Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie

półrocznie .    .

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

tO 05

złr.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakoya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Juliusz Hochberger, dyrektor miejskiego urzędu budowniczego; Józef Jankowski, inżynier Wydziału krajowego; Ludwik Radwański, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Maciej Moraczewski, c. k. radca budownictwa; Alfons Terlecki, inżynier kolei Lwowsko-

Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: KAROL SKIBIŃSKI, docent pryw. c. k. Szkoły Politechnicznej.

wania zamku na „Wawelu“. Wprawdzie nie wszystkie tu wymienione Przewodniczący p. bar. Gostkowski.    sprawy szczycić się mogą szozęśliwem rozwiązaniem, lecz w każdym

P. przewodniczący zagaja posiedzenie stwierdzając dostateczną j razie głos Towarzystwa nie przebrzmiał bez echa i pobudził sfery liczbę członków obecnych, wymaganą statutem, i wzywa na sekretarzy

Sprawy Towarzystwa.

L. 83. Ogłoszenie. Zarząd Towarzystwa ukonstytuowawszy się na dniu 2. lutego b. r. wybrał sekretarzem p. Pawła Stwiertnię, inżynier-elewa kolei Karola Ludwika; zastępcą sekretarza p. Henryka Sta lila, inżyniera c. k. Namiestnictwa, a skarbnikiem p. Łueyana Beckera, asystenta Szkoły politechnicznej.

Lwów, 15. lutego 1882.

Zarząd Toivarzystiva.

L. 84. Podziękowanie. Zarząd składa serdeczne podziękowanie p. Henrykowi Machalskiemu, inżynierowi kolei Czerniowieckiej za łaskawe ofiarowanie 10 złr. a. w. na rzecz funduszu konkursowego Towarzystwa. — Przy tej sposobności odzywa się Zarząd do P. T. członków, by zechcieli łaskawie przyczynić się do wzbogacenia tego funduszu, który ma umożliwić osiągnięcie jednego z najważniejszych celów Towarzystwa.

Lwów, 15. lutego 1882.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdanie

z Walnego Zgromadzenia Towarzystwa Folitechnieznego, odbytego na dniu 28. stycznia 1882.

Zgromadzenia pp. Gajewskiego i Pragłowskiego. Z porządku dziennego wzywa p. przewodniczący sekretarza ostatniego Walnego Zgromadzenia p. Poźniaka do odczytania protokołu, który przyjęto bez poprawki. — Sekretarz p. Stwiertnia odczytuje następujące sprawozdanie Zarządu z czynności za rok ubiegły:

„Szanowne Zgromadzenie!

Ubiega rok piąty istnienia Towarzystwa, a w chwili obecnej zapytać trzeba, co zrobiliśmy a co uczynić wypada w przyszłości, ażeby zakres działania Towarzystwa rozszerzyć, i wzmocnić te węzły, które ludzi jednego zawodu jednoczą dla wspólnej pracy i podjęcia spraw, przyczyniających się do ogólnego postępu, oraz zaprowadzenia potrzebą wskazanych zmian w urządzeniach kraju i państwa. Towarzystwo ma do zaznaczenia, iż także w ubiegłym roku stopniowym rozwojem zbliżyło się do celu wytkniętego statutem, a nie pomijając żadnej sposobności, gdzie chodziło o interes techników polskich, starało się o wyjednanie uznania dla ich stanowiska i pracy.

Towarzystwo liczyło w ciągu roku administracyjnego 591 członków zwyczajnych i dwóch korespondentów. — Nieubłagana śmierć zażądała w tym roku z naszego grona wielkich ofiar, gdyż zabrała nam pięciu kolegów, a mianowicie ś. p. Accorda Cyryaka, Ferdynanda Golikowskiego, Włodzimierza Kowalskiego, Antoniego Kolassę i Antoniego Żołyńskiego. — Z początkiem roku liczyło Towarzystwo 579 członków zwyczajnych i dwóch korespondentów. Przystąpiło nowych 21 członków, a wystąpiło 11. W skutek niepłacenia od dłuższego czasu zaległych wkładek, wykreślił Zarząd na mocy §. 16. statutu 25 członków, pozostaje przeto z końcem 1881 roku 550 członków zwyczajnych i dwóch korespondentów. Towarzystwo liczy 261 członków miejscowych d 289/zamiejscowych. —Zgromadzeń tygodniowych odbyło się 17, na których omawiano rozmaite temata naukowe, które przez publikacyę w organie Towarzystwa doszły do wiadomości wszystkich członków. Na zgromadzeniach tygodniowych dnia 5. i 12. lutego b. r. omawianą była sprawa kanalizacyi i wodociągów miasta Lwowa, która zainteresowała szersze koła, czego dowodem była obecność na tych zgromadzeniach pp. radnych miasta i lekarzy. Towarzystwo urządziło oprócz tego w z. r. odczyt publiczny o trzęsieniu ziemi w Zagrzebiu i koncert telefoniczny, co przyczyniło się niezawodnie do popularyzowania nauk technicznych, a w dalszym rzędzie do wzbogacenia środków materyalnych instytucyj dobroczynnych. — W ostatnich zaś czasach postanowił Zarząd celem szerzenia wiadomości nauk technicznych w formie przystępnej i popularnej urządzić wspólnie z innemi towarzystwami bezpłatne wykłady publiczne. Dokonanie tego zadania przypadnie w udziale przyszłemu Zarządowi. — Towarzystwo było zastąpione przez delegata w ankiecie zwołanej przez Wydział krajowy dla zbadania stanu przemysłu. Z ważniejszych spraw podniosło Towarzystwo w Kole Polskiem w Wiedniu kwestyę przedsiębiorstwa budowy i ruchu kolei Transwersalnej ; w Sejmie sta-bilizacyę inżynierów dróg krajowych i przyznanie głosu wirylnego kaźdoczesnemu rektorowi lwowskiej Szkoły politechnicznej ; w polskich kołach technicznych zwołanie zjazdu polskich techników, a wspólnie z krakowskiem Towarzystwem technicznem sprawę odbudo-kompetentne i wpływowe do zastanowienia się nad żądaniami techników. Nad ważniej szemi sprawami obradowały komisye z łona Towarzystwa, których wnioski były dla Zarządu podstawą dalszego działania. — Komisyj czynnych było 5, a mianowicie komisya dla sprawy założenia biura niwelacyjnego; komisya dla kanalizacyi i wodociągów we Lwowie ; komisya zjazdowa; komisya dla zbadania sprawy ogłaszania konkursów ; komisya statutowa, a w ostatnich czasach została powołana komisya dla zbadania typów domów mieszkalnych. Stała komisya słownikowa także w ubiegłym roku pracowała nad wzbogaceniem polskich terminów technicznych, czego dowodem nieprzerwane wydawnictwo materyałów, do każdego numeru „Dźwigni“ dołączanych. Ze praca tej komisyi nie jest bezowocną, dowodzi wymownie okoliczność, iż dochodziły Zarządu liczne zgłoszenia o pu-blikacye komisyi, tak, że musiano zarządzić drugi nakład pierwszych arkuszy. Jest przeto usprawiedliwiona nadzieja, iż mozolna ta praca przy wypróbowanej wytrwałości członków komisyi za kilka lat ku pożytkowi ogółu będzie dokonaną.

Organ Towarzystwa, „Dźwignia“, wychodziła bez przerwy, a ramy pisma zostały znacznie rozszerzone przez wprowadzenie nowego działu p. t, „Przegląd czasopism technicznych“. Z działu tego ma czytelnik sposobność dowiedzieć się o postępie, jaki ciągły rozwój teoryi i praktyki w dziedzinie techniki ze sobą przynosi.

Nakład „Dźwigni“ wynosił 650 egzemplarzy, z których rozesłano w zamian za inne czasopisma techniczne rozmaitym towarzy-

•stwom naukowym 21 egzemplarzy, obowiązkowych 5, bezpłatnie re-dakcyom, towarzystwom akademickim i bibliotekom 17 egzemplarzy. rządowi za należyte sprawowanie obowiązków. Przy tej sposobności nie może Zarząd pominąć milczeniem wytrwałej pracy redaktora „Dźwigni“ i komitetu redakcyjnego, który licząc się ze stosunkami umiał nie tylko to, co było, utrzymać, lecz nadto posunął pracę o krok naprzód.

Z środków naukowych posiada Towarzystwo czytelnię, w której było wyłożonych 32 czasopism technicznych a 9 nietechnicznych.

Bliższe stosunki, jakie Towarzystwo nawiązało z wszystkiemi austr. towarzystwami technicznemi, tudzież pokrewnemi im towarzystwami przyrodniczemi, przemysłowemi i t. d , umożliwiły wymianę czasopism, przez co Towarzystwo hasze odniosło realną korzyść, gdyż przybyła w czytelni znaczna liczba bezpłatnych czasopism doborowych.

Biblioteka Towarzystwa posiada obecnie 246 dzieł w 550 tomach i 74 atlantów, przybyło przeto w porównaniu z rokiem przeszłym 82 dzieł.

Członkowie także w tym roku nie zapominali o potrzebie wzbogacenia księgozbioru i licznemi darami przyczyniali się do ułatwienia Towarzystwu zadania w tej mierze.

Towarzystwo na prowincyi i w Rumunii było zastąpione przez 18 reprezentantów, którzy z wielką oględnością i starannością dbali o szerzenie celów jego, czem przyczynili się do powiększenia liczby członków. — Me należy nam przeto zapominać i o ich cichej, a dla rozwoju Towarzystwa niezbędnej pracy.

Zarząd odbył w ciągu roku administracyjnego 13 posiedzeń, na których załatwiano ważniejsze sprawy Towarzystwa za pośrednictwem komisyj lub wybranych dla pojedynczych spraw referentów.

Tyle co do spraw ubiegłych ; zadaniem przyszłego Zarządu będzie przygotować materyał dla zjazdu polskich techników; ożywić ruch naukowy przez rozpisanie konkursów na prace techniczne, o ile środki materyalne w tym roku na to zezwolą; domagać się u repre-zentacyi naszego kraju, ażeby po wygaśnięciu koncesyi kolei Północnej Ferdynanda sam rząd objął ruch na tej drodze ; domagać się w Sejmie o prawo wyborcze dla techników; urządzać bezpłatne wykłady publiczne i dalej kołatać o reorganizacyę szkół średnich. — Zarząd składając swój mandat, opuszcza to miejsce^ w przekonaniu, iż Towarzystwo politechniczne przy dalszej wytrwałej pracy zdobędzie sobie z czasem stanowisko poważne, na którem wszyscy widzieć je

pragniemy“.

na

przy-

Zgromadzenie przyjęło bez uwag do wiadomości sprawozdanie Zarządu, a na wezwanie p. prezesa, powstaniem uczciło pamięć zmarłych członków.

Imieniem Zarządu przedstawia p. Stwiertnia następujące dwa wnioski: 1. Zbiór 16 okazów kamieni budulcowych Towarzystwo odstępuje tytułem darowizny lwowskiej Szkole politechnicznej (Wniosek przyjęty). 2. Walne Zgromadzenie poleci Zarządowi Towarzystwa, by imieniem jego wyraził pisemne podziękowanie komisyi filologicznej Akademii umiejętności za wspieranie prac komisyi słownikowej Towarzystwa, żywiąc przy tern nadzieję, iż komisya ta i nadal nie odmówi swego udziału w tejże pracy. (Wniosek przyjęty).

Prof. Bykowski wnosi zmianę porządku dziennego, aby wybór nowego Zarządu poprzedzał sprawozdanie komisyi lustracyjnej. (Wniosek przyjęty). — Przystąpiono do wyboru nowego Zarządu i komisyi lustracyjnej. P. przewodniczący powołuje na skrutatorów pp. Baranowskiego, Epiera i Machalskiego. — Imieniem komisyi lustracyjnej zdaje p. Łaba sprawę o stanie funduszów Towarzystwa za r. 1881. Komisya lustracyjna konstatuje zgodność stanu kasy z prowadzonemi rachunkami. Przychód wynosił 4.258 złr. 51 et., a w porównaniu z rokiem poprzedzającym podniósł się przychód brutto o 558 złr. 1 ct. w. a., równocześnie powiększyły się zaległości wkładek z 1.515 złr. 50 ct.

2.230 złr. t. j. o 714 złr. 50 ct. w. a. Rozchód wynosił 2.877 złr. 78 ct., a w porównaniu z rokiem poprzedzającym wzrósł o 199 złr. 55 ct. w. a. Ogólny dochód pokrył wszystkie wydatki, przyczem złożono na fundusz żelazny 100 złr. w lwowskiej Kasie Oszczędności, a 100 złr. w Towarzystwie zaliczkowem, razem więc 200 złr. — Na rok 1882 pozostało w gotówce 238 złr. 36 ct. jako saldo kasowe. Fundusz żelazny wynosi 1.111 złr. 13 ct. w. a. — Komisya lustracyjna wnosi przeto : 1. Walne Zgromadzenie uchwala absolutoryum z zawiadow-stwa funduszami Towarzystwa ustępującemu Zarządowi. (Wniosek jednogłośnie przyjęty). 2. Walne Zgromadzenie poleca przyszłemu Zarządowi ściągnąć według możności zalegające należytości. (Wniosek jednogłośnie przyjęty). — Na wniosek prof. Maszkowskiego wyraża Walne Zgromadzenie uznanie przez powstanie ustępującemu Za-

Imieniem Zarządu przedstawia p. Raciborski sprawę zmiany statutu co do założenia oddziałów Towarzystwa na prowincyi, wniesioną przez członków tarnowskich i kilku członków miejscowych. Po dłuzszem umotywowaniu zaleca p. sprawozdawca wniosek Zarządu o zatrzymanie dotychczasowego statutu w całej osnowie i mocy. Nad tym wnioskiem wywiązała się ożywiona dyskusya. Przeciw wnioskowi Zarządu przemawiają pp. Bieńkowski, Maszkowski, Tuszyński, Idzikowski, Zajączkowski, Poźniak i Janowski, przyczem czynią odpowiednie wnioski. Za wnioskiem Zarządu pp. Józef Chowaniec, Jägermann i Raciborski. Przystąpiono do głosowania nad wnioskiem Zarządu, który większością głosów, stwierdzoną przez sekretarzy Zgromadzenia, jęty został. — Imieniem skrutatorów oznajmia p. Machalski wynik wyborów. Prezesem obrano p. Romana bar. Gostkowskiego, inspektora kolei Albrechta. Zastępcą prezesa obrano p. Ludwika Raciborskiego, starszego inżyniera Wydziału krajowego. Na członków Zarządu wybrani pp. : Juliusz Bykowski, prof. Szkoły politechnicznej, Łucyan Becker, asystent Szkoły polit., Wincenty Górecki, inżynier miejskiego urzędu budowniczego, Napoleon Kovats, inżynier kolei Czerniowieckiej, Adolf Kuhn, autoryzowany architekt cywilny, Wiktor Łaba, inżynier-elew kolei Karola Ludwika, Władysław Poźniak, inżynier kolei Albrechta, Ludwik Radwański, autoryzowany inżynier cywilny, Henryk Stahl, inżynier Namiestnictwa i Paweł Stwiertnia, inżynier-elew kolei Karola Ludwika. Na członków komisyi lustracyjnej wybrani pp. Bronisław Bauer, architekt, Bronisław Babel, in-żynier-asystent kolei Karola Ludwika, Julian Chowaniec, inżynier Namiestnictwa, Stanisław Przychocki, inżynier-asystent kolei Karola Ludwika i Władysław Żaak, inżynier-mechanik. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Sprawozdanie

z 10. posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 2. stycznia

1882 r.

Przewodniczący p. Gostkowski Obecni pp. Bauer, Bykowski, Górecki, Kovats, Nawarski, Patelski, Raciborski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 14. listopada z. r. przyjęto bez zarzutu. Przyjęto 3 nowych członków. — P. Iszkowski, inżynier w Wiedniu zapytuje, czy Zarząd przyjąłby w darze dla biblioteki roczniki czasopisma wiedeńskiego Towarzystwa inżynierów. Zarząd uchwala przyjąć ofiarowany dar i poleca prezydyum wyrazić dawcy podziękowanie. W drugiem piśmie oświadcza p. Iszkowski, iż przyjmuje wybór na delegata, mającego zastępować Towarzystwo politechniczne w wiedeńskiem towarzj^stwie „Oesterreichische Gesellschaft für Gesundheitspflege¹¹. (Powzięto do wiadomości;. — Krakowskie Towarzystwo techniczne oznajmia, iż zgadza się w zasadzie na program zjazdu polskich techników, przedstawiony przez Towarzystwo politechniczne. Ze względu jednak, iż rozprawy nad punktem I. programu wkraczałyby w dziedzinę teoretyczno-pedagogiczną, Towarzystwo to jest zdania, ażeby przedmiot ten usunąć z porządku dziennego. Przy punkcie III. byłoby wskazanem dodać sprawę urządzenia muzeów przemysłowych, a co do wykładu, należałoby dopuścić także wykład z dziedziny inźynieryi lub architektury na temat dowolny. Nadto proponuje krakowskie Towarzystwo postawienie na porządku dziennym zjazdu, następujących punktów :

1 Obmyślenie sposobów opiekowania się krajowemi zabytkami historycznemi, inwentaryzowanie takowych i konserwacya.

2. Zawiązanie ogólnego towarzystwa techników polskich, a względnie wyznaczenie komisyi stałej, której zadaniem byłoby uchwały zjazdów przeprowadzać lub popierać. W końcu zapytuje to Towarzystwo, czy mogłaby mieć powodzenie^ wystawa prac technicznych, urządzona podczas zjazdu. — Zarząd uchwala odstąpić propozycyę krakowskiego Towarzystwa do zbadania komisyi zjazdowej. — Powzięto do wiadomości pismo p. burmistrza miasta Przemyśla z oznajmieniem, iż prezydyum magistratu nie omieszka uwiadamiać Towarzystwa o licytacyach na przedsiębiorstwa miejskie w zakres przemysłu budowlanego wchodzące.

Prezydyum c. k. Namiestnictwa oznajmia, iż bez zezwolenia c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych nie może polecić departamentowi technicznemu udzielania redakcyi „Dźwigni“ danych, odnoszących się do budowli projektowanych lub wykonywanych kosztem państwa.

przy-

b małych rozmiarów trzyma się w ręku

Zarząd uchwala udać się z prośbą w tej sprawie do c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych i poleca prezydyum wystosować odnośną prośbę. — Kursor Towarzystwa uprasza o udzielenie zaliczki na płacę w wysokości 50 złr. w. a., płatnej w 10 ratach miesięcznych. Zarząd uchwala uczynić zadość tej prośbie i nadto uchwala udzielić mu z funduszów Towarzystwa 10 złr. tytułem datku noworocznego. — Sekretarz odczytuje następującą uchwałę zgromadzenia tygodniowego, powziętą na dniu 10. giudnia z r.. „Zarząd zechce się zastanowić, czy nie byłoby wskazanem powołanie komisyi, któraby miała zadanie opracować typy domów mieszkalnych, tudzież typ domu familijnego we Lwowie.“ Zarząd przychyla się do tego wniosku i uchwala wybrać dla tej sprawy komisyę, złożoną z pp. Bauera, Fechtera, Janowskiego, Kamienobrodzkiego, Kędzierskiego, Zacharjewicza i Zagórskiego. — Dla zbadania niezałatwionego na I. kongresie austr inżynierów i architektów wniosku inżyniera Goldschmidta o zaprowadzenie studyów prawniczych na szkołach politechnicznych, uchwala Zarząd wybrać komisyę złożoną z pp. prof. Bykowskiego, Stahla i Stwiertni. Zarząd poleca prezydyum wystosować pismo z prośbą do reprezentanta Towarzystwa w Stanisławowie, p. Merunowicza, ażeby poczynił starania o pozyskanie tamtejszych techników przy kolei Transwersalnej na członków Towarzystwa. Zarazem uchwala Zarząd zaprosić pp inżynierów Cieślikowskiego, Kawęckiego i Ziembickiego na reprezentantów Towarzystwa., Prezydyum przedkłada spis 38 członków, którzy od dłuższego czasu wkładek nie płacą. Zarząd uchwala na podstawie §. 16. statutu wykreślić ze spisu 25 członków, a do 13 członków ma prezydyum wystosować wezwanie o zapłacenie zaległych wkładek w przeciągu czterech tygodni. W razie nieuwzględnienia wezwania ma być odstąpione wyegzekwowanie zaległości syndykowi Towarzystwa. P. prof. Zacharjewicz przedstawia na piśmie wniosek o przyczynienie się przez Towarzystwo do zakupna tablicy pamiątkowej, która ma być umieszczoną w katedrze na „Wawelu“ dla uczczenia zasług architekty Bereniego (umarł w Krakowie 1537 r.), który był twórcą kaplicy Zygrnuntowskiej. Zarząd uchwala udzielić na ten cel z funduszów Towarzystwa kwotę 25 złr., która ma być złożoną na ręce p. prof. Zacharjewicza.— P. prof. Bykowski zdaje sprawę z deputacyi Towarzystwa u posłów sejmowych względem poruszenia kwestyi objęcia zarządu ruchu na kolei Północnej Ferdynanda przez rząd. (Powzięto do wiadomości). Nadto czyni p. Baciborski wniosek, ażeby Zarząd wystosował w tej sprawie memoryał do Koła Polskiego i p. Ministra skarbu. Zarząd przychyla się do tego wniosku i poleca opracowanie tego memoryału komisyi złożonej z pp prof. Bykowskiego, Bacibor-skiego i Stahla.— Komisya wybrana dla wniosku p. Tuszyńskiego i towarzyszy przedkłada projekt nowego statutu z wnioskiem o wniesienie tej sprawy na walne zgromadzenie. — Dla zbadania projektu nowego statutu i wniosków komisyi uchwala Zarząd wybrać ze swego łona komisyę z pp. Góreckiego, Baciborskiego i Stahla. — Komisya słownikowa wnosi sprawozdanie o normach dla jednolitego oznaczania ilości używanych w dziełach technicznych. Komisya ta czyni wniosek, ażeby jej sprawozdanie ogłoszono w „Dźwigni“, udzielono do wiadomości uchwały komisyi co do zasady znakowania wszystkim polskim towarzystwom i czasopismom z prośbą o przystąpienie do tej uchwały, a wreszcie, gdyby się okazały większe różnice w zapatrywaniach, o postawienie tej kwestyi na porządku dziennym zjazdu techników polskich. Zarząd uchwala ogłosić w „Dźwigni“ uchwałę komisyi najpierw jako projekt norm, a gdy uwagi w tym przedmiocie ze sfer techniczzych będą poczynione, nastąpi dalsze rozpowszechnienie przyjętej przez komisyę zasady znakowania. — Na wniosek prezydyum uchwala Zarząd zwołać doroczne Walne Zgromadzenie na dzień 28. stycznia b. r. Bównocześnie uchwala program obrad Walnego Zgromadzenia. — Zarząd uchwala kwotę 10 złr. na opędzenie kosztów założenia księgi zaległych wkładek. — Zarząd poleca prezydyum zaprosić na najbliższe posiedzenia Zarządu p. prof. Ma-szkowskiego, który ma do uczynienia wniosek o urządzenie wykładów publicznych przez Towarzystwo. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

0 wystawie elektrycznej w Paryżu,

Wykłady p. Machalskiego, inżyniera kolei Lwowsko - Czernio-wieckiej miane na zgromadzeniach tygodniowych Towarzystwa politechnicznego *).

(Z rys. na tabl. II.)

Jak już wspomniałem, na paryskiej wystawie elektryczności, urządziła francuska kompania telefonów większą liczbę stacyj telefonicznych w połączeniu ze stacyą centralną tejżu wystawy na wzór istniejącej w Paryżu sieci telefonicznej.

Urządzenie to jest dość interesujące, opiszę je więc w głównych zarysach.

Od każdego abonenta prowadzi drut przewodni do biura centralnego, jak to na szkicu fig. 1. jest uwidocznione. Każdy abonent ma włączony telefon, w biurze centralnem zaś drut idzie do elektromagnesu, opatrzonego takim rządem że przez wysłanie prądu od abonenta obraca się z hałasem tabliczka odsłaniająca numer abonenta.

Jeżeli więc którykolwiek abonent, np. abonent nr. 1. chce rozmawiać z abonentem nr. 9, abonent nr. 1. wyseła prąd do biura centralnego przez przyciśnienie odpowiedniego klucza, w biurze centralnem odpada tabliczka i liczba 1 się odsłania. Agent, spostrzegłszy odsłoniętą tabliczkę, włącza w linię 1 a telefon i zapytuje się abonenta, z kim chce rozmawiać; tenże odpowiada: „chcę mówić z abonentem 9“, poczem agent woła tego abonenta za pomocą dzwonka elektrycznego i daje mu telefonem znać: „Abonent 1. chce z Panem mówić“. Następnie uskutecznia agent połączenie obu abonentów, to jest połączenie linii la i 9i w biurze centralnem za pomocą przemianu odpowiedniej konstrukcyi, zakrywając tabliczkę 1. Gdy rozmowa się skończyła, abonent awizuje biuro centralne w podobny sposób jak poprzednio, odpowiednia tabliczka znów odpada, co agent spostrzegłszy uskutecznia połączenie normalne linii la i 9i.

Urządzenie sieci telefonicznej tego rodzaju okazało się w Paryżu ze względu na wielką rozległość miasta bardze użyteczne ; podczas mej bytności tamże sieć ta liczyła blisko 2.000 abonentów; każdy abonent płaci rocznie 600 franków, co już obecnie przynosi dochodu brutto 1,200.000 franków.

Ü abonentów są w użyciu telefony Ader a, zaś w biurze centralnem zastosowano transmitor Edisona w połączeniu z małym receptorem. Oba te aparaty na jednej oprawie w formie a.

przykładając stronę ab z transmitorem do ust, przyczem strona bc z receptorem do ucha przylega.

System w powyższej formie okazał się odpowiedniejszy, jako łatwiej przenośny i nie wiele miejsca zabierający. Aby uniknąć szkodliwego wpływu indukcyj sąsiednich drutów, użyto przy paryskiej sieci telefonicznej podwójnego drutu, który prowadzony jest przeważnie w kanałach. Do służby w biurze centralnem używają w Paryżu kobiet, których głos do telefonu bardzo się nadaje.

W oddziale austryackim wystawiona była przez firmę Schäflera jedna stacya telefoniczna na wzór stacyj, które mają być zastosowanemi dla sieci telefonicznej w Wiedniu. System Schäflera różnił się o tjle od innych systemów,

*) Ciąg dalszy z num. 12. z. r.

złączone.

że w miejsce transmitora mikrofonicznego użyty jest telefon w przybliżeniu oporowi linii telegraficznej długości 5.000 magnetyczny BelTa o konstrukcyi nieco zmodyfikowanej; mil angielskich, do słuchania służą również dwa telefony Belka. Przy tym systemie odpadają baterye. Ażeby baterye całkiem usunąć używa Schäfler do poruszania dzwonka magneto-indukto-rów. Ponieważ na wystawie był tylko jeden garnitur tego systemu nie mogłem w Paryżu robić z nim porównań. Do • piero z powrotem w Wiedniu badałem bliżej funkcyonowa-nie rzeczonego systemu i przekonałem się, że takowy bardzo mało ustępuje Ad er owi co się tyczy siły i wyrazistości głosu, ze względu zaś, że bateryi przy nim całkiem niektórych preparatów, że takowe w miarę silniejszego lub nie potrzeba, oddałbym nawet systemowi Schäflera pierw- słabszego prądu przez nie przepuszczonego, zmieniają współ-szeństwo przed Ad erem

Telefon Dolbear’a wystawiony w oddziale Stanów Zjednoczonych zwrócił powszechną uwagę fizyków z powodu, że jego konstrukcya na całkiem odmiennej polega zasadzie.

Mianowicie receptor składa się z dwóch płyt metalowych C i D fig. 2. Obie płyty bardzo blisko siebie leżące, zmontowane są podobnie jak blaszki telefonu, to jest ściśnięte na obwodzie i od siebie złym przewodnikiem izolowane.

. Blaszka G zwrócona jest do ucha i może falować, zaś druga blaszka D jest w środku śrubą S poruszającą się w oprawie, silnie trzymana.

Do mówienia wystarcza jakikolwiek transmitor mikro-foniczny; połączenie transmitora z receptorem uwidocznione jest na szkicy. Fig. 3.

Transmitor połączony jest w zwykły sposób z bateryą i wewnętrzną multiplikacyą cewki z grubego drutu.

Jeden koniec zewnętrznej multiplikacyi Jc o cieńkjm drucie i bardzo wielkiej liczbie zwojów łączy się z blaszką od transmitora, podczas gdy drugi koniec rzeczonej multiplikacyi kx jest całkiem wolny, a blaszka ab jest połączona z ziemią; ostatnie połączenie nie jest jednak koniecznie potrzebne. Wiadomą jest rzeczą, że za pomocą cewki indukcyjnej można wzbudzić prąd nawet w tym razie, jeżeli końce multiplikacyi zewnętrznej nie są żadnym przewodnikiem

(0. d. nast.)

Jeżeli więc przy powyższem złączeniu będziemy mówili do transmitora, blaszka receptora cd będzie naładowaną na przemian elektrycznością dodatnią i ujemną o rożnem natężeniu, a to w miarę wielkości i liczby fal blaszki transmitora. Przy każdem takiem naładowaniu się elektrycznością blaszki cd wzbudzona będzie przeciwna elektryczność w blaszce a b, przezco blaszka ta, według znanych praw elektryczności statycznej, zostanie do blaszki cd przyciągnięta; poczem przy zmianie prądu w obwdzie indukcyjnym 1, 2, 3, 4 odbędzie blaszka ab ruch odwrotny, przez co blaszka ta odbywać będzie ruchy tam i napowrót, jak przy telefonie Bell’a.

Telefon D o 1 b e a r a jest pod względem teoretycznym bardzo interesujący, gdyż problem został całkiem oryginalnie rozwiązany. W praktyce, o ile sądzę, nie znajdzie szerszego zastosowania gdyż jest za cichy, o czem się przy próbach na wystawie przekonałem.

System ten wymaga bardzo wielkiej liczby zwojów zewnętrznej multiplikacyi cewki indukcyjnej, która przedstawiać powinna opór 4 do 5 tysięcy Ohmów.

Wynalazca przyznaje temu telefonowi dwie ważne zalety, mianowicie, że powiększenie oporu linii bardzo mało jego efekt osłabia, tak, że rozmowa dosyć dobrze może być zrozumianą przy oporze linii 50.000 Ohmów, co równa się

Drugą zaletę stanowi okoliczność, że szkodliwy wpływ indukcyi sąsiednich drutów telegraficznych całkiem czuć się nie daje.

O rzeczonych dwóch zaletach nie można jednak było się przekonać, gdyż nie robiono we Francyi z telefonem Dolbear’a doświadczeń na większą odległość.

Drugi oryginalny telefon był tak zwany kredowy telefon Edison’a. Konstrukcya jego polega na własności

czynnik tarcia.

Dokładna konstrukcya tego telefonu nie jest mi znaną, gdyż na wystawie nie był tak rozbierany, aby urządzenie jego można było zbadać ; również nie było jego opisu. Główny zarys tej konstnjkcyi da się jednak przedstawić za pomocą szkicy fig. 4. r jest cylindrem, którego powierzchnia powleczoną jest preparatem kredy. Do tego cylindra przylega rylec cg połączony z drążkiem jednoramiennym dcf. Sprężyna s ma na celu, aby rzeczony rylec przylegał z odpowiednią siłą do cylindra; ab jest blaszka lub jakakolwiek błona elastyczna połączona w centrum z drążkiem df. Od drążka i od walca idą dwa druty przewodnie do następnej stacyi (jeden z przewodników może być zastąpiony połączeniem z ziemią). W drugiej stacyi uskutecznia się zwykłe połączenie z transmitorem i bateryą.

Jeżeli więc do transmitora mówimy, powstanie szereg prądów różnego natężenia, które przechodzą przez walec i preparat kredowy; tarcie rylca na powłoce cylindra będzie się zmieniało, a w miarę tej zmiany, obracając cylindrem, rylec będzie więcej lub mniej porywany, to jest będzie drgał, a drganie to przeniesie się na blaszkę aJ i w ten sposób blaszka ta głos reprodukować musi. Telefon ten był bardzo głośny, tak, że rozmowa za przyłożeniem trąbki do otworu receptora na całą salę była słyszaną. Beprodukcya, nie była jednak całkiem czysta i od czasu do czasu dało się słyszeć pewne chrypienie; nadto system ten przedstawiał tę ujemną stronę, że preparat kredowy musiał być zawsze po krótkim czasie odnowiony, co praktycznemu użyciu telefonu Edisona stoi na przeszkodzie i rzeczywiście takowy dotąd nie wszedł nigdzie w zastosowanie.

W oddziale niemieckim były wystawione okazy telefonu magneto-indukcyjnego konstrukcyi Siemensa bez bateryi i mikrofonu, który u nas jest dobrze znany. Telefon ten jest głośniejszy od A der a, jest jednak od tegoż mniej wyraźny. Ze względu jednak, że do niektórych celów jest bardzo dogodny, nie wymagając mikrofonu i bateryi, znalazł liczne zastosowanie w Niemczech, a nawet we Francyi, gdzie używany jest przy manewrach wojennych.

Inne telefony: angielskie, amerykańskie, szwedzkie, belgijskie, włoskie i t. d. nie wiele się różniły w konstrukcyi i efekcie od powyżej opisanych systemów i z tego powodu ich nie opisuję.

stępuje :

razem

. . złr. 11.482*02.

złr,

umowy

<jye i nowe drogi

f) Powóz komisyjny. Utrzymanie powozu do objazdu dróg i odbywania komisyj ...» złr. 1.003*75.

W ogóle wydatkowano na konserwaeye dróg żwirowanych i nowe drogi

0 znaczniejszych robotach publicznych

wykonanych, w mieście Lwowie w r. 1S80.

Napisał

11. Alexan&rowicz i W. Górecki, inżynierowie Urzędu budowniczego miejskiego.

(Ciąg dalszy).

II. Drogi żwirowane i bruki.

A. Konsenvacya dróg żwirowanych.

Długość dróg żwirowanych we Lwowie wynosi 69*85 kilom., a powierzchnia tychże zawiera 515.684 m. 0. Do konserwacyi powyższej powierzchni dróg szutrowanych, w ostatnich czterech latach, włącznie z rokiem 1880, użyto średnio każdorocznie po 9.466 m. sz. szutru; a że profile dróg, po upływie lat czterech w niczem zmienionemi nie zostały, albowiem przy konserwacyi starano się je utrzymać w stanie pierwotnym, ztąd też wypada, że odpowiednio powierzchni dróg konserwowanych i każdorocznemu użyciu szutru, jak wyżej, dokonywało się ścieranie warstwy szutrowej pod ciężarami wozów, mianowicie w grubości 1*83 cm. dla każdego metra 0 drogi. Grubość zjeżdżenia warstwy szutrowej, zależna od większej lub mniejszej frekwencyi wozowej, jest różna i dla każdej prawie drogi różne daje wypadki; największe jednak, po założeniu torów tramwajowych, na ulicach Gródeckiej i Żółkiewskiej dochodzą do 5*3 cm. grubości, na każdy metr 0 drogi, rocznie ścierającej się warstwy szutrowej Stosunki tak wyprowadzone decydują o potrzebie dostawy szutru w średniej ilości, dla każdego metra 0 drogi, mniej lub więcej zużywającej się.

Kamień na szuter dostawiany jest z kamieniołomu miejskiego, zwanego „górą Katyńską“, położonego za rogatką Łyczakowską. Jest to wapień twardy, jeden z najlepszych gatunków kamieni, jakie się znajdują w okolicach Lwowa. W roku minionym kamieni ratyriskich dostawiono do konserwacyi dróg m. sz. 8.000, których wraz z remanentem pozostałym z roku zeszłego użyto.

Koszt całorocznej konserwacyi dróg wynosił jak na

a) Materyały. 8.000 m. sz. kamienia ratyńskiego złr. 26.400*00. potłuczenie takowego na szuter złr. 2.491*56,

złr. 28.891 56.

b)    Roboty. Za rozwiezienie i rozesłanie szutru, walcowanie lub ubijanie, czyszczenie rowów, krat, wyrób i zmianę poręczy wydatkowano . .

c)    Droga Kulparkowska. Na konserwacyę drogi Kulparkowskiej, dopłata Wydziałowi krajowemu wedle

100 00

d)    Mosty i przepusty. Utrzymanie mostów i prze

pustów w dobrym stanie, wszelkie mniejsze reperacye murarskie i ciesielskie, oraz przebudowanie mostu na Pełtwi, przy placu Solskich kosztowało......złr. 1.254*88

e)    Rekonstrukcye i nowe urządzenia dróg i placów. Za rozszerzenie i uregulowanie ulicy Głowińskiego, wyszutrowanie części placu Misyonarskiego od strony ulicy Zamarstynowskiej, sprostowanie, splantowanie i dosypanie drogi św. Zofii, obniżenie i wyszutrowanie ulicy Szkolnej wypłacono złr. 1.019*51. Nadto za urządzenie deptaków przy ulicy Gródeckiej wzdłuż ogrodu św. Jura, oraz przy ulicy Głębokiej i Łazarza wydano złr. 276*80. Rekonstruk-

złr. 1.296*31.

złr. 44.028*52.

B. Bruki i chodniki.

Zanim przystąpimy do wykazania uskutecznionych robót brukarskich i poczynionych na tę rubrykę wydatków., nie od rzeczy będzie dać ogólny opis materyałów używanych na kostki brukowe, krawędzie, oraz sposobu ich obrobienia. Ze znajdującego się w kopalniach Wiszenki i Suehodołu kwarcytu, wyrabiane są kostki brukowe i krawężniki. Kamień z kopalni Wiszenki, twardością swą i zbitością, równem zlaniem ziarn kwarcowych, których wyrazistość znika przed gołem okiem, przewyższa Suchodolski. Układ warstw kwar-cy to wy ch w tych kopalniach jest po większej części warstwowy; znajduje się również kwarcyt w pojedynczych sztukach wyłaniających się z ziemi, albo też w nieładzie zmię-szanyeh z piaskowcem. Wyrób kostek i krawędzi z kamieni kwarcytowych gmina prowadzi w własnym zarządzie. Kostki wyrabiane są w czterech stale określonych rozmiarach, a mianowicie: 13, 16, 18 i 21 cm. w kwadrat przy jednostajnej wysokości wszystkich, po 18 centymetrów, i obrabiane są gładko z sześciu stron, z ostremi w liniach prostych krawędziami.

Pierwszego wymiaru kostki są używane: na wjazdy podjazdy i przechodniki ; drugiego, trzeciego i czwartego, do brukowania ulic i placów. Wyrób każdego z tych gatunków kostek wraz z dostawą na miejsce i administracyą, kosztuje: pierwszego 12, drugiego 16, trzeciego 19, czwartego 22 ct.

Przekrój kamieni krawędziowych jest następujący : długość 32 cm., wysokość od frontu 30 cm., od strony chodnika 20 cm.; róg górny od frontu ścięty jest na długości 5 cm. a na wysokości 25 cm. Kamienie krawędziowe wyrabiane są również z kwarcytu, z obrobieniem na czysto z pięciu stron i wyprowadzeniem tyluż krawędzi w liniach prostych. Takiego krawężnika 1 m. bież. z materyałem, z wyrobieniem i dostawą do Lwowa na plac budowy kosztuje złr. 2*74.

Płyty na chodniki z kopalń tarnopolskich, są wyrabiane i dostawiane przez przedsiębiorcę p. Tapkowskiego. Kamień z kopalń tych jest to nadzwyczaj cieńko ziarnisty piaskowiec, bardzo twardy, znajdujący się w pokładach warstwowych różnej grubości, łupliwy w kierunku układu warstwowego. Płyty dostawiane są w dwóch gatunkach rozmiarów : pierwsze 50, drugie 30 cm. w 0 , grubości od 6 do 8 cm. Koszt jednej płyty z zupełnie gładką powierzchnią górną i czterma okalającemi krawędziami w liniach prostych, z dostawą na plac naznaczonej budowy we Lwowie, pierwszego gatunku od sztuki wynosi 80, drugiego zaś 30 ct.

Zakładanie bruków odbywa się na fundamencie z warstwy szutrowej 15 cm. grubej, wyrobionej do profilu takiego, jaki bruk mieć ma, zlanej wodą, zwalcowanej lub silnie ubitej; nadto na warstwie piasku 8 centymetrów grubej, usypanej na szutrze*). Na tak urządzonym fundamencie osa-

*) Urząd budowniczy miejski w miejsce warstwy piasku pod kostki brukowe, projektował warstwę żwirku cienkiego rzecznego, na którym dokonane bruki wypadły korzystniej od bruków na warstwie piaskowej ; jednakże z powodu zwiększenia kosztu odległą dostawą żwirku, zalecono zaniechać zakładania w ten sposób bruków.

44.557

60.246

83.806 ,

z których kostki pierwszego gatunku użyte były na wjazdy i przechodniki, drugiego zaś, trzeciego i czwartego na brukowanie ulic i placów; nadto kopalnia Suchodół wyrobiła i dostawiła krawężników metrów bieżących 825"52.

3.615

razem

211-87

563-45

420-14

„ 1.646-13

Koszt dostawionych materyałów i dokonanych nowych i konserwacyjnych robót brukarskich w roku minionym wynosił

(D. n.)

(1879 r.)

dzają się kostki brukowe w pasach skośnych, od środka osi drogi pod jednakowem nachyleniem nie przechodzącem 45° z jednej i drugiej strony, aż do rynsztoku. Sposób taki brukowania, nazywają pospolicie „na kanafas“. Kostki po ułożeniu ubijają się, już to żelaznemi, już drewnianemi bara-nami, poczem szpary pomiędzy kostkami wypełniane są cienkim rzecznym żwirkiem, które to zasypanie działa skutecznie na związanie się kostek między sobą i nie dopuszcza wypychania się piasku z pod kostek do góry, słowem, ustala bruki i utrzymuje je w równych powierzchniach.

Kopalnie w Wiszence i Suchodole wyrobiły i dostawiły w roku minionym kostek sztuk 206 479, a mianowicie: 13/18 centym, sztuk 17.870 16/18 18/18 21/18

Dostawa płyt tarnopolskich wynosiła: 50/50 centym, w □    9.384 sztuk

30/30

12.999

Z materyałów powyższych, jak i w remanencie pozostałych wyrobiono :

Bruków z kostek kwarcytowych m. □ 7.818 06 „    z kamienia białego

„    w rynsztokach z kostek

kwarcytowych .    .    .

razem zrobiono bruków „    „ 8.593⁻38

Krawędzi zaś ułożono metrów bieżących 1.505 1. Chodników z płyt trembowelskich metrów Q 1.225 99 „    „    „ białych

razem ułożono chodników

złr. 59.586-78

Eoboty brukarskie prowadzone były we własnym zarządzie gminy, a średnie ceny jednostkowe były następujące : jeden metr Q bruku wraz z wyrąbaniem i skopaniem drogi żwirowanej, która zastąpiona zostaje brukiem, ułożeniem fundamentu ze szutru zrąbanego, z piaskiem i żwirkiem oprócz kostek 84 et.; jeden metr bieżący ułożenia krawężnika z podsypaniein piaskiem, zalaniem zetknięć cementem, bez kamienia krawędziowego 45 cfc. ; jeden metrQj chodnika z uregulowaniem i ubiciem podstawy, podsypaniem takowej na 8 centymetrów piaskiem bez płyt 32 ct.

Ze statystyki przemysłowej lat ostatnich.

(Dokończenie).

W pierwszych trzech latach ostatniego dziesięciolecia produkcya żelaza wzmagała się nieustannie i w r. 1873 wynosiła 15 mil. ton surowca. Ponieważ atoli popyt był w ostatnich latach przed przesileniem mniejszy od podaży, przeto nastąpił znaczny upadek produkcyi, trwający bez przerwy aż do drugiej połowy 1879 r. W latach 1878 do 1880 urodzaje w Ameryce były tak świetne, że z gorączkowym pośpiechem poczęto w Stanach Zjednoczonych budować nowe drogi żelazne, aby z dalekiego Zachodu dowozić zboże do portów nad morzem Atlantyckiem. To zjawisko podniosło najprzód produkcyę żelaza w Stanach Zjednoczonych , a ponieważ Amerykanie o własnych siłach nie zdołali wyrobić potrzebnej ilości żelaza, przeto zamawiali szyny i inne materyały kolejowe w Europie, a przedewszystkiem w Anglii. Skutkiem tego podniósł się przemysł żelazny w Anglii w 1880 r. do takiej wysokości, jak dotąd nigdy, a fale nowego popędu udzieliły się powolnie innym krajom, a mianowicie Francyi, Niemcom i Austryi. Dziś industrya żelaza rozwija się na zdrowych podstawach.

W r. 1880 wyrobiono na całym świecie około 17-6 mil. ton surowca, z czego przypada na Anglię 7-4, na Stany Zjednoczone 3 9, na Niemcy 2-7, na Francyę 17 mil. ton; inne kraje produkują niżej jednego miliona ton. Na początku roku 1880 było w Anglii 497, w Stanach Zjednoczonych 384, a 1. stycznia 1881 w Anglii 590, w Stanach Zjednoczonych 473 wielkich pieców w ruchu. Fluktuacya cen surowca była bardzo znaczna. Centnar metr. surowca kosztował w hucie w Austryi 6 95 złr. w 1871, ta cena doszła do maximum 8*50 złr. w 1873, w następnym roku spadła do 6'43 złr., a odtąd stale się zniża; w 1880 r. kosztował cntn. metr. tylko 4-57 złr. Konsumcya żelaza wynosi na jednego mieszkańca ziemi średnio 10 klg., a dosięga największej wartości 165 klg. na jednego mieszkańca Anglii, podczas gdy w Eossyi wynosi mniej niż 5 klg., a w Indyach Wschodnich tylko pół klg. na głowę.

Produkcya bawełny i wełny. W r. 1880 przerobiono około 3700 mil. funtów ang. bawełny, z których Stany Zjednoczone dostarczyły 2900 mil. ft., Indye Wschodnie 508, Egipt 272, Brazylia 26, Indye Zachodnie 17, Turcya 8 mil. ft. ang. Anglia posiadała 1878 r. około 40 milionów wrzecion i przeszło pół miliona warstatów maszynowych do przeróbki bawełny; Stany Zjednoczone w 1880 r. 11 milionów wrzecion i 230.000 warstatów. Niemcy w 1875 r. przeszło 5 mil , a Francya w 1877 r. około 5 mil. wrzecion.

W Eossyi wyrobiono w 1878 r. 177 mik, w Anglii 67, we Francyi 42, w Austryi 24, a w 1880 r. na całym świecie około 890 milionów klg. wełny. Do przeróbki wełny miała Anglia 1878 r. 5-5 mil. wrzecion i około 150.000 warstatów maszynowych. Wywóz wełny z Austryi rośnie z każdym rokiem.

Poczty i telegrafy. Międzynarodowy traktat pocztowy zawarty w Paryżu 1. czerwca 1878 r., wszedł w życie od dnia 1. kwietnia 1879 r. Ezeczony traktat rozciąga się obecnie (w końcu 1881 r.) na ogromną przestrzeń 82 milionów kim. kwadr, z 783 milionami mieszkańców ziemi. Każdy przyjaciel postępu powitać musi z zapałem wielką misyę cywilizacyjną, jaką ten traktat spełnić jest powołany, bo mało która instytucya wszechświatowa przyczynia się tak dzielnie do wzajemnego zbliżenia rozmaitych narodów na kuli ziemskiej, jak właśnie ujednostajnienie przepisów ko-munikacyi pisemnej. Z szczegółowych wykazów ruchu pocztowego wyjmujemy najciekawsze liczby. Na jednego mieszkańca Europy przypadało 1880 r. średnio 18 5 posyłek pocztowych. W następujących krajach liczba takich posyłek na głowę wynosiła w tym roku :

w Anglii .    .    .    48-2 posyłek

„ Szwajcaryi .    .    46*1

„ Francyi .    .    29*5

2*6

.    167.477 kim.

919

637

619

482

296

45

7*25 kim. dr. żel.

8 21

. 9 26 „ „ . 7*40 „ „

6*89

4*90

52 miliardów marek

27

0*8 „

J. F.

w Niemczech .    28*7    posyłek

„ Austryi ,.16-0 „ Eossyi .    .

najmniej wBułgaryi, bo tylko 0*3 sztuki. W Azyi na jednego mieszkańca 0'81, w Afryce 1*46, w Ameryce 28*31, w Australii 27*35 sztuk. A zatem na jednego mieszkańca kuli ziemskiej 61 sztuk, z których przypada 3-6 listów i kart korespondencyjnych, a 2*5 druków, gazet i t. p.

W każdym z lat 1865 — 1872 wybudowano w Europie średnio 20.000 kim, od 1872—1875 rocznie 6000, w następnych dwóch latach po 14.500 kim., od 1876 — 1880 rocznie 15.900 kim. nowych linij telegraficznych. Z końcem 1880 r. było w Europie 415.000 kim. rządowych linij telegraficznych, a liczba nadanych depesz wynosiła 90 milionów. Na 100 mieszkańców Europy przypada rocznie 29 telegramów, a na każde 1000 kim. kwadr, powierzchni 42*6 kim. linij telegraficznych. Na całym świecie znajduje się obecnie około 800.000 kim. linij telegraficznych, które potrzebowały 2 mil. kim. drutu i zatrudniają około 50.000 urzędów telegraficznych, przesyłających przeszło 132 milionów depesz rocznie. Linie podmorskie wynoszą 150.000 kim.

Drogi żelazne. W latach 1860, 1870, 1880 było na całej kuli ziemskiej 106.886; 221.980; 368.717 kilometrów dróg żelaznych, a przyrost roczny był największy w 1873 r., wynosił bowiem 19.039 kim.; w r. 1880 wybudowano 17.715 kim. nowych dróg żelaznych. Z dróg żelaznych przypada w 1880 r. na Europę .

„ Amerykę » Azyę .    .

„ Australię „ Afrykę .

W Europie przypada średnio na 10.000 kim. kwadr, powierzchni 172 kim., a na 10.000 mieszkańców 5 06 kim dróg żelaznych. Na rozmaite państwa rozdzielają się powyższe stosunki, jak następuje:

Na 10.000 kim. kwadr, przypada:

w Belgii ....    1.383 kim. dr. żel.

Stany Zjednoczone posiadają na 10.000 kim. kw. 162*4, a na 10.000 mieszkańców 30 04 kim. dróg żelaznych Koszta zawożenia dróg żelaznych, które były w ruchu 1880 r. wynosiły okrągło :

w Europie .

„ Ameryce „ Azyi .    .

„ Australii „ Afryce .

Eazem 84 miliardów okrągło.

W 1879 r. było w ruchu około 69.000 lokomotyw o sile pociągowej 20 milionów⁷ koni, które przewoziły 138.000 wagonów osobowych i 1,587.000 wozów towarowych z ładunkiem 15 do 16 mil. ton.

Jedynem państwem, w którem dotąd nie ma dróg żelaznych, są Chiny. Zbudowana przed kilku laty w porcie w Shanghay krótka droga żelazna musiała być zburzona; zdaje się atoli, że wysoka protekcya, jaką książę Li otacza budowę dróg żelaznych przedewszystkiem w celach wojskowych, otworzy niebawem państwo Niebieskie dla celów ko-munikacyi, co ogromny wpływ wywrze na handel i prze mysł całego świata.

Ogrzewanie kotłów parowych za pomocą oleju skalnego i produktów z tegoż.

Podług dzieła „Neftianoe Otoplenie Parochodow i Parowozow Inżenier-technologa S. T. Guliszambarowa“ podał P. Müldner.

(Ciąg dalszy).

(Z rys. na tablicy I.)

Przyrząd Biddle’a. Jednym z pierwszych przyrządów do ogrzewania zapomocą oleju skalnego był przyrząd Johna Biddle’a z Nowego Yorku, który otrzymał na swój wynalazek przywilej w r. 1862.

Konstrukcya jest bardzo prosta (fig. 1). Na rusztach zwykłego ogniska kotła parowego stoi ogrzewalnik, t. j. po-długowate żelazne naczynie A, pod które przechodzi rurka przewodnia a dla oleju skalnego. Eurka ta zaopatrzona jest w pewnych odstępach wzniesionemi nieco nad dno palnikami a'a'u', z których każdy otoczony jest siatką c. Do siatek tych nakłada się żarzący węgiel kamienny, a za chwilę puszcza się przez rurkę płyn, który pali się silnym ale kopcącym płomieniem. Część nafty, która nie zdoła się spalić na węglach rozchodzi się po dnie ogrzewalnika i tu się spala do reszty.# Dla zmniejszenia tworzącego się kopcia potrzebny jest silny przewiew powietrza, na co p. Biddle zalecił urządzenie odpowiednich wietrzników. Otwory b b b umieszczone w bocznych ścianach ogrzewalnika, przeznaczone są dla wdymania powietrza sposobem sztucznym, w skutek czego płomień palników ożywia się i znacznie przedłuża.

Olej skalny przeznaczony na opał umieszcza się w zbiornikach , połączonych rurką wspólną na spodzie okrętu. Ostatni z tych zbiorników za pomocą pompy, znajdującej się w tej samej kajucie, gdzie i kocioł parowy, jest w połączeniu z pośrednim rezerwoarem opałowym. W miarę potrzeby pompuje się płyn do rezerwoaru pośredniego nieco wyżej od kotła położonego; za pomocą kranu d puszcza się potrzebną ilość nafty do palników.

Konieczna potrzeba wietrzników jest jednym z wielkich niedostatków tego przyrządu, a chociaż p. Biddle utrzymuje, że jego wynalazek będzie przewodniczył w dziedzinie opalania kotłów, to jednak użycie, przyrządu jego okazało się niepraktycznem i nieodpowiedniem dla różnych większych i mniejszych niedogodności.

Przyrząd Show’a i Lin to na. W listopadzie roku 1862 inżynierowie Show i Linton z Filadelfii otrzymali na 17 lat przywilej na następujący przyrząd swego wynalazku (fig. 2). W palenisku kotła parowego, zamiast rusztów znajduje się żłobek żelazny aa na kształt koła zatoczony i przeznaczony do napełniania go rozpalonym węglem. Nafta

swej powierzchni lejku d, i rozpalając się

sposób obliczania niezmieniony.

ściekająca ze zbiornika b przez rurkę ć rozlewa się po żłobkowanym na

ścieka do ogniska aa, gdzie do reszty się wypala. Przyrząd ten nie wymaga sztucznego przeciągu powietrza, ponieważ płyn rozgrzewa się stopniowo i wypala się powoli; dla lepszego jednak przeciągu powietrza można puścić słaby prąd pary do rurki c za pomocą rurki f.

Dyrektoryat morski Stanów Zjednoczonych przy odbytej przez wydelegowaną komisyę próbie na dniu 22. października 1862 r. sprawdził, że za pomocą tego przyrządu można jednym funtem oleju skalnego zamienić 10'36 fnt. wody w parę, podczas gdy antracyt tylko 5 1 fnt. wody wyparować zdołał, co stanowi różnicę 103 °/₀ na korzyść pierwszego. Czas potrzebny do wytworzenia w kotle pary na 20 fnt. ciśnienia (t. j. blisko lVa atm.) trwał przy opalaniu olejem skalnym 28 minut, a przy opalaniu antracytem 60 minut, co stanowi znów różnicę na korzyść oleju skalnego 114°/₀. Objętość płomienia była tak wielka, iż obejmowała w całej rozciągłości kocioł parowy i rozgrzewała komin blaszany do czerwoności na kilka stóp wysoko.

Pragnąc cyframi wykazać, o ile odpowiedniejsze jest opalanie za pomocą oleju skalnego od węglanego, pp. Show i Linton zrobili następujące obliczenie. Statek parowy „Persya“ potrzebujący 72.000 pud. węgla *) do podróży swej z Ameryki do Europy potrzebowałby tylko 34.000 pudów oleju skalnego, (biorąc za podstawę obliczenie komisyi amerykańskiej), coby dało w porównaniu objętości zajmowanej przez 1 pud węgla, a 1 pud oleju skalnego próżnię, zajętą poprzednio przez 37.500 pudów węgla, która obecnie może być na towary użytą. Licząc fracht po 44*/₂ kopiejek za pud od przewozu do Europy i na powrót, otrzymamy sumę 33.250 rubli; zamiast poprzednio używanych 50 ludzi potrzeba teraz tylko 10, przez co znowu oszczędza się utrzymanie na 40 ludzi przez przeciąg czasu 1 i/₂ miesiąca, po 53 rub. 20 kop. na mie siąc, 3.192 rubli; oszczędność prowiantu i wydatku na zarząd 3.192 rubli; 40 kajut po 53⁻20 rub. za przewóz, 2.192 rubli; oszczędność na cenie węgła w porównaniu z olejem skalnym (licząc węgle po 18 kop., a olej skalny po 2 kop. za pud) za przejazd tam i napowrót 9.000 rubli.

Suma oszczędzonych kosztów wyniosłaby 50.000 rubli, czyli 25.000 za jeden przejazd z Ameryki do Europy, nie biorąc w rachubę mnogich wygód pod względem technicznym, jakie się okazują przy używaniu płynnego opału zamiast węgli.

Brykiety naftowe wyrabiane w Baku. Podczas gdy Amerykanie tak skrzętnie jęli się dzieła, w Baku nie przyszło jeszcze na myśl ani właścicielom okrętów, ani posiadaczom destylarń, których liczba coraz się wzmaga, żeby można oleju skalnego użyć na opał; palili oni, jak oddawna przywykli, woskiem ziemnym pod kotłami parowemi i retortami. Gdy jednak z czasem cena tego materyału się podniosła, a nieraz i o dostawę było trudno z powodu znaczniejszej odległości lub braku komunikacyi, przeto niejednemu i przyszło w potrzebie zastąpić wosk ziemny surrogatem, biorąc na materyał opałowy maź naftową zmięszaną z nawozem. Masę tak otrzymaną bez poprzedniego formowania w cegły (jak to czynią z brykietami z miału węglowego w połączeniu ze smołą wyrabianemi) wrzucano

*) 1 pud =17 Mgr, Stosując się do oryginału zachowujemy

(Tłumacz).

w stanie ciągłym po prostu łopatami do pieców, niezaopa-trzonych rusztami. W miarę spalania się materyał rozrzucano grzebaczami po ognisku i wygartywano zgliszcza w kształcie koksu. Niektóre destylarnie spróbowały użyć na opał naf-cianych ostatków, t. j. olejow ciężkich i mazi bez żadnej przymieszki, zalewając od czasu do czasu ognisko takowymi za pomocą małego kubła. Skutek okazał, że proces palenia odbywa się dosyć odpowiednio, a destylacya nafty w retortach postępuje równo, a nawet lepiej aniżeli przy dawnym opale. Można to już było uważać za znaczny postęp, chociaż, jak już wspomnieliśmy, Amerykanie znacznie uprzedzili Ro-syan pod tym względem. Brykietów używano do opału wiatach 1862—1864.

Przyrząd Mak Kineya. Przyrząd ten jest na podobieństwo cylindra z trzema oddziałami zbudowany; — w spodnim oddziale znajduje się olej skalny lub olej naftowy; w średnim jest woda dla ochładzania płynu palnego; a wierzchnia oddzielna przestrzeń ma wypukłe żłobkowate dno, pokryte piaskiem. W tym to trzecim oddziale odbywa się proces palenia. Naczynie z wodą będące na ustroniu łączy się za pośrednictwem rurki z kranem, z dolnym oddziałem cylindra, który to oddział ma u samego spodu osobny wylot, zamykany kranem, dla wypuszczania w razie potrzeby wody, która z naczynia napłynęła do dolnego oddziału. Oprócz tego dolny oddział ma połączenie z wierzchnim za pośrednictwem rurki w kran zaopatrzonej, która wychodzi w samym środku wypukłego dna oddziału w i er z-chniego z piaskiem. Aby przyrząd w ruch puścić, odkręca się kran pośredniczący między naczyniem z wodą a dolnym oddziałem, w skutek czego woda z naczynia przelewając się do dolnego oddziału, napełnionego olejem skalnym, podnosi poziom tegoż i wpiera olej do wierzchniego oddziału, gdzie się znajduje piasek. Gdy takowy należycie przesiąknie, można go zapalić, i otrzymuje się nie bardzo silny płomień. Chcąc ugasić płomień, zakręca się kran pośredniczący między naczyniem z wodą a dolnym oddziałem, i odkręca się kran będący u spodu tegoż oddziału, w skutek czego wylewa się woda i obniża się poziom oleju skalnego, co niebawem powoduje obniżenie płomienia.

Przyrząd W er strata, podobny do poprzedniego pod względem konstrukcyi, przedstawia się w kształcie półokrągłej donicy napełnionej kawałkami pumeksu. Olej skalny przypływa do donicy od spodu i przesiąknąwszy pumeks tamże się wypala.

Pierwszy przyrząd Szpakowskiego *). Inżynier górniczy Szpakowski zbudował na nowej zupełnie zasadzie swój przyrząd do ogrzewania olejem skalnym, i stał się niejeko przewodnikiem dla wielu wstępujących później w jego ślady wynalazców, Anglików, Amerykanów i Rossyan.

Wiadomą jest rzeczą, że jeżeli puścimy parę lub ści-śnione powietrze nad otwór rurki, której drugi koniec otwarty znajduje się w płynie jakimkolwiek, to prąd powstały rozrzedza powietrze zawarte w rurce i wyciąga z niej płyn na wierzch, gdzie się rozpryskuje na mikroskopijne kropelki. Przyrządy tego rodzaju znane są od niejakiego czasu do rozdmuchiwania aromatycznych płynów.

*) Szpak owskij, „Srawnitelnaja ocienka topki parowych kotłow kamennym uglem, skipidarom i neftin“. „Morskij Sbornik“ 1866 g. nr. 4. str. 174.

(D. c. n.)

niach skomplikowanych, to i te niedostatki stać się mogą. powodem największego niebezpieczeństwa, zwłaszcza, że w zatratem dymem powietrzu odkryte płomienie lamp świecić długo nie mogą. Przeobrażenia istniejących teatrów są więc nieodzowne, a zdążać mają ku temu, by zapobiegały powstaniu pożaru, lub by takowy w zarodku stłumić było można. Wreszcie celem ich powinno być na wypadek powstałego mimo wszelkiej ostrożności ognia, możność zlokalizowania go i umożliwienia publiczności ratunku bez najmniejszego szwanku.

Przedewszystkiem obniżymy niebezpieczeństwo pożaru, zakładając gmach teatru w możliwej odległości od budynków sąsiednich. Dalej przez usunięcie wszelkich zbędnych, łatwo zapalnych materyałów, jak : dekoracyj itd., jeśli ograniczymy ilość ich do potrzeby jednodniowej ; dalej znaczną część drewnianych konstrukcyj i maszyneryj scenicznych wypadnie zastąpić żelazem, a drzewo niezbędne, jakoteż płótna dekoracyjne ubezpieczyć przeciw płomieniom przez zaimpregnowanie. Do impregnowania płótna i drzewa, zaleca G. J. z 31. granie gazowym. Zbiornik z naftą umieszczony jest 8 stóp po- dnia 1881 r. szkło płynne (Wasserglas). Mieszkania, re-wyżej kotła, a wychodzący z niego płyn do opalania, postępuje rurką w dół i dostaje się do systemu rurek umie-

Pierwsza konstrukcya Szpakowskiego była następująca : Rurka zanurzona dolnym końcem w zbiorniku oleju skalnego lub naftowego, stoi w kierunku pionowym; pod kątem prostym przypiera do niej rurka powietrzna (dmuchawka). Za pomocą pomp wpędzano do dmuchawki powietrze, które rozdrabniając naftę na pył, powoduje zapalanie się jej bez kopcia silnym długim płomieniem. Takiej konstrukcyi przyrządu próbował Szpakowski po raz pierwszy w r. 1866, a jakkolwiek nie uzyskał zrazu należnego sobie uznania, to jednak w kilka lat później wykonawszy swój pomysł odpowiedniej co do konstrukcyi, doczekał się użycia tegoż w praktyce.

Przyrząd Sarogne’a, na który wynalazca otrzymał przywilej w Waszyngtonie w m. grudniu 1866 r., polega na paleniu się oleju skalnego lub też jego produktów w sta-szczonych w kształcie kraty w ognisku. Fig 3. przedstawia nam widok ogniska z góry: w rurkach 1 cal średn. mających są wydrążone w pewnych odstępach dziurki, zaopa trzone palnikami aa z lanej miedzi. Każdy z tych palników posiada po 3 rożki a'a'a' z otworami kapilarnemi (ob. dwa szkice w powiększonym rozmiarze). Kranami bb reguluje się przypływ nafty, a przeciąg powietrza atmosferycznego idzie od spodu. Przy rozpoczęciu zapala się jeden palnik po drugim, i pali Się najprzód słabym płomieniem żółtawym, później w miarę rozgrzewania się rurek płomienie wzmagają się i stają się podobne do gazowych.

Przegląd czasopism tecliiiicznych.

I. Budownictwo lądowe.

Zestawił Łucyan Becker.

— Sprawozdanie komitetu, powstałego w łonie wiedeńskiego Towarzystwa inżynierów i architektów, celem rozpoznania sposobów ubezpieczenia teatrów przeciw pożarom, brzmi co do treści :

Komitet nie zajmował się ostatnią katastrofą w Hing-theater wyłącznie, albowiem takowa jest tylko jednem ogniwem w szeregu klęsk, będących naturalnem następstwem wadliwego założenia i wewnętrznych urządzeń istniejących gmachów. „Nawet największe i najwykwintniejsze tego rodzaju budowle kryją w sobie zaród zniszczenia, i kiedy przestron-ność w założeniu przypada na loże, miejsca wyższe i galerye odznaczają się niedostatecznem obmyśleniem“.

Pożar przy istniejących urządzeniach jest istotnie nie do pokonania, a liczba wypadków wzmaga się nieustannie. Prawie zawsze wszczynał się pożar na scenie, co tłómaczy się okolicznością, że takowa założona jest cała mnóstwem łatwo zapalnych materyałów, a to wśród odkrytych płomieni, i służy zarazem do eksperymentów pyrotechnicznych.

Skoro ogień ogarnie scenę, a takowa nie zostanie natychmiast od amfiteatru ogniotrwałe oddzieloną, wówczas płomienie tłoczą się ku ostatniemu tem gwałtowniej, że znajdujący się u stropu jego nad pająkiem kanał wentylacyjny, działa jako komin naturalny, stwarzając podsycający pożar przeciąg. Płomienie, żywione obficie łatwo zapalnemi materyałami, wywiązują rychło — zwłaszcza przed wydostaniem się na zewnątrz — tak wielką ilość dymu i gazów zabijających, że o ocaleniu wszystkich, w teatrze obecnych, nawet przy dostatecznej komunikacyi powątpiewać należy. Kiedy nadto liczba schodów i kurytarzy jest u większej liczby istniejących teatrów bardzo dysproporcyonalną w stosunku do odwiedzającej je publiczności ; kiedy dalej komunikacye te założone są w li-stauraeye i magazyny powinny być od teatru oddzielone; pozostają zatem do omówienia dwie tylko części: scena i amfiteatr, z których każda izolowaną być musi. Dałoby się to przeprowadzić przez założenie muru ogniowego w całej szerokości i wysokości budynku, a mianowicie w ten sposób, by prócz proscenium mieścił mur ten nie wiele, koniecznych tylko otworów, opatrzonych żelaznemi, samotrzaskowemi drzwiczkami. Drzwi strychowych w murze ogniowym nie należałoby zakładać. Ponieważ właśnie proscenium przedstawia największe dla publiczności niebezpieczeństwo, powziął komitet przekonanie, że zlokalizowanie pożaru na scenie da się uskutecznić tylko przez zastosowanie trwale funkcyonującej, ogniotrwałej i szczelnej zasłony, przy czem oczywiście sama scena od skutków ognia ochronić się nie da. Konstrukcyę takiej ogniotrwałej kurtyny obmyślił członek wzmiankowanego komitetu, p. Karol Pfaff, a takowa po zbadaniu bliższem została przez podkomisyę bezwzględnie zaleconą. W dalszym ciągu podnosi sprawozdanie, że murem odgraniczoną powinna być scena także od reszty stron swoich, nadto opatrzyć ją należy lekkim dachem i odpowiedniem urządzeniem wentylacyi, a to raz dla zlokalizowania ognia, powtóre dla skierowania płomieni czem-prędzej na zewnątrz. Według powyższego należałoby także obwieść scenę ogniotrwałym krużgankiem, łączącym ją z garderobą itd., co więcej, połączyć te ganki prowadzącemi w liniach prostych bezpośrednio na zewnątrz schodami.

Amfiteatr powinien komunikować się z ogniotrwałymi kurytarzami, obliczonymi na wypadek największego natłoku. Komunikacye te należałoby w ten sposób rozłożyć i ugrupować, ażeby każda z nich mogła zewnętrznem powietrzem być odświeżoną i prowadziła krótką, prostą drogą bezpośrednio na zewnątrz. W ten sposób zapobiegłoby się wypadkom, które w wielkiej części następują przez uduszenie, uczynionoby zadość zdrowotnym względom i zaniechanoby wreszcie cen-tralizacyi w zakładaniu kurytarzy, tam, gdzie właśnie decen-tralizacya komunikacyi jest bezwarunkowo nakazaną.

Reasumując to, co wyżej powiedziano, wyraża komitet przekonanie, że tylko odpowiednie, proste urządzenie dobrze wentylowanych schodów i kurytarzy daje możliwą rękojmię bezpieczeństwa.

Co się tyczy oświetlenia teatrów, proponuje komitet dla sceny oświetlenie elektryczne, dla amfiteatru zaś niechby i gazowe, lecz w każdym razie z kilku płynące źródeł, by lada przypadek nie sprowadził ogólnej ciemności ; obok tego obstaje komitet przy oświetleniu drugorzędnem za pomocą świec itd.

Przy sposobności nawiązuje komitet niektóre uwagi, odnoszące się do położenia techników w państwowej służbie austryackiej. Wyrażając ubolewanie z powodu, iż technik nie posiada samodzielności niezbędnej do skutecznej działalności, że funkcyonując jako organ pomocniczy, pozbawiony jest ini-cyatywy w sprawach wyłącznie technicznych, o których losie stanowi częstokroć naiwne zdanie niekompetentnych, nie może komitet przemilczeć koniecznej potrzeby przeobrażenia tego opacznego stosunku, potrzeby ustanowienia najwyższej władzy

wyłącznie technicznej, z samodzielnym zakresem działania, i podnosi to w interesie publicznym z największym naciskiem.

Dopóki sprawy techniczne nie będą oddane całkowicie w ręce techników, dopóki ci uchodzić będą za narzędzie organów innych, tak długo pomyślne rozwiązanie najżywotniejszych kwestyj technicznych pozostać musi iluzorycznem.

(Baut. 2711 1882.)

— Najjaśniejszy Pan raczył na rzecz osieroconych po ofiarach wiedeńskiej katastrofy udzielić z prywa-watnego funduszu kwotę 500.000 zł. i polecił użyć takowej na wzniesienie budynku, z którego czynsz stanowić ma ich dochód.

(O. f. d. F. d. E.)

(Z. d V. d. E.).

(Oe. E. Z.)

( O. f. d. F. d. E )

Wypracowanie planu powierzono panu F. Schmidt, który przedłożył już szkic, traktowany w stylu wiedeńskiego ratusza, wedle którego, stosownie do najwyższego życzenia, stanie od strony Ringstrasse pamiątkowa kaplica.

Projekt rozszerzenia „burgu“ cesarskiego w Wiedniu wprowadzono już w wykonanie. Plac już okolony, a część pierwsza zadania spoczęła w rękach towarzystwa „Wiener Baugesellschaft“, które podjęło się budowy za kwotę 2,000.000 m.

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwiertnia.

—    Wydział wiedeńskiego towarzystwa gospodarczego rozpisał konkurs na najlepszy przyrząd do pojenia i karmienia bydła podczas transportu kolejowego. Złoty medal towarzystwa stanowić będzie nagrodę.

—    Z końcem roku 1879. było zatrudnionych przy niemieckich kolejach 272.831 urzędników i robotników, podczas gdy przy francuskich kolejach liczba personalu dochodziła 182.983. W porównaniu z ludnością, przypada w Niemczech na 100.000 mieszkańców 611 osób zatrudnionych przy kolejach, zaś we Erancyi tylko 493. Tak wielka różnica pochodzi ztąd, że Niemcy w stosunku do powierzchni i zaludnienia państwa, posiadają większą sieć kolei niż Francya. W Niemczech przypada 1 kim. kolei na lô^Qklm. czyli na 1337 mieszkańców, we Francyi zaś na 23⁻9 Q kim. czyli na 1679 mieszkańców.

Na 100 kim. kolei przypada w Niemczech 834 urzędników i robotników, a we Francyi 827. Przy niemieckich kolejach wymaga służba konserwacyi i ruchu mniej personalu niż przy francuskich kolejach, zaś przy służbie warstatowej zachodzi odwrotny stosunek.

We Francyi zatrudniano z końcem roku 1878 przy kolejach 68.865 wojskowych i 13.554 kobiet, które przeważnie do nadzoru były używane.

—    Madryt ma być bezpośrednio połączony z po-łudniowo-francuską linią Lourdes-Tarbes-Toulouse. Trasa prowadzi przez Huesca, Ayerbe, Caldearenas, Jaca, Canfranc i Oleron. W pobliżu Pic du Midi ma być zbudowany 3—4 kim. długi tunel przez Pirenee. Koszta budowy tunelu mają ponosić wspólnie Francya i Hiszpania. Linia z Madrytu do granicy jest 532 kim długa i dzieli się na trzy sekcye : Madryt-Saragossa 341 klm ; Saragossa-Hüesca 75 kim.; Huesca do granicy 116 kim. Nowa droga jest o 100 kim. krótsza, aniżeli przez Irun.

—    Inspektor A. Oelwein miał w wiedeńskiem towarzystwie inżynierów i architektów wykład o oświetlaniu elek-trycznem dworców kolejowych. Następujące daty najlepiej świadczą o rozległem zastosowaniu tego nowego wynalazku:

Urządzenie elektrycznego światła przeprowadzała najczęściej berlińska firma Siemens i Halske z lampami dyferencyalnemi o sile dorównywającej 250 świecom.

Dworzec kolei wschodniej w Berlinie był oświetlony w czasie od września 1879 do marca 1880 światłem elektrycznem. Halla 188 m. długa, 37‘7 m. szeroka, blizko 17 m. nad środkowym peronem się znajdująca, była oświetlona 14 lampami wzdłuż zewnętrznego peronu. Odległość lamp wiszących 7 m. nad peronem, wynosiła 23 m. Każda lampa oświetla 505 Qm.

Najnowszy dworzec w Berlinie, Anhalt'er Bahnhof‘ posiada hallę 168 m. długą, 62 5 m. szeroką i 35 m. wysoką, oświetloną 24 lampami dyferencyalnemi o sile doró-wnywającej 150 norm. świecom. Lampy wiszą 8 m. nad peronem. Każdy z 4 peronów jest oświetlony 5 lampami. Początkowo próbowano oświetlić halę mniejszą liczbą lamp wyżej zawieszonych , lecz skutek nie był zadawalający. Do uruchomiania 6 elektrycznych maszyn służą dwie maszyny parowe Borsig’a o Wysokiem ciśnieniu. Do połączenia użyto linwy z miedzianego drutu. Elektryczne lampy są zawieszone na linwach drucianych. przymocowanych na wiązaniu dachowem. Po nad lampą znajduje się przyrząd do spuszczania tejże, celem wkładania nowych sztabek węgla.

Centralny dworzec w Hanowerze posiada dwie hale 170 m. długie i 17 m. wysokie, w których mieszczą się 4 perony połączone schodami i tunelami z westybulem i salami dla podróżnych. Każdy z peronów jest oświetlony 4 lampami elektrycznemi, z których utworzono 4 grupy. W trzecim peronie znajduje się jadalnia oświetlona 2 elektrycznemi lampami. Westybul, sale dla podróżnych i tunele są oświetlone gazem. — Użyto 4 maszyn elektrycznych. W razie niefunkcyonowania elektrycznych lamp, oświetla się pierwszą halę gazem.

Dworzec w Diisseldorfie posiada nakrytą werandę 90 m. długą i 5'5 m. wysoką. Podczas wystawy w r. 1880 w Diisseldorfie odbytej, kursowała wielka liczba pociągów lokalnych, a skutkiem tego dodano otwarty peron 150 m. długi. Oświetlano elektrycznie nakrytą werandę, otwarty peron i westybul. Oprócz tego znajduje się na ogrzewalni (w odległości 400 m.) w wysokości 12 m. światło elektryczne, które na odległość 150 m. doskonale oświetla tak, iż można czytać kartki na wozach. Jako motor służy maszyna gazowa o sile 8 koni. Koszta urządzenia wynosiły 15.000 mark.; koszta oświetlenia jednej lampy na godzinę: sztabki węglowe 10'8, gaz 10'8, oliwa 1*1, wełna do czyszczenia 0‘2, płaca maszynisty 30 i 7°/₀ amortyzacyi 6‘3, razem 322 feników.

W Elberfeld, gdzie użyto jako motor maszyny parowej o sile 4 koni, kosztuje światło jednej lampy na godzinę tylko 24 7 feników.

Dworzec w Elberfeld posiada nakrytą werandę. Cztery lampy na werandzie, tudzież 2 lampy przy wejściu dostarczają światła elektrycznego. Początkowo zastosowano stałe prądy, następnie zmienne prądy z świeczkami Jabłoczkowa, a w końcu lampę dyferencyalną Hefner-Altenecka. Dwie lampy u wejścia oświetlają gościniec dojazdowy na odległość 400 m. do 500 m. Światło jest więcej jednostajne niż w Diisseldorfie. Do wytwarzania prądów służą dwie. magneto-elektryczne maszyny.

Centralny dworzec w Monachium ma być w tym czasie wybudowanjr i projektowano oświetlenie elektryczne za pomocą 25 lamp w 5 grupach. Już dzisiaj można przewidzieć, że także perony środkowe będą musiały być oświetlone 5 lampami, gdyż z części gotowej budynku wnosić można, iż będzie w nich brak światła. Jako motory użyte będą 4 maszyny ga -zowe. Według podania inżyniera Graffa kosztować będzie światło jednej lampy na godzinę 78 feników. Tak wysokie koszta znajdują w tern usprawiedliwienie, iż podczas prób funkcyono-wało tylko 10 lamp, podczas gdy koszta pędzenia motorów były te same jak dla wszystkich lamp. Jest zamiar zastąpić motory gazowe maszynami parowemi.

Każda lampa oświetla podstawę 470 Q m., a skutek jest daleko lepszy niż w Berlinie na Anhalter Bahnhof, gdyż tutaj nie jest halla tak wysoka.

— Starszy inspektor Szulz, inspektor Glück i sekretarz ministeryalny Buschmann byli w maju z. r. wydelegowani przez austr. ministerstwo handlu dla zbadania budowy i i urządzeń tramwajów parowych we Włoszech. Delegaci ogłosili sprawozdanie o koncesyonowaniu, budowie i ruchu włoskich tramwajów parowych, w którem znajdujemy następujące uwagi :

„Bardzo korzystne wrażenie sprawia ruch tramwajów parowych. W początkach obawiano się niebezpieczeństw, jakie wyniknąć mogą przez użycie dróg dla ruchu maszyn, jedna-

konny

113-24

903-12 152 61 1205-14

10-00

29-60

Kilometry

(Oe. E. Z.)

(G. A. f. G. u. JB.)

(W.f.A.u I).

Tar so, gdzie się znajduje tartak. Użyto dwóch linew stalowych i lin wy bez końca, która za pomocą turbiny jest poruszaną.

(Eng.)

— Ko t hm ti 11 er a telephano jest to telegraf skrzydłowy, przy którym nie odbywa się sygnalizacya w nocy za pomocą różnokolorowych świateł, lecz za pośrednictwem oświetlonych skrzydeł, które są parabolicznie zakrzywione. Do oświetlenia służy latarnia zaopatrzona w reflektory, które sprawiają, iż takowa na znaczną odległość jest widoczną.

(Bailv. Gazet.)

(O. f. d. F. d. E.)

(Eng.)

(Iron.)

kowoż doświadczenie dowiodło, iż łatwiej zatrzymać można powoli jadące pociągi aniżeli prędko jadące wozy, tudzież że przeszkody dla ruchu tramwajów nie są liczniejsze, aniżeli dla ruchu kilku po sobie jadących wozów. Powszechne jest mniemanie, iż tramwaje parowe spowodowały ruch w najodleglejszych zakątkach kraju i stworzyły połączenie miast prowin-wincyonalnych z główną siecią. Prawie wszędzie kursuje dziennie w dwóch kierunkach ośm pociągów o 4 wozach. Tam gdzie dawniej wystarczyły dwa omnibusy w jednym dniu kursujące, bywa w ruchu teraz dwanaście pociągów w każdym kierunku, a przytem furmani robią lepsze interesa niż przedtem. Pomimo, iż koncesya na budowę dla każdej gminy osobno musi być uzyskaną, powstała w krótkim czasie znaczna sieć tramwajów parowych. Pierwsza kolej konna we Włoszech została w roku 1872. wybudowaną w Turynie, a rozwój tramwajów parowych datuje dopiero od r. 1877., uwagi godnem przeto jest następujący wykaz długości linij tramwajowych we Włoszech z końcem kwietnia 1881 r.

Tramwaj

parowy

Otwarty ruch na Rozpoczęto budowę na Badane projekta dla

152-84    2260-87

Z tych przypada główna część na Lombardyę, a mianowicie przypadało z początkiem roku 1881 na prowincyę medyolańską 307 kim. tramwajów parowych i 15¹/₂ kim. tramwajów konnych. W okręgu Plorencyi otwarto ruch na 43*8 kim, a rozpoczęto budowę na 27 8 klm.“

W dalszym ciągu zawiera sprawozdanie ciekawe szczegóły i uwagi o udzielaniu koncesyj we Włoszech, Belgii i Fran-cyi, przyczem nadmieniono, iż tylko w Belgii nadawanie koncesyj dla tramwajów parowych w drodze ustawodawczej zostało uregulowane. W końcu zawiera szczegóły o wykonaniu budowy, środkach przewozu, ruchu, przewozie towarów i administracyi tramwajów parowych. Co do zaprowadzenia tramwajów parowych w Austryi, wyrażają się delegaci następująco:

„Zaprzeczyć się nie da, iż znaczna liczba projektowanych kolei lokalnych tylko wtedy przyniesie pożądane korzyści, gdy takowe zbudowane będą jako tramwaje parowe, co także doświadczenie stwierdza, gdyż pomimo bardzo wielu przedwstępnych koncesyj, powstało stosunkowo bardzo mało kolei lokalnych. Dowodzi to zarazem, iż koszta budowy kolei lokalnych okazują się za wysokie“.

— Wierzchnia budowa na nowych liniach paryskiej kolei konnej jest utworzona z podłużnych progów żelaznych, które mają kształt podobny do szyny Hartwich’a, o wysokości 175 mm. Płaskie kawałki żelaza chronią tor od rozszerzenia.

(Nouvel, ann. de la const.).

— Kolej dla celów gospodarczych w posiadłość Kapuvar zbudowana w r. 1879 jest wąsko-torowa i 9 kim długa. Wychodzi ze stacyi Kapuvar- Gartha, prowadzi gościńcem na 1 ya kim., przechodzi następnie po nad rzeką Raab i dostaje się na odległość 2 kim. do folwarku Kapuvar, gdzie się znajdują magazyny zboża, warstat, skład drzewa i t. d. Dalej prowadzi kolej gościńcem prywatnym na odległość 6 kim. a w pobliżu znajduje się dwór, gdzie urządzono małą stacyę, w której gromadzą produkta przeznaczone do transportu. Powtórnie przechodzi kolej po nad rzeką Raab i dostaje się do głównego folwarku Oentes. Najmniejszy promień krzywizny 30 m., największy spad 1 : 100, koszta budowy jednego kim. 4.800 złr.

— Trzy koleje drogowe z linwą bez końca służą między innemi dla wielkiego ruchu w San Francisco Kolej zbudowana na drodze California uchodzi za najlepszą, jest 2700 m. długa i dwutorowa. Linwa druciana przesuwa się pomiędzy szynami w tunelu 50 cm. głębokim, który jest otwarty w miejscach, gdzie do wozów przyczepia się linwa. Linwa stalowa jest w odległości 10 m. krążkami podparta. Do ruchu służą dwie maszyny parowe, z których jedna pozostaje w rezerwie. Maszyna znajduje się w środku linii i w każdą stronę wychodzi od niej linwa nawinięta na dwóch krążkach poruszanych za pomocą wału. Pociąg składa się z jednego towarowego i osobowego wozu.

— Kolej linwowa Monte-Pćnna służy do przewożenia kloców z lasów Monte-Penna do wsi Santa Maria del

f W. d. öst. I. V.)

—    Na kolei Pittsburg Ciminnatti- St. Louis używają, w miejscach, gdzie się tory przerzynają przyrządu sygnałowego, składającego się z wysokiego słupa, na którym jest umocowany długi drążek dozwalający się obrócić. Długość drążka jest tak wielka, ażeby mógł sięgnąć po za tor i jest on umieszczony D83 m. nad górną krawędzią szyny. Skoro na jednej linii dano sygnał jazdy, ustawia się drążek w poprzek drugiego toru.

—    Morris wynalazł przyrząd alarmujący dla podróżnych, który jest w następujący sposób urządzony: w każdym oddziale wagonu jest umieszczony pierścień, przez którego pociągnięcie spada ciężar w przeciągu dwóch sekund na dwie petardy umieszczone w ściance każdego wozu. Powstający huk zwraca uwagę maszynisty, a równocześnie wyskakują dwie szyby, po których natychmiast widzieć można, w którym wozie zdarzył się wypadek. System ten jest zaprowadzony na kolei Manchester-Sheffield-Lincolnshire, a podobno niektóre koleje francuskie mają go także zaprowadzić.

(Portf. econ. d. mach.).

— Na kolei Franciszka Józefa używają sygnału dla podróżnych systemu Wildburgera. Pod całym pociągiem jest w rynwie drewnianej przeprowadzony drut, który zostaje w połączeniu z świstawką parową i jest rozprowadzony po pojedynczych oddziałach wozu. W każdym oddziale znajduje się łańcuszek lub sznur przywiązany do drutu, a nawinięty na dwóch krążkach i sięga aż pod siatkę, na której się pakunki mieszczą. Przez przeciągnięcie łańcuszka, zaczyna świstawka funkcyonować.

—    Komisya wydelegowana przez franc, ministra robót publicznych dla zbadania urządzeń zaprowadzonych na wszystkich francuskich kolejach dla bezpieczeństwa ruchu, zaleca jak najrozleglejsze zastosowanie kapsli strzelających.

(Z. d. V. d. E.)

— Rommel i Klatky wynaleźli elektryczny przyrząd do kontrolowania pozycyi sygnału dla zabezpieczenia stacyi.

(Elektr. T. Z)

—    Sprzęganie wozów na kolejach drugorzędnych według systemu fabryki maszyn „Hohenzollern“ odbywa się w ten sposób, iż wozy same się sprzęgają skoro jeden wóz pcha drugi. Do odprzęgania wozów służy dźwignia, za przyciśnięciem której ta czynność się uskutecznia.

(Prakt. Masch. K.)

—    Lokomotywa drogowa zbudowana w Winterthur dla Baenclony waży w czasie służby 15 t. i jest zdolna poruszyć oprócz swego ciężaru 12 t. przy spadzie 1:11. Posiada trzy za pomocą łańcuchów sprzęgnięte osie, które nie-tylko iż mogą się niezależnie od siebie w największych krzywiznach (10'2 m.) ustawiać radyalnie, lecz nadto dozwalają, iż obrót obydwóch kół na jednej osi odpowiada różnicy długości zewnętrznego i wewnętrznego toku. Maszyna jest zaopatrzona w 3 pionowo ustawione cylindry, których siła w stosunku 1 : 2 przenosi się na osie.

—    Aveling i Porter w Rochester budują lokomotywy drogowe o sile 4 — 20 koni i dwóch osiach. Lokomotywa może być użyta na spadach 1 : 20 przy 0'9 m. szerokości toru w krzywych 11 m. promienia.

— Hohlfeld’a przyrząd do chwytania iskier składa się z trzech na sobie ułożonych rzędów kątówek, które są ujęte w żelazne ramy, utworzone z przodu i z tyłu z trzech płaskich kawałków żelaza, zaś z boków z jednego kawałka, Kątówki są zwrócone wierzchołkiem ku górze, a długość ramion wynosi w dolnym rzędzie 20 mm., w górnych rzędach 14 mm. Ułożenie kątówek w ten sposób przeprowadzono, iż gazy obrać muszą drogę wzdłuż wewnętrznych krawędzi.

-)u²,

D.J =

DJ =

ß₂

h’’

DJ

VD

— Beau mon t’a lokomotywa powietrzna składa się nych niemieckich. Sądzimy, że nasi technicy mogliby przy ze zbiornika powietrza o 3 kim. objętości z początkową pręż- sposobności przyczynić się także do wyjaśnienia tej kwestyi nością 70 atm. Z tego zbiornika dostaje się powietrze w od- hydraulicznej, powiedniej ilości do małych cylindrów, zkąd dalej przechodzi do cylindrów roboczych. Mały kocioł parowy dostarcza pary dla rozgrzania powietrza podczas expansyi, przyczem odpływa woda kondenzacyjna napowrót do kotła. Podczas próby przebyto tą lokomotywą 26 kim. w 28 min., przy czem ciśnienie w zbiorniku obniżyło się do 40 at, Podczas jazdy z powrotem obniżyło się ciśnienie do 5 7₂ at. Napełnianie zbiornika trwało 15 minut.

2.

= 82°/0 =-= 78°/0 = 83°/0 = 857.

3.

4.

5.

(Z. d. V d Ing. 1881. str. 62.)

( JEisb.)

(O f. d. F. d. E.)

VI- Mechanika.

VI- Mechanika.

Zestawił J. IST. Franke.

— Ogólny związek Towarzystw inżynierów i architektów w Niemczech wezwał w 1874 r. techników niemieckich do czjmienia doświadczeń i studyów w sprawie biegu wody w rurach. Wiadomo, że ta kwestya zajmowała uczonych w rozmaitych krajach, a przedewszystkiem we Fran-cyi, przeszło od wieku, i że mimo znacznych postępów, jakie wiedza w tym kierunku uczyniła, wiele jeszcze pozostaje do wyjaśnienia i należytego uzasadnienia. W skutek powyższego wezwania przedsięwzięto w Niemczech nowe studya nad wodociągami, a wyniki tych studyów ogłosił inżynier O. Ib en w dziełku Druclchöhen - Verlust in geschlossenen eisernen Rohrleitungen (Hamburg 1880). A. Frank w Monachium poddał te studya dyskusyi i na podstawie ogłoszonego mate-ryału wyprowadził następujące wzory dla biegu wody w rurze prostej o przekroju kołowym. Niechaj D będzie średnicą rury, J spadem, u chyżością średnią biegu, to dla rur nowych będzie :

(cc + gdzie « = 0-00051192 ; ßl = 0-0003847 .

Ten wzór ma być stosowany dla rur o średnicy D < 50 cm. Dla rur o średnicy D7> 50 cm. będzie :

, gdzie

cfj = 0-000911744; ßt = 0-000080144.

Jeżeli rura jest od dłuższego czasu używana, a zatem powleczona wewnątrz osadem i inkrustacyami, które zmniejszają średnicę i opaźniają bieg wody, to należy używać wzoru:

= («a 4 gdzie «j = 0*00049468 ; ß₂ = 0-00065172 .

Pierwszy i trzeci wrzór różnią się tern od znanego wzoru D a r c y’ego, że drugi wyraz w nawiasie zawiera \/ D zamiast D w mianowniku ; drugi wzór zaś ma kształt, pierwotnie przez Darcy’ego używTany.— Nowe w^zory mają znaczenie formuł interpolacyjnych, a autor nie oparł się przy ich wyprowadzeniu na żadnej nowej zasadzie o biegu wody. Porównanie wyników tych wzorów z rezultatami mierzeń okazuje dostateczną zgodność rachunku z doświadczeniem ; czy jednak nowe wzory odpowiadają rezultatom innych eksperymentatorów, o tern nie mieliśmy sposobności przekonać się, a nie sądzimy, żeby doświadczenia, na jakich p. Frank oparł swój rachunek, mogły być co do liczby i dokładności na równi postawione ze znakomi-temi pracami Darcy’ego w Chaillot. W każdym razie oczekiwać należy dalszego postępu nauki o biegu wody w rurach, spowodowanego przez uchwałę związku Towarzystw technicz-

(Civilingenieur. 1881 str. 161.)

— Na przeszło rocznej wystawie elektryczności w Paryżu znajdowały się małe motory dynamo-elek-tryczne i magneto - elektryczne, które służyły do poruszania maszyn do szycia, pras drukarskich, maszyn do obrabiania drzewa i t. p Motory tego rodzaju wystawili M. Deprez i Trouvé z Paryża, tudzież Amerykanin Griscom. W motorze p. Deprez znajduje się między biegunami magnesu trwałego (stalowego) cewka owinięta drutem, której oś jest równoległa do osi magnesu (położenie podłużne), Gris co m zaś używa elektro-magnesu, nadając cewce także położenie podłużne. Ten ostatni motor jest 4 V₂ cali ang. długi i waży około dwóch funtów, a przy dostatecznie silnym prądzie zasilającym daje 22 do 29 stopo-funtów (3'04 do 4 klgm.) pracy przy 500 obrotach na minutę. (Engineering 1881 str. 567.

Nature 1882 str. 226.)

— Dzielność turbiny. Fabryka H. Queva & Spka w Erfurcie dostarczyła do jednego z młynów w Arnstadt w Niemczech turbinę osiową, która przy normalnym spadzie 5'9 m. i zasileniu P7 m. sz. na sekundę pracować miała podług kontraktu z dzielnością 75°/o pi*zy całkowitem zasileniu, a z dzielnością 72°/₀ przy zasileniu do połowy. Turbinę poddano próbie dynamometrycznej zapomocą hamulca przy zasilaniu do połowy (z 32 komórek było 15 otwartych) i okazały się następujące rezultaty:

Licząc ilość wody zasilającej podług następujących wzorów : 1. wzoru Weisbacha, otrzymano dzielność = 82°/0 Ponceleta,

Eytelweina,

Braschmanna,

Francisa,

Przyjmując najgorszy z tych rezultatów, t. j. 78°/₀ , pokazuje się, że powyższa turbina znakomicie pracuje przy zasileniu do połowy.

— Wózek „Jaskółka“. P. Floryan Grabiński w Warszawie wynalazł nowy wózek jednokonny i jednoosobowy, który oryginalną posiada konstrukcyę i pozwala na bardzo szybką jazdę. Wewnątrz dużego a lekkiego koła obracają się trzy bloczki na poziomych osiach, połączone sztywnie z dwoma dyszlami, obejmującymi konia. Przez ciśnienie bloczków koło przymuszone jest obracać się, a opór wozu sprowadzony do minimum. Wewnątrz dużego koła, nie posiadającego ramion, siedzi osoba, a dwa boczne mniejsze koła przyczyniają się do utrzymania stałości równowagi. Siodło posiada osobną konstruk-cyą, czyniącą bieg wozu niezależnym od podskoków konia. Wyrobem tych wózków zajmuje się fabryka Regulskiego i Ziembińskiego w Warszawie.

(Przegląd techn. 1882. str. 16.)

VII. Budowa mostów i tunelów.

Zestawił Alexander Pragłowski.

— O dźwigarach statycznie nieokreślonych (à lignes sarabondantes), a w szczególności o dźwigarach łukowych. Engesser, zdaje się pod wpływem polemiki, która się wywiązała nad stosownością przegubu szczytowego, a której odłam podaliśmy powyżej, rozpatruje wady systemu nieokreślonego. Podnosi mianowicie i przypomina wadę, na którą mało zważano, t. j. że przy takich systemach napotykamy przypadki, w których przekroje nie dadzą się tak zastosować do sił, aby natężenie we wszystkich składnikach dochodziło pod wpływem jakiegoś obciążenia do dozwolonego maximum. Podczas gdy przy systemach określonych (strictement indéformable) odkształcenia pojedynczych składników zupełnie są niezawisłe jedne względem drugich, a przekroje można tak dobrać, aby wszystkie pracowały do dozwolonej granicy, to przy systemach nieokreślonych często zachodzi stały stosunek w natężeniach dwóch składników, tak, że gdy stosunek ten jest 7Z 1 tylko w jednym z tych składników natężenie

dojść może do dozwolonego maximum, a wytrzymałość drugiego składnika nie będzie wyzyskaną w zupełności.

Śród licznych wywodów milczeniem pomijają tę zawisłość. Istnieje ona w lukach statycznie nieokreślonych tak, że n. p. natężenie pasa dolnego pozostaje zawsze mniejszem niż natężenie pasa górnego. Szczególniej niekorzystnym jest ten stosunek, gdy pas górny służy do bezpośredniego dźwigania ciężarów, a to tem bardziej, że według doświadczeń Wühler’a dozwolone natężenie pasa górnego powinno być mniejszem, niż dozwolone natężenie pasa dolnego. Stosunkom tym dałoby się zapobiedz naprężeniem sztucznem. Z tego przedstawienia jest widoczne, jak niekorzystne są konstrukcye nieoznaczone ze względu na ilość materyału i o ile bardziej polecić wypada łuki trój-przegubowe.

Jeżeli chodzi o zapobieżenie uderzeniom u przegubu szczytowego podczas przejeżdżania wozów (zmiana oddziaływania) to najlepszą w tym celu byłaby kombinacya łuku trój-przegubowego z dwuprzegubowym. Polega ona na tem, że po wystawieniu łuku trójprzegubowego usztywnia się przegub szczytowy w właściwy sposób ołubieniem tak, że ze względu na ciężar ruchomy łuk taki będzie przegubowym, ze względu zaś na ciężar własny będzie trójprzegubowym, i że co do tego obciążenia możliwem będzie zupełne wyzyskanie materyału. Przy takiem postępowaniu będziemy mieli pewność, że łukowi podczas ustawiania nie udzielono żadnych natężeń.

(Deutsche Bau-Z. 1881.)

— O podwodnych tunelach p. Forchheimer podał w swym wykładzie następujący przegląd historyczny : Już Herodot wspomina o sklepionym przechodzie, który w 6tym wieku przed Chrystusem wybudowano pod Eufratem na rozkaz Nabuchodonozora. W rozprawie Pryena z 1778 r. znajdujemy opis podkopów kopalni Huel-Cock. „Sięgają one 150 m. w morze, a miejscami tak wysoko są założone, że rozdziela je od toni morskich zaledwie D2 m. gruba warstwa ziemi. W podkopach słychać toczenie się kamieni po dnie morskiem, a strwożeni górnicy nieraz uciekają przed hukiem wzburzonej fali“.

Podkopy kopalni Whitehaven, jak podaje Lesseps, wcho dzą dziś 5 km. pod morze, a z przecznicami stanowią sieć 100 km. długą.

Budowa pierwszego tunelu pod Tamizą była dziełem nadzwyczajnej śmiałości i wytrwałości. Pomysł Dodd’a pozostał bez wykonania. Budowa rozpoczęta przez Yazie’go, dalej prowadzona przez Trevithik’a w roku 1808 została porzuconą, a dopiero sir Isambert Kingdom Brunei (arcymistrz naszego zawodu, jak go Bziha nazywa) zdołał sprostać wielkiemu zadaniu i praca w r. 1825 przez niego wznowiona pomimo 9-razowego wdarcia się wody, pomimo ponownego ośmioletniego zaniechania robót, została w r. 1841 mężnie dokonaną. Jest to bryła muru o przekroju prostokątnym, o dwu wydrążeniach, łącząca oba brzegi Tamizy.

Przykład ten pozostał bez naśladowania aż do r. 1864, kiedy w Chicago wykonano podkop na wodociąg pod jeziorem Michigan, a w latach 1867 — 70 dwa drogowe tunele pod rzeką Chicago. W latach 1864—76 wykonywano podkopy do zakładania min podwodnych, a największe wysadzania tym sposobem dokonane zostały pod Hellgate między New Yorkiem a Longisland.

Pomimo wyniku pieniężnie niekorzystnego pierwszego tunelu pod Tamizą, który dopiero nabrał wielkiej wagi kiedy zbudowana została kolej podziemna, w roku 1868—69 podkopano się po raz wtóry pod Tamizę. T. zw. „Tawr subway“ założony jest w zbitym ile; długość 402.33 m., przekrój kolisty 2‘13 m. w świetle. Obudowa z żelaznych płyt lanych ześrubo-wanych ze sobą brzegami. Podczas odbudowy chroniono pierś tarczą żelazną o wielkości przekroju, z założonym brzegiem, zachodzącym na obudowę żelazną już złożoną, i o jednym włazie środkowym. Za włazem wydobywano jamę na pomieszczenie jednego robotnika, następnie powiększano ją na cały przekrój. Kiedy wkopano się w ten sposób o 60 cm., wysuwano tarczę o tę długość i dołączano do gotowej obudowy dalsay kadłub żelazny.

Prócz tych tunelów wykonano jeszcze w latach 1869—74 w mieście Cleveland pod jeziorem Erie i w latach 1870—76 w mieście Buffallo pod rzeką Niagarą podkopy wodociągowe. W jednej i drugiej miejscowości walczono z wodą, wdzierającą się żygawką i wybuchającemi gazami.

Te są jedyne po dziś wykonane tunele lub podkopy podwodne. Napotykamy po czasopismach wzmianki o' rozpoczętych tunelach podwodnych, jako to tunel kolejowy pod Hudsonem (Newyork), pod Merseyem przy Liverpool!! i pod Severn w Bristolu, a roboty wstępne do podkopania się pod kanał la Manche są w toku.

Liczne i nadzwyczaj śmiałe pomysły, mianowicie ze względów pieniężnych, istnieją dla tunelów pod Humberem, pod rzeką Wawrzyńca, pod zatokami Newark i San Francisco, pod cieśniną Messyńską i Gribraltarską. pod morzem Irlandzkiem i Bosforem. Liczne też są sposoby obmyślane dla dokonywania tych prac, nie wiele z nich wszakże znajduje zastosowanie. W tunelu pod kanałem la Manche (t. zw. Kaletańskim) stosują maszynę Beaumont’a, a ciekawe będzie rozwiązanie wielkiego zadania : odwodnienia i przewietrzania w tym ogromnym szybie. Nic się dziś jeszcze o tem powiedzieć nie da, ale jeżeli kreda między Anglią a Francyą nie rozpadła się na liczne szczeliny, zapełnione wodą, jeżeli nie ma w niej możnych źródeł zimnych lub nawet gorącvch — rokować by temu dziełu można powodzenie.

Cześć mężom, którzy stawią mienie, sławę, nawet swoje życie w niepewnej walce z przyrodą dla dobra ludzkości !

(Deutsche Bau-Z. 1881.)

— Nieprzepuszczalne powleczenie sklepienia tunelów zaleca p. Hu lek, podając jako najodpowiedniejszą powłokę płaty 13 mm. grube z warstw asfaltu, przekładanych warstwami materyj długowłóknistych (juty, konopi i t. p.). Płyty takie przy temperaturze nawet 6 —10° R. są jeszcze wiotkie i mogą być wyrabiane w dowolnych wymiarach; ważą 18 kg. l[]m. Zalety tych płat są wybitne; niełomliwe, nie potrzebują rozgrzewania, gotowania, wylewania, w ogóle tego zachodu, często niedopokonania, który napotykamy przy lanej powłoce asfaltowej. Nie są one zresztą nowością. Już bowiem w r. 1869 używał ich Bziha. Potrzebnem jest tylko po ułożeniu ich na przewięź i tak, by brzegami się przekrywały, spojenie ich spoiwem, do czego prosta lampka naftowa lub spirytusowa wystarcza. Warstwę płat składa się na warstwę cegieł położonych na płask na sklepieniu. Przestrzeń między płatami a wyrąbaną ścianą góry wypełnia się gruzem.

Najodpowiedniejsze wymiary płat są 80 cm. X 100 cm.

Koszta płat na budowisku 3 4 mark za lQm.; robocizna, t. j. ułożenie i spojenie P2 mark za 1 □ m.

(Wochensch. d ö. I. u. A. Y er. 1881.)

— O budowie żelaznej Bziha podaje: Jak pierwsze tunele istnienie swoje tylko górnictwu zawdzięczać mają, tak na odwrót budowie tunelów zawdzięcza górnictwo liczne doświadczenia. Tu wypada przedewszystkiem wymienić wiercenia mechaniczne skał i obudowę żelazną. Kolebką wierceń są: tunel Mont Cenis (systemu perkusyjnego), tunel Sonnstern (rotacyjnego), obudowę zaś żelazną wydała walka z trudnościami w tunelu Naens’kim w latach 1861—64.

Używano wprawdzie i przedtem tej obudowy, ale tylko jako chwilową, aby zaraz po usunięciu jej dokonać obudowy murowanej. Autor wspomina dra Schefflera, dawnego swego zwierzchnika, który przyzwolił, by pomysł autora żelaznej obudowy przeprowadzony został najprzód w tunelu Naens, następnie w tunelu Ipens (oba w Brunszwiku). Czworaki robiono ze starych szyn żelaznych, a łączono je wzajemnie bądź belkami na kleszcze, bądź dylami wbijanemi w żłobku szyn pomiędzy dwa sąsiednie czworaki. Doświadczenie okazało następujące korzyści w zastosowaniu stałem tej obudowy :

1. łatwiejsze wmieszczenie ;    2. oszczędność w kosztach

umieszczenia czworaków i kosztach konstrukcyi ;    3. wczesne

pokonanie parcia; 4. sztywność czworaków; 5. pomniejszenie wyłomu ; 6. zachowanie prostego kierunku ścian podkopu ; 7. zaoszczędzenie w wymurowaniu.

W nowszych czasach, kiedy zabrakło starych szyn żelaznych, zwrócono się nawet do używania wzorówek, bądź podwójnych tówek bądź u wek. (Z. d. ö. I. u. A. V. 1881.)

1. Surrogat spodium. A, v. Wachtel zbadał Surrogat spodium, wprowadzony przez J. S t r a n e c ky’ego. Używany do tego materyał jest żółtym, porowatym minerałem w rodzaju pumeksu, składa się z 94‘26°/₀ Si0₂, 5’ 10°/₀ Fe₂03 -f-Al₂0₃ i 0-64⁰/o MgO. Minerał ten przepalano, potłuczono na kawałki, nasycano ciałami organicznemi i zwęglano. Do nasycania pierwotnie brano 5 °/₀ roztwór kleju, następnie zaś z równym skutkiem używano 5 °/₀ roztwór melasy. Najlepsze rezultaty osiągano przez przepalanie minerału z krwią alkaliczną ; tłuszcze zaś i węglowodory wcale się do tego nasycania nie nadają. Zwykle trzykrotne nasycanie melasą daje spodium z 3°/₀ węgla, przez wielokrotne jednak nasycanie ilość węgla może dojść do 5°/„; otrzymywane przy tern spodium jest tern lepsze, im prędszemu i mocniejszemu będzie poddane działaniu ognia, bez dostępu powietrza. Sztuczne to spodium jest nieco twardszem, trudniej traci węgiel przy przepalaniu w powietrzu, ciężar właściwy posiada mniejszy, niż spodium z kości. Prze-cięciowy. skład soku lekkiego (Dünnsaft) przed i po filtrowaniu przez spodium sztuczne i naturalne jest następujący :

^TT ■ filtrowany przez ^spodium

21-51 19-87 0-0298 4-84 9233

21-37 19-13 0 0616

21-92

20-42

0-0398

8-31

2 53

89-64

92 96

12-40

9-42

2-98

76-00

I.

II.

6-76

555

82-10

CO lO

99-90 °/0 0‘01 0-04

Innych części organiczn. 0⁻05

sok

I. sat.

II. sat.

11-57

6-84

6-70

8-88

5-43

5-45

2-69

76-70

79-00

81-30

88-95 %

Wody Popiołu

Innych ciał organiczn.

Współczynnik 97"30

Tworzący się przy tym sposobie osad pulchny (voluminös) trudno się oddziela przez filtrowanie, musi być zatem prasowany pod mocnem ciśnieniem. W odprasowanym suchym osadzie znajdują się znaczne ilości ałunu, So₄ Ba i ciał organicznych.

szczany.

VIII. Technologia chemiczna.

Zestawił Br. Fawlewski.

Kronika przemysłu cukrowniczego.

wany

Sacharometr Polaryzacya Alkaliczność Barwa

Współczynnik

Sztuczne zatem spodium na zniesienie alkaliczności soku działa mocniej, na barwę i współczynnik słabiej, niż spodium z kości ; tak samo się też zachowuje spodium sztuczne i względem soku ciężkiego (Dicksaft).

2. Omijanie filtrowania soku przez węgiel kostny. Sok nasycony już C0₂ (saturowany), przefiltrowany, klarowny, którego alkaliczność wynosi około 0-06, nasyca Jü-nemann kwasem S0₂ do zupełnego prawie zobojętnienia, następnie zagęszcza na 28° B, oddziela od osiadłego gipsu filtrowaniem przez prasę, ogrzewa do 75°, dodaje miałkiego witerytu i filtruje od wydzielonego C0₃Ca i S0₄Ba, poczem sok już poddaje ostatecznemu gotowaniu. Do próby wzięto 1,102.171k buraków przeciętnego składu:

Sacharometr Cukru Niecukru Współczynnik

po pierwszej i drugiej saturacyi sok zawierał:

Sacharometr    -8

Cukru    45

Współczynnik 80'10

Po nasyceniu S0₂ sok okazał współczynnik czystości 90-2°/₀, osiągnięto zatem polepszenie o 8 1 °/₀. W cukrze następnie otrzymanym nie znaleziono ani śladu gipsu, był on zupełnie białym i zawierał :

Cukru

Wody

Popiołu

Do innej próby wzięto 81 ll buraków; po pierwszej i drugiej saturacyi sok zawierał :

Sacharometr

Cukru

Niecukru

Współczynnik

Po nasyceniu kwasem S0₂, współczynnik czystości soku = 89 1 °/₀ ; osiągnięto zatem polepszenie o 7 8°/₀. Po zagęszczeniu tego soku na 28° B i po przefiltrowaniu dodano do niego 1 °/₀ miałkiego Al₂ (S0₄)₃ i dobrze mięszano, nadmiar So₄IT₂ strącono BaC0₃ i powtórnie filtrowano, wreszcie sok podgotowano na fiillmasę, która okazała :

Cukru

8-65 6-55 1-85

3. Wydzielanie nadmiaru S0₂ z soków tym kwasem odbarwianych. A. Reinecke z Königslutter do odbarwiania soków kwasem S0₂ i do wydzielania nadmiaru tego kwasu używa osobno urządzonego kotła. Do zamkniętego kotła, połączonego z manometrem klapą bezpieczeństwa i termometrem, wchodzi rura, kończąca się na dnie kotła spiralnie, cała dziurkowana ; przez rurę tę doprowadza S0₂, który przenikając warstwę soku odbarwia go; następnie zapomocą drugiej, podo bnej wężownicy ogrzewa odbarwiony już sok parą wodną na 115 —120°, przez co nadmiar S0₂ zostaje z soku wydzielonym. Sok spuszcza się rurą, idącą od dna kotła wprost na praM^dla oddzielenia powstałego osadu.

Zużytkowanie kwasu węgłów eg o. Aby mo-!    dokładniej zużytkować Co₂ przy saturacyi (nasycaniu)

soków, Gf. Ebert z Willhausen pierwszego nadmiaru C02 przez wentyl bezpieczeństwa nie wypuszcza w powietrze, lecz przepuszcza powtórnie w sok. Wentyl bezpieczeństwa rury doprowadzającej C0₂ , jest połączony z drugą rurą, która się kończy w kotle spiralnie ; spiralna taka leży nieco wyżej w kotle, nad pierwszą rurą spiralną, .prawie w pośrodku słupa soku. Liczba takich wężownic może być dowolnie zwiększaną, lecz w takim razie wentyle następnych rur i wężownic muszą być coraz mniej obciążane — obciążenie wentyla nie może być większem od ciśnienia słupa soku na ostatnią wężownicę.

5. Klarowanie soków. J. A. Berenger i J. Stingl w Wiedniu budują przyrząd mający w części zastąpić filtr-prasy. Aparat taki składa się z szeregu cylindrów prostopadłych, stożkowato u dołu zakończonych i mających wewnątrz małe naczynia stożkowate, wierzchołkiem na dół zwrócone. Do tych małych naczyń stożkowatych, z góry otwartych, dochodzą rury sok prowadzące. Małe naczynia są przeznaczone tylko do osłabiania prądu płynu. Naczynia większe są otoczone płaszczami cylindrycznemi, pomiędzy któremi i ściankami naczyń krąży prąd pary. W naczyniach takich sok wznosi się wolno, osad opada na dno stożkowate i przez krany może być spu-

6.    Ogrzewanie soku. E. Kluge z Hall nad Saalą i O. Mönnigz Merzeburga używają cylindrów surowcowych, przez które przechodzi 7 rur mosiężnych. Z powodu niejednakowej rozszerzalności surowca i mosiądzu rury te są na dole umocowane stale, a u góry opierają się o pokrywę ruchomą, objętą odpowiednim pierścieniem.

7.    Automatyczne oddalanie gazów, piany z pan -wi dyfuzyjnych, filtrów i t. p. może być osiągane łatwo za pomocą przyrządu zbudowanego przez K. Leyser’a w 0-schersleben. Cylinder prostopadły ma na dole sito, u góry zaś pokrywę półkulistą. W cylindrze tym pływa drugi również pusty, zupełnie zamknięty. Dno pierwszego cylindra za pomocą rury może być łatwo łączone z przyrządem wydzielającym gazy lub pianę, które swobodnie przechodzą przez sito, pomiędzy ściankami dwóch cylindrów i wychodzą przez wentyl w pokrywie półkulistej. Nad samem sitem i przy wentylu znajdują się krany. Jeżeli w skutek szybszego prądu płyn wejdzie pomiędzy ścianki cylindrów, pływak zamknie wentyl i sok wrócić musi do pierwotnego kierunku. Biorąc próby z pod obu kranów można się przekonać o naturze płynów lub gazów.

8.    A. G obi et na dna aparatów dyfuzyjnych używa blach karbowanych w żłobki i dziurkowane tak na powierzchniach wystających, jak i zapadłych. Dna takie przedstawiają większą powierzchnię sitową, nie tak łatwo się zatykają i są mocniejsze od blach zwyczajnych.

9.    D. Du champ z St. Pierre na Martynice używa aparatu dyfuzyjnego o ciągiem działaniu; R. Riedel z Hall nad Saalą i A. Herbst w Moskwie podają ulepszenia w aparatach przeznaczonych do parowania soków ; H. Tietz w Brun-szwiku wprowadza ulepszenia przy odżywianiu kości.

(Dingl. Pol. Journ. T. 242. str. 206 — 211.)

Metody badania materyałów cukrowych.

1. Oznaczanie cukru w burakach i soku. J. A. Divis oznacza ciężar właściwy buraków w podobny sposób, jak przy oznaczeniu c. wł. kartofli, t. j. w stężony roztwór soli kuchennej zanurza buraki, które w nim pływają, następnie roztwór rozcieńcza tak, aby połowa buraków opadła na dno. Oznaczywszy areometrem ciężar właściwy soli, będziemy mieli tem samem ciężar właściwy buraków.

H. Pellet podaje tablicę na średnią zawartość cukru w soku burakowym dla pewnego ciężaru właściwego przy 15° O. Jako średni rezultat z 15 analiz otrzymano dla jednych buraków ilość cukru za wielką o 0'5°/₀, dla drugich o 0⁻4°/₀ za małą od rzeczywistej zawartości cukru.

c. właściwy °/₀ cukru c. właściwy °/₀ cukru c. właściwy °/₀ cukru

12-3 12-5

1-047

1-048 1-049 1-050 1-051 1-052 1-053 1-054 1-055 1 056 1-057 1-058

ęn CO CD CD

1-059

1 071

15-3

Dekstrozy = -f- 57'6 Lewulozy = —108*8

Meissl za pomocą polaristrobometru W i 1 d'a oznaczy właściwą skręcalność laktozy, produktu rozkładu cukru mlecznego. Według jego oznaczeń :

[«] D = 83-883 — 0-0785 P — (P209 t jeżeli roztwór przy t° zawiera P procentów laktozy. A. Rinde 11 podaje inny wzór;

[«] D = 83-037 + 0-199 P — (0 276 — 0‘0025 P) . Zawartość w 100cc otrzymujemy dokładnie na D. 1 gr. jeżeli przyjmiemy, że przy 17"5° kąt skręcenia: pomiędzy 5°—15° = 0"620 gr. laktozy w 100cc roztworu 1 5"—30° = 0-615 gr.

30u— 45° = 0-610 gr.

45°— 60° = 0 605 gr.

Aby oznaczyć wagowy °/₀ laktozy w 100cc, potrzeba tylko odczytany przy 17"5° kąt skręcenia pomnożyć przez odpowiedni, wskazany współczynnik.

4. Rozpuszczalność cukru w wodzie. Według badań H. Courtonne’a 100 cz wody rozpuszczają przy 12'5° 198"65 cz. cukru, przy 45° 245 cz. cukru. Nasycony zatem roztwór cukru zawiera przy 12 5° —66'5°/₀ cukru, a przy 45° 71 °/₀ cukru. Według P. Casamajor’a J cz. cukru gronowego rozpuszcza się w P224 cz. wody przy 15°; w skutek rozmaitej rozpuszczalności większe ilości tego cukru w cukrze trzcinowym mogą być łatwo wykryte.

(Ii. Wagner's Jahrb. der Chem. Technologie. 1881.)

5Î

12-8

13-1

13-3

13-6

13-8

14 1

» 4*3

14-7

15-0

1-072

15

Roz

itości.

16^

PO.    i Skaw s’îSSÜf* inżynierowie w Nowym Sączu

zamianowani zostali przez c. k. Namiestnictwo komisarzami dla nad

Y. Thallmayer wyprowadza wzór, wyrażający przybliżoną zależność pomiędzy procentem cukru g, ciężarem właściwym soku s i materyami stałemi soku t. Według Th a 11-mayer’a:

log g — 6"52 log s -j- 0⁻725 log t .

2. Wpływ octanu ołowiowego na polaryzacyę. Według P. Sachs’a polaryzacya soków odbarwianych octanem ołowiowym daje za wysoki °/₀ cukru. W sokach ilość cukru należy zmniejszyć o 0 2°/,, , w melasach o 0"4⁰/₀. W cukrach surowych błąd ten, zależnie od własności cukru, waha się w granicach 0 03—0 40°/₀> tak, że poprawka wprowadzona jest tylko przybliżoną. Przeciwnie badania T. Raffy’ego wskazują zmniejszenie polaryzacyi przez dodawanie octanu ołowiowego. Raff y przypuszcza, że powstający przytem osad zabiera część cukru. Bittmann również nie radzi używać octanu ołowiowego do klarowania roztworów cukru inwertowa

zoru kotłów parowych.

— Na następcę niedawno zmarłego prof. Cul-manna, powołany został na technikę w Zurychu prof. Wilhelm Ritter z Rygi, dawny asystent prof. Culmanna. (Eis. 1882).

— Inżynier Hobohm, znany u nas z udziału w projekcie regulacyi Dniestru, wniósł do tutejszego c. k. Namiestnictwa prośbę o udzielenie koncesyi na roboty przedwstępne dla projektu kanału łączącego Wołgę z Renem a względnie dla tej części, .która przj⁷-pada na terytoryum Gałicyi , począwszy od granicy koło Szczurowic, przez Kamionkę Strumiłową, Mosty wielkie, Rawę ruską, Leżajsk, Mielec, Kraków do Bogumina, z odnogami z Mostów wielkich do Sokala i z Kamionki Strumiłowej do Krasnego.

Lwowska Izba handlowa zawezwana przez c. k. Namiestnictwo do objawienia swego zdania względem tej prośby, uchwaliła na posiedzeniu odbytem 28 stycznia b. r., oświadczyć się za udzieleniem koncesyi na podstawie tego zapatrywania, że komunikacya wodna jako najtańsza, może tylko korzystnie oddziaływać na handel i

przemysł.

nych, mocno zabarwionych. Niekiedy soki po odstaniu i wyklarowaniu octanem ołowiowym okazują męt opalizujący; wtedy po dodaniu nawet śladów kwasu octowego do zniszczenia mętu, sok taki okazuje na polarimetrze za wysoki procent cukru. Dodanie alkoholu w takich sokach i roztworach cukru sprawia męt galaretowaty. Dla uniknięcia powstających w tym razie trudności przy polaryzacyi, radzi Drenckmann przed klarowaniem octanem ołowiowym dodawać czystego roztworu tan-niny w alkoholu.

3. Stopień polaryzacyi ciał cukrowych oznaczał w ostatnich czasach A. H. Allen, E. Meissl, A. Rin-del, H. K iii a ni i t. d. Według Allen’a właściwa skrę-calność przy 15° dla [o]j wynosi dla:

cukru trzcinowego = -f- 73 "8 „ inwertowego = — 25"6

— Zakład wyrobów wełnianych powstaje w najbliższej okolicy Lwowa, w Hołosku Wielkiem. P. Franciszek Knauer, który okazami chustek wełnianych i koców — wyrabianemi w Hołosku — zrobił wszystkim zwiedzającym wystawę prawdziwą niespodziankę , urządza przędzalnię mechaniczną wełny i tkalnię na ręcznych warstatach w Hołosku Wielkiem początkowo na małą skalę. Nowemu zakładowi życzymy powodzenia i szybkiego rozwoju.

— Członek Towarzystwa politechnicznego, pan Maciej Gargas, inżynier kolei Czerniowieckiej, otrzymał patent na ulepszony sposób przymocowania i wzmocnienia obręczy na kołach kolejowych. W r. z. miał wynalazca wykład w Towarzystwie polf-technicznem o przyczynach pękania obręczy przy kołach kolejowych i przedstawił zarazem konstrukcyę swojego pomysłu, zapobiegającą tej wadliwości. Mieliśmy wówczas sposobność poznać szczegółowo konstrukcyę, na którą p. Gargas otrzymał patent, a nie wątpimy, iż okaże się ona praktyczną i przewyższy inne wadliwe systemy. Żywimy także nadzieję, iż najpierw koleje galicyjskie pospieszą z przeprowadzeniem odnośnych prób celem zastosowania dokonanego ulepszenia.

Do dzisiejszego numeru dołącza się Materyały do słownika technicznego,    _

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O wystawie elektrycznej w Paryżu (z rys. na tab. II.). — O znaczniejszych robotach publicznych.

(Ciąg dalszy). — Ze statystyki przemysłowej lat ostatnich (Dok ) — Ogrzewanie kotłów parowych za pomocą oleju skalnego i produktów z tegoż. (Ciąg dalszy). — Przegląd czasopism technicznych: I. Budownictwo lądowe. Y. Kolejnictwo. YI. Mechanika. YII. Budowa mostów i tunelów. YIII. Technologia chemiczna. — Rozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (^era-) kosztuje 30 ct. w. a. 'ïj§^§

Informacye ustne lub pisemne udziela się z wszelką gotowością.

pod wszelką gwarancyą nawet za spłatą w ratach.

Ceny bardzo umiarkowane.

»3

ft3_

P3

*<

CD

uskutecznia

CO

■3

Ö3

O’

a mianowicie :

Rury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i miarach,

Rynny ściekowe,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Budynki z betonu,

Ciosy i płyty wedle żądanych kształtów i rozmiarów,

Płyty kominowe,

Posadzki i chodniki cementowe, terrazo i mozaika,

Ozdoby architektoniczne.

Art)kuły tu wyszczególnione a zwykle używane są na składzie.

roz-

wyroby fabryki dla potrzeb budowlanych

ora z

poleca się

do wykonania wszelkich robót, wchodzących kres przedsiębiorstwa BUDOWY ZAWODOWEJ

inżynier cywilny

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

W Za

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

Fr. Rychnowskiego

-rt-

ce

ce

es

ps

'—s

es

ce

we Lwowie, uli©« Ossolińskich 1. lO.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne

poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka

cr=3

ielskich i francuskich,

wyrobów z

!=0

5-S

<rt

(Je

betonu

FABRYKA

CS3

tani

tz=*

on

.trj

Gd

„Iiiżynierya i BMownictwo“

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Ite-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz wre wszystkich polskich księgarniach.

WŁADYSŁAW ŹAAK

X nży nier-Mecha nik

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4. we Lwowie

poleca swoją pracownię

introlatorstą i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misye, ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas 8-letniego pobytu zagranica, sprowadzam wszelkie maszyny speeyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi.

MF* Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują, wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10. poleca swoją, pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie.

Pównież wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najunaiarko-wańszych cenach.

Tab.I

!';■■ MhïïïïW

0 -,1

’C Pr

A?

jE5«?*r

dJ

~U

| qp

kl

_L

'jvuiyvbv*^ ^apui

a’

CLh

Tl RV" ~tf 'H

U*

Dźwignia. ne 2 R iaaz

ilzti

a’

v/

fi

ir

-a-Æ-Æ^

fflCao[

p-—

rf

—Sj

=4

-A

C±1

kl

•O/.

^t^.1    êiAAJU

û    0

Çfcl

1W4

SfLwÜo/V

■P—™—

rii::;:izz:

nr----⁷

i—n--------------

tic

zzno

L _J,

PtP-

mp

(/

T1

JËÈÊÈ

■■

fą

~lJ--

L_

i

TaVH

.- iya. t

V •

*ï-S>

©i

’ -u

~"\

{y\

LU

J T.

__ X¹ w A. °- '

r ;±gF

~j

i_____1

p»

c,

<:

yv/

¥

«r

‘Jj

*S'

Z, —

le o|

ly

J.'UymU'vyo^

ol

i:

yy

TöCßpWl

2-cmui caw

3^V

y i

1 1

-5 S

r * *

-S    o —

tu, .5.

«N*3

*=&«,

to tSI

i?

to.

; ’-t

to

-a-*---a

fSI

<■»

-o-—.

* et; -°

tX3

4L

-H

to

Z1ŚŁV. 1

™b

Ki

î=b

gpsns

’iO/Ul.

nr

: o j I

©mu

i°h©

IS

J l Z Ivn

oc»

ai

Jfiô

I U ^LI” '

tzzzi.

ïi

° '-i

a/V

Un

CD

ïi__ji ni i

vm

(o

°V

i

____oJ

---    *k*

jfe §t^

pl&lif

i® ih^ o

yra i^Euj

CHd©U

II

i:

il

^=p:;a

s©

v> d *.«•

fevs'J

-t

KJ

Ni

/ 7»

SI

r'

r*

"5u

U*

r*

s.

Wyrazy do słownika technicznego.

145

2470.    Tor do ładowania, ładunkowy (kolejnictwo) n. Ladegeleis f. voie de chargement, na którym napełniają wozy.

2471.    t. przekładowy n. Ueberladungsgeleis, f. voie de transbordement, transchargement a ivay for overloading, way for over-charging, do przeładowywania z jeduego wozu na drugi.

2472.    t. wykładowy, do wyładowywania, n. Abladegeleis, Entlade-geleis, f. voie de déchargement, na którym wozy wypróżniają.

2473.    t. ładowni, n. Rampengeleise, Verladerampengeleis, f. •me de quai, leżący przy ładowni.

2474.    t. Ogrzewalni, n. Heishausgeleise, f. voie de remise des locomotives, wewnątrz ogrzewalni lub wyłącznie do niej prowadzący.

2475.    t. warstatowy, n. Werkstättengeleise, f voie de remise des # ateliers, leżący w obrębie warstatów kolejowych lub do

nich prowadzący.

2476 t. wozowni, n. Wagenschuppengeleis, f. voie de remise des ivagons, w obrębie wozowni lub wyłącznie do niej prowadzący.

2477.    t. węglami, n. Kohlengeleis, f. voie charbonnière, prowadzący do składów węgla.

2478.    t. pogotowia, zapasowy, n. Bereitschaftsgeleis, Aufstellungsgeleis, f. voie d'attente, na którym ustawiają wozy mające być oddane pociągom mięszanym na stacyach pośrednich.

2479.    Dwumian (matematyka), n. Binom, f. binôme, a. binom, połączenie dwu jednomianów znakiem dodawania lub odejmowania.

2480.    Ilość, n. Grosse, f quantité, a. quantiiy, liczba jedności jednogatunkowych. Jej rodzaje.

2481.    i. dodatna, n. positive Grosse, f. quantité positive, a. positiv quantity, ze znakiem więcej.

2482.    i. ujemna, n. negative Grösse, f. quantité négative, a. negativ quantity, ze znakiem mniej.

2483.    i. wiadoma, ilość znana, n. bekannte Grösse, f. (quantité connue.

2484.    i. niewiadoma, ilość nieznana, n. unbekannte Grosse, f. quantité inconnue.

2485.    i. urojona, n. imaginäre Grosse, f. quantité imaginaire.

2486.    i. stała, n. konstante Grosse, f. quantité invariable.

24S7. i. zmienna, n. variable Grosse, f. quantité variable.

2488.    i. zmienna, zależna, n. abhängige Variable, f. variable de-pendante.

2489.    i. zmienna niezależna, n. unabhängige Variable, f. variable indépendante,

148

2529.    Rugowanie, n. Elimination, f. élimination, a. élimination, działanie, którem z układu równań jednoczesnych o kilku niewiadomych, usuwa się z nich jedną lub więcej.

2530.    Spółczynnik, n. Koeffizient, f. coefficient, a. coefficient, mnożnik liczebny stawiany przed liczbą ogólną.

2531.    Trójmian, n. Irinom, f. trinôme, połączenie trzech jednomianów, znakami dodawania lub odejmowania. »

2532.    Twierdzenie, n. Behauptung, f. théorème, à. theorem, zdanie uzasadnione ściśle logicznym dowodem.

2533.    Uproszczenie, n. Réduction, f. réduction, a. réduction, skrócenie wyrazu,

2534.    Wielomian, n. Polynom, f polynôme, a. polynom, połączenie więcej jak trzech jednomianów znakami dodawania lub odejmowania.

2535.    w. jednorodny, n. gleichartiges Polynom, o członach równego stopnia tej samej liczby lub ilości nieoznaczonej, dający się uprościć.

2536.    w. uporządkowany, n. geordnetes Polynom, ułożony podług potęg wzrastających lub ubywających tej samej ilości głównej od pierwszego do ostatniego wyrazu.

2537.    Wniosek, n. Folgerung, Schlussfolgerung, f. corollaire, a. corollary, następstwo wyprowadzone z twierdzenia albo nawet zagadnienia.

2538.    Wykładnik, n. Exponent, f. exposant, a. exponent, liczba oznaczająca stopień potęgi lub pierwiastku.

2539.    w. potęgowy (wykładnik) n. Potenzexponent.

2540.    w. pierwiastkowy, n. Wurzelexponent.

2541.    Wyraz, wyrażenie algebryczne, n. algebraischer Ausdruck, f. terme, expression algebraique, a. algebrical expression, liczby i litery połączone znakami działania dla przedstawienia ilości.

2542.    w. wielomianu, n. Glied, Glied eines Polynoms, f. terme, a. terni, jednomian, będący częścią składową wielomianu.

2543.    Wyrazy jednorodne, n. gleichartige Ausdrücke, homogene Ausdrücke, które oznaczają wielokrotność tej samej ilości głównej.

2544.    w. różnorodne, n. ungleichartige Ausdrücke, heterogene Ausdrücke, o różnych ilościach głównych.

2545.    Zagadnienie, n. Problem. Aufgabe, f. problème, a. problem, zadanie do rozwiązania.

2546.    Zamiennik logarytmiczny, n. Modulus, mnożnik, przemieniający logarytmy jednego układu na logarytmy drugiego.

2547.    Zasada logarytmu, n. Basis des Logaritmus, Grundzahl des Logaritmus, liczba stała, której logarytmem jest liczba 1,

I. Związkowa Drukarnia we Lwowie,

2501.    1. pierwotna, n. Primzahl, f. nomb’re premier, a. prim number, podzielna tylko przez samą siebie i przez jedność.

2502.    1. cała, liczba całkowita, n. ganze Zahl.

2503.    1. łamana, n. gebrochene Zahl.

2504.    1. mięszana, n. gemischte Zahl, złożona z całkowitej i z łamanej.

2505.    1. nieoznaczona, liczba ogólna, n. unbestimmte Zahl, algebraische Zahl, f. nombre indéterminé, a. indeterminate number, wyrażona znakami ogólnemi, zwykle literami abecadła.

2506.    1. oznaczona, n. bestimmte Zahl, f. nombre déterminé, a. determinate number, wyrażona cyframi.

2507.    Liczby jednomienne, n. gleichnamige Zahlen, zbiór jednostek^ tego samego gatunku.

2508.    1, różnomienne, u. ungleichnamige Zahlen, nie odnoszące się do tego samego gatunku.

2509.    Logarytm, n. Logaritmus, f. logaritme, a. logaritmus, wykładnik wskazujący potęgę, do której podniesiona zasada, daje daną liczbę, jego rodzaje :

2510.    1. zwyczajny, logarytm Brigg’a, n. jBriggischer Logaritmus, gemeiner Logaritmus, mający na zasadę liczbę 10.

a. monom, f. monome, wyraz algebryczny, w którym niema oznaczonego dodawania ani odciągania.

2497.    Jednostka, n. Einheit, f. unité, a. unity, ilość, którą mierzymy inne tego samego rodzaju.

2498.    Liczba, n. Zahl, f. nombre, a. number (figure), wynik mierzenia lub liczenia. Jej rodzaje :

2499.    1. parzysta, n. gerade Zahl, f. nombre pair, a. pair number. 2j00. 1. nieparzysta, n. ungerade Zahl, f. nombre inpair, a. unpair

number.

proporcyonalne, ilości odwrotnie-stosun-kowe , n. vermehrt proportionirte Grössen, różnogatunkowe, z których, gdy jedna rośnie to druga w tym samym stosunku maleje i odwrotnie.

2496. Jednomian, n. Monom,

2492.    Ilość spółmierna, n. commensurable Grosse, f. quantité

_    Çomm^urabie, mająca wspólną miarę z inną ilością.

2493.    i. podzieliła, n. theilbare Grosse, f.quantité divisible, da-

*ię P0(izieli® przez inne bez reszty.

2494.    Ilości proporcjonalne, ilości rówuostosunkowe, n. gerade proportionierte Grössen, różnogatunkowe, z których gdy jedna rośnie lub maleje, druga zmienia się w tym samym stosunku.

2495.    i odwrotnie

2490.    i. nieskończenie mała, n. unendlich Meine Grosse, f. quant, infiniment petite.

2491.    i. nieskończenie wielka, u, unendlich grosse Grösse, f. quant. infiniment grande.

h-*

03 .

2511.    [. naturalny, logarytm Nepera, n, natürlicher Logaritmus, Neper’scher Logaritmus, mający za zasadę liczbę e.

2512.    Mantysa, n. Mantisse, f. mantisse, ułamek dziesiętny lo-garytmu.

2513.    Okres, n. Periode, f. période, a. repetend, szereg cyfr powtarzających się w ułamku dziesiętnym.

2514.    Pewnik, n. Grundsatz, Axiomat, f. axiome, prawda oczywista, logicznie uznana.

2515.    Pierwiastek, n. Wurzel, f. radne, a. root, liczba, z któ-rej powstaje potęga.

2516.    p. równania, n. Wurzel der Gleichung, Wurzelwerth, Werth einer Gleichung, f. racine d’une équation, a. root of an équation, wyrażenie, które podstawione za niewiadomą, sprawdza równanie,

2517.    p. kwadratowy, n. Quadrativurzel, f. radne carré, a. qua-dratic root, liczba, która przez się pomnożona daje daną liczbę.

2518.    p. sześcienny, n. Kubikwurzel, f. radne cubique, a. cubik root, która przez się pomnożona dwa razy, daje liczbę daną.

2519.    Pierwiastkowanie, n. Wurzelausziehen, Wurzelziehen, f. extraction de la racine, a. évolution, extraction of roots, działanie za pomocą którego znajdujemy pierwiastki.

2520.    Pierwiastnik, pierwiastek naznaczony, n. Wurzelgrösse, f. radical, a. surd, wyrażenie algebryczne pokryte znakiem pierwiastku.

2521.    p. wymierny, n. rationale Wurzelgrösse, f. radical rationel, a. surd, wyrażenie algebryczne pokryte znakiem pier wiastku.

2522.    p. niewymierny, n. irrationale Wurzelgrösse, f. radical irrationnel, a. irrationnal surd, którego wartość liczebna może być oznaczoną liczbami całemi i ułamkami tylko w przybliżeniu.

2523.    p. urojony, n. imaginäre Wurzelgrösse, f. radne imaginaire, a. imaginary root, wyrażenie algebryczne, które podniesione do potęgi wskazanej wykładnikiem daje ilość urojoną, lub w razie gdy wykładnik jest parzystym ilość ujemną.

2524.    Potęga, n. Potenz, f. puissance, a. power, iloczyn czynników równych.

2525.    p. druga, kwadrat, n. zweite Potenz, Quadrat, Quadratzahl, f. carré.

2526.    p. trzecia, sześcian, n. dritte Potenz, Kubus, f. cube.

2527.    Potęgowanie, n. Potenziren, f. élévation aux puissances, a. Involution, działanie, za pomocą którego tworzy się potęga liczby lub ilości.

2528.    Równość, równowartość, równoważność, n. Gleichheit, f. égalité, a. equality, dwie ilości połączone znakiem równości (=).

147