał ludzkich P. prelegent opisuje orna-menta i ich znaczenie u różnych narodów, które ich używały do ozdoby urny. W końcu przedstawia p. prelegent kilka tablic z rysunkami grobów, popielnic, toporów, siekierek i t. d., a osobną tablicę z podobiznami młotów i siekierek, znajdujących się w hrakowskiem muzeum archeologicznem ; nadto objaśnia przedstawione okazy naczyń i przyrządów z epoki kamienia szlifowanego. — Zgromadzenie przyjęło wykład z uznaniem. — P. przewodniczący oznajmia, iż w skutek świąt Bożego Narodzenia następne zgromadzenie odbędzie się d. 14. stycznia roku przyszłego. Przy tej sposobności składa p. przewodniczący członkom życzenia „Wesołych świąt“, i zamyka posiedzenie.

oraz

„szczęśliwego Nowego roku“

Lwów, 15. marca 1882.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie tygodniowe odbytenad. 17. grudnia 1881.

Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Na porządku dziennym dokończenie wykładu p. Wierzbickiego o najdawniejszych śladach przemysłu w Polsce. P. prelegent przytacza ogólną charakterystykę grobów, które dzielą się na wielkie i małe. Wszystkie groby są to po większej części skrzynie o różnej wielkości, ułożone z pojedyńczych kamieni. Groby, w Galicyi znalezione, są utworzone z granitowych płyt, ustawionych na krawędź i przykrytych płytami kamiennemi, jakie znaleziono w Kociubińcach koło Husiatyna. Rozmiary takiego grobu położonego z południa na północ są następujące :

1*7 m. długości, szerokość na jednym końcu 097 m., na drugim końcu 085 m., wysokość w podłużnym kierunku 068 m., w głowach 079 m.

Płyty kamienne były tak zakopane w ziemię, że mniej więcej w połowie płyty leżała druga płyta stanowiąca podstawę. Po stronie wewnętrznej tych płyt były ułożone płyty różnej wielkości w 4 rzędach, z góry zaś płyta przykrywająca grób, a całość była ziemią przykryta.

W grobach tych znajdowane bywają szczątki ciał ludzkich, niespalone.

Nadto znachodzą się w tych grobach przyrządy, jakich ci przedwiekowi ludzie do zaspokojenia swoich potrzeb używali. Prócz naczyń glinianych znajdują się w nich także przedmioty kamienne z epoki kamienia szlifowanego, które służyły do różnych czynności. Groby małe odróżniają się od poprzednich tern, że nie są kształtu podłużnego, lecz złożone z pojedyńczych kamieni, na krawędź ustawionych.

Na brzegu są obłożone małymi ryniakami, z wierzchu przyłożone jednym kamieniem, albo kilku mniejszymi. Wewnątrz znachodzą się różne naczynia, które służyły prawdopodobnie do przechowania pożywienia. W grobach tego rodzaju nie znajdują się już całe kości ludzkie, tylko w urnach popioły i kości spalone. Oprócz tego znalesć w nich można łzawice. Zaznaczyć wypada, że groby znachodzą się przeważnie wzdłuż rzek, które dostarczały wody do picia. Co do sposobu palenia ciał ludzkich zasługuje na uwagę, iż przy każdym grobie znaleść można mniej więcej miejsce, na którem prawdopodobnie ciała ludzkie palono. Są to najczęściej płaszczyzny z gliny wyrobione, 1 m. | Na t”m zamknięto posiedzenie.

do 1 ’/₂ m. długości. W innych wypadkach znaleziono kamień wypukły    __

i przepalony, a pokryty grubą warstwą węgla drzewnego. W okolicy Wilna znaleziono w r. 1878 dwa piece, z których kształtu wnioskować

Sprawozdanie

z nadzwyczajnego posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 2. stycznia 1882 r.

Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecni pp. Bauer, Bykowski, Górecki, Nawarski, Stahl i Stwiertnia.

Zaproszony na posiedzenie p. prof. Maszkowski, po dłuższem umotywowaniu stawia wniosek, ażeby Zarząd zechciał się zająć urządzaniem odczytów publicznych, celem popularyzowania nauk technicznych. Po dłuższej dyskusyi uchwala Zarząd urządzić w b. r. bezpłatne odczyty wspólnie z Towarzystwem przyrodników imienia Kopernika i lwowskiem Kołem literackiem. Na pokrycie ewentualnych wydatków uchwala kredyt do wysokości 50 złr. w. a. Zarazem deleguje Zarząd p. prof. Maszkowskiego do zniesienia- się i porozumienia z dwoma wymienionemi towarzystwami, celem pozyskania ich dla tej sprawy. Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Sprawozdanie

z nadzwyczajnego posiedzenia Zarządu, obytego na dniu 9. stycznia 1882 r.

Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecni pp. Bykowski, Górecki, Koyats, Raciborski, Stahl i Stwiertnia.

Na porządku dziennym sprawozdanie komisyi Zarządu o wnioskach członków tarnowskich i komisyi dla wniosku p. Tuszyńskiego i to w. względem zmiany statutu Imieniem komisyi Zarządu zdaje sprawę p. Raciborski, który odczytawszy wyczerpujący referat tejże komisyi, wnosi zatrzymanie dotychczasowego statutu w całej osnowie. Po długiej dyskusyi uchwala Zarząd wniosek komisyi Zarządu i wybiera p. Raciborskiego na referenta tej sprawy, mającej być

wniesioną na walnem zgromadzeniu.

Za wnioskiem komisyi Zarządu oświadczyli się pp. Górecki, Raciborski, Stahl, Stwiertnia, przeciw wnioskowi pp. Bykowski i Ko-Zarząd uchwala przedstawić walnemu Zgromadzeniu wniosek

vats.

o wyrażenie uznania lwowskiej filii komisyi językowej Akademii popieranie prac komisyi słownikowej Towarzystwa.

umiejętności za

(Ciąg. dalszy).

Przystąpię teraz do opisania światła elektrycznego, na którem to polu, jak wspomniałem, tak znaczny postęp zaznaczyć potrzeba.

Światło elektryczne polega, jak wiadomo, na odkryciu elektrycznego łuku świetlnego przez D a vy’ego w r. 1873. Fizyk ten stwierdził, że przez małe oddalenie od siebie końców Czas trwania wystawy wyznacza się od 5. listopada do 17. gm- j (jvpoßjj węgli, przez które przepuścimy silny prąd elektryczny, prąd ten nie zostanie przerwany, i że przedział ten wypełniony zostanie silnym płomieniem, który nazywamy łukiem woltaicznym lub łukiem Davy’ego. Przy być najęty lokal na wystawę, przeto tem świetle konsumują się oba końce węgli, w próżni oba

jednakowo, zaś przy przystępie powietrza węgiel, przez który przechodzi prąd dodatni, nazwany biegunem dodatnim, spo-trzebowuje się dwa razy więcej niż drugi węgieł i koniec jego przybiera formę wydrążoną, podczas gdy odpowiadający biegunowi ujemnemu, przybiera kształt stożka.

W celu przybliżenia rzeczonych biegunów w miarę ich upalenia się, skonstruowano odpowiednie regulatory, przy których użyciu zastosowywano światło elektryczne dla różnych doświadczeń fizykalnych, używając prądu bateryj galwanicznych.

System ten nie mógł jednak znaleźć rozległego praktycznego zastosowania ze względu, że prąd na tej drodze wydobyty był bardzo kosztowny.

Przed niespełna 20 laty skonstruowano do wydobycia silnych prądów machiny magneto-elektryczne, poczerń dopiero oświetlenie elektryczne zaczęło wchodzić w używanie, zawsze jednak machiny te przy zastosowaniu magnesów stałych nie dawały dość silnego, względnie taniego' prądu. Dopiero przez odkrycie zasady machin tak zwanych dynamo-elekt rycz nych, to jest przez użycie elektromagnesów zamiast magnesów stałych przy konstrukcyi rzeczonych machin , oświetlenie elektryczne postąpiło o wielki krok naprzód.

Konstrukcya ta polega na tej własności żelaza miękkiego, obwiedzionego multyplikacyą, że zawiera ono w sobie zawsze mały zapas magnetyzmu, który przy obracaniu w bliskości innych elektromagnesów bardzo się wzmaga i w kró-

Zarząd Muzeum przemysłowego miejskiego

przesłał nam odezwę, którą podajemy w streszczeniu:

Zarząd Muzeum przemysłowego miejskiego postanowił urządzić "w roku- bieżącym specyalną wystawę wyrobów z drzewa i koszykarskich.

W zakres tej wystawy wejść mają :

1.    Meble i urządzenia pokojowe, jako to: okazy mebli i urządzenia całych pokoi w połączeniu z robotami tapicerskiemi (obicia, porty ery, firanki i t. p.).

2.    Eoboty stolarskie budowlane, jak: drzwi, okna, posadzki, parkiety i t p.

3.    Wyroby snycerskie tak w zastosowaniu do wyrobów stolarskich, jak też przedmioty samoistne.

4.    Wyroby tokarskie w zastosowaniu do stolarstwa i samoistne.

5.    Wyroby bednarskie, z zastrzeżeniem, że tylko przedmioty niewielkich rozmiarów mogą być na wystawę przyjęte.

6.    Wyroby kołodziejskie i stelmachskie ; pod temi rozumiemy tylko pojedyncze części składowe wozów i powozów.

7.    Wyroby koszykarskie tak w zastosowaniu do robót innych,, jak też samoistne.

8.    Wyroby przemysłu domowego z drzewa, jako to : urządzenia domowe, naczynia drewniane, jak miski, łyżki i t. p., naczynia drewniane bednarskie, wyroby plecione z drzewa, sitowia i łyka — wykluczone jednak są wyroby kołodziejskie przemysłu domowego.

Na wystawę będą dopuszczone tylko roboty samodzielnych producentów, wykonane w kraju; handlarzy zatem, którzy się trudnią zbytem wyrobów z drzewa, a sami je nie produkują, nie będą mogli wziąć udziału w wystawie. Do życzenia jest także, ażeby obok wystawy robót tegoczesnych można urządzić zbiór okazów roboty stolarskiej starożytnej, a szczególnie mebli. Jakoż Zarząd Muzeum uprasza Szanownych pp. właścicieli starożytnych mebli, posiadających wartość artystyczną, ażeby raczyli również wziąć udział w wystawie. Jeżeli zbierze się odpowiednia ilość okazów, to stanowić one będą osobny dział na wystawie.

fima b. r.

Producenci, którzy chcą przyjąć udział w wystawie, winni nadesłać zgłoszenia najdalej do 1. września h. r. i adresować je do Zarządu Muzeum przemysłowego miejskiego w Patuszu. Ponieważ stosownie do liczby zgłoszeń ma Zarząd Muzeum uprasza o dokładne podanie w zgłoszeniach, jakiego rodzaju przedmioty mają być przesłane na wystawę i ile każdy z. wystawców potrzebować będzie miejsca, obliczając na metry kwadratowe. Zgłoszenia późniejsze bezwarunkowo nie będą mogły być uwzględnione.

Ze względu, że wystawa ma być urządzoną w mieszkaniu zam-kniętem, a drobne przedmioty wystawowe mogą być ulokowane na stołach lub na ścianach, a zatem tylko do przechowania cenniejszych okazów, będą przeznaczone szafy oszklone lub gabloty, których użycie wszakże nastąpi tylko za poprzedniem porozumieniem się i umową co do ceny z Zarządem Muzeum

Za użycie potrzebnego miejsca oznaczoną będzie opłata, której wysokość podaną będzie w swoim czasie do wiadomości wystawców.

Dla jednego wystawcy nie może być wyznaczono mniej jak 1 metr kwadr, miejsca.

Okazy wystawowe mają być nadsyłane najdalej do 20. października do biura wystawy. Doręczenie okazów ma się dokonać za pośrednictwem osób upoważnionych do tego od stron interesowanych, lub też przez samych wystawców. Przesyłki zatem adresowane do Zarządu Muzeum bezpośrednio, zupełnie nie będą uwzględniane Po ukończonej wystawie wszystkie okazy powinne być najdalej do 28. grudnia 1882 roku zabrane.

Dokładny adres lokalu, gdzie się ma odbyć wystawa i gdzie należy nadsyłać przedmioty na wystawę, Zarząd Muzeum nie omieszka zakomunikować stronom interesowanym najdalej do 15. września b. r.

Stosownie do żądania wystawców przedmioty wystawowe mogą być sprzedane w czasie wystawy z warunkiem, iż pozostaną na miejscu aż do jej zamknięcia. Uprasza się w tym celu, ażeby do przedmiotów wystawowych dołączony był kompletny spis okazów z wyrażeniem nazwy miejscowości i producenta, sposobu technicznego wykonania roboty, jakoteż stanowczej ceny okazów. Sprzedażą przedmiotów może się zająć sekretaryat Muzeum ; od ceny kupna przedmiotu wystawca ma uiścić 5°/₀, które przeznaczają się na koszta administracyjne wystawy.

Celniejsze wyroby będą odznaczone listami pochwalnemu, które na mocy orzeczenia rzeczoznawców udzielane będą wystawcom. Nazwiska osób do składu sędziów należących, będą w swoim czasie ogłoszone.

Wiedeńskie Towarzystwo

Oesterreichische Gesellschaft für Gesundheitspflege przesłało swoim członkom okólnik tej treści::

Towarzystwo Oest. G f. G. uchwaliło urządzić w kwietniu lub w maju b. r., w obecności swoich członków, próby porównawcze kilku metod impregnowania sukien, dekoracji teatralnych, drzewa i t. p., jakoteż działania różnych systemów extynktorôw i automatycznych przyrządów alarmujących. Ko misy a złożona z ludzi fachowych będzie kierować próbami, których wynik ma być publikowany.

0 wystawie elektrycznej w Paryżu.

Wykłady p. Maehalskiego',, inżyniera kolei Lwowsko-(Dzernio-wieckiej mian© na zgromadzeniach tygodniowych Towarzystwa politechnicznego.

(Z r3rs. na tabl. II. w nr. 2).

tkim czasie, to jest po kilku obrotach, żelazo to staje się silnym magnesem a w skutek tego bez porównania silniejsze prądy wzbudzać może niż wszelkie stałe magnesy.

Objaśnienie zasad konstrukcyi machin dynamo-elektrycznych, mianowicie machiny Gramma, jak również teoryi światła elektrycznego, było przedmiotem kilku bardzo interesujących odczytów w naszem Towarzystwie, mianowicie p. bar. Gostkowskiego. Traktowanie więc tych kwestyj, tak zwięźle a zarazem wyczerpująco już szanownemu Zgromadzeniu przez rzeczonego prelegenta przedstawionych, uważam za zbyteczne, i z dziedziny światła o łuku woltaicznym ograniczę się na objaśnieniu celniejszych regulatorów światła elektrycznego, czyli tak zwanych lamp elektrycznych, które na wystawie elektrycznej oglądałem.

Lampy te dzielą się na dwie kategorye, mianowicie: lampy dla jednego płomienia, i lampy dla większej liczby płomieni w jeden okręg prądu włączonych, tak zwane lampy różniczkowe. Lamp konstrukcyi pierwszej kategoryi, znanych od wielu lat, była na wystawie większa liczba i wszystkie w zasadzie mało się od siebie różniły. Regulowanie długości łuku woltaicznego uskutecznia się w ten sposób, że prąd do oświetlenia używany przechodzi przez zwoje elektromagnesu, opatrzonego kotwicą. Na kotwicę tę działają dwie siły w przeciwnym kierunku, to jest siła przyciągania przez elektromagnes w jednym, w przeciwnym zaś kierunku sprężyna w połączeniu z mechanizmem odpowiednim, w celu łagodzenia chyżości ruchu. Jeżeliłuk ma długość normalną, obie te siły są w równowadze; przy upaleniu się węgli słabnie prąd w multyplikacyi elektromagnesu, a kotwica zostaje przez sprężynę oderwaną. Przez ten ruch kotwicy przyrząd mechaniczny zostaje wychwycony i zbliża do siebie oba węgle. W miarę zbliżania się tychże wzmaga się siła prądu w całym obwodzie, zatem i w multiplikacyi rzeczonej, i gdy siła tegoż prądu staje się dostateczną, kotwica zostaje przyciągnięta. Elektromagnes może być również zastąpiony cewką multyplikacyjną, w którą wchodzi cylinder z miękkiego żelaza, wciągany w miarę siły prądu więcej lub mniej do cewki.

Światło elektryczne wymaga wielkiej precyzyi w przybliżaniu biegunów, gdyż inaczej się miga i staje się do celów praktycznych nieodpowiednie; to przybliżanie powinno się zatem odbywać ile możności progresywnie i w tym samym stosunku w jakim węgle się upalają. Natomiast nagłe przybliżanie się w przestankach byłoby wielce nieodpowiednie.

Z tego powodu skonstruowanie dobrej lampy jest zadaniem dość trudnem.

Ze względu, że do powstania łuku jest rzeczą niezbędną aby pierwiastkowo oba węgle były z sobą w zetknięciu, lampa każda winna odpowiedzieć nadto także temu zadaniu, aby po zapaleniu oba bieguny od siebie się nieco oddaliły, to jest o normalną długość łuku, i aby dopiero potem przybliżanie ich następowało.

Ze względu, źe lampy tego rodzaju istnieją już od dłuższego czasu, ograniczę się na opisaniu tylko jednej z nich, a mianowicie lampy Serrin’a, która jakkolwiek dawniejsza, uważaną jest za najlepszą dla jednego płomienia.

Lampa ta przedstawiona na fig. 5. odpowiada trzem warunkom wyż wymienionym. Dozwala zetknięciu się węgli, gdy prąd nie krąży, oddala je o normalną odległość gdy powstanie prąd, a wreszcie zbliża te węgle bezustannie do siebie w miarę upalenia się węgli. Jeżeli z przyczyn niespo

dziewanych węgle się złamią lub zhyt oddalą się od siebie, sprowadzone są automatycznie do chwilowego zetknięcia się, a następnie oddalone na normalną od siebie odległość, potrzebną do powstania łuku woltaicznego.

Lampa rzeczona składa się z elektromagnesu A, z kolumn B i C, które trzymają węgle, z kotwicy D, ze śruby ekscentrycznej G, ze suportu węgla dodatniego H, z poprzeczki stałej J, z drążka KI, z podwójnego równoległo-boku MNPQ, z przyrządu zegarowego O, ze śruby regulacyjnej dolnej R i górnej S, ze śruby łącznej I, ze za-chwytni z kości słoniowej V, służącej do wstrzymania ruchu lampy, z okrycia miedzianego i wreszcie z seryi szczegółów dodatkowych.

Za pomocą śruby S poprzeczki górnej można dodatni węgiel regulować w płaszczyźnie równoległej do płaszczyzny rysunku, zaś za pomocą śruby D i ekscentryka z nią złączonego można tenże węgiel regulować w płaszczyźnie pionowej do płaszczyzny rysunku. Przez kombinowanie tych dwóch ruchów do siebie prostopadłych, można oba końce węgli z wszelką precyzyą do siebie przybliżyć. Węgiel ujemny trzymany jest w dolnej kolumnie wydrążonej i uchwycony śrubą, przy której zwolnieniu wyjęty być może.

Zobaczmy teraz, w jaki sposób uskutecznia się zetknięcie obu węgli, a następnie trzymanie końców tychże w normalnej odległości.

1. Zetknięcie się węgli.

Kolumna trzymająca węgiel dodatni ma tendencyę opuszczania się na dół pod wpływem swej ciężkości. Strona jej wewnętrzna jest zazębiona i zazębienia te podczas opuszczania chwytają koło zębate O, które udziela swego ruchu przyrządowi zegarowemu uwidocznionemu na rysunku.

Na osi rzeczonego koła O umieszczony jest krążek o średnicy dwa razy mniejszej, niż samo koło. Podczas obrotu rzeczonego koła nawija się na krążek łańcuszek, którego drugi koniec jest stale przytwierdzony. Za pomocą tego łańcuszka podnosi się kolumna z węglem ujemnym o połowę tej drogi, o jaką się zniża węgiel dodatni, a ponieważ węgiel dodatni spala się dwa razy więcej od ujemnego, więc ognisko zostaje przy tym skombinowanym ruchu w jednym i tym samym punkcie.

Obniżanie się węgla dodatniego łagodzi się systemem kółek przyrządu zegarowego zakończonego wiatraczkiem.

2. Oddalenie węgli od siebie i utrzymywanie końców tychże w normalnej odległości.

Uskutecznia się to zapomocą podwójnego równoległo-boku o bokach obracających się na osiach N MP Q , kotwicy z miękkiego żelaza D i elektromagnesu A.

W równołegłoboku, bok pionowy M Q jest nieruchomy, boki MN i PQ mogą się odchylić od pozycyi poziomej, dolne końce pionowego i ruchomego boku N P złączone są z kotwicą D. Wpływ ciężkości na równoległobok zrównoważony jest za pomocą dwóch sprężyn spiralnych. Jedna z nich umocowana jest z jednej strony do dolnego ruchomego boku poziomego, zaś z drugiej do części stałej zegarowego przyrządu. Druga sprężyna złączona jest u dołu z pionowym ruchomym bokiem równołegłoboku u góry zaś umocowana do drążka IX, który za pomocą zewnętrznej śruby R może być więcej lub mniej podniesiony.

Kotwica D umieszczona nad elektromagnesem, przy krążeniu prądu jest silniej lub słabiej przyciągana, stosownie do siły tegoż. Drut przewodni dodatni trzymany przez uchwytnię, złączony jest z masą aparatu, a prąd elektryczny przechodząc przez górny (dodatni) węgiel, przez łuk wol taiczny do węgla ujemnego, dostaje się do zwojów elektromagnesu, a ztamtąd wychodzi z aparatu do izolowanej uchwytni, gdzie wreszcie łączy się z drutem ujemnym.

Jak z rysunku widać, kolumna trzymająca węgiel ujemny jest złączona z pionowym ruchomym bokiem rów-noległoboku. Na równoległobok ten działają dwie siły, równoważące się wzajemnie, mianowicie: jego ciężar mający tendencyę wykonać oscylacyę na około stałego punktu obrotu, i sprężyna działająca do góry. Elektromagnes ma na celu przezwyciężenie w danym razie działania sprężyny przez przyciągnięcie kotwicy, by w ten sposób na dół ściągnąć równoległobok. Przeciwnie, gdy siła elektromagnesu osłabnie, przeważy działanie sprężyny i równoległobok pójdzie do góry. W pierwszym przypadku ujemny biegun (węgiel) się obniży, w drugim zaś pójdzie do góry.

Z mechanizmem jest w połączeniu ekierka E, przymocowana do pionowego ruchomego boku równoległoboku, która przy obniżaniu się ujemnego węgla zachwyca mechanizm, przez co kolumna trzymająca dodatni węgiel poruszać się nie może. Gdy zaś węgiel ujemny (dolny) porusza się do góry, ekierka wychwytuje mechanizm, przez co górny węgiel na dół poruszać się będzie. Guzik E służy do odpowiedniego zregulowania sprężyny działając na drążek IK.

Działanie lampy w mowie będącej jest więc następujące: Gdy węgle zostały włożone, a nie krąży jeszcze prąd, węgiel górny porusza się na dół, dolny zaś do góry, pokąd się nie zetkną, poczem mechanizm zostanie wstrzymany. Po przepuszczeniu prądu, który przy zetknięciu się węgli jest bardzo silny, kotwica zostanie przez elektromagnes przyciągniętą, węgiel dolny obniży się o normalną długość i powstanie łuk woltaiczny, a równocześnie według tego, co już wyżej powiedziałem, mechanizm zostaje zachwycony (zaaretowany) przez co pozycya górnego węgla się nie zmieni. W miarę jak prąd osłabnie przez zwiększenie odległości obu węgli w skutek upalenia się tychże, działanie elektromagnesu stanie się mniej silne, siła sprężyny przezwycięży siłę elektromagnesu oddziaływającą na kotwicę i takowa oddali się od elektromagnesu, a oscylujący równoległobok pójdzie w górę.

W skutek tego ruchu równoległoboku, który się będzie obniżał pociągnięty przez kotwicę, lub podnosił się do góry przez działanie sprężyny, wiatraczek będzie na przemian zachwycony lub wychwycony, kolumna górnego węgla będzie się przez to na przemian obniżała i zatrzymywała w tym , ruchu, a węgle utrzymane będą stale w żądanej odległości od siebie.

liczby świateł te systemy regulacyjne nie są wystarczające, co bliżej chcę objaśnić.

Przypuśćmy, że mamy kilka lamp tej konstrukcyi włączonych w jeden obwód prądu. Przy jednej z nich węgle są w nor-malnem oddaleniu i dają dobre światło; lecz jeżeli z jakichkolwiek przyczyn, leżących po za obrębem konstrukcyi lampy, prąd osłabnie, to w tym wypadku mimo normalnej odległości węgli, takowe zbliżą się do siebie, co również wpłynie na zmianę w położeniu węgli innych lamp. Odwrotnie też, gdy prąd się wzmocni, przy lampie dobrze uregulowanej węgle się oddalą, co na inne lampy również niekorzystnie oddziała.

Tym niedogodnościom zapobiegają lampy tak zwane różniczkowe (dyferencyalne), których kilka chcę szanownemu Zgromadzeniu opisać; a najpierw objaśnię taką lampę Siemens’a, której działanie da się teoretycznie przedstawić za pomocą szkicy fig. 6.

Górny węgiel, czyli biegun dodatni światła umieszczony jest na końcu jednego ramienia drążka cc, w punkcie a; koniec drugiego ramienia złączony jest ze sztabą miękkiego żelaza SS; d jest punktem obrotu drążka Obie połowy rzeczonej sztaby wchodzą w dwa solenoidy, cewki multyplika-cyjne T, R.

Prąd od maszyny dynamo-elektrycznej idący przewodnikiem L rozgałęzia się w cewkach T i R, poczem jedna gałąź idzie przez węgle, a druga wprost omijając takowe dalej. Multyplikacya cewki E ma drut gruby o małej ilości zwojów, cewka zaś T drut cienki o wielkiej ilości tychże. Wiadomą jest rzeczą, że prąd elektryczny mający dwie drogi, rozgałęzia się w odwrotnym stosunku do oporu tychże dróg, zatem prawie cały prąd przejdzie przez cewkę E, a tylko mała bardzo jego część przez cewkę T.

Eównież znane jest prawo, według którego cewka mul-typlikacyjna wciąga do swego wnętrza sztabę miękkiego żelaza i ma tendencyę wciągnąć ją tak, aby środek jej osi przypadł na środek osi cewki. W naszym wypadku więc działać będą na sztabę żelazną dwie siły wprost przeciwne, jedna mająca tendencyę wciągnąć sztabę do cewki E, druga do cewki T.

Doświadczenia na wystawie z tą lampą robione wykazały, że daje ona światło dosyć jednostajne; migotania się wprawdzie całkowicie uniknąć nie można, która to wada wszystkim lampom jest właściwa i absolutnej jednostajności światła woltaicznego nie osiągnięto dotąd, idzie jednak tylko o to, aby tę niejednostajność ograniczyć do możliwego minimum.

Lampa powyżej opisana jak również inne lampy tej kate-goryi dadzą się zastosować jedynie w tych wypadkach, jeżeli w okręgu prądu mamy tylko jedno światło. Dla większej ! R, a wzmagać się w cewce T, sztaba żelaza będzie wcią-

Stosunek ilości zwojów obu cewek da się tak obliczyć, że siły przyciągania odpowiadające iloczynowi Jn i Jlni są równe, gdzie J Jx są natężenia prądów, a n nt ilość zwojów tychże cewek.

Działanie regulowania będzie następujące: Prąd zastaje oba węgle w dowolnej od siebie odległości, na przykład za daleko od siebie; w tym razie nie może powstać łuk. prąd zatem ma jedną tylko drogę przez cewkę T. Cewka więc T działając sama na sztabę żelazną pociągnie ją do góry, przez co ramię drążka c, idzie na dół. W tern położeniu przyrząd podtrzymujący górny węgiel wychwyci takowy, węgiel ten w połączeniu z przyrządem zegarowym powoli na dół opadać będzie, aż zetknie się z węglem dolnym.

W tym momencie prawie cały prąd przechodzić będzie przez cewkę R, podczas gdy w górnej cewce prawie nic prądu nie będzie. To pociągnie za sobą zmianę kierunku siły działającej na sztabę, która będzie wciągana na dół; ramię c, się podnosi, i w pierwszej zaraz chwili nastąpi uchwycenie węgla górnego przez rzeczony przyrząd w punkcie a przezco węgle się rozsuną i powstanie łuk woltaiczny.

W miarę upalania się węgli słabnąć będzie prąd w cewce

(C. d. n.)

Oświetlenie gazem prowadziło towarzystwo niemieckie „Dessauskie“, nafta przedsiębiorca p. Bratkowski, tutejszy obywatel.

TT

180.815

53.153

. . złr. 31.685-08

CO CO

lO 05

ftowych :

34.800

razem . .. 328.800 ,

które paliły się przez godzin 1,733.265, za co wypłacono przedsiębiorcy . .

Ogólny koszt oświetlenia miasta lampami gazowemi i naftowemi za cały rok miniony wynosił .... •...........

. . złr. 23.919-06

„ 31.685-08

. . złr. 8.598-08;

gana do góry, ramię zaś drążka ct na dół, w skutek tego następować będzie stopniowe wychwytanie węgla górnego z przyrządu i tegoż powolne obniżanie się.

Przy tym systemie regulacya zależna jest wyłącznie tylko od stosunku obu gałęzi prądu, a inne czynniki, to jest siła całkowita prądu lub pozycya węgli w innych lampach tego samego obwodu, na rzeczony stosunek całkiem nie mają wpływu. Gdy całkowity prąd będzie silniejszy lub słabszy, w miarę tego i świetlność łuku zmieniać się wprawdzie, będzie, lecz oddalenia węgli nie zmieni.

Lampy na tej zasadzie skonstruowane nazywają się lampami różniczkowemi czyli dyferencyalnemi.

Fig. 7. przedstawia w przekroju lampę różniczkową, Siemens’a z pominięciem drobnych szczegółów. Przyrząd A trzymający górny węgiel wraz ze sztabą zazębioną Z nie jest bezpośrednio złączony z drążkiem ccl, jak to w szkicy fig. 6. było oznaczone. Sztaba Z ma swe łożysko w przyrządzie A, który na końcu ramienia drążka ct jest zawieszony i trzymany jest na dole poprzeczką c₂ w ten sposób, że przy wahaniu się drążka cct równolegle do siebie na dół i do góry posuwać się może.

Sztaba zębata obniżać się może tylko bardzo wolno, gdyż przy tern obniżaniu się wprowadza w ruch kółko r, zachwytkę E również w oscylacyę penduł p, które to części na przyrządzie A są osadzone.

W pozycyi podniesionej części A trzymane jest ramię pendułu m w zagłębieniu drążka y, który to drążek osadzony jest w punkcie x na części A, przez co zachwytka jest zaczepiona i równocześnie sztaba zębata podtrzymana przez część składową A.

Gdy jednak część A, a z nią razem drążek y zbliżą się do swej pozycyi najniższej, to drążek ten zostanie przez kołeczek stale przymocowany V podniesiony do góry, przez co zachwytka E i zazębiona sztaba rozłączona zostanie od od części A, co spowoduje małe obniżenie się górnego węgla.

Takie powolne obniżanie następować będzie stopniowo w miarę zużycia się węgli, przyczem nadmienić wypada, że dolny węgiel się nie porusza, zatem ognisko nie zostaje w tem samem miejscu, tylko co raz niżej posuwać się będzie.

Konstrukcya tej lampy nie jest całkiem oryginalnym pomysłem ; pierwsza myśl lamp różniczkowych powziętą była przez pp. Laeassagne i Thiers, a przez firmę Siemens’a praktycznie została przeprowadzoną.

0 znaczniejszych robotach publicznych

wykonanych w mieście Lwowie w r. 1880.

Napisał

Ii. Alexandrowicz i W. Górecki, inżynierowie Urzędu budowniczego miejskiego. (Dokończenie).

III. Oświetlenie miasta.

Miasto Lwów jest oświetlone na głównych ulicach i placach śródmieścia latarniami gazowemi, naftowemi na przedmieściach. Tak oświetlenie miasta gazem, jak i naftą, oddane zostało w przedsiębiorstwo, na pewną oznaczoną kontraktem liczbę lat, po cenach omówionych, już to od kubiczności wypalonego gazu, już od oświetlania na godzinę lampą naftowa o danej sile światła.

Lamp gazowych oświetlających miasto, w dniach feryi księżyca, paliło się każdodziennie :

wieczornych .... 5 całonocnych ....    1

razem . . 705

W ciągu roku zaś, paliło się lamp: wieczornych całonocnych

razem . . 233.968 ,

przez godzin 1,394.143; spotrzebowały one gazu stóp kub. 6,970.716 czyli metrów kub. 220.135:2, za które wypłacono towarzystwu gazowemu . .

Lamp naftowych, w każdym dniu w czasie feryi księżycowych oświecało miasto:

wieczornych .... 8 całonocnych ....

razem . . 984

W ciągu roku zaś paliło się lamp na

wieczornych .... 294.000 całonocnych . .

złr. 55.604"14

Z zestawienia powyższego widzimy, że jedno światło lampy gazowej na jedną godzinę kosztuje ct. 2"273, kiedy światło naftowe na godzinę kosztuje ct. 1.380.

Płomień lampy gazowej kształtu nietoperza, ma przepisaną siłę światła, równającą się światłu 12 świec woskowych, długości 6 cali (15*8 centym.), których 6 sztuk idzie na jeden funt wiedeński (0*56 kilogr.) zaś płomień lampy naftowej siłę 10 takichże świec woskowych.

Wedle tej to oznaczonej kontraktami siły światła, zarówno gazowe jak i naftowe lampy oświetlają miasto, co ko-misyonalnie jest sprawdzonem, za pomocą urządzonego w tym celu przyrządu (światłomierza).

Przy podaniu kosztów i rodzaju oświetlenia miasta Lwowa, pozwalam sobie wyrazić moje w tym przedmiocie zapatrywania, zdążające do osiągnięcia korzyści na rzecz gminy. I tak: jeżeli wzmocnimy intenzywność lampy naftowej z 10 na 12 świec, podnosząc ją do siły lampy gazowej, jużto przez danie knota okrągłego o większej średnicy, lub inną konstrukcyę lampy, natenczas koszt oświetlenia lampą naftową takiej siły wynosić będzie na godzinę 1'656 centa, czyli na 1,394.143 godzin kosztowałoby oświetlenie złr. 23.087-00.

A że oświetlenie gazowe o takiejże inten -zywności i przez równąż liczbę godzin, jak

już powiedziano, kosztuje........

oświetlenie zatem naftowe kosztowałoby mniej rocznie od gazowego o . . . czyli, że przez lat 17, do czasu expiraeyi kontraktu z towarzystwem gazowem, wydasię w dotychczasowych warunkach więcej o 146.167"36 złr.; innemi słowy, że oświetlenie ga-

Przystępujemy do wykazania kosztów utrzymania wspomnianych urządzeń. Takowe były następujące:

a)    Naprawa i czyszczenie rur, naprawa skrzynek nad wizyterkami jakoteż nad kurkami regulacyjnymi, włącznie z naprawą ostatnich ; w końcu naprawa i czyszczenie zbiorników źródłowych sumarycznie złr. 863*87 ;

b)    utrzymanie i czyszczenie 57 studni wytryskowych publicznych, z tych 15 studni kamiennych i 42 kadzi drewnianych, niemniej 8 studni wytryskowych w realnościach miejskich wraz z obrębywaniem lodu i odwozem tegoż, z dostawą piasku i posypywaniem takowego koło studni podczas gołoledzi; w końcu utrzymanie i czyszczenie 9 rezerwoarów pożarowych bez pomp i 8 rezerwoarów z pompami, razem złr. 1.964*98;

c)    utrzymanie 46 publicznych studni kopanych z 55 pompami wraz z czyszczeniem tychże, naprawą i wymianą części składowych przy pompach, wynosiło złr. 671*43; dalej

d)    wybudowanie nowej studni kopanej z pompą drewnianą przy ulicy Murarskiej, głębokiej na 12 m. i o 1*25 m. w kwadrat przekroju, wycembrowanej dylami dębowymi 8 cm. grubości wraz z dodaniem wszelkich materyałów złr. 318*33;

e)    Wybudowanie nowego okrągłego zbiornika murowanego z cegły na zaprawie hydraulicznej na 4*5 m. głębokości i 1*8 m. wewnętrznej średnicy wraz z cementową wyprawą ścian wewnętrznych i urządzeniem dna betonowego na 30 cm. grubości, w końcu z przykryciem z drzewa złr. 107*70; a nareszcie

f)    koszta przedłużenia wodociągu Wuleekiego w ulicy Brygickiej na 167*2 m. b. i połączenia tegoż wodociągu z wodociągiem Gródeckim, bez wliczenia wartości żelaznych rur 53 mm., które z zapasów miejskich w naturze na ten

Ogólny koszt utrzymania wodociągów i studni w roku

1880 wynosił przeto złr. 4.000*46.

V. Utrzymanie i czyszczenie kanałów publicznych, tudzież dołów kloacznych w realnościach miejskich.

1. Utrzymanie kanałów.

Koszta utrzymania istniejących kanałów publicznych, mających łącznej długości 15.832 7 m. b., z których na kanały drewniane przypada tylko 619*2 m. b., wynosiły wyjątkowo w r. 1880 tyiko kwotę złr. 181*29 t. j. tylko koszta robocizny, albowiem potrzebny na ten cel materyał jak: kamień, wapno i materyał drzewny, dostarczone były w naturze z zapasów miejskich.

2. Czyszczenie kanałów i dołów kloacznych.

Czyszczenie kanałów publicznych i dołów kloacznych w realnościach miejskich, tudzież realnościach na cele gminne wynajmowanych, odbywało się jak zwykle tak i w r. 1880 w drodze przedsiębiorstwa, podług wymiaru sześciennego faktycznie wywiezionych nieczystości, jakoteż liczby dostarczanych robotników do poszczególnych robót za cenę jednostkową kontraktem zastrzeżoną.

Do wykonywania rzeczonego przedsiębiorstwa używano wozów parokonnych ze skrzyniami objętości 0*68—0 75 m. sz. mianowicie do wywożenia gęstych osadów z kanałów i dołów kloacznych; tudzież wozów z beczkami drewnianemi objętości 0*92 m. sz. dla robót w nocy uskutecznianych, a tylko wyjątkowo do wypróżniania w dzień dołów kloacznych

zowe, które powinno być tańszem od naftowego, przeciwnie, jest droższe.

Powód straty wykazanej leży w kontrakcie zawartym przed 26 laty z towarzystwem „Dessauskiem“. Błąd popełniony został nietylko przez miasto Lwów, ale również przez Kraków, Warszawę, a także przez wiele miast niemieckich w czasach gorączkowego zaprowadzenia oświetlenia gazem miast większych, i wtenczas, kiedy oświetlenie naftą mało było znanem.

Błąd ten u nas jeszcze może być naprawiony, jeżeli na zasadzie swoich praw, kontraktem zawarowanych, gmina przed upływem lat 15 nabędzie od towarzystwa zakład gazowy, aby go prowadzić na własny rachunek.

Spłata towarzystwa gazowego, w razie oddania zakładu na rzecz miasta, mogłaby być w połowie zapłacona gotówką, a w drugiej połowie w pewnym przeciągu lat zamortyzowaną oszczędnościami, osiągniętemi jak wyżej wykazano, oraz tem, co rok rocznie, oprócz tego, towarzystwo zarabia na gminie i oświetleniu domów prywatnych.

Bliższe rozpatrzenie warunków kontraktowych i przeprowadzenie rokowań z towarzystwem da możność powzięcia stanowczej decyzyi, w jaki sposób przeprowadzić nabycie zakładu gazowego na rzecz gminy, a następnie osiągnąć zniżenie zbyt wysokiego kosztu oświetlenia miasta gazem.

Nakoniec zachodzi też pytanie, czy przy sposobności traktowania i rozbierania tak ważnego przedmiotu, jakim jest dobre i tanie oświetlenie miasta, nie byłoby na czasie pójść dalej, i zastąpić oświetlenie gazowe elektrycznem, które z każdym dniem czyni zdumiewające postępy w udoskonaleniu i zastosowaniu mechanizmu lamp z odpowiednią siłą maszyn dynamo-elektrycznych ; tem bardziej, że światło to w pewnych warunkach ma być tańszem od oświetlenia gazowego od 1*5 do 3*7 razy, jak to wykazują najnowsze cel użyte zostały złr. 74*10. sprawozdania o skutecznein zaprowadzeniu oświetlenia elektrycznego na kolei wschodnio indyjskiej.

IV. Wodociągi i studnie.

Wszystkie roboty przy wodociągach miejskich wykonywane były w ciągu roku 1880 we własnym zarządzie z wyjątkiem robót rękodzielniczych, które przez pojedyńczych przemysłowców były dostarczane. Bok ten należał prawie do wyjątkowych, gdyż oprócz zwykłych robót około utrzymania istniejących urządzeń nie przedstawia nowych budowli z wyjątkiem jednej studni kopanej, z pompą, przy ulicy Murarskiej, jednego murowanego rezerwoaru przy ulicy Żółkiewskiej i przedłużenia istniejącego wodociągu żelaznego na ulicy Brygickiej. Z tego też powodu ograniczyć się wypada tylko do oznaczenia sumarycznych kosztów utrzymania istniejących urządzeń i nadmienionych pomniejszych budowli.

Długość dotychczasowych 15tu odrębnych wodociągów wynosi wraz z rozgałęzieniami 30.884 m. b. rurociągów, przeważnie żelaznych, o średnicy od 40 do 150 mm., a tylko na długości 250*5 m. b. pozostały dotychczas rurociągi drewniane. Nadmienione wodociągi, z których każdy ma swoją nazwę, zaopatrywane bywają w wodę z 27 zbiorników źródłowych, t. j. 12 murowanych a 15 drewnianych, która rozdzielona na 57 studni wytryskowych publicznych i 23 studni wytryskowych w realnościach miejskich i prywatnych, dostarcza dziennie 1.416*2 m. sz. na dobę, względnie 16*4 litrów na sekundę.

0*75 „    „

495*75 „ „

942*17 „    „

Porównywając rzeczony koszt z wykazaną długością oczyszczonych kanałów okazuje się przeciętny koszt oczyszczenia 1 m. b. miejscowych kanałów publicznych w kwocie 50 et. w. a.

Koszt taki jest zbyt wygórowany i gdyby wszystkie kanały lwowskie posiadały takie same warunki jak poszcze-gólnione i oczyszczone w roku 1880, natenczas roczne oczyszczanie wszystkich miejscowych kanałów publicznych kosztowałoby rocznie około 7.916 złr. 35 et. Zachodzi jednakże ta różnica, że oczyszczane w roku 1880. kanały stanowią prawie całą sieć kanałów w niższych i gęściej zabudowanych częściach miasta, gdzie spady są znaczne mniejsze, w skutek czego nietylko osady wychodkowe ale także namuł z ulic do zanieczyszczenia znacznie się przyczynia. Z pozostałych kanałów łącznej długości 8.0.73*3 m. przypada jeszcze zaledwie V₅ część na kategoryę tych, które oczyszczania częstszego wymagają, podczas gdy pozostała reszta 4/5 części z ogólnej długości stanowi takie kanały, które dla znacznych spadków oczyszczania nie wymagają.

Przy wypróżnianiu osadów w dołach kloacznych używano beczek dla płynów i skrzyń do wywożenia gęstych osadów. Gdy zaś w ciągu roku wszystkie doły kloaczne przynajmniej raz do roku były wypróżniane, podczas gdy niektóre, a szczególnie w realnościach przez załogę wojskową strażnica pożarna na Gródeckiem koło remiz tramwaju i na

używano aparatu pneumatycznego z beczkami żelaznemi, hermetycznie zamkniętemi, również objętości 0*92 m. sz. Wypróżnianie dołów kloacznych w realnościach miejskich jako też kolejne oczyszczanie z osadów kanałów publicznych, odbywało się codziennie przez rok cały, z wyjątkiem tylko dni świątecznych, a mianowicie: w porze letniej od godziny litej w nocy do godziny 4tej rano, zaś w porze zimowej od godziny lOtej w nocy do 5tej rano, a tylko przy użyciu aparatów pneumatycznych bez ograniczenia czasu. Średnia liczba obrotów jednego wozu parokonnego przy średniej odległości 1*7 kim. od środkowej części miasta, wynosiła w nocy 3—4, zaś przy użyciu aparatu co dzień do 6 obrotów. Zwyczajnie zatrudniano w nocy dwa wozy parokonne, a tylko w nagłych wypadkach zdwajano liczbę powyższą.

W ciągu roku 1880 wyczyszczono 15 kanałów publicznych jako to: 1) kanał Maryi Magdaleny ; 2) ul. Jagiellońskiej; 3) ulicy Sobieskiego; 4) ul. Teatralnej; 5) ul. Skarb-kowskiej; 6) ul. Wekslarskiej ;    7) ul. Ossolińskich ;    8) ul.

Zimorowicza; 9) ul. Łyczakowskiej; 10) ul. Ormiańskiej; 11) ul. Furmańskiej ;    12) „Bybiego targu“; 13) ul. Bze-

żnickiej ; 14) ul. Kaźmierzowskiej i w końcu 15) kanał ulicy Majerowskiej.

Łączna długość tych kanałów wynosi 7.759'4 m. b. a średni przekrój od 2*125 □m. do 1*038 Q m.

Przy oczyszczeniu wymienionych kanałów z osadów i namułu wywieziono :

a)    656*5 skrzyń objętości 0*68 m. sz. wynosi 446*42 m. sz.

b)    661

razem

à złr 3*80 = złr. 3.580*25.

c) Do spędzenia płynnych nieczystości z powyższych kanałów, jako też do odkrycia otworów przykrytych i zaszutro-wanych, które do czyszczenia były niezbędnemi, użyto 222 kanalników po cenie kontraktowej à 1 złr. w. a. złr. 222.

Ogólny zatem koszt czyszczenia kanałów wynosił złr.

3.802*25.

zajętych, wypróżniane były w miarę potrzeby po kilkanaście razy do roku, przeto ilość i koszt wypróżniania i oczyszczania wychodków w ciągu roku 1880 były następujące :

1. W 19 realnościach miejskich i na plantacyach publicznych wypróżniono 41 dołów kloacznych, z których wywieziono :

a)    276*5 beczek płynnych nieczystości a 0*92 m. sz. objętości = 254*38 metr. sz. à złr. 3*70 złr. 941*21;

b)    29 skrzyń gęstych osadów à 0*75 m. sz. objętości 21*25 m. sz.

c)    40 skrzyń gęstych osadów à 0*68 m. sz. objętości = 27*20 m. sz.

Bazem gęstych osadów 48*45 m. sz. à złr. 3*80 = 284*11 ;

d) 174 robotników do spędzania płynów, odkrycia i zakrycia zbiorników podczas czyszczenia i t. p. po 1 złr. = złr. 174*00

2. Podczas kwaterunku wojska oczyszczono wychodki połowę i w 4 realnościach prywatnych na lokacyę wojska czasowo wynajętych, z których wywieziono :

a)    56 beczek płynnych nieczystości o 0*92 m. sz. = 51*52 m. sz. à złr. 3*70 = złr. 190*62.

b)    3 Yj dnia robotnika do przeprowadzenia desinfekcyi polowych wychodków rozczynem z siarczanu żelaza à 1 złr. = złr. 3 50.

Wyjątkowy koszt przy kwaterunku wojska złr 194*12.

Ogólny zatem koszt oczyszczania wychodków złr. 1.593*44; zaś ogólny koszt utrzymywania i czyszczenia kanałów publicznych, tudzież czyszczenia dołów kloacznych w realnościach miejskich i realnościach na cele gminne w roku 1880 wynajętych wynosił złr. 5,576*98.

Ruch budowlany we Lwowie.

Rok bieżący, o ile się można było dotąd zoryentować, przyniesie naszemu miastu jak na teraźniejszą stagnacyę dosyć nowych budynków. Pomijając drobniejsze roboty, jak nowe pokrycia dachów, przebudowania i powiększenia istniejących budynków, podaję niniejszem wykaz nowych robót.

Kamienic nowych dwupiętrowych ma stanąć sześć, a względnie dziewięć, nie licząc tych, które są już rozpoczęte. O ile można było zebrać daty wyliczam właścicieli : p. W. Breiter budować ma przy ulicy Sykstuskiej (front odpowiadający nieukończonej jeszcze kamienicy przy ulicy Kraszewskiego na parceli nr. kons. 101²/₄), dalej kamienica p. Turasiewicza stanie przy ulicy Koralnickiej nr. kons. 405llt, następnie p. F. Borkowskiego przy ulicy Garncarskiej nr. 999 */₄ ; p. Dy-buś stawia przy ulicy Kurnickiej dwie kamienice, a p. W. Grzeżułka przy ulicy Sakramentek na parceli nr. kons. 453 ⁴/4 jedną. Prócz tego pewna spółka ma zabudować większą przestrzeń przy ulicy Czarneckiego koło szkoły realnej, lecz wiadomość ta potrzebuje jeszcze potwierdzenia. Dom parterowy, który tam obecnie stoi, byłby rozebrany i na całej parceli stanęłyby trzy kamienice dwupiętrowe w grupie.

O ile pokaźną jest liczba domów dwupiętrowych budynków mniejszych za to nie powstanie wiele.

Kamienica jednopiętrowa przybędzie miastu tylko jedna a mianowicie p. J. Wysockiego przy ulicy Kleina nr. 94 a/₄. Parterowych domów stanie dwa: p. K. Dobrowolskiego przy ulicy Łyczakowskiej nr. 288⁴/₄ i dom gospodarski PP. Ormia-nek na przedmieściu.

Z miejskich budowli uchwaliła Rada 9. b. m. budowę szkoły im. Maryi Magdaleny. Ma to być budynek dwupiętrowy prawdopodobnie kryty dachówką. Prócz tego są w projekcie:

drugim planie szkoła miejska im. św. Anny przy ulicy Ka-źmierzowskiej. W zakładzie fundacyi domu ubogich (przy ulicy Kopernika i Wronowskiej) ma stanąć także dom jednopiętrowy w głębi ogrodu, obliczony na 82 łóżek dla prebendaryuszy.

Zestawienie powyższe nie jest zupełnem, lecz widać zeń, że ruch budowlany z wiosną dosyć się ożywia. L. JEU.

(siei.)

— Według rozporządzenia ministerstwa handlu z dnia 27. lutego b. r. ustanowiono organizacyę zarządu kolei zachodnio-państwowych i prywatnych, przez rząd zawiadowa- z linią Doberlin-Banjaluka tak raźnie postąpiła, iż w tych wanych. Do tych należą: kolej Elżbiety, Rudolfa, dolno-au- dniach pierwsza lokomotywa na Kulpę kursować będzie, stryackie państwowe koleje, włącznie kolei „Donau-Ufer-Bahn“,    (Oe. JE. Z.)

koleje państwowe Tarvis-Pontafel i Braunau - Strasswalchen.

Koleje te będą zawiadowane przez centralny zarząd przydzielony ministerstwu handlu, który pozostaje w tym samym stosunku do ministerstwa i generalnej inspekcyi jak obecnie dyrekcje kolei prywatnych. Zarząd centralny stanowi c. k. dyrekcya ruchu dla państwowych kolei w Wiedniu i do jej pomocy dodana rada kolejowa dla państwowych kolei. Na czele dyrekcyi znajduje się prez}rdent przez cesarza mianowany. Zastępcę prezydenta mianuje minister handlu. O zatwierdzaniu planów jazdy, taryf i układów z innemi kolejami, następnie o personaliach, budżecie, mianowaniu urzędników pobierających wyższą płacę niż 2.000 złr., o zatwierdzaniu statutu emerytalnego, robotnika wożącego materyał taczkami po poziomej płaszczyźnie

i pochyłej równi, przyczem się okazuje, iż francuska metoda do wypośrodkowania odległości przewozu jest najlepszą, a mianowicie dodać tu należy do poziomej odległości środków ciężkości

(Bau-T.)

—    Rząd bułgarski odstąpił do zbadania wojskowej komisyi wszystkie przedłożone mu projekta budowy kolei. Ko-misya ta orzekła, iż ze względów strategicznych zaleca się wybudowanie linii Sistow-Ruszczuk i Sistow-Glabrowa (Bałkan). Ostatnia linia jest szczególnie ważną, gdyż leży w interesie Bułgaryi, ażeby wartość dwóch naturalnych środków obrony, Dunaju i Bałkanu, spotęgowaną została przez połączenie ich koleją. Nadto zaleca komisya, ażeby budowę linii Sistow - dąbrową jak najprędzej rozpoczęto i wszelkie ułatwienia francuskim przedsiębiorcom przyznano.

—    Inżynier Schmoll przeprowadził studya nad pracą

Kolej Transwersalna.

O postępie w wypracowaniu projektu dla kolei Transwersalnej, zawiera najnowsze urzędowe sprawozdanie następujące daty:

Stan robót z końcem stycznia b. r. :

Na części Żywiec-granica węgierska generalne roboty trasacyjne ukończone, a szczegółowe przeprowadzone na 34°/₀ całej długości.

Na części Żywiec-Nowy Sącz postąpiły szczegółowe roboty trasacyjne i zdjęcie parcel na 72 °/₀ całej długości.

Na części Gr rzy b ó w - Z a gór z roboty połowę*) ukończone, z wyjątkiem początku i końca linii.

Na części Stanisła wó w-Hu s iaty n ograniczyły się roboty połowę na studya przełożenia tras koło Czortkowa i koło wsi Berezówka.

Roboty sondacyjne nad stawem w Pyszowcach nad Se redem i nad moczarem „Krogulec“ ukończone, zaś w toku są takowe nad "Woroną, Jezierzaną i Strypą. — Tyle podaje urzędowe sprawozdanie.

Ważniejsze niż to sprawozdanie są wiadomości czerpane u źródła, z których wynika, że wypracowanie projektów prze ciągnie się aż do jesieni, poczem nastąpią komisye i wykupna gruntów. W najlepszym razie może w późnej jesieni nastąpić rozdanie budowy przedsiębiorcom, tak, że budowa dopiero z wiosną przyszłego roku może być rozpoczętą. Doniesienia dziennikarskie o rychłem rozpoczęciu budowy pisane są widocznie przez ludzi, którzy nie mają o tern pojęcia jak detalicznie projekty rządowe są obecnie obrabiane i ile jeszcze pozostaje do zrobienia nim przyjdzie do rozdania budowy.

Również z dobrego źródła mam zapewnienie, że pogłoski o zamiarze rządu oddania budowy generalnym przedsiębiorcom angielskim Tancred i Spółka są przedwczesne, gdyż dyrekcya budowy kolei rządowych jest w zasadzie przeciwna generalnemu przedsiębiorstwu i trwa ciągle w zamiarze oddania budowy kolei Transwersalnej w losach, lub przynajmniej w kilku większych partyach.

Przegląd czasopism technicznych.

Przegląd czasopism technicznych.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

*) Są to zapewne roboty połowę poprzedzające wypracowanie generalnego projektu. (Przyp. red.).

zażaleniach i udzielaniu wolnych kart jazdy, stanowi ministerstwo handlu. Rada kolejowa składa się z prezydenta i 26 członków mianowanych na lat 3 przez ministerstwo. Sześciu członków mianuje niezależnie minister handlu, dwóch na przedstawienie ministra skarbu, a jednego na przedstawienie ministra rolnictwa. Dziesięciu członków zostaje mianowanych na przedstawienie Izb handlowych i przemysłowych, a siedmiu członków na przedstawienie towarzystw gospodarczych. Minister handlu wyznacza z grona rady pięciu członków (pomiędzy tymi dwóch jako zastępców), którzy są prezydentowi dodani jako stała rada. Radę kolejową zwołuje prezydent przynajmniej dwa razy do roku. Do zakresu działania rady należy : a) wydawanie opinii o wszystkich ważniejszych wnioskach dyrekcyi w sprawach taryfowych, włącznie o zasadach co do zastosowania taryf wyjątkowych i dyferencyalnych, o planach jazdy pociągów w zimie i w lecie ; b) przedstawienie wniosków co do zmiany regulaminu, tudzież w sprawach rozdawania przedsiębiorstw i robót. Stała rada wraz z prezydentem rozstrzyga o zniżaniu taryfy osobowej i towarowej i o ofertach. Członkowie rady kolejowej pełnią swe obowiązki bezpłatnie. Członkowie rady nie zamieszkali w Wiedniu pobierają dyety 8 złr. dziennie i odszkodowanie wydatków na podróż. Członkowie stałej rady pobierają płacę, którą odpowiedniemi normami ustanowi minister hadlu. Dyrekcya rozpada się na siedm oddziałów. Przełożeni oddziałów nazywają się radcami dyrekcyi. Służba wykonawcza dzieli się na konserwacyę ruchu i maszynową, a dla każdej z tych gałęzi służbowych ustanawia się posadę inspektora. Jeżeli w pewnem miejscu są ustanowione posady inspektorów dla wszystkich trzech gałęzi służby wykonawczej, natenczas stanowią oni zjednoczoną władzę pod nazwą „e. k. wyższy . urząd ruchu kolejowego" (Ober Bahnbetriebsamt), na czele którego znajduje się starszy inspektor jako przełożony. Urzędnicy i słudzy kolei państwowych nie są urzędnikami państwowymi, a o ich zaopatrzeniu stanowią istniejące fundusze emerytalne. Powyższa organizacya wchodzi z dniem 1. lipca b. r. w życie.

— Komitet wydelegowany przez konferencyę austr. dyrektorów kolejowych dla zbadania czy i o ile byłoby wskazanem zaprowadzenie biletów jazdy, na których podana jest cena jazdy, orzekł, iż ten system biletów okazuje się praktycznym. Zarazem uchwalił komitet zalecić konferencyi dyrektorów zaprowadzenie tego rodzaju biletów na wszystkich austr. kolejach, przyczem należy podać cenę w srebrze.

(Oe. E. Z.)

—    Na kolei arcyks. Rudolfa osiągnięto bardzo pomyślne rezultaty z hamulcem Hardy’ego. Nie wszystkie wozy jednak są zaopatrzone w hamulce tego rodzaju i dla tego nie zawsze dało się przeprowadzić nieprzerwane zahamowanie całego pociągu. Z tego powodu uczynił rządowy zawiadowca ruchu wniosek w Ministerstwie handlu o zaprowadzenie hamulca Hardy’ego przy 12 wozach I. i II. klasy, 15 wozach II. klasy, 11 wozach III. klasy, 6 wozach konduktorskich i 3 lokomotywach, co pociągnie za sobą koszt 9.080 złr. ( Oe. JE. Z.)

—    Budowa kolei Sissek-Doberlin w połączeniu

( Oe. E. Z.)

—    Inżynier Susemihl poczynił studya nad wytrzymałością środków do umocowania szyny na poprzecznych progach drewnianych Jeżeli się ma na względzie opór przeciw siłom działającym w kierunku pionowym, należy się pierwszeństwo śrubom, a przy siłach działających w kierunku bocznym, za lecą się czterograniasty gwóźdź Susemihl przychodzi do wniosku, iż najlepsze umocowanie szyny na progach drewnianych wtedy da się przeprowadzić, gdy na wewnętrznej stronie toru używa się śrub, a na zewnętrznej stronie gwoździ.

( Centrbl. cl. Barn.)

—    Doświadczenia poczynione w r. 1880 przez dy-rekcyę kolei w Frankfurcie n. H. nad konstrukcyą wierzchniej budowy, wykazały, iż system poprzecznych progów okazuje się praktyczniejszym przy odprowadzeniu nagromadzonej wody, od systemu podłużnego, a w mokrych wykopach żaden z obydwóch systemów nie wystarcza do tej czynności. Nadto okazuje się, iż przy niedostatecznem odprowadzeniu wody, zaleca się lepiej system podłużny, gdyż stawia większy opór działaniu sił bocznych, a tern samem ze względu na większe bezpieczeństwo ruchu

(D. B. Z.)

(Allg. Baus.)

(Sec. B. Z.)

(Sec. B. Z.)

B -=- -j- 2, gdzie g oznacza cię-

fl

2000

(Sec. B. Z.)

(Z. d. H. I. V.)

(Z. d. H. I. V.)

wozu.

(Eng.)

wykopu i nasypu, sześć razy wziętą różnicę wysokości środków ciężkości. Przyjmuje się w tym wypadku jednak, iż odległość środka ciężkości równa się przynajmniej dwanaście razy wziętej różnicy wysokości środków ciężkości. W innym wypadku należy przyjąć jako odległość transportu ośmnaście razy wziętą różnicę wysokości. Doświadczenia wykazały zarazem, iż koszta transportu dla przeniesienia masy ziemi do pewnej wysokości, maleją z powiększeniem się spadu pochyłej równi, przyjmując jednak, iż największy spad 1 : 12 nieznacznie zostaje przekroczony. Do obliczenia kosztów transportu są podane wzory obliczone na podstawie powyższych doświadczeń.

( G. Ann. f. G. u. B.)

( Centrbl. d. Bauv.)

— Na kolei drogowej w Hamburgu zaprowadzono od listopada 1879 r. lokomotywy. Obawiano się początkowo wypadków skutkiem przestraszenia koni, lecz obawy te okazały się płonnemi tak, iż dzisiaj ruch bez wszelkich przeszkód odbywać się może.

— Inżynier Schemf.il przyszedł na podstawie nowych doświadczeń do następujących wniosków : 1) Wybudowanie sieci lokalnych kolei jest dla każdego cywilizowanego państwa po-żądanem i wielkiem dobrodziejstwem. 2) W ogólności należy budować koleje o normalnej szerokości toru, a tylko w wyjątkowych wypadkach można od tej zasady odstąpić. 3) Należy mieć na uwadze oszczędności przy budowie ze względu na koszta ruchu. 4) Dla zredukowania kosztów budowy mogą być zbudowane prowizoryczne budynki stacyjne, które w miarę ożywionego ruchu mogą być z czasem rozszerzone. 5) Koszta rozszerzenia budynków stacyjnych winne być pokryte z nadwyżki dochodów kolei. 6) Dla kolei o normalnym torze należy tylko jeden typ zastosować.

— Kolej drugorzędna Buhla zbudowana o normalnej szerokości, ma swój początek obok stacyi Wutha turyng-skiej kolei i prowadzi do miasta Buhla. Długość wynosi 7*5 km., z których 2 2 km. prowadzi gościńcem, a 5*3 km. osobnymi nasypami. Oprócz dworca Wutha znajduje się stacya Buhla dla ruchu osobowego i towarowego. Największy spad 1 : 30, najmniejszy promień krzywizny 200 m. Koszta budowy km. (wraz z taborem) 48.520 m,

—    Kolej drugorzędna P orc hi m - L u d wi g slus t e r o normalnej szerokości toru, jest 26 km. długa i przerzyna prawie wyłącznie równinę, tak, iż tylko w kilku miejscach zastosowano największy spad 1 : 100. Najmniejszy promień krzywizny 350 m. był tylko raz zastosowany, a wszystkie inne krzywe mają promień 800—1000 m. Koszta budowy km. (włącznie z taborem) 49.000 m. Wykupno gruntów przeprowadziły trzy sąsiednie miasta. Towarzystwo akcyjne powierzyło budowę i wyposażenie kolei przedsiębiorcy, który wydzierżawił także ruch za 20.700 m., przez co kapitał akcyjny oprocentowuje się na 3°/₀.

—    Yązkotorowe koleje w Nord-Wales przerzynają okolicę uroczą, która dla swego górskiego powietrza jest bardzo licznie odwiedzaną. Nadto łączą te koleje kilka łomów łupku z główną siecią kolei angielskich. Długość wszystkich tych kolei 20 km., szerokość toru 589 mm., najmniejszy promień 40 m., największy spad 1 : 30 z wyjątkiem odnogi Bryng-win, która się zaczyna pochyłą równią ze spadem 1 : 10. Po pochyłej równi odbywa się ruch za pomocą linwy drucianej, pędzonej stałą maszyną parową. W innych miejscach odbywa się ruch za pomocą lokomotyw systemu Pairlie. (Prakt. M. K.)

—    Kolej Yosse w Norwegii jest 107*3 km. długa o szerokości 1*076 m. Największy spad 1 : 50, najmniejszy promień 172*5 m., koszta budowy km. 100.000 m. (Sec. B. Z.)

—    Dla kolei podrzędnego znaczenia zaleca się następujący wzór: g =

żar w kg. bieżącego metra szyny, R ciśnienie koła, l odległość progów, h wysokość szyny.

— Dyrektor ruchu kolei Czerniowieckiej Oester-reicher i inżynier Schlösser skonstruowali przyrząd alarmujący dla podróżnych. Przez pociągnięcie sznura wewnątrz wozu, obraca się drążek dwuramienny o 90° przy pomocy sprężyny, a tern samem skraca się lub wydłuża linwa sygnałowa. Sznur prowadzi wzdłuż całej długości wozu jak najbliżej dachu i jest w rurce metalowej ukryty. Koszta takiego przyrządu sygnałowego wynoszą 35 m.

— Mayr’a elektryczny sygnał dla podróżnych składa się z przyrządu do dawania sygnałów, który jest umieszczony pod dachem chroniącym stanowisko maszynisty. Przyrząd ten umożliwia za pomocą okrągłego otworu, zakrytego szybą szklarnią, widok na tarczę sygnałową, która w jednej połowie jest czarna, w drugiej zaś czerwona z napisem „stać“. Z dwóch drutów prowadzi jeden do bateryi ustawionej na tenderze, drugi zaś przez wszystkie wozy. W razie danego sygnału „stać“ zostaje uwolniony młot, który przez wstrząś-nienia lokomotywy ustawicznie uderza o dzwon, dopóki pociąg nie stanie. W wozach osobnych jest umieszczony guzik, zakryty szybą. Jeżeli ma być guzik dotknięty, trzeba najpierw szybę rozbić, a nietylko przyrząd na maszynie zacznie funk-cyonować, lecz także na zewnątrz widać czerwoną tarczę.

(Z. f. a. Elk.)

— Gattingera elektryczny sygnał alarmujący dla podróżnych jest w ten sposób urządzony, iż w każdym oddziale wozu osobowego znajduje się guzik zaklejony papierem. Przez przyciśnięcie guzika wywołuje się ustawiczne dzwonienie w wozie pakunkowym, a równocześnie wysuwa się przez ścianę wozu sztyft umocowany pod guzikiem. Przez to ustawia się równocześnie odpowiednia płyta prostopadle do ściany wozu, a tern samem wskazuje wóz, w którym dano sygnał alarmujący.

(Z. f. a. Elk.)

— Mechanik Banafier w Oldenburgu ulepszył dotychczas praktykowany sposób opalania wozów osobowych za pomocą preparowanego węgla. Myśl wynalazcy polega na następującej zasadzie : Miejsce zawierające zimne powietrze, a położone nad skrzynią ogrzewającą, jest połączone' z pionowemi kanałami, które są umieszczone w ścianie przegradzającej dwa oddziały wozu i mają swoje ujście pod siatką przeznaczoną na pakunki. W ten sposób odbywać się może raźniejsza cyrkula-cya powietrza. Temperatura ciepłego powietrza doznaje obniżenia, a natomiast odbywa się jednostajniej ogrzewanie całego wozu.

—    Chevalier i Eey wynaleźli przyrząd, który umożliwia, iż zderzaki także podczas jazdy krzywiznach pozostają w zetknięciu, przez co ciśnienie się nie zmienia. W tym celu opiera się ku środkowi sprężyna (wspólna dla obydwóch zderzaków) o dwuramienny drążek obrotowy, którego * punkt obrotu dozwala się przesuwać w kierunku podłużnym

(Mém. de la soc. des ingen. civils.)

—    Lokomotywy tendrowe systemu Beyer, Peacock i Ski zostały zbudowane dla południowej Australii, gdzie mają przebywać na znaczne odległości wzniesienia 1 : 60 przy ciężarze 200 t. Obciążenie koła nie ma przechodzić 4 t. Lokomotywy te mają 5 osi, z których trzy przednie są ze sobą sprzęgnięte.

(Eng.)

(Eng.)

opatrzone na bocznej ścianie w napis :

Wien.

Wkrótce ma być cesarzowi rossyjskiemu zacya w zarządzie ruchu nie da się w dzisiejszym, stanie przedłożony projekt względem ustanowienia najwyższej rady izeczy przeprowadzić. Jeżeli się zważy, jakie korzyści przy- kolejowej. Według tego projektu wszystkie sprawy kolejowe niósł krajowi system państwowy, nie mogą być podnoszone wątpliwości względem przyjętej polityki kolejowej. Według wniesionego projektu ustawy wynoszą preliminowane koszta nabycia 473,681.550 mrk.

(Oe. E. Z.)

4. klasę 6*16°/₀, podczas gdy prze-

na

— Lokomotywy J. E. Wotlen w Filadelfii różnią się znacznie od innych w Ameryce i Europie używanych. Skrzynia ogniowa posiada odmienny kształt, a celem umożliwienia użycia drobnych kawałków węgla jest tak co do długości jak i szerokości znacznie zwiększona. Przed skrzynią ogniową znajduje się jeszcze osobne miejsce, oddzielone od niej wysokim pomostem. To miejsce służy do do mieszania gazów i zupeł nego ich spalenia nim dostaną się do rur płomiennych. Skrzynia ogniowa wraz z miejscem dla spalenia gazów jest 4 m. długa. Dla powiększenia szerokości skrzyni wystaje takowa po obydwóch stronach aż za tylne koła. Próby z tego rodzaju lokomotywami poczynione we Włoszech i Ameryce wydały rezultat bardzo pomyślny.    (Eng.)

—    Żelazne koła lane W. Web ba są od 9 lat w użyciu na kolei północno-zachodniej londyńskiej przy tendrach i lokomotywach. Utrzymują się bardzo dobrze, a nawet przy zderzeniach pociągów nie doznały uszkodzeń. Ciężar tych kół jest znacznie mniejszy niż kół z kutego żelaza, co głównie przypisać można ich praktycznej formie.

—    Co do konstrukcyi lokomotyw ze względu na taniość, podaje Th. Lange następujące uwagi: Koszta ma-teryału palnego dla jednej lokomotywy wynoszą rocznie na pruskich kolejach 3.068 mark, a koszta naprawy i odnowienia 4.047 mark. Stosunek ten jest rażący i dlatego trzeba pomyśleć o zaradzeniu złemu. Jeżeli każde ulepszenie konstrukcyi lokomotywy rocznie najmniej 15 °/₀ kosztów nabycia (mianowicie 10 °/₀ amortyzacyi a 5°/₀ procentów) ma przynieść jako odszkodowanie, natenczas może kosztować ulepszenie w konstrukcyi, przez które zaoszczędza się 10°/₀ paliwa, najwyżej 2.045 mrk. W końcu zaleca p. Lange rozleglejsze zastosowanie lokomotyw z fabryki Krausa w Monachium, które już w wielu wypadkach okazały się bardzo taniemi.

(O f. d. F. d. E.)

—    Na kolei North-Eastern w Rainton wydarzył się dnia 12. listopada 1881 r. wypadek pęknięcia kotła lokomotywy, przyczem maszynista i palacz ciężko zostali uszkodzeni. Kocioł dostarczyła fabryka w r. 1874 i od tego czasu kilkakrotnie odnawiano rury płomienne, lecz ani razu nie przeprowadzono wewnętrznego badania części składowych. Cały kocioł rozsadzony został na małe kawałki, a przyczyny wypadku szukać należy w słabej blasze.

—    Hiszpania liczyła z końcem roku 1879 około 6.745 km. kolei, któremi przewieziono 14*1 mil. osób i 5*8 mil. t. towarów. Ogólny dochód roczny wynosił 105 mil. mrk.

(Z. d. V. d. E.)

— Austr. Ministerstwo handlu zarządziło, iż wozy na kolejach zawiadowanych przez rząd, mają być zaopatrzone w napis na głównej ścianie „K. k. Direction für Staatseisenbahn-Betrieb in Wien“, a nadto mają być wozy ciężarowe za-

K. k. St. B.

(Oe. E. Z.)

— W niemieckiej Radzie państwa wniesiono projekt ustawy celem dalszego nabycia kolei prywatnych na rzecz państwa. Państwo posiada obecnie 15.000 km. kolei, podczas gdy jeszcze kilka ważnych linij (5.500 km.) znajduje się w ręku prywatnym. W sprawozdaniu rządowem podniesiono konieczność nabycia prywatnych kolei, gdyż jednolita organi-

(Oe. E. Z.)

— Berlińska fabryka Potthoff i G-olf wyrabia gotowe budki strażnicze, konstruowane z żelaza i blachy falistej, które odpowiadają wszelkim usprawiedliwionym wymogom. Budka strażnicza służy za typ do wykonania domów dla robotników, rzemieślników i t. d. Ściany domu są utworzone z żelaznych ram i blachy falistej, wewnątrz drzewem wyłożone i tapetami zaklejone. Pomiędzy tapetami a ścianą blaszaną znajduje

się na 50 mm. miejsce próżne, wypełnione złym przewodnikiem ciepła. W zimie opalono 13*75 m. sz. powietrza podczas zimna 17 stopn., małym żelaznym piecem i otrzymano w pokoju w przeciągu 25 minut temperaturę 21 stop. R. Podłoga jest również z dwóch pokładów ułożona, pomiędzy którymi znajduje się zły przewodnik ciepła. Czyste powietrze wchodzi przez rurę, ogrzewa się wewnątrz płaszcza z blachy falistej obok umieszczonego pieca i uchodzi w górę. Zepsute powietrze ciągnie z dołu przez komin na zewnątrz. Dom taki kosztuje 500—600 mrk.

— Statystyczny departament ministerstwa handlu wydał publikacyę zawierającą statystykę austr. kolei za rok 1880. Sieć kolei wynosiła z końcem roku 1879, — 13,901,102 km. a w roku 1880 przybyło 50*946 km. (25*719 km. państwowych kolei i 25*227 km. prywatnych kolei), przeto z końcem roku 1880 liczyły Austro-Węgry 13.966*195 km., z których przypada na austr. koleje 8.694*757 km., a z tych na państwowe koleje 976*293 km., zaś na prywatne 7.718*464 km.—Ogółem było 1.721*626 km. czyli 12*38°/₀ kolei dwutorowych. Kapitał zakładowy całej sieci w państwie wynosił 2.372,713.834 złr, a w porównaniu z rokiem przeszłym wykazuje przyrost 20,105 378 złr. czyli 0 85°/₀. Koszta budowjr km. wynosiły 167.015 złr., podczas gdy w roku poprzednim dochodziły 167.058 złr. Te koszta są jednak stosownie do terenu bardzo różne, i tak przy kolei Dniestrzańskiej wynosify 18.787 złr., a przy kolei „ Wiener Verbindungsbahn“ 431.755 złr. Tabor zwiększył się w roku 1880 o 47 lokomotyw i 933 wozów ciężarowych, a zmniejszył się o 5 wozów osobowych. W ruchu było 2.973 lokomotyw, a 68.882 wozów ciężarowych. Ogółem przewieziono na wszystkich kolejach pakunków i towarów 47,879.645 t, t. j. o 6'16 °/₀ więcej niż w roku poprzednim. T ogólnej liczby przewiezionych podróżnych przypada na 1. klasę l*42°/₀ , na 2. klasę 13*20°/₀, na 3. klasę 73,40°/₀ , na 4. klasę 8*74°/₀, a 3,24⁰/₀ na wojsko. Także na jednostkę długości zredukowany transport wykazuje, iż na jeden kilometr przypada 2.499 osób przewiezionych (w roku poprzednim 2.429) i 3.449 t. towarów (3.254 t w roku poprzednim). T tego wynika, iż na ożywienie ruchu nie wpływały nowe koleje, lecz polepszenie stosunków komercyalnych na dawnych kolejach. Jednem słowem mają koleje w państwie austro-węgierskiem do wykazania za rok 1880 pomyślny wynik. Przeciętnie przebył jeden podróżny w 1. klasie 113.30 km , w 2. klasie 69*44 km., w 3. klasie 40*45 km., w 4. klasie 35*70 km., a wojskowy 138*21 km., podczas gdy przeciętna odległość transportu jednej tonny towaru wynosi 99 82 km. T dochodu przewozu osób przypada na 1. klasę 7*49 °/₀, na 2. klasę 29*25 °/ na 3. klasę 54*00°/ wóz wojska przyniósł 3T0°/₀. — T ogólnych dochodów przypada na przewóz osób 20*81%» pakunków 0*89°/₀, przesyłek pospiesznych l*96°/₀, a towarów 74*49 °/₀. W skutek ożywionego ruchu zwiększyły się nieznacznie wydatki o l*73°/₀.

Ti ogólnych wydatków przypada na ogólny zarząd 4*95%, na konserwacyę 3l*35°/₀, na służbę ruchu i komercyalną 35*54°/ na służbę warsztatową 28*16 °/₀. Ogólny przychód na wszystkich kolejach wynosi 229,661.069 złr., wydatki wynoszą 225,999.258 złr., czyli nadwyżka dochodu 3,661.811 złr.

(Z. d. V. d. E.)

z wyjątkiem technicznych mają należeć do zakresu działania rady kolejowej. Techniczne sprawy będzie załatwiać jak dotychczas ministerstwo komunikacyi. Prezydenta rady mianuje cesarz, a rada liczy 100 członków. W skład rady wchodzą zastępcy towarzystw kolejowych, właściciele kopalń węgla, zastępcy towarzystw handlowych i przemysłowych i t. d. Oprócz tego należeć mają do rady kierownicy pojedynczych ministerstw, którzy mają w ogóle styczność z kolejami. Rada odbywać będzie tylko dwa posiedzenia na rok, a sprawy bieżące załatwiać będzie wydział wykonawczy z grona rady wybierany.

(Z. d, V. d, E.)

fc

fc

; dla dwu ciętych

=1-27

fc

_ = 0 635'—, jeżeli więc danem będzie

fs

szym

przeprowadzonych nad różnemi znitowaniami.

Tylko przy znitowaniach na zakładkę napotykamy zgadzające się wyniki, inne są zbyt rozpierzchłe aby z nich jakąś średnią wysnuć było można. Przy znitowaniach pojedyńczych zakładkę doświadczenia te wykazały, że wytrzymałość połączenia jest co najmniej 20 °/₀ mniejszą niż pierwotna pełnej blachy, gdy dziury były przebijane, zaś o 12% mniejszą, gdy

, ścięcie okazała

na

na

VII. Budowa mostów.

Zestawił A. Pragłowski.

— Prof. Unwina pierwsze sprawozdanie o nitowaniach. Praca ta, jako pierwszy krok uczyniony w sprawie rozwiązania zawiłego zagadnienia wytrzymałości nitowań, zawiera rozbiór tych czynników, które oddziaływają w ten lub inny sposób na znitowanie, zestawienia doświadczeń w tym przedmiocie przeprowadzonych i zasad w tym względzie przez pojedynczych konstruktorów przyjętych. Do ostatecznego najbardziej upragnionego wyniku, to jest do postawienia wzorów któreby były wskazówkami przy projektowaniu nitowań, autor nie dochodzi — a sądząc po nazwie dzieła, może w później -szem sprawozdaniu oczekiwania nasze zaspokoi.

Najdawniej ogłoszone doświadczenia nad wytrzymałością nitów zamieścił pan W. Fairbairn w Transactions of the Royal society. Te doświadczenia wywarły największy wpływ na praktykę a głównie stosunek jaki z nich Fairbairn wyprowadził, mianowicie, że wytrzymałość podwójnie nitowanych połączeń wynosi 70°/₀, pojedyńczo nitowanych 56% wytrzymałości pełnej blachy.

Zastanawiając się naprzód nad jednym nitem, sprawozdawca (autor) nazywa pozorną wytrzymałością iloraz z siły ciągnącej przez najmniejszy (użyteczny) przekrój blachy, na który ta siła działa. Rzeczywista wytrzymałość musi być zawsze większą, bo w rzeczywistości siła ciągnąca nie rozdzieli się jednostajnie na cały przekrój — bądź w skutek działania siły poza środkiem ciężkości, bądź w skutek nierównej sprężystości, albo nareszcie w skutek natężeń istniejących już w blasze przed obciążeniem. Taką przyczynę znajdujemy n. p. przy przebijanych dziurach. Przy przebijaniu dziury tworzy się około niej obrączka zgęszczonego materyału, rozpychająca dalej położony materyał.

Co do doświadczeń, to okazały one, że wytrzymałość blach na rozciąganie jest przeciętnie o 10°/₀ mniejszą w płaszczyźnie prostopadłej do włókien (walcowych) od wytrzymałości w płaszczyźnie równoległej do tych włókien. Przy stali różnica pod tym względem mała. Okazały one dalej, że pierwotna wytrzymałość da się nadać blachom po przedziurawieniu przez wyżarzenie, lub wywiercenie cieńkiego pierścienia przy przebijanych dziurach — da się to wytłomaczyć tern, że żarzeniem gubią się natężenia wewnętrzne, powstałe przez dziurawienie.

Odbyte doświadczenia co do wytrzymałości nitów na ścięcie, nie dają nam pewnych wyników, bo przyjąć nie można, aby wszystkie nity równo były natężone, prócz tego trudny do ocenienia opór tarcia między znitowanemi blachami powiększa znacznie opór ścinania.

Okazały natomiast doświadczenia, że nity w dziurach przebijanych są o 6 % °/₀ wytrzymalsze niż we wierconych, a przez zaokrąglenie brzegu dziury wzrosła wytrzymałość o 12 °/₀.

Wytrzymałość żelaza na ścięcie okazała się zawsze większą niż na rozciąganie. Wöhler podaje z doświadczeń stosunek tych wytrzymałości = %. Stosunek ten zresztą nie stały lecz zmienia się zależnie od kierunku płaszczyzny ścięcia względem włókien i szerokości ścinanej sztuki; n. p. jeżeli płaszczyzna ścięcia jest równoległa do włókien, to wytrzymałość jest 18—20% większą niż w tym razie, gdy płaszczyzna ścięcia jest prostopadłą do włókien.

Doświadczenia nad tarciem wydały jak najrozmaitsze wyniki — a zauważyć wypada, że w miarę wzrastającego natężenia nita i wydłużenia, jego tarcie raptownie maleje.

Ciśnienie nita na ścianę dziury, jest ważnym czynnikiem wytrzymałości znitowania. Jeżeli nazwiemy natężenie ściskanej blachy fc, zaś natężenie nita na ścięcie fs, to musi przy jednociętych być fc. t. d. = */* w ^ fs» gdzie ^ oznacza średnicę nita, zaś t grubość blachy. Równanie =0‘785 . — wskazuje stosunek, jaki zachodzić musi między

t

grubością blachy a średnicą nita; powodowano się niem zastrzegając, aby d nie było większe niż 2%—3-krotność grubości blachy (t). Pod wpływem obciążenia dziury się wydłu-

żają, materyał blachy zostaje zgniecionym z powoda nierównych natężeń, a wytrzymałość jego zmniejsza się. O sposobie tej przemiany nie mamy bliższych danych.

Sprawozdawca przyjmuje zmienność natężenia p, wywołanego działaniem siły gniotącej na powierzchnię walcową dziury, według wzoru p = Pmax. cos<x, w którym a oznacza ódchylenie uważanego elementu walca od kierunku działania siły P=fc t. d, a pmax natężenie elementu prostopadłego do kierunku tejże siły i otrzymuje pmax=l'27 /c; prócz tego pmax jest o tyle większem od przeciętnego fc, że gniecenie zmienia się także w kierunku podłużnym nita, gdyż przy jednociętych nitowaniach jest ono największem u stykających się ścian obu znitowanych blach, a ubywa ku przeciwnym ścianom (zewnętrznym). Przy każdem znitowaniu mamy 3 rozmiary do uwzględnienia : grubość blachy t, rozstawa nitów p i średnica nita d; są one zależne od trzech dozwolonych natężeń na ciągnienie, ciśnienie i ścinanie, i tak otrzymujemy dla jednociętych nitów —

fc , ,    . d

— to tern samem i — fs    t

będzie oznaczone ; np. jeżeli przyjmiemy fc = 30 ton na 1 □"

zaś /s = 20ton, to dla jednociętych nitów — = P9, dla dwu-

t

ciętych — = P27. Do takiego wniosku doprowadzają nas

roztrząsania teoretyczne, jednakże jeżeli zważymy, co doświadczenia okazały, że gniecenie (ciśnienie) większem jest przy nitowaniach o podwójnych przykładkach niż przy nitowaniach o pojedyńczej przykładce, większem przy nitowaniu z przy-kładką (JBandmetung) niż na zakładkę (Ueberblattungsnietung), inną przy pojedyńczem a wielorakiem nitowaniu, to jasnem będzie, że obliczenie średnicynita jedynie tylko z grubości blach nie jest odpowiednie.

Przy doświadczeniach z całemi znitowaniami nazywa sprawozdawca podobnie jak wpierw pozorną wytrzymałością znitowania, stosunek siły rozrywającej nitowanie do powierzchni najmniejszego pi'zekroju natężonego (przez dziury przeprowadzonego). Wytrzymałość ta będzie zawsze mniejszą niż pierwotna wytrzymałość materyału blachy, a to w skutek 1) uszkodzeń, które powstają w blasze przy wierceniu jej lub przebijaniu; 2) przez niejednostajność w natężeniu, wywołaną sposobem, w jaki nity działają na blachę i ją zgniatają; 3) przez nierówny rozdział siły rozrywającej, wywołany przegięciem się całego połączenia pod jej działaniem. Również wytrzymałość na ścinanie, którą spostrzeżemy, będzie mniejszą od wytrzymałości, o której poprzednio mówiono przy doświadczeniach szczegółowych, bo 1) obciążenie nie rozdziela się jednostajnie na wszystkie nity ;    2) wzajemne gniecenie nitów

na blachy i na odwrót wywołuje skupienie natężenia w pewnych miejscach przekroju nita.

Jeżeli nazwiemy fs dostrzeżoną wytrzymałość na ścinanie, üs ścinany przekrój nita, ft dostrzeżoną wytrzymałość blachy na ciągnienie, Qt najmniejszy jej przekrój, to najsil-niejszem znitowaniem będzie to, przy którem ftQt=fsQs. A jakie są te wartości fs i ft to ma być przedmiotem doświadczeń z rozmaitego rodzaju znitowaniami. Doświadczenia te powinne być dwojakie : jedne, przy którychby zerwanie następowało ścięciem nitów, drugie zaś urwaniem blachy. W dal-ciągu autor podaje zestawione wyniki doświadczeń już

dziury były wiercone. Wytrzymałość nitów się o 6% większą przy przebijanych niż wierconych dziurach.

Przy końcu sprawozdania są dwa dodatki. Pierwszy z nich zawiera uwagi nad sposobem dokonania doświadczeń

przez Mr. Knight’a; drugi zaś dodatek zawiera wnioski przyjęte przez zgromadzenie w Glasgowie co do sposobu, w jaki dalsze doświadczenia z nitowaniami mają być jednolicie przeprowadzone. Podniesiono tu szczególniej tę zasadę, by doświadczenia były tak przeprowadzone, aby każde szczegółowo odnosiło się do jakiegoś pytania, bo przy nadzwyczaj licznym zastępie dokonanych już ogółowo doświadczeń, przeprowadza* nie nowych, nie pod szczególnemi warunkami i dla szczegółowego pytania byłoby prawie bezużytecznem. Zalecono także, aby wszystkie blachy i nity były o ile możności z tego samego materyału. Jest to nadzwyczaj ważnem przy porównywaniu wyników doświadczeń ze sobą, o ile że chodzi nam tu przedewszystkiem o względną wartość wytrzymałości (stosunek wzajemny).

Jednakowoż wszystkie te doświadczenia, teraz proponowane, będą tylko wstępem — a po nich mają nastąpić dalsze, dokonać się mające pod tymi warunkami, jakie napotykamy w rzeczywistych konstrukcyach (n. p. mostach), a przy których punktem wyjścia w obieraniu rozmiarów pojedyńczych części, byłyby wyniki poprzednich doświadczeń szczegółowych.

(TJeber Nietungen. Erster Bericht von Prof. Umvin an das Subcomite of the mecanical engineers).

— Tunel podmorski mający połączyć Włochy z Sycylią, a w szczególności Kalabryę z Messyną, pomysłu p. Gabelli, ma być 13.200 m. długi. Głębokość największa morza po nad tunelem wynosiłaby 110 m. Grubość lądu nad tunelem w najniższem jego miejscu 35 m. Zjazdy do tunelu mają być urządzone ślimakowato o spadzie 35 °/₀₀- W osiach obu ślimacznic wydrążone będą szyby, które łączyć będą po 2 podkopy ze zjazdami. Ma to na celu odprowadzanie wody ze ślimacznic do zagłębienia szybu, z kąd pompami ma być czerpaną. Dno morza utworzone z łupków krystalicznych (gnejs, łupek błyszczkowy), a czwartorzędne formacye, które spoczywają na łupkach, po obu stronach nie mają tej możności, aby sięgały do tunelu. Przedsięwzięciem powodują pobudki polityczne, wojskowe i niemniej ważne pobudki handlowe. Obliczone koszta wyniosą 26 milionów złr.

{Z. d. J. u. Ar. V. 1882).

Handel

Rok

1760

1822

1850

wywóz przywóz

razem

Produkcya

rolnictwo pmmysł

Dochody państwa mil. rnbli

rH

O Or h CO Ot

W.

K5

WCOO «—1    03

rH

CO CO 03 CO O

ro

30

70

840

157

1860 I8IV3 159 7g 1870 342 ³/₄ 318%

1878    618

595

840 y₃

661 V,

1000

1579

1213

2050

203

873

1230

275 y₂

(1863) 295 ³/4 (1872)

523

(1879)

628

Powyższa tabela wykazuje znaczny rozwój we wszytskich działach. Niemożebnem jest niestety uzupełnienie obrazu, ponieważ wyrażenie cyfrowe handlu miejscowego, nie da się nawet w przybliżeniu oznaczyć. Możemy jednakowoż nabrać pojęcia o wielkości rozwoju jego, oceniając handel na jarmarkach. Wartość towarów na jarmarkach wynosiła : w r. 1868 na siedmiu jarmarkach 222,980.000 rubli ; w r. 1881 na jarmarku w Niżnym Nowogrodzie 246,180.000 rubli, z których ³/₄ sprzedano. — Rozwój handlu był odpowiedni rozwojowi przemysłu.

Przemysł textilny wykazuje:

Ilość

zakładów produkcyi

Fabryk przędziwa lnianego 59 —    3,482.140 —

Przędzalni wełny Tkalni wełny (materje)

„    „ (sukna.)

Ilość

robotników 2.896

. 24 — 13,643.050 — 18.232 . 87 — 13.573.155 — 14.824

Wartość

IX. Technologia mechaniczna.

— Przemysł textilny w Rossyi. Oceniając sąsiednie nam państwo rossyjskie pod względem jego produkcyi, przywykliśmy uważać je jako kraj przeważnie, jeżeli nie wyłącznie rolniczy, a to na podstawie twierdzeń, jakoby przemysł nie był tam jeszcze rozwinięty, produkcya przemysłowa stosunkowo do rolniczej była małoznaczącą, a przemysł istniejący ograniczał się do produkcyi wytworów surowych — nie-uszlachetnionych.

O ile sąd taki jest mylnym — okazuje się z artykułu, ■który pod powyższym tytułem pismo Deutsche Allgemeine Politechnische Zeitung ogłosiło, a który, jako wyjaśniający stosunki, dla naszych czytelników nieobojętne, w dosłownym przekładzie, z opusczeniem tylko wstępu i zakończenia,

,podajemy.

.    74    —    72,723.607 —    98.213

.    647    —    99,494.828 —    79.881

.    621    —    10,056.920 —

.    36    —    11,800 000 —

.    84    —    11,600.000    —

.    287    —    29,800.000 —    28.984

.    688    —    71,800.000 —    73.581

Cyfry powyższe mają jednak tylko względną wartość, gdyż wzięto tu w rachubę tylko zakłady większe, nie uwzglę-dniając przemysłu drobnego i domowego — w Rossyi bardzo rozwiniętego.— Przemysł lniany na przykład — istnieje w Rossyi przeważnie jako przemysł drobny — zatem powyższe liczby nie dają dobrego obrazu jego rozwoju. Producenci lnu stanowią tu często zarazem niejako pierwszą klasę przemysłowców, pierwszem bowiem obrabianiem wysuszonej łodygi lnu — i wyrabianiem zeń przędziwa trudnią się producenci sami, a pro-dukcya fabryczna przędziwa małą jest stosunkowo do pro-dukcyi domowej. Nadmienić tu należy, iż nie dzieje się to ze szkodą samego wyrobu; że przeciwnie przemysł drobny daje tu pewne korzyści w porównaniu z przemysłem wielkim, fabrycznym.

Produkcya lnu przedstawia się jak następuje :

7.454

6.043

6.489

wartość w rublach

Rozwój przemysłu i rolnictwa w Rossyi wyjaśniają następujące cyfry:

produkcya przem. •do r. 1850    157 m. rubli

1860 203    „

1870 873    „

1878 1230

stosunek obydwu 1 : 5*3 1 : 4-9 1 : 1-8 1 : 1-6

Ile przyrost od r. 1878 wynosi, dotychczas nie sprawdzono; wiadomo jednak każdemu, że właśnie w ostatnich •latach, t. j. 1879, 1880 i 1881 rozwój przemysłowy państwa rossyjskiego był ogromny.

Odpowiednio do rozwoju przemysłu — rozwinął się i handel a to w równej mierze, tak wywozowy jak przywozowy, jak to następujące zestawienie wykaznje ;

rolnicza 840 m. rubli 1000 „ 1579    „

2050

w r. 1850 17 mil. pud. konopi i lnu .... 36,523.000 zużytkowano na:

Wywóz: 4% mil. pud. przędziwa lnianego i kłaków 11,000.000 2³/₄ mil. pud. przędziwa konopnego i kłaków 6,900.000

wyroby......

nasienia lnu i konopi .    .

Tkaniny i wyroby \ lniane powrożnicze w kraju/ konopne

.    .    3,000.000

. . 8,000.000

28,900.000

63,000.000

28,000.000

119,900.000

Nasienia na wysiew i miejscową konsumcyę .    .    4,000.000

czyli razem .    .    123,900.000

w r. 1864 produkcya 12 mil. pud. przędziwa lnianego 36,000.000 22 5 mil. pud. nasienia lnianego .

„ przędziwa konopnego .

„ nasienia

75

7-5

. . 16,800.000 . 20,500.000 .    .    5,800.000

79,100.000

Zużytkowano na :

Wywóz: 4 mil. pud. przędziwa lnianego i kłaków 16,000.000 3 mil. pud. przędziwa konopnego i kłaków 9,000.000

3,000.000 2,700.000 18,000.000

wyroby lniane .

„ konopne. nasienie lnu i konopi

Przemysł krajowy*.

8 mil. pud. wyrobu lnianego .    .

4 „

48,700.000

„ konopnego .    .

115,000.000 . 40,000.000

2 mil. pud. nasienia na wysiew .    .

4 „

„ wyrobów z nasienia .    .

reszta konsumcyi miejscowej

203,700.000 . 1,680.000 . 11,250.000 5,000.000

czyli razem .

221.630.000

w r. 1870 produkcya :

15 mil. pud. przędziwa lnianego .    .

czetw. nasienia lnianego .    .

2% ,

6    „ pud. przędziwa konopnego .    .

n n

czetw. nasienia konopnego

. 85.098.000 . 16,775.000 . 11,005.000 . 20,345.000

Zużytkowano na:

Wywóz; 10 mil. pud. przędziwa lnianego .    .

? mil pud. przędziwa konopnego .    .    .

wyroby...........

nasienie lniane i konopne.....

kłaki .    ,    ..........

133,223.000

. 57,098,000 . 11,005.000 .    2,911.000

. 27,142.000 .    2,944.000

w przemyśle krajowym : przemysł fabryczny

101,100.000

lnu

rubli.

.    .    5,500.000

.    . 11,132.000

130,000.000 . 2,000.000 . 13,000.000 . 8,000.000 czyli razem ....    270,732.000

konopi .

przemysł drobny........

nasienia na wysiew.....

wyroby z nasienia......

reszta konsumcyi miejscowej .    .

Podług zestawienia z tych trzech lat, z których pierwsze zrobił Tęgoborski (zgodnie z zestawieniami R e d e n a , Scher era, Schnitzler a i innych), drugie Buschen, a trzecie ułożone podług podań Timinjazewa, Jermołowa i Lindheima okazuje się, iż przemysł lniany rzeczywiście znacznie się rozwinął.

w r. 1850

Rossyjskie przędzalnie lnu i konopi znakomicie są urządzone i przędą do Nr. 120.

Obok tego przemysłu fabrycznego istnieje rozległy przemysł drobny i domowy, którego produkcya wynosiła w r. 1850 około 90 mil. rubli 1864 „ 140 „    „

1870 „ 130 „    „

Wyroby tego przemysłu nie są bynajmniej surowe. Są to przeciętnie tkaniny wyrabiane z Nr 24—60; bywają jednak okolice, w których wyłącznie najdelikatniejsze tkaniny wyrabiają z przędzy Nr. 60—100. — Znamionuje stan rzeczy ta okoliczność, że przywóz tkanin lnianych jest nieznaczny, a tego część niepoślednią stanowią tkaniny mięszane. Nie ulega wprawdzie wątpliwości, że przemysł drobny i domowy w Rossyi musi ustąpić przed fabrycznym i byłoby pożądanem, ażeby jak najprędzej tak znaczną ilość osób w tym przemyśle zajętych połączyć w towarzystwa, któreby miały możność konkurencyi z przemysłem wielkim. Uwzględniając ogromne obszary państwa — i trudność urządzenia dróg żelaznych — sądzić wypada, że przemysł drobny i domowy długo jeszcze istnieć będzie.

Sąd o przemyśle wełnianym jest również mylnym, jak o przemyśle lnianym. — Jest bowiem nieprawdą twierdzenie — sprzeczne z rzeczywistym stanem rzeczy, jakoby rossyjski przemysł wełniany a zwłaszcza sukiennictwo, dostarczał tylko grubych, pospolitych wyrobów, sukna ludowego. — Sukna, którego lud używa, a które także na płaszcze wojskowe służy, dostarcza przemysł wielki tylko w małej części, przeważnie zaś domowy wiejski. Zakłady sukiennicze wyrabiają od lat 20 w ilości coraz większej sukna wszelkich sort — od grabych do najdelikatniejszych. Przemysł ten exportował sukna średnich i lepszych gatunków do państw europejskich w 7 dziesiątku lat b. stulecia w znacznej ilości, n. p. w r. 1861 — za 13.027 rubli, w r. 1866 za 826.735 rubli, co w każdym razie dowodzi wartości tych wyrobów. — Wywóz do Azyi jest znaczny i to we wszelkich gatunkach. — Wynosił on

w r. 1857 — 1,647.000 rubli 1867 — 3,280.000    „

1871 — 2,738.093    „

Wprowadzono zaś wyroby sukiennicze jakoteż inne wełniane, tylko w gatunkach droższych, podlegających modzie; a to: wr. 1867

1872

1820

do Rossyi europ. — 6,195 822 rubli 10,109.705

491.185

1870

1864

Produkcya:    28,900.000 —    79,000.000 — 132,220.000

zużytkowanie

przemysłowe 122,000.000 — 220,000.000 — 278,242.000 (excl. wysiew)

z czego na przemysł fabryczny mała tylko część przypada, która jednakowoż statecznie wzrasta tak w dziale texlilnym jakoteż olejnym.

Producya przemysłu fabrycznego lnianego przedstawia się :

wartość

zakładów robotników w rublach

Przędzalnictwo w r. 1864 — ?    —    5.000    —    3,500.000

4,817.700

18 —    9 340 —    6,044.900

1878 — 24 — 18.232 — 13,643.000

zakładów ludzi wartość produk.

73    —    13.000    —    4,500.000

94    —    19.100    —    4,592.600

101    —    14.660    —    6,100.000

87    —    14.824    —    13,573.155

760    —    3.400    —    1,700.000

6.454 —    2,408.000

1870    — 14 —    8.601

1871

Olejarstwo w roku 1864

*    „    1869    — 1.903 —

Produkcya przemysłu konopnego:

Przędzalnicto Tkactwo Powroźnictwo

Przędzalnictwo w r. 1871 — 23 — 2.280 — 1,963.000 Powroźnictwo w r. 1871 — 250 — 2.500 — 3,337.000

zakładów ludzi wartość produk.

w r. 1864 — 176 —    5.000 —    4,300.000

azyat. —

213.236

25.606.615

10,660.890 — 25,606.615 Umniejszenie się wywozu teraźniejsze, złożyć należy na zmieniony stosunek handlowy z Chinami* Chiny bowiem nie otrzymują wyrobów wełnianych na Kiachtę, ale w znacznej części morzem z innych krajów.

Oprócz sukna, wyrabiają w Rossyi również inne tkaniny wełniane w celujących gatunkach od najdelikatniejszych kaszmirów i bareżów — do szalów i chustek dla ludu. Przyczem nadmienić należy, że przędzalnictwo wełny długiej (czesankowej) dosyć późno w Rossyi wprowadzono. Przędzalnie takie, założone w latach 1840 — 1850 poupadały, i dopiero od tego czasu przemysł ten na nowo powstaje. — Z tego też powodu sprowadzano do Rossyi wielką ilość przędzy czesankowej, gdyż tkactwo miejscowe tego potrzebowało. — Sprowadzono :

3.150 pudów przędzy czesankowej

razem . 6,409.058

w r. 1830 —

1851 —    56 000

1869 — 210.000    „    „    „

Jednakowoż postęp w przemyśle wełnianym rossyjskim ilustrują najlepiej następujące cyfry: rok liczba zakładów 1820    304

1830    390

1864 1870 1871*

1879**

532

1.397(?)

798

975

produkcya

59,748.000 rubli 50,000.000    „

46,000.000    „

52.222.000 „ 66,600.000 „ 101,600.000 „

liczba robotników 52.703 67.241 91.390 96.297 110.200 102.565

*) — excl. — pralnie, fabryki dywanów i pilśni.

**) — excl. — pralnie, przędzalnie, fabryki dywanów i pilśni.

— Zamek „Kacerov“ koło Pilzna w Czechach, niegdyś siedziba familii Greispeck z Griesbach, opisany przez C. Lau-zilla, został wyprowadzony w połowie XVI. stulecia. Ogólne założenie jest proste i dość regularne, przedstawia bowiem cztery trakty otaczające czworogranny dziedziniec, wschodni, trzypiętrowy jest dwoma ryzalitami zakończony i mieści w środku jedną bramę wjazdową. Trakt zachodni ma ryzalit środkowy i zawiera drugą bramę wjazdową. Trakt zachodni, północny i południowy jest dwupiętrowy, tylko z traktu północnego wznosiła się czworogranna wieża, która niedawno o tyle została zniesioną, o ile po nad dach budynku sięgała.

W parterze prowadzi w około dziedzińca krużganek z arkadami porządku doryckiego (podobne do arkad de Lorme’a). Na I. piętrze są tylko od stony północnej i południowej arkady (ganki) założone.

Podług założenia i ustroju architektonicznego tej budowy zaliczyć ją można do zabytków renesansu włoskiego, lecz niektóre szczegóły świadczą najwymowniej o wpływie żywiołu niemieckiego.

W końcu wyrazić wypada, iż w sądzie o przemyśle rossyj-skim, należy go uważać jako równający się coraz więcej z przemysłem zachodnim. — Wystawy z lat 1862, 1867, 1870 (w Petersburgu), 1872 (w Moskwie), 1873, 1876, 1878 wykazały dostatecznie, jak wielki postęp przemysł rossyjski uczynił. Przemysł, który się w r. 1870 zdobył zaledwie na 30 lokomotyw, a od r. 1873 rocznie 250—300 dostarcza; przemysł który do r. 1870 maszyn nie dostarczał, teraz zaś skutecznie i na tem polu, i to dla wszelkich gałęzi przemysłu pracuje ; przemysł, któremu stoją na usługi olbrzymie drogi żelazne i linie telegraficzne, dla którego otwierają coraz więcej kopalni węgla, któremu dobry system kanałów przypadnie bardzo na rękę; — przemysł wreszcie, zostający pod ochroną wysokich ceł, a popierany w każdym względzie przez władze państwa, któremu nie brak ani kredytu, ani kapitałów, nie może i nie powinien być uważany jako mało znaczący, nie zasługujący na opiekę, której doznaje; — ale przeciwnie, należy go dokładnie badać i oceniać, ażeby poznać wielkie jego znaczenie.

X. Architektura.

Zestawił Grustaw Bisanz.

— Omach stanów prowincyonalnych (Provinzial -Ständehaus) w Hanowerze, wykonany przez architektę T. Wall-brechta według tegoż projektu w latach 1879 i 1880, położony na wolnym placu (6.984 m. Q) przedstawia w rzucie poziomym prostokąt 60 X 30 m. z ezterma ryzalitami od frontów.

Trakt środkowy obejmuje salę dla uroczystości, pyszną trzyramienną klatkę schodową, salę wstępną i salę posiedzeń dla 79 posłów. Dwupiętrowy gmach ten wyprowadzony jest monumentalnie, przeważnie z piaskowca w stylu włoskiego renesansu. Klatka schodowa sięgająca przez 3 piętra ograniczoną jest sklepieniem zwierciadlanem z lunetami i oświetloną światłem górnem. Sala posiedzeń ma kształt prostokąta 10 X 17‘75 m. przy wysokości 11 m. i jest oświetlona tak górnem światłem jak i bocznem. Sala wstępna i sala posiedzeń są ogrzewane powietrzem ciepłem. W przyległych skrzydłach mieszczą się po jednej stronie na 1. i 2. piętrze pomieszkanie dyrektora krajowego, do którego też bogato udekorowana sala dla uroczystości należy, po drugiej stronie zaś sale reprezentacyjne dla marszałka krajowego, sale komisyjne, biblioteka i reszta biur. Koszta budowy włącznie z placem wynosiły około 1¹[2 mil. mrk. (Z. d. Arch. & Ing. V. Han. zesz. 3. i 4. 1881).

— Gmach c. k. Szkoły politechnicznej we Lwowie wykonany według projektu prof. J. z Lwigrodu Zacharjewieża podaje na tabl. 70 do 76 Allg. Baus, zesz 11 i 12. 1881.

— Grobowiec familii Ratzenbeck na cmentarzu w AVol-sau koło Pragi, projektował i wykonał architekt Achilles Wolf, przedstawia kapliczkę mającą w rzucie poziomym rozłożenie prawie kwadratowe z bocznem przybudowaniem absydyalnem, w którem się mieszczą schody kręte, prowadzące do grobowca oświetlonego w ten sposób, iż płytę grobową stanowi szkło lane. Trumny stoją na płytach z marmuru kararyjskiego, które na konsolkach ceglanych spoczywają.

(Mitth. d. Ar. & I. Boli. Zesz. IV. 1881).

— Kościół św. Brigity w Brigittenau w Wiedniu zaprojektował i wykonał prof. Fr. Schmidt, c. k. nadradca budown. Kościół ten może mieścić 2.000 osób i przedstawia w rzucie poziomym trzynawowe założenie. Boczne nawy są od frontu zakończone dwiema wieżami, pod któremi się mieszczą boczne wejścia. Do wszystkich trojga wejść prowadzi wspólny otwarty przedsionek. Od strony presbyteryum zakończona jest nawa główna półdziesięciobokiem, a boczne nawy krótsze, zakończone są murami prostymi, za którymi znajdują się po obu stronach presbyteryum większa i mniejsza przestrzeń przeznaczona na zakrystyę, oratorya i do ustawienia grobu świętego, połączone ze sobą krużgankiem.

Budowa przedstawia bazylikę przeprowadzoną w stylu XIII. stulecia. Filary środkowe są z cegieł wyprowadzone i połączone między sobą z murami bocznymi ostrołucznymi łękami, a przestrzenie pomiędzy tymiż powstałe są przykryte widzialnymi stropami dmvnianymi, nad środkową nawą kształtu dachu dwuspadkowego, a nad bocznemi nawami kształtu dachu jednospadkowego. Presbyteryum, zakrystye, oratorya, krużganek i chór dla organów są zasklepione. Mury zewnętrzne są wyprowadzone zupełnie z cegieł niewyprawionych. Wszelkie dachy są kryte dachówkami emailowanemi. Posadzka składa się z różnobarwnych płyt cementowych. Wnętrze kościoła jest całe malowane. Budowa rozpoczęła się 17 listopada 1867 i trwała do 19. września 1869. Wewnętrzne urządzenie trwało do 1874. Koszta budowy wynosiły 300.000 złr. w. a.

(Allg. B. Z. zesz. 1. i 2. 1882).

— Wiła Oberwimmer w Währing koło Wiednia wykonana według planów architektów Fellner i Helmer stanowi najgłówniejszą ozdobę założenia zwanego „Cottage“ w Währing.

(Allg. B. Z. zesz. 1. i 2. 1882).

— Pałac sprawiedliwości w Dreźnie, projektował architekt Adolf Canzler, został wykonany w latach 1876 do 1879. Budynek ten ma dwa fronty, które się łączą w pawilonie narożnym, uwydatnionym bogatszą architekturą i ozdobami figuralnymi. Rozmiary i bogate jednak poważne ustroje architektoniczne renesansowe nadają mu charakter budynku monumentalnego.

Rozłożenie poziome, które bęz planów opisać trudno, jest uwagi godne ze względu na praktyczne rozmieszczenie sal obrad wraz z przyległemi lokalnościami.

Ogrzewanie centralne tu zastosowane jest w jednej części budynku systemu Kellinga, polegającym na doprowadzeniu powietrza ciepłego, w innych zaś częściach budynku ogrzewa się powietrze w salach gorącą wodą. W ostatnim wypadku są używane osobne kalorifery dla wentylacyi.

W celu nasycenia powietrza wilgocią, przy drugim sposobie ogrzewania, wprowadza się do kaloriferów promień wody, która jako deszcz spada i w ten sposób się łatwiej z powietrzem mięsza i do sal dostaje.

Ogrzewanie i wentylacya funkcyonowały w roku 1879/80 w ogólności dobrze. Dla uniknienia jednak wszelkich zażaleń na suchość powietrza w pokojach, urządzono później przy każdym piecu powyżej opisany sposób zwilżenia tegoż.

Połacie dachowe, mianowicie strome, są przykryte dachówkami felcowanemi, zaś połacie więcej nachylone płytami Hilgera cynkiem pobielonemi. Ostatni sposób pokrywania bywa w Niemczech co raz więcej używany.

(Z. f. B. zesz I—III. 1882).

— Budynek fundacyjny tzw. (Stiftungshaus) mający stanąć w miejscu spalonego Ringteatru w Wiedniu. Cesarz zatwierdził już plany na ten gmach projektowane przez prof. F. Schmidt’a. Kaplica leży w przednim trakcie t j. od strony „Schottenring“. Wchodzi się do niej przez sciiody umieszczone w ryzalicie zakończonym lekką wieżyczką. We środku kaplicy ma stanąć słup granitowy,. z którego korony sklepienie wachlarzowe wyrasta, popobnie jak w kościele św. Krzyża wT Krakowie. Około kaplicy rozłożone są mieszkania czynszowe.

(Bautech. 1882.)

Trakt

swego twórcy.

(W. d. ö. J. u. A V. 1882.)

(D. A P. Z. 1881 )

z nich płacę 15.000 mark.

— W dzisiejszym gabinecie francuskim zasiada trzecli techników, a mianowicie: Freycinet jako prezydent gabinetu i minister spraw zagranicznych, Yarroy, minister dla robót publicznych i Tirard, minister handlu.

(J. K. J.) Przesunięcie budynku W Bostonie, celem rozszerzenia ulicy, cofnięto hotel Pelham, położony przy zbiegu dwóch ulic Trćmont i Boylston o 4*22 m. w tył. Hotel ten, zbudowany z ce-

sama

Mury zewnętrzne są od cokołu aż pod gzems główny rustyką dyamentową, wyrobioną w zaprawie wapiennej poważnie dekorowane.

Jedną z głównych cech architektonicznego ustroju tej budowli jest symetrya w całości przy dowolnem ominięciu takowej w szczegółach. Drugą główną cechą jest jednolitość form architektonicznych, która najwięcej występuje przy obramieniach okiennych i drzwiowych i przy kominkach. Ozdób rzeźbiarskich i sztukatorskich mało używano, za to więcej dekorowano powierzchnie ornamentami sgrafitowymi. Jako curiosum należy wymienić szereg okien ślepych, wyskrobanych w naiwny sposób w wyprawie manierą sgrafitową.

Dziedziniec przedstawia widok nadzwyczaj malowniczy. Krużganki są zasklepione sklepieniami krzyżowemi bez żebr. Kominki, znajdujące się w większej liczbie w tym zamku, stanowią najważniejszą ozdobę jego wnętrza. Jednym z najpiękniejszych objektów jest płaszcz nad kuchnią otwartą, na którym wypisany jest manierą sgrafitową, oprócz innych ozdób, rok MDLII

Ti rysunków, w tekście podanych widżimy, iż zamek ten należy do najpiękniejszych zabytków wczesnego renesansu w Czechach.

(Mitih. d. h. li. Cent. Com. z. Erf. & Erh. d. Kunst & his.

Eenlcm. Zesz. I. 1881).

—    Domy mieszkalne dla rzemieślników, wystawione w różnych krajach, zestawił architekt Hinz, korzystając z dzieł : „Les habitations ouvrières en tous pays“ i z „Arbeiterwohnhäuser“, Klasena. Porównanie planów wskazuje pewne dane ogólnie przyjęte co do obszerności pomieszczeń dla rzemieślników. I tak wynosi: Powierzchnia izby głównej około 16m. Q, dwóch sypialni 24 m. Q , kuchenki 4 m. Q. Ogólna powierzchnia pomieszkania dla jednej familii wynosi 50 m. Q przy średniej wysokości 2 88 m. (Erzegl. techn. zesz. I. 1882).

—    Konkurs ogłoszony w r. 1880 przez p. K. Szlenkiera w Warszawie na sporządzenie projektu domu mieszkalnego został już rozstrzygnięty.

P. Szlenkier buduje obecnie według projektu konkursowego architekt y W. Lanci’ego.

Rozkład odznacza się niezwykłym komfortem i rzadką praktycznością.

Przy każdem mieszkaniu znajduje się przedpokój, schowanie (ewentualnie garderoba), wychodki blisko sypialni, dostępne z przedpokoju lub zamkniętej sieni i nawet łazienki.

Dom ten zaprojektowany w stylu nowoczesnym zasługuje ze względu na wygodny rozkład, wspaniałą elewacyę i bogate wewnętrzne wyposażenie na nazwę pałacu i będzie chlubą dla

(Erzegl. techn. zesz. II. 1882).

Rozmaitości.

f Dr. Juljan Grabowski, profesor technologii chemicznej instytutu przemysłowego w Krakowie, umarł tamże 26. lutego b. r.

— W czerlańskiej fabryce papieru eksplodował kocioł parowy, przyczem jeden robotnik utracił życie. Przyczyna eksplozyi nie jest jeszcze dostatecznie wyjaśnioną, tern bardziej, że eksplozya nastąpiła przy bardzo małem napięciu pary.

— „Gaz. Nar.“ donosi, że Tow. „Koło literackie“, lwowska Izba handlowa i Rada m. Krakowa przedsiębiorą kroki, w celu w*y-starania się u rządu przeniesienia zarządów kolei galicyjskich do Lwowa.

— Pierwsza linia telegraficzna w Chinach otwartą została pomiędzy miastami Pekin i Honkong.

— Gazeta San donosi, że budowę fortu w Żurawicy pod Przemyślem powierzono niemieckiemu przedsiębiorcy bar. P i 11 e 1.

— Szkoła snycerstwa otwartą została 1. b. m. w Muzeum przemysłowem miejskiem.

— W Wiedniu zawiązało się Towarzystwo p. t. Central-Verein zum Ausbau von Wasserstrassen in Oesterr.-Ungarn.

— Według Gołosu postanowił rząd rossyjski budować kilka nowych linii kolei żelaznych, mianowicie : kolej Ekaterinburg-Tiumeń, koleje Estońską, Perekopską i Wiazmo-Kijowską, w ogólnej długości 1.000 wiorst.

— Tunel Arlbergu. Przebito dotychczas 3.221*5 m. Postęp dzienny wynosi 3*62 m., czyli o 0*29 m. więcej , niż przedsiębiorcy Cecori i Lapp kontraktem się zobowiązali.

— Gödecke wynalazł nową kompozycyę silnie w nocy świecącego pokostu na ściany. Pokost ten ma być lepszy i o wiele tańszy od innych istniejących wyrobów tego rodzaju. Jeden kilogram pokostu kosztuje 40 mark i wystarcza na podwójne nałożenie powierzchni przeszło 20 m. kw. objętości.

— Państwowy budżet w Niemczech na r. 1882—1883 zawiera 30.000 mark na pokrycie kosztów reprezentacyi dla dwóch techników przydzielonych do służby dyplomatycznej przy niemieckich ambasadach w Paryżu i Waszyngtonie. Ponieważ na drodze dyplomatycznej i za pośrednictwem czasopism fachowych, ministerstwo robót publicznych odbiera niedostateczne sprawozdania i wiadomości o budowlach projektowanych lub wykonywanych zagranicą, tudzież o postępie na polu techniki, zdecydował się rząd ustanowić w tym celu dwie posady techniczne zagranicą. Przedewszystkiem będą mieli ci delegaci techniczni zadanie udzielać czasopismom technicznym „Zeitschrift für Bauwesen“ i „Centralblatt der Bauverwaltung“ wydawanym przez rząd, wiadomości o ruchu budowlanym zagranicą i ulepszeniach, jakie tamże w kierunku inżyniersko-budowniczym poczynione zostały. Pomijając wszelkie korzyści, jakie państwo przez to odniesie, zaprzeczyć się nie da, iż będzie to znakomity środek do dalszego kształcenia wybitniejszych talentów dla projektowania i kierownictwa wielkich budowli. Ze względu na okoliczność, iż ci dwaj technicy będą musieli często podróżować, ustanowiono dla każdego

Bau. T.

Bau. T.

gły zwyczajnej, miał dwie fasady, jedną 29*30 m., drugą 21 m. frontu. Fasada główna spoczywała na ośmiu filarach 3*66 m. wysokich o przekroju prostokątnym 0*9 m X! 1*2 m. ; wysokość budynku całkowita 29*30 m. Ciężar całej konstrukcyi, nie licząc wewnętrznego umeblowania, które podczas przesuwania pozostało na miejscu, wynosi 5 milionów kilogramów. Nietylko umeblowanie, ale i mieszkańcy, przez cały czas robót przenoszenia, ani na chwilę nie opuścili domu i swoich zwyczajnych domowych zajęć.

Rozpoczęto od doświadczenia, przesuwając umyślnie zbudowany model tegoż hotelu, w skali zmniejszonej. Przekonano się, iż jeżeli części niższe budynku będą dobrze rozparte i ze sobą ściśle powiązane, to budynek może być w całości ruszony z miejsca, bez olbawy jakiegokolwiek dzielenia się lub pękania części wyższych.

Przystępując do samej roboty przesunięcia budynku, zbudowano nasamprzód bardzo mocny fundament z cegły i kamienia, pod relsy i wałki, na których budynek miał się ślizgać. Następnie wzmocniono i powiązano niższe piętra budynku, podsunięto rzeczone relsy i wałki i rozpoczęto samą czynność posuwania, żastosowując 56 lewarów śrubowych o 0 05 średnicy i 0*0126 m. kroku śruby poruszanych ręcznie. Przez każde ćwierć obrotu lewarów, budynek posuwał się o 0*00317 m

Roboty przygotowawcze wymagały dwa i pół miesiąca, przesunięcie zostało skończonem w przeciągu dni czterech mechaniczna praca spotrzebowała tylko 13 godzin i 40 minut, budynek zatem posuwał się 0.051 na minutę. Do roboty użyto 4531 dni roboczych z kosztem ogólnym 150.000 franków.

(La Semaine des Constr.)

Do dzisiejszego numeru dołącza się itfateryały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa.— O wystawie elektrycznej w Paryżu (z rys. na tab. II. w nr. 2.). (C. d.) — O znaczniejszych robotach publicznych. (Dokończenie). — Ruch budowlany we Lwowie. — Kolej Transwersalna. — Przegląd czasopism technicznych : Y. Kolejnictwo. VII. Budowa mostów. IX. Technologia mechaniczna. X. Architektura. — Rozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu fecm ) kosztuje 30 ct.

w. a.

gotowością.

Informacye ustne lub pisemne udziela się z wszelka

SMF ' Ceny bardzo umiarJcowane.

pod wszelką gwarancyą nawet za spłata w ratach.

uskutecznia

Kanalizacye według własnych planów

Artykuły tu wyszczególnione a zwykle używane są na składzie.

Ozdoby architektoniczne.

'"0

00

P5

CS!

sr

M.

M*

ÎT

ffj

o

02

CD

P

O

JD

CD"

S.

CT

Płyty kominowe,

g

00

et-

«T

Oj

CT

CT

w

N

erJ-

P2

o"'

5=

p'

O'

Budynki z betonu,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Rynny ściekowe,

miarach ,

Rury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i

a mianowicie :

roz

wyroby fabryki dla potrzeb budowlanych

PT

oraz

BUDOWY ZAWODOWEJ

PT

ł-S

o>

•-S

CS

Pj

co

ł—i •

5.

S5

co

CS

es:

hi

rCD 2J-¹

I?

ü 3

CT

Pu

CS

C&5

Cr

w za-

poleca się

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

inżynier cywilny

cementu i wapna hydraulicznego

•-Ö

e«s

PS

<?D

PS

5»5

C-D

ess

CTQ

<p=

CD

<=>

FABRYKA

W

CO

txd

tZ=3

0=2

«tara

öd

Sas - =>=

fcö

t=d

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

r*ra

LU

LSI

ii

Fr. Rychnowskiego

w© Lwowie, ii li ©a Ossolińskich J. lO.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Ke-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Zastępstwo słynnych fabryk angielskich i francuskich,

WŁADYSŁAW ŻAAK

„Inżynieria i Bnfloi nictwo

JAN KOST UK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4. we Lwowie

poleca swoją pracownię

introligatorslcą i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na .,Dźwignią“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

Inżynier-Meclianik

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misye, ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas 8-letniego pobytu zagranicą, sprowadzam wszelkie maszyny specyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi.

Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą,

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i szyn, przemysłowców, górników,

czych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i z,a granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

ma-budowni-

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod I. 10. poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie.

Pównież wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

Wyrazy do słownika technicznego,

05

T—I

2548.    Budynek główny, budynek zajezdny, (kolejnictwo), n. Empfangsgebäude, Aufnahmsgebäude, f. batiment des voyageurs, batiment de la gare, batiment principal, a. joas-

station, przed który zajeżdżają pociągi osobowe.

2549.    Dobieg ścisły do wyrazu 2353, n. directe Verbindung, wn-mittelbarer Anschluss, f. contacte directe, ew correspondent, a. directe junction, gdy między przyjazdem jednego pociągu, a odjazdem drugiego (odbieżnego) pozostawiono mało czasu.

Hamulec, (kolejnictwo) do wyrazu 142.

2550.    h. klinowy, n. Keilbremse, f. frein a coin, a. wedge-brake, o klinie wciskanym między koło a szynę.

2551.    h. kłodowy, n. Klotzbremse, f. frein a sabots, a. 6tec/c-brake, działający za pomocą tarcia kłody.

2552.    Kłoda hamulca, n. Klotz, Bremsklotz, Bremsbacke, f. saJoi de frein, a. brake block, część hamulca kłodowego przylegająca bezpośrednio do koła.

2553.    h. jednokłodowy, jednostronny, n. einseitige Bremse, em-klötzige Bremse, f. frein à un seul sabot, frein dont une roue seulement est emboitée par un seul sabot, a. single blocked brake, przy którym na jedno koło działa tylko jedna kłoda.

2554.    h. ręczny, n. Handbremse, f. frein a main, a. handbrake, poruszany siłą ręczną.

2555.    h. dźwigniowy, n. Hebelbremse, f. frein a levier, a. terer-brake, hamulec działający za pomocą dźwigni.

2556.    h. śrubowy, n. Schraubenbremse, f. frein a vis, a. screw-brake, hamulec poruszany śrubą.

2557.    li. łańcuchowy, Kettenbremse, f. frein a chaine, a. chain-brake, działający za pomocą łańcucha.

2558.    h. pasowy, n. Bandbremse, f. frein àferfeuillard, a. hoop-iron brake, działający za pomocą tarcia pasa.

2559.    h. parowy, n. Dampfbremse, f. frein à vapeur, a. steam-braîce, o działaniu pary.

2560.    h. pneumatyczny, powietrzny, n. pneumatische Bremse, Luftdruckbremse, atmospherische Bremse, f. frein à air, frein atmosférique, a. atmospheric - brake, hamulec o ciśnieniu powietrza.

2561.    h. elektryczny, n. electrische Bremse, f. frein électrique, a. electric brake, hamulec o działaniu prądu elektrycznego.

2562.    h. samodzielny, automatyczny, n. selbsttätige Bremse, selbstivirkende Bremse, f. frein automoteur, a. automatic-brake, działając bez pomocy hamulczego.

2563.    h. wodny, hydrostatyczny, n. hydrostatische Bremse, hydraulische Bremse, f. frein hydraulique, a. hydraulice brake, o ciśnieniu wody.

152

2595.    przewóz bez przekładu, n. unmittelbare Durchfuhr, f. transit direct, towar odbywa całą drogę w tym samym wozie.

2596.    przewóz z przekładem, n. mittelbare Durchfuhr, f. transit au moyen d'entreposage.

2597.    Przewozowe, n. Transitogcbühr, f. frais de transit, taxe de transit, należytość za przewóz.

2598.    Międzytorze, (kolejnictwo), miejsce między dwoma torami.

2599.    Międzytorek, ukres, n. Sicherheitsmarke, Polizeistock, f. marque de sûreté, próg, słupek lub inny znak u zbiegu dwóch torów, po za który wystające wozy, narażane są na zetknięcie z wozami na torze sąsiednim.

2600.    Zóraw, (bud. maszyn), n. Krahn, Kranich, f. grue, a. crane, maszyna do podnoszenia ciężarów.

2601.    ż. parowy, n. Dampfkralin, f. grue à vapeur, a. steam crane.

2602.    ż. hydrauliczny, n hydraulicher Krahn, f. grue hidraulique a. hydraulique crane.

2603.    ż. odlewniczy, n. Giesserei-Krahn.

2604.    ż, kuzienuy, n. Schmiede-Krahn.

2605.    ż. magazynowy, n. Magazins-Krahn.

2606.    ż. stały, n. feststehender-Krahn.

2607.    ż. przesuwny, n. Lauf-Krahn, beweglicher Krahn, transportabler Krahn, f. grue roulante, grue locomobile, a. tra-veling, moveable crane.

2608.    ż. nadbrzeżny, n. Quaikrahn.

2609.    ż. ścienny, n. Wandkrahn.

2610.    ż. odosobniony, n. freistehender Krahn.

2611.    ż. ręczny, n. Handkrahn, grue à main, grue à bras.

2612.    ż. obrotowy, n. Drehkrahn, f. grue a pivot tournant, a. turning crane.

2613.    ż. nieruchomy, n. fixer Krahn, f. grue à pivot fixe, a. fxed stille crane.

2614.    ż. transmisyjny, n. Transmissionskrahn.

fprf?    TJdajemy się do ogółu techników polskich z prośbą

o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisy a słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. Ulica Wałowa l. 4.

I, Związkowa Prukarnią we Lwowie.

2564. hamulce sprzężone, n. continuirliche Bremse, gekuppelte Bremse, i. fi ein a transmission, frein continu, frein à effet continuel, a. continuas brake, łącznie działające.

^505. Przetok wozow, przesuwanie wozów, (kolej nict w o), n. er schieben der Wagen, Bangiren der Wagen, Verstellung der Wagen f. manoeuvre des wagons, triage et classe-

₀_ men    wagons, poruszanie wozów po torach na stacyi.

b. p. rzutowy, n. Verschieben durch Abstossen, Verschieben durch Ablaufenlassen, Abschneppern, Schneppern, Kunst-fairen, i. manoeuvre au lancer, manoeuvre par impulsion, nage par la gravité, parowóz rozpędziwszy wozy staje nagle, a. wozy biegną dalej samopas.

2567. p. z ucieczką, n. englisch Verschieben, manoeuvre a l'anglaise, ciągnący parowóz rozpędziwszy wozy, umyka przed niemi na inny tor.

2o68. p. ludźmi, n. Verschieben durch Menschenkraft, f. noeuvre à bras, gdy wozy popychają robotnicy.

256J. p. parowozem, n. Verschieben mittelst Locomotivkraft, Lo-comotivmanöver, Bangirbewegung mittelst der Locomotive, 1. manoeuvre par locomotive, manoeuvre d'une locomotive.

2o70. p. liną, n. Verschieben mittelst eines Taues, f. manoeuvre a la prolonge, wozy mające być przestawione stoją jednym, a parowóz ciągnący liną na innym torze.

2571.    p. końmi, n. Verschieben durch Pferde, f. manoeuvre par chevaux, gdy do przestawiania wozów użyte są konie.

2572.    Przetokowy, przesuwacz wozów, parobek wozowy, (kolejnictwo), n. Schieber, Wagenschieber, Bangirer, f. ma-noeuvi e, routeur, robotnik do przetaczania wozów na stacyi.

2573.    Ruch, ruch kolejowy, (kolejnictwo), n. Verkehr, f. trafie, mouvement, a. traffic, przejazd parowozów woźba osób i towarów.

2574.    r. osobowy, n. Personenverkehr, f. trafie des mouvement des voyageurs, a. passenger traffic.

2575.    r. towarowy, n. Güterverkehr, Güterbewegung, Frachtenverkehr, Waarenverkehr, f. mouvement des marchandises trafic des marchandises, a. merchandise 'traffic, goods traffic.

' 2576. r. towaru drobnego, n. Stückgüterverkehr, Einzelngutverkehr, f. trafic par colis séparée, a. parcel traffic.

2577.    r. prawidłowy, n. regelmässiger Verkehr, f. exploitation reguliere, a. regulär traffic.

2578.    r. miejscowy, n. Localverkehr, interner Verkehr, Binnen

verkehr, f. mouvement local, trafic intérieur, trafic local, a local or district traffic, w obrębie jednej kolei powiatu kraju i t. p.    *

150

voyageurs-

oraz

na

ma

'2591.

2o87. Woźba , (k o l e j n i c t w o), n. Beförderung, Transport, Foi tschafjung, Verfrachtung, 1. transport, a. convegance, ruch osob, bydła lub towarow, wykonany celem zmiany miejsca.    J

2588.    w. zwyczajna, n. Frachtguttransport, Frachttransport, f. transport a petite vitesse,

o dłuższym czasie dostawy.

2589.    w, pospieszna, n. Eilguttransport, f, transport a grande vitesse, a. convegance with express goods train or with passenger train, o krótkim czasie dostawy.

2590.    w. pojazdów, n. Transport von Fahrzeugen, f. transport d équipages, a. convegance of cariages, of couches.

w. zwłok, n. Leichentransport, f. transport d'un cercueil, transport de dépouillés mortelles, transport funèbre.

2592.    w. całowozowa, n. Wagenladungstransport, f. transport a charge complété, gdy przesyłka zajmuje cały wóz.

2593.    Woźbowe, n. Frachtgebühr, Frachtgeld, Forto, f. frais de transport, port, nateżytość za jakąkolwiek woźbę.

2594.    Przewóz, woźba przechodowa, n. Transito, Durchgang,

Durchfuhr, f. transit, dalsza woźba przejętego od innej kolei towaru.    J

a.

convegance with goods train,

2579.    r. międzynarodowy, dalekowoźny, n. Internationaler Verkehr, (jrosser durcUjehender Verkehr, f. trafie international, a. international trajfic, ruch przewozowy na bardzo znaczne odległości.

2580.    r. związkowy, n. Verbandverkehr, f. trafie commun, trafic mixte, między dwoma lub więcej kolejami tworzącemi spoiny związek.

2581.    r. przewozowy, Durchgangsverkehr, Transitoverkehr, f. vement de transit, trafic de transit.

2582.    Skład, magazyn, n. Magasin, Lager, Niederlage, f. gazin, depot, a. store.

2583.    s. towarowy, (kolejnictwo), n. Gütermagasin, Frachtenmagazin, f. magasin des marchandises, a. r/oods store,

2584.    Smarowanie wozów, (kolejnictwo), n. Schmierung, Einfetten, Schmieren, Schmierung der Wagen, Wagenschmieren, f. graissage, graissage des wagons, greasing.

2585.    s. okresowe, n. periodische Schmierung der Wagen, f. graissage périodique des wagons, a. periodical waggon-greasing, obliczone na pewien okres czasu.

2580. s. ustawiczne, n. continuirliche Schmierung der Wagen, f. graissage permanent des wagons, a. continuons waggon-greasing.

en

ix. ivagon

ma-

-nom