‘4=

i

,, ÿü........

. ■

>SSF

' ■ ■-

V    ......

H⁵

t

Ç?

. 1' -.V. - ■

r>

p§,.

■

■jSi»-

ir

■ —

• •

■ - ■•<•.

\

■:

s

TV

v

>> i- >

m$mk:

m

-

t

-rv

&

■ - : 'V

' •' Ts

2Ük

,iv.

;

'■vN

■V.'L

V

:x:Xg;:

*- Î

■•v>:

A‘.

‘-I

V

■ •»,

'

mm

' Y-

A3

v-

'

1;

\

' :

\s~

S

\

■.. “ - ■ ■ ■ - ..

-

m

âgpj

UY7

v-Äät'

m

-

3

i

i.”/:

.

%

fc

Vl -v

7. -^

, \

:

,

>

\

»

YY,

4V

4C

;

: ■ ‘

g

Y.'f.'

K

K

Ü

1

1

m

Yg?7t

7&ô7N«7ôï7?lY:7

VA

74

«

4v

YY!

§

Ï*£^WÊ:

||

:

Z'

v;.-*

wi

il

1

M

m

&

.;•.- • -• Y

I

s

..

£*f!

si

1

m

N⁻ Tl

7'1

'

_2p

■

m

;

;

m

-Â

.7>i

m

Y’.«’ -■

n

'•il

'

Y -Y

>1

■1'

(.

/

4?/

4

-

i

■

■

m

m

Üé;

iNê

.

l

Ldt

■m

Ns

i

.

A

m

: J ., * l -•> *

‘tï , ' . -lL '

Y Y. ; Y,-

Y?-"

. - •_■■

Ml

Üp!

'4

$

/

1:'

i

£É

S @11

m

I--'

r

, ,1111

« ’if „ V 45 i u ,

A...,    .„•*.    ..1 ...ÜMâ . "

.

/

W:

■v

s

0

\

m

;X'

■ r

-męz

m

■

Ü

.

ÉISlMS

S

:

i

-,

ïf

•:CIĆ-

£* s-

r

■

;

%

I

ml

v

■

^

M

i

.

E5&

■

s

m

Î“X .

ï0.

'

■

m

î.

m

.S

æ

:-.

■

m&Mî

m

■

&

«

>-

N

"

;

.N-

m*

Sk

.

■, ;.

U‘-â

§àg

<TÆ

l:.;5

m

§m

Ihl

Ils

'

:v.; ■■■„.

r/.u’i

Pi

* •; .X >\ą ...

Ä? Ü§

«SP»

• $ :|3*»‘;i

H

$

SP

il

là

;:ÎÜ

1

m

-x: -rr

!

. a:

.j

DŹWIGNI

ORGAN

Towarzystwa politechnicznego we Lwowie.

KOMITET REDAKCYJNY:

Jan Franke, profesor c. k. Szkoły politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola Ludwika; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko - Czernio-

wieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

ODPOWIEDZIALNY REDAKTOR:

LUDWIK RADWAŃSKI,'

inżynier cywilny z tipowaznieniem rządowem.

Boczaik T7~- 1SS1. ffe-

(Z 5ma tablicami oraz 2ma rysunkami i oma drzeworytami w tekście).

Dodatek: Materyały do słownika technicznego.

».......

LWÓW 1881.

NAKŁADEM TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO.

Z I. Związkowej drukarni we Lwowie.

Spis rzeczy

z r.

Stronnica

Stronnica

I. Sprawy Towarzystwa.

Ogłoszenia, odezwy i podziękowania Zarządu Towarzystwa politechnicznego .

Odezwa Izby inżynierskiej rządownie upoważnionych cywilnych inżynierów, architektów i geometrów kr. Galicyi i W.

Ks. Krakowskiego .    .    ......

Petycya w sprawie kolei Transwersalnej.....

stabilizacyi inżynierów okręgowych . Memoryał w sprawie konkursu na plany restauracyi zamku królewskiego na Wawelu

Sprawozdanie z Walnego Zgromadzenia To w. polit, odbytego

na dniu 29. stycznia 1881.    ......

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych Tow. politechn. : Zgromadzenie dnia 11, grudnia 1880    ....

II. Odczyty na zgromadzeniach tygodniowych.

1, 81, 101, 109 i 125

45

89

90

13

18.

15

ii

8. stycznia

1881

15

Y)

15.

16

22.

Yi

25

5. lutego

YJ

25

12.

Yi

Y)

25

19.

Y)

25

Yi

26.

Yi

Y)

37

5. marca

49

O zastosowaniu gazu wodnego do ogrzewania, odczyt p. Romana br. Gostkowskiego, inspektora kolei arcyks. Albrechta

Sprostowanie..........

Uwagi nad organizacyą służby utrzymania na kolejach galicyjskich, odczyt p. Władysława Poźniaka, inżyniera kolei arcyksięcia Albrechta O błędzie średnim jednostki miary i zastosowaniu wyników przy mierzeniu linii prostej, odczyt p. Dominika Zbrożka,

prof. Szkoły politechnicznej......

O zaopatrzeniu miasta Lwowa w wodę, odczyt p. Józefa Jäger-mana, prof. Szkoły politechnicznej ....

O oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie, odczyt Romana br. Gostkowskiego, inspektora kolei arcyks. Albrechta (z drzeworytem) .

O nowszych poglądach na teoryę sklepień, odczyt p. M. Thul-liego, docenta Szkoły politechniczn. (z rys. na tab. II.) . O kanalizacyi miasta Lwowa, wykład p. J. Jäger mana, prof.

Szkoły politechn.

O kanalizacyi miasta Lwowa, wykład p. W. Ibjańskiego, inżyniera (z drzeworytem) .

O wystawie elektrycznej w Paryżu, wykład p. Machalskiego, inżyniera (z rys. w tekście).......

2, 17

35

. 4, 19 i 29

27, 38

43, 56

. 53, 62 i

OD co

ł—

69, 77 i 105

. 74, 84

128

Y)

12.

49

Y)

19.

Y)

Y)

61

III Rozprawy.

Yi

Y)

26.

Y)

61

Y)

2. kwietnia

61

9.

Yi

73

Y)

30.

Y)

Y)

73

19. listopada

125

Y)

26.

126

3. grudnia

Sprawozdania z posiedzeń Zarządu Tow. politechnicznego : Posiedzenie dnia 20. grudnia 20. stycznia 2. lutego 7. marca 4. kwietnia 22. maja 27. czerwca 16. lipca 13. września 10. października „

Spis członków Towarzystwa politechnicznego

ii

ii

ii

ii

ii

ii

ii

126

1880

1881

ii

ii

16

26

27

37

62

74

81

89

101

109

1, 27, 62 i 81

O kanałach, z masy cementowej, przez Stanisława Chołoniewskiego, architektę (z trzema drzeworytami)

Statystyka kotłów i machin parowych, przez F. ... Patentowany aparat dyfuzyjny, przez Józefa Nowakowskiego,

(z rys. na tab. I.)    .    .    .

Kilka słów w kwestyi zakupna Zakładu gazowego przez gminę

miasta Lwowa, przez H. Bauma, inżyniera mechanika . 33, 40 Budowa kolei Transwersalnej, przez L. Radwańskiego, inżyniera cywilnego .    .    ......

W sprawie Górnego Dniestru, napisał Józef Jankowski .    .    50

O doróżce parowej systemu Amadeusza Bolle, napisał Oskar Stwiertnia (z rys. na tab. III, IV i V)

0 postępie cukrownictwa w czasach najnowszych Cenniki robocizny i materyałów, przez Ch. .

Reforma szkoły średniej.......

Kilka słów w sprawie kanalizacyi miasta Lwowa, przez Józefa

Jankowskiego........ •

O projekcie konkursowym na gmach gimnazynm realnego w Brodach (z rysunkiem w tekście).....

CO

22

41

81

86, 98, 103, 113

101

110, 134

112

126

113 i 134 115 i 136

117 i 138 121 i 143

116

116

144

Mechanika

. II, 22, 107, 122 i 147

'U

107

122

122

IV. Przegląd czasopism technicznych.

Budownictwo lądowe, zestawił L. Badwański Materyały budowlane,

Kanalizacya i wodociągi, „

Budownictwo wodne,

Kolejnictwo, zestawił Paweł Stwiertnia ....

J. N. Franke .... Budowa mostów, zestawił Aleksander Pragłowski

V. Rozmaitości.

Sprawy personalno Nekrologi

Stowarzyszenia:

Walne zgromadzenie Stów. rząd. upoważ. cyw. inżynie-nierów, architektów i geometrów Galicyi i W. Ks.

Krakowskiego.........

Posiedzenie Izby inżynierskiej Galicyi i W. Ks. Krak. Związek technicznych stowarzyszeń Niemiec . Towarzystwo dla popierania spraw budowy dróg wodnych w Austro-Węgrzech.......

Konkursy:

Program dzieła konkursowego o wyrobie nafty i zużytkowaniu pobocznych przy tym wyrobie produktów Pomnik Mickiewicza .    .    ...

Program projektu konkursowego na budowę mostu ■w Wiedniu..........

Zjazdy, wystawy:

Zjazd polskich lekarzy i przyrodników w Krakowie Wystawa sanitarno-techniczna w Wiedniu Walne zgromadzenie inżynierów i przedsiębiorców Wystawa przyrządów do pochłaniania dymu w Londynie rolniczo-przemysłowa w Przemyślu . Międzynarodowa wystawa sztuk pięknych w Wiedniu Architektura i budownictwo:

Tum św. Szczepana w Wiedniu.....

Przesunięcie budynku........

Bartlet’a niedźwiedź kominowy (z rys. na tab. I.) .

Rozmrażanie zamarzniętej ziemi......

Ogniotrwały materyał drzewny......

Cement żużlowy.........

Wykopaliska Pergamonu.......

W sprawie projektu regulacyi Pełtwi, kanalizacyi i wodociągów we Lwowie

Sprawozdanie o rozprawie: Ueber eine mit der Methode der Seilpolygons rcciproke Methode der graphischen

Statik...........

Memoryał w sprawie konkursu na plany restauracyi Zamku królewskiego na Wawelu .

Budowa nowego teatru w Krakowie .

Ustawa budownicza dla miasta Lwowa

Regulaeya rzek galicyjskich.....

Budowa c. k. zakładu karnego w Stanisławowie Konferencye inżynierów w sprawie dróg gminnych Kolejnictwo:

Katedra teoryi ruchu kolejowego ....

Tunel kolei Arletańskiej......

Przyrząd do wyciągania gwoździ z progów (z rys. na tab. I.)

Bewizya trasy .Tarosław-Sokal......

W sprawie kolei Transwersalnej Przyrząd do ucinania szyn kolejowych (z rys. na tab. II.)

Budowa kólei konnej w Krakowie.....

Nowe rogatki żelazne .    .    ......

Otwarcie kolei rumuńskiej.......

Kolej arcyks. Albrechta.......

Gó rnict wo :

Daty urzędowe o górnictwie Galicyi wschodniej za r. 1880 Przywilej na wyrabianie soli amonowych Oświetlanie elektryczne .    .    .    .    .    .

Otwarcie Muzeum Imienia Dzieduszyckich .

Sprawozdanie z odczytu „o trzęsieniu ziemi w Zagrzebiu“ Okólnik Tow. gosp. gal. w sprawie zbadania torfowisk Galicyi

Pokłady glinki czarnej pod Stare mmiastem.....

Podziemne linie telegraficzne Niemiec......

Laboratoryum inżynierskie w Londynie.....

Niższe szkoły przemysłowe w Paryżu......

VI. Literatura techniczna.

Zur Frage der einheitlichen Mittelschule. Eine kritisch-pädagogische Studie von Friedrich Kick, k. k. Professor . Wiadomość o fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce przez

Juliana Kułaczkowskiego .    ......

Nafta w swem zastosowaniu do ogrzewania .....

Jako dodatek

23

35

71 i 79

147

22

35

122

147

Ol CD CD

107

23

23

46

23

23

23

23

23

71

99

99 i 147

99

123

146

147

11

23

24

70

70 i 99

11 i

71

71

107

123

123

tH i—i i-i

11

123

147

załączono do każdego numeru „Dźwigni“ Materyały do słownika technicznego, wydane przez komisyę słownikową Towarzystwa politechnicznego we Lwowie (razem 12 ćwiartek czyli 48 stronnic 8a).

Prenumerata z przesyłką pocztową io Austryi wynosi rocznie .    .

półrocznie Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

.    . G złr.

•    3 „

DŹWIGNIA

Eedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą ■ według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcja' na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie: Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Koman br. Gostkowski inspektor kolei Albrechta; Edward Heppe, nadinżynier kolei Karola - Ludwika ; Józef Jäg ermann, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej i Paweł St wiertnia, inżynier - elew kolei Karola - Ludwika.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

Sprawy Towarzystwa.

L. 491. Ogłoszenie. WaJne zgromadzenie Towarzystwa politechnicznego odbędzie się w sobotę dnia 29. stycznia 1881. o godzinie 6. wieczorem w sali rysunkowej muzeum przemysłowego w ratuszu.

który jest pozbawiony wszelkich środków egzystencyi. W tym celu

upraszamy szlachetnych dawców o łaskawe nadsyłanie składek wprost do Zarządu Towarzystwa (ulica Wałowa L. 4).

Lwów dnia 15. stycznia 1881,

Zarząd Towarzystwa.

Porządek dzienny:

1.    Zagajenie posiedzenia przez prezesa p. bar. Gostkowskiego.

2.    Odczytanie protokołu z ostatniego Walnego zgromadzenia.

3.    Sprawozdanie z czynności Towarzystwa (refer. sekr. p. St wiertnia).

4.    Sprawozdanie komisyi lustracyjnej za rok 1880.

5.    Wybór prezesa, zastępcy prezesa, 7 członków" Zarządu i 3 zastępców, tudzież komisyi lustracyjnej z 3 członków i 2 zastępców.

Lwów, 15. stycznia 1881.

Do Towarzystwa przystąpili:

Kowalczuk Michał, architekt we Lwowie.

Krystyniacki Tadeusz, ukończony technik we Lwowie.

Rapaport Ludwik, urzędnik techniczny kolei Lwowsko-Czerniowieckiej. Reklewski Gozdawa, inżynier kolei Łupkowskiej w Chyrowie. Seyfried Edward, inżynier kolei Czerniowieckiej we Lwowie.

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zarząd Towarzystwa.

L. 436. Izba inżynierska rząd. upoważnionych cywilnych inżynierów, architektów i geometrów kr. Galicyi i W. Ks. Krakowskiego we Lwowie, nadesłała pod datą 10. grudnia 1880. L. 55 Zarządowi Towarzystwa Politechnicznego następujące pismo ;

„Do Szanownego Towarzystwa- politechnicznego we Lwowie. — Wykonując uchwałę powziętą na posiedzeniu z dnia 29. listopada b. r. Izba inżynierska spełnia nader miły obowiązek, składając niniejszem podziękowanie Szanownemu Towarzystwu za wzięcie inicyatywy i silne popieranie sprawy tak doniosłej, jaką był niezawodnie odbyty w Wiedniu w m. październiku b. r. kongres wszystkich techników austryackich. — Oddając cześć zasłudze, jaka w tej sprawie Szanownemu Towarzystwu słusznie się należy, zostajemy z winnem poważaniem.

Zgromadzenie odbyte na dniu 11. grudnia 1880. r. Przewodniczący p. bar. Gostkowski. Obecnych 58 członków.

Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Z porządku dziennego zabiera głos p. Poźniak i odczytuje rzecz o orga-nizacyi służby konserwacyi przy kolejach żelaznych. Zgromadzenie przyjęło wykład z uznaniem. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Pragłowski i podnosi obawę, czy proponowany przez p. prelegenta sposób udzielania tantyem urzędnikom konserwacyi za osiągnięte oszczędności, nie spowodowałby pewnego przesilenia niekorzystnego dla stanu drogi. P. prelegent odpowiada, że w obec przepisów prawodawstwa karnego trudno przypuścić, ażeby inżynier dla uzyskania kilkudziesięciu złr. obowiązki swoje zaniedbywał. P. prof. Jägermann zapytuje, dla czego przy obecnej organizacyi służby konserwacyi, nie bywają młodzi technicy używani jako nadzorcy kolejowi, gdyż dawniej przydzielano młodych techników jako. banmistrzów, którzy będąc pomocnikami inżynierów przestrzeni mieli sposobnosc nabycia praktyki. P. prelegent odpowiada, iż uważa użycie technika do tej czynności bardzo korzystne. Powodu, dla którego dzisiaj taki podział służby nie jest praktykowany, w tem szukać należy, iz dawniej przydzielano wszystkie obowiązki nadzorcy ukończonym technikom, którzy dwa do trzech lat na takiem stanowisku pozostawali. Tym sposobem wyro-

za

dziło się zniechęcenie do takiej służby, która wymaga wielkich trudów

sama myśl przeprowa-

Jan Zakrzewski mp.

Prezes.

Zyg. Kędzierski mp.

Sekretarz.

L. 499. Odezwa. Głos publiczny wołający o pomoc dla niezmordowanego pracownika na polu nauk ścisłych, matematyka G. H. Niewęgłowskiego w Paryżu, nie powinien przebrzmieć bez echa szych kołach technicznych, dla których ten mąż głębokiej wiedzy tyle pracy poświęcił. Ogół polskich techników nie może się przypatrywać obojętnie walce o byt prowadzonej przez starca, przygnębionego troskami, którego imię tak zaszczytne miejsce w literaturze zajmuje. Godzi się przeto przyjść w pomoc nieszczęśliwemu tułaczowi środkami, któreby przynajmniej chwilowo służyć mu mogły na ratunek. Podpisany Zarząd przekonany, iż nie przekracza zakresu swej działalności, odzywa się do P. T. członków, by raczyli według żności ofiarować datki pieniężne na rzecz G. H. Niewęgłowskiego,

fizycznych. W projekcie omówionym jest ta dzona, z tą tylko różnicą, iż młodzi technicy są przydzieleni jako pomocnicy inżynierów przestrzeni. Załatwiają oni czynności biurowe, a przy tem zastępują inżyniera przestrzeni

sposobność nabycia praktyki a nie potrzebują byc narażeni

jakie nadzorca kolejowy jest wystawiony. P. prof. Jä-

na

linii. Przez to mają

na

w na-

mo-

przykrości, na

germann podnosi następnie tę okoliczność, iz taki wzgląd zastępywania inżynierów przestrzeni w razie słabości przez dotyczących techników przemawia za projektem p. prelegenta. P. Łaba utrzymuje, iz uważa zaprowadzenie „banmeistrow“, o których wspomniał p. piof. Jägei-oprócz istniejących nadzorców ze względów służbowych za

mann

szkodliwe. P. prof. Jägermann zwraca uwagę, iż nie twierdził, jakoby były potrzebne dwie kategorye t. j. nadzorcy kolejowi i banmeistiy. Stwierdza to już ta okoliczność, iż przy dawnej organizacyi służby konserwacyi byli przy jednych kolejach zaprowadzeni banmeistiy, pizy

innych nadzorcy, nie zaś obydwie kategorye naraz.

P. Gajewski czyni uwagę, iż przy organizacyi służby konserwacyi należałoby przedewszystkiem w kwestyach technicznych odebrać głos generalnemu dyrektorowi jako prawnikowi, a natomiast zapio-

wadzić dwóch dyrektorów t. j. technicznego i administracyjnego. W ten sposób nie byłby głos technika doradczym tylko stanowczym. (Oklaski). P Pragłowski czyni uwagę, iż pomimo wielkich zalet przedstawionego projektu, są pewne względy, które przeciw niektórym punktom przemawiają.

Użycie młodych techników jako pomocników inżynierów przestrzeni nie zawsze byłoby wskazanem, gdyż urzędnicy dyrekcyi ruchu będąc w bezpośredniej styczności z najwyższą władzą techniczną, mogą się lepiej obznajomić z inowacyami, jakie postęp techniki ze sobą przynosi, podczas gdy technicy przydzieleni do praktycznego zajęcia nie są tak dobrze obeznani z najnowszemi ulepszeniami i systemami budowy. P. Poźniak odpowiada, iż technik, chcący się dalej kształcić w swoim zawodzie znajdzie sposobność bez względu na to, Czy urzęduje w dyrekcyi, czy też jest czynnym na przestrzeni; technik natomiast, który nie ma sposobności nabyć praktycznego wykształcenia, nie może odpowiedzeć całkowicie przyszłym swoim obowiązkom, bo wiadomości praktycznych nie zastąpi nawet najobszerniejsza wiedza teoretyczna. Przewodniczący podnosi, iż uważa kontrolę służby konserwacja, przez dojeżdżających urzędników centralnego zarządu, proponowaną w projekcie , jako środek nieodpowiedni, gdyż o stanie drogi winna decydować tylko dyrekcya ruchu, względnie szef kon-serwacyi. Przewodniczący przytacza w dalszym wywodzie przykład z kolei Południowej. P. prelegent odpowiada, że cały jego projekt zawiera tylko takie zmiany, które bez równoczesnej zmiany obecnej ogólnej organizacyi służby kolejowej dadzą się przeprowadzić.

Isa tern zamknięto posiedzenie.

i

0 zastosowaniu gazu wodnego do ogrzewania,

Wykład p. Romana br. Gostkowskiego, miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 13. listopada 1880.

Zamierzam obznajomić Panów z nowym wynalazkiem wielkiej doniosłości, z wynalazkiem, który niezawodnie wpłynie podobnie na zwyczaje społeczne, jak wpłynął wynalazek telegrafu, kolei żelaznych i t. p. Chodzi tutaj o reformę chemicznego procesu najwięcej w przyrodzie rozpowszechnionego t. j. o reformę w opalaniu, a mianowicie o zaprowadzenie nowego paliwa.

Że reforma w opalaniu jest konieczną, nie potrzebuję Panów zapewniać, gdyż wiecie dobrze, że stoimy w tej mierze na tym samym prawie punkcie, na którym przed 20 wiekami ojcowie nasi stali. Wiedza nasza postępuje olbrzymiemi kroki, i znajduje we wszystkich gałęziach przemysłu zastosowanie, proces ogrzewania jedynie, pomimo znakomitych zdobyczy teoryi ciepła, nie umiał korzystać z ogólnego postępu.

Ażeby zrozumieć całą doniosłość nowego wynalazku zaprowadzenia gazu wodnego jako paliwa, i rozprowadzania go rurami do pieców, w których ma się spalać — zastanowić się wypada nad dzisiejszymi sposobami ogrzewania mieszkań naszych. Otóż najprostszy sposób ogrzewania mieszkań jest ten, że wnosimy ogień do komnaty, którą ogrzać zamyślamy, a kłęby uchodzącego dymu świadczą, że ogrzewanie w podobny sposób dobrem być nie musi. Na oko może lepiej, lecz co do istoty rzeczy na równi, stoi ogrzewanie przez spalanie drzewa na kominkach ustawionych w pokoju; większa ilość ciepła uchodzi marnie kominem, mała reszta, bo tylko promieniste ciepło, rozpościera się w mieszkaniu ogrzewając je niedostatecznie. Ogrzewanie zapomocą kominków jest jakby umyślnie w tym celu urządzone, aby kominowi na dachu było ciepło, wszystko bowiem jest ku temu skierowane, aby gazy uchodziły w powietrze, o ile możności jak najgorętsze. Opalanie buduarów naszych płomieniem utrzymywanym na kominku, sprawia wszakże nader przyjemny widok i było dawniej u nas ulubionem opalaniem; zważywszy jednak, że ogrzewając w ten sposób wyzyskać zdołamy zaledwie 2°/0 zawartego w paliwie ciepła, że więc 98°/₀ ciepła kominem marnie uchodzi, twierdzić musimy, że ogrzewanie podobne jest przyjemnością najdrożej ze wszystkich okupioną Nie ma bowiem innego procederu, w którym tylko 2°/₀ wyzyskać można, tracąc 98 °/₀ !

Dalszym sposobem ogrzewania są piece ; te są już lepsze, bo chwytają pewną część gazów, które pierwej kominem uchodziły i dozwalają zużytkować ciepło przewiedzione, które więcej jest wydatne aniżeli ciepło promieniste.

Inny sposób ogrzewania polega na tem, że zamiast palić w piecu, spalamy materyał opałowy na innem miejscu, sprowadzając ciepło za pośrednictwem różnych ciał do ubi-kacyi ogrzewać się mającej. Do transmisyi ciepła używamy wody, powietrza i t. p ; ogrzana woda sprowadzona do izby ogrzewać się mającej oddaje swe ciepło, przez co izba się ogrzewa a woda stygnie. Zamiast wody użyć można powietrza; ogrzane powietrze rozprowadzone rurami po pokoju oddając swe ciepło wraca napo wrót do ogniska, gdzie nowego ciepła nabiera.

Innych sposobów ogrzewania dotąd nie mamy. Ozem się różnią te sposoby od siebie? Ściśle rzeczy biorąc — ni-czem. Wszędzie mamy paliwo w stanie stałym (drzewo, węgiel, torf), paliwo spala się w powietrzu, którego przystęp niczem nie jest tamowanym ; spala się także tam, gdzie chcemy ogrzewać lub gdzie indziej, atoli nie ma żadnej różnicy w wydobywaniu ciepła.

Pomimo wszelkich reform, nie zmieniliśmy procesu palenia i nie zdołaliśmy więcej, jak zaledwie 10% tego ciepła wyzyskać, którego nam dostarcza paliwo Beformy nasze nie odnosiły się bowiem do istoty palenia, lecz zawsze tylko do formy paleniska.

Starożytni Grecy oświetlając swe komnaty spalali w kagankach smolaki lub cuchnące łuczywo, a migocący płomyk tegoż paliwa zaledwie przebić zdołał kłęby kopciu i dymu. Bogatsi oświetlali zupełnie tak samo : spalali łuczywo tylko w piękniejszem naczyniu, nadali czarce swych lamp formę piękną, częstokroć artystycznie wykończoną ; światło same w niczem jednak nie było lepsze, a gdy chciano mieć więcej światła, używano więcej czar, gromadzono je w prześliczne kandelabry. 0 ulepszeniu procesu palenia nigdy nie myślano.

Pierwszą myśl ulepszenia procesu palenia urzeczywistnił wynalazca gazu świetlnego ; mając raz gaz pomyślano o zużytkowaniu go na cele ogrzewania. Ponieważ gaz świetlny nie wydaje wiele ciepła, celem jego jest bowiem oświetlanie a nie ogrzewanie, przeto starano się już dawno zastąpić go gazem, któryby mniej świecił a więcej ogrzewał.

Gazy podobne znajdujemy w przyrodzie; błędne światełka, wieczne ognie w Persyi, Mezopotamii i Bengalii, oto palące się gazy, które wytryskają ze szczelin ziemi. W miejscu Fredonia wybucha słup gazu, a wychodzi go 200 metr. sześć, na godzinę; na Węgrzech, we wsi Szlatena znajdujemy również gaz naturalny wydobywający się z ziemi w ilości 300 metrów na godzinę i t. p.

Odkrycie słynnego chemika Lavoisier (1791) że woda składa się z dwóch gazów, z których jeden, tlen (O) utrzymuje proces palenia, drugi zaś wód (H) jest paliwem doskonaleni, sprowadziło na myśl rozkładanie wody, i używanie jej gazów składowych jako materyału do ogrzewania.

537

V,

Anglik Ibbetson był pierwszym, który myślał o wyzyskaniu wody w powyższy sposób, nie korzystał jednak ze swego patentu nadanego mu w roku 1824. Donnowan, począł wyrabiać w roku 1830 gaz z wody i oświetlano nim miasto Dublin ; o użyciu gazu swego na cele ogrzewania Donnowan wcale nie myślał. Gaz jego jednak nie odpowiadał wcale celowi, bo miał mało świetlności, co znów anglika White sprowadziło na myśl, mieszać gaz Donnowana z gazem wydobytym z łupku celem uzyskania większej świetlności. Patent pana White nadany mu w roku 1847 wyzyskało później przedsiębiorstwo, które oświetliło tym nowym gazem miasto Narbonne, atoli dyrektor stowarzyszenia pan Crouzet nie mając wiary w przyszłość wynalazku, zaniedbywał sprawę, i stał się przyczyną, że w roku 1865 zaprowadzono w miejsce dawnego gazu, gaz świetlny.

Widzimy, że myśl powzięta w roku 1824 zeszła później na inne tory, nie myślano bowiem już więcej o użyciu gazów wydobytych z wody do ogrzewania, lecz skierowano wszystkie dążności do wyzyskania ich na cele oświetlenia.

Dopiero patenta (1874) Amerykanów L o we i Strong sprowadziły sprawę na właściwe tory, pomimo że i te patenta odnoszą się do wyrobu gazu wodnego na cele oświetlania a nie do ogrzewania. Lowe i Strong ulepszyli jednak sposób wytwarzania gazów z wody tak znakomicie, że gazu wydobytego sposobem Lowa, użyć już mógł Strong w najnowszym czasie do ogrzewania. Na wystawie w Filadelfii (1878) okazał bowiem Strong dla próby piec, w którym wyrabiał gaz z wody, który to gaz będąc taniem a przy-tem dobrem paliwem użyć się daje wyśmienicie do opalania.

Profesor Reuleaux w Berlinie, jakoteż szef instytutu geologicznego w Szwecyi profesor Torrel, zwrócili uwagę na piec systemu Strong’a, i zamierzyli zapoznać Europę z nowym wynalazkiem, któremu świat cały przyszłość przepowiada. Profesor Torrel sprowadził przedstawiciela patentu pana Dwight do Sztokholmu i spowodował ustawienie tam pieca próbnego. Reuleaux starał się spowodować magistrat miasta Berlina do wysłania delegata do Sztokholmu, lecz bezowocnie ; odjazd jego do Australii stal się powodem, że sprawa ta w Berlinie upadła. Dzisiaj (1880) znachodzimy w Niemczech już 3 piece próbne do wyrabiania gazu opałowego, jeden piec zaś w Austryi, a mianowicie na dworcu kolei zachodniej w Wiedniu.

Opierając się na doświadczeniach w Sztokholmie i Wiedniu, przedstawię Panom sprawę jak następuje: Chcąc doniosłość nowego wynalazku należycie pojąć zastanowić się wypada nad istotą palenia się. Aby węgiel kamienny ułożony na ruszcie dobrze się palił, dostarczyć mu trzeba odpowiedniej ilości powietrza, a czynimy to stawiając komin, którym gorące gazy uchodzą. Uchodzące bowiem gazy sprawiają tern mocniejszy przewiew’ powietrza w palenisku, im są gorętsze, powietrze otaczające paliwo wciska się energicznie przez szpary rusztu w pory paliwa i rozsadza go w kawałki. Węgiel pęka, a im więcej będzie cząstek, na które się rozpadnie, tern większą powierzchnię nastawi powietrzu, tem lepiej palić się będzie. Chcąc więc uzyskać proces palenia jak najlepszy, starać się trzeba mieć na ruszcie już nie jedne wielką masę, zbitą w twardą bryłę, lecz ułożyć tam gąbkowatą porowatą masę, najlepiej rozprószony miał węgla. Pierwszym warunkiem dobrego opalania jest więc, aby paliwo nie było ciałem zbitem, t. j. trzeba je rozbić w puch.

Gdybyśmy węgiel dali do pieca w kształcie gazu, to jużbyśmy wiele zyskali, bo w takim razie oszczędzonoby wydatek ciepła, potrzebnego do sprawienia silnego przewiewu, i sprawionoby zarazem to, że niedopałki węgla kominem by nie uchodziły, bo nie byłoby przewiewu, któryby je tamtędy unosił.

Ażeby należycie ocenić, jak wiele przez to korzystamy, pozwólcie Panowie, że przytoczę tu to, o czem wszyscy wiecie. Do otwartego kociołka nalewam kilogram wody i wstawiam w nią termometr Celsyusza, pod kociołkiem rozniecam zaś ogień palący się na przyrządzie, który mi dozwala w każdej chwili ważyć paliwo, a więc odczytywać ile węgla się spaliło.

Po pewnym czasie wskazał termometer 1 °, a ponieważ w początku doświadczenia stał na zero, więc temperatura wody wzrosła o 1 stopień.

W chwili tej spaliłem ¹/₈ grama węgla (chemicznie czystego), gdy termometr okaże 2, 3, 4 . .. stopnie£ spalono (2 X (3 X '/.)■ O X V.) • • • gramów węgla, każdy stopień zwiększenia ciepłoty wymaga

y. g-rama węg]a-

Ilość ciepła, potrzebna do ogrzania jednego kilograma wody o jeden stopień Celzyusza zowiemy kaloryą; w ilości V, grama węgla, zawartą jest przeto jedna kalorya. Kilogram węgla (czyli 1000 gramów) zawiera przeto 8.1000=8000 kaloryj, a dokładniej 8080 kaloryj.

W chwili, w której woda wrzeć poczyna wskazuje termometr na 100°, a spalono pod kociołkiem 10ÖX V₈ = 12*5 gramów węgla.

Od tej chwili termometr już w górę nie idzie, pomimo że woda kłębuje, a węgiel pod kociołkiem nieprzerwanie się pali. Gdzie się podziewa to ciepło którego ciągle wodzie dostarczamy? bo woda więcej się nie ogrzewa, ciepłota jej wynosi odtąd stale 100° a nie więcej. Zagadkę tę rozwiązał po raz pierwszy Black (1765) zwracając na to uwagę, że w chwili, gdy ostatnia kropla wody w kociołku znika, t. j. gdy wszystka woda przeobrażoną została w parę, termometr ze swego letargu się przebudza, i już w miarę trwania płomienia w górę idzie. Nie postępuje jednak już jak dawniej, t. j. za każdym spalonym % grama nie wzrasta już temperatura o jeden stopień; potrzeba już daleko mniej ciepła, aniżeli do podwyższenia ciepłoty wody. Od czasu, w którym termometr tak uporczywie stanął na 100°, aż do chwili złamania tego uporu, t. j. od chwili, w której woda zawrzała, aż do chwili, w której zupełnie się wygotowała, spotrzebo-wano 67 7» gramów węgla, czyli wypotrzebowano 67 V, kaloryj. Tyle więc ciepła użyłem na to, aby zrobić z wody, która miała temperaturę 100° 0, parę, która posiada również temperaturę 100° O, czyli aby stan skupienia wody zmienić potrzebowałem na kilogram wody 537 kaloryj.

Gdybyśmy chcieli tę samą ilość ciepła uzyskać nie używając paliwa, lecz wytworzyć je wprost ruchem mechanicznym, n. p. obracając w wodzie skrzydła z odpowiednią szybkością, to potrzebaby na to siły 537 X426 = 228762 metr-kilogramów, bo jak wiadomo, do wytworzenia ciepła wynoszącego jednę kaloryę potrzeba mechanicznej pracy równającej się 426 metrkilogramom. Zważywszy, że praca 75 metr-kilogramów wyrównywa pracy konia, więc potrzeba do

Poznaliśmy dotąd wybitne dodatnie strony ogrzewania gazem opałowym, a mianowicie tę okoliczność, że gaz opałowy nie potrzebuje do palenia się wcale żadnego przewiewu, a więc żadnego komina, przez co ciepło nie uchodzi, jako-też że gaz opałowy ogrzewa piec daleko spieszniej niż paliwo, znajdujące się w stanie bryłowatym. Wypada nam zwrócić uwagę jeszcze na trzecią stronę dodatnią używania gazu opałowego, a mianowicie na oszczędność w paleniu.

rozbicia wody w drobiny, t j. do przeobrażenia kilograma wrzącej wody na parę mającą

ciepłotę 100° C,

228762

= 3000 sił

75

koni. Lokomotywa pracuje siłą równającą się sile 300 koni; do zmienienia stanu skupienia kilograma wody potrzeba więc siły równającej się sile 10 lokomotyw!

Podobnie jak z wodą, ma się rzecz z węglem;

wprowadzamy węgiel do paleniska nie w formie bryły lecz w kształcie gazu (CO tlenek węgla) zwanego czadem, a paląc czad zyskujemy tyle ciepła, ile potrzeba było do zmiany stanu skupienia t. j. ile potrzeba było do przeobrażenia węgla bryłowatego (C) na węgiel gazowy (CO). Doświadczenie uczy, że spalając kilogram chemicznie czystego węgla (C) zupełnie, t. j. zamieniając go na bezwodnik kwasu węglowego (COJ zyskujemy 8080 kaloryj. Rozumie się samo

przez się, że te samą ilość ciepła wydobędziemy czy

czad (CO) a uzyskany czad

spalamy węgieł (C; najprzód na osobno na bezwodnik kwasu węglowego (00₂) czy też gdy spalamy węgiel bezpośrednio na C0₂.

Węgiel spalony na C0₂, daje 2473 kaloryj, CO spalony na C0₂ zaś 2403 kaloryj; suma

(2473 + 2403) = 4876

nie wynosi dla tego 8080 bo spalając kilogram C, uzyskujemy, nie kilogram lecz 2l/₃ kilograma CO, tę ilość więc spalić trzeba na C0₂, chcąc otrzymać całkowitą ilość ciepła, jaką spalając kilogram C uzyskać można, Ponieważ kilogram CO daje 2403 kaloryj więc otrzymamy z 2¹/₃ kilogramów czadu 2 7₃ • 2403 — 5607 kalororyj.

Kilogram węgla spalony zupełnie daje przeto 2473 -f- 5607 = 8080

Spalając, paliwo w zwykły sposób czynimy to w powietrzu, a więc w medium do utrzymywania procesu palenia się najmniej stosownem. Wiadomo bowiem powszechnie, że powietrze składa się. z dwóch gazów tlenu (0) i azotu (N); tlen utrzymuje proces palenia, azot zaś wcale do palenia nie jest potrzebnym, owszem przymieszka ta jest szkodliwą, gdyż nie tylko azot do palenia wcale się nie przyczynia, ale nadto sam jeszcze ogrzewanym być musi. Gdyby w powietrzu znajdowało się mało tylko azotu a dużo tlenu, to byłoby to jeszcze znośnie; w rzeczywistości jest jednak odwrotnie, ⁴/₅ powietrza stanowi azot, a tylko ‘/₅ pozostaje dla tlenu. W 100 kilogramach powietrza użytego do spalenia węgla ogrzewać przeto musimy 80 kilogramów azotu, ażeby módz użyć 20 kilogramów tlenu; ogrzewać musimy zatem niepotrzebnie cztery razy tyle azotu, który bezużytecznie kominem uchodzi. Ciepło użyte do ogrzania azotu tracę więc bezpowrotnie, a wielkość tej straty liczebnie nie trudno oznaczyć.

kaloryj, jak to być powinno.

Kilogram węgla potrzebuje do dokładnego spalenia teoretycznie 11 kilogramów powietrza, z powodu zaś nieuniknionych strat potrzeba w praktyce nie 11, ale 24 kilogramów czyli 18 metrów sześciennych powietrza. Huta szklanna spalająca wciągu doby średnio jedną tonnę= 1000 kilogramom węgla, potrzebuje więc do spalenia tej ilości węgla

Przyglądając się bliżej powyższym liczbom spostrzega- ¹⁸'000 meWw sześ<:iennych Powietrza- Iloéé ta my, że przy spaleniu jednej i tej samej ilości węda na czad słupowi Powietm> maHeemu Przekrói    metra kwa-

(zamiana 0 na CO) zyskujemy 2473, spalajac zaś te sama drat0weS⁰’ » "7sokości 18 000 metrów czyh 18 kilometrów, ilość węgla, skoro się znajduje w formie czadu (zamiana V‘ te-> w?sokoi5<a’ CUU 807. przypada na azot, który więc CO na CO,) zyskujemy przeto trzy razy tyle ciepła bo 5607 "'»ełnia słnP mWJ 0-8X18=14 7, Mometra czyli blisko kaloryj. Bóżnicy 5607 — 2473 = 3131 kaloryj zużyto 2 mile wysokoścL WiSc w hucie takieJ spalamy co dzień więc na zmianę stanu skupienia, t. j. na przeobrażenie węo-la słnp azofcu’ ma^ ¹ □ m- Pokroju a blisko 2 mile wy-bryłowatego na węgiel gazowy. Spalajac w piecu naszym ! sokości ! Jak do oddechania powietrze jest najlepsze, a roz-w miejsce węgla bryłowatego, czad wydobyty z niego, zy- rzedzenie tlenu do 80°/° Jest konieczne, tak znowu do utrzy-skujemy na każdym kilogramie węgla 3134 kaloryj. ° ’    “ mywania procesu palenia, jest ono najgorsze. (Dok. nast.)

Uwagi nad organizacją służby utrzymania przy kolejach galicyjskich.

Odczyt p. Władysława Poźniaka, inżyniera kolei arcyksięcia Albrechta miany na tygodniowem zgromadzeniu Towarzystwa yiolitech-niczneg-o dnia 11. grudnia 1880. r. we Lwowie, *)

zawsze go

wydać muszę, spaleniem gazu CO nie zyskuję przeto nic. Odpowiadamy, że w rzeczy samej tak jest; używając gazu jako paliwa, zyskujemy tylko tyle, że

Na to zauważyćby można, że zysk powyższy jest tylko iluzyą, gdyż do przeobrażenia O na 00 było ciepło potrzebne, a więc wydane, czy więc wydam ciepło we fabryce czy też w piecu, w którym paliwo się spala,

W stęp.

gaz zaraz ogrzewa,    Bardzo niepomyślny stan przemysłu fabrycznego w krąju

przy kolejach znajdują zajęcie. Każdy środek zdążający do poprawy bytu tychże znajdzie tu niezawodne poparcie.

Doświadczenie uczy, że pomyślny stan finansowy towarzystwa wpływa na los urzędników tegoż, a znowu odpowiednia organizacya służby oddziaływa na pomyślny rozwój każdego przedsiębiorstwa. Zbadanie, czy obecna organizacya kolei żelaznych galicyjskich jest właśnie taką, zastanawianie

podczas gdy , używając do tego węgla, potrzeba jakiegoś naszym przynosi to za sobą, że technicy nasi prawie tylko czasu przez który owe 3134 kaloryj się wypotrzebują, które wydać musimy aby C zamienić na CO.

po-

Doświadczenie uczy, że do zagotowania litra wody trzeba, używając jako opału

czasu 25 minut

drzewa,

20

13

*) Jakkolwiek nie podzielamy w zupełności zapatrywań Szanownego prelegenta, umieszczamy wykład niniejszy dla wywołania pożądanej dyskusyi. (Przyp. Red.).

węgla kamiennego gazu świetlnego gazu opałowego gaz opałowy ogrzewa przeto 5 razy spieszniej aniżeli drzewo.

jakoto:

na

się nad pytaniem, w jaki sposób mogłaby ona zostać ulepszona i przedyskutowanie dotyczących pomysłów, może przeto, jeżeli nie zaraz, to przynajmniej z czasem wpłynąć na polepszenie losu techników naszych. Podniesienie tej kwestyi uważam z powyższych przyczyn jako stosowne i rozpocznę rzecz moją od organizaeyi służby utrzymania kolei, wyrażając nadzieję, że koledzy, którzy brali udział przez dłuższy czas w innych oddziałach służby kolejowej, nie omieszkają wprowadzić na porządek dzienny dyskusyę nad stoso-wnośeią organizaeyi takowych. Omówienie używanych sposobów przeprowadzania robót, rozpatrzenie głównych zadań pojedynczych działów służbowTych, wzajemnego tychże stosunku i zakresu działania pojedynczych kategoryi, oraz przedstawienie rodzajów kontroli, jakie obecnie są używane, a wreszcie niektórych innych niezbędnych szczegółów, umożliwi dostatecznie uwydatnienie ujemnych czynników i dozwoli wskazać równocześnie, jakie zmiany są pożądane w obecnym ustroju służby utrzymania dróg żelaznych.

I. O przeprowadzeniu robót.

Roboty przy kolejach bywają przeprowadzane:

AJ we własnym zarządzie,

BJ na podstawie drobiazgowych umów (Handaccord),

C) w drodze przedsiębiorstw.

Do A). We własnym zarządzie, to jest przez dziennie płatnych robotników i nadstawników przeprowadza się najczęściej tylko roboty nie cierpiące zwłoki ; dalej takie, których obliczenie na podstawie cen jednostkowych byłoby bardzo mozolne lub też jest niewykonalne, wreszcie i te, które z braku odpowiednio uzdolnionych lub też chętnych przedsiębiorców muszą być wykonane we własnym zarządzie. Tylko w wyjątkowych wypadkach powierza się ciągły i bezpośredni dozór funkeyonaryuszom, piastującym stałe posady. Zwykle wykonywają takowy nadstawnicy za dziennem wynagrodzeniem, a często, zwłaszcza przy robotach, do których wTykonania wystarcza jeden lub dwóch rzemieślników albo też robotników, pozostawia się te siły robocze bez ciągłego nadzoru, a zadawala się tym ogólnym dozorem, do którego wykonywania jest obowiązaną stała służba, jakoto: strażnicy i dozorcy. Niedostateczność takiego dozoru jest główną przyczyną, że roboty przeprowadzane we własnym zarządzie wypadają najdrożej, o czem przekonamy się omawiając orga-nizacyę sług stałych i niestałych.

Do B). Pomniejsze roboty przeprowadzane bywają zwykle w drodze umów drobiazgowych z rzemieślnikami lub też robotnikami. Wykonywają oni pewne ściśle oznaczone roboty za wynagrodzeniem, obliczonem na podstawie ugodzonych kwot ryczałtowych lub też jednostkowych cen w ciągu lub też dopiero po ukończeniu roboty. Wyniki używania tego sposobu przeprowadzania robót zawisłe są przeważnie od uzdolnienia organów je zawierających. Obowiązek ten cięży obecnie na inżynierach przestrzeni. Posady te powierza się ukończonym technikom po kilkuletniej służbie zawodowej. Tacy mogą i powinni być obznajomieni z wartością robót, wykonywmjących się przy utrzymaniu kolei. Ten sposób przeprowadzania robót należy przeto uznać jako bezwarunkowo korzystny i odpowiedni.

Do C). W drodze przedsiębiorstwa przeprowadza się zwyczajnie wszelkie znaczniejsze roboty, gdy tylko okoliczności pod A) przytoczone nie zniewalają do wykonania tychże we własnym zarządzie.    |

Sposób ten przeprowadzania robót należy uważać jako nieodpowiedni, już choćby z tej przyczyny, że towarzystwa kolejowe tracą co najmniej zarobek przedsiębiorców, zresztą przemawiają przeciw następujące okoliczności :

aj Znaczna część przedsiębiorców posiłkuje się całkowicie lub też przynajmniej częściowo wypożyczonymi kapitałami i to na znaczny częstokroć procent.

b) Towarzystwa kolejowe mogą mieć za tańszą zapłatę również dobrych a nawet i lepszych dozorców i robotników, niżeli przedsiębiorcy, którzy mimo najlepszej chęci i najusilniejszych starań stałego i trwałego zajęcia dozorcom swoim dać nie mogą.

a) Ludzie oddający się przedsiębiorstwom muszą zarabiać znaczne kwoty. Inaczej nie potrafiliby oni przetrwać często wydarzających się chwil bezrobocia i pokryć wydatki na inwentarz, z którego pojedyńcze sztuki często tylko bardzo rzadko mogą być używane.

Pośrednictwa przedsiębiorców należy przeto używać tylko w wyjątkowych wypadkach, mianowicie:

1.    Gdy zarząd kolejowy nie posiada w zapasie przyrządów potrzebnych do wykonania pewnej roboty.

2.    Gdy pomiędzy miejscowymi organami technicznymi nie ma osobistości, obeznanej szczegółowo z praktycznymi sposobami przeprowadzenia pewnej roboty, a wydelegowanie odpowiedniej siły byłoby połączone z trudnościami lub kosztami nie odpowiadającemi przypuszczalnej korzyści.

II. Ogólny zarys obecnej organizaeyi służby utrzymania kolei.

Nim przystąpimy do rozbioru pojedyńczych kategoryi służby utrzymania, przypatrzmy się ogólnemu zarysowi obecnej organizaeyi.

Przedewszystkiem należy tu rozróżnić 2 główne działy, a mianowicie :

AJ Dział kontrolujący,

B) Dział wykonawczy.    i

Do .Jj. Dział kontrolujący składa się z kilku oddziałów,

a)    biura technicznego przy centralnym zarządzie,

b)    biura utrzymania kolei przy dyrekcyi ruchu,

c)    biura ogólnej kontroli wydatków.

Ostatnie należy albo do biur centralnego zarządu, albo też do biur dyrekcyi ruchu. Przy niektórych kolejach należą pojedyńcze agendy tego biura do centralnego zarządu, lub też do dyrekcyi ruchu.

Wszelkie inne biura tak centralnego zarządu jakoteż dyrekcyi ruchu, a nawet biura dla spraw osobistych wykonywają również pewną kontrolę nad organami oddziału wy-konawezgo, o ile obowiązki tychże należą do ich zakresu działania.

Bez rozpatrzenia organizaeyi tych biur nie można wziąć pod rozbiór konserwacyi dotyczącej części zakresu ich działania Pominiemy ją przeto.

Osobista kontrola generalnych lub też technicznych dyrektorów, jakoteż dyrektorów ruchu rozciąga się wszystkie oddziały służby kolejowej. Jako taka nie może być też przedmiotem niniejszego rozbioru.

Do B). Do działu wykonawczego należą : o) inżynierowie sekcyjni i tychże pomocnicy, b) inżynierowie przestrzeni i tychże pomocnicy,

c)    dozorcy kolejowi,

d)    strażnicy kolejowi,

e)    profesyoniści, nadstawnicy i robotnicy.

Odnośnie do charakteru i stosunku służbowego pracujący przy utrzymaniu kolei podzieleni są na następujące ka-tegorye :

a)    na urzędników stałych, pobierających roczne pensye i pozostających w stosunku służbowym na podstawie ściśle oznaczonych warunków, obowiązujących tak towarzystwo jako chlebodawcę, jakoteż pracujące jednostki ;

b)    na urzędników niestałych, pozostających w stosunku służbowym na podstawie pewnych specyalnych umów;

c)    na sług stałych, pozostających w podobnym stosunku służbowym jak pod a) wyszczególnieni urzędnicy; nareszcie

d) na kategoryę sług niestałych, przyjętych na podstawie ustnych umów lub też pewnych ogólnych warunków, które każdej chwili zmienionymi być mogą.

III. Organizacya sług niestałych.

Wspomnieliśmy już, że niestosowna organizacya kate goryi sług niestałych wpływa niekorzystnie na przeprowadzanie robót we własnym zarządzie. Przypatrzmy się bliżej tej organizacyi.

Służbę niestałą tworzą rzemieślnicy wszelkich profesyi, oraz zwykli robotnicy i tychże nadstawnicy, pobierający dzienną zapłatę.

Konieczność możliwie treściwego przedstawienia sprawy nie dozwala nam omawiać szczegółowo warunków, pod którymi przeprowadzają się roboty w nadzwyczajnych wypadkach, zwłaszcza gdy warunki te są i pozostaną zawsze tak zmienne, jak okoliczności, które je wywołują.

W normalnych stosunkach wymagają zarządy kolejowe od sług niestałych, żeby bez względu na odległość mieszkań swoich rozpoczynali roboty na wskazanem miejscu o pewnej stale oznaczonej godzinie, oraz żeby w razie potrzeby bez względu na stan powietrza i dni świąteczne, stawali do roboty na każde zawołanie.

Warunki przytoczone są niestety niezbędne, lecz w skutkach swych o tyle szkodliwe, że wielka część częstokroć najodpowiedniejszych robotników usuwa się od zajęcia przy kolejach. Możność częstego a prawie stałego zarobku i skrócanie godzin roboczych lub też zwiększenie płacy w dni świątecznie nie są jeszcze dostatecznymi środkami zaradczymi.

Zapłata dzienna sług niestałych jest zmienną i zawisłą tak od pory roku, jakoteż od miejscowości, a tylko nieznacznie wyższą od używanej w okolicy. Oznaczenie wysokości płac leży w zakresie władz kontrolujących. Decydują one o dopuszczalnej najwyższej płacy dla każdej kategoryi sług niestałych. Zasada oszczędzania, gdzie tylko to wydaje się możebnem i obawa, żeby organa wykonawcze nie grzeszyły hojnością, redukuje te dopuszczalne place do jak najskromniejszych rozmiarów. Okoliczność ta uniemożliwia znowu pozyskanie dla robót przy kolei robotników zręczniejszych i pracowitszych, którzy nie chcą lub nie mogą zado-wolnić się nieznaczną nadwyżką płacy, jaka może być im

przyznaną.

Oznaczenie różnych płac dziennych za różne zajęcia, chociaż teoretycznie uzasadnione, przeszkadza zużytkowaniu

tychże samych sił roboczych do różnorodnych zajęć i wywołuje w skutkach swych bardzo nieekonomiczną dążność robotników do możliwie jak najdłuższego pozostania przy robotach lepiej się opłacających. Obecny dozór, wykonywany przez nadstawników, pobierających również niejednostajną dzienną płacę, jest bardzo niedostatecznym, gdyż chęć pobierania wyższej zapłaty dziennej przy ważniejszych robotach skłania tychże do pobłażliwości dla robotników, starających się jak powyżej nadmieniono, jak najdłużej pozostać przy tych robotach.

Wspólna nadstawnikom jakoteż robotnikom obawa straty zarobku w ogóle wpływa także znacznie na obecne niedostateczne wyzyskanie robotników, a przeto i na drogość robót przeprowadzanych we własnym zarządzie, robotnikami pobierającymi li dzienną zapłatę.

To, co przytoczyliśmy, powinno być dostatecznem uzasadnieniem zarzutu, że organizacya sług niestałych jest niestosowną oraz że okoliczność ta wpływa znacznie na kosztowność robót, przeprowadzanych we własnym zarządzie.

| Tylko usunięcie wytkniętego połączenia interesu nadstawników i robotników, oraz nadzieja poprawienia bytu matery-alnego w przyszłości i zabezpieczenia rodziny na wypadek śmierci lub okaleczenia, mogłyby usunąć te przeszkody. Należałoby przeto ustanowić pewną ilość stałych posad tak dla nadstawników jakoteż i dla robotników. Wówczas będą się dobijać najzręczniejsi i najpracowitsi o zajęcie przy utrzymaniu kolei, a chęć otrzymania stałej posady będzie najskuteczniejszym środkiem przeciw obojętności i lenistwa pracujących za dziennem wynagrodzeniem.

IV. Organizacya urzędników niestałych.

Tu należą, na podstawie specyalnych umów, dłuższy lub krótszy czas w pewnym ściśle oznaczonym stosunku służbowym pozostający urzędnicy oraz dyetaryusze biur technicznych. Omawianie warunkowy pod którymi niestali urzędnicy wypełniają służbowe obowiązki, byłoby zbytecznem i bezce-lowem, są one albowiem tak rozmaite, jak okoliczności, które je spowodowały. Warunki, pod którymi tak zwani dyetaryusze pracują, są natomiast zasadniczemi i wpływają znacznie na stosowność obecnej organizacyi. Rozpatrzmy je przeto i zastanówmy się nad ich stosownością.

Dyetaryuszów-techników używa się przy obecnej organizacyi w biurach technicznych dyrekcyi i w biurach sekcyjnych przy kolejach, oddających bezpośredni nadzór nad kilku inżynierami przestrzeni inżynierom sekcyjnym. Kopiowanie planów a często i wypracowywanie projektów pod kontrolą starszych urzędników, badanie dokładności obliczeń w dokumentach płatniczych, przedłożonych przez inżynierów przestrzeni, prowadzenie różnorodnych tablic statystycznych, oraz wykazów administracyjnych i t. d. jest zwykłem zajęciem tych młodych techników. Pożądana przez nich możność zapoznania się ze sposobami przeprowadzania robót wydarza się obecnie tylko wyjątkowo w razie potrzeby wykonania jakiego zdjęcia lub też sprawdzenia jakiegoś mało ważnego faktu. Gdy bezpośrednia kontrola nad działalnością inżynierów przestrzeni powierzoną być może ze służbą wykonawczą obeznanym i doświadczonym już inżynierom, a tylko w wyjątkowych wypadkach wysyłać można do dozorowania budowy teoretycznie tylko wykształconych urzędników technicznych, niepodobna przeto pomimo najlepszych chęci naczelników biur wyzyskać te siły techniczne w sposób umożliwiający tymże nabycie praktycz-

Nietajno nikomu, jak usilne w tych sprawach są dążenia Beprezentacyi miasta Lwowa, jak też wiadomo, że w sprawach tych coraz żywsze dostrzega się zainteresowanie ogółu, odzywają się głosy specyalistów coraz więcej sprawę tę do rozwiązania zbliżające, te więc objawy rokujące przy zespoleniu usiłowań, rychłe tak ważnym potrzebom miasta zadość uczynienie, podały i nam chęć niesienia usług, w kierunku wprawdzie mniej wybitnym, jednak nie bez wartości dla ogółu.

Jedną z największych trudności w przeprowadzeniu należytej kanalizacji jest zbyt niski teren przeważnej części naszego miasta, względnie do głównej arteryi odpływowej, jaką jest Pełtew, ztąd też zachodzą trudności w nadaniu kanałom należytych spadków, ztąd konieczność poprzestawania na niedostatecznym, często zaledwie 0’60 metra wynoszącym, a więc trwałość kanałów zmniejszającym nasypie.

Aby trudnościom tym zaradzić, niedość by było przyjąć wt budowaniu kanałów system jaki jest w użyciu we wszystkich prawie wielkich miastach, to jest zmienienie cztero-ściennego przekroju otworu na owalny, ale nadto należałoby zmienić rodzaj budowania z kamienia lub cegły na budowę z ziemjiych wątków, pozwalających na zmniejszenie miąższości ścian w zamian zaś powiększenie spadków i zagłębienia pod powierzchnią.

Najodpowiedniejszem ku temu jest używanie rur owalnych, wyrabianych z masy cementowej, dającej rodzaj kamienia sztucznego, systemu Yicat, (datujące z roku 1829 zastosowanie p. Lebrun) trwałością zupełnie celowi odpowia dającego.

nych wiadomości, tembardziej, gdy liczba w pojedynczych biurach pracujących młodych techników ze względów ekonomicznych jest ściśle zastosowaną do ilości tych robót biurowych, które muszą być wykonanemi Natomiast wyjątkowo tylko spotkać się możemy z dyetaryuszem-technikiem w biurach inżynierów przestrzeni. Byłaby to jednak najstosowniejsza posada, któraby umożliwiała młodemu technikowi zapoznanie się ze sposobami przepiowadzania najróżnorodniejszych robót, wykonywanych pod najrozmaitszemi okolicznościami, czego nie zastąpi wiedza teoretyczna, nawet najobszerniejsza.

Teorya oszczędzania, gdzie tylko można, zniewoliła zarządy kolejowe do oddawania posad pomocników inżynierów przestrzeni zwykłym pisarzom, zadowalniającym się znacznie mniejszem wynagrodzeniem. Pisarze ci posiadają tylko wyjątkowo tyle inteligencji, by inżynierowie przestrzeni mogli ich dostatecznie wyzyskać do pracy biurowej. Najczęściej zmuszony jest inżynier zajmować się osobiście wypracowaniem wszelkich przedłożeń a często nawet musi dopilnować, żeby przepisanie tychże było odpowiedniem. O rozmiarze prac biurowych inżynierów przestrzeni będziemy mówili w jednym z następnych ustępów. Wówczas przekonamy się dosadnie o niestosowności tej oszczędności; tymczasowo podniesiemy tę okoliczność, że załatwianie robót biurowych, zwłaszcza terminowych, przeszkadza inżynierowi przestrzeni wykonywać stosowną kontrolę nad różnemi, nieraz bardzo ważnemi robotami, i zmusza go często do pozostawania w biurze, gdy jego obecność na przestrzeni byłaby bardzo pożądaną

Dyetaryusze techniczni awansując z czasem na urzędników stałych, używani bywają podobnież prawie wyłącznie w biurach lub też w oddziale służby ruchu i tworzą zastęp, z którego wybiera się inżynierów przestrzeni. Zbytecznem byłoby dowodzić, że znajomość obowiązujących przepisów7 i teoretyczne wykształcenie nie są jeszcze dostateczną kwa-lifikacyą na posady, wymagające szczegółowej znajomości sposobów przeprowadzenia najróżnorodniejszych robót. Nie podlega najmniejszej wątpliwości, że z czasem każdy chętny i sumienny technik może uczynić zadość wszelkim obo wiązkom inżyniera przestrzeni, odpowiada jednak tymże natychmiast tylko wmwczas, gdy miał sposobność uzupełnić w szko łach nabytą teoretyczną wiedzę praktycznemi wiadomościami.

To, co powyżej przytoczyliśmy, powinno wystarczyć jako dowód, że potrzebne jest przeprowadzenie w obecnej organizacyi zmian, umożliwiających młodym technikom nabywanie potrzebnych praktycznych wiadomości, co zabezpieczałoby towarzystwa od strat, które spowodować może brak praktycznie wykształconych inżynierów przestrzeni.

(D. c n.)

O kanałach z masy cementowej.

Od lat niewielu, stolica nasza, dzięki troskliwej pieczy władz autonomicznych, przybierać zaczęła właściwą cechę: wznoszą się wspaniałe gmachy, mnożą i upiększają parki, oczyszczają stopniowo i upiększają wstrętne do niedawna dla przechodnia place oraz ulepszają chodniki i drogi jezdne ; i gdyby nie większe niż w wyliczonych tu pracach trudności, były do zwalczenia, niewątpliwie nie byłyby w tyle pozostały kwestye tak żywotne jak są dla miast : racyonalna kana-lizacya i obfite zdrowej źródlanej wody do-pły wy.

Jestto masa składająca się 1) z 0 48 zaprawy (mortier), 2) z 0T>4 gruzu z cegły mocno palonej, kamienia kwarcowego lub żwirku rzecznego średnicy niewiększej jak 0-05 i 3) z wody (0 68 X 0'38) = 0*25, na jeden metrku-biczny. Zaprawa jest mieszana w następujący sposób: kamień po należytem oczyszczeniu z pyłu rozdziela się na trzy części, zaś zaprawa należycie wymieszana na dwie; w skrzyni zbitej z desek rozciąga się warstwa z kamienia, którą przesypuje się zaprawą, następnie kamień, zaprawa i ostatecznie znowu kamień, wszystko wymieszywa się należycie łopatą i gracą żelazną; skoro kamień jest otoczony zaprawą sypie się wszystko warstwami 0'10 grubemi do formy, w której ubija się ciężką dobnią żelazną tak silnie, by woda kompletnie wypociła się na powierzchnię. Zostawia się w formie przedmiot modelowany przez trzy dni, poczem wyjmuje się i układa w miejscu wilgotnem, skrapia się kilkakrotnie dziennie wodą, by masa nie wysychała, tylko w wilgoci powoli tężała; po sześciu dniach przedmiot nabiera dostatecznej twardości by go transportować i w prze -znaczonem miejscu osadzać. Nie potrzebuję nadmieniać że po dwóch tygodniach twardość jest niemal zupełną a z czasem staje się ta masa materyałem opierającym się uderzeniom stali.

Przedłożyłem magistratowi król. stołecz. miasta Lwowa, wzór takiego wyrobu wielkości naturalnej, nadmieniając iż możliwem jest wyrabianie rur takich w wymiarach do wysokości 1-25, szerokości 0*411> światła, że zatem dla wszystkich drugorzędnych to jest bocznych kanałów zastosować je można.

Co do kosztów, takowe w porównaniu z kosztem budowy kanałów z kamienia lub cegły okazują się jak następuje:

Biorąc przekrój otworu 0'75/0'50 przy zagłębieniu 2'50 pod poziomem jako przykład, otrzymamy koszt metra bieżącego: dla

1. Kanału z kamienia.

-2,-0-

/"W;

fW%\

J!/, i

IFL ' iwÈs* £&* • * riX-

LŹ

i JK* IL

.i

R= 0,50 i = 0,25

d 230 + 80

•2

X 2 50 X l'OO — 3*875 wykop à 0*30 = L16

O'SO X 0 18 X l'OO = 0-16

. fundament 7*00 = 112 |"|śred. 3 20 X 0*40 X l'OO = 1 *28 mury obw. 12*00 — 15*36 nacemen.: 0*30X0'15X 1 *00 = 0*045 posadzka 15*50 = 0*69

0*70 x 1 00 . wyprawa dna .    .    1*40 = 0 98

ocementow. wierzch. 0*89 = 1 55 . . nasyp i ubicie. . 0 18 = 0*42 1*525 . . . odwoź zbytniej ziemi 0*60 = 0 91

Razem złr. 22*19

KB. Mury z kamienia liczone są 0*40 grube.

2. Kanału z cegły

1*75 X l'OO

2*35

2,io

Wm

Różnica więc kosztów na korzyść kanałów z masy okazuje się o złr. 4*19 odnośnie do kanałów z kamienia, zaś o 2*92 odnośnie do ceglanych; kosztu tych rur masowych z kosztem używanych niekiedy skrzyń dębowych nie należałoby brać w porównanie już z tych względów iż skrzynie takie tak szczelnością swą jak trwałością porównania tego nie wytrzymają. — Oprócz mniejszych kosztów budowy kanałów z masy zyskuje się jeszcze znacznie na łatwości i pośpiechu, z jakim robota przy układaniu odbywać'się może, gotowe bowiem rury zaraz po wykopaniu układane być mogą, co przy murowaniu znacznie dłuższego wymaga czasu.

Co do łączników kanałów i otworów do rewizyi i czyszczenia — wykonywanie ich z masy jest możliwe przy użyciu odpowiednich modeli. Ceny rur według mojego obliczenia wynoszą przy    świetle 7 5/5 0 cm.    złr. 15*00    za    m.    b.

„    „    ⁵ 7 ₃₃ „    „ 10*00    „    „    „

,,    „    0*30 m. średn. złr. 7 00    „    „

Połączenia rur    są    mufowe    i    zachodzą na    0*03 do 0*04    jedna

w drugą; zaś przy większych, gdzie rura jest składana z dwóch części, składanie dwóch połówek jest felcowe (emboîtement). Liczę, że w przyszłości będę mógł podać do wiadomości szanownych kolegów dalsze doświadczenia w-kierunku mas cementowych co dotyczy płyt posadzkowych, naczyń zlewowych i t. p.

"S

r/i

W' i

w i

Stanislaw CholonieivsJci,

architekt.

ci

v-

.i

Kury takie założone zostały we Lwowie :    1. na ulicy Gródec

kiej jako łączące ściek rynsztokowy z kanałem głównym — obok ulicy na Błonia — ulicy Krótkiej i ulicy Solami w długości około 35 metr. b; w realności 318³/₄ na długości 13'00, formy jajowatej, wysokości 050 m.; 2. na ulicy Żółkiewskiej obok łaźni p. Łodyńskiego,

2*10 X 0*60

X2*50X 1'00= 3 375 wykop à 0*30 = 1*01

formy cyrklowej o średnicy 0'30 m. — Co do 1) rury zostały ułożone w 5-ym metrze głębokości.

Przyp., Ked.

3*00X0*30X1 00= . 0*70 XI‘00    .    .    .    .

1*50.......

2*075    .....

1*30

0*15 fundament 7*00=1*05 0*90 sklepienie 17*12 = 15*40 wyprawa dna .    1-40 = 0*98

ocement. wierzchu 0*89=1*33 nasyp i ubicie .    0*18 = 0*37

odwóz zbytn. ziemi 0*60 = 0*78

Statystyka kotłów i machin parowych,

Słyszymy często i przy najrozmaitszych okolicznościach Razem złr. 20*92 powtarzane twierdzenie że wiek nasz jest wiekiem pary, że jednym z najdzielniejszych środków do przeobrażenia wszelkich stosunków społecznych i ekonomicznych w bieżącem stuleciu byl wynalazek Wattn, a przecież na poparcie tego twierdzenia najczęściej spotykamy ogólniki bez dostatecznego znaczenia, a tylko rzadko fakta, należycie uzasadnione i wyjaśnione To dziwne ubóstwo materyału dowodowego w jednej z najważniejszych kwestyj społeczno-ekonomicznych naszego wieku pochodzi ztąd, że statystyka bardzo mało w ogólności zwracała uwagi na zastosowanie pary do pracy mechanicznej, a uczynione w tym względzie usiłowania, bądź prywatne, bądź urzędowe, nie były należycie obmyślane, a przeto mało skuteczne Dopiero w ostatnich latach, a mianowicie od czasu, kiedy statystyka stała się przedmiotem obrad kongresów międzynarodowych I zwrócili statystycy pilniejszą uwagę na ten ważny przedmiot, a przedewszystkiem biuro statystyczne pruskie i niemiecki X 2*50 X 1 00 = 2*875 wykop à 0*30 = 0*86 urząd centralny statystyczny energiczną w tej mierze rozwinęły

czynność. Dyrektor pruskiego biura statystycznego, Dr. Ernest Engel, wydał na podstawie obliczenia urzędowego wszechstronnie opracowaną statystykę kotłów i machin parowych w Prusach i Niemczech, a dzieło jego: „Das Zeitalter des Dampfes“ (Berlin, 1880) zawiera tak bogaty i starannie opracowany

__materyał o motorach parowych, i przedmiot tyle ważny traktuje

Razem złr. 18 00 z taką bystrością i wszechstronnością, że wszystkim czytelnikom naszym gorąco je polecamy. Każdy myślący człowiek z dzieła

NB. Mury eeglanne na cemencie są 0*30 grube.

1*904-0 40

3. Kanału z masy sztucznej

‘■-śsfS

r*

yęm

Æ

f.\

-----i'90-—

/ tl i

Ti

Î5T-

Hf

Łs

mSA

!Iśs~

.....O

.j’

0*40 X 0*10X l'OO = 0*04 . podmurow. suche 4*00 = 0*16 1*00 m. b. rury .

Osadzanie i cement 2*345 .....

0*53

NB. Ściany 0*10 grube.

15*00= 15 00

........ 1*25

nasyp i ubicie 0*1S = 0*42 odwóz zbyt. ziemi 0*60 = 0*31

tego niepospolite odniesie korzyści, a olbrzymi ob

Liczba,

kotłów

49511

9164

1462

10398

280

Liczba sü koni

ł>) „

44447 1247000 9085    73647

1099    179280.

10398 2859450 1411    151260

d)

70815

651701 4510637

j Liczba kotłów

Liczba sil koni

157279

989922

127875

10454

9160

2768

2768

597

462

Razem . „

13819

Rok

1841

1852

1863

124 :    514

15

Liczba sił koni

7720

na

cena

rek. Przy machinie parowej stałej doliczyć do tego należy jeszcze średnio 75 marek kosztów fundamentowania, a około 5% ceny machiny za ustawienie. Ponieważ podług katastru

tego niepospolite odniesie korzyści, a olbrzymi obraz przemysłu całego świata cywilizowanego, polegającego na zastosowaniu pary, okazuje dopiero w całej pełni doniosłość rewolucyi, jakiej wynalazki Watta i Stephensona dokonały.

"W niniejszym artykule podamy tylko krótki wyciąg z powyższej publikacyi, uzupełniając go niektóremi wiadomościami o machinach i kotłach parowych w Galicyi, z innych źródeł czerpanemi, aby czytelników naszych zachęcić do poznania dzieła Dr. Engla.

Ustawą z dnia 14. grudnia 1876 r. poleciła Rada Związkowa Cesarstwa Niemieckiego ułożenie dokładnego wykazu wszystkich kotłów i machin parowych stałych i przenośnych, z wyjątkiem lokomotyw, tudzież tych kotłów i machin parowych, które znajdują się pod zarządem władz wojskowych i w marynarce wojennej, a których spis osobno sporządzono. Spis miał być dokonany do końca grudnia 1878 r. i służyć za podstawę stałego katastru motorów parowych, który odtąd stale będzie prowadzony. Rezultat tego spisu przedstawiają następujące liczby, odnoszące się do stanu z dnia 1. stycznia 1879 r. w całych Niemczech:

Liczba machin par.

a) kotły parowe stałe przenośne

c) machiny parowe stałe.

przenośne . . .

e) statki parowe pry w. (licz. 1073)

f') lokomotywy...........

g) statki parowe woj. (liczba: 92)

Razem . .

Tak szczegółowego i dokładnego wykazu dla żadnego innego państwa nie posiadamy.

W Austryi wydało Ministerstwo Handlu wykaz kotłów i machin parowych z dniem 1. stycznia 1876 r., odnoszący się atoli tylko do prowincyj, w Radzie Państwa reprezentowanych. Stosownie do powyższych kategoryj, mamy tu następujące liczby :

Liczba machin par.

a)    kotły parowe stałe i przenośne

b)    machiny parowe stałe i przenośne

c)    lokomotywy...........

d)    statki parowe..........

12 390 j 1275076

Stopniowy wzrost liczby machin parowych stałych i przenośnych (bez lokomotyw) w Galicyi okazuje się z następującego zestawienia :

1875

(1. stycz. 1876)

Liczba machin parowych j

16 I 194 I 2308

Podług „Statistisches Jahrbuch für das Jahr 1875. Wien 1878. III, nnd IY. Heft.“ wynosiła dnia 15. lipca 1875 liczba kotłów parowych w Galicyi 1304 o powierzchni ogrzewalnej 31798,3 mtr. kwadr, a 35 kotłów o niewiadomej powierzchni ogrzewalnej, razem przeto 1339 kotłów parowych stałych i przenośnych, z wyjątkiem lokomotyw. W r. 1875 poddano w Galicyi próbie urzędowej 184 kotłów o pow. ogrz. 3567 m. kw , w r. 1876.... 179 kotłów o pow. ogrz. 2653,5 metr. kw., a w r. 1877... 175 kotłów o pow. ogrz. 3038 m. kw. Jeżeli przyjmiemy średnią arytmetyczną z trzech lat ostatnich, co daje 179 kotłów próbowanych rocznie i przypuścimy, że z tego przypada 66% na kotły nowe, co daje roczny przybytek 118 kotłów parowych, to od dnia 15. lipca 1875 do końca 1880 r. prawdopodobny przyrost kotłów parowych wynosi 649, a zatem dnia 1. stycznia b. r. znajdowało się w Galicyi około 19S0 kotłów parowych stałych i przenośnych, wyłączając

kotły lokomotyw. Prawdopodobnej liczby machin parowych w Galicyi podać nie możemy, nie mając do tego potrzebnego materyału. — Francya posiadała przy końcu r. 1878 podług statystyki Wydziału górniczego 48099 kotłów parowych w zakładach przemysłowych, 1504 kotłów używały prócz tego zarządy kolejowe, co daje razem 49603 kotłów stałych i przenośnych ; liczba machin parowych = 39.124 na 494.662 koni; liczba lokomotyw = 7031 na 2,387.111 koni, co daje średnio 339,5 koni na lokomotywę. Dodawszy do tego 1535 machin parowych na statkach (zxwyjątkiem statków wojennych), otrzymamy razem 47690 machin parowych o sile 3,054.812 koni we Francy i i Algierze.

W Anglii nie ma statystyki urzędowej machin parowych. Ze statystyki zarządów kolejowych okazuje się, że przy końcu 1878 r. było w Wielkiej Brytanii 12969 lokomotyw, a licząc średnio 250 koni na lokomotywę, otrzymamy pracę pociągową lokomotyw około 3,242.000 koni Dla właściwych machin parowych liczyć można podług Dra Engla około 2 miliony koni, co nam się w porównaniu z Niemcami zbyt mało wydaje, a jeżeli dodamy około 1,588.000 koni na statki handlowh morskie, a 156.000 koni na statki rzeczne, to Brytania reprezentuje około 6,986.000 koni. Ta liczba jest atoli bardzo wątpliwa i zdaje nam się być stanowczo za mała.

Włochy posiadały w 1877 r. 4.459 kotłów parowych i niewiadomą liczbę machin o sile 54.231 koni, gdzie lokomotywy niewątpliwie zaliczone nie były.

Szwajcarya posiadała przy końcu 1877 r. 547 lokomotyw i 1.500 machin parowych stałych i przenośnych o sile około 20.000 koni.

Belgia posiadała przy końcu 1878 r. 14.352 kotłów parowych wszelkich rodzajów i 13.230 machin parowych wszelkich rodzajów (wraz z lokomotywami), reprezentujących pracę mechaniczną 568 139 koni.

Holandya używała dnia 1 stycznia 1880 r. 5.738 kotłów parowych w różnych gałęziach przemysłu.

Stany Zjednoczone Ameryki użytkowały przy końcu 1878 r. około 7,492.900 koni parowych, a zatem więcej, niż Wielka Brytania, co nam się nieprawdopodobnem być zdaje.

Z powyższego zestawienia okazuje się, że liczba sił koni machin parowych w Niemczech wynosi 62% liczby sił koni w Anglii, a przypuściwszy, że w takim samym stosunku stoją do siebie liczby machin parowych, otrzymamy dla Anglii 105.113 machin parowych wszelkiego rodzaju. Praca machin parowych w Stanach Zjednoczonych wynosi 1,08 pracy machin angielskich, a ten stosunek daje 113.522 machin parowych w Stanach Zjednoczonych. Otrzymamy zatem w Niemczech, w Oislitawii, we Francyi, w Szwajcaryi, w Belgii, w Anglii i w Stanach Zjednoczonych razem 359.162 machin parowych, możemy zatem przypuścić, iż obecnie na całej kuli ziemskiej znajduje się przynajmniej 400.000 machin parowych w ruchu, dających około 30 milionów koni pracy mechanicznej. Liczba kotłów do liczby machin parowych w Niemczech i w Oislitawii ma się, jak 7 : 6, możemy zatem w przybliżeniu ocenić liczbę kotłów parowych na świecie na 467.000. Powyższe liczby;, które są raczej za małe niż za wielkie, pokazują ogromny rozwój w zastosowaniu pary do pracy materyalnej ludzkości, a imponować muszą tembardziej, jeżeli zważymy, że do tego rozwoju przyczyniły się przeważnie ostatnie 25 lat bieżącego stulecia.

Nasuwa się tu bezpośrednio następujące pytanie: jak wielki kapitał zakładowy i obrotowy tkwi w pomienionych kotłach i machinach parowych? Odpowiedź na to pytanie jest oczywiście bardzo trudna, a prawie niemożebna, otrzymamy atoli przynajmniej znośne przybliżenie, opierając się na szczegółowym rachunku, jaki Dr. Engel przeprowadził dla Prus podstawie dobrych i wiarogodnych informacyj.

Z cenników wielkich fabryk okazuje się, że cena machiny parowej stałej wynosi średnio 300 marek na konia, zaś jednego konia w lokomobili wynosi średnio 600 ma

znajdowało się w Prusach pi*zy końcu 1878 r. 29.895 machin parowych, stałych, przeto kapitał zakładowy tych machin wynosi :

marek

68,227.875

13,452.750

c)

marek.

marek

o) Kotły parowe stałe . d) Statki parowe .    .    .    .

2.

3.

18,84%

9,86%

machiny bez kondenzacyi i z expansyą stałą,

na

F.

a) Koszta sprawienia machin 269,055.000 fundamentowania ustawienia

Razem 350,735.625

Kapitał zakładowy 5.536 lokomobil wynosi 29,196.600

Z katastru pruskiego wynika dalej, że ciężar kotła parowego na 1 m. kw. powierzchni ogrzewalnej wynosi średnio 180 klg., a zatem 32.411 kotłów w Prusach o pow. ogrz. około 1,300.000 m. kw. ważą 234 milionów klg. Przyjmując 50 marek jako cenę 100 klg. ciężaru kotła, otrzymamy 117 milionów marek jako koszta sprawienia wszystkich kotłów parowych w Prusach. Jeżeli do tego dodamy 20 marek za armaturę pieca, a 25 marek za armaturę kotła na każdy metr kwadratowy powierzchni ogrzewalnej, to otrzymamy razem 175,500.000 marek kapitału zakładowego. Doliczywszy do tego średnio 30 marek na metr kw. pow. ogrz. za budynek, komin i zamurowanie kotła, co wynosi 39 mil. marek, otrzymamy razem 214,5 mil. marek kapitału zakładowego dla kotłów parowych w Prusach stałych i przenośnych (bez lokomotyw i statków), a zatem średnio 6.620 marek na jeden kocioł.

Przy końcu 1878 r. posiadały Prusy 18.578,26 kilometrów dróg żelaznych, których kapitał zakładowy wynosił 4.892,243.719 marek, a ponieważ z tej sumy przypada 7,25°/0 na lokomotywy i tendry, przeto wymagały one 366,687.670 marek kapitału zakładowego; Dr. Engel podaje z rachunku szczegółowego cokolwiek mniejszą liczbę. Koszta machin i kotłów na statkach parowych wynoszą około 50 milionów marek.

Z zestawienia tych liczb okazuje się zatem kapitał zakładowy dla Prus :

a)    Machiny parowe stałe i lokomobile 379,935.225

b)    Lokomotywy i tendry. ....    366,687.670

.    .    214,500.000

.    .    50,000.000

Razem .    . 1.011,122.895

a zatem okrągło jeden miliard marek.

Liczba machin parowych w Prusach wynosi prawie % część wszystkich machin parowych w świecie, a przyjmując taki sam stosunek dla kotłów parowych, możemy w okrągłej liczbie przyjąć 11 miliardów marek czyli 5 lj₂ miliardów złr. w. a. w złocie, jako kapitał zakładowy wszystkich kotłów i machin parowych na świecie. Ta bajeczna suma wynosi zatem przeszło dwa razy tyle, ile Francya po ostatniej wojnie zapłaciła kontrybucyi Niemcom. Jak wielki kapitał pochłonęły wszystkie przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe, używające pary jako siły poruszającej, o tern nawet w przybliżeniu żadnego dziś nie mamy wyobrażenia, a Dr. Engel podaje przeszło 11 miliardów marek dla samych Niemiec.

Kapitał obrotowy w dostatecznem przybliżeniu obliczony być może. Licząc na 1. m. kw. powierzchni ogrzewalnej kotła i na godzinę 3 klg. węgla kamiennego, otrzymamy dla kotłów parowych w Prusach (bez lokomotyw), roczną konsumcyą węgla około 8.000 mil. klg., a dodawszy do tego lokomobile i licząc 1 markę za 100 klg. węgla kamiennego, mamy roczny wydatek na paliwo: 134,582.000 marek. Doliczywszy do tego:

17o kapitału zakładowego na utrzymanie kotłowni i komina, 3% na utrzymanie kotła, ogniska, rusztu i t. p., 1% na amortyzacyę kotłowni i komina, 5 °/₀ na amortyzacyę kotła, wreszcie około 11 mil. marek na pensye i płace, otrzymamy około 171 mil marek kapitału obrotowego rocznie dla 32.411 kotłów parowych pruskich, nie licząc w to wydatków na olej, pakuły i t. p. drobne przedmioty. Przyjmując jak wyżej liczbę kotłów wr Prusach jako %₀ część wszystkich kotłów na ziemi, i przypuszczając w przybliżeniu taki sam stosunek kapitałów obrotowych podług powyższej skali, otrzymalibyśmy prawdę 1 miliard złr. w. a. w złocie jako kapitał, potrzebny rocznie do utrzymania w ruchu wszystkich kotłów parowych stałych i przenośnych, z wyjątkiem lokomotyw i kotłów na statkach

parowych. Przyznajemy, że powyższe obliczenia są dość problematyczne i łatwo poddane być mogą niechętnej krytyce, ale z drugiej strony nie zdaje nam się być zbyteczną ta prosta uwaga, że w tak olbrzymiem przedsiębiorstwie ludz-kiem, jakiem jest niewątpliwie użycie pary do pracy mechanicznej, zawsze tylko na przybliżeniach poprzestawać wypada. Po takim pobieżnym przeglądzie milionów i miliardów możemy śmiało twierdzić, że z pracą pary tylko praca jednego wielkiego przedsiębiorstwa, olbrzymie masy poruszającego, w porównanie iść może — wojny.

Wykazy statystyczne podają wiele ciekawych wskazówek o budowie, o materyale opałowym, o sile, o sposobie używania i o wielu innych właściwościach kotłów i machin parowrych, z których najciekawsze przytoczymy. Z pomiędzy kotłów parowych stałych w Prusach przypada największa ilość, bo 34,34°/0 na górnictwo i hutnictwo (w Cislitawii 12,66 °/₀), 23,58°/0 na industryą pożywienia (w Cisi. 31,86°/₀)> 11,54u/₀ na indu-stryą przędzy (w Cisi. 15,07%)- a tylko 0,10°/₀ na rolnictwo i leśnictwo (w Cisi. 5,17 %)• — Co do budowy kotłów, to w Prusach podział w najgłówniejszych rodzajach jest następujący :

1. Kotły walcowe leżące z ogrzewalnikami 25,35 °/0 „ leżące z 2-ma rurami płomiennemi 24,41 u/0 „    „ z jedną rurą płomienną

4.    „ zwykłe walcowe leżące

Kotły rurowe nowszych systemów, jak Belleville, Root i inne czynią tylko 1,07%, a kotły rurowe dawniejszych systemów bez komory ogniskowej 4,42 u/₀. Inne rodzaje kotłów jeszcze mniejszy udział procentowy wykazują.

Na jeden kocioł przypada największa powierzchnia rusztu = 2,15 m. kw. (przy kotłach z 2-ma rurami płomiennemi), a najmniejsza -- 0,31 m. kw. (przy kotłach stojących rurowych), średnio zaś przypada 1,54 m. kw. powierzchni rusztu na kocioł. Największa w stosunku (42,07%) ilość kotłów ma 25 do 60 m. kw. powierzchni ogrzewalnej a tylko 3,52 % kotłów mają pow. ogrz. poniżej 5 m. kw. Na jeden kocioł przypada średnio 40,17 m. kw. pow. ogrz. (Maximum = 63,85 m, kw. w cukrowniach, Minimum — 11 m. kw. w przemyśle artystycznym). Stosunek powierzchni rusztu do powierzchni ogrzewalnej wynosi średnio 1    : 26,09 (Maxi

mum = 1 : 19,52 dla kotłów z rurami płomiennemi i ogrzewalnikami poprzecznymi, Minimum = 1 : 38,44 dla kotłów stojących z jedną rurą płomienną). Średnie względne ciśnienie pary wynosi 4,35 atmosfer. W Cislitawii 40,74u/₀ wszystkich kotłów parowych pochodzą z czasu od 1871 do 1875 r. a w Prusach 50,84°/₀ wszystkich kotłów zbudowano między rokiem 1871 a 1878, słuszną jest zatem uwaga, że ostatni dziesiątek lat najwięcej przyczynił się do rozkwitu przemysłu, polegającego na zastosowaniu pary.

Z pomiędzy machin parowych nieprzenośnych w Prusach przypada 48,83% na machiny bez expansyi i kondenzacyi, 12,25"/,,

17,61% na machiny bez kondenzacyi i z expansyą zmienną; machin parowych z expansyą automatycznie zmienną i z kon-denzacyą jest tylko 1,68%. Machiny jednocylindrowe czynią 88,22%, machiny sprzęgnięte 10,10 %. Między stawidłami stoi na czele stawidło 'suwakowe (89,06%), 7,09 % machin posiada stawidła wentylowe. Co do chyżości ruchu tłoka, to u 59,10°/₀ machin chyżość wynosi 1 metr lub mniej, u 36,79°/0 między 1 a 2 metrami, a u 2,82 % więcej niż 2 metry na sekundę. Największa liczba machin parowych (43,93°/₀) daje od 5 do 20 koni skutku, a machiny ponad 200 koni wynoszą tylko 2,64%.

Co do szczegółowych wywodów statystycznych, gruntownej dyskusyi materyału zebranego, bardzo ciekawej statystyki explozyi i ubezpieczenia kotłów, tudzież ważnych poglądów ekonomicznych na drogi żelazne, pozwalamy sobie odesłać czytelnika do naszego źródła, z którego zaczerpnąć można wiele ważnych, a mało dostępnych wiadomości.

Zur Frage der einheitlichen Mittelschule. Eine kritisch - pädagogische Studie von Friedrich Kick, k. k. Professor der mechanischen Technologie an der k. k. deutschen-technischen Hochschule in Prag. Leipzig 1880.

Z poglądami przez autora zastąpionemi, zgodzić się nie możemy ; opiera on bowiem wywody swoje na najsłabszym punkcie, bo na historyi szkoły realnej. Pierwsze szkoły realne, które w Niemczech zakładano, miały to samo na celu i były na taką modłę urządzone, jak dzisiaj szkoły przemysłowe. Nie przewidywano bowiem wówczas olbrzymiego postępu dyscyplin technicznych, który z czasem wyłonił potrzebę przekształcenia szkół przemysłowych na szkoły zwane real-nemi, które za równorzędne z gimnazyami uznano. Istniały wtedy szkoły realne 4 i 5 klasowe, a dopiero najnowsza organizacya przepisuje tym szkołom cel podwójny, t. j. udzjelanie ogólnego wykształcenia i przygotowania do szkół technicznych. Z historyi szkoły realnej nie można przeto wyprowadzić wniosku, jakoby dualizm szkół średnich był usprawiedliwiony. Zaprowadzenie szkół realnych uwrażać można raczej tylko za stan przejściowy, gdyż w początkach rozwoju nauk technicznych w Austryi nie .domyślano się, że technik w przyszłości tak szczytną misyę cywilizacyjną spełni i dla tego też uważano go

dla

cenie

one

za

zna-

„Przegląd techniczny“ oraz

Treść : Sprawy Towarzystwa. — O zastosowaniu gazu wodnego do ogrzewania. Uwagi nad organizacyą służby utrzymania 1 y kolejach galicyjskich.— O kanałach z masy cementowej.— Statystyka machin i kotłów parowęych. Ko^maitosci. i cia ni a

Z I. Zwdązkowej drukarni we Lwowie.

Rozmaitości.

— P. Tadeusz Sikorski mianowany został inżynierem biura melioracyjnego Wydziału krajowego a zarazem poruczono mu kierownictwo expozytury krajowego biura melioracyjnego w Tarnowie.

— Sala sejmowa w nowym gmachu Wydziału krajowego we Lwowie oświetloną będzie światłem elektrycznem całkiem nowego systemu członka naszego Towarzystwa, p. Franciszka Pychnowskiego.

— P. Wacław Gerz, technik, ukończywszy po trzechletniem kierownictwie budowę kościoła, postawionego sumptem J. E. hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego w Zarzeczu koło Jarosławia, udaje się temi dniami, na koszt tegoż niestrudzonego opiekuna pracy i talentu, w podróż naukową na dwa lata do Szwecyi i Norwegii, a następnie do Włoch w celach studyowania architektury drzewnej, i przemysłu domowego.

— P. Eugeniusz Kisieliński, były profesor chemii w instytucie techniczno przemysłowym w Krakowie, obecnie dyrektor fabryki spirytusu i potażu w Pradze, otrzymał przywilej na wyrabianie soli amonowych z azotu zawartego w braże melasowej. Oprócz soli amonowych otrzymuje się z brahy znaczna ilość gazu, który służy jako opał dla kotłów parowych. Doniosłość tego wynalazku dla rolnictwa jest nieocenioną, gdyż dotychczas azot, zawarty w burakach cukrowych, a znajdujący się ostatecznie w melasie, po prażeniu takowej w fabrykach potażu, uchodził jako amoniak w powietrze i był dla producentów buraków zupełnie straconym. Przez wynalazek p. K. azot zawarty w barakach można napowrót oddać glebie jako sól amonową.

— Teorya ruchu kolejowego. Dziennik Neue fr. Presse doniósł w numerze 5889 z dnia 20. stycznia b. r. pod napisem „Ein neues technisches Lehrfachiż p. Nobe habilitował się na technice praskiej jako docent katedry ruchu kolejowego (Eisenbahnbetricbs-lehre) i spowodował tern po raz pierwszy w Austryi fakt, że nąukę ruchu kolejowego podniesiono do znaczenia umiejętności. Zwracamy uwagę, że w lwowskiej szkole politechnicznej już od lat czterech teoryę ruchu kolejowego wykłada docent p. Koman Gostkowski, że zatem nie w Pradze, ale we Lwowie po raz pierwszy w Austryi teorya ta do znaczenia umiejętności podniesioną została.

Literatura techniczna.

Liczne publikacyę, które w ostatnich czasach w sprawie reformy szkół średnich się pojawiły, dowodzą wymownie, iż obecna organi-zacya jest wadliwą a tylko radykalna reforma złe usunąć może W nowej, pod powyższym tytułem wydanej broszurze, zastanawia się autor nad pykaniem: „Czy zniesienie dwoistości szkół średnich byłoby z korzyścią dla studyów technicznych i uniwersyteckich?“ Wstępne słowo autora zawiera słuszną uwagę, iż bez szczegółowego krytycznego rozbioru systemu kształcenia, przyjętego w austr. szkołach realnych i gimnazyalnych nie powinno się wydawać sądu w kwestyi tak doniosłej. Temu warunkowi czyniąc autor zadość, poddaje analizie następujące pytania : Co jest wykształcenie klasyczne? Co jest wykształcenie ogólne? Jakie powrody przemawiają przeciw zniesieniu dwoistości Izkół średnich ? Jakie powody przemawiają za wspólną szkołą średnią? Czy powody przemawiające za wspólną szkołą średnią, nie mogłyby być w inny sposób uwzględnione ? W jaki sposób mogłaby szkoła realna udzielać wyższego wykształcenia w kierunku humanitarnym ? Nadto omawia autor podział pracy w społeczeństwie i szkole; rozwój talentu w kierunku humanitarnym i realnym; wiedza humanitarna i realna; dwoistość szkół średnich jest historycznie uzasadnioną. W końcu wysnuwa autor wniosek, iż zniesienie dwoistości szkół średnich wywarłoby szkodliwy wpływ na rozwój nauk zastosowanych a tem samem przyczyniłby się taki system kształcenia do powstrzymania ogólnego postępu. Gimnazya i szkoły realne niech będą równouprawnione, pierwsze niech kształcą ideały, drugie zaś niech pielęgnują nauki pozytywne. Oto — ostatnie słowo autora.

Nakładem Tow-arzystwe politechnicznego.

wtedy tylko za fachowca, któremu bardziej wprawa i rutyna aniżeli wykształcenie jest potrzebne. Z tego to powodu uważano wykształcenie ogólne u technika jako rzecz podrzędnej wagi. Autor, jak wielu innych zwolenników systemu dualistycznego, popełnia ten kardynalny błąd, że uważa szkołę realną tylko za zakład przygotowawczy studyów technicznj-ch, podczas gdy pierwsze ważniejsze zadanie, t. j. przygotowanie młodzieży do życia obywatelskiego, zupełnie pomija i tu właśnie leży klucz do rozwiązania zagadnienia. Skoro w życiu obywatelskiem tak prawnik, lekarz, jakoteż technik jednakowe wykształcenie posiadać winni, na cóż więc mają zdążać do jednego celu po odmiennych drogach. Zgadzamy się zupełnie z autorem, iż do nabycia wykształcenia humanitarnego nie potrzeba koniecznie znajomości języków klasycznych, gdyż także języki nowożytne^ a w szczególności język ojczysty jest doskonałym środkiem do kształcenia ideałów. Nie da się jednak zaprzeczyć, że znajomość języków starożytnych, z których wszystkie inne biorą swój początek, ułatwia to zadanie w wysokim stopniu i otwiera krótszą i pewniejszą drogę do skarbca ukrywającego całą przeszłość człowieka.

Mylne jest zapatrywanie autora, iż sam podział pracy ludzkiej wymaga podziału szkół, to znaczy, jakoby przygotowawcze wykształ-' lekarza i prawnika musiało być odmienne od wykształcenia technika. Nauki lekarskie jako przyrodnicze bardziej są zbliżone do nauk technicznych, aniżeli do prawniczych. Łatwo dostrzedz, że bliższe pokrewieństwo zachodzi pomiędzy zawodem lekarskim a technicznym aniżeli pomiędzy lekarskim a prawniczym. Tych dwóch wybitnych kierunków zawodowych, dla których służyć mają dwie kategorye szkół przygotowawczych, trudno się dopatrzeć. Wytworzyły się sztucznie, bo w początkach naszego wieku uważano dzieła technika nowatorstwa, które będąc owocem przypadku, nie mogły być na równi postawione z dziełami humanistów. Dzisiaj jednak ciągły postęp i nieprześcignięty rozwój nauk technicznych uczynił człowieka cywilizowanego zależnym od wpływu nowacyj techniki, która tylko humanizmowi do zwycięstwa dopomaga. Autor żąda, ażeby szkole realnej te same prawa nadano, jakiemi gimnazya uposażone zostały. W tym celu proponuje, ażeby w szkołach realnych rozszerzono plan nauk humanitarnych bez wprowadzenia języków starożytnych, tudzież by realistom dozwolono przystępu na uniwersytet jako zwyczajnym słuchaczom. Nadto utrzymuje autor, że realista przez prywatne stu-dyum może w ciągu roku nabyć znajomości starożytnych języków, o ile mu to do studyów uniwersyteckich będzie potrzebne. Skoro gimna-zyalista może przejść na technikę i nabyć dostateczną znajomość rysunku wolnoręcznego i geometrycznego, dla czego by realista nie mógł to samo uczynić z językami? Na tę uwagę autora odpowiadamy, iż już przez same względy pedagogiczne przejście z realnej szkoły na uniwersytet lub z gimnazyum na technikę jest — właśnie nowym argumentem, przemawiającym za wspólną szkołą średnią, albowiem czyż nie jest zbytecznem zaprowadzenie dwóch kategoryj szkół, skoro praktyka wykazuje, iż przez przedwczesny wybór kierunku zawodowego okazują się dezereye jako pożądane. Przesądzanie talentów jest jedną z głównych wadliwości w organizacyi austr. szkół średnich, gdyż wymaga się od chłopca 9-letniego, aby wydał sąd o swoich jeszcze uśpionych i nierozwiniętych zdolnościach. Na stronnicy 8. podnosi autor, iż od ogólnie wykształconego człowieka wymagamy znajomości języków, historyi, geografii i literatury. Z tego samego tytułu winniśmy żądać od człowieka roszczącego pretensye do wykształcenia, aby wiedział, w jaki sposób wyrabiają i tworzą się przedmioty niezbędne do zaspokojenia naszych materyalnych i duchowych potrzeb, tudzież jom ości budowy człowieka i t. d. A przecież nie ma zwyczaju odmawiać ogolnego wykształcenia człowiekowi, któryby n. p. nie wiedział, w jaki sposób wyrabia się lustro, w którem się codziennie przygląda. Gdzież tu szukać konsekwencyi ?

Podzielamy pod tym względem w zupełności zdanie autora, gdyż wspólna szkoła ma właśnie na celu dac takie wykształcenie, które potrzeby życia dyktują. Gimnazya nie odpowiadają także swemu celowi, gdyż brak znajomości rysunku stanowi znaczną lukę w ogól-nem wykształceniu.    ₍    _    .

Wszyscy zwolennicy wspólnej szkoły średniej podzielają to zapytywanie, iż tak szkoły realne, jako też gimnazya są w swoim ustroju wadliwe. Gimnazya przeciążone balastem greckiego języka zaniedbują nauki przyrodnicze i realne — szkoły realne zaś , zanie dbują języki i historyę, czyli jednem słowem wspólna szkoła średnia może tylko powstać przez zniesienie obydwóch kategoryj szkół średnich. Musimy przyznać, że z prawdziwą przyjemnością studyowaliśmy po-glądy autora, będącego wielkim zwolennikiem szkół realnych. Pomimo iż nas autor nie potrafił przekonać, nie możemy mu odmówić bystrości w poglądach i głębokich myśli. W każdym, razie zasługuje na uznanie, iż także ze stanowiska realisty _ do wyjaśnienia kwestyi będącej na porządku dziennym się przyczynił. Siniało też zalecamy tę" publikacyę pp. technikom i pedagogom do przeczytania. P S.

Wydawnictwo numeru niniejszego wyjątkowo opóźniło się z powodu zmiany drukarni. _

Do dzisiejszego numeru dołącza się prospekt czasopisma;

materyały do słownika technicznego.

Papier z fabryki Czerlańskiej.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje 30 ct. w. a.

„Kalendarz techniczny“

w zmniejszonym, wygodnym formacie, uzupełniony działem miernictwa.

Cena jednego egzemplarza 2 zł. w. a.

dla członków Towarzystwa Poli technicznego 1 zł. 80 ct.

„Mynierya i Budownictwo“

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

PRACOWNIA STOLARSKA

BRACI WC2ELAK

J. KOSTIUK

'i

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi-: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie

Lwów. ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w zakres stolarstwa wchodzące i uskutecznia takowe według najnowszych wzorów i najlepszej kon-strukcyi z materyałów doborowych.

Zamówienia tak w miejscu jak

introligator,

Rynek liczba 17. [obok handlu p. K1 e i n a]

poleca Szan. P. 1'. Publiczności

Pracownię introligatorską.

Zamówienia uprasza się nadsyłać pod adresem : „Biuro Towarzystwa ₄ rubIe sr> 75 kopijek. politechnicznego we Lwowie“ Prmmrrmrut.P nr/vimiba WR7vsi

ulica Wałował. 4, na i. piętrze.    i reuumeratę przyjmują wszyst    .    .    .    .

T.wrW W słvc7Tiin i QQ,    kie księgarnie i redakcya w War- t z prowincyi icykonuje jak naj-

*    '    szawie pod 1. 18, ulica Święto- staranniej po cenach nader umiar ■

Zarzad Towarzystwa politechnicznego. Krzvzka.    kowanych.

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najumiarkowańszych cenach.

Cena teki na „Dźwignię ‘ kosztuje bez oprawy 70 ct z oprawą I 20.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją, pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

25% taniej.

cc.

co

ct

E-

CC

A.

CEMENT

pg '

mm

Qj

03

CD

.....IJ

PIki

SKŁADY KOMISOWE :

f Tarnopolu u M. Kachanego, fillia Banku hipotecznego w Przemyślu u M. Kozłowskiego.

Pierwsze techniczne biuro

c. k.

wyłącznie Sfyi uprzywilejowane

mego

'o

ll!

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, uli om Ossolińskich 1. lO.

Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

w Warszawie :

Rs. 10

Rocznie . . . Półrocznie . .

Pod redakcyą prof. Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

KOSMOS

organ polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach nresięczrych, zbro szurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w księgarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2 ct. 50 — w Warszawie u Gebethnera i Wolffa Rs. 2 —w Poznaniu u Zupańskiego Mrk. 0.

Zbroszurowane roczniki z r. 1876—1880 można jeszcze nabyć po cenie prenumeracyjnej. — Roczniki te zawierają prace pp. Abakanowicza, Birkenmajera, Ciesielskiego, Fabiana., Godlewskiego, Grabowskiego Janoty, Kreutza, Nenckiego , Niedżwiedzkiego. Ochorowiczn , Rościsztwskiego, Staneckiego, Syrskiego, Tynieckiego, Zacharjewicza i wielu innych.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne

poświęcone sprawom techniki i przemysłu

redagowane przez

A. Brauna, E. Cichockiego, W. Czarlińskiego, W. Hirszla, Z. Kiślańskiego, S. Kossutha, W. Kronen-berga, F. Kucharzewskiego. Al. Sadkowskiego, J. Słowikowskiego, K. Wojciechowskiego i L. Wojnę.

Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty:

Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego :

Rocznie.....Rs. 12

Półrocznie . .

Prenumerować można w Redakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Wyrazy do słownika technicznego.

93

1586.    Bilet z powrotem, bilet tam i napowrót (kolejnictwo) n. Hin und Retour-Billet f. billet d'aller et retour, a. return ticket, uprawniający do jazdy na miejsce przeznaczenia i do powrotu.

1587.    Blaszka Hohenegera (kolejnictwo) n. Hohenegerische Unterlagsplatte, podkładana pod mutrę, dla wstrzymania odkręcania się jej.

1588.    Bryłowatość n. Cubik Inhalt, Massenquantum, f.la masse, a. masse, objętość wyrażona liczbą.

1589.    rys bryłowatośei, profil brył (bud. kolei) n, Massenprofil, powierzchnia ograniczona linią, której rzędne są w stosunku powierzchni przekrojów poprzecznych, a odcięte w stosunku odstępów tych przekrojów.

1590.    całkowa brył n. Massennivellement, linia, której rzędne przedstawiają algebraiczną sumę brył nasypów i wykopów.

1591.    rys rozwozu, profil rozwozu n. Vertheitungsprofl Trans-portprofl, wykres utworzony z całkowej brył i przecinającej ją prostej poziomej.

1592.    Dostawca (budown.) w. Lieferant f. fournisseur, liverant, a. suppiger, przedsiębiorca dostarczający materyały według ugody.

1593.    dostawiać n. liefern, f. livrer, a. to suppig, oddawać materyały lub towary według ugody.

1594.    Drąg, dźwignia n. Hebebaum, Hebel, Wuchtbaum, î. levier, anspect, a. handspike-haever, coltstaff.

narzędzie do podważania, bywa :

1595.    okuty n. beschlagener Hebebaum.

1596.    bosy n. unbeschlagener Hebebaum.

1597.    Dźwigar wyraz 138 bywa :

1598.    belka, bierwiono (bud. most.) n. gerader Träger, Balkenträger, Balken, f. la poutre droite, a. straight girder, the beam, dźwigar, którego oś zbliżona do poziomej, a na który działają tylko siły pionowe.

1599.    wieszar (dźwigar wiszący) n. Häng werksträger.

1600.    dźwigar rozporowy n. Sprengwerksträger.

1601.    dźwigar łukowy, łuk n. Bogenträger, Bogen f. poutre en arc, V arc a, the arched girder, the arch.

rodzaje belki wyraz 1598.

1602.    pełna n. massiver Balken, massiver Träger, f. poutre pleine, a. full gir der, o ścianach ciągłych.

1603.    kratowa n. Gitterträger, f. poutre en trellis, a. trellis girder, złożona z pasów górnego i dolnego, połączonych częściami pośredniemi.

96

1640.    Obrobić (przemysł) n. abarbeiten, f. dégrossir, a. to work off, z grubego — na czysto.

1641.    Odkład, odsypka (roboty ziemne) n. Seitenablagerung. 1. deponie, ziemia zbywająca z wykopów, złożona na boku.

1642.    Odstawiać (kolejnictwo) n. Versenden, Beistellen, f. expedier, rozsyłać ze składów na miejsce przeznaczenia.

1643.    Piętak n. Beisser, f. levier, pince a. levar, hand spike, drążek żelazny do wyważania, opatrzony piętką i płasko zaostrzony.

1644.    Płachta (kolejnictwo) n. Becke, Güter decke, Blachę, i- bâche, osłona nieprzemakalna 'do ochrony towarów.

164o. Posada zastrzałów, łuku, sklepienia, n. Auflager der Strebe des Bogens, Gewölbssohle, Gewölbsauflager, f. Ut de so-miere, a. bed for the Springers, płaszczyzna zazwyczaj pochyła, stanowiąca oporę zastrzału, łuku lub sklepienia. Powziątek? pobranie (kolejnictwo) n. Nachnahme, należytośc polecona do zapłacenia za towar przy doręczaniu.    J

1646.

Prawidło do zaciosów (kolejnictwo) n. Schivellen-lehre, JJexellere, Schablone zum Einschneiden der Schweller do sprawdzania ukośnych zacięć na progach.

1648.    Rączka zwrotnicy n. Hebel, Wechselhebel, f. moyen d aiguilles, a. means of points, drążek żelazny do przestawiania zwrotnicy.

1649.    Rów (roboty ziemne) n. Graben, f. fossé, a. aitch,

wąski wykop znaczniejszej długości dla odpływu wody’ przedziału lub ochrony, posiada u spodu

1650.    dno n. Grabensohle, f. fond du fossé, a. bossom, sole i po każdym boku

1651.    stok n.

na

1647.

Grabenböschung, f. talus d'un fossé, a. stopę,

1652 boczny n. Seitengraben, f. /ossé rigole longitudinale, boku wzdłuż drogi kolei i t. p.

1653.    Otwarty n. offener Graben, f. Rigol découvert, nieprzy-

kryty.    J

1654.    kryty n. gedeckter Graben, f. /ossé couvert, przykryty

u góry.    J

c (łajemy sig do ogółu techników polskich z prośba o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

1604.    jednoprzęsłowa n. einfacher Träger, einfacher Ballen f. poutre à une travée.

wsparta w dwóch tylko miejscach:

1605.    wieloprzęsłowa, ciągła n. continuirlicher Träger.

wsparta we więcej jak dwóch miejscach.

1606.    przegubowa n. Gelenlsträger.

belka kratowa, wyraz 1603 bywa:

1607.    siatkowa n. engmaschiges Netswerl, belka, której pasy połączone są ze sobą stosunkowo gęstą kratownicą z dodaniem sztywni pionowych.

1608.    przedziałowa n. weitmaschiges Gitterwerl, Fachwerl f. poutre en trellis, a. trellis girder.

niewymagająca dodatkowych sztywni pionowych :

1609.    słupowa n. Fachwerl, Fachwerl mit verticalen Säulen.

z zastosowaniem słupów.

1610.    zastrzałowa n. Netzwerl, Strebenfachwerl, z zastosowaniem zastrzałów.

1611.    równoległa n. Parallelträger, î. poutre en semmelles paralleles, o prostych pasach równoległych.

1612.    wieloboczna n. Träger mit polygonalen Gurten, opasach kształtu wieloboka lub krzywej, bywa :

1613.    zbieżna gdy pasy jej w obu końcach się schodzą.

1614.    paraboliczna n. Parahelträger f. poutre parabolique, a. parabolic truss, w której jeden lub oba pasy są parabolicznie zakrzywione. Bywa trojaka:

1615.    górnoparaboliczna n. Bogenträger, f. poutre en bowstring,

a. bowstring-girder, w której tylko pas górny jest zakrzywiony.    J

1616.    dolnoparaboliczna n. Fischbauchträger, a. fish bellied-girder w której tylko pas dolny jest zakrzywiony.

1617.    osełkowata n. Fischträger, Linsenträger, a. bowstring

compensiön-girder, truneUgirder, belka z obu stron wypukła.    J

1618.    Paulego n. Paulis Träger o równem natężeniu we wszystkich punktach obu pasów przy jednostajnem obciążeniu zupełnem.

1619.    Szwedlera n. Schwedischer Träger, u której końce pasa gornego są hiperbolami.

1620.    belka paraboliczna niezbieżna n. Halbparahelträger f. belka paraboliczna, której pasy śię nieschodzą.

1621.    trapezowa n. Trapezträger belka równoległa u końców ukośnie ścięta.

94

1636.    Natężenie (mech an. teoret). n. Spannung, f. tension a. tension, stosunek siły do powierzchni, na którą działa!

1637.    n. ciśnienia n. Druclspannung, przy ciśnieniu.

1638.    n. ciągnienia n. Zugspannung przy ciągnieniu.

1639.    n. ścinania n. ScheerSpannung, przy ścinaniu.

1622.    Grzechotka n. Bätsche, Bohrratsche, Bohrlnarre, f. peręoir a röchet, cliquet pour percer, a. ratchet drill, ratchet-trace, cat raie, osada (narzędzia) z kołem zębatem i zatrzaskiem’.

1623.    Gwóźdź do szyn (kolejnictwo) n. Haclennagel, Oberbaunagel, f. crampon, clou barbeté. a. nool-nail, dog-head-nal, do utwierdzenia szyn na podkładach.

1624.    Kratownica (budowa most o w) n. Gitterwerl f. assemblage du trellis, a. trellis-worl, część belki kratowej między pasami.

1625.    pojedyncza n. einfaches Gitterwerl, gdy krzyżulce się nie-przecinają.

1626.    dwukrotna, n. zweitheiliges Gitterwerl, kratownica utwo-

dwóch szeregów krzyżulców, którą rozłożyć można na dwie kratownice pojedyncze.

1627.    wielokrotna n. mehrtheiliges Gitterwerl dająca się rozłożyć na kilka kratownic pojedynczych.

1628.    złożona n. combinirtes Gitterwerl. gdy krzyżulce ustawione w trzech szeregach, a po rozłożeniu na systemy pojedyncze, krzyżulce jednego szeregu należą do obu systemów.

1629.    siatkowa n. engmaschiges Gitterwerl, część belki siatkowej między pasami.

1630.    Łubek ściskowy, sprężynowy, n. Federlasche, elastische

Lasche, a. springeliss, obejmuje przy szynach siodełkowych stopę i ściankę.    J

Ï63L Moment ilości (mech. teoret.) n. Moment, f. moment, a. momentum, iloczyn tej ilości przez potęgi jej odległości od uważanych punktów linii lub płaszczyzn.

1632.    m. statyczny n. statisches Moment, f. moment statique a static momentum, iloczyn z danej ilości przez odległość.

1633.    m. zgięcia n. Biegungsmoment, Angriffsmoment, î. moment de flexion, a. momentum of flexion, suma momentów statycznych wszystkich sił działających po jednej stronie przekroju dźwigara, względem osi obojętnej przekroju.

1634.    m. bezwładności n. Trägheitsmoment, f. moment d'inertie a. momentum of inertia, iloczyn z ilości przez drugą potęgę odległości.

1635.    Napięcie (mechan. teoret.) n, Spannung, künstliche

Spannung, f. energie potentielle. a. potential energy. siły wywołane w ciele, które za mienić można napowrót w siły zewnętrzne.    J

rzona z

95

m

îvj:„;

*rr mm, |

[kl 's-. tv^?*

O

ÄSf!

i-S-

S¥-.;

&

11

i

éi

.f

3ïi

P

m

ft;

Wi

%

s

1

SS?

X

m*:

ÉÉpil aPl!l$$§ i

I.....t H :■?    ,

a

.-. ;    -■    ■    -.-.w

J

p: i •    ■

m

m*

«

«s

-

V

h à

/

K®

tel

'

-v-.-'a

f., ., ,,

■

y

:Æ

#

■ /i:

M

k

■

i

É

g|

i

S

J'

;if

P

L-:-i

■

$

:ï

• ‘ K‘

$g| \ Il

il

|S|i

i.r

a :

n

i'M

fÊïi&-iWXÊX

i

■IV.V-

te

«as*

ts

l'Y > V-‘ Iv'.'if

p^ï®i

8

*

*

ii

i i ■

t

J;

fasr.M

i

' ■

«1

%1 £M?:~

i

.'Uf i/SK

üé

iii

■>

■im;.

rk-r

mmmm

<

. :. m

m

Im

'

mi M:mmmrn$sM

V

#

«

U

m

m i

■

Mi

m

i»

15

'

is

>■. ■ ■

iH

m

m

mm

g®

P

es

;s»y

se

.

• • r

SI

'• J

: ^ |

S

«s

m

I?

feSUT:

ÿff

■

lïi

:T

ii

#

ü

■

b?

■»

i;l

éà

m

!

,#■'

II'

•4-

s

. y.

: /

m

y

M

&

l&Mmę.

■

fiai?

■■

.

\

.*

(

§

? *■>

ât

P

/;

:

f

‘.J¹'

/

fV:

m.

^>C

a

; "

i

K

pi,

11!

.«•îLTv

W

$

H

>7

' V \

;

biblioteka

G Ł 0 W N A

‘f*    f

A KA OEM H    Vy

G0RNlC2a tiÿlâJCZEO

39

m

..v.:

v \

*;¹

v

‘‘Yfï'ï¹.

F

v

m

r x

.

m

11;

.-:;V

. t ¹

*ttß|o Life

■'V ?:■■■•

il»;

•i

r^y

v

v,..

■

v**¹' •'* •

m

t

.

V*

;«V

\V*v

k\

m

i*A*

k**i.

: /v

< s>

r: ??    '

?

•r.

/

?

-/

u

.''«J.

f

/

1V»V

\V

v

S" :

'•7^

LT

V-3 \

••

f.-

,

*

ïM

s

i.

t

/Ji

•.

■ ■•.

*4*4

■V

• f

vip;;