Prenumerata z przesyłką poczto-

wą w Austryi wynosi rocznie

.    .    6 złr.

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Redakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakoya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k.'Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

rzeczywiście się zjawił, więc twierdzenie Francuzów nabrało wszelkiego prawdopodobieństwa. Mamy tedy twierdzenie, że orbita jednego i tego samego komety przedstawia się pod postacią paraboli (Cassini obliczał parabolę), elipsy wydłużonej, do której obiegu trzeba 175 lat, elipsy krótszej z obiegiem 147 ’/₂ a nareszcie elipsy podobnej do koła z obiegiem 35 lat. Różnice pochodzą ztąd, że podczas gdy orbitę planet obserwować można długo, rok, dwa i więcej, przy kometach bolę, ztąd wniosek ze gwiazdy spadające, a więc niektóre komety,

toczą się w orbicie która jest parabolą. Kwesty a orbit została tedy

nich tyle dat, ile mamy co się tyczy jednak wykazać, w jakich krzywych planety słońce okrążać muszą,

skoro ruch ich w orbicie jest wynikiem siły centralnej w słońcu

w pewnych porach ma

Sprawy Towarzystwa.

L. 400. Ogłoszenie. P. Feliks Kuczkowski, inżynier-elew kolei Karola Ludwika w Tarnopolu przyjął mandat na reprezentanta Towarzystwa, o czem się P. T. członków uwiadamia.

Lwów, 15. grudnia 1681.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 19. listopada 1881. 'Przewodniczący p. bar. Gostkowski. Obecnych 35 członków i i gość.

Przewodniczący zagajając posiedzenie, wita zgromadzonych po kilku-miesięcznej przerwie i zaprasza do jak najliczniejszego udziału w czynnościach zgromadzeń tygodniowych. Następnie zdaje przewodniczący sprawę o czynnościach komisyi w porze letniej i oznajmia, iż Zarząd na zaproszenie wiedeńskiego towarzystwa Oesterreichische Gesellschaft für Gesundheitslehre uchwalił przystąpić do tegoż Towarzystwa jako członek i uprosił pana Iszkowskiego inżyniera w Wiedniu, ażeby zechciał Towarzystwo politechniczne tamże zastępować. — Z porządku dziennego zabiera głos p. przewodniczący i mówi o orbitach komet. Pan prelegent omawia na wstępie trudności jakie zachodzą w przepowiadaniu zjawisk komet. Badania komet niedalekich sięgają czasów i dlatego nie ma o planet, a pochodzi to ztąd, że komety -wyobrażano sobie jakoby wyziewy naszej powietrzni, które z ciałami niebieskiemi nie mają wcale żadnej styczności, dla tego też na seryo dawniej komet nie obserwowano. Nauka o kometach datuje się dopiero od czasów Newtona. Prelegent przypomina świetne zjawisko komety z roku 1843., które to zjawisko obserwowano wówczas we wszystkich prawie obserwato-ryach. Nikołaj zestawiając obserwacye, przyszedł do wniosku, że kometa ten toczy się po tej samej drodze, którą Cassini w Paryżu obliczył dla komety z roku 1668., a ponieważ między obserwacyą Cassiniego a rokiem 1843 leży przeciąg czasu 175 lat, więc idąc wstecz w ustępach lat 175 zjawiaćby się był musiał kometa w latach

1493.,    1317., 1143., 968., w których to latach rzeczywiście kometę spostrzegano. Bogusławski zaś twierdził, że kometa z roku 1843. jest tym samym, którego widziano w roku 1695., a więc przed 147‘/2 laty i na dowód swego twierdzenia przytaczał zjawiska komet z lat

1548.,    1401., 1254., 1106 , 367., 219. i 72., w których to latach ten sam kometa ziemię odwiedzał. Astronomowie francuzcy Langier i Mauvais wykazali znów, że orbitę czyli linię obiegową komety z roku 1843. przedstawić można pod postacią elipsy, do obiegu której potrzeba 35 lat czasu, a ponieważ licząc od roku 1843., za 35 nastąpi rok 1878., więc w tymże roku kometa znów nas odwiedzić musi. Kiedy zaś przepowiednia się ziściła, gdyż w roku 1878. kometa tego uczynić niepodobna. Kometa widzialnym być może tylko w pobliżu słońca kiedy jest oświetlonym. . Pomyślmy sobie słońce, jeden kometa niechaj go obiega w kole, drugi w elipsie, inny w paraboli, a inny znów w hyperboli, to linie obiegowe spostrzegamy tylko w pobliżu słońca, a więc tam, gdzie kształt ich wszystkich jest mniej więcej ten sam, zkąd wynika, że ten mały kawałek obserwowanej drogi tak dobrze może być kołem, elipsą, parabolą jak i hyperbolą. Że zaś mały błąd w obserwacyi wywołać może wielkie różnice w obiegu, dowodzą badania astronoma Bessel’a, który przytacza, iż błąd 5“ łatwo sprawić może różnicę w obiegu wynoszącą 400—500 lat, nie dziw więc, że dla komety z roku 1769. wynosi czas obiegu podług astronoma Lexell 400, Pingré 1200, podług Bessela zaś 2089 la,t. Halley obliczył dla komety z 1680 roku 575 lat obiegu, podczas gdy Enke wykazał, że kometa ten potrzebuje do obiegu swej orbity czasu 8800 lat ! Następnie omawia prelegent historyę badań ciał niebieskich, nadmieniając, że starzy wcale orbit nie szukali, albowiem z przyczyn estetycznych twierdzili, że ciała niebieskie tylko ■w liniach kołowych, raczej w kołach samych ziemię lub słońce okrążać muszą, a nawet Kopernik jeszcze w koła wierzył. Wiara w koła po raz pierwszy u Kepplera zachwianą została; astronom ten chcąc naukę Kopernika stwierdzić na niebie, znalazł na podstawie żmudnych rachunków prowadzonych przez 13 lat, że ciała niebieskie nie okrążają słońca w kołach, lecz w elipsach, a słońce nie stoi w środku elipsy, lecz znajduje się zawsze w jej ognisku. Aczkolwiek Keppler znalazł prawidło ruchu planet w orbicie eliptycznej, nie zdołał i siły bezwładności. Newton dopiero wykazał, że siła centralna powodująca obieg ciał niebieskich w około słońca działa w odwrotnym stosunku kwadratu odległości, jakoteź że siła taka nie może żadnej innej orbity spowodować, jak tylko linię powstałą przez przecięcie stożka płaszczyzną, orbity ciał niebieskich muszą więc być liniami stożkoweim, a więc mieć postać elipsy, paraboli lub też hyperboli — wszelkie inne krzywe są wykluczone. Następnie wykazuje prelegent znamię cechujące ruch ciała niebieskiego w orbicie, wykazując na podstawie rachunku różniczkowego, że chyżość ciała niebieskiego w przysłoneczności (perihelium) decyduje, czy orbita będzie elipsą, parabolą czy hyperbolą. Pan prelegent przytacza, że skoro chyżość ciała niebieskiego w przysłoneczności wynosi 5.656 mil na sekundę, to ciało takie obiega swą drogę w paraboli, większa chyżość sprowadza hyperbolę, mniejsza elipsę. Ponieważ ziemia krąży w około słońca w elipsie, więc ‘szybkość jej biegu w pobliżu słońca mniejszą być musi od 5.656 mil na sekundę, wynosi ona 29 kilometrów' na sekundę, tyle więc kilometrów w sekundzie, ile pociąg osobowy przebywa w godzinie. Chcąc wyznaczyć orbitę komety, trzeba przeto koniecznie znać chyżość jego w pobliżu słońca, nie znając jednak oddalenia komety od ziemi, chyżości tej obliczyć niepodobna; dopiero dyrektor obserwatoryum w Medyolanie, słynny astronom Schiaparelli, wykazując tożsamość gwiazd spadających i komet, wykazał ze gwiazdy spadające spieszniej biedź muszą aniżeli ziemia, i że biedź muszą P45 razy tak spiesznie, jeżeli stosunek ilości w jakiej się okazują się dać obliczyć matematycznie. A ponieważ chyżość ziemi w przysłoneczności wrzięta 1*45 razy daje właśnie 5 656 mil na sekundę, a więc chyżość, która charakteryzuje para-

rozwiązaną. Komety obiegać mogą słońce w elipsie i w paraboli.

w szczególności jaskinie na Pokuciu po prawej stronie Dniestru. Archeologowie twierdzą, że wszelkie warunki do życia przedhistorycznego znaleść można) na Pokuciu. Znachodzą się tam bowiem czerepy, ślady zwierząt, olbrzymie kości.—Następnie opisuje p. Wierzbicki jaskinię w Issakowie i nadmienia o znalezionych pokładach kamienia litograficznego, tudzież jaskinię w Czortowcu, Bilczu i innych miejscowościach w Galicyi. W końcu opisuje p. prelegent jaskinię w Ojcowie. Badacze kilkakrotnie się zastanawiali nad tern, czy w jaskiniach chowano trupy. Virchow utrzymuje, że podówczas ludzie o cmentarzach nie myśleli, gdyż aby mieć pewną cześć dla umarłego, trzeba stać

Rozumie się samo przez się, że komety okrążające słońce w elipsie kiedyś znów się zjawią, podczas gdy komety, których orbita jest parabolą nigdy więcej wrócić już nie mogą. Zgromadzenie przyjęło wykład bardzo przychylnie a przewodniczący posiedzenie zamyka.

Zgromadzenie odbyte na dniu 26. listopada 1881.

Przewodniczący bar. Gostkowski. Obecnych 55 członków i 2 gości.

na wyższym stopniu cywilizacyi, a dopiero z wiarą w przyszłe życie skłania się człowiek do chowania umarłych.—Zgromadzenie przyjęło wykład hucznemi oklaskami. P. przewodniczący dziękuje w imieniu zgromadzonych p. prelegentowi za staranne opracowanie zajmującego wykładu, oraz oznajmia, iż przy kolei Albrechta do obsadzenia trzy prowizoryczne posady technicznych urzędników, a kompetenci zechcą się zgłosić w Dyrekcyi ruchu tejże kolei. — Na tern zamknięto posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 3. gru

dnia b. r. Przewodniczący p. Raciborski. Obecnych 68 członków i 2 gości.

P. przewodniczący oznajmia, iż poszukuje się 3 rysowników do projektowania budowli wodnych na czas 4 do 5 tygodni.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu p. Machalskiemu, który mówi o paryzkiej wystawie przyrządów elektrycznych w r. 1880. Zajmujący ten wykład przyjęty przez słuchaczy z wielkiem uznaniem, podajemy poniżej w całej osnowie.

W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. prof. Jägermann i zapytuje, czy traktowano z p, prelegentem o nabycie patentu jego wynalazku. P. prelegent odpowiada, że zawarł kontrakt z angielskim bankierem, który ma urządzić dla kupców stacye telefoniczne na prowincyi. Próby poczynione z telefonem jego pomysłu na kolei północno-francuzkiej wykazały, iż telefon Adera nie jest tak głośny jak pierwszy. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia, udziela p. przewodniczący głosu p. Wierzbickiemu, który mówi o najdawniejszych śladach przemysłu w ziemiach polskich. P. prelegent zaznacza na wstępie, iż wywody swoje opierać będzie na materyale zebranym w. ciągu kilku lat a ogłoszonym w rocznikach Akademii umiejętności, w rozmaitych dziennikach i dziełach archeologów. Nauka archeologii sięga niedalekich czasów, gdyż datuje się od r. 1820. W tym czasie znaleziono w Danii wzdłuż morza wielkie wały odpadków i resztek kuchennych, które się składały przeważnie z różnych muszli nagromadzonych przez ludzi, którzy w tern miejscu żyli. Wewnątrz tych wałów mających 120—200' szerokości, a 20—30' głębokości o długości bardzo znacznej, znajdują się resztki narzędzi i kości, świadczące wybitnie o bytności człowieka. Najpierw Francya zajęła się badaniem śladów najdawniejszej bytności człowieka i innych istot na ziemi, a później także Niemcy i Włochy. Badacze podzielili okres człowieka przedhistorycznego na trzy części, t. j. na kamienny, bronzowy i żelazny. Cechę charakterystyczną pojedyńczych okresów stanowi gatunek materyału, z jakiego znalezione przedmioty i narzędzia są wykonane. W okresie żelaznym zajmuje człowiek już wyższy szczebel cywilizacja, gdyż używa narzędzi żelaznych. Ten okres jednak dzieli od poprzedniego znaczny obszar czasu, a w bardzo wybitny sposób Występują te trzy okresy przy wykopaliskach jakie od kilku lat prowadzi Schliemann w Troi. Epokę archeologiczną w Polsce podzielić można według miejsca, gdzie przedmiot znaleziono i sposobu wyrabiania takowego ; zaś odkryty materyał archeologiczny na przedmioty znalezione w jaskiniach, osadach palowych, bagnach i trzęsawiskach, groby z wielkich kamieni, groby z małych kamieni.

0 projekcie konkursowym na pack gimnazyum realnego ? Brodach,

opracowanym przez architektów B. Bauera i J. Dolińskiego we Lwowie, pod dewizą:

„A gloria non si va, via fiorita“.

W jaskiniach znaleziono w Polsce bardzo wiele śladów egzystencyi człowieka ; chcąc jednak poczynić dalsze • wnioski, potrzeba znać narzędzia , których tenże używał. Narzędzia te podzielić można na dwie grupy t. j. takie, które używane były do potrzeb codziennych i takie, które były używane jako broń lub służyły za odznaki honorowe.

(Z rysunkiem na stronicy 127).

Pierwsze były wyrabiane z twardych kamieni, ostatnie zaś z granitu lub porfiru względnie nefrytu. Narzędzia kamienne szlifowane stanowią wielki postęp w cywilizacyi łudów. Kamień jest z nadzwyczajną starannością szlifowany, a co do sposobu umocowania zasługuje na podniesienie, że otwory są w stosunku do wielkości zbyt małe. Wyrabianie takich otworów było trudne, czego dowodzi okoliczność, że między 100 młotkami, które geologowie poznachodzili, za-    Z początkiem lutego 1'. 1879 Ogłosiła brodzka Rada

ledwie '/io część znajduje się takich, w którychby caiy otwór został mjejsta    na wypracowanie planów i Szczegółowe

wyrobiony. Szczególny okaz tego rodzaju znajduje się w krakowskiem ,    .

muzeum archeologicznem. Prócz narzędzi do rąbania i łamania, zna- obliczenie kosztów budynku dla miejskiego gimnazyum re-chodzimy miejscami narzędzia służące do codziennego użytku, jak l’6alneg0 Z warunkiem, iż ustanowiona nagroda W kwocie

n. p. żarna. — Następnie omawia p. prelegent szczegółowo charakterystykę narzędzi glinianych, znalezionych w jaskiniach i wodach. Na znalezionych czerepach odczytać można dążność do upiększenia wyrobu, a czem więcej wykształcony człowiek, który nad niemi pracował tern większą znachodzimy różnicę w mieszaninie gliny. Przy naczyniach glinianych rozróżniamy dwa okresy t. j. w pierwszym wyrabiano takowe z wolnej ręki, w drugim zaś były toczone. Zauważyć można, że im dawniejszy jest czas, w którym naczynia zostały wyrobione, tern mniej jest glina wypalona, cechę charakterystyczną jaskiń tudzież metodę badania takowych.

600 złr. temu projektowi przyznana będzie, który c. k. Ministerstwo Oświaty za najodpowiedniejszy uzna. Nizka stosunkowo nagroda nie mogła zachęcić do licznego udziału w ubieganiu się o pierwszeństwo, jednak okoliczność, iż c. k. Ministerstwo Oświaty uproszone zostało na sędziego konkursu pobudziła 22 architektów ' i budowniczych do rywali-

P. prelegent omawia następnie

zacjń *). Obowiązujący program był następujący :

Wykaz ubikacyj: 6 sal wykładowych 10 m. dług.,

Podzielić je można na dwa rodzaje. Do pierwszego należą takie ^ li t głębokie, 2 Sale wykładowe 8 m. dług., 6 /,

jaskinie które zamieszkiwał człowiek zamieszkiwały zwierzęta, a człowiek w nich tylko chwilowo prze- nych o jednakowej w przybliżeniu wielkości, 1 sala dla klasy bywał. W jaskiniach znachodzimy zwykle ognisko, które składa

do drugiego zaś te, które do 7 m głębokie, 3 sale wykładowe dla klas równorzęd-

przygotowawczej, 2 sale dla nauki religii, 1 gabinet fizykalny (10 m. dług) wraz z pracownią dla profesora (2 7₂ na- dł.), po 6V₂ do 7 m głębokości, 1 sala wykładowa dla fizyki

*) Wspomnione Ministerstwo uznało powyższy projekt pp. Bauera i Dolińskiego jak nie mniej projekt p. Adolfa Minasiewicza za odpowiedni, zaś Rada gm. m. Brodów uchwaliła wybudować szkołę według projektu p. Mmasiewicza.

(P. Bed.).

się z kamienia przestronnego 1—1¹/₂ m. szerokości a 1 m. długości, wznoszącego się ponad ziemią. Na kamieniu tern są ślady węgli lub ognia. Ognisko jest utworzone z nakładanej gliny 10—20 cm. grubej, a w około są rozrzucone kości. P. prelegent opisuje w dalszych wywodach jaskinie odkryte w Galicyi i w Królestwie Polskiem. Smocza jama na Wawelu zbadana w roku 1874. przez prof. Altha, nie służyła wcale za mieszkanie zwierzętom lub ludziom, lecz powstała podczas ustępu morza. Do drugiej grupy należą jaskinie w Galicyi, a

-V

II

1!

ki.

Nllflia:

OK’

?..

3.

4-,

PROJEKT BUDYNKU DLA REALNEGO GYMNÄZYUM W BRODACH.

Praca konkursowa architektów B. Bauera i J. Dolińskiego.

—tel

E3EÏ

^/J.

W-”"    '

i*

..

Wpl

i—

tePEWNPf

jUpTTl

ÉÉI

UteJ

linliu

Mil

\r

y.

imun

ESI

.< \ \mm

lilii-

RH

TTT

J k=ll

IBBni

kipt»

yij

:1

■ ii

;|i,

rrr.^r:

•.iii

viüä

£-2

W;'Tr;

sr?

<3=S"

;kr -

-Ęfzrrnz

feè

AW

PI AK PAR TER JJ

PLAN I PIĘTRA

ii'

P tó J

S._

..Parier.

/-Ró JOi^PcKt^JcAaPeu^ <5. Syp^c^/vc- R/yesux, é. ‘JZc'.; H/jTcA

m ¹²

Ir 13. -

IB.

3ł| ?3

fjłlfis

i-1 >

fi i I r-

i_______J

& jïi 4

7. u>Zou

J- /-;.    ^yzAr>(/Ka!;;œ

A.

oZro'^

JJ Aife-yzeAx-'

-/zje). 'cJJZpAocUyZ

J3

Z J RcPïcZ.y ^2î«»>3

PĘżęźro.

JJ-20.

M-h-H

DZffi/6W£fÆ-°Æ,

LL>

H.

•1U.

|3$' 33.

U'

30

31

/ : : \y

j\

8.

9.

20.

21.

i'räwuifaajb'I ^||

- U.

23.

- a*f. -

2 5.

Z 6    - 27

3S.

39.

40.

■ 4!.

PEAU IL PIĘTRA

WoĘr

i jj*⁶

42.

43

Ł3

16.

44.

45

Z/-2Z. PSzAJco-Je-Yta,

Z3. SJxAoy ZJ ĘĘzeaĘcAĘ'

2ff.

26 -30.

3.6-3"J. PTycAaPAz JZ.POećro.

38-R. J&^ćsj^JiaPocutZ'

JZPS. óJa/a ^^dYSsfoAc^usvi*'

JRJ5. Â&uJ.-

J6-- ZJ. AoAiżkZć    AUvr^c

J cf- Jp

P OZ ZIAŁ HA LIA PLANÓW

10

2.Ô

25

JC

33 M.

3    O

j—H—t—I—r

POJJZIALKA JJ LA PASAVY.

10

13

20 M.

z amfiteatralnem urządzeniem ławek, 10 m. dług., G */₂ do 7 m. głęb.. 1 sala rysunkowa 18 m. dług., 6 7₂ do 7 m. głęb., biblioteka o dwóch pokojach, pierwszy 8 m. długi, drugi 3 m. długi, po 6 ’/₂ do 7 m. głęb. Wreszcie 1 sala konferencyjna 8 m. długości i 1 kancelarya dyrektora 6 m. długości. Pomiędzy ostatniemi ubikacyami pożądanym byłby przedpokój 3 m. długości i zwykłej głębokości.

Mieszkanie dyrektora składające się z 4 pokoi, albo 3 pokoi, 2 gabinetów (po jednem oknie), przedpokoju, kuchni i pokoju dla służącego. Mieszkanie sługi szkolnego, złożone z 1 pokoju, 1 gabinetu i kuchni.

Wszystkie ubikacye przeznaczone dla nauki winne być 4⁻50 m. wysokie w świetle, zaś korytarze i schody 2 '/₂ m. szerokości. Koszt budynku ogranicza się do 65.000 złr.

Dla usprawiedliwienia niżej podanego kosztorysu, sporządzonego dla powyższego projektu, podajemy wykaz miejscowych cen jednostkowych robocizny i materyałów, które do programu były dołączone :

Ceny robocizny (za jeden dzień roboty): podmajstrzy murarski 2 złr. 40 ct., murarz 1 złr. 20 et do 1 złr. 60 ct., podmajstrzy ciesielski 2 złr., cieśla 1 złr do 1 złr. 10 ct., pomocnik 50 — 60 ct., fura parokonna dziennie 2 złr. 50 ct.

Ceny materyałów: sążeń sześć, kamienia łamanego 30 złr., 1000 sztuk cegieł 18 złr., korzec wapna niegaszonego 1 złr., sążeń sześć, piasku 12 złr., stopa sześć, ciosu surowego 1 złr. 10 ct., stopa sześć, budulcu miękkiego do kantu obrobionego 21 ct., stopa sześć, budulcu twardego do kantu obrobionego 32 ct., stopa sześć, materyału tartego miękkiego ¹/₁ do 1 cal grubego 40 ct., 1 */₂ do 3 cali grubego 32 ct., nad 3 cale grubości 28 ct., stopa sześć, materyału twardego tartego 50 ct.

Opisanie projektu. Nieco bogatsza architektura występu środkowego wskazuje wejście główne do wnętrza budynku. Tu napotykamy obszerny westybil, po lewej ręce lożę portyera, a idąc dalej w przedłużeniu osi głównej i mijając korytarz, w miejscu nieco rozszerzonem, wstępujemy na środkowe ramię schodów głównych. Z podestu rozbiegają się dwa ramiona tychże schodów, wsparte na gurtach, kształtu łabędziej szyi i prowadzą do korytarza pierwszego piętra, zkąd jest wejście do kancełaryi dyrektora , sali konferencyjnej, biblioteki i t. p Schody na drugie piętro są również frzyramienne.

B oz wiązanie programu co do szczegółów jest następujące :

W parterze umieszczono : Salę wykładową dla 50 uczniów, salę dla 40 uczniów, salę nauki religii dla 53 uczniów, salę dla nauki przygotowawczej, pracownię dla profesora fizyki, gabinet i salę wykładową dla fizyki, salę dla 40 uczniów, mieszkanie dla sługi szkolnego z oddzielnym wchodem z zewnątrz, dalej westybil, lożę portyera, schody główne i drugorzędne, wychodki i wyciąg dla materyału opałowego.

Celem utrzymania w salach czystego i świeżego powietrza zastosowano system naturalnego przewietrzania tak w lecie jako też i w porze zimowej, co miało się odbywać za pomocą kanałów umieszczonych w ścianach zewnętrznych. Dla odwietrzania zaś dołów kloacznych, zaopatrzonych w dewizory, połączono obie te komórki, leżące po obu stronach głównych schodów, kanałem, a ponad takowym zbudowano komin wentylacyjny ⁴⁵/6 0 cm przekroju, u którego podnóża ustawiono mały kaloryfer. W ubikacyach zaś, w których wychodki umieszczono, zastosowano otwory ³⁰/30 średnicy pod sufitem, komunikujące z odpowiednim kominem

wentylacyjnym.

Z powodu w⁷ysokich cen robocizny i materyałów, mimo użycia najprostszych motywów do rozwiązania danego programu, nie podobnem było utrzymać sumy kosztorysowej w granicach preliminowanej kwoty, lecz przekroczono takową bardzo nieznacznie. Koszta budowy obliczono jak następuje :

Boboty ziemne „ murarskie

kamieniarskie 1.851 „ ciesielskie blacharskie stolarskie ślusarskie szklarskie lakiernicze

2.003 „    78 „

W ogóle 70.850 złr. 81 ct.

O wystawie elektrycznej w Paryżu.

Wykład p. Machalskiego, inż. kolei Lwowsko-Czern.,

miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego dnia 3. grudnia r. b.

(Z rys. na tab. str. 130.)

Na pierwszem piętrze: salę wykładową dla 53 uczniów, salę wykładową dla oddziału klasy dla 43 uczniów, salę dla i telegrafów, na 54 uczniów, bibliotekę o dwu pokojach, salę konferencyjną francuskiej zaprosił do wzięcia w niej udziału wszystkie i kancelaryę dyrektora z przedpokojem, mieszkanie dyrektora państwa, które nietylko chętnie przystąpiły do współzawo-z oddzielnem wejściem z zewnątrz i wychodki. Na drugiem dnictwa, ale i znaczne kwoty uchwaliły na pokrycie kosztów piętrze: salę wykładową dla 54 uczniów, salę dla oddziału wystawy. Tylko rząd Wielkiej Brytanii pozostawił obesłanie klasy dla 43 uczniów, salę dla 54 uczniów, salę dla 52 wystawy w rękach prywatnych.

uczniów, salę dla rysunków z gabinetem dla 54 uczniów, salę dla wykładu religii, salę dla oddziału klasy dla 51 uczniów, gabinet dla naturalnej historyi i wychodki.

Oprócz ściśle programem określonych ubikacyj uważaliśmy jako rzecz niezbędną zaprojektować jeszcze jeden gabinet przy sali rysunkowej, dla pomieszczenia wzorów i rysownic, niemniej gabinet dla naturalnej historyi, złożony z dwu sal, które to ubikacye tak arcyważne dla szkolnictwa w programie z niewiadomych nam powodów zostały pominięte.

cm.

907 złr. 95 ct.

48.913 „    74 „

67 „ 97 „ 32 „ 55 „ 99 „ 20 „

6 634 „

3 669 „

3.151 „

2.605 „

680 „

431 „ . 54 „

różne

Jak szanownemu Zgromadzeniu wiadomo, odbyła się tego roku w Paryżu międzynarodowa wystawa przyrządów i machin elektrycznych. Jako uczestnik tej wystawy będę miał zaszczyt zdać szanownemu Zgromadzeniu krótkie z niej sprawozdanie. Wystawa paryska swoją świetnością i ilością wystawionych przedmiotów przeszła wszelkie oczekiwania. Inicyatorem jej był pan Cochery, francuski minister poczt którego propozycyę rząd rzeczypospolitej

Jakkolwiek przyjęcie ograniczone było ściśle do przedmiotów mających związek z elektrycznością, zastosowanie tej nowej siły okazało się tak rozliczne, że prawie cały Pałac Przemysłowy na polach Elizejskich, mający 260 metrów długości a 110 metrów szerokości, został zapełniony. Przed 25 laty pałac ten wystarczał był dla wystawy powszechnej.

150

212

121

72.

telegrafów.

znacznego postępu; mimo licznych okazów elementów galwanicznych nie potrafiono nigdzie, usunąć całkowicie szkodliwego wpływu polaryzacyi jakoteż spotrzebowania się nieużytecznego. W tym dziale podnieść jednak wypada nowy system stosów Faure’a, zwanych accumulateur, które dają silny prąd taniej niż z elementów dotychczasowych systemów otrzymywany, w skutek czego nowe te stosy wchodzą w używanie, a to w różnych zastosowaniach drobnego przemysłu.

Natomiast w konstrukcyi machin magneto-elektry-cznych widoczny jest znaczny postęp, tak, iß machiny te do rozlicznych celów przemysłowych zastosować można, a nawet objawiają się usiłowania, by zastąpić stosy galwani-rzeczonemi maszynami w różnych gałęziach przemysłu

a na-

Według oticyalnego katalogu liczba wystawionych przedmiotów wynosiła 1768, przyczem nadmienić wypada, że jeden numer obejmował zwykle kilka a nawet kilkanaście egzemplarzy. Szczególnie liczne były okazy światła elektrycznego różnych systemów, a siłę motorów do wprowadzenia w ruch machin świetlnych oceniono na 1200 koni.

Najliczniej reprezentowaną była Francya, która dostarczyła połowy wszystkich przedmiotów, zapełniających połowę całej nawy pałacu, a nadto znaczną część galeryi i sal pierwszego piętra. Następnie szły Niemcy, Belgia, Anglia i Stany Zjednoczone, które wyszczególniły się pod względem ilości i jakości wystawionych przedmiotów; mianowicie wynosiła ilość przedmiotów wystawionych oddziału Niemieckiego »    Belgijskiego

„    Angielskiego

„    Stanów zjednoczonych

Wystawa austryacka nie była wprawdzie bardzo liczną, obejmowała bowiem 50 numerów katalogu. Niektóre jej przedmioty jednak zajmowały na liście nagród miejsce pierwszorzędne. Mianowicie z 5 wielkich dyplomów honorowych, 116 zwykłych dyplomów honorowych, 77 medalów zło tych, 152 medalów srebrnych i 262 medalów bronzowych dla wystawców wszystkich krajów, przyznano wystawcom austryackim: 1 wielki dyplom honorowy, 9 zwykłych dyplomów honorowych, 3 medale złote, 5 medalów srebrnych i 2 medale bronzowe.

Głównymi wystawcami z Austryi byli: Ministeryum handlu, Ministeryum wojny, Schlöfler, konstruktor telegrafów z Wiednia, Dr. Puluj, członek uniwersytetu wiedeńskiego i Zarząd uprzyw. państwowej drogi żelaznej.

Zarząd drogi żelaznej Lwowsko-Ozerniowiecko-Jasskiej brał również udział przez wystawienie dwóch stacyj telefonicznych mojego systemu, którego też zarządu byłem reprezentantem na wystawie.

Przy urządzeniu wystawy uwzględniono także i stronę estetyczną. Udekorowanie pojedyńczych działów wystawy wykonane było ze znanym gustem francuskim, tak, że wnętrze pałacu robiło nietylko imponujące wrażenie, ale wyglądało bardzo pięknie. Szczególnie odznaczał się wspaniałością wielki pawilon francuskiego ministeryum poczt i

Do upiększenia przyczyniły się wielce kolosalne posągi, wykonane sposobem galwanoplastycznym, które równocześnie służyły jako przedmioty wystawowe rozmaitych firm. Również i sale pierwszego piętra mieściły piękne obrazy, oświetlone lampami elektrycznemi, dla robienia porównań, jak się przy tem nowem oświetleniu wydają malowidła, na który to cel także i mały teatr został urządzony.

Z wystawą był w połączeniu kongres elektryków. Członkowie tego kongresu mianowani przez rządy pojedyńczych państw, debatowali nad ważnemi sprawami różnych gałęzi zastosowania elektryczności, i Paryż ugaszczał u siebie w czasie wystawy wielki poczet znakomitości fachowych i uczonych elektryków całego świata.

Zainteresowanie publiczności wystawą elektryczną było istotnie bardzo wielkie. W celu zaznajomienia szerszych jej kół z wynalazkami na polu elektryczności, uczeni franeuzcy miewali popularne wykłady, które zwykle bardzo licznie odwiedzano. Liczba zaś zwiedzających wystawę wynosiła dziennie 6 do 7 tysięcy osób, a osiągała w niedziele i święta nawet cyfrę 17 do 18.000. Największy napływ publiczności był zwykle wieczorami, o którym czasie przy rzęsistem oświetleniu elektrycznem wnętrze pałacu czarujący przedstawiało widok.

Wystawa elektryczna nie miała dotąd podobnej sobie pod względem tak licznego zbioru zastosowań przemysłowych, umiejętności zrodzonej dopiero tego stulecia. Niektóre wynalazki na tem polu, datujące się nawet od ostatnich miesięcy, przyczyniły się wielce do jej uświetnienia.

Charakter wystawy był o tyle odmienny od innych, że przedstawiała ona ścisłą łączność głębokiej wiedzy z przemysłem. Wiele zwyczajnych zastosowań Opartych było na ścisłych badaniach naukowych, jak również zawierała wystawa przedmioty świadczące o genialności pomysłu. Ogólna całość i stopień, na który wzniosły się działy zastosowań elektryczności, przedstawione na wystawie, da się scharakteryzować jak następuje:

Konstrukcya stosów galwanicznych nie przedstawia czne

jakoteż i w telegrafii.

Konstrukcya linew podmorskich dla telegrafów została ostatniemi czasy znacznie udoskonaloną ; natomiast konstrukcya linii telegraficznych podziemnych wiele jeszcze zostawia do życzenia.

Zadanie ochrony budynków i biur telegraficznych od piorunów nie zostało dotąd zadowalniająco rozwiązane, gdyż dotychczasowe odgromniki okazały się niewystarczającemi. Tą ważną sprawą zajmował się gorliwie kongres elektryków, i ze względu, że zjawiska elektryczności atmosferycznej nie są jeszcze dokładnie zbadane, powziął uchwałę, by międzynarodowa, na ten cel złożona komisya, bliżej zajęła się tą kwestyą przez zbieranie dokładnych dat, stępnie obmyśliła najodpowiedniejszą konstrukcyę odgromników tak dla budynków w ogóle, jaktoteż i dla biur telegraficznych i telefonicznych.

Aparaty elektryczne miernicze doznały kompletnych przekształceń w miarę, jak zakładanie podmorskich linii dla telegrafów zaoceanowych wymagało od umiejętności rozwiązania najtrudniejszych zadań w tym względzie.

J vavKyuvUtnr jâ<$

TUiBol^ £ BoCu, ■

JWcc/pto-r. eile).

//e^ec.

cU.)iè-oü

%T

(D

Æt k

3©

'S

”<s>JLc’

<Z)j

i>a

<+>

,!Kcj.3.

<amoz-

ïbcofr.

Siÿ.Z.

10-tel A-oic u<xfok'&0/Lua

X,

mAAWM

„‘‘ID'UdUiej ®Jie/U4 X„S(3yC«Xmt

^ l l'l .    v>

IL L

ÏÏ

:i~r

rf<§)

Xv^vvttx: A. ~^]

'/b.

I LJ»

ex

u*⁻

-0!

Col

P

_f*9

-Dje?⁵

tŒM

Q-

\0“

\U*

~SX3vi

%4.

lUtdk«L bUxtaL-a U-HX.

-S‘

en

r;

1_C

<o

LZ

LZ

Le

A 3Ł e 2> g £ S 3ê

Tr

Pi

5icj. 5.

Tr. Sxccu^uvut&t-. K. 5wc€jptô't'.

B. <5cU£t4er^^c.    C!. fewl?Â i-u^H^c^uec

C weruHf-bwCM-g    CCAV^Às

Ci. XseAvwzJtefcu* ”    "

&--■

j?

'X> L

I—E]—

JwZUbAuiliff-Z ,

klecep-te^. cwtft

Waxxl .

a. .

alM/HO..

Zjawiska elektryczności statycznej można obecnie oznaczyć z wszelką dokładnością.

nęło od wynalazku pierwszego telefonu przez Grahama BelTa. Konstrukcye jednak rozlicznych okazów wystawionych nie przedstawiały wiele oryginalności, z wyjątkiem telefonu chemicznego Edisona i telefonu Dolbear’a. Przy wszystkich innych systemach służył jako receptor telefon Bell’a konstrukcyi, od pierwotnej mało odmiennej, zaś do transmisyi używane aparaty, tak zwane transmitory, jakkolwiek co się tyczy zewnętrznej formy, nieco od siebie odmienne, skonstruowane były na tej samej zasadzie jak pierwotny trans-mitor Edisona.

Reostaty, galwanometry i t. d. otrzymały wymiary i kształt więcej odpowiadający wymogom praktyki i warunkom, jakie teorya wskazuje, tak, że sądzić można, iż już nie wiele pozostaje do życzenia co do dalszych udoskonaleń rzeczonych aparatów. Tu nadmienić wypada, że szczególnie Anglia celowała w ulepszeniach aparatów tego rodzaju.

W konstrukcyi aparatów mających na celu powiększenie pracy linij telegraficznych zrobiono olbrzymie postępy.

Francuska kompania telefonów urządziła na wystawie na wzór sieci telefonicznej paryskiej większą liczbę stacyj połączonych ze stacyą centralną wystawy. Na każdorazowe żądanie osób wystawę zwiedzających, główna stacya łączyła 2 linie dla tych, którzy eksperymentując, łatwo o prakty-czności tego najnowszego środka komunikacyi przekonać się mogli Oprócz tego taż kompania złączyła wielką operę i teatr komedyi francuskiej z osobnemi salami pałacu wystawy, gdzie można było słuchać przedstawień w tych teatrach. Telefon systemu Adera na ten cel użyty funkcyono-wał znakomicie, czem wszyscy wielce się zachwycali.

Na polu oświetlenia elektrycznego zdziałano w ostatnich latach bardzo wiele. Jak wiadomo, światło elektryczne przedstawiało dotąd dwie ujemne strony : mianowicie światło lamp elektrycznych o łuku Wolty było niejednostajne, jego natężenie zmieniało się bowiem w miarę zużycia dwóch biegunów węgla, a przyrządy regulujące tę odległość były niedoskonałe 'i niewystarczające szczególnie w tych wypadkach, jeżeli w jeden okrąg więcej lamp włączonych zostało. Drugą ujemną stronę .oświetlenia elektrycznego stanowiła niemoże-bność podzielenia go na drobne ogniska. Wprawdzie przed kilkoma laty skonstruował Jabłoczkow lampy elektryczne, przy których odpadły przyrządy regulujące odległość obu węgli w ten sposób, że oba te węgle otoczone kaoliną umieścił nie jeden nad drugim, ale obok siebie, i przepuszczał przez takowe prądy na przemian dodatnie i ujemne bardzo szybko po sobie następujące, w skutek czego zużycie obu węgli było jednakowe. Dłuższe jednak używanie oświetlenia systemu Jabłoczkowa dowiodło, że stapianie się kaoliny pochłaniało wiele ciepła, zatem i siły użytecznej, nadto jednostajne światło nie dało się osiągnąć, gdyż kaolina nie stapiała się całkiem zgodnie z zapaleniem się węgli. Lampy te pod nazwą świec Jabłoczkowa używane są w Paryżu do oświetlenia Avenue de r Opera, kilku placów i wielkich magazynów. Przy dłuższem obserwowaniu tych świec łatwo można się przekonać, że kolor światła i jego siła często się zmienia w połączeniu z silnem migotaniem.

W skutek wymienionych stron ujemnych światła elektrycznego zwrócono usiłowanie w tym kierunku, aby udoskonalić konstrukcyę regulatorów, co się zupełnie powiodło przez zastosowanie tak zwanych lamp różniczkowych (difie-

Za pomocą aparatów telegraficznych, tak zwanych dupleksów, kwadrupleksów, opartych na ścisłej analizie fal elektrycznych i przez transmisyę wibracyj głosowych w różnych peryodach doszło się do tego, że jednym drutem przesyłać można równocześnie w tym samym kierunku lub też w kierunkach przeciwnych większą liczbę depesz, których cyfra nie jest nawet ograniczoną.

Przy konstrukcyi rzeczonych aparatów zużytkowano doświadczenie, że czas, jaki potrzebuje prąd elektryczny do przejścia nawet przez najdłuższą linię nadziemną, jest bardzo krótki w stosunku do tego czasu, który telegrafista potrzebuje do tej manipulacyi w celu wysłania prądu. Interwal więc taki wypełnić można przez sygnały innych, równocześnie z tą linią złączonych aparatów, przez co kilku telegrafistów może jednocześnie pracować na jednej linii.

Zastosowanie przenośników (relesów) umożliwiło przesyłać depesze na długich liniach i używać na wszelkie odległości najczulszych aparatów. Wypadki, które zdarzały się na drogach żelaznych, dały popęd do obmyślenia elektrycznych sygnałów dla zapobieżenia nieszczęściom przy szybkiej jeździe pociągów.

Wystawa liczyła bardzo wiele okazów sygnałów tego rodzaju znakomitej konstrukcyi. Tu celowały szczególnie wystawione przez zarządy dróg żelaznych niemieckich sygnały blokujące wzdłuż linii, sygnały zabezpieczające wjazd do stacyi, aparaty raagneto-indukcyjne, zapobiegające niewłaściwemu ustawieniu zwrotnic i t. d.

Również droga żelazna Północna francuska, jako najwięcej postępowa we Francyi, wystawiła bardzo wiele przyrządów tego rodzaju.

Zarząd austryackiej drogi żelaznej Państwowej wystawił bary erę elektryczną, sygnał elektryczny przedstacyjny, sygnały interkomunikacyjne przy wagonach osobowych i dzwony strażnicze powszechnie w Austryi używane. Zarządy francuskich dróg żelaznych uznały ostatniemi czasy prakty-czność zastosowania dzwonów tego rodzaju przy drogach jednotorowych i takowTe były również w francuskim oddziale wystawione, mianowicie przez zarząd drogi żelaznej : Pa-ryzko-Lugduńskiej i morza Śródziemnego (Compagnie des chemin de fer de Paris a Lyon et a la Mediterrannée').

Na wystawie było bardzo wiele okazów lamp tego systemu i prawie wszystkie dawały światło bardzo jednostajne a przy tern tańsze od światła otrzymywanego za pomocą świec Jabłoczkowa.

Dalsze prace Edisona podzielenia elektrycznego oświetlenia na drobne płomienie odniosły pożądany rezultat przez skonstruowanie lamp o świetle żarzącem się czyli inkada-

Przyrządy elektryczne przy drogach żelaznych coraz więcej wchodzą w używanie i ustają już uprzedzenia, które rencyalnych). dotąd podzielano, jakoby sygnały elektryczne nie były pewne.

Przeciwnie, doświadczenia dowiodły, jak się wyraził p. Ma-scart, sprawozdawca jurorów, w swej mowie przy uroczystości rozdawania nagród, że elektryczność nie jest agentem kapryśnym, lecz właśnie wiernym sługą o bezwzględnej pewności, jeżeli go tylko dobrze zużytkować potrafimy.

W konstrukcyi telefonów zaznaczyć wypada wielki postęp, jeżeli zwłaszcza zważymy, że dopiero kilka lat upły- I scencyjnem. Podzielność ta idzie tak daleko, że siła światła

jednej lampy nie dochodzi nawet do siły światła płomienia gazowego, przyczem oświetlenie jest nadzwyczaj jednostajne i bardzo dla oka przyjemne. Kwestya oświetlenia elektrycznego może zatem śmiało być uważana jako wszechstronnie rozwiązana i takowe może być już dziś użyte nietylko do oświetlania wielkich przestrzeni, ale przez daleko posunięty podział na drobne ogniska nawet do oświetlania mieszkań prywatnych.

Machiny magneto elektryczne, które przeważnie dla oświetlenia były konstruowane, okazały się przydatne i do innych rozlicznych celów przemysłu. Używając ich do gal-wanoplastyki, zastępuje się baterye kosztowne i wiele miejsca zabierające. W pracach mechanicznych elektryczność służyła dotąd do wprowadzenia w ruch, wstrzymywania i regulowania ruchu przyrządów precyzyjnych; obecnie elektryczność przenosi siłę do narzędzi mechanicznych, a nawet do machin o znacznej sile, do wykonywania większych robót, a to za pomocą drutu metalicznego jako przewodnika, który może być prowadzony drogą jakąkolwiek. Dziś już zrealizować można szczególne zadanie wprowadzenia 20 koni parowych przez dziurkę od klucza!

Sprawa przeniesienia siły za pomocą elektryczności spotęgowała bystrość pomysłów wynalazców. Zdaje się, że się zbliżamy do chwili gdzie elektryczność będzie wprowadzoną do mieszkań prywatnych, użytkowaną przez publiczność przez obrócenie kurka, regulowaną za pomocą klapy i mierzona przyrządem może nawet ściślej, niż się obecnie mierzy spotrzebowanie wody i gazu.

Medycyna mało dotąd korzystała ze środków, które jej elektryczność może dostarczać i z bogactwa instrumen-tacyi, lecz fizyologia już jest na drodze postępu i czuje obecnie potrzebę większej dokładności w metodach obserwacyi.

Galwanoplastyka udoskonaloną została do tego stopnia, że prawie nic do życzenia nie pozostawia

Powlekanie przedmiotów stołowych szlachetniejszymi metalami przybrało obecnie ogromne rozmiary; dość przytoczyć, że posrebrzanie łyżek i widelców spotrzebowuje corocznie srebra wartości 25 milionów franków, (o jest czwartą część produkcyi tego metalu ze wszystkich kopalni.

Obecnie możemj już wyrabiać aliaże we wszelkich stosunkach i z różnych metalów, jako to z żelaza, niklu, kobaltu i cyny.

Elektrochemia służy również jako potężny środek metalurgiczny do czyszczenia miedzi, tak pożądanego dla telegrafii , również do oczyszczania szlachetnych metalów ; wkracza dalej w dziedzinę chemii organicznej, do rektyfi-kacyi spirytusu, i dąży do zastąpienia chloru przy bieleniu materyi. W zegarmistrzowstwie posługują się elektrycznością do wprowadzenia w ruch większej liczby zegarów zgodnie z zegarem centralnym.

Bierzemy wreszcie w pomoc elektryczność, aby zare-gestrować na odległość zjawiska meteorologiczne, wskazać wysokość powierzchni wody, również by robić obserwacye hydrograficzne.

Elektryczność służy w końcu do zastąpienia światła słonecznego przy fotografii, do mierzenia małych interwalów czasu, chyżości kul działowych i karabinowych, do oświetlenia w czasie wojny obozu nieprzyjacielskiego, do wskazania miejsca pożaru tak w pojedyńczych dzielnicach miasta, jakoteż w lokalach większych gmachów i t. d.

Wypada także wspomnieć, że elektryczność, wymagająca maszyn parowych i gazowych o wielkiej chyżości i regularności ruchu przyczyniła się także do ich wydoskonalenia.

Kto oglądał wystawę i zdał sobie sprawę z rezultatów umiejętności, tak nowej, do dziś osiągniętych, musiał przyjść do przekonania, że dla inteligentnej czynności ludzkiej nowy świat stoi otworem.

Skreśliwszy w głównych zarysach całość wystawy, przejdę do objaśnienia niektórych przedmiotów i zacznę od opisu telefonów i mikrofonów.

Opiszę najpierw telefon Ader’a, z powodu, że telefony tego systemu są przeważnie we Francyi używane i na wystawie najwięcej było ich okazów.

Telefon Ader’a składa się z osobnego aparatu do mówienia (transmitora) a osobnego do słuchania (receptora). Konstrukcya transmitora fig. 1 i 2 jest następująca: a a‘ a2 są to trzy kawałki węgla w formie pryzmatów prostokątnych, uhrżone do siebie równolegle. Pryzmaty te mają odpowiednie wydrążenia, do których się wsuwa dwa rzędy cylindrów bbbb i bxbibxbl również węglowych po 5 w jednym rzędzie, w którym to celu zakończone są te cylindry czopkami o odpowiedniej średnicy i długości, aby się naokoło swej osi łatwo obracać mogły, nadto aby miały mały luz do przesuwania poziomego. Tak złączony system przytwierdza się sześcioma śrubkami do deszczułki z drzewa sosnowago grubości 2 do 2 7₂ milimetrów. Aby przy ześrubowaniu pryzmaty aa' i a₂ nie przylegały swemi płaszczyznami do deszczułki, wkłada się na śruby między te deszczułki a pryzmaty małe pierścienie mosiężne lub miedziane. W punktach c i c' przytwierdza się odpowiednio końce dwóch drutów przewodnich. Wreszcie na obwód deszczułki przylepia się podkładkę z gumy elastyki.

Tak zestawiona całość wspiera się na odpowiedniej podstawie pochyło pod kątem 30 do 40 stopni od poziomu, przylepiając gumową podkładkę tak do deszczułki, jakoteż do podstawy.

Receptor Ader’a, fig. 3 i 4, jest telefonem magneto-elektry-cznym, którego magnes jest zgięty w formie koła i służy równocześnie jako rękojeść aparatu. Zewnętrzny kształt jego jest więc odmienny od telefonu Siemensa i Gover’a przy tej samej zasadzie konstrukcyi. Ader dodał tylko pierścień p z miękkiego żelaza, umieszczony w przykrywce aparatu, które to uzupełnienie ma stanowić o większej czystości głosu.

Połączenie obu tych aparatów jest to samo, co przy innych systemach, a przedstawione figurą 5. Mianowicie: transmitor połączony jest z bateryą o 3 do 4 elementach Leclanchó i z zewnętrznymi zwojami cewki indukcyjnej o małym oporze. Zewnętrzne zwoje tejże cewki o większym znacznie oporze i receptor złączone są z linią do drugiej stacyi prowadzącą. Dla lepszego uwidocznienia naszkicowana jest rzeczona cewka odmienniej niż w rzeczywistości. W rzeczywistości składa się cewka z miękkiego żelaza w kształcie podkowy i owinięta jest dwoma od siebie niezależnemi mul-tiplikacyami jedna nad drugą. Gdy przy powyższem połączeniu mówimy w blizkości deszczułki, deszczułka ta będzie falowała i w miarę większych lub mniejszych fal kontakt cylindrów węglowych z pryzmatami również węglowemi będzie silniejszy lub słabszy. W tej samej mierze będzie się zmieniał stopień przewodnictwa całego składu węgielków,

to jest transmitora, przez co i natężenie prądu przechodzą- w całym pokoju mimo silnej indukcji, pochodzącej z są-cego przez wewnętrzne zwoje cewki w podobnym stosunku siednich linij telegraficznych. Przy trzeciem doświadczeniu

zmieniać się musi.

Cały ten szereg prądów różnej siły wzbudzać będzie według znanych praw indukcyi w zewnętrznych zwojach cewki prądy dodatnie i ujemne, a to różnego natężenia, które dostając się do zwojów receptora, odtworzenie głosu uskutecznią.

telefon mój funkcyonował wprawdzie już znacznie ciszej, ale jeszcze całkiem wystarczająco, podczas gdy za pomocą telefonu Ader’a porozumienie się było prawie niemożebne. Nareszcie przy czwartem doświadczeniu funkcya telefonów obu systemów była już niewystarczającą.

Wszystkie inne telefony na wystawie skonstruowane były na tej samej zasadzie, jakkolwiek pod względem zewnętrznego kształtu różniły się od siebie. Wyjątek stanowią, jak już wspomniałem, nowy telefon Edisona i Dol-bear’a, które później opiszę. Wszędzie jest użyty transmitor o małym oporze i cewka indukcyjna. Mówią wyraźnie, lecz cicho tak, że potrzeba było, chcąc dobrze słyszeć, oba receptory do uszu przyłożyć, i tylko gdy w około była cisza, wystarczył jeden receptor do ucha przyłożony.

Transmitory oprócz tego miały tę własność, że nie znosiły silnych wibracyi fal powietrza, z tego powodu potrzeba było mówić w małem oddaleniu od aparatu, jeżeli się zaś mówiło głośno lub bardzo blizko od błony drgającej, względnie deszczułki, głos stawał się niewyraźny w połączeniu ze szelestem.

Doświadczenia te wykazały jednak na wszelki sposób, że telefon mego systemu jest głośniejszy od systemu Adera i że na dalsze odległości od Adera użytym być może. Przy tej sposobności nadmienić wypada, że według prób odbytych poprzednio w Galicyi moim telefonem można się była rozmówić wcale dobrze ze Lwowa do Suczawy, to jest na odległość 400 kilometrów, licząc faktyczną długość dotyczącej linii, która prowadziła nie wprost do Suczawy, lecz szła przez Eadowce i inne miejscowości na boku leżące. Warunki jednak były w Galicyi korzystniejsze, mianowicie, na tych samych słupach było mniej linij telegraficznych, nadto grubość drutu była 5 milimetrów, podczas gdy grubość drutów francuskich wynosi tylko 4 milimetry, zatem opór ostatnich znacznie jest większy.

Własność telefonów mikrofonicznych, że do aparatu można

się również szkodliwe.

mówić z daleka, da się zastosować do reprodukeyi przedstawień Powiększanie liczby elementów galwanicznych okazało j teatralnych na znaczne odległości. Połączenie opery paryz-

jest na podstawie drewnianej, tutaj spoczywa na podstawie B z ołowiu (fig. 2.); nadto podstawa ta ołowiana opatrzona jest czterma nóżkami h Tc z miękkiego kauczuku. Ta zmiana w konstrukcyi transmitora uskuteczniona była w tym celu, aby uginanie się podłogi podczas ruchu śpiewaków i tańców

kiej jakoteż teatru komedyi francuzkiej z pałacem wystawy Telefon mego systemu przy tej samej zasadzie co po- j telefonem systemu Adera było następujące : Na proscenium przednie, różnił się od nich znacznie, mianowicie: Opór opery po obu stronach budki suflerskiej S (fig. 7.) było transmitora był znacznie większy, co pozwalało opuścić i ustawionych 10 transmitorów Ader’a 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, cewkę indukcyjną i złączyć takowy wprost z linią według 8, 9, 10, których konstrukcya była o tyle zmodyfikowaną, fig. 6. Transmitor mojej konstrukcyi znosił jak najsilniejsze że deszczułka wraz z węgielkami, która zwykle wsparta wibracye fal głosowych, zatem im bliżej i im silniej się do niego mówiło, tern efekt był silniejszy; również dozwalał powiększenia liczby elementów i stawał się głośniejszym w miarę powiększenia liczby elementów do pewnej granicy.

Przedstawiał jednak według orzeczenia jurorów dwie ujemne

Na wystawie umieszczonych było 20 par receptorów,

strony. Po pierwsze, że wymagał, aby w bezpośredniej bli- nie udzielało się aparatom, skości do niego mówić, następnie, że przy słuchaniu potrzeba było własny transmitor ze względu na jego wielki j po parze dla każdego słuchacza. Prostokąty A B C B etc. opór wykluczać, obracając korbeczkę lub przyciskając gu- j przedstawiają te pary telefonów, gdzie receptory 1 i 6 każ-ziczek.    | dego prostokąta służą dla dotyczącego słuchacza.

W celu porównania działalności mego telefonu z telefonem Ader’a, zażądałem od francuskiego ministeryum poczt odmienne od zwykłego złączenia i uwidocznione jest na i telegrafów zarządzenia doświadczeń na dłuższe odległości.

Ministeryum to, interesując się żywo kwestyą telefonów, udzieliło pozwolenia i odbyły się pod kierownictwem pana Caël’a, inżyniera-inspektora telegrafów rządowych, następujące doświadczenia :

lsze doświadczenie. Z Paryża (biuro ministeryum poczt i telegrafów) do Wersalu na dwóch liniach podziemnych (odległość 21 kilometrów).

2gie doświadczenie. Z Wersalu do Chartres na linii nadziemnej (odległość 67 kilometrów).

3cie doświadczenie. Z Wersalu do Le Mans na

Wzajemne połączenie transmitorów i receptorów było

figurze 7., mianowicie:

Od cewki indukcyjnej Bt, transmitora lt idzie drut do ośmiu lewych receptorów 1, 1, 1, i t. d. i wraca do

tejże cewki.

Następnie transmitor 6, czyli tegoż cewka B₂, połączona jest w ten sam sposób z ośmioma prawemi receptorami 6, 6, 6, 6, i t. d. Według takiego samego systemu łączy się transmitory 2 i 7 z dalszemi ośmioma parami receptorów, tak, że 10 transmitorów może służyć dla 5X8, to jest dla 40 słuchaczów.

linii nadziemnej (odległość 190 kilometrów).

4te doświadczenie. Z Wersalu do Laval również na linii nadziemnej (odległość 280 kilometrów).

Przy tych doświadczeniach dla porównania jednoczesnego wzięty był również telefon Ader’a,

Rezultaty były następujące: Przy pierwszem i dru-giem doświadczeniu głos był dobrze słyszany i rozumiany | jest na prawej, czy

Przy urządzeniu tego rodzaju lewe ucho słuchacza otrzymuje wrażenie od transmitora 1, prawe zaś od transmitora 6.

Jeżeli więc śpiewak umieszczony był np. w punkcie A, to lewe ucho słyszy śpiew głośniej, a prawe słabiej, zaś przeciwnie, gdy śpiewak będzie stał w punkcie Ax.

Słuchacz więc doznaje wrażenia, czy to gdy śpiewak lewej stronie. Wrażenia te mody li

na

kują się w miarę pozycyi śpiewaków, słyszy się więc niejako zmianę miejsca i pozycye wzajemne grupujących się śpiewaków.

języków klasycznych jest wybornym środkiem pielęgnowania wykształcenia humanistycznego, wodu, ponieważ języki starożytne, na podstawie których tworzyła się gramatyka prawie wszystkich narodów pejskich, ścisłą prawidłowością swoją rozwinąć mogą niu prędzej niż jakakolwiek inna nauka poczucie językowe własnej jego mowy ojczystej, a powtóre, ponieważ studyowanie ich wprowadza ucznia w życie obyczajowe i polity-dwóch najznakomitszych ludów starożytności, których

w wyższych

realia.“

System ten oddawał bardzo dokładnie i czysto śpiew, gdy się oba telefony do uszów przyłożyło, mniej wyraźnie słychać było orkiestrę, jak również i przedstawienia w teatrze komedyi francuzkiej mniej zadawalniająco wypadały.

Ponieważ równocześnie tylko 20 osób mogło słuchać przedstawień przez telefon, wstęp do sali był ograniczony na tę liczbę osób i każdej partyi dozwolone było słuchać przez kilka minut, poczem musiano wychodzić i robić miejsce następnej partyi z dwudziestu osób i t. d.

Osoby zwiedzające wystawę były temi produkcyami telefonicznemi nadzwyczaj zachwycone, przed wejściem tworzył się przeto zawsze wielki łańcuch osób, które nie zrażały się długiem czekaniem, nim na nie przyszła kole wejść do sali na parę minut.

Reforma szkoły średniej

jako przedmiot rozpraw

pierwszego Zjazdu austr. inżynierów i architektów.

mark, ułożenie i stapianie od lm.f] jeden mark, og

pierwszego Zjazdu austr. inżynierów i architektów.

(Dokończenie.)

„Zgromadzenie delegatów uchwalając powyższą rezo-lucyę, miało dalej na uwadze okoliczność, że wszelką reformę nawiązać należy do czegoś już istniejącego, a więc albo do gimnazyum, lub też do szkoły realnej.

„Przedmioty realistyczne wykładane są w obydwóch powyższych szkołach, lecz w szczuplejszej mierze w gimnazyum , podczas gdy w szkole realnej do nich główną się przywiązuje wagę. Nadmienić wszelako trzeba, że gimnazyum austryackie pod tym względem korzystnie się wyróżnia od szkół podobnych w innych państwach, np. w Pru-siech, nauki matematyczne bowiem i przyrodnicze traktowane są w niem bądź co bądź w taki sposób, iż ukończony gimnazyasta, jeśli tylko zdoła przyswoić sobie odpowiednie wiadomości w rysunku z wolnej ręki i geometrycznym, bez trudności może wstąpić na politechnikę.

„Inaczej wszakże ma się rzecz z przedmiotami hu-manistycznemi. W szkole realnej są one zepchnięte na ostatni plan, a języki klasyczne, łacina i greka, nie znajdują się wcale w planie naukowym tych szkół, która to okoliczność czyni wręcz niemożliwem przejście ze szkół realnych do uniwersytetu.

„Bzecz prosta tedy, że na podstawie szkoły realnej nie da się też utworzyć nowa szkoła średnia, chybabyśmy poprzednio z gruntu zmienili jej charakter. Mniejsze bez porównania trudnośei przedstawia odpowiednie przeobrażenie gimnazyum, gdyż zaprowadziwszy w niem naukę rysunków z wolnej ręki i geometrycznych, stanęlibyśmy prawie u celu.

„Zdaniem zgromadzenia delegatów potrzebaby tylko w wyższych klasach gimnazyum, gdzie umysł słuchaczy już jest bardziej przystępny dla takich studyów, rozwinąć więcej wykład matematyki i fizyki, a w tej samej mierze znowu ograniczyć wykład języków klasycznych. Ideał ogólnej szkoły średniej byłby tym prostym sposobem osiągnięty.

„Nie ulega też wątpliwości, że już w najbliższym czasie rysunki, jako przedmiot obowiązkowy, w każdym razie

zaprowadzone będą w gimnazjach, co nawet w niektórych szkołach tego rodzaju już nastąpiło. Eysunki bowiem, podobnie jak pismo, są formą do wyrażania myśli, a powiem nawet, że są one niejako międzynarodową, powszechnie zrozumiałą formą. Pewnem jest również, że wszelkie inne realia' byłyby także wykładane w gimnazyach obszerniej, gdyby szkoły te miały znaczenie przygotowawczych zarówno dla uniwersytetu, jak i dla techniki. Wynikłoby to niejako samo z siebie, a rozwój taki gimnazyum wyszedłby na korzyść nietylko przyszłych techników, ale także prawników i medyków. Zachodzi tylko to jedno pytanie, czy jest koniecznem lub choćby tylko pożądanem, ażeby ukształ-cenie humanistyczne na przyszłość, tak jak w dotychczasowych gimnazyach, opierało się przeważnie na nauce języków klasycznych?

„Słuszne jest wprawdzie twierdzenie, że ukształcenie to przyswoić sobie można także przy pomocy języka ojczystego i w ogólności języków nowożytnych, jak się to właśnie praktykuje w dzisiejszych szkołach realnych; wszela-koż wielowiekowe doświadczenie dowiodło, iż studyowanie

mianowicie z tego po-euro-w ucz-czne

kultura, niby granit niepożyty, jest podstawą całego gmachu cywilizacji nowoczesnej... Pamiętać też należy, że łacina jest matką wszystkich języków romańskich, których wyuczenie się nadzwyczaj znajomość jej ułatwia, oraz że pierwotne źródła do nauk przyrodniczych równie jak wszelkich innych, pisane są po łacinie, dostępne więc tylko dla tych, którzy ją znają.

„Z tych wszystkich względów zgromadzenie delegatów zaleca do przyjęcia drugą jeszcze rezolucję, która brzmi: „Ażeby cel wskazany w pierwszej rezolucyi osiągnąć, należy dotychczasowe gimnazyum zreformować w ten sposób, iżby w niem nauka rysunków była obowiązkową, jego klasach więcej niż dotychczas uwzględniano takzwane

Po bardzo obszernej całodziennej dyskusyi, w której zabierało głos, przeważnie w duchu wniosków delegacyi, wielu znakomitych mówców, kongres bardzo znaczną większością przyjął obie powyższe rezolucye.

Przegląd czasopism technicznych.

I. Budownictwo lądowe.

Zestawił L. Radwański.

— Pożar Ringteatru w Wiedniu. Okropna katastrofa na dniu 8. grudnia r. b., w której przeszło sześćset osób życie utraciło, spowodowaną została niewykonywaniem wydanych dla teatrów przepisów. Że jednak nieszczęście przybrało tak wielkie rozmiary, winne są także dotychczasowe wadliwe urządzenia dla ratunku osób i mienia. Reforma organizacyi służby pożarnej i ratunkowej jest więc nieodzowną potrzebą. Dla b u-dowy teatrów' i innych publicznych zakładów

20.436

4.693

476.248

4.719

464.058

obowiązywać powinny szczególne postanowienia ustawy budo-wniczej. Autor proponuje następujące przepisy dla budowy tea- żnycli szkół dla nauki rysunków i rozwoju poczucia piękna trów: wolne miejsce, otoczone szerokiemi ulicami; odpowiednia w wyrobach przemysłu datkiem 694.230 złr. ! — Oprócz tego szerokość i długość placu, tak, by westybul, parkiet i scena istnieje w Anglii bardzo znaczna liczba zakładów prywatnych, uszykowane były w naturalnym porządku ; każde piętro powinno które z fundacyj, przez towarzystwa itp, są utrzymywane, posiadać dla wyłącznego użytku najmniej dwoje schodów, a każde schody swój własny westybul, z wyjściem wprost na ulicę; zasłona powinna być żelazna albo żalu-zyowa-zwijana (Rolłbalken), a nie druciana ; nad amfiteatrem powinien się wznosić przestronny komin dla odprowadzenia dymu w razie pożaru; w murze zaś dzielącym poddasza amfiteatru i sceny nie powinny się znajdować żadne otwory; zamykanie kurków wodociągowych i gazociągowych powinno być możliwem i od zewnątrz teatru; w końcu podaje autor uwagi co do ognioclironnego wykonania różnych części budowlanych teatru.

rzonem.

na

ryum

dowały zastosowanie drugiego systemu budowy.

W środku budowy znajduje się kopuła dla największego teleskopu zakładu, a na okół tejże, w pierścieniu, sala dla

Uwagi powyższe podajemy według czasopisma Der Civil-Techniker nr. 24. 1881, w którem także plany Ring-teatru, mianowicie dwa rzuty poziome i przekrój są zamieszczone.

Rozporządzenie wydane w r. b , a mające na celu ochronę teatrów wiedeńskich od ognia, oraz oświadczenie architekta Emila Forstera, który Ringteater zbudował, podane są również w czasopiśmie nadmienionem.

— Pielęgnowanie sztuki w rękodziełach i przemyśle w Anglii.

Parlament Wielkiej Brytanii zezwolił na cele sztuk pięknych :

1878/9    1879/80    1880/1

funtów szterlingów

a) na budowle w ogólności 15.259    20.786

na budowę British Museum 4.995 h) dla administracyi i zakupna 444.17 6

464,430    489-563    501.377

Z funduszów tych zakupiło np. jedno Kensington-Museum. w roku zeszłym : marmurowy portal pałacu genueńskiego za 750 Ł., dwa portale kaplic z czarnego marmuru za 150 Ł., zbiory hiszpańskich wyrobów sztuki za 4.224 Ł. itd., zaś dla biblioteki, która już obecnie 50 tysięcy tomów posiada : książek za 1.742 Ł, miedziorytów za 5.866 Ł., fotografij za 1.314 Ł. itp., czyli razem za 160.000 złr.!

Działalność urzędu Science and Art Department istniejącego od lat 28, który z powyżej wykazanych funduszów w roku 1880/1 otrzymał 329.768 Ł., uwydatnia się w trzech kierunkach: 1) wspieranie szkół; 2) założenie i utrzymywanie South Kensington Museum ; 3) zakładanie filij muzealnych i tym podobnych instytucyj.

Dla nauki rysunków w ogólności a w szczególności dla rozwoju poczucia piękna w wyrobach przemysłu i rękodzieł, istnieją w Anglii następujące zakłady i urządzenia :

a) Szkoły elementarne dla dzieci, w których uczą rysunków, obok czytania i pisania. W r. 1879 było szkół takich 4.489 (z 725.129 uczniami), a utrzymanie tychże kosztowało 388.220złr.

b)    Seminarya nauczycielskie, które wydały 1088 kandydatów.

c)    Szkoły dla dzieci powyżej lat 12 i rzemieślników są dalszym ciągiem szkól elementarnych. W r. 1879 uczęszczało do 732 klas 29.393 uczniów, d) Schools of Art, w których udzielają wykształcenia fachowego. Kwota utrzymania 146 zakładów w tym rodzaju wynosiła w 1879 r. 566.910 złr. e) Bardzo uzdolnionym uczniom Schools of Art dozwolony jest wstęp do National Art TraiMng School, które mają na celu systematyczne wykształcenie nauczycieli i nauczycielek w praktyce i teoryi sztuki. Uczą w tych szkołach rysunków wolno-ręcznych, architektonicznych i maszynowych, geometryi wy-kreślnej i perspektywy, malarstwa i modelowania. Ogólna liczba słuchaczy w r. 1879 wynosiła 824 (376 mężczyzn, 448 kobiet). f) Rozdzielanie nagród różnych stopni, g) Urządzanie wystaw i wypożyczanie mniejszym muzeom wzorów, książek, przedmiotów sztuki itd. h) Przyczynia się Science and Art Department datkiem w ogóle 50°/Oclo zakupna wzorów, aparatów i wszelkich przyrządów naukowych, jeżeli komitet miejscowy drugie 50 °/₀ kosztów zakupna ponosi.

Państwo przyczyniło się w r. 1879 do utrzymania ró-

(Blätter f. Kunstgew. 1881.)

— Zamek Yelthurns w Tyrolu przez Dr. K. Lind.

Sądząc z zewnętrznego wyglądania zamku nie możnaby przypuszczać, iż zawiera on wiele cennych dla miłośników sztuki przedmiotów. Budowla ta jest dwupiętrowa i założona jako rezydencya sztukę miłującego biskupa, a ozdobnie i z przepychem wewnątrz urządzona. Zamek Yelthurns zbudowany został przez biskupa Jana Tomasza br. Spaur, który przemieszkiwał tamże w latach 1580/7. Rachunki kosztów budowy zamku zachowane zostały do dziś dnia; dowiadujemy się z nich n. p., że kamieniarz za wyrzeźbienie książęcego herbu otrzymał 11 fi., za malowanie jednej sztuki okna płacono 30 kraj-carów, majster ciesielski pobierał dziennie 17 kr., majstrowie stolarscy po 20 kr. itd.

Główną i rzec można niezwykłą ozdobą zamku są roboty z drzewa, któremi ściany i stropy wszystkich ubikacyj obu piętr są udekorowane. W dziełach tych uwydatnia się wspaniale ten kierunek stylu renesansowego, który zastosowany dla domu i jego ubikacyj mieszkalnych nie występuje jako naśladownictwo klasycyzmu, jeno jako nowy samodzielny i oryginalny styl. Autor omawia krytycznie dekoracyę ścian i stropów według załączonych rysunków, które przedstawiają widok dwóch ścian i stropów oraz obramowanie drzwi.

Pubłikacye „Mittheilungen d. Centralkom. /. Kunst u. hist. Denkmale“ YI. tom i Mittheilungen des oest. Museums“ IX. rocznik zawierają szczegóły tyczące się tego zamku.

(Blätter f. Kunstgew. X. tom, 4. zeszyt.)

— Brama zamku cesarskiego (Das Burgthor) w Wiedniu i projekt przebudowania tejże przez T. Hansen’a.

Brama ta, zbudowana została w roku 1824 przez architekta Nobili’ego, i miała pierwotnie służyć za wjazd i wyjazd do zamku przez bastyony. Po zburzeniu jednak bastyonów i bram miasta Wiednia (których demolowanie rozpoczęto w roku 1859), pozbawioną została racyi bytu i myślano już nawet o jej zburzeniu.

Architekt Teofil Hansen jest zdania, że brama ta powinna być zachowaną lecz przebudowaną, i przedstawia pomysł, godny innych jego utworów, w rysunkach znajdujących się w 7. i 8. zeszycie czasopisma Allg. Bauleitung 1881.

—'Nowe obserwatoryum astronomiczne uniwersytetu wiedeńskiego wykonane według projektu architektów Fellner i Helmer. Program budowy i urządzenia obserwatoryum pochodzi od ś. p. K. Littrow’a, któremu c. k. inżynier Sclialler przy ułożeniu programu był pomocny. Adjunkt a obecny dyrektor obserwatoryum astronom., Dr. E. Weiss, wysłany kosztem państwa, zwiedzał obserwatorya i optyczne warstaty Ameryki północnej, Anglii i Niemiec, a na podstawie zebranych przez niego spostrzeżeń zaprojektowano obserwatoryum na większą skalę aniżeli to pierwotnie było zamie-Obserwatoryum wznosi się na wolnem, wysoko poło-żonem miejscu, prawie za miastem, gdyż pod miejscowością Weinhaus. Widok z obserwatoryum ograniczony jest od strony Kahlenbergu i to nieznacznie. W nowszych obserwatoryach zauważać można dwa rodzaje rozkładu w budowli: 1. lokal-ności przeznaczone na pracownie, biura, bibliotekę, mieszkania itd. leżą obok siebie, w osi prostopadłej do południka (obserwatoryum w Pułkowej); 2, lokale samejże spostrzegalni ugrupowane są w kształcie krzyża, którego jedno przedłużone ramię zawiera ubikacye mieszkalne i administracyjne. Wysokie, działanie wichrów wystawione miejsce nowego obserwato-wiedeńskiego, jak niemniej pagórkowaty teren, spowo-

instrumentów ruchomych. Podłoga tej sali wznosi się 3 m. nad [ nie wykazać o ile dałyby się wprowadzić ulepszenia zastoso-poziom. Z sałi są wyjścia na terasy i do skrzydeł, które od wane już w cegielniach, wyrabiających cegły i inne towary wschodu, północy i zachodu przypierają do sali Każde z tych w sposób fabryczny, także w mniejszych zakładach cegielni-3 skrzydeł zakończa się mniejszą kopułą, dla instrumentów, czych. Pod małemi cegielniami rozumie autor takie, które której dach jest ruchomy. Ramię krzyża od strony południo- z powodu małego odbytu kręgowych pieców do palenia wyro-wej położone na stoku pagórka obejmuje pyszną klatkę scho- bów używać nie mogą, gdyż takowe dopiero przy rocznej ilo dową, mieszkania w suterenie, parterze i na I. piętrze, oraz biura, salę wykładową, bibliotekę itd. Budowla wykonana jest z cegły bez wyprawy. Teleskopy spoczywają na filarach ceglanych, od murów budynku izolowanych. W filarach są kanaliki, dla umożliwienia jednostajnego wyschnięcia muru i zmniejszenia wibracyj. Nowe wielkie instrumenta pochodzą z zakładu optycznego Grubbs'a w Dublinie (refraktor 27" otworu a 30' odległości ognisk, mający być umieszczony w wielkiej kopule, kosztować będzie 8.000 funt. szterl.), Al-vana darli w Cambridgeport obok Bostonu (12" otworu a 17' odległość ognisk) i od mechanika Schneidera. Budowa kosztowała 597.000 zł. i ukończona została w r 1878.

ści 0 6 —10 miliona cegieł formatu francuskiego (22 cm. X 11 cm. X ^ cm.) znajdują korzystne zastosowanie. W małej cegielni również nie da się korzystnie użyć motor parowy. Następnie omówione są zastosowania doświadczeń i ulepszeń we wszystkich działach wyrobu cegieł jako to: wydobywanie i przeróbka gliny, formowanie, suszenie i palenie cegieł. Najważniejszą kwestyą jest wypalanie cegieł, a jako najlepszy a dotychczas mało rozpowszechniony system pieców uważa autor częściowy piec kręgowy (partieller Ringofen).

Piec taki składa się z jednej podłużnej komory sklepionej, z dwoma murami przyczółkowemi. W jednym murze takim znajdują się dwa lub trzy paleniska z rusztami; w przeciwległej ścianie zaś kanał, prowadzący do komina. W sklepieniu pieca podobnie jak w piecu kręgowym Hofmanna, jest większa liczba otworów, którymi wkłada się paliwo; otwory zamykają się żelaznemi pokrywami o wystających brzegach, które spoczywają w zagłębieniach, napełnionych piaskiem. W ścianie podłużnej umieszczone są otwory dla wkładania i wyjmowania cegieł. Dla wytłómaczenia sposobu palenia nazwijmy przestrzeń między ścianą przyczółkową, mającą paleniska, a najbliższym czyli pierwszym otworem , umieszczonym w ścianie podłużnej, komórką pierwszą ; przestrzeń między pierwszym a drugim otworem w ścianie podłużnej, komórką drugą itd., jakkolwiek przestrzenie te od siebie wcale oddzielonemi nie są. Jeżeli więc mamy piec, posiadający n. p. 4 komórki (w po-wyższem znaczeniu), wtedy po zapełnieniu go surówką roznieca się ogień w paleniskach i utrzymuje najpierw słabe gorąco, a następnie pełny żar, jak to i w innych piecach się czyni. Skoro wyrób pierwszej komórki znajduje się w pełnym żarze, rozpoczyna się dorzucanie paliwa otworami sklepienia. Ogień postępuje zwolna do drugiej a następnie do trzeciej komórki; w tym czasie wypalony jest towar w pierwszej komórce całkowicie, i przestaje się w niej palić. Pierwsza komórka zaczyna się ochładzać, a ciepło z niej uchodzące dochodzi do dalszych komórek. Gdy ogień dosięgnął już końca ostatniej komórki zaprzestaje się palenia w miarę stopnia wypalonych cegieł. Cegły w pierwszej komórce wychłódły tymczasem, wywozi się je i napełnia komórkę na nowo, podczas gdy cegły w czwartej komórce są jeszcze w ogniu i t. d. Piec o 4 komórkach (idealnych) można wypróżnić i napełnić w przeciągu 4 do 5 dni ; pierwszy peryod palenia trwa 4 dni a wypalenie całego pieca 6 dni, razem przeto potrzeba do jednej kompanii 14—15 dni; można więc dwa razy w ciągu jednego miesiąca pieca używać. Jeżeli piec taki zrobimy dłuższym np. na 8 do 10 takich komórek i urządzimy komorę dymną (połączoną z kominem) podobnie jak przy piecu kręgowym Hofmana, osiągniemy jeszcze większe oszczędnżści w paliwie i tę korzyść, że w razie gdy np. z pierwszej komórki wyjmujemy gotową cegłę, ogień pełny znajdować się będzie dopiero w 5ej lub 6ej komórce, lub że pierwsza komórka znajdować się będzie w pełnym żarze a jednocześnie kończyć się będzie palenie w 9ej lub lOej komórce.

Piece częściowo kręgowe mają wreszcie tę jeszcze zaletę, iż dają się z łatwością zamienić w piece kręgowe, jeżeli zwiększona produkcya tego wymaga. Skoro bowiem wybudujemy drugą komorę, równolegle do istniejącej i końce obu komór połączymy za pomocą kanałów, otrzymamy po zbudowaniu wewnątrz obwodu komory dymowej, zwykły piec kręgowy.

W końcu nadmienić należy, iż zwykłe piece „niemieckie“ dadzą się bez wielkich trudności przerobić na piece częścio-

(Mig. Bau Z. 1. i 2. zeszyt 1881 z 6 tabl.)

— O przemakalności dachówek felcowanych (Falzziegeln) przez W. Olszewskiego. W licznych wypadkach dachy, kryte dachówką felcowaną (która zdawała się zapowiadać obszerne i bardzo pożądane zastosowanie), okazały się przemakalnemi, a co szczególna że przy użyciu w tych samych warunkach zwykłych dachówek, wyrobionych z tej samej gliny i przy równym stopniu wypalenia, przemakalność była mniejszą niż w razie zastosowania felcowanych dachówek. Pomijając wypadki wadliwej roboty krycia, zbytniej plaskości połaci dachowych , dalej błędnie dachówkom felcowanym przypisywanego zjawiska wilgoci na strychu, pochodzącej przy nowych budo wlacfi z kondenzacyi waporów, która potęgowaną bywa brakiem wentylacyi spowodowanym uszczelnianiem szwów poziomych zaprawą, wreszcie okoliczność, iż przy porównaniu nad mienionych dwu rodzajów pokrycia dachowego uwzględnić należy i to, że pokrycie dachówkami felcowanymi jest poje-dyńcze, zaś pokrycie dachówkami zwykłemi wykonywane bywa jako podwójne — przyznać jednak należy, iż przemakalność dachówek felcowanych zależy od sposobu wyrobu tychże.

Nietylko dziurkowatość ale i własności powierzchni dachówek są wielkiej doniosłości. Badając n. p cegłę formowaną maszyną, przekonamy się, że powierzchnie jej skutkiem przeciskania przez formę są mniej więcej zgęszczone i wygładzone, zaś powierzchnie na złomie lub na przekroju posiadają pierwotną, materyałowi właściwą dziurkowatość. Kropla atramentu, spuszczona na powierzchnię łomu lub przekroju suchej cegły, wsiąknie daleko prędzej aniżeli na płaszczyźnie, która w for mie wygładzoną została. Podczas posuwania się gliny w formie wyciskane bywają ziarnka piasku, zawartego w glinie, a zagłębienia powstające między przylegającemi ziarnkami wypełniają się najdelikatniejszym materyałem glinkowym. Im wilgotniejszą i uboższą jest gliua w piasek, tern dokładniej za-sżlamowują się zagłębienia między ziarnkami piasku, znajdu-jącemi się na powierzchni, czyli tem gęściejszą będzie powierzchnia, na czem właśnie najbardziej zależy przy wyrobie dachówek. Lecz nie tylko w prasie ale i przy ręcznym wyrobie dachówek skutkiem strychowania powierzchnia tychże bywa zgęszczoną i wygładzoną, jakkolwiek w mniejszym stopniu. Formowanie dachówek felcowanych dzieje się jednakże w tormach gipsowych, za pomocą ciśnienia pionowego, a więc nie następuje wygładzenie i zaszlamowanie powierzchni. Dodać także należy, że powierzchnia formy gipsowej jest chropawą.

Z tych też powodów powierzchnia dachówek felcowanych jest dziurkowatą a tem samem przemakalną.

(JD. Töpfer u. Ziegler Z. nr. 48. 1881).

II. Materyały budowlane.

Zestawił L. Eadwański.

— O wyrobie dachówek felcowanych. P. H. Rasch z Oeynhausen odpowiada na zapytanie w sprawie przemakał-

— O racyonalnej budowie i exploatacyi mniejszych cegielni. Czasopismo paryskie Journal du Céramiste et du Chaufournier zamieściło w r. b. pod powyższym wo kręgowe, tytułem artykuł, który znajduje się także w berlińskiej Deutsche Töpfer und Ziegler Zeitung (nr. 39, 40 i 42 z r. 1881).

Na wstępie zaznacza autor, iż pomiędzy różnymi gałęziami przemysłu cegielnictwo poczyniło ogromne postępy i podniosło się do rzędu fabrycznego przemysłu. Autor obrał sobie zada-

ności zwykłych i felcowanych dachówek po zbadaniu nadesłanych próbek w następujący sposób : Większa dziurkowatość dachówek felcowanych ( 14*8 °/₀, podczas gdy zwykła dachówka, pomimo mniej silnego wypalenia, wykazała 13°/₀) uzasadnioną jest sposobem fabrykacyi. Zwykłe dachówki wyrabiane bywają w prasach ciągłych przy użyciu miękkiej (wilgotnej) gliny i form wyłożonych skórą angielską. Dachówki felcowane (zaopatrzone w wpust i pióro na podłużnych bokach) powstają ze zwykłych dachówek przez następne prasowanie ich w stanie zesztywniałym w formach, wysmarowanych naftą. Przy takim sposobie wyrobu otrzymujemy dachówki, które na oko wyglądają gładko i pięknie w skutek nacisku formy metalowej na dachówkę i posiadają powierzchnię istotnie więcej zgęszczoną, aniżeli przy użyciu form wyłożonych skórą angielską. W skutek prasowania powtórnego odbywa się wewnątrz następujące przeobrażenie. Cząsteczki gliny, które się już były skupiły, zostają rozerwane, przesunięte i powstają szczeliny, których usunięcie w obec zesztywniałej gliny możliwem byłoby tylko przy użyciu nadzwyczajnego ciśnienia. Oprócz tego wydaje mi się prawdo -podobnem, że przy tym sposobie wyrobu powstają wadliwości nadmienione na str. 416 czasopisma Deutsche Topf. u. Zieg. Z. z r. 1879.

Przemakanie dachówek ustaje, skoro dziurkowatość powierzchni zmniejszy się z powodu zapełnienia dziurek kurzem, cząsteczkami sadzy i t. d , co w przeciągu 1—3 lat nastąpić powinno. Wadliwość przemakalności dałaby się usunąć przez zaniechanie powtórnego prasowania (Nachpress-Arbeit), a używanie zamiast form, wyłożonych skórą angielską, form metalowych o przekroju dachówek felcowych; taki sposób wyrobu dawałby możliwie gęsty wyrób o powierzchni szczelnej i gładkiej , a prócz tego odpadłyby koszta powtórnego prasowania.

(D. Töpfer u Ziegler Zeitg. nr. 48. 1881.)

—    Uszczelnianie rur przewodnich pary. Jeżeli połączenie rur, uszczelnione za pomoćą pierścieni gutaperkowych albo metalowych, okazuje braki, a mianowicie przepuszcza parę, wówczas wystarcza w wielu wypadkach wypełnienie, względnie posmarowanie wadliwego miejsca odpowiednią kom-pozycyą, a zwłaszcza rozczynem szelaku w amoniaku. Sproszkowany szelak roztwarza się w silnym amoniaku (10 częściach co do wagi), przyczem tworzy się gęstopłynna ciecz, która po 3 do 4 tygodniach, nawet bez użycia gorącej wody, przyjmuje konsystencyę płynną. Rozczyn taki można więc mieć zawrsze w zapasie, jeżeli się nie zaniedba takowego od czasu do czasu uzupełnić. Płyn ten trzyma się bardzo dobrze drzewa, gutaperki i metalu; w skutek ciepła ulatnia się zeń amoniak, a pozostaje twarda dobrze uszczelniająca masa.

( Gesundh Ing. — Trier sehe Ztg /'. G. u W.)

—    Oznaczenie dobroci asfaltu przez H. Hauen-schilda. Asfalt należy do najdawniejszych materyałów łącznikowych (Bindemittel) i jakkolwiek dla plastyczności i lepkości cennym jest materyałem, zasługuje asfalt na szczególniejszą uwagę także z powodu przymiotów, które go nadzwyczaj zalecają do wykonywania chodników jak niemniej i bruków⁷, oraz do posadzek we wnętrzu domów⁷.

Rozróżniamy dwa główne sposoby używania asfaltu :    1)

jako asfalt naturalny z Val de Travers albo z Seyssel i Baguzy t. j. smołą ziemną przesiąknięty kamień wapienny, który tylko 8 —11°/, smoły zawierać powinien. Asfalt ten rozdrabia się, a następnie proszkuje i rozgrzewa do najmniej 130° C. W tej ciepłocie rozdrabia się jeszcze więcej i nabiera przez walcowanie i ubijanie po wystygnięciu twardość naturalnego kamienia asfaltowego. Taki sposób wykonywania bruków asfaltowych (bez wrszelkiej innej domieszki) znajduje głównie zastosowanie na gościńcach i ulicach, i znany jest pod nazwą asfaltu komprymowanego (Stampf-Asfalt albo Asphalt comprimé). Asfalt komprymowany jest przewybor-nym, lecz kosztownym materyałem, gdyż 1 □ m. włącznie z warstwą betonu kosztuje w⁷ Berlinie 16 mark; 2) jako asfalt lany (gegossener Asfalt, Asphalt Coulé), t.j. że sproszkowany naturalny kamień asfaltowy przetapia się z odpowiednią ilością gudronu (naturalna smoła ziemna) i formuje w sześcioboczne cegiełki (Mastix brode), które stanowią artykuł handlowy.

Warstwy asfaltowe wyrabia się z tych cegiełek w ten sposób, że takowe stapia się przy dodaniu gudronu lub olejów żywicznych i drobnego żwirku kwarcowego (bez piasku), a otrzymaną masę rozprzestrzenia się w warstwie odpowiedniej grubości, która po wygładzeniu i stwardnieniu jest natychmiast zdolną do użytku.

Asfalt sposobem drugim wyrabiany podlega licznym i szkodliwym fałszowaniom, gdyż do wyrobu ciegiełek używają smoły z węgli kamiennych i brunatnych, lub smoły gazowej i mazi, piasku i t. p.

Mniej jest szkodliwem, jeżeli przy prawdziwych cegiełkach asfaltowych używa się jako domieszki zamiast gudronu, a względnie asfaltu z wyspy św. Trójcy (Trynidad), cieczy, pozostających przy wyrobie parafiny lub rafinowaniu łupkow⁷ych olejów, lub jeżeli takowe jako domieszka znajdują się w asfalcie Trynidad ; natomiast zupełny brak bitumenów, a zastępowanie tychże produktami destylacyi drzewa, węgla i t. p., spowodowuje kruchość i zniszczenie warstw asfaltowych. Wykazanie domieszek w asfalcie nie jest łatwem. Prawdziwe asfalty odróżniają się w ogólności od surogatów tern, że pierwsze już przy niskich temperaturach, jeżeli się je w kształcie kostki wystawia na ciśnienie, po wybrzuszeniu ścian się rozpływają. podczas gdy sztuczne asfalty przy tem samem obciążeniu, rozpadają się jak kruche ciało.

Według podania Banki ne przekonywują się w Anglii o dobroci asfaltów w ten sposób, że wystawiają je na ciśnienie ostrza żelaznego, posiadającego kształt tępej czworobocznej piramidy. Ostrze obciążone 30 klgr. powinno przy ciepłocie 27° C. w asfalt komprymowany wytłoczyć się na 8 mm., zaś w asfalt lany na 5 mm. Najniezawodniejszym sposobem do porównawczego oznaczenia dobroci asfaltów okazała się próba za pomocą nadmienionego ostrza.

Durand Claye podał pierwszy sposób cliemiczno-kalory-metrycznej próby asfaltów, polegającej na tem, że asfalt roz puszcza się w dwusiarczyku węgla. Po odfiltrowaniu odparowuje się rozczyn, a pozostały osad ogrzewa się ostrożnie tak, by po ochłonięciu okazał się kruchym jak smoła. Następnie wsypuje się osad sproszkowany do rury szklanej i dolewa 5 cc. angielskiego kwasu siarkowego. Rurę szklaną pozostawia się . zamkniętą przez 24 godzin, a do zawartości jej dolewa się zwolna 10 cc. wody. Po zupełnem wychłodnieniu mieszaniny filtruje się ją do flaszki o 150—200 gr. zawartości i spłukuje wodą (100 cc.). Jeżeli asfalt jest dobrej jakości, to płyn otrzymany będzie bezbarwny lub słabo żółtawy, zaś przy obecności smoły węglowej wykaże płyn kolor ciemno-brunatny, a nawet nieprzeźroczysto czarny.

Inny przez Durand Claye podany sposób polega na użyciu benzyny i alkoholu.

Według doświadczeń autora posiada ten sposób pewne wadliwości i dlatego poleca on wynaleziony przez siebie następujący sposób : Jeden gram asfaltu należy rozgrzać w epro-wetce do 200° C., a po ochłodnięciu i rozdrobieniu dolać około 5 cc. alkoholu o niemniej niż 80° Gay Lussac. Jeżeli w otrzymanym płynie posiada asfalt 2°/u smoły, węgla kamiennego lub brunatnego, wtedy okaże się żółtawy kolor z zielonawo-niebieską fluorescencyą. Kolor i fluorescencya wzmagają się zwiększą ilością domieszek i przechodzą w kolor ciemny winno-żółtawy, z zielonkawo-żółtą fluorescencyą.

(D. Topf. u. Ziegler Z. nr. 49. 1881.)

Uwaga. Według cennika wiedeńskiej filii tow. The Neuchâtel Asphalte Company, London, kosztuje 1 □ m. warstwy asfaltowej wraz z podkładem z betonu loco Wiedeń:

Asfalt komprymowany 5 centym, gruba warstwa wraz z warstwą betonową 18 cm., 8 złr.; asfalt komprymowany 4 centym, grub, warstwa wraz z warstwą betonową 15 cm., 7 złr. ; asfalt lany (coulé) 3 centym, grub, warstwa wraz z warstwą betonową 12 cm., 6 złr.; asfalt lany (coulé) 2¹/₂ centym, grub, warstwa wraz z warstwą betonową 10 cm., 5 złr.; asfalt lany (coulé) 2 centym, grub, warstwa wraz z warstwą betonową 8 cm., 4 złr.; asfalt lany (coulé) 1¹/₂ centym, grub, warstwa wraz z warstwą betonową 8 cm., 3¹/₂ złr. (P. B.)

499.200 koloryj

1,560.000

312.000

(Oe. JE. Z.)

Jeżeli maszyna robi kator wskazuje 64, róM tarcza, elektro-dynamiczne maszyny, 186 obrotów na minutę. Bacyo-nalne regulowanie lampy elektrycznej za pomocą śruby mikro-metrycznej jest rzeczą mozolną, lecz rdz zregulowaua lampa fuukcyonuje przez długi czas. — Jeżeli się palą 4 światła, pozostają w rezerwie dwa i dwie maszyny elektro-dynami-czue. Drutociągi znajdujące się w pobliżu światła są utworzone z grubego drutu usiedzianego izolowanego gutaperką, zaś dalsze składają się z grubych żelaznych linew. Średnica lin wy 0*76 ang. cali. Linwy spoczywają w długich drewnianych skrzynkach napełnionych asfaltem. Komulator umożliwia połączenie każdej elektro-dynamicznej maszyny z odpowiednią lampą. Stare szyny pionowo ustawione służą za słupy, na których lampy spoczywają. Nadto jest na takowych umieszczony mały dach żelazny, na którym znajduje się reflektor. Reflektory są z cynku wyrobione, a wewnątrz posrebrzanem szkłem wyłożone. Ażeby żarzące kawałki węgla nie spadały, znajduje się nad lampą i pod reflektorem cienka siatka druciana. Koszta oświetlenia wypadają dla tej stacyi 1*5, względnie 3*7 razy taniej od oświetlenia gazowego. — W ogólności dla kolei wscho-dnio-indyjskich zaprowadzenie światła elektrycznego jest wska-szczególnie. na stacyach, które wymagają osobnego motoru do pompowania wody.    (0e- E. Z.)

— W imieniu austryackicli kolei przedłożyła kolej Południowa ministerstwu handlu sprawozdanie o ruchu i wypadkach, jakie się zdarzyły w ubiegłym roku na tychże kolejach. Liczba przewiezionych osób wynosiła 31,666.504; liczba kilometrów przez pociągi przebytych zwiększyła się w porównaniu z poprzednim rokiem o 1*9 milionów. Ożywienie ruchu spowodowało liczne wypadki, mianowicie w r. 1880 zostało 128 osób zabitych, 258 uszkodzonych.

— O ilości zużytkowanego paliwa przy wypalaniu cegieł w piecu t. z w. niemieckim*) przez Wł. Olszewsky’ego.

Jako normalny wydatek paliwa liczą w niem. piecu dla 1000 sztuk cegieł: 10 ctr. węgla kamiennego średniej jakości, 15. ctr. węgla brunatnego, 17 ctr. torfu lub 20 ctr. drzewa. Wiadomą jest rzeczą, że strata ciepła wywięzywanego na pa-lowiskach rusztowych wynosi przy racyonalnych palowiskach kotłów parowych 30—40°/₀- Na stratę ciepłoty w piecach ceglanych systemu niemieckiego składają się następujące przyczyny : 1) strata paliwa, spowodowana spadaniem cząstek tegoż wraz z popiołem do popielnika, wynosząca od 3‘5 do 10 °/₀ ; 2) w skutek przewodnictwa i promieniowania ciepła powstająca strata zależy od grubości i konstrukcyi murów i wynosi około 10—15 °/o, ponieważ w korzystniejszych warunkach palo-wisk kotłowych dosięga 6 —10 °/₀ ; 3) uchodzenie niespalonych gazów z dymem, powodujące ubytek 0—10°/o przy palowiskach kotłowych, przyjąć należy w niniejszym korzystniejszym wypadku na 2'5—5 °/₀ ; 4) ciepłota, którą gazy i dymy posiadają przy ujściu z pieca. Ubytek ten zależy od ilości gazów i ich temperatury i będzie tern większy, im z większą nadwyżką doprowadzonego powietrza odbywa się spalanie. Ponieważ przy wyrobie cegieł zależy na tern, ażeby ile możności jak najlepiej wyrób wypalić, przeto dla cegieł, które pod sklepieniem się znajdują, potrzeba przy końcu kampanii temperatury 800°— 900) °. Przyjmując przeciętną temperaturę odciągających gazów na 500° i uwzględniając okoliczność, że przy najlepszem urządzeniu dwa razy więcej powietrza doprowadzamy, niż potrzeba, otrzymamy 33 5°/₀ ubytku, który w niekorzystnych warunkach 50 °/₀ wyniesie.

Zestawmy powyższe ubytki, a otrzymamy jako ogólną stratę w paliwie, w piecu złej konstrukcyi i pod niekorzystnemi warunkami 7 7 ‘ 5 °/₀ (zaliczając ubytek ad 3) w wysokości 2'5 w/0 a nie 5°/₀), zaś w najkorzystniejszym razie 52°/₀ straty, a więc taką samą, jak przy paleniskach kotłowych, posiadających konstrukcyę średniej jakości. Przyjąwszy, że 1000 cegieł waży 7.800 ft., że glina zawiera około 10°/₀ wody, która przez palenie ma być usuniętą, oraz że surówkę do temperatury 1000° rozgrzać trzeba, obliczymy teoretyczną ilość potrzebnego ciepła następująco :

a)    dla wyparowania wody 780X640=

b)    dla ogrzania wyrobu do temp. 1000° —

7.800 X 0-2 X 1000 =

c)    dla ogrzania murów ‘/₅ ilości ad b)

razem 2,371.200 koloryj.

Ponieważ 1 ft. węgla średniej jakości daje 6.000 koloryj, przeto, biorąc rzecz teoretycznie, potrzeba dla wypalenia 1000 cegieł 400 ft. węgla lub 680 ft. torfu, a ponieważ utrata ciepła w piecu ceglanym niemieckiej konstrukcyi wynosi w najlepszym razie 50 °/₀ — przeto potrzeba będzie 8 ctr. węgla = 13*6 ctr, torfu — zaś pod niekorzystnemi warunkami 16 ctr. węgla = 27*2 ctr. torfu.

(D. Töpf. u. Ziegl. Z. nr. 40 i 41. 1881.)

V. Kolejnictwo.

Zestawił Paweł Stwietnia.

— Nowa sieć kolei lokalnych zwanych, komercyal-nemi, będzie wybudowaną w Czechach. Koleje te mają na celu połączenie zakładów fabrycznych z liniami głównemi. Dnia 13. b. m. nastąpiło otwarcie ruchu na linii Nimburg-Gitschen 42 kim. długiej, pozostającej w połączeniu z austr. północno-zachodnią koleją, przyczem przerzyna miejscowości obfitujące w produkta przemysłowe. Do wszystkich zakładów przemysłowych w tej miejscowości doprowadzono tory. Od głównej linii rozchodzą się dwie odnogi liczące 26 klm. V trzech punktach wynosi wzniesienie 1:70, w jednym punkcie 1 : 75, w dwóch punktach 1 : 80, w jednym punkcie 1 : 93, Zbudowano 3 mosty à 8 m., jeden most à 25 m., dwa mosty à 15 m. i jeden most

*) Sklepione piece murowane, będące niestety u nas w użyciu.

(P. B.)

à 20 m. rozpiętości. Interesowani właściciele dóbr i przemysłowcy przyczynili się do tego dzieła bezpłatnem odstąpieniem gruntów i gwarancyą, zapewniającą przewóz produktów. Muzyka i Schnabel są koncesyonaryuszami przedsiębiorstwa dla budowy i ruchu kolei, a bank dla krajów dostarczył kapitałów. Budowa trwała zaledwie sześć miesięcy. Przy nadaniu koncesyi zastrzegł rząd, iż potrzebne do budowy materyały i wyroby, mają być pobierane od krajowych producentów.

— Na kolei wschodnio-indyjskiej używają oświetlania elektrycznego według następującej zasady: Stacya ma być oświetlona kilkoma światłami, które należy tak umieścić, ażeby osiągnięto jak największy, a przytem jednostajny skutek. Światło wytwarza maszyna elektro-dynamiczna. Do drutocią-gów użyto drutów tak grubych, ażeby jak najmniejsza ilość zbytecznego ciepła w nich utajoną została, a tern samem uzyska się jak największy skutek użyteczny w lampach. Za pomocą nieprzezroczystego reflektora światło zostaje rzucone na biały strop, z którego rozchodzi się po znacznej płaszczyźnie mającej być oświetloną Na stacyi Bowrah oświetlają według tej zasady magazyny. Motoru służącego podczas dnia do poruszania pompy używa się w nocy do wytwarzania światła. Cztery lampy rzucają jednostajne, silne światło Maszyna parowa używana jako motor o sile 25 koni pracuje najkorzystniej przy 50 — 65 obrotach na minutę. Może też być użytą albo do pompowania wody, lub do obracania tarczy maszyny dynamo-elektrycznej. Nie może być jednak użytą równocześnie do obydwóch tych czynności. Jako materyał palny używają węgli, tonna à 6 złr. Za pomocą indykatora można każdej chwili odczytać chyżość. Ponieważ jednostajność światła zależy głównie od jednostajnej cliyżości elektro dynamicznej maszyny, jest rzeczą ważną, ażeby w każdej chwili można chyżość ocenić. Dozorca maszyny może w granicach 1—2°/» przestrzegać jednostajnej cliyżości.— Gdy się puszcza maszynę w ruch, końce węgli, druty i maszyna są zimne, a indykator nie powinien przekroczyć podziałki 64. Powoli zwiększa się chyżość aż do 66, a tylko przez takie stopniowe zwiększanie cliyżości można utrzymać jednostajne światło. — Przy elektro - dynamicznej maszynie przewody transmisyjne są utworzone z 6 linew 5 cali grubych.

obrotów na minutę, a indy-tóra pędzi wszystkie inne

zanem, a

164

50

CO co

CD CD

390

46

53

152

141

111

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

( Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

—    Rząd bułgarski odpowiedział przedsiębiorcy kolejowemu bar, Hirschowi, iż finanse kraju nie zezwalają na wypłatę subwencyi, która została zagwarantowaną przez Turcyę, kolei Ruszczuk-Warna, i dlatego nie ma nic przeciw zasystowaniu ruchu na tejże drodze.

—    Rząd turecki upoważnił radę nadzorczą tureckich kolei do wybudowania linii Belgrad - Konstanty

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

( Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

( Oe. E. Z.)

Z każdym rokiem zwiększa się liczba wypadków, która dotyczy personalu. W roku 1880 zostało ze służby 49 zabitych, a 289 uszkodzony cli. W porównaniu z rokiem ubiegłym zwiększyła się liczba zabitego personalu o 8, a liczba wypadków uszkodzenia o 55. — Wypadki w ostatnich 3 latach można następująco podzielić:

Uszkodzenia wagonów i lokomotyw 341 Zabicie i uszkodzenia ludzi

Przejechanie zwierząt i wozów Wypadki elementarne

Co do wypadków zabicia i uszkodzenia ludzi zauważyć należy, iż takowe najczęściej zdarzały się w skutek przedwczesnego zeskakiwania z wozów, które nie całkiem były zatrzymane, lub wskakiwania do pociągów, które już z miejsca ruszyły. Przyczynę wypadków zabicia i uszkodzenia personalu szukać należy w niedostatecznych urządzeniach przy szykowaniu wozów, co dałoby się usunąć przez zmianę systemu sprzęgania tychże. — Związek niemieckich kolei zajmuje się już od d.łuższego czasu tą arcyważną kwestyą, a która stanowi dzisiaj przedmiot głębszych studyów fachowych, lecz mimo tego do szczęśliwego rozwiązania tego pytania jeszcze daleko. Celem zwiększenia bezpieczeństwa zaprowadziły niektóre koleje spe-cyalne urządzenia dla służby ruchu, i tak: Kolej Północna Ferdynanda zaprowadziła dla próby na linii Wiedeń-Marchegg przy pospiesznych pociągach, Prudhomma sygnał interkomu-nikacyjny; przy ośmiu pospiesznych a czterech ciężarowych lokomotywach parowy hamulec; na linii Schönbrunn Ostrawa telefony. Kolej Franciszka Józefa zaprowadziła przy pociągach pospiesznych sygnał interkomunikacyjny. Kolej Elżbiety zasto sowała w miejscach, gdzie droga przerzyna kolej, sygnały skrzydłowe, które pozostają w połączeniu z rampą w ten sposób, iż gdy takowa jest zamknięta, podnosi się sygnał „wolny przejazd“. W podobny sposób jest urządzona zwrotnica na kolei „Donau-Ufer ba lin'* w pobliżu Kaiser - Ebersdorf. Kolej Rudolfa zaprowadziła przy pociągach pospiesznych sygnał in-terkomnnikacyjny i hamulec Hardy’ego; austr. kolej Państwowa zaś dla próby przy pociągach pospiesznych interkomunikacyjny sygnał Prudhomma.

— Przedsiębiorcy kolei Grotarda mają budowę torów w górzystej części ukończyć najpóźniej 31. maja 1882. Według dzisiejszego stanu robót nie podlega wątpliwości, że częściowe otwarcie ruchu będzie mogło nastąpić 1. stycznia 1882.

—    Według rozporządzenia włoskiego ministra handlu zachodzi ta zasadnicza różnica pomiędzy tramwajem parowym a zwykłą koleją, iż nawierzchnia budowa tramwajów winna być w ten sposób przeprowadzoną, ażeby zwykłe wozy nie doznawały żadnej przeszkody z powodu torów. Wobec znacznej liczby nowo powstać mających tramwajów p.arowych, baczną uwagę zwracać należy, ażeby oprócz innych wymogów nie zapomniano także o tera, iż na wolnem miejscu pomiędzy szynami i obok takowych, mogą kursować zwykłe wozy. Tylko w wyjątkowych wypadkach za zezwoleniem ministra, może być część ulicy przeznaczoną wyłącznie dla ruchu tramwajów.

(Oe. E. Z.)

—    Dla wygody publiczności zaprowadziła austr. kolej Państwowa na stacyach Wiedeń. Praga i Peszt nowy rodzaj wozów salonowych, w których mieści się mały salon z sześcioma siedzeniami (oprócz toalety), a obok znajdują się dwa oddziały drugiej klasy, które jednak są oddzielone od pierwszej części wozu. Za używanie salonu płaci się sześć kart jazdy pierwszą klasą.

— Komisya wiedeńskiej rady miejskiej zajmująca się badaniem projektów kolei lokalnej dla Wiednia, udała się z prośbą do reprezentacyi miejskiej w Nowym Jorku, Paryżu, Londynie i Rotterdamie o udzielenie rezultatów doświadczeń poczynionych w tych miastach z tego rodzaju środkami komu-nikacyjnemi.

— W ministerstwie handlu pracują od kilku miesięcy nad szczegółowemi projektami czesko-morawskiej kolei Transwersalnej. — Obrano dwie alternatywy, z których pierwsza obejmuje trasę z Iglawy przez Neuhaus i Wessely w połączeniu z koleją Franciszka Józefa. Trasa ta pomija nowe bezpośrednie połączenie z Bawaryą, podczas gdy druga alternatywa obejmuje trasę z Iglawy przez Tabor do Tauss. Czescy posłowie popierają wybór drugiej alternatywy, gdyż uważają otwarcie nowej arteryi komunikacyjnej w południowych Czechach ze względów przemysłowych za bardzo pożądane, pomimo, że stałaby się konkurentką kolei Franciszka Józefa. Rząd nie chcąc tworzyć konkurencyi dla Państwowej kolei, popiera pierwszą alternatywę. Długość pierwszej trasy wynosi 100 kim., zaś drugiej 220 kim.— Znacznym udziałem przyczyniają się interesowani do tej budowy i tak: miasto Tabor subskrybowało 10.000 złr. i tani materyał; tamtejsi właściciele ziemscy dają bezpłatnie grunta; książę Schwarzenberg 10.000 złr. i 10.000 metr. cent. wapna wraz z transportem, kilku obywateli 670 złr., miasto Patzau 2.000 złr., dr. Wiedersberg 500 złr. i t. d.

nopol.

— Anglik Haywood zbudował miniaturową kolej wraz z odpowiedniemi wozami i lokomotywami. Szerokość toru wynosi 40 cm., lokomotywy przebywają 23 ang. mil na godzinę. Wóz mieści 16 osób. Wynalazca ma zamiar zastosować swój system do przywozu produktów rolniczych z pola do budynków gospodarczych.

—    Ministerstwo handlu poleciło austr. kolejom do rozważenia, jakich należałoby użyć środków, ażeby zapo-biedz częstym wypadkom, zdarzającym się w skutek nieuwagi konduktorów, którzy podczas jazdy pociągu chodzą po stopniach wozu. W imieniu komitetu kolei odpowiedziała kolej Południowa, że oprócz przestrzegania dotyczących przepisów, nie ma środka do usunięcia złego, gdyż chodzenie po stopniach podczas jazdy nie może być przecie całkiem wykluczone. (Oe. E. Z.)

—    Węgierskiej radzie państwa mają być przedłożone szczegółowe projekta, celem objęcia kolei na rzecz państwa.

—    Inspektor kolei południowej Fr. Birk wydał publikacyę o systemach kolei z kołami zazębionemi i ich lokomotywach. Autor omawia warunki pod jakiemi systemowi o kołach zębatych należy się pierwszeństwo przed innemi ze względu na pracę lokomotywy i ekonomiczne wyzyskanie ruchu. Kolej Arletańska gdyby była zbudowana według dwóch systemów, tj. adhezyjnego i o zębatych kołach, kosztowałaby przynajmniej o 7³/₄ mil. złr. mniej. Na załączonych tablicach podana kon-strukcya lokomotyw nadających się do bezpośredniego przejścia z jednego systemu kolei na drugi.

—    O hamulcach ciągłych wyszła w Wiedniu broszura nakładem Seligmanna, w której autor zalecając użycie hamulca Westingho usa, zbija niektóre twierdzenia poczynione na korzyść systemu Smitha-Hardyego. Automatyczny hamulec Westinghousa został zaprowadzony przy 5.000 lokomotyw i 20.000 wagonów.

—    Inżynier Seidl miał w Cześkiem towarzystwie inżynierów i architektów wykład o wpływie żelaznej budowy nawierzchniej na konserwacyę kolei. Prelegent przyznaje, iż pod względem konstrukcyjnym żelazny system śmiało zastąpić może drewniany. Konserwacya jednak systemu żelaznego nie przedstawia tych oszczędności, które równoważyć powinny kosztowne nabycie pierwszych progów żelaznych, jeżeli tańszy materyał ma być zastąpiony droższym.

—    WLiwerpolu odbyły się próby z ulepszonymi parowozami i maszynami parowemi dla celów lokalnych.

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

Berlin Paryż Londyn Nowy Jork Kolej lokalna, długość w kim.    37    26    300    56

Liczba mieszkańców w milion. D12 2T2    377    1*25

Ruch kolejowy w milionach osób P2 5⁻3 200-300 60’8 Przeciętnie jedna osoba jeździ : 1 raz 2 razy 30 razy 48 razy. Z tych liczb odczytać można, że koleje lokalne zbyt odległe od śródmieścia, jak w Berlinie i Paryżu, nie osięgają wytkniętego celu. Dla Wiednia byłoby wskazanem zupełne wybudowanie sieci analogicznie z londyńską, z zamkniętym pierścieniem, z którym łączyłyby się wszystkie główne i lokalne koleje. Linie niezaraknięte nie miałyby celu, gdyż całe miasto winno być mniej więcej jednostajnie kolejami poprzerzynane. Kolej winna być dwutorowa i zbudowana według norm dla kolei głównych. Ani tramwaj parowy, ani omnibusy nie mogą odpowiedzieć wymogom ożywionego ruchu. Wykopami nie można przeprowadzać kolei, gdyż trudne byłoby utworzenie kompletnej sieci. Jako materyał budowy należałoby zastosować żelazo. Kapitał potrzebny wynosi 40—45 mil. złr., gdyż jeden kilometr kolei miejskiej kosztuje w wykopach 4 mil. złr., zaś przy systemie wiaduktowym 2 mil. złr. Mówca uważa rozwiązanie trudności terenu w projekcie Fogertego za bardzo i szczęśliwe, gdyż wzniesienia wynoszą na krótkich przestrzeniach 1:60; tam, gdzie teren nisko położony projekt przeprowadza kolej wiaduktami, a w miejscach gdzie teren wysoko położony, wykopami.

Inżynier Bodę przedstawia własny projekt i zaznacza, że budowa kolei miejskich należy do najtrudniejszego zadania technika. Mówca omawia środki komunikacyjne w Paryżu, Berlinie, Wiedniu i Londynie, podnosząc, że w Paryżu tramwaje, omnibusy i żegluga na Sekwanie wzajemnie się uzupełniają, tak, że nie daje się uczuwać potrzeba kolei miejskiej. Berlińska kolej miejska pi’owadzi w przekątni. Zadaniem kolei miejskiej winne być : przewóz osób i towarów w miejscu, i przewóz w okręgu pobliskich okolic. Nadto ma kolej miejska ułatwić aprowizacyę miasta. Kolej taka winna być dwutorowa o normalnej szerokości toru. Przedstawiony projekt zawiera trasę łączącą radyalnie dworzec kolei Zachodniej ze śródmieściem i dworcem kolei Franciszka Józefa. Nadto łączy trasa radyalnie dworzec kolei Północno-zachodniej z śródmieściem. Co do systemu podnosi mówca, że przeprowadzenie kolei nakrytemi wykopami jest łatwiejsze niż wiaduktami. Również przemawiają za pierwszym systemem względy estetyczne, projektuje przeprowadzenie kolei w wykopach pomiędzy mu-rami oporowemi, które na wspólnej podstawie z betonu spoczywają. Warstwa tegoż chroni zarazem od podnoszenia się wody zaskórnej. Wysokość murów podporowych ma odpowiadać naj-

Maszyna ciągła wóz tramwajowy bez szumu, nie wydając dymu. Druga próba odbyła się z maszyną podobnej konstrukcyi i wydała rezultat również pomyślny. Trzecia próba z parowozem, który jest zarazem maszyną i wozem, wykazała, iż ta kon-strukcya jest bardzo praktyczna. Zarazem orzekła komisya, że w tego rodzaju wozach tempei’atura jest taka sama, jak w zwy -kłych wozach kolejowych, pomimo, że maszyna znajduje się pod podłogą wozu. Przy tych wozach znajduje się hydrauliczny hamulec.

— Dnia 14. z. m. odbyła się na linii Londyn-Brighton próba oświetlenia wnętrza wozów kolejowych, przyczem się okazało, że podczas gdy przy użyciu zwykłych bateryj nie można stworzyć jednostajnego światła, zastosowanie bateryj F aur a jest bardzo korzystnem. Światło bowiem było jednostajne i nierażące. — Na razie nie da się jeszcze ten sposób w żyde wprowadzić, gdyż jest dość kosztowny.

(Oe. E. Z.)

— Monarchia austr. posiada obecnie 14 kolei, liczących 974 kim. długości, które częścią rząd zakupił, częścią wybudował. Koleje te są rozrzucone w pojedynczych krajach i zarządzane przez sąsiednie koleje prywatne.

(Oe. E. Z.)

— W odległości kilku kilometrów od Paryża (w stronie zachodniej) przy kolei prowadzącej do St. Ger-main en Laye znajduje się urocza miejscowość ßueil, która jest połączona z Paryżem za pomocą kolei drogowej, prowadzącej przez najpiękniejszą okolicę nad brzegiem Sekwany. Jest to pierwsza kolej w Europie, na której używają lokomotyw bez paleniska. Wynalazcą tego systemu lokomotyw był dentysta dr. Lamm, a znacznego ulepszenia dokonał Léon Francque. Wytwarzanie pary odbywa się na zasadzie fizykalnej, iż woda rozgrzana do wysokiej temperatury przy Wysokiem ciśnieniu, sama wytwarza parę, skoro ciśnienie stopniowo się obniża. —- Poziomy kocioł zawierający 1.800 litr. napełnia się wodą do ³/₄ objętości, do której doprowadza się parę wytwarzaną w stałych kotłach przy ciśnieniu większem niż żądane ciśnienie w maszynie. Przez pracę maszyny obniża się powoli ciśnienie na powierzchnię wody, jak również temperatura wody. W równym stopniu obniża się ciśnienie wytwarzanej pary. Celem usunięcia nierówności ciśnienia na początku i z końcem jazdy, czyli dla wytworzenia jednostajnego ciśnienia n. p. trzech atmosfer po za tłokiem maszyny, względnie dla powiększenia lub obniżenia ciśnienia w miarę potrzeby, reguluje wentyl dopływ pary. Wentyl ten znajduje się ustawicznie w stanie oscylacyjnym i przepuszcza tylko tę ilość pary, która przez swoje naprężenie żądane ciśnienie ma wywierać. Ponieważ lokomotywy te nie posiadają paleniska, przeto nie zachodzi potrzeba odprowadzenia pary dla wywołania większego ciągu powietrza. Z tego to powodn znajduje się przy maszynie kondenzator powietrzny o 600 rurach (35 m. Q pow.), który pi-zyczynia się do powiększenia działania pary i rozrzedza prąd pary uchodzącej do tego stopnia, że takowej wcale nie widać. Średnica tłoka 230 mm, skok tłoka 250 mm., średnica koła 750 mm, ciśnienie w atmosferach 3—7, ciężar lokomotywy 8³/l t., praca 16 sił koni. Na linii Rueil-Port-Marly (15 kim. drogi) przebywa lokomotywa 15—20 kim. na godzinę z 4 wozami (ciężar 14 t.) bez świeżego napełnienia. Z Port-Marly wznosi się kolej (60°/₀₀) ua odległość L95 kim. ku Marły-le-Roi ; w górę bywają przesuwane dwa wozy. Dalsza jazda w dolinie odbywa się bardzo prędko. Do powstrzymania lokomotywy służą hamulce, które za przyciśnięciem nogą należycie funkcyonują. Kuch i założenie tej kolei jest w sposób prymitywny przeprowadzone. Kolej jest oddzielona od zwykłego gościńca za pomocą małych rowów z kamieni utworzonych. Szerokość toru jest normalna ; zastosowano tu system poprzecznych progów drewnianych. Najmniejszy promień krzywizny 18 m., odległość kół u lokomotywy 2 3 m. Tylko na ważniejszych punktach, gdzie w niedzielę lub święta jest ruch bardzo ożywiony, znajdują się sale dla podróżnych. Nie ma ani sygnałów optycznych ani telegraficznych, a personal tej 9‘75 kim. długiej kolei wynosi 60 osób. Właścicielem kolei jest p. Tarbé, który ciągnie wielkie zyski ze swego przedsiębiorstwa. Generator parowy do napełniania lokomotyw parą znajduje się w Port-Marly, i sprawuje tę czynność 31 razy dziennie. Maxymalny ciężar pociągu wraz z lokomotywą wynosi 30 t. Koszta konserwacyi i ruchu wynoszą rocznie 140.000 fr. Użycie lokomotyw bez paleniska okazuje się dla lokalnego ruchu po wielkich miastach i ożywionych miejscowościach jako bardzo praktyczne, albowiem unika się wywiązania dymu, powietrze nie zostaje szkodliwemi gazami zatrute, tudzież budowle w pobliżu kolei się znajdujące nie wymagają zabezpieczenia od ognia. Pierwsza lokomotywa Lamma kursowała w r. 1872 na drodze New- Orleans i Carrolton, a już w następnym roku użyto jej na tramwaju w Chicago. Także w Wiedniu robiono w r. 1879 próby na przestrzeni Simmering — centralny cmentarz, które wypadły bardzo zadawalająco.

— W wiedeńskiem towarzystwie inżynierów i architektów projekt kolei lokalnej dla Wiednia był przedmiotem ożywionej i wyczerpującej dyskusyi. Za podstawę obrad służy projekt inżyniera Fogcrtego. Dyskusyę rozpoczął inspektor kolei Północnej Tilp, który zbadawszy stosunki kolei lokalnej w Londynie, zaleca projekt Fogertego. Londyn posiada 40 mil kolei, z których 10 mil ciągnie się wiaduktami, a 4 mile nakrytemi wykopami; liczba stacyj w mieście wynosi 200. Wielkiemi ofiarami starano się przenieść dworce kolei do śródmieścia. Następująca tablica podaje ruch na kolejach lokalnych po wielkich miastach :

Mowca

(W. d. öst. I. u. A V.).

((Je. Mont. Z.)

(Z. d. V. d. E).

(JD. B. Z.)

(G. A. f. Gr. u. B.)

(N. d. öst. I. n. A- V.).

(Eng.)

wychodki.

wyższemu stanowi rzeki „Wieden“. Największa odległość sta-cyj wynosi 1*5 kim., najmniejsza ³/₄ kim. Główny dworzec ma się znajdować w pobliżu koszar Franciszka Józefa, gdyż odległość tychże od śródmieścia t. j. placu Ś. Szczepana wynosi zaledwie 500 m. Nadto proponuje mówca radyalne połączenie mostu Elżbiety wzdłuż ulicy „Lastenstrasse“, obok kościoła „Votivkirche“ z główną siecią. W końcu oświadcza się przeciw okoleniu śródmieścia, gdyż w takim razie miałyby miejsce częste przesiadania się osób w różne strony jadących.

Inżynier Polaczek krytykuje projekt Fogertego, który nie uwzględnia należycie przedmieść. Pas mający być okolony wynosi zaledwie 8 Q kim., podczas gdy pas przedmieść wynosi 100 Q kim., a nie byłby należycie wyzyskany Równolegle do kierunku trasy prowadzi kolej konna, która prędzej byłaby w stanie w tym kierunku przewieźć osoby, aniżeli kolej miejska, gdy się zważy stratę czasu poniesioną dla zakupna biletu, oczekiwania pociągu i t. d. Ruch w mieście objawia się przeważnie w kierunku radyalnym. Preopinat sprzeciwia się wybudowaniu centralnego dworca i podnosi zalety decentralizacyjnego systemu w Londynie, gdzie powstało kilkaset dworców. Ruch nie powinien być zcentralizowany w je-dnem miejscu, lecz w różnych rejonach. Mówca proponuje przedłużenie kolei Południowej i Zachodniej wzdłuż rzeki „Wieden“ ku mostowi Elżbiety, przedłużenie kolei Franciszka Józefa do mostu „Augarten“, przedłużenie kolei Państwowej i Wiedeń-Aspang aż do mostu „Zollamtsbrücke“, przedłużenie kolei Północnej i Północno-zachodniej do stacyi „Zollamt“. W ten sposób cztery dworce zostałyby przeniesione do obwodu śródmieścia i byłyby połączone koleją konną. Wybudowanie dworców kosztowałoby 6 milionów złr. Mówca proponuje nadto dla lokalnego ruchu system trzech kolei obwodowych, z których zewnętrzna byłaby koleją miejską, średuia tramwajem parowym, a wewnętrzna obecnie istniejąca kolej konna. Te trzy koleje łączy w kierunku radyalnym system kolei konnych i tramwajów parowych. Koszta tej blisko 150 km. obejmującej sieci wynosiłyby 30 mil. złr.

Architekt Neumann przedstawia swój projekt rozwiązujący zagadnienie co do przeprowadzenia kolei według projektu Fogertego na placu Szwarcenberga i koło mostu „Aspern“, mianowicie, ażeby w projekcie tym także względy estetyczne należyty znalazły wyraz.

— W Ameryce czyniono próby z szynami profilu podkowy, które wydały rezultat bardzo pomyślny. Tego kształtu szyny nadają się szczególniej na nierównym gruncie, przy torach prowizorycznych. Na kolei Chicago, i Western-Michigan ułożono w krzywiznie na długości l/₃ mili ang. szyny tego profilu o ciężarze 45 f.

—    Przejściową krzywą paraboliczną kładzie się według Nördlinga w krzywiznach pomiędzy prostą a łukiem przyjmując jednak, że ruch wozów w linii środkowej toru odbywa się jednostajnie. W rzeczywistości tak się nie dzieje, gdyż wozy podlegają chwianiu, a tern samem krzywa przejściowa nie wywiera pożądanego wypływu. Sarrazin proponuje rozpocząć podwyższenie zewnętrznego toku w prostej (w pewnej odległości od krzywej) zamiast w punkcie początkowym krzywej. Doświadczenie poucza, że podwyższenie luku winno się rozciągać na odległość dwa razy większą od krzywej przejściowej, a mianowicie w ten sposób, ażeby jedna połowa przypadała w prostej, druga zaś w krzywej przejściowej. Zachodzi pytanie, czy rezultaty tego doświadczenia należy uwzględnić przy teoretycznych obliczeniach. Teoretyczne wywody co do długości i promienia krzywych parabolicznych winny pozostać te same, a praktyczne dane należy tylko uważać za poprawkę.

—    Do obliczenia bryłowatości mas nadaje się także planimetr biegunowy, według podania Schmidta. Nadto czynią Marchs i Salkę uwagę, iż planimetr biegunowy i ortogonalny nadają się do obliczenia nieforemnych brył, jak n. p. przy zdjęciach kolejowych i t. p. Sposób obliczenia zgadza się z metodą Culmanda podaną dla nieregularnych mas. Na kolejach wfirtemberskich jest od dawna planimetr

biegunowy w użyciu. Jeżeli odległości profilów poprzecznych zostaną odcięte na osi X, powierzchnie profilów na osi Y, natenczas otrzyma się w przybliżeniu bryłowatość mas. Łatwo przeto osądzić można, czy wyrównanie mas w obranym kierunku jest możliwem.

— O rezultatach doświadczeń poczynionych z rozmaite mi systemami żelaznej budowy nawierzchnej na kolejach pruskich, podają następujące uwagi: 1. Budowa nawierzchnia o podłużnych progach. Podłużny próg systemu Hilfa ma wprawdzie mały moment bezwładności, jest jednakowoż ze względu na rozkład ciśnienia korzystny. Próg taki na kolei reńskiej ma większy moment bezwładności, jest jednakowoż ze względu na rozkład ciśnienia niekorzystny. Próg Söhwedler’a, względnie Haarmann’a, ma wielki moment bezwładności i pośredniczy korzystnie przy przenoszeniu ciśnienia zapomocą swoich elastycznych, zgiąć się dozwalających, poziomych powierzchni i dlatego znajdzie szerokie zastosowanie. 2. Progi poprzeczne. Według doświadczeń ostatnich 5 lat nie należy powątpiewać o korzystnem zastosowaniu poprzecznych progów żelaznych. W porównaniu z drewnia-nemi, okazują żelazne progi większą trwałość, pewniejsze umocowanie szyny, łatwiejsze utrzymanie szyny w stałem położeniu, łatwiejsze utrzymanie normalnej szerokości toru, tudzież łagodniejszą jazdę.

— Przy żelaznej budowie nawierzchni na austr. kolei Północno-zachodniej zrobiono spostrzeżenie, iż koszta konserwacyi zmniejszają się w stosunku do osiadania się szutru tak, że już w pierwszym roku koszta były mniejsze niż, przy progach drewnianych.

— Acastera żelazny próg poprzeczny ma profil_/\.i na obydwóch końcach progów umocowują się siodełka. (Eng.)

— Szyny stalowe wynalazku Maynard i Cooke są od dwóch lat w użyciu na kolei North-London. Szyna umocowuje się za pomocą cylindrycznego klina w ten sposób, że podczas wibracyj klin coraz więcej rozpiera.

— Pollitzer wynalazł pręt, który służy do kontrolowania wysokości toku i szerokości toru w prostych i krzywych. Przyrząd ten składa się z blaszanej rury długości 1 m.; w górnej jej części jest ukryta libela. Wzdłuż dolnej części prętu jest umocowana podziałka. Część prętu wchodzi w drugą rurę, która jest opatrzona skówką składającą się z dwóch małych płyt stalowych. Jedna z tych płyt dozwala się obrócić około czopa. Pręt ten może służyć zarazem za laskę.

( O. f. d. F. d. F.)

— Nowy centralny dworzec kolejowy w Frankfurcie nad M. mieści wielki westybul przeznaczony dla ekspe-dycyi biletów i pakunków. W bocznych skrzydłach budynku rozłożone są symetrycznie sale dla podróżnych, restauracya i t. d. W poprzek głównego budynku będzie zbudowany wielki peron poprzeczny, a z niego ułatwiony przystęp do peronów dla przyjeżdżających i odjeżdżających pociągów wszystkich kolei. Szerokość wszystkich peronów wraz z odpowiedniemi placami dla torów do wymijania będzie wynosiła 172⁻5 m. Rozległe to miejsce będzie nakryte trzema halami.

(Z. d H. I. V.)

—    Dworzec na amerykańskiej stacyi Chesnut-JH.Hl został zbudowany jak wiele innych dworców w północnej Ameryce kosztem właścicieli gruntów w pobliżu stacyi żarnie szkałych. Rozkład budynku jest przeto bardzo prosty. Mieszczą się w nim dwie kancelarye, pomieszkanie dla urzędnika i

( Building-Netvs ).

—    Dworzec do szykowania pociągów (43 km.

toru) w miejscowości Rummelsburg na kolei pruskiej ma na celu ułatwienie ekspedycyi pociągów ciężarowych na dworcu berlińskim. Wszystkie pociągi ciężarowe wjeżdżają do tego nowego dworca i ustawiają się na odpowiednich torach założonych ze spadem 1 : 125, a które służą zarazem do szykowania wozów według stacyj.    (Z. d. H. I. V.)

—    Kolej żelazna z Dittersbach do G-latz jest koleją górzystą 5 kim. długości liczącą. Na stacyi Dittersbach wychodzi ona jako odnoga szlązkiej kolei górskiej, a przerzynając niekorzystny teren, obniża się ku stacyi G-latz o 220 m.

(Z. d. H. I. V.)

(W. f. A. u I.)

(Eng.)

(D. p. J.)

Maksymalne wzniesienie (także w krzywych) 1: 100, naj- Szwecya 5.605 kim., wartości 443 mil. mark; Bawarya 4.765 mniejszy promień krzywizny 320 m., koszta budowy 12 mi- kim., wartości 1.037 mil. mark; Belgia 4.012 kim., wartości łionów złr. Musiano wybudować kilka tunelów.

(B. T.)

dla lokomotyw

p = 0-0050-f0-00000021v ³. (Z. d. H. J. V.)

— Celem uzyskania dokładnego zetknięcia szyn, przy których różnica wysokości często 4 mm. dochodzi, proponuje Sonne wsunięcie kawałków żelaznych profilu _| po

między szyny a klepki.

— Sosnowe progi nasycone witryolem miedzianym, leżą na kolei Pomorskiej od 20 lat i pewien czas jeszcze mogą pozostać w użyciu.

(Z. d. öst. J. u. A. V.)

(D. B. Z.)

(Z. d. öst. J. u. A. V.)

(W. f. A. u. J.)

—    Kolej Pontebba zajmuje pod względem rozmiarów wykonanych budowli jedno z pierwszych miejsc. Przerzyna góry przy pomocy 28 tunelów i 400 sztucznych budowli, następnie przechodzi przez dolinę Friulską (koło Udine), wspina się na Alpy (na odległość 68⁻3 kim.) i dostaje się do Pontebba w wysokości 567 m. nad morzem. (Z. d. öst. I. u. A. V)

—    Hoffmanna system nawierzchni budowy dla kolei podrzędnego znaczenia, jest utworzony z szyny profilu A, która całą swą długością spoczywa na podstawie. W fabrykach umocowują się szyny na bruku lub podłodze, w otwar-tem miejscu na progach podłużnych, w zaprawie wapiennej i t. d. Dla usunięcia zboczenia szyn, są one poprzecznemi prętami złąĆZone. Koła wozu są zaopatrzone w odpowiednie rowki.

—    Na linii Lyon-Maçon do Saint-Lambert d'Älbon używają nowego przyrządu elektrycznego dla porozumienia zwrotniczego na stacyi że strażnikami na przestrzeni. Przyrząd składa się z tarczy z ruchomą skazówką i dzwonka nad nią umieszczonego. Na brzegu tarczy znajdują się zapiski odnoszące się do bezpieczeństwa pociągów i zapobiegania wypadkom kolejowym. Jeżeli zwrotniczy dostrzegł jakiejś nieprawidłowości podczas ruchu wyjeżdżającego pociągu, natenczas uwiadamia sąsiedniego strażnika przez przyciśnięcie jednego z dwóclr guzików, w które jest przyrząd zaopatrzony. Natychmiast usłyszy strażnik na takim samym pi’zyrządzie dzwonienie, a skazówka skacze z jednego zapisku do drugiego, dopóki sygnał dany całkiem nie wybije, a wtedy staje znów na miejscu skazówka, która ma zwrócić uwagę strażnika. Dla większego bezpieczeństwa powtarza strażnik ten sam sygnał i oczekuje pociągu celem zatrzymania go.

—    Wagon pierwszej klasy na francuskiej kolei Zachodniej, mieści przy 7‘42 m. długiej skrzyui tylko dwa wielkie i dwa małe oddziały. Wóz jest dwuosiowy, podłużne dźwigary składają się z |~ kawałków żelaza, zaś poprzeczne są z drzewa zbudowane.

— Na kolei Elżbiety zbudowano lokomotywę dla nadzwyczajnych pociągów, ważącą 28'2 t. Ramy znajdują się zewnątrz kół według systemu Halla. Puszki u osi dozwalają się ze środka ku obydwom stronom o 6 mm. przestawić i mają dążność powrócenia do środkowego położenia. Przymocowanie obręczy przeprowadzono według systemu Kasselowsky’ego. Górna i obydwie boczne ściany skrzyni ogniowej są wyrobione z blachy falistej. Kanały suwakowe mają kształt pierścienia, sknt-kiem czego także suwak odmienny kształt otrzymał. (Eng.)

— W. R. Rowan w Kopenhadze skonstruował przenośny przyrząd hydrauliczny do wnżenia wagonów. Składa się tenże z cylindra napełnionego do pewnej wysokości glyceryną, do którego szczelnie jest dopasowany tłok. Wewnątrz tłoka jest wśrubowane wrzeciono ze stalowym guzikiem, dozwalające się obrócić. Przyrząd wsuwa się pod oś wagonu, a następnie śrubuje się wrzeciono w górę, dopóki oś nie spoczywa wolno na tłoku, którego ciśnienie na glycerynę odczytuje się na manometrze.

— W publikacyi wydawanej przez pruskie ministe-ryum robót publicznych p. t. „Archiv für Eisenbahnwesen“ znajduje się zestawienie kosztów wszystkich kolei świata. W r. 1880 liczono w całym świecie 347.175 kim. kolei, które kosztem 75 miliardów mark, wybudowane zostały. Największą sieć kolei posiada północna Ameryka, gdyż 130.785 kim. wartości 19.050 mil. mark; Wielka Brytania 28.491 kim., wartości 14.340 mil. mark; Rossya 26.911 kim. wartości 6.915 mil. mark; Francya 22.781 kim., wartości 7.905 mil. mark; Prusy 20.134 kim., wartości 5.202 mil. mark; Austro-Węgry 19.803 kim., wartości 4.816 mil. mark; Indye 13.864 kim., wartości 2.462 mil. mark; Kanada 11.140 kim., wartości 1.484 mil. mark; Włochy 8.340 kim., wartości 2.015 mil. mark; Hiszpania 6.767 kim., wartości 1.000 mil. mark;

1.200 mil. mark; Saksonia 1.993 kim., wartości 577 mil.

mark.

—    Hrabia Kinsky otrzymał od rządu pozwolenie na budowę i ruch kolei łączącej stacyę Stryj kolei Albrechta, z tartakiem dworskim w Dulibach koło Stryja.

—    Bawarska kolej państwowa przeprowadziła stu-dya nad oporem przeciw ruchowi lokomotyw i wagonów w krzywych. Rezultat jest następujący: 1) Lokomotywy lub wagony o jednakowej konstrukcyi i jednakowym ciężarze okazują w miarę swego zużycia rozmaity opór, który nawet się podwaja. 2) Spół-czynniki oporu zmniejszają się ze wzrostem ciężaru. 3) Lokomotywy posiadają większy spółczynnik oporu niż wozy. Opór przy lokomotywach i wagonach wzrasta z chyżością i to w stosunku większym niż prosty. — Dla prostej wypośrodkowano na drodze empirycznej następujący wzór:

dla wagonów

q— 0'0025-j-0,00000021v ³,

(Z. d. H. J. V.)

(D. B. Z.)

— Zim mer manna przyrząd do mierzenia zużycia głowy szyny, umocowuje się na takowej, a mając kształt kleszczów, podaje dokładną miarę. Cena 52 złr. Jest w użyciu na kolei Berlin-Hamburg i Berlin-Poczdam-Magdeburg.

(O. f. d. F. d. E)

— Ader w Jvry skonstruował kleszcze do podnoszenia torów. Kleszcze te chwytają szynę, a pręt zębaty, koło popędowe i korba stanowią dalsze urządzenie tego przyrządu.

(P. M. K.)

— S tacy a St. Enoch w Glasgowie posiada 4 podłużne perony i 8 hal nakrywających tory. Budynek stacyjny stoi częścią w kierunku poprzecznym do torów, częścią zaś wzdłuż takowych, tak, że ma J_ kształt. Skrzydło boczne mieści we

stybul, ekspedycyę biletów i pakunków, sale dla podróżnych i restauracyę ; inne ubikacye dla służby znajdują się w skrzydle podłużnem. Długość hali osobowej 168 m., wysokość 26 m. Z budynkiem stacyjnym pozostaje w połączeniu wielki hotel.

(Builder.)

— Linia Tarvis-Pontafel-Chiusaforte stanowi zakończenie linii Villach-Udine, jest 25 kim. długa i kosztuje około 3 mil. złr. Najmniejszy promień krzywizny 250 m. był 39 razy zastosowany. Największy spad 22°/₀o-

—    Stacya pruskaRappoltsweiler została połączona z miastem t. n. wązkotorową koleją drogową, zbudowaną na bankiecie drogi krajowej. Szerokość toru 1 m., promień krzywizny 100 i 50 m., spad od 1 : 100 do 1 : 50. Koszta budowy kim. wraz z taborem 25.000 złr. Nawierzchnia budowa wykonana według systemu Demerbes; chyżość jazdy przy pociągach osobowych 16 kim. na godzinę, przy pociągach ciężarowych 10 kim.

—    Plessner zbudował lokalną kolej prowadzącą z Krossen wzdłuż linii Zeitz-Gera ku Eisenberg, o normalnej szerokości toru, a około 9 kim. długą. Szyny ułożone w ²/3 długości kolei na drodze krajowej, a w t/i długości na nasypach. Zastosowano Hilfa system podłużnych progów żelaznych z żelaznemi progami poprzecznemi w zetknięciach. Koszta budowy kim. 21.500 złr., a mianowicie 17.500 złr. na drodze, a 25.500 złr. na nasypach. Kolej lokalna z Unter-Drauburg do Wolfsberg (kolej Lavant-Thal), o szerokości korony 4 m, 150 m. minimalny promień krzywizny, a chyżość na godzinę 15 kim. Długość 38‘/₄ kim., a maksymalne wzniesienie 1 1*4⁰/₀₀. Koszta budowy kim. około 47.500 złr.

(W. d. öst. J. V.)

odczepia lub przyczepia.

(0. f. d. F. d. E.)

(G. A. f G. u. B.)

dla

(O. f. d. F. d. E.)

(Frak. M. Kon.)

( O. f. d. F. d. E.)

raz

na-

—    Na stacyach wodnych kolei lokalnych zamiast używać osobnych motorów do pompowania wody, wystarcza użycie pary z lokomotywy. Woda może być pompowana ze studni za pomocą pulsometru.

—    Doświadczenie poucza, że elektryczne sygnały dzwonkowe przytępiają z czasem słuch dróżników kolejowych. Proponuje się przeto, ażeby te sygnały tylko przy bardzo spóźnionych lub nadzwyczajnych pociągach używane były. Z tego samego powodu zaleca się dla przestrzeni zamiast elektrycznych sygnałów dzwonkowych użycie elektryczno-optycznych sygnałów, jak to ma miejsce na kolei Altona-Kiel.

(Z. d. V. d. JE.)

—    Przy samodział a jącym elektrycznym sygnale dla zabezpieczenia linii, stanowią jeden tok i ziemia przewodniki zamkniętego stałego prądu. Podczas zamkniętego prądu wskazuje sygnał „wolna jazda“, a gdy pociąg wjeżdża na zabezpieczoną linię przerywa się prąd, a sygnał wskazuje „stać“.

(Railroad Gazette.)

—    Hahrez skonstruował wagon, który umożliwia podróżnym wsiadanie podczas ruchu pociągu jadącego z chyżo-ścią 60 kim. Wóz ten mieści oprócz oddziału dla podróżnych i pakunków, trzeci oddział, w którym znajduje się bęben z nawiniętą, 100 m. długą linwą. Za pomocą tej linwy i osobnego przyrządu do chwytania, przypina się w odległości stojący wóz do jadącego pociągu. Nim wóz przypięty nabędzie chyżość pociągu, rozwija się linwa i naciąga system sprężyn pod skrzynią wozową umieszczonych. Siła wóz ciąghąca rośnie proporcyonal-nie do naprężenia sprężyn, wóz zatem zostaje bez uderzenia w ruch wprowadzony. Jeżeli wóz osięgnął chyżość pociągu, natenczas zbliża się takowy do niego przez nawijanie linwy, co uskutecznia mała maszyna parowa. W ten sposób mogą ' podróżni wsiadać lub wysiadać stosownie do tego, czy się wóz

(Revue un. des m.)

— Na kolejach szwedzkich używają do ogrzewania wagonów osobowych przyrządu Lillieböka. Nie rozgrzewa się powietrza w wagonie się znajdującego, lecz do wagonu doprowadza się rozgrzane powietrze, przyczem odbywa się także wentyla-cya. Pod wozem znajduje się długa, drewniana skrzynia, której spodnia ściana jest podziurawiona dla wprowadzenia świeżego powietrza. W górnej ścianie znajdują się wentyle do przepuszczania powietrza ze skrzyni do wagonu. Powietrze rozgrzewa się w skrzyni za pomocą rury parą napełnionej. Dla powiększenia powierzchni ogrzewalnej jest rura zaopatrzona w znaczną liczbę tarcz metalowych.

— W Niemczech (z wyjątkiem Ba w ary i) oświetlają 10.968 wagonów oliwą, 2.653 wagonów gazem i 2,547 wozów świecami.

—    Na kolei Cisańskiej używają lokomotywy potrójnie sprzęgniętej, odległość kół 3 65 m. Tylna oś sprzęgnięta znajduje się pod skrzynią ogniową. Eozdział pary uskuteczniają suwaki tłokowe umieszczone pod cylindrami. Średnica cylindra 0*420 m., skok tłoka 0*630 m., średnica koła 1*618 m., powierzchnia ogrzewalna 104 m. Q, ciężar podczas służby 34 t.

(An. industrielles.)

—    Towarzystwo akcyjne „Hohenzollern“ budowy lokomotyw, otrzymało patent na lokomotywę dającą się użyć na kolejach i przy omnibusach. Ma być używana na liniach pomiędzy wielkiemi miastami a sąsiedniemi stacyami, przy bardzo znanej chyżości ruchu. Cylindry są umieszczone pomiędzy kołami, które znajdują się pod dymnicą, względnie pod stanowiskiem maszynisty. Przy chyżości 60—80 kim. jest ruch lokomotywy dość spokojny.

—    Przy lokomotywie drogowej, konstrukcyi Henry Hughes & Comp, nie wprowadza się zużytkowanej pary dla wywołania ciągu powietrza. Z cylindrów wychodząca para otwiera dwa wentyle i dostaje się do miejsca, w którem się takowa skrapla przez przypływ wody, drugim wentylem wpuszczonej. Skroplona para wraz z ogrzaną wodą odpływa do osobnego zbiornika. Zbiornik zawierający zimną wodę do skraplania wypróżnia się powoli, podczas gdy niżej położony

zbiornik ze skroploną parą coraz więcej się napełnia. Pierwszy musi być przeto od czasu do czasu napełniany, a drugi wypróżniany. Ilość spotrzebowanej wody przy temperaturze 10° C. wynosi na 1 kim. 70 kg.

—    Fabrykanci Sheffield i Sp. w Thru Rivers Michigan skonstruowali welocyped kolejowy, który ma zastąpić dresynę. Jest podobnie zbudowany jak zwykłe welocypedy dwukołowe; obydwa koła biegną po jednej szynie. Dla utrzymania welocypedu na szynie, znajduje się w środku pomiędzy obydwoma kołami oś, na której jest umocowane trzecie małe koło, biegnące po drugiej szynie. Siłę do poruszania wywołuje się podobnie jak przy zwykłych welocypedach za pomocą ramienia dźwigni, którą porusza człowiek rękami, siedząc na welocype-dzie. Siła udziela się kołom, które w ruch wprowadzone zostają. Siedzenia są tak urządzone, że dwóch ludzi może wspólnie dźwignię w ruch wprowadzać. Welocyped prędzej biegnie niż dresyna i może być z łatwością przez jednego człowieka w ruch wprowadzony, tudzież może być z łatwością z toru usunięty. Kilka amerykańskich kolei wprowadziło takowy w użycie.

(O. f. d. F. d. E.)

—    Wielkie spady, liczne krzywizny o matem promieniu, krótka odległość stacyj od siebie utrudniają w wysokim stopniu ruch na kolejach szwajcarskich. Dlatego postanowiono skorzystać z wynalazku ulepszonych hamulców, a obecnie odbywają się liczne próby z systemem Heberleina.

(O /. d. F. d. E.)

—    G-assebner wynalazł urządzenie, które umożliwia, iż piszczałka parowa może być lepiej słyszana przez służbę, tudzież w kierunku jadącego pociągu, a natomiast najmniej w kierunku prostopadłym do osi kolei, względnie w pobliżu się znajdujących miejscowościach. Świstawka parowa jest umieszczona w ognisku reflektora parabolicznego, który ma mały otwór zwrócony w kierunku jazdy. Skoro świstawka działa, zostają skoncentrowane fale głosu, rzucone w tył, przez co powstaje ku końcowi pociągu najsilniejszy świst. Otwór w reflektorze przepuszcza także część fal naprzód, co zależy od średnicy otworu. — W strony boczne lokomotywy dostawać się może bardzo słaby świst, gdyż boczne ściany reflektora utrudniają ruch fal w tym kierunku. Za tern ulepszeniem przemawia głównie okoliczność, iż służba pociągu lepiej usłyszy sygnał, podczas gdy w pobliżu kolei zamieszkali, są uwolnieni od przykrego świstu.

VI. Mechanika.

Zestawił J. N. Franke.

—    Wiatraki systemu Halladay’a, które od kilku lat co-bardziej się’ rozpowszechniają, wydoskonalone zostały przez

F. Filiera w Eimsbüttel koło Hamburga. Ezeczona fabryka wystawiła w bieżącym roku w czasie wystawy patentów w Frankfurcie nad Menem rozmaitej wielkości wiatraki stałe i przenośne. Mniejsze wiatraki, używane do pompowania wody i do celów gospodarskich, mają 3*05 m. do 4*30 m. średnicy, ważą 350 do 850 klg. i dają ³/₄ do 2 koni pracy przy wietrze o chyżości 7 m. na sek. ; większe wiatraki z podwójnem kołem mają śr. od 4'90 m. do 9'15 m., ciężar = 975 do 2.250 klg. i dają w powyższych warunkach 2¹/₂ do 8 koni pracy. Największa średnica koła wynosi 12*20 m., ciężar 4.750 klg., a skutek 18 koni. Filier wystawił wiatrak przenośny, który wet w razie bardzo silnego wiatru posiadać ma dostateczną stałość i zasługuje na uwagę. Średnica koła wiatrakowego wynosi 3-65 m., a motor może być jednym koniem ciągniony.

(Prak. M. C. 1881. str. 388 z rys.)

—    Kegulacya maszyn parowych powinna podług mniemania prof. E. Thurstona odbywać się tym sposobem, iżby nietylko stopień expansyi był zmienny, ale zarazem zmieniano kompresyę pary w cylindrze. Tym sposobem odbywa się zmiana pracy pary w lokomotywie przy nastawianiu drążka zwrotnego; możnaby zatem takiej samej użyć zasady w maszynach parowych w ogólności. Podług Thurstona takie stawidło powinno być uważane za najdoskonalsze, które za pośrednictwem czu-

(Z. d. V. d. J. 1881. str. 595. z rys.)

roz-

2)    3)    4)    5)

80    104    120    120    96

45    45    25    25

nur-

łego regulatora pozwala w szerokich granicach zmieniać tak expansyą, jakoteż kompresyą pary pracującej.

(Engineering. 1881. str. 490.)

— Jednostajne zasilanie kotła parowego wodą jest jednym z najważniejszych warunków ekonomicznego zużytkowania paliwa. To zasilanie odbywać się może bądź za współudziałem maszynisty lub kotłowego, bądź automatycznie za pomocą przyrządów, które funkcyonują wtenczas, gdy stan wody w kotle spadnie do wysokości linii wodnej. Takie przyrządy samozasilające w ostatnich latach w znacznej pojawiły się liczbie, a lubo daleko im jeszcze do doskonałości, to przecież spodziewać się można, że w niedługim czasie uda się wynalazcom rozwiązać postawione zadanie. Z artykułu krytycznego dra Prölla okazuje się, że w samych Niemczech około 30 patentów udzielono na takie przyrządy. Między tymi aparatami zasługują na uwagę: regulator do zasilania Maxima, który połączony jest z pompą zasilającą i reguluje automatycznie skoki wentylów ssącego i cisnącego; regulator z pływakiem pp. Le-thuillier & Pinel, opatrzony okrągłym suwakiem z wykrojami, który przez pływak odpowiednio nastawiony bywa; regulator Berrymana bez pływaka, który w Ameryce i w Anglii w wielu funkcyonuje egzemplarzach, a polega na bezpośredniem oddziaływaniu wody w kotle na pompę bez pomocy pływaka; nako-niec inne regulatory, w których para działa na zasilenie kotła I tym sposobem, że po wyrównaniu ciśnień w regulatorze i w kotle woda spływa do kotła, a następnie skutkiem kondenzacyi pary regulator automatycznie wodą się napełnia. Do rzędu tych ostatnich aparatów należy tak zwany „hydrotrof“, w Anglii używany.

— O wielkości skutku mechanicznego, potrzebnego dla młocarń listwowych i sztyftowych robiono w b. r. doświadczenia we Francyi za inicyatywą centralnego towarzystwa rolniczego. Wyniki tych prób były następujące : Na 1000 klg. wy-młóconych snopów trzeba było przy młocarniach listwowych: 615’8 meterklg. dla pszenicy, 660‘297 mk. dla żyta; dla młocarń zaś sztyftowych wynosiły te liczby 525’472 mk., względnie 454'954 mk. Stosunek pracy użytecznej do użytej wynosił 0*65 do 0'66 przy młocarniach listwowych, a 0⁻50 do 0’55 przy sztyftowych. Ilość niewymłóconego ziarna była większa przy młocarnich sztyftowych, dlatego listwowe uznano za lepsze, mimo niekorzystniejszego użycia pracy.

(Pol. J. 1881 str. 226.)

—    Sprzęgacz J. F. Kallsen’a składa się z dwóch dzwonów wsuwalnych, z których każdy umieszczony jest na jednej z dwóch osi, sprzągnąć się mających. Wewnątrz jednego dzwonu jest regulator odśrodkowy z pierścieniem ukośnym do osi, i za pomocą ściągaczy połączony jest z dzwonem. Jeżeli chyżość obrotu osi rośnie, to regulator dąży do ustawienia pierścienia prostopadle do osi, przysuwa zatem dzwon, który wsuwa się w drugi i za pośrednictwem tarcia zmusza go do obrotu. Ten zmyślny sprzęgacz nadaje się mianowicie do szybkich maszyn, jak np. maszyn do obrabiania drzewa, do młocarń z kieratami, a pracuje dokładnie i bez szkodliwych uderzeń.

(Prakt. M. C. 1881. str. 411. z rys.)

—    Wyciąg elektryczny syst. Siemens i Halske, który na tegorocznej wystawie frankfurckiej słusznie na siebie zwrócił uwagę, jest tak urządzony, że maszyna dynamo-elektryczna, służąca do wyciągania, umieszczona jest w klatce wyciągu, podnosi się zatem lub opada wraz z klatką. Oś maszyny dy-namo-elektrycznej opatrzona jest na jednym końcu w śrubę bez końca, która pędzi dwa koła zębate, przyciskane z dwóch stron do żelaznej drabiny (sztaby zębatej), wzdłuż której klatka się posuwa. Maszynista kieruje drążkiem nastawniczym, połączonym z komutatorem, który sprawia, że za przeciwnem nastawieniem drążka śruba bez końca obraca się w stronę przeciwną, przez co klatka posuwać się może w górę lub na dół. Średniemu położeniu nastawnika odpowiada przerwanie prądu, a zatem zatrzymanie klatki, której ciężar zrównoważony jest przez zawieszone z boku ciężary. Do poruszania tego wyciągu potrzebny jest motor, obracający pierwotną maszynę dynamo-elektryczną, wytwarzającą prąd elektryczny, który za pośrednictwem maszyny w klatce umieszczonej sprawia pracę mechaniczną, potrzebną do podnoszenia lub spuszczenia wyciągu.

(Prąd. M. C. 1881. str. 389 z rys.)

VII. Budowa mostów.

Zestawił Aleksander Pragłowski.

— Dwutorowy murowany most nad rzeką Ruhr koło Herdecke — 12 półkolistych sklepień o 20 m. piętości, całkowita długość 3l3m., wysokość nad dnem doliny 27 — 30 m. Całkowite koszta budowy750 000 mark, czyli 77 mark na 1 m. Q. powierzchni wystawy. Opis szczegółowy budowli i jej wykonania zawiera Z. f. Baukunde 1881.

— Nowe mosty we Francyi i ich fundamentowania przez Liébaux. Most pod Laroche, 3 kamienne sklepienia po 18 m. rozpiętości. Most pod Beynac, 5 sklepień po 24 m., pod Pech i Oarrit 7 sklepień po 24 m. Koszykowe sklepienia wznoszą się od 0 wody, głowy słupów nawet poniżej wysokiej wody. Zastosowywano fundamentowania 1) z grodzami ze żwiru ziemią pokrytego, 2) zwyczajne grodze, 3) składane skrzynie drewniane bez dna 4 5 m. wysokie, któremi otaczano słup, 4) zwyczajne pneumatyczne fundamentowanie skrzynią nurkową, 5) wreszcie po raz pierwszy składane skrzynie Mon-tagner’a wynalezione w 1878. Są one 5 m. wysokie, a obszerniejsze od słupa. Pojedyńcze części połączone są na kołnierze z uszczelnieniem kauczukowem. Skrzynia taka bez dna o wierz-chnej pokrywie do odjęcia spoczywa na dnie rzeki popodbijana klinami drewnianemi. Dla wstrzymania napływu wody otacza się dolny brzeg nieprzepuszczalnym materyałem. AV zwyczajny sposób zgęszczonem powietrzem wypiera się wodę z tej skrzyni, a dalsze roboty można nawet przy sprzyjającej jakości dna rzeki wykonywać w niezgęszczonem powietrzu. Według autora skrzynia taka okazała się zupełnie przydatną, po wymurowaniu słupa rozbiera się ją, a przed użyciem na nowo składa. Do włażenia są 3 włazy podługowate w pokrywie. Autor podaje następujące koszta z doświadczenia dla wyliczonych 5-ciu sposobów fundamentowania przy 4 m. głębokości.

sposób: 1)

Średni koszt 1 m. sz. w mark.

Śred. koszt słup. do l’2m.wys. 12000 16000 20000 20000 12000 Trwanie budowy fundara. dni 35

(Annales des Ponts et Chaussée 1881, marzec.)

—    Most na Elbie pod Lauenburgiem. Zastosowano fundamentowanie na studniach, które użyto jako skrzynie kowe o zgęszczonem powietrzu. Betonowanie z użyciem szluzy betonowej i rozsadzania słabemi nabojami dynamitu. Koszta budowy słupów 5ciu słupów około 80 mark za 1 m. sz.

(D. Bauzeitung 1881.)

—    Most nad odnogą Dunaju pod Stadl au w o-licy Wiednia. Rozpiętość w świetle 60 m„ 3 dźwigary eliptyczne, 2 tory. Przyczółki każdy na 2 studniach ostro -łukiem przysklepionych. Opis budowy i wsunięcia mostu.

{Allgem. Bauzeitung 1881.)

—    Część wiaduktu pod Solway, który łączy Szkocyę z Kumberlandem nad odnogą morską, zerwaną została b. r. przez krę. Jednotorowy ten most ma 4 dźwigary główne, równoległe belki słupowe o największej rozpiętości przęseł = 10‘15 m. Szyny 12 2 m. nad zwierciadłem. Pas i słupy z kątówek, filary z 5 lanych rur po 30 5 cm. Grubość kry F8 m., chyżość 4'4m Zerwało 43 pojedyńczych, i 2 podwójne filary, 35 przęseł po 9'1 m., a dwa po 1*5 m. Przyczyną główną zerwania miało być zbyt gęste ustawienie filarów.

(Engineer. 1881. zesz. lut.)

—    Nowy most nad Fuldą, całkowita długość 189 m.,

7 przęseł, żelazne łuki. Rozpiętości ku środkowi są większe (od 20 m. do 38 m.). Promienie dolnego pasa od 30 m. do 33 m. Szerokość mostu 8 m., z tego 3 m. zajmują chodniki, 5 m. droga.

(Deutsche Bz. 1881.)

—    Engessera wzory na ciężar własny mostów drogowych dla rozpiętości od 10—100 m. oznaczone dla

1 m.n pomostu, przyczem szerokość liczyć trzeba od środka do środka dźwigarów :

1. Droga kraj. most o podwójnem dyl. g=105+2-31+0-02l²

g=125-j-2,81-j-0'0251a 3. Ulica, most o podwójnem dylowaniu g=l55-j-2-71—j—0 02ll2 „    żwirowany    g=170-j-3⁻21+0-0281²

„    brukowany    g=l 80+3-71+0‘0291²

Przy pokryciu zorówkami dodać wypada w 2. przypadku 70 kg., w 4. i 5. 80 kg. na lm.Q przykrytej powierzchni. Na chodniki wystrzelone poza dźwigary dodać wypada w 2. przypadku gx=60+2-31, zaś w 3, 4 i 5 : gx=80+2-71 klg. na lm.fj chodnika. W podanych wzorach wyraża 1 rozpiętość w metrach, g ciężar własny mostu w klg. na lm.Q. Wzory te służą dla belek równoległych, dają się jednak zastosować i dla innych belek, skoro wysokość ich pozostaje w granicach |1 — +1.

(Z. f. Baukunde 1881.)

2.

4.

5.    „

żwirowany

— Most drogowy na Szwarcawie obok Szrajb-waldu pod Bernem wykonany pod kierownictwem prof. J. Brik. Przyczółki są z kamienia, górna budowa żelazne dźwigary, równoległe, kratowe (30 m. rozpiętości). Most jest 5 m. szeroki i posiada z obu stron 2 metr. chodniki. Pomost drogi ze zorówek i żwiru (15 cm.), pomost chodników z dylowania modrzewiowego. Konstrukcya żelazna kosztowała 12 300 złr. wraz z ustawieniem i pomalowaniem. Całkowity koszt mostu około 37.200 złr., czyli 1 m.F] 13-80 złr. Bryłowatość obu przyczółków 770 m. sz. Całkowite koszta słupów 24.300 złr. Czerpanie wody na 1 m. sz. muru poniżej 0 wody wynosi około

( Bautechniker 1881.)

7 złr.

— Ocenienie najkorzystniejszych rozpiętości mostów sklepionych wieloprzęsłowych. Autor oznacza całkowite koszta sklepionego mostu, rozdzielając takowe na K = K₁ + K₂ -j-K₃ + K₄ -f- K₅-f-P, —{—P₂1. W wzorze tym oznacza 1 rozpiętość w świetle, Kt koszta sklepienia, K₂ koszta 1 m.Q lica. sklepienia, K₃ koszta zmiennej części muru czołowego i wymurowania pach, K₄ koszta pokrycia sklepienia, K₅ koszta lica murów czołowych, PX+P₂1 koszta filara ; wszystkie koszta z zastosowaniem współczynników wyrażone są kosztem wykonania lm. sz. zwyczajnego muru jako jednostki kosztu. Oznaczywszy wartość każdej części różniczkuje ją autor i otrzymuje 1, przy którem K jest minimum; dla strzałki

= | rozpiętości : 1 =

— Niederbaumbrücke w Hamburgu. Odznacza się szczególniej mechanizmem do obracania mostu. Obracanie to dzieje się siłą wody przy ciśnieniu 2'7 atm. Zastosowane są silniki Schmidta, które przy 90 obrotach na minutę obracają most ważący 300 t. z chyżością 0 7 m. na sekundę, mierzoną u końca mostu. W razie przerwy w użyciu silnika, można obracać most ludźmi. Dla obrócenia mostu o 180° potrzeba przy zastosowaniu silnika 35 minut. Przy użyciu czterech ludzi potrzeba 6 minut, przy użyciu dwóch ludzi 12 5 minut czasu do obrotu.

(Z. d. V. d. Ingen. 1881.)

Pi

0'026b/l+0 0052 + 0 008 d+0'016 b = szerokość mostu, d = całkowita grubość murów czołowych, k współczynnik zamiany (zamiennik) kosztów muru sklepienia na mur zwyczajny.

Dla innych strzałek lub kształtów sklepienia, otrzymujemy podobne wzory, wszystkie według 1 — g \/ Px .

Wartości u :

szerokość mostu

Kształt sklepienia

b=4 m.

b=8 m.

—    Maszynę do próbowania dźwigarów, prostej budowy, dającą dostatecznie dokładne wyniki, z zastosowaniem prasy hydraulicznej, jako obciążenia skupionego, działającego w środku dźwigara, zastosowuje Towarz. akcyjne przemysłu żelaznego i budowy mostów w Duisburg.

(Dinglens p. Journal, tom 239. 1881.)

—    Szlak ko 1 e j o wy O b erl ahn s te i n - Co ble n z - G-uls a w szczególności most nad Renem pod Kobien-cyą. Opisy prawidłowo przeprowadzonej budowy podają obfity zapas wskazówek obliczania wymiarów różnych części składo -wych, szczególniej takich, których obliczenia są bądź zawiłe, bądź tylko przybliżone. Do takich sprawozdań należy z urzędowych źródeł podany opis mostu nad Renem i jego budowy, w którym to opisie omówione są naprzód warunki ustanowione dla budowy mostu, w skutek których przyjęto następujący rozkład rozpiętości: 2 główne przęsła o łukach żelaznych i dwa mniejsze sklepione z drogami holowniczemi po bokach, zaś po lewym brzegu dwa sklepione przęsła w obszarze innundacyjnym.

k = V5

źl = 2-0

1= 1-5 A = 2-0

strzałka łuku

0-20

0-25

0-33

0-50

półkole, strzałka podwyższone koszyk. O 75

1765 1-650 1-479 1-762 1 270

1 637 1-540 1-386 1-657 1-196

1-340 1-260 1-134 1-356 0 979

1-230

1-165

1-052

1-262

0-912

Ze względów łatwego zastosowania podanych wzorów przeprowadził autor konstrukcye różnych filarów i wyznaczył ich koszta. Przyjął przytem dozwolone ciśnienie w górnej części fundamentu 8 klg., ciągnienie 1 klg , obciążenie gruntu 4 klg., wszystko na 1 cm. Q ; wysokość fundamentu 0'8 m. Dla różnych filarów wyznaczył autor według podanego wzoru najkorzystniejsze rozpiętości i przedstawił rozpiętości te i koszta mostu wykreślnie.

Wielkość spółczynnika g zależy od przyjętego k, które jest zależnem: 1) od cen użytego kamienia, zaprawy, robocizny i drzewa; 2) od tego czy pod krążynami sklepienia ma być światło przejazdu i czy nie ma jakich nadzwyczajnych utrudnień i t. p. ; 3) czy rusztowania użyć się dają kilkakrotnie do tej samej budowli ; 4) od światła i kształtu sklepienia. Co do dwóch ostatnich punktów, to dla osądzenia ich trzeba poprzód wyznaczyć dla ocenionego k wielkość rozpiętości, a według tej dokładniej X oznaczyć. Należy także ocenić, zależnie od postępu robót, na ile budowa cała da się podzielić działów, w którychby te same krążyny i rusztowania dały się użyć, jakoteż uwzględnić nadzwyczajne trudności fundamentowania przez wprowadzenie odpowiednich poprawek.

( Zeit. d. h. Ar cli. u. Ing. V. )

Filar dwóch głównych przęseł fundamentowano przez pogłębienie żwirowego dna do największej głębokości rzeki i wyrównanie, a następnie zanurzono rusztowania i bito pale ogradzające. Ilość spotrzebowanego betonu była bardzo znaczna, bo 8.100 m. sz. W tym celu zastosowano osobne urządzenia maszynowe do przyprawiania i przewożenia betonu. Do spuszczania betonu używano leja przekroju czworograniastego, z blach i kątowek. Lej zawieszony na wózku poruszanym był po torze. Betonowano warstwami 1 m. wysokiemi. Skoro 1 warstwa była gotową, odejmowano 1 kadłub leja, podnoszono wielokrążkiem lej o wysokość odjętego kadłuba (1 m.) i przyśrubowywano napowrót górną część wraz z wlewem. Podczas całego tego postępowania pozostawał lej nieprzerwanie napełniony ; podczas odśrubowania, w miarę jak beton powoli opadał, dopełniano go ręcznie z pomostu. W ten sposób unikano napełniania leja po zupełnem wypróżnieniu, osiągano dalej oszczędność sie i unikano niekorzystnych wpływów na jakość betonu, sprawianych przerwą w betonowaniu. Betonowano bez przerwy nawet w nocy, aby uniknąć stwardnienia i zatkania leja beto-Do czoła sklepień użyto ciosów z Niedermendzkiej lawy

w cza-

nem.

bazaltowej ; rdzeń słupów wymurowano z łupku iłowego, sklepienia zaś i opory mostu inundacyjnego wykonano z cegieł. Zamiast cementu używano znany z jakości okoliczny tras. Pokrycie sklepienia dla ochrony od zamakania uskuteczniono oło-wianemi płatami 2‘/₄ m.X6 m, 2 mm. grubemi, 1 m.Q = 25 klg. Płaty takie układano na wyrównane sklepienie i nadmurowanie tak, aby zachodziły jedna na drugą na 5 cm., a następnie płomieniem gazu wybuchowego je ztapiano. Na płaty ołowiane położono warstwę rówmych cegieł, aby zapobiedz uszkodzeniu plat, a na cegły bezpośrednio usypano podłoże budowy wierzchniej. Płaty kosztowały (na budowisku) na 1 m.[] 10 /2

Rachunki wszystkie były wykonane na podstawie wzorów analitycznych Winklera, czego wynikiem bardzo pracowicie zestawione wartości wyrazów, w poszczególnych przypadkach.

Obliczenie ugięcia się szczytu w skutek zmiany ciepłoty — na 1°R. wynosiło według rachunku 2 87 mm., zaś w zimie mie- żelaznych, rzone ugięcie okazało 2‘77 mm.; różnica ta tłumaczy się niedokładnością mierżenia ciepłoty, gdyż powietrza nie zaś żelaza Obliczona wielkość ciężaru wyłoniła wzór p = 19’8 l-j-568 na 1 m. rozpiętości.

Rozpatrywanie stałości przeprowadzono u filaru środkowego półwykreślnie, u filarów i sklepień mostu inundacyjnego sposobem rachunkowym. Jak już wspomniono w obu wielkich przęsłach po nad samą rzeką dano po 2 na 5 m. rozstawione łuki żelazne rozpiętości 107 m., 2 83 m. wysokości oddolnego do górnego pasa, a o promieniu środkowym 167’3 m. Łuki te dźwigają pomost między szczytem a filarem częścią bezpośre dnio łukiem, częścią słupami, w 23 punktach, które na obwodzie równo są rozłożone, w rzucie więc poziomym nierówno.

23 tych węzłów związane są równej długości krzyżującemi się krzyżulcami (przekątniemi).

Oznaczenie natężeń w łuku przeprowadzone jest rachunkowo wzorami Winklera, wyniki obliczeń przedstawione są bardzo udatnie wykresem warstwicowym, za pomocą którego na sposób krzywych wpływu jesteśmy w stanie ocenić jak wielkie są momenta i siły || do osi łuku, które działają na dany

kości w środku, są z małymi wyjątkami całkiem do siebie podobne. Mieszczą one w suterenach warstaty, łaźnie, komórki na drzewo, a wreszcie cele poprawcze i ciemne, zaś na 3 wyższych piętrach po 24 izb więziennych i po 6 większych i 6 mniejszych sal roboczych, a prócz tego lokale dla dozorców i izby, urządzone do wylewu ekskrementów i czyszczenia naczyń wychodkowych.

Izby więzienne są dosyć obszerne (około 20 m. sześć, przypada na jednego więźnia), o dużych oknach i ogrzewane ciepłem powietrzem, z czem połączona jest wentylacya przez aspiracyę. Każda izba posiada osobny wychodek umieszczony w szczelnie zamkniętej szafie, należycie wentylowany i obsługiwany z korytarza.

Wszystkie powyżej opisane budynki — z wyjątkiem ostatniego stropu pod dachem, który w więziennych pawilonach jest dylowany, są sklepione bądź na trawersach, bądź na gurtach i każdy posiada przynajmniej jedne ogniotrwałe schody. Średnia wysokość piętr wynosi 4'20 m.

mark, ułożenie i stapianie od lm.f] jeden mark, ogółem 12 mark za 1 m.[J.

Ustawienie górnej budowy żelaznej działo się z podparciem na stałem rusztowaniu. W tym celu wybudowano 3 kozły w każdem przęśle, na których wsparto rusztowanie. Kozły wykonano bądź za pomocą wbitych pali, bądź też zanurzono je związane z podwalinami na wyrównane miejsce dna. Równocześnie z temi robotami osadzano łożyska konstrukcyi żelaznej. Ażeby łożyska osadzić dokładnie, używano prawidła, wskazującego należyte położenie łożyska. Prawidło przesuwano wzdłuż kątówki, |J do osi mostu, poniżej posady łożyska do słupa przytwierdzonej, wzdłuż jednego boku dokładnie i poziomo wygładzonej. Montowanie konstrukcyi rozpoczęto, zaczynając od posad, zakładaniem pasów dolnych, podpartych klinami, a do nich wiązano dalsze składniki. Wysokość i krzywiznę składanego łuku badano lunetą, stojącą na osobnej konstrukcyi do słupa przytwierdzonej. W pewnych odległościach od szczytu zaznaczono punkta na kątówkacb, obliczono ich należyte położenie, i według tego ustawiano je dokładnie do celowej. Prócz tego badano krzywiznę pasa dolnego prawidłami z desek. Przy zwieraniu łuku, z obu stron składanego, nie uwzględniano poprawki potrzebnej co do wysokości szczytu z uwagi na ugięcie się pod ciężarem własnym i ugięcie się lub wzniesienie w skutek różnicy ciepłoty. Poprawki te uwzględniono dop;ero po zwarciu łuku, a to w ten sposób, że na odpowiednią miarę podnoszono windami łuk i podklinowywano go, mierzono grę powstałą u łożyska i wsuwano przygotowywaną do miary tej podkładkę, odpowiedniej z łożyskiem wielkości. Zrana, kiedy ciepłota się obniżyła, zakładano w grę tę podkładkę, a w południe wzmagające się ciepło podniosło łuk po nad klinowanie. Próbę konstrukcyi uskuteczniono dwoma pociągami, a przy rozmaitych położeniach tych pociągów mierzono ugięcie się szczytu. W tym celu użyto znówr lunet, które ustawiono na filarach. Przy ta-kiem ustawieniu trzeba było przedewszystkiem zważać na błąd, który (jak to często przy mostach łukowych spostrzeżono) powstaje przez wyginanie się filaru w skutek bocznego działania parcia poziomego. Wielkość przesunięcia się bańki instrumentu niwelacyjnego, odpowiadająca pewnemu pochyleniu celowej, zo ■ stała skonstatowaną, a następnie obliczono: że przy ograni-czonem odkształceniu filarów, wielkość ugięcia się szczytu w skutek odgięcia się filarów i ztąd powstałego powiększenia rozpiętości = 4 tego powiększenia pomnożonemu przez 4⁻6.

Na podstawie tych danych z różnicy, która się okazywała między obliczonem ugięciem szczytu, a spostrzeżonem, oznaczano sposobem poprawkowym wielkość ugięcia się łuku (u szczytn mierzoną, czyli t. zw. ugięcie szczytu) w skutek odgięcia filarów.

przekrój, gdy obciążenie dosięga dowolnego punktu łuku. Wpływ ciepłoty oznaczono również według wzorów Winklera. Ciśnienie wichru przyjęto 125 klg. na 1 m. Q. Starannie zbadane jest działanie sił u łożyska, zważano tu nawet moment zgięcia wywołany w posadzie łuku siłami składowemi ciśnienia łuku na łożysko, równoległemi do posady. Dla lepszego przylegania łożyska na posadzie kamiennej — podkładano płyty ołowiane 3 mm. grube i zacierano starannie obrobioną posadę cementem. Ciśnienie u posady 45 klg. na 1 cm. 0. W⁷reszcie następują obliczenia drugorzędnych składników; średnio przyjęte, dozwolone natężenie wynosi 650 klg. na 1 cm [j. W obliczeniach nie uwzględniono poprawki spółczynnika dozwolonego natężenia ze względu na obciążenie ruchome.

(Zeitschrift f. Bauwesen, 1881. I—X.)

Budowa c. k. zakładu karnego w Stanisławowie.

W jesieni r. 1878 rozpioczęto budowę nowego zakładu karnego w. Stanisławowie. Zakład ten, położony przy drodze publicznej, 2 kilometry od miasta, składa się z dwu oddzielnych części.

Pierwsza, przeznaczona na mieszkania urzędników i dozorców zakładu, zawiera dwa domy mieszkalne, o 2 piętrach, położone w ogrodzie, który jest 65 m. szeroki i ciągnie się wzdłuż drogi w długości 224 m. Ogród otoczony jest sztachetami, na podmurowaniu, o murowanych słupach.

Druga część zakładu, stanowiąca właściwj^ zakład karny, leży poza wspomnianym ogrodem i ogrodzona jest murem 5-cio metrowej wysokości, który zamyka przestrzeń prostokątną 224 m. X 241 m. mieszczącą budynki więzienne i administracyjne.

Budynek parterowy, mieszczący w sobie przejazd z wagą pomostową, mieszkanie portyera i strażnicę wojskową, stanowi główny i jedyny wchód do zakładu.

Budynek -więzienny jest kształtu podwójnego krzyża, którego długie ramię stanowią dwa połączone z sobą korytarzem budynki, służące do celów administracyjnych i gospodarczych; 4 pawilony więzienne łączą się po dwa z każdym z wspomnianych budynków administracyjnych.

Pierwszy z nich, dwupiętrowy z piwnicami, mieści w sobie biuro dla przyjmowania więźniów, strażnicę, areszta tymczasowe, mieszkanie inspektora straży, tymczasowy szpital i aptekę; drugi trzypiętrowy, zawiera w suterenach kuchnię, piekarnię i składy, w parterze biura i magazyny, na 1. piętrze sale szkolne, zaś na 2. i 3. piętrze trzy kaplice: dla katolików, nieunitów i żydów.

Budynek ten zakończony jest 2-piętrową hallą w kształcie połowy nieumiarowego lecz symetrycznego dwuinastoboku. Z hallą łączą się obecnie korytarze 2 pawilonów więziennych, zaś w późniejszym czasie mają być przybudowane do tejże jeszcze 2 pawilony systemem celkowym, każdy o 100 celach. Dla komunikacyi między zbiegającymi się w tej halli korytarzami czterech pawilonów- więziennych, służą zamiast międzypiętrowych stropów, otwarte galerye, sklepione na trawersach i wsparte częścią na słupach a częścią na wspornikach

Cztery pawilony więzienne, dwupiętrowe, o dwóch szeregach izb więziennych, po 7 m. szerokich z korytarzem 3-metrowej szero

Prócz powyższych 7-miu budynków, są jeszcze 3 parterowe domy, a to na pomieszczenie kotłów i maszyny parowej, pralni,

na

skład słomy i rekwizytów. ogniowych, oraz trupiarnia, mieszcząca także izbę dla dozorcy i drugą do sekcyonowania.

Zakład posiada 7 studzien, zaopatrzony będzie w wodociąg, kuchnię parową, pralnię, susznię na bieliznę i ma być oświetlony gazem.

dziekanem wydziału inżynieryi. Culmann jest twórcą, graficznej tyki, jako osobnej gałęzi umiejętności, publikował też w tym przedmiocie dzieło, które się doczekało przełożenia na wiele innych języków. Oprócz tego zasilał czasopisma techniczne, znakomitemi artykułami w przedmiocie budowy mostów. Zmarły był jednym z najznakomitszych inżynierów świata i popchnął naukę na nowe tory.

sta-

W wychodkach zastosowano system beczkowy, oraz zbudowano sieć kanałów dla odprowadzenia wody deszczowej i spłuczyn ; naokoło budynków urządzone będą chodniki, a obszerne dziedzińce między pawilonami służyć będą jako ogrody spacerowe dla więźniów.

Zakład pomieści w obecnym stanie 750—800, a po wybudowaniu pawilonów celkowych i szpitalu około 1000 więźniów.

Dotychczas wszystkie budynki z wyjątkiem jednego pawilonu więziennego są pod dachem, a cały zakład oddany będzie do użytku z wiosną 1883 roku.

Koszta budującej się obecnie części zakładu wraz z urządzeniem wewnętrznem preliminowane są w przybliżeniu na 910.000 zł. ; dalsza, później nastąpić mająca budowa 2 pawilonów celkowych i szpitala wymagać jeszcze będzie około 300.000 zł.

Naczelne techniczne kierownictwo budowy piastuje c. k. Ministerstwo spraw wewnętrznych przez c. k. nadinżyniera Franciszka Maurusa, autora planów zakładu ; miejscowym kierownikiem budowy jest c. k. inżynier Józef Braunseis, zaś inspicyentem adjunkt bud. W. Gajorski.

Literatura techniczna.

— Nafta w swem zastosowaniu do ogrzewania.

W ubiegłym roku wyszło dzieło w języku rosyjskim napisane p. t. : Neftianoje otoplenie parochodoio i parowozow. Z priłożeniem 52 czertieżej raźnych apparatów dla neftianago otoplenia i graficzeskago izobrażenia razwitia neftianoj promyszlennosti na Kawkazje z 1830 po 1880 g. Inżynier-technologa S. T. Guliszambarowa. S. Pieterburg. Tipografia (bywszaja) A. M. Kotomina, Obuchowskij most nr. 93. 1880. 8-ka. Cz. I. 62 str. Cz. II. 27 str. Autor, który od swego rządu, dostał polecenie, aby badał przemysł naftowy na całym świecie, gdziekolwiek takowy się znajdował (był także w Galicyi przed kilkunastu tygodniami), jest człowiekiem zaufania pod względem swej fachowości i daje rękojmię, że dzieło jego jest z gruntowną wiedzą napisane, a że jest sumiennie opracowane, o tern każdy może się przekonać, kto ua tyle włada językiem rosyjskiem, że czytać umie po rosyjsku.

Przedmiot dzieła dla technika dość ciekawy, bo zważywszy oko

Budowę objął w drodze przedsiębiorstwa wiedeński budowniczy Donat Zifierer, w którego zastępstwie sprawują czynności z tern przedsiębiorstwem połączone pp. A. Zwëi’ina i A. Bogdański.

W końcu, dołączamy jeszcze przegląd zabudowanej powierzchni:

1.    Mur okalający sztachety

2.    Budynki mieszkalne dwupiętrowe z piwnicami 134P13 „    „

3.    Budynki administracyjne i gospodarcze trzypiętrowe z suterenami

4.    Budynki administr. dwupiętrowe z suterenami parterowe

6.    4 pawilony więzienne dwupiętrowe z suterenami 4284*96 „    „

7.    Korytarze łączące budynki 2-piętr. „

892*00 □ m.

5.

192-50 „_„

Razem

9237-50 „    „

Rozmaitości.

— Wiadomości personalne. Profesor szkoły politechnicznej p. Julian Niedźwiedzki, mianowany został docentem mineralogii i geologii, zaś Dr. Władysław Zajączkowski, prof. Politech. docentem matematyki uniwersytetu lwowskiego, P. Kazimierz Kułakowski mianowany inżynierem fundacyi Skarbko'wskiej.

— Nekrolog. Dnia 24. października b. r. zmarł w Rzeszo-wie członek Towarzystwa politechnicznego Ferdynand G oliko-wski, inżynier-elew kolei Karola Ludwika. Zmarły odznaczał się gorliwością w spełnianiu obowiązków a pięknemi przymiotami duszy i serca zjednał był sobie sympatyę kolegów i znajomych. Ukończywszy przed kilkunastu laty instytut techniczny w Krakowie, pracował przez kilka lat jako inżynier przy budowie jednego z portów' rosyjskich. Powróciwszy do kraju otrzymał przy ‘kolei posadę, na której nie długo pozostawał, gdyż śmierć nieubłagana przecięła przedwcześnie nić życia, w pełnem rozw'oju będącego. Niech mu ziemia lekką będzie !

— Konferencye inżynierów. Z dniem 12. b. m. rozpoczęły się w Wydziale krajowym konferencye przy udziale inżynierów niektórych Pad powiatowych, mające na celu obmyślenie środków, otoczenia dróg gminnych większą niż dotąd opieką w granicach obowiązującej ustawy drogowej.

— Centralne towarzystwo dla popierania spraw budowy -dróg wodnych w monarchii Austro-węgier-skiej ukonstytuowało się na dniu 16. listopada r. b. w Wiedniu. Stowarzyszenie ma na celu zespolonemi siłami intelektualnemi inżynierów, technikówr, gospodarzy i przemysłowców, a na podstawie zdobyczy umiejętności i nabytych doświadczeń wpływać na podźwignięcie stosunków ekonomiczno-społecznych. §. 4. statutów zawiera postanowienie o tworzeniu oddziałów towarzystwa (Zweigvereine) na pro-wincyi. Z kraju naszego przystąpiła znaczna stosunkowro liczba osób, ze sfer technicznych do tego tow-arzystwa.

— Na posiedzeniu ankiety zwołanej w sprawie budowry nowego teatru w Krakowie, obrano plac św. Ducha jako miejsce na postawienie teatru. Plan nowego teatru wypracowany przez p. Zarembę, przyjęła ankieta za podstawę dalszych swych czynności. Teatr pomieścić 1000 widzów'.

— j Culmann. Zmarły przed kilku dniami słynny ten uczony był inżynierem sekcyjnym kolei bawarskiej , zkąd powołany na profesora zurychskiej szkoły politechnicznej, przez długie lata był

ma

liczność, że u nas trudno o węgiel, a coraz trudniej o drzewo, olej zaś naftowy bardzo łatwo i tanio dostać można (po 5—6 zł. za 100 klg.), możemy się wcześniej czy później spodziewać, że nastąpi konieczność zastąpienia dotychczasowych materyałów palnych, materyałem płynnym «nachodzonym u nas w znacznej ilości. Zastosowanie prawdopodobnie nastąpi najprzód w zakładach przemysłowych, a potem przeniesione zostanie do użytku domowego.

P. Guliszambarow pisze na wstępie swego dzieła: „Zastosowanie nafty do opalania lokomotyw i parostatków znane w Ilosyi dopiero od lat 10—12 zrobiło u nas takie świetne postępy i doszło do takiej wysokości, jakich ani w zachodniej Europie, ani nawet w Ameryce nie dostrzegamy“. Rzeczywiście. przeglądając dzieło, czytamy między ludźmi zasłużonemi w tej gałęzi nazwiska Szpako-wskiego, Kameńskiego, Porieckiego kilkakrotnie jako wynalazców przyrządów do opalania za pomocą nafty umieszczonych, oraz dowiadujemy się, że na morzu Kaspijskiem od lat kilku okręty pędzą parą wytwarzaną ogniem naftowym. — Dzieło zawiera w sobie opis jędrny wszystkich ważniejszych wynalazków i przyrządów do ogrzewania naftą i produktów z tejże, porządkiem chronologicznym, oraz odnośną krytykę i zapatrywanie się autora. System tych przyrządów podzielił p. G. na cztery działy (str. 13). 1. Przyrządy, w których nafta pali się w stanie płynnym. 2. Przyrządy, w których nafta napawa porowate niepalące się materyały (n. p. martwicę, pomeks) i pali się po części w stanie płynnym, po części w gazowym. 3. Przyrządy do palenia nafty w stanie rozproszonym za pomocą pary lub też wietrz-nika (wentylatora). 4. Przyrządy, w których naftę zamienia się w gaz i takowa się pali. Ponieważ większa część przyrządów są łatwe do wykonania, przeto dołączone na końcu dzieła szkice, są dostateczne, aby podług nich odnośny przyrząd skonstruować, celem zrobienia praktycznego doświadczenia z produktem naszej nafty t. z. olejem niebieskim lub olejem zielonym.

P. Guliszambarow, ma zamiar wydać wielkie dzieło o przemyśle naftowym w dziesięciu tomach, które obejmować będą:

1.    Geologią, geografią, historyą i opis fizyczno-chemiczny oleju skalnego i jego produktów.

2.    Prawodawstwo, handel, przemysł i statystykę oleju skalnego.

3.    Kopanie i wiercenie studzien dla eksploatacyi oleju skalnego.

4.    Sposoby przechowywania oleju skalnego.

5.    Wyrabianie produktów lotnych z oleju skalnego.

6.    Wyrabianie produktów ciężkich z oleju skalnego.

7.    Oświecnnie naftowe.

8.    Ogrzewanie naftowe.

9.    Późne sposoby użycia oleju skalnego w przemyśle.

10. Bibliografia.

Z powyżej oznaczonych dzieł, opuszczą prasę na przyszły rok Geologia, geografia i t d., oraz Bibliografia t. j. tom 1. i 10.

Gorlice 27. listopada 1881.

Rudolf Miildner.

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O projekcie konkursowrym na gmach gimnazyum realnego w Brodach. — O wystawie elektrycznej w Paryżu. — Eeforma szkoły średniej. (Dok.) — Przegląd czasopism technicznych : I. Budownictwo lądowe, II. Materyały budowlane, V. Kolejnictwo, VI. Mechanika, VII. Budowa mostów. — Budowra c. k. zakładu karnego w Stanisławowie. Rozmaitości. — Literatura.

jgH^ Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (i^cm ) kosztuje 30 ct.

w. a.

Informacye ustne lnb pisemne udziela się z wszelką gotowością.

IPUT" Ceny bardzo umiarkowane.

pod wszelką gwarancyą nawet za spłata w ratach.

Kanalizacye według własnych planów

uskutecznia

a mianowicie :

Rury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i miarach,

Rynny ściekowe,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Budynki z betonu,

Ciosy i płyty wedle żądanych kształtów i rozmiarów,

Płyty kominowe,

Posadzki i chodniki cementowe, terrazo i mozaika,

Ozdoby architektoniczne.

Art] kulj tu wyszczególnione a zwykle używane są na składzie.

roz-

wyroby fabryki dla potrzeb budowlanych

oraz

poleca się

do wykonania wszelkich robót, wchodzących w zakres przedsiębiorstwa BUDOWY ZAWODOWEJ

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

inżynier cywilny

wyrobów z kamienia sztucznego, betonu cementu i wapna hydraulicznego

FABRYKA

!=ö c—3

oo

-trrf

t=3CJ

Pierwsze techniczne biuro

.. A

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

i® MWUmcnlB elektrycznej®

Fr. Rychnowskiego

'we Lwowie, iiliea Ossolińskich 1. lO.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Ke-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Zastępstwo słynnych fabryk angielskich i francuskich.

WŁADYSŁAW ŹAAK

„Inżynierya i Budownictwo“

póhniesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i szyn, «r7omrfiłown/w. .«rórników. f

ma-budowni-

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1.4. we Lwowie

poleca swoją pracownię

introligatorsią i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na | „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

Inżynier-Mechanik

urządza wodociągi, water-klozety, trans-misye, ogrzewania centralne, wentylacye i kompletne fabryki.

Zawiązawszy obszerne stosunki podczas 8-letniego pobytu zagranicą, sprowadzam wszelkie maszyny specyalne i towary w zakres budownictwa wchodzące z Ameryki, Anglii i Francyi. '

jHF* Młyny, tartaki i maszyny parowe pod gwarancyą.

, przemysłowców, górników, ----

czych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: prowincyi i za granicą

Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10. poleca swoją pracownię napisów ( lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie.

Pównioż wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

Wyrazy do słownika technicznego,

187

2353.    Dobieg, łączność, (kolejnictwo), n. Anschluss, Zugsanschluss, f. raccordement, coincidence des trains, correspon-dence, prybycie pociągu jednej kolei przed odjazdem odpowiedniego pociągu drugiej kolei.

2354.    Kolej, n. Bahn, Spurbahn, Schienenweg, f. chemin à rails, chemin à voie, a. rail-road, rail-ivay.

2355.    k. drewniana, droga o torze drewnianym, f. chemin de bois, voie en .bois, a. ivooden railivay.

2356.    k. żelazna, droga żelazna, n. Eisenbahn, f. chemin de fer, voie de fer, voie en fer, voie ferré,, route ferré, chemin ferré, a. rail way, rail road, o torze ze żelaznych szyn.

2357.    k. obwodowa, n Gürtelbahn, f. chemin de fer de ceinture, opasująca miasto lub jakąkolwiek miejscowość.

2358.    k. konna, n. Pferdebahn, f. chemin de fer américain, chemin de fer à traction de chevaux, a. tramioay, konie są siłą pociągową.

2359.    k. parowozowa, n. Lokomotiveisenbahn, f. chemin de fer à locomotives, a. locomotiv-raihuay. parowóz stanowi silnik więżący.

2360.    k. powietrzna, atmosferyczna, n. atmosphärische Eisenbahn , f. chemin de fer atmosphérique, a. atmospherical railway, siłą pociągową jest rozrzedzone powietrze leżącej między szynami.

2361.    k. tubowa, rurowa, pneumatyczna, n. röhrenförmige Eisenbahn, pneumatische Eisenbahn, Luftdruckeisenbahn, f. chemin de fer tubulaire, a. pneumatic railivay, umieszczona w rurze w której poruszają się wozy w skutek rzedzenia lub zgęszczenia powietrza.

2362.    k. wisząca, linowa, n. Seilbahn, Drahtseilbahn, f. chemin de fer funiculaire, u której wozy są przyczepione do chomej liny.

2363.    k. zazębiona, n. Zahnradbahn, f. chemin de fer à rail central, o środkowej szynie zębatej.

2364.    k. o silni ruchomej, w. Eisenbahn mit beweglichem Motor, f. a moteur mobil, a. with mobil motor, silnia przewozowa zmienia swe miejsce położenia.

2365.    k. o silni stałej, n. Eisenbahn mit feststhendem Motor, Seilebenenbahn, f à moteur fix, a. with a stationary motor, silnia nie zmienia swego miejsca położenia.

2366.    k. jednotokowa, n einschienige Bahn, f. chemin de fer a un rail, a railway with a single raił, o jednej szynie.

2367.    k. jednotorowa, n. eingeleisige Bahn, einspurige Eisenbahn , f. chemin de fer a une voie, a. rail road with a single set of tracs, single way, o jednym torze.

w rurze

roz-

ru-

» I—I

•'S

S 'S? 1«

§> >a ^ ÎS3

N §

~ © rs

^ O

1 £ t| ïf

S •*»

P.|

■©> <+-, OC O»

N

a ^

CS

.2

a s?

ÂN

rządkowej.

2398.

2399. p. parzysty, n. Zug mit gerader Zugsnummer, f. train

pair, o parzystej liczbie porządkowej.

-s;

ce

cC

ce

_a

CO

£ 5

^ s

'S

>a

5C 'S

S* 1

S- Si

© CS

g

I £

eS c*h'

A -

N I¹

*Sł co *' ÎSi

i §

I fc

t?{2 g p

oc

£g

© P

sa

•a

T3

«»

SJ

NJ ©

ÂS

TT •

o:

autre, mający pierwszeństwo przed innym.

'_0

t3

©

ni

©

sa

«t

co

a-.

©

•g

co

ï§

P

©»

HS

rtl

pierwszeństwo.

2402. p. pomocniczy, n. Hilfszug, f. train de secours, przyzwany

na pomoc.

< tS5

g S '© S «Si £

|II

|ïû ^ ‘Eb

■1-S s

S 8^ »*§

N . S

g O a-2 §

.i a

s,

&D <u ^

§*S

£    ? N

•S

-ÊS

urzą

«+-i

g

.- ⁻.S>

^ £ I ■*?

CO g

•S

§,2

I g £>8

^ c3

§>•§ «i ö

S s

g ^

’i ^

I I

a.*l ^

£5¥

!**•§

©»

N

.2

.©

$£ © S (si

*Xl

5§ ^

le s

es P

§ N

©>

#1

•'S

.i §

|.s

tq g

Ö ^ <o

• «H

©s

a rC

3 g

s «

>>

£ »* »3i

o g N CO O

CS SS

Â S -«

przyprzęzony.

ce ^

a s * g

Â^CS

dzany dla wycieczki.

gs

-i

^ £ « «s

ks

eâ

a ^

S -2 •

a^Q

niem dla chorych i rannych.

CO

CN

Cn

240G. p. drobnych przesyłek, n. Stückgüterzug, f. train de detail.

2407. p. powolny, n. Bummelzug, f. train deservant toutes les

c3

■ gg

>a

P tk

g s

:? s .as

S⁵

*”0

-.0 .2    Jaj ss

t    | g,

5*    ||

*

© ^

cS

©>

*CQ

>a

•S

**g

gający dłuższej obsługi.

.Il

lï

;s\ï

'S

5S

es

'^g

■s-S.

© §

mama się pociągu na stacyi.

od

fatffr Udajemy się do ogółu technikóio polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych; a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya slownikoiva Towarzystwa Politechnicznego we Livoivie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

co

ce

co

co

oo

et

co

te

et

co .

00

et

et

co

et

co

CS

et

©1

et

jP

et

co

et

te

co

et

co

-1

co

co

co

s r .^r

«>*• . •

miejscowego.

1-* S'S il

§■ p

5.© © ^

e, p

fgfrü

a- ■g;©-© g- 2. ®

§:§. ag

^ g - vT

cP

? r r ^    r

X- r. 5. a

a- *§? g-^Ö © S ST

© S 2 ® _|-©

| |.;S'g ë-a.1

J= lg.3 «■“"

•

wyraz: 172.

cr

© ^ t© p

Çu • Su

g gxf g?

aej ' S p a

ne. —    ^ PT

I © 1 | % »‘® - i-f

^3 f 8-1

S^K»

^ p a a-»

* ; i »p

r'sr ^I

c^ a P § S.

§• r o.⁸ ^

4ur

a S: 't

£'* ° ?» ta " ta g ^ p §- f⁷' S. *

g ^

3#

S S

fr¹

a-r = S-or

a. fa

"* c» O.

il!

18»

5’

ol»

">% et, î

g¹- %

et, N

x f*»o

g- iJ'|i

S 3 &

s. §• P

g ^ «

tracs, o więcej jak dwóch torach.

mam linę.

r ? r ~ kj r

Ifi

CT? p §-*S

Cs © a ©

^    g &

| 05 S'®-

“ §&|

^ B

de montagne, o

wierzchnią ziemi

dach (25°/₀₀).

souterrain,

ziemi.

a-

«> ^

g ^

małych spadach (5 °/ ).

?-| l.^'l?¹

g-«2. « g s

g 2.    2;-<a crç

a- ^    2 S⁻    5. 2' Ł s

si ii‘Fs.ri r &s'i-

ï-s lr s^r

^ s    5^    g -

^ ^ a ^ ta

>2    «x <vj æ.

P 2j - c§ «g zs 5^    a g

eu S" P a g

a - sa-

r m-

p;    2    2 g

2    a, «5, S. 2x s*

^ «    2. a g- S a*

P3    5 ^ S g 2

? ą S t 'S g ^

KS

-ï

Su

3.

g-

B <©''èv

S © g «v

Êr^te 5,5 ©

f “ ?; -s*»

ris' S-^.g.

8V er | i 3 J-i * rt IflMts:

ga^ Paâ^« 3. r

Sx a v, ^ x p g, S.

a^

a

ÜC

N

eP

J-.

•e P

a £.

SS

P a-x.

co ®' **" S-J ee ©

’S p V; S e O i P

p-r

©’

8-

N e C a

g a -

HH P ⁰³ ^

c F -s:?«

P co e tJB

s-s-Si. s.

a- g. g 05

>*—' <S>. M Co a,

H- ^    O*

^ § 3 °? » s. = 3 | g-S--

g. a =

pr

>a ^ Sï

os

oo

e.

ax

a

r*

o a . a „

B s    E |

!>i!    x|.

I*

^ ^ fei | ax

^ — ^ ®

Px^

° ax "

P eC

r ^ |

g" TS §•

! i-r

2 c« cb e*“ ^. ^ zï Co

I p 3

une

te

CO

co

et

o⁻

r rl

v f— X

te

te

a P

E g ^ a. T- a

3? ~

_. a £.8

a.

a.

co

p_

te

a.

© e N! Sg

© a^

S »

p 5

© J~

ce    N S = CO a

3' a-    v    s

p    a⁵⁰    ^

^ S    ^ ax ^ g- P S⁻

,p a .00 ^ n ^ P-8

M

vj r®

"p v

p a'

3*

c a⁻

Px a

8<F

Cb*

a-'⁴ g: g "S g

aii

ce a a-

^ Sx

a § e-

g Sx s ■ ax- '

g a-

S -

«s>.

§i2.

co

CO

ce

ei

CO

te

te

te

te

ce

CO

ce

ce

CO

te

te

te

ce

ce

c:

CO

te

ce

co

00

OC'

et

zący przesyłki pocztowe.

*Ö jP-*ô ►© !©»0 >© g *p ^ >s p' & ^ ^ © o?®-«

Ilo frîloÿ~S

Ill!^lift;

î #--• ° „ ? g. I y g.

g y 'g g 3 g 1 3 N

?    § 2 g 3-cSj

£ &S ” §5 f f*S g

^ o S co ^ ^ ^ ^ ^ Ł .g    f 5.» g «P ^

r-|-⁸|iîp

ï nw : ;*

»'Sa. Ł |? 8 1 P

F ' |-f “g i S-

o O xw Sb, o C= ^ SJ Çl, Cb §

P s    s    p 8 s

; * ■? H..⁸I

a % u I

? ^ il

§. g. -f à s-^ g

è⁸ cr 2. s < co

b co <

. N ^ Co ^ ^ *»

? M

TS

przeznaczenia

]er concurrant,

îg

E.

tP" f'

© g

v- ?

wożąca przesyłki do tych samych miejsc

r-%

.ft?f 11 ïla 1*3

2 5 gr » © N ~ ^ ® g''» ^ g’s»S-Ś*?ŁlS|?S*S;|

t B 2 « O ^Jf.P g. a b-§ g o fc* erg- g-® §,*2 cri-"

b B § S.'J I-P -S ct»

? 8 «3-*, %*wK 1 |b |8J

» •eg ₀'b g-s g, g,t5 3 ' s" e ä S

~ g ?=|-S Ô'I I- ItU'g I- g-s's

rP§§« cci^co ^^^a'oçjjcs

1 ₃₈frp |>8|l p|h,<î»

*"^1 *§/■& 4-s1l:l >3 5^ S-f 1 S-||- g, ?l s- O^lS-gj a -    s-§ M-»

^ g r

•s g.

11.

tP S

3 P

⁵⁰ «*

*o vT

©>

tst

a-

g-

J-ta

liaire, a.

o>.

Cb

S.

3.

- CO

^ s. s-

S.§ I

T- SJ* »

3a

fr

CP 53 >-Ä-    © S.jg

1 §-g-i

« i.

4-*- S

ï §•!

*    ac.

^ w- r>

^    &‘n

§ crq ^ O ą

JX».

znaczenia.

238G. k

te

te

te

es

ce

ce

CO

JP co

p § t* s ©-

P I® P I®

$l§

tü b «_■. s *5* o a 2 p a- s

s-Mriä-

* 3 § g

o-f*® $r-

SS g, 5 •S." ts ?ifS-3 3 S'g 8

l⁸*” 3 IJ

c£.ge p

przesyłkę celem dalszej woźby.

t©>

VJ

2 3C

l.ïï.

s£.

*3

wojskowych.

Bahn

- a

•-ta ?r

35*

-t

> g" I ^ «2.^ * a f "

H g, ” x, | S a

esta iS

B. p g. * g-<5 «S. 3S c—-* • _^) "» n -

© P g:

■5 2 3 gag.

i i-: i

P g-^ S

££•*

s*§

«2.|

a

P 5r

wojny.

pr

V*

a.» g '

et, g“ P

% 5* P

§1 S

<Xl

i. p

ce

co

SL

Ci

C«.

CO

te I

ç*>.

o-

fs

$>

S⁻ o a-

-I

< i®

pS

r— ^

W- »-

o

* s g s

cS. a ea ^ • % a P S

P-¹ a P S P a

*% g.

N a © a.

P 3S. fre* Co

« a

t. a-

© a

cr

CP

p

co