Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie .    .    .

półrocznie .    .

Numer pojedyńczy kosztuje 60 ct.

W 09

złr.

DŹWIGNIA

Bedalccya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

fi

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

Sju'awy Towarzystwa.

L. 346. Odezwa. Podpisany Zarząd uprasza P. T. członków zalegających z wkładkami, by zechcieli swoim zobowiązaniom względem Towarzystwa politechnicznego zadość uczynić. W przeciwnym bowiem razie będzie Zarząd zmuszony postąpić w myśl §. 16. statutu.

Lwów, 15. listopada 1881.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdanie

z 8-go posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 10. października 1881.

Przewodniczący p. bar. Gostkowski. Obecni pp.: Bykowski, Górecki, Kovats, Stahl, Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 13. września br. przyjęto bez zarzutu. P. prezes zdaje sprawę z czynności delegacyi wysłanej do JWP. Marszałka kraju w sprawie memoryału względem rozpisania konkursu na plany restauracyi zamku królewskiego na „Wawelu“. — Następnie zdaje p. prezes sprawę z czynności delegacyi wysłanej do p. posła Dr. Małeckiego .względem poparcia petycyi o przyznanie głosu wirylnego kaźdoczesnemu rektorowi lwowskiej szkoły politechnicznej. Sprawozdanie powyższe powzięto do wiadomości. — Sekretarz odczytuje pismo Dr. Skałkowskiego z oznajmieniem, iż co do strony formalnej nie zachodzą trudności poruszenia w Sejmie sprawy objęcia zarządu ruchu kolei Północnej przez rząd. Zarząd uchwala wysłać delegacyę złożoną z pp. Bykowskiego i Stahla do p. posła Męcińskiego z prośbą o uczynienie odnośnego wniosku w Sejmie. Prezydyum oznajmia, iż członek p. Emil Czaderski, em. inżynier Wydziału krajowego ofiarował bibliotece Towarzystwa 53 dzieł technicznych. Zarząd poleca prezydyum wyrazić szlachetnemu dawcy podziękowanie Towarzystwa na ręce jego pełnomocnika p. notäryusza Morawieckiego, tudzież ma być w „Dźwigni“ wystosowane odnośne podziękowanie Zarządu.

Magistrat miasta Wiednia uprasza Zarząd o ogłoszenie konkursu rozpisanego przez wiedeńską radę miejską na plany zbudować się mającego mostu na kanale Dunaju. Zarząd poleca prezydyum ogłosić ten konkurs w najbliższym numerze „Dźwigni.“ — Lwowska Izba handlowa podaje wiadomości Towarzystwa oficyalnie pismo Ministerstwa handlu względem wystawy przyrządów do pochłaniania dymu, odbyć się mającej w Londynie w listopadzie b. r. Zarząd poleca prezydyum ogłosić to pismo w najbliższym numerze „Dźwigni“. — Na wniosek p. Stwiertni uchwala Zarząd zakupić dla biblioteki Towarzystwa dwa egzemplarze sprawozdania z I. kongresu austr. inżynierów i architektów, dzieło Dr. Wernera Siemensa p. t.: „Abhandlungen und Yorträge“, tudzież na wniosek p. Kovatsa uchwalono . zakupić słownik kolejowy Ruebenacha. — Zarząd uchwala rozpocząć zgromadzenia tygodniowe w sobotę dnia 19. listopada b. r. Zarazem poleca Zarząd prezydyum postarać się o uzyskanie sali rysunkowej w muzeum przemysłowem dla odbywania tych zgromadzeń, które jak w latach poprzednich w każdę sobotę o godzinie 6. wieczorem będą zagajane. — Co do wykładów uchwala Zarząd, iż te z nich, które komitet redakcyjny uzna za odpowiednie do umieszczenia w „Dźwigni“ będą honorowane według normy przyjętej dla artykułów w organie Towarzystwa umieszczanych. — Prezydyum przedstawia wniosek, ażeby zostało uwolnionem od obowiązku starania się o prelegentów, a natomiast proponuje wybrać osobną komisyę, któraby miała tę czynność sobie powierzoną. Zarząd przychylając się do tego wniosku, uchwala wybrać komisyę z trzech i poleca prezydyum przedstawić za pośrednictwem okólnika odpowiednich do tej komisyi kandydatów. — Imieniem komisyi dla sprawy kanalizacja i wodociągów miasta Lwowa przedstawia p. Górecki wniosek, ażeby ta komisya. dopiero w styczniu dalsze obrady swoje rozpoczęła, gdyż urząd budowniczy dopiero w tym czasie będzie w możności dostarczyć mate-ryału i dat, zebranych według wskazówek komisyi (Uchwalono). — imieniem komisyi dla sprawy zjazdu polskich techników przedkłada p. Stwiertnia program zjazdu w ogólnych zarysach i poleca do przyjęcia następujący kwestyonaryusz, któryby mógł posłużyć za podstawę obrad :

I.    Czy jest pożądana reorganizacya szkół średnich jako przygotowawczych do szkół politechnicznych. 1. Szkoła realna. 2. Gimna-zyum realne. 3. Gimnazyum. 4. Wspólna szkoła średnia.

II.    Jak winny być zorganizowane szkoły politechniczne, ażeby odpowiadały potrzebom kraju?

III.    Jak winny być zorganizowane szkoły przemysłowe, ażeby kierunek kształcenia był praktyczny?

IV.    Jakich środków należałoby użyć celem wzbogacenia ojczystej literatury technicznej ?

V.    Jakie środki byłyby wskazane, ażeby ułożenie polskiego słownika technicznego do skutku przyjść mogło?

YI. Wykład z dziedziny budownictwa : „O wadliwości konstruk-cyj budowlanych i nieracyonalnem zastosowywaniu materyałów w budownictwie ze względu na nasz klimat i bogactwo rodzimych materyałów surowych“.

Zważywszy, że koledzy w Warszawie i Poznaniu zgodzili się na Kraków jako miejsce zjazdu, komisya proponuje, ażeby zjazd odbył się w Krakowie w dniach 8, 9 i 10 września 1882. — Nadto czyni komisya wniosek, ażeby dalsze przygotowania do zjazdu tego powierzono z natury rzeczy krakowskiemu Towarzystwu technicznemu. — Zarząd przychylając się w zupełności do powyższych wniosków komisyi, poleca prezydyum przedstawić ten program do dyskusyi Redakcyom „Przeglądu technicznego“ i'(„Inźynieryi i budownictwa“ w Warszawie, Towarzystwu politechnicznemu w Poznaniu i krak. Towarzystwu technicznemu, z wezwaniem / iż gdyby się na takowy nie zgodzono, o poczynienie swoich wniosków, któreby znowu przedstawiono do szczegółowego zbadania kolegom we wszystkich dzielnicach Polski. — Komisya dla sprawy zakładania filij Towarzystwa przedkłada swoje sprawozdanie i czyni następujące wnioski:

1.    Zważywszy, że na Walnem Zgromadzeniu, odbytem na dniu 29. stycznia nie zapadła żadna uchwała w tej kwestyi, na którą się członkowie tarnowscy powołują;

2.    zważywszy, że z życzeniem tern dotąd tylko Tarnów wystąpił;

3.    zważywszy, że zakładanie filij przysparza bardzo wiele wydatków, chociażby tylko pod względem administracyjnym, a które nie mogłyby być pokryte dodatkiem 30 ct. ze względu na szczupłą liczbę członków, musiałyby być przeto opędzane ze szczupłych funduszów Towarzystwa ;

4.    zważywszy, ze szczupła ta garstka ludzi dobrej woli i pracy złożona jest przeważnie z członków, których zawód pociąga za sobą często zmianę miejscowości, kwestyonuje się więc gorliwość następców w prowadzeniu rozpoczętego dzieła, upadek zaś takiej filii byłby demoralizujący, a na ogół oddziałałby co najmniej nie mile;

5.    zważywszy wreszcie nieodzowną potrzebę zmiany statutu, ko-misyajest zdania, aby nad wnioskiem zakładania filij przejść do porządku dziennego. Nadto komisya mając na względzie wyjątkowo znaczniejszą liczbę członków w Tarnowie, poleca Zarządowi, by zechciał na ręce reprezentanta Towarzystwa w Tarnowie przesyłać czasopisma techniczne w czasie i w sposób, który za stosowny uzna.

W obec faktu dokonanego, iż kółko tarnowskich członków od kilku miesięcy odbywa zgromadzenia, uchwala Zarząd odesłać tę sprawę do komisyi celem powtórnego nad nią obradowania.— Na wniosek p. Bykowskiego uchwala Zarząd przedstawić Walnemu Zgromadzeniu wniosek, ażeby zbiór kamieni budowlanych, będący własnością Towarzystwa, ofiarowano szkole politechnicznej. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

pr-

Reforma oly

jako przedmiot rozpraw

pierwszego Zjazdu austr. inżynierów i architektów.

"Wydane właśnie obszerne sprawozdanie z przebiegu rozpraw pierwszego Zjazdu austr. inżynierów i architektów w Wiedniu (d. 9. do 11. października 1880) *), daje nam sposobność powrócenia raz jeszcze do jednej z najżywotniejszych spraw ze względu na stanowisko technika w społeczeństwie, a która właśnie budziła bardzo żywe zajęcie członków zjazdu i była przedmiotem gruntownej i wyczerpującej dyskusyi tegoż.

Na czele programu Zjazdu wiedeńskiego stała kwestya: Jakie prawa i atrybucye przyznać należy technikowi z aka-demickiem wykształceniem, oraz w jaki sposób ubezpieczyć te prawa i atrybucye na drodze ustawodawczej ? — a bezpośrednio po niej kwestya: Ozy jest rzeczą pożądaną, ażeby szkoły średnie zreorganizowane zostały tak, iżby dawać mogły wykształcenie przygotowawcze dla akademij technicznych?— Słusznie bezwątpienia podniesiono zaraz na wstępie rozpraw, iż dwóch tych zagadnień, jako zostających w najściślejszym z sobą związku wewnętrznym, niepodobna traktować z osobna, i że mianowicie po rozstrzygnięciu drugiego z nich dopiero uzyskać można podstawę do rozprawy nad pierwszem. Rzecz prosta, gdyż tylko stopień wykształcenia ogólnego, które dają szkoły średnie i akademie, może być miarą stanowiska i praw, jakie się należą jednostce inteligentnej w społeczeństwie.

Dajemy teraz głos w tej sprawie członkom kongresu, których przemówienia, streszczone obszerniej, najlepiej ob-znajomić nas mogą z przedmiotem i przekonaniami, jakie w tym względzie panują w kołach technicznych.

Pierwszym mówcą na konferencyi delegatów był br. Engerth, konsulent Tow. kolei państwowej, członek Izby Panów Rady Państwa Przemawiając za zaprowadzeniem jednej ogólnej szkoły średniej, jako przygotowawczej dla wszystkich akademij, podniósł on mianowicie, że już zkądinąd w dotychczasowej szkole realnej kierunek realistyczny sięga zbyt daleko, oraz że nauka rysunków potrzebną jest także w gimnazyach. Następnie w dłuższem przemówieniu profe-

*) Patrz Dźwignia nr. 10. z r. 1880.

sor Rliha (z politechniki wiedeńskiej) rozwinął szczegółowy program reformy szkół średnich, wykazując szkodę, jaką przynosi nauce zarówno jak i uczniom system trojakich szkół średnich, gdyż przecie wiedza i umiejętność do jednego zmierzają celu. Cała droga życia i działalności kształconej w ten sposób młodzieży skazana jest z góry na nieprawidłowość. Profesorowie w szkołach wyższych otrzymują nierówny pod względem przysposobienia materyał w uczących się, co jest przyczyną nieustannej niepewności w metodzie nauczania i zmian w organizacyi zakładów naukowych. Inżynier zaś cierpi na tem więcej niż inni, ponieważ w oczach świata wykształcenie jego przygotowawcze uchodzi za niższe w porównaniu z wykształceniem takiem innych inteligentnych zawodów. Świat uczony spogląda na technika „z góry“, okiem arystokratycznem. Technika też odłącza się przez to od świata uczonego. Wreszcie dążność szkół realnych jest dwojaka, mianowicie: w kierunku wykształcenia ogólnego i specyficznie zawodowego, przez co w pierwszym nie osiąga celu w pożądanej mierze, gdyż przeszkadza jej ' w tem cel drugi. Powstaje z tąd luka, która na każdym kroku dotkliwie daje się uczuwać. W końcu i to coś znaczy, że szkole realnej braknie tradycyi, braknie metody historycznej, co znowu udziela się dalej zawodom inżynierskim, i właśnie ta okoliczność jest powodem, że dotychczas nie mamy jeszcze historyi inżynieryi.

Dalszem jeszcze szkodliwem następstwem trojakich szkół średnich jest ograniczenie w wyborze zawodu u ucznia szkół realnych. Ograniczenie to odbiera młodemu człowiekowi swobodę postanowienia w najważniejszej dlań rzeczy, gdyż w sprawie powołania i całej przyszłości jego.

Jeżeli tedy zgodzilibyśmy się z powyższych względów na potrzebę domagania się jednej szkoły średniej dla wszystkich zawodów, zachodzi pytanie, którą ze szkół dotychczasowych uznaćby należało za najwłaściwszą ku temu celowi.

O realnem gimnazyum nie mówię nawet; zresztą ten rodzaj szkoły już się przeżył. Oo do zregenerowanego gimnazyum, wszyscy zajmujący się fachowo szkolnictwem przyznają, że realia miałyby dlań wielkie znaczenie, dodają wszakże, iż dotychczasowy plan ich nauk nie powinien być naruszony. W obec tego możnaby podnieść, że gimnazyum już przecie jest i dziś niejako szkołą przygotowawczą także dla akademij technicznych, ponieważ, jak wiadomo, każdy z ukończonych gimnazyastów może być przyjęty do tych akademij za złożeniem egzaminu tylko z rysunków z wolnej ręki i geometrycznych. Należałoby więc tylko zaprowadzić w gimnazyach rysunki, jako przedmiot obowiązkowy. „Gimnazyum jest jakby promień koła, w którem się obraca cały świat uczony“, należy więc i nam dostać się do tego koła....

Inne przemówienia i rezolueye wniesione w tym przedmiocie na konferencyi delegatów streszcza najlepiej mowa sprawozdawcy na pełnem posiedzeniu zjazdu, profesora praskiego dra K. Ko fi st ki. Mówca twierdzi przedewszystkiem, że przedstawione przez delegatów trzy różne rezolueye zgodne są pod tym względem, iż wszystkie oświadczają się za utworzeniem wspólnej szkoły przygotowawczej dla uniwersytetu i techniki. Różnią się tylko w tem, że p. St wiertni a nie wskazuje bliżej drogi, którą ku temu celowi obrać należy, p. Riiha wyraźnie wskazuje na gimnazyum, jako punkt wyjścia dla reformy szkół średnich, zaś p. Stark jest zdania, iż wspólna szkoła przygotowawcza jest wpraw-

(0. d. n.)

dzie pożądaną, wszelako obecnie nie dałaby się wprowadzić w życie, dla tego proponuje domaganie się na razie równouprawnienia szkoły realnej z gimnazyum w obec uniwersytetu. Zaznacza mówca także, iż w gronie delegatów podniósł się także jeden głos przeciwny wspólnej szkole w ogólności, jako niepożądanej i nie dającej się wprowadzić w życie. Był to głos inżyniera praskiego p. Fryderyka Wer sina, który poparty został przez dwóch innych jeszcze członków konferencyi.

Przechodząc do motywów, sprawozdawca mówił: „Pierwszy zjazd austr. inżynierów i architektów słusznie postawił sobie za zadanie podniesienie powagi stanu technicznego w obec państwa i społeczeństwa, a w tym celu dokładne zbadanie i omówienie wszystkich tych momentów, które się przedstawiać mogą jako rękojmia poważnego stanowiska techników*. Pamiętać należy, że technik jest dzieckiem najnowszych czasów; jest on reprezentantem intelektualnym pracy ludów, jest tym, który oparty na olbrzymim postępie i odkryciach w dziedzinie przyrodoznawstwa, których świadkami jesteśmy ciągle, kierować ma tyle ważnem dla dobra każdego państwa i społeczeństwa wyzyskiwaniem i przerabianiem płodów kraju. Dla tego też ma zupełne prawo domagać się wstępu do tej świątyni, w której przebywa na podstawie historycznego uprawnienia inteligencya jego ludu : prawnik, medyk i teolog.

„Technik wszelako nie posiada przodków — jest on dopiero protoplastą dla swoich potomków, nie opiera się na trądycyi, ale tylko na swojej pracy. Czyż więc dziwić się możemy, że dotychczasowa historycznie uprawniona inteligencya z niezadowoleniem przyjmuje parweniusza, niepożądanego natręta, który już teraz chce nietylko pracować, ale także używać owoców swojej pracy? Czyliż możemy się dziwić, że wydobywane są wszelkie możliwe argumenta, ażeby mu utrudnić przynajmniej, jeżeli już nie zabronić zupełnie wejścia do owej świątyni?...

„Zgromadzenie delegatów badając sprawę tę gruntownie, musiało oczywiście zwrócić uwagę przedewszystkiem na stan dotychczasowego wykształcenia przygotowawczego techników i prawie jednomyślnie orzekło, że ogólne wykształcenie młodego technika powinno się opierać na tej samej podstawie, co wykształcenie takie innych ukształconych sta-‘ nów ; orzekło, że rozdzielenie studyów przygotowawczych na gimnazyalne i realne nie jest usprawiedliwione ani naturą rzeczy, ani pożytkiem techników, ani wreszcie pojęciami nowoczesnemi. Celem bowiem szkoły przygotowawczej, czyli takzwanej średniej, jest tylko i wyłącznie przysposobienie młodego człowieka szybkiem rozwinięciem jego władz umysłowych w tych kierunkach, w których on jest najprzystępniejszy na wszelkie wrażenia zewnętrzne, do wyższego, intelektualnie czynnego a nawet kierującego stanowiska wśród jego społeczeństwa, państwa i świata w ogólności.

A czyliż przysposabiać go się ma do tego przez to, że wtajemnicza się go od razu w specyalne wiadomości z dziedziny jego przyszłego zawodu ? Z pewnością, nie — gdyż młodzieniec w wieku ucznia szkół średnich nie ma jeszcze odpowiednio wyrobionego zmysłu do przyjmowania takich wiadomości, a zresztą na to właśnie są uniwersytety i akademie techniczne.

„Szkoła średnia zatem winna dawać uczniowi wyższe, ale ogólne wykształcenie, t. j. takie wiadomości, które posiadać powinien każdy wykształcony człowiek i które po-winne go uczynić zdolnym do wybrania sobie, przy dojrzałym rozsądku i poznaniu skłonności swoich i uzdolnienia, odpowiednich studyów zawodowych. Krótko mówiąc, szkoła średnia zapoznać powinna ucznia z najważniejszemi rezultatami dwóch wielkich gałęzi wiedzy ludzkiej : humanistycznej i realistycznej, ponieważ rezultaty te stanowią terytoryum dla każdego ukształconego umysłu; powinna wprowadzić go do tych dwóch sfer wiedzy człowieka, ponieważ tylko w skutek tego dopiero objawić się mogą u ucznia i rozwinąć szczególniejsze, indywidualne jego skłonności i talenta, na których jedynie, czemu nikt nie zaprzeczy z pewnością, opierać się mogą wszelkie studya specyalne. Nie podobna przecie, przy dzisiejszym stanie szkół średnich, wywnioskować o dziesięcioletniem chłopięciu, wstępująeem do szkoły średniej, czy zeń będzie dobry adwokat lub inżynier, a jednak należałoby o tern wiedzieć na pewno już wtedy, gdyż tylko na podstawie przekonania pozytywnego o powołaniu ucznia oddawać się go powinno do szkoły realnej lub gi-mnazyum.

„Chociażby zresztą nawet przewidzieć można z góry, do czego młody uczeń okaże później uzdolnienie i ochotę, to jednak widoki pracowników w tym lub owym zawodzie, lub też osobiste stosunki pojedynczych uczniów w ciągu siedmiu lub ośmiu lat trwania nauki w szkołach średnich uledz mogą tak stanowczej zmianie, że po ukończeniu tych szkół oddanie się zamierzonemu pierwotnie zawodowi wydać się może nietylko już niepożądanem, ale wprost niepoży-tecznem. Zarzut, jakoby wspólna szkoła średnia dla uniwersytetu i techniki była niemożliwą, ponieważ cel nauki w tych zakładach jest zupełnie różny, niema najmniejszego znaczenia w obec faktu, że nawet o uniwersytecie samym nie można powiedzieć, iż ma jeden tylko cel naukowy, jest bowiem konglomeratem trzech lub czterech różnych zupełnie kierunków fachowych. Czyliż bowiem różnica między teologią a medycyną jest mniejsza, niż między umiejętnością prawa a inżynierską? A przecież obie wpierw wypowiedziane gałęzie wiedzy człowieka mają jeden pień wspólny, gimnazyum, podczas gdy wspólność szkoły średniej dla obu ostatnich gałęzi uważana jest za wręcz niemożliwą.

„Gdy zatem dualizm szkoły średniej nie polega na żadnej zgoła potrzebie wewnętrznej i gdy przez utworzenie jednej tylko szkoły średniej przełamać by się dało ważną zaporę, dzielącą dotąd inteligentne stany, przeto zgromadzenie delegatów 30 głosami przeciw 3 uchwaliło zalecić Panom do przyjęcia następującą rezolucyę:

„Pierwszy Zjazd austr. inżynierów i architektów w Wiedniu r. 1880 uznaje konieczność kształcenia młodzieży, sposobiącej się do studyów uniwersyteckich i technicznych, według jednej, wspólnej modły, której wyrazem byłaby odpowiednio zorganizowana szkoła średnia.“

„Na tej rezolucyi jednak zgromadzenie delegatów nie poprzestało, uznawszy również za konieczne wskazanie drogi, na której osiągnąć się da cel wymieniony; o ile bowiem byłoby rzeczą niewłaściwą wchodzić nam w szczegóły urządzenia takiej szkoły, to w obec rządu zarówno, jak i stanu nauczycielskiego, które ostatecznie coś stanowczego mogą tu postanowić same, godzi się nam zaznaczyć ogólne nasze w tej mierze uwagi.

sowanych.

stacye: jedna dla górnego dorzecza Pełtwi, mniej więcej na wysokości płaskowzgórza otaczającego miasto, druga zaś niżej od stacyi uniwersyteckiej np. na Zielonem lub na Rurach, ponieważ wiadomem jest, że ilość opadu deszczowego zmienia się stosownie do tego jak wysoko został umieszczonym przyrząd zbierający wodę.

Na stacyach powyższych należy robić spostrzeżenia nie tylko dziennych opadów, ale przedewszystkiem badać natężenie deszczu, tak średnie jak i największe t. j. zapisywać czas trwania każdego ulewnego deszczu, godzinę, o której się zaczął i kiedy się skończył, i mierzyć ilość opadu tak całkowitą jako też co kilka minut.

W tym celu najlepiej użyć udoskonalonych przyrządów, jakim ma być np. przyrząd Hottingera na stacyi meteorologicznej w Zurychu, który daje ilość opadu co 10 minut, lub inny, używany we Francyi w obserwatoryum meteorolo-gicznem Montsouris w Paryżu. Ten ostatni, zwany „udo-mètre enregistreur“ t. j. przyrząd do mierzenia opadu deszczowego, który sam zapisuje czyli oznacza, jaka jest wyso-i kość opadu w każdej chwili, urządzonym jest w ten sposób, że naczynie zbierające opad, połączone jest z innem naczyniem, w którem znajduje się pływak, poruszający igiełkę rysującą. Rysunek i krótkie opisanie tego przyrządu można znaleść w sprawozdaniach z wystawy paryskiej w 1878 r. (Rapports sur Vexposition universelle de 1878—IV. Météorologie).

= 178 litrów

j_ o y ./$ (średni spadek powierzchni, na 100)

^    *_P (powierzchnia zlewni w hektarach)

S i P otrzymują się z planu niwelacyjnego miasta.

J i O w litrach z hektara na sekundę.

Mając wartość J z tej formuły dla danego deszczu i mnożąc tę wartość przez powierzchnię zlewni, wyrażoną w hektarach, otrzymuję całkowity przepływ w litrach na sekundę, który powinien odpowiadać przepływowi, mierzonemu wprost za pomocą młynka hydrometrycznego po tym samym deszczu.

Kilka słów w sprawie kanalizacyi miasta Lwowa.

O podstawach do obliczania przekroju kanałów.

Sprawa kanalizacyi miasta Lwowa jest na porządku dziennym. Jak wiadomo, istnieje dla niej osobna komisya naszego Towarzystwa politechnicznego. Jest więc nadzieja, że rzecz ta będzie wyjaśnioną i że wkrótce przyjdzie pomyśleć o szczegółowym projekcie

Oprócz niwelacyi i innych dat, które dadzą się zebrać bez trudności, do takiego projektu będzie potrzebną koniecznie wiadomość: jaka j est naj w i ęks za ilość wody, którą należy odprowadzić kanałami, czyli jakie jest maximum ścieków na sekundę z każdego hektaru powierzchni miasta?

Ażeby odpowiedzieć na powyższe pytanie, potrzeba dłuższego czasu, mianowicie potrzeba pomiarów i spostrzeżeń, których nie można wykonać w każdej chwili.

Na tę okoliczność właśnie chcę zwrócić uwagę intere

Niewiadomą, największą ilość ścieków z hektara na ; sekundę, można otrzymać dwojakim sposobem :

1.    wprost za pomocą pomiaru ilości przepływu wody w głównym zbiorniku (Pełtwi) po wyjątkowo ulewnym deszczu; albo

2.    na podstawie spostrzeżeń meteorologicznych co do natężenia deszczu czyli co do ilości największego opadu deszczowego.

Oba te jednak sposoby są równocześnie potrzebne, ponieważ wzajemnie się kontrolują, dają więc większą pewność wyniku i możebność obrachowania szczegółów np. przekroju kanałów drugorzędnych.

Co do pierwszego sposobu: należy urządzić wodoskaz w dolnej części biegu Pełtwi, przy jednym z mostków dla ułatwienia pomiaru ilości przepływu za pomocą młynka hydrometrycznego lub innego instrumentu. Najlepszym byłby wodoskaz zegarowy z pływakiem, ponieważ tego rodzaju przyrząd może podać nie tylko najwyższy stan wody po pewnej ulewie, ale też czas trwania i stopniowe zniżanie się stanu wody.

Ponieważ Wydział krajowy i szkoła politechniczna we Lwowie posiadają ulepszone młynki hydrometryczne Amslera i prawdopodobnie pozwoliłyby chętnie w interesie miasta na użycie tych młynków, zdaje mi się zatem, że pomiary ilości przepływu wody dadzą się wykonać z łatwością, t. j. bez większych wydatków.

Mając ilość przepływu przy kilku rozmaitych wysokich stanach wody, choćby nie największych, możemy najlepiej sposobem wykreślnym, oznaczyć przybliżoną linię krzywą, przedstawiającą, jak się zmienia ilość przepływu ze zmianą stanu wysokości wody, i możemy otrzymać z rysunku, jaka będzie przybliżona ilość przepływu przy najwyższym znanym stanie wody w Pełtwi, o co właśnie chodziło.

Dla otrzymania niewiadomej — największej ilości ścieków z hektara na sekundę za pomocą drugiego sposobu, wypada urządzić, oprócz istniejącej stacyi meteorologicznej przy uniwersytecie lwowskim, dodatkowe stacye. zaopatrzone w przyrządy do mierzenia ilości opadów atmosferycznych i natężenia deszczu. Potrzebne byłyby dwie

Stacye meteorologiczne wykażą zatem, jaka jest największa wysokość opadu po pewnym ulewnym deszczu i jak długo trwał tenże deszcz. Dzieląc objętość wody, która spadła na 1 hektar, wyrażoną w litrach, przez czas trwania deszczu, wyrażony w sekundach, otrzymuję ilość opadu z hektara na sekundę, którą oznaczam literą O (w litrach).

Naprzykład, jeżeli deszcz trwał godzinę i opad ma wysokość 0-064 m. (deszcz, który padał w Warszawie dnia 7 lipca 1861 r.):

0-064X10000 X 1000

60 X GO

Największa ilość ścieków z hektara na sekundę, którą należy odprowadzić kanałami i którą oznaczam literą J, zawisłą jest od stanu powierzchni zlewni t. j. od tego, czy jest zabudowaną lub nie i jaki ma spadek.

W miastach przyjmowano często, że J = ‘/₃ O, a nigdy więcej jak ¹/₂ O. Przypuszcza się przytem, że czas trwania odpływu kanałami jest dłuższy od czasu trwania deszczu ulewnego.

Bürkli - Ziegler dla miast, t. j. dla małej przestrzeni zlewni przyjmuje formułę następującą:

W razie niezgodności wypadków, mamy możebność poprawienia formuły dla *7, która posłuży do obliczenia przekroju kanałów głównych i drugorzędnych.

Spotka mię zapewne zarzut, że w innych miastach Europy zaprojektowano i wykonano kanalizacyę nie robiąc doświadczeń, o których powyżej mowa, i że można będzie wypracować szczegółowy projekt dla kanalizacyi miasta Lwowa, biorąc za podstawę stosunki przyjęte w innych miastach. Zdaje mi się jednak, że postępując tą drogą, można się grubo pomylić i narazić miasto albo na niepotrzebne koszta, dając kanałom przekroje za wielkie, albo na znaczne straty, jeżeliby przekroje były za małe, że zatem zarządzenie spostrzeżeń, powyżej opisanych , może się sowicie opłacić.

37’9°/o melasy — ze 137*9 k-2. melasy pozostał, a zatem wyrób otrzymany z melasy, wynosić ma 36*3% cukru.

W naszym wypadku otrzymamy zatem:

313 k-i cukru à 33 et.

„ melasy à 5* „

10 złr. 22 ct.

26

1    „    30 „

Nie mając potrzebnych danych, robiono rozmaite przypuszczenia i na podstawie tychże obliczano przekroje kana-nałów. Zestawienie, poniżej znajdujące się, najlepiej wykazuje, jak dalece podstawy, przyjmowane dotychczas do obliczenia różnią się jedne od drugich.

Przytem trudno porównywać jedną miejscowość z drugą ze względu na rozmaitość warunków tak meteorologicznych, jakoteż innych.

Najprzód, co do ilości największego średniego opadu z hektara na sekundę (O):

Biirkli uważa, że należy przyjąć dla kanałów burzowych 0=200 litr. opadu z hekt. na sek.

razem 11 złr. 52 ct.

Licząc z melasy powyższego składu możliwy wyrób na 5'6 à 33 ct., więc ogólny dochód 11 złr. 52 ct. mniej 1 złr. 84 ct. = 9 złr. 68 ct. czyli w przeglądzie bez uwzględnienia powyższych 5 6 k-l.

Dochód :

25    k-2. cukru à 33*— = 8*38 100 k-l melasy złr. 5*50

26    „ melasy a 5-80 — 1*43 robota    „

à —-33 — 1*84 wydatki fabryczne 2 80

Eazem złr. 10*-

Eazem 11*65

Eozchód :

1-70

Ożyli zysku 1 złr. 65 centów.

Podane tu wyniki tak w elucyi dra Seiferta, jakoteż

i M. Weinricha, odnoszą się do przerobu wapienia cukru wprost. Ponieważ jednakże sposób ów wspólnie z przerobieniem buraków ma być przeprowadzonym — gdzie wapień cukru rolę wapna czystego odgrywa —■ więc koszta przerobu tegoż jako nieistniejące wcale, czyli przy przerobie wprost jako zbyteczne uważać należy. Ożyli jak powyżej wyliczono przy elucyi dra Seiferta strata „ M. Weinricha zysk

złr. 1 ct. 56

Przy tej ostatniej, chociaż najmniejszej ilości opadu, kanały zbudowane w Peszcie, bardzo ucierpiały.

Powtóre, co do największej ilości ścieków z hektara na sekundę (J), którą należy odprowadzić kanałami, rachowano :

w Paryżu J = V₃ O = 42 litry z hektara na sekundę dla mniejszych powierzchni zlewni, a dla większych liczono na każde 100 hektarów 2 do 3 kwadr, metrów przekroju kanałowego lub też przyjmowano «7=60 litrów z hektara na sekundę w Peszcie liczono .    .    .    «7=45    „    „    „    „

»    1    „ 65

będą znacznie zredukowane i powiedzieć można, że elucya podług patentu Weinricha już jako taka, jaką ją dzisiaj znamy, z korzyścią zaprowadzoną być może, a Pecek przerabia rocznie 20—25 tysięcy metrycznych cetnarów melasy z zyskiem — i to znacznym — gdy przeciwnie inne sposoby

tego osiągnąć nie są w stanie.

Elucya Manoury’ego.

Podstawą wszystkich sposobów, elucya zwanych, jest jedna i ta sama idea, t. j. połączenie cukru z wapnem. Co się o dwóch poprzednich sposobach powiedziało, odnosi się

„(inni projektujący)

Daty powyższe wypisałem z artykułu inżyniera Słowikowskiego o obliczaniu przekroju kanałów, który był umieszczonym bieżącego roku w „Przeglądzie technicznym“ warszawskim.

«7=6 do 16.

Lwów, w listopadzie 1881 r.

J. Jankowski.

także i do innych. Sposób Manoury’ego różni się od innych tem, że używa bardzo wielkiej ilości wapna, i tak gdy M. Weinrich bierze na 1. cukru 0*6 wapna—• Manoury na 1 eukru 2 wapna, skąd wielka -trudność saturowania powstaje; wszystkie inne własności otrzymanego produktu stoją poniżej wyników otrzymanych przy elucyi Weinricha. Wapień cukru podług Manoury’ego otrzymuje się w stanie ziarnek słabych o ilorazie najwyżej 81.

Elucya dra Pauly’ego.

Jest zupełnie identyczną z elucya Weinricha; Pauly używa jednak, tak jak Manoury, przy melasie podczas otrzymania wapienia cukru, sody, lub może jeszcze innych mnie niewiadomych reagencyj, przez co otrzymuje się produkt bardzo łatwo na ziarno gotować się dający, co wielkim postępem wypada.

Józef Nowakowski.

0 postępie cukrownictwa w czasach najnowszych.

Przegląd czasopism technicznych.

(Dokończenie).

Licząc iloraz po 2*5°/₀ cukru, powinno być właściwie 50% ze 100 kń. otrzymanego produktu, który odliczając w naszym wypadku (na 100 k£_ melasy 2 hektolitr, ługu)

I. Budownictwo lądowe.

Opracował L. Radwański.

-— "Wykopaliska w Olimpii rozpoczęte w r. 1829 przez Francuzów, podjęte zostały przez państwo niemieckie w r. 1875 i z wielkiem powodzeniem ukończone w r. b. Wy-

— Pomnik Wielanda w ogrodzie miejskim w Biberach wysoki około 3 m., składa się z kolosalnego biustu z marmuru kararyjskiego, wykonanego według modelu rzeźbiarza Scherera, i ozdobnego postumentu, koncepcja architekty prof. Dollingera. — Kościół św. Trójcy w mieście Hanowerze, j Koszta pomnika (w-markach) są następujące: biust 2.000, w stylu gotyckim budowany obecnie, ma 3-działową podłużną postument włącznie z modelami i rysunkami 1.700, ogrodze-nawę i poprzeczną w kształcie bazyliki, chór od strony za- nie 300, wszelkie inne wydatki (ogłoszenia, druki, uroczystość chodniej i wieżę na środku głównej fasady. W kościele będzie odsłonięcia) 500, razem 4.500 mark, które z publicznych skła-798 siedzeń (502 w parterze a 296 na emporach). Do budowy dek zebrane zostały, użyto przeważnie cegły, a mianowicie czerwonej oraz polewanej zielonej i brunatnej, zaś kamień ciosowy znalazł dość ograniczone zastosowanie. Wyposażenie architektoniczne będzie dosyć bogate. Koszta wyniosą 160.000 mrk. czyli jeden kbm. kościoła wraz z zakrystyą (licząc od podłogi do okapu) kosztować będzie 13'4 mark, a 1 kbm wieży (licząc od podłogi do dolnej krawędzi iglicy dachu) 19‘6 mark.

(D Bau-Z, 1881, nr. 85).

obrażenia, które mieliśmy o pierwszorzędnem miejscu zabaw i igrzysk greckich zostały uzupełnione i wyświecone.

Jako centrum Olimpii uważać należy bezsprzecznie ołtarz Jowisza wraz z ołtarzem Hery, placem zwycięzców Pelopsa i świątynią matki bogów Metery. Cztery te przybytki poświęcone obrzędom religijnym, stanowiły punkt wyjścia dla innych późniejszych budowli, mianowicie dla świątyni Hery, Jowisza i szeregu 12 skarbców. Później zostały zbudowane Pryta-neion, podłużne halle, Buleuterion. Wreszcie skromna w założeniu budowla dla igrzysk: Stadion i Hippodrom i t. d. Budynki dla przedwstępnych ćwiczeń wyścigów i igrzysk były Gymnasium i Palaestra. Ugrupowanie odkopanych budowli świadczy z jaką znajomością rzeczy teren dla celów religijnych i igrzysk wyzyskany został.

Co do odkrytych dzieł plastyki, a mianowicie z bronzu, to takowe nie są bardzo cenne (najznakomitszy jest portret biustowy mężczyzny, kilka głów Jowisza, zbroje i t. p.)

Grup i posągów marmurowych wydobyto bardzo wiele. W tym dziale cenne są Nika Paioniosa i Hermes Pra-xitelesa, który jest, rzec można perłą wszystkich odkryć.

Co do architektury w szczególności, wzbogaconą ona została typami nieznanych dotąd zupełnie rodzajów budynków (Palaestra, Prytaneion, Skarbce i t. d., oraz dokładniejszem poznaniem struktury budowli. Odkryto około 120 wodociągów, których rury z różnych materyałów były wykonane, zbiorniki (rezerwoary) wysoko położone, a wszystkie urządzenia do nawodniania i odpływu, sprawdzone niwelacyjnie, wykazały, iż są założone stosownie do naturalnego spadu terenu. Znalezione różne rodzaje cegieł dachowych, świadczą niezbicie, iż podziwiany grecki dach marmurowy poprzedzał peryod rozwoju w keramice. Jednem z najważniejszych odkryć jest skarbiec Geleński, który posiada 3 facyaty. Koronująca część tej budowy ciosowej utworzona była z ozdób terrakotowych, pomalowanych żywemi barwami.

Na podstawie dokładnych a licznych pomiarów skonstatowaną została na świątyni Jowisza normalna długość stopy, a mianowicie stwierdzono, że takowa równa się 0'3204 m. Druga, dawniejszych czasów sięgająca miara stopy (na świątyni Hery) — 0 297 m. Jeszcze późniejszym budowlom służyła stopa rzymska — 0'296 m. Dziwnem jest, że najwięcej znana i rozpowszechniona stopa attycka = 0‘308 m. wcale nie została spostrzeżoną.

Wreszcie należy podnieść, że odkryto tutaj sklepienia.

(D. Bau-Z. nr. 86).

— Projekt kościoła parafialnego we wsi Zerżno, powiecie warszawskim. Budowla ta będzie wykonaną w stylu ostrołukowym, jednonawowa z wieżą główną frontową i dwiema małemi pobocznemi, posiada zakrystyę i skarbiec, przytykające do presbyteryum. Kościół ma pomieścić około 1.200 osób i będzie wykonany z cegły bez tynku. Dachy będą pokryte dachówką, wyrabianą na sposób francuski, wieże blachą miedzianą. Koszta budowy, bez wewnętrznego urządzenia, którą rozpoczęto już z wiosną r. b. obliczone są na 35.000 rubli.

(Brzegi, teclm. 1881. zesz. X.).

— Budynek dla pomieszczenia kr. władz rządowych w Królewcu. Opis i bliższe szczegóły zawiera Zeitschrift f. Bauwesen. 1881.

— Targowice Londynu. Londyn posiada obecnie 40 do 50 publicznych targowisk dla hurtownej i drobnej sprzedaży wiktuałów, które nietylko dzienne potrzeby czteromilionowej ludności zaspokajają, lecz zaopatruję także inne targowice Anglii i kontynentu. Żadnego gatunku żywności, której ziemie i morza świata dostarczają, nie brakuje targom Londynu. Urządzenie targów przedstawia nie mniej wielką różnorodność, bo od placów straganiarskich do budowli, imponujących pięknością architektoniczną i wewnętrznemi urządzeniami mechanicznemi.

Najpierwsze miejsce zajmuje targowica City w Smith-field znana pod nazwą Metropolitan, meat, poultry and provision market, dla hurtownej sprzedaży mięsa, która wynosi rocznie 200 mil. klgr, czyli 50 kilogr. na l mieszkańca Londynu ! Ozdobna halla 192 m. X 75 m. zawiera w suterenach dworzec towarowy, do którego dochodzą tory pierwszorzędnych kolei Londynu. Następnie znajdują się okazałe i wielkie halle dla sprzedaży drobiu, owoców i jarzyn, wreszcie targowica sprzedaży ryb.

Budowa tych 4 targowisk kosztowała korporacyę City 40 mil. mark.

Z pomiędzy innych dawniejszych targowisk godne są uwagi, pod względem budowlanym, targowica Covent-Garden i Columbia. Wielce zajmujące szczegóły znajdzie czytelnik w Zeit sehr. f. Bauwesen 1881, zesz. 7 —10.

— Centralny hotel połączony z ogrodem zimowym, służącym za lokal koncertowy i restauracyę w Berlinie, urządzony z przepychem na wzór pierwszorzędnych hotelów loń-dyńskich, zajmuje ogółem obszaru 9.210 []m., z których na sam budynek hotelowy 5.073, a na ogród zimowy z pomniej-szemi budynkami 2.182 Q ra. przypada. Liczba pokoi dla gości wynosi 318. W ogrodzie zimowym i w trzech wielkich salach hotelu pomieścić się może 3.000 osób. Hotel kosztował 2,625.000 mark, ogród zimowy 375.000 mark. Bliższe szczegóły zawarte są w Zeitschr. f. Bauwesen. 1881.

—    Nowy Zakład karny obok Berlina (am Blötzensee) dla 1.500 więźniów, zbudowany w latach 1869—1879 z zastosowaniem wszelkich ulepszeń, z licznemi budynkami administracyjnemu gospodarskiemi i mieszkalnemi, z własnym wodociągiem i gazometrem kosztował 6 ’/₄ mil. mark. Na jednego więźnia przypada z kosztów założenia 4.191 mark, zaś na jednego mieszkańca (urzędnicy i słudzy) 3.143 mark. Budowle i urządzenia tego Zakładu opisane są w Zeitschr. f. Bauwesen. 1881.

—    Dom mieszkalny z lokalem handlowym w dolnych piętrach, na ulicy Kärntnerstrasse w Wiedniu, czteropiętrowy (oprócz mezaninu), na wązkiej parceli zbudowany, przedstawiający typ budowli wielkomiejskiej.

(Z d. ö. I. u. Ar cli. 1881, ztszyt 5.)

(D. Bau-Z. 1881, nr. 83).

— Ujemne strony w sposobie budowania domów mieszkalnych, przez O Grunera, arch. w Dreźnie. Prawie wszystkie zawody, których- istnienie pochodzi z dawnych czasów, zachowują się bardzo biernie w obec postępu, a zaliczający się do nich przemysł budowania domów mieszkalnych należy także do bardzo konserwatywnych. Przy szczególniejszem uwzględnianiu wymogów architektonicznych zauważamy w nowszych czasach niezwykłe zaniedbywanie strony konstrukcyjnej, podczas gdy technika w wiekach odległych, posługując się najprostszemi sposobami i narzędziami, wykonywała

dzieła s we z n a j t r o s k 1 i w s z e m uwzględnieniem własności materyałów budowlanych Przy budowlach t. zw. spekulacyjnych, uchybienia nadmienione mogą jeszcze najmniej zadziwiać; ustawodawstwo bowiem popiera poniekąd wskazany kierunek, uważając za mniej szkodliwe dla dobra ogólnego gdy ludzie nie posiadający wiadomości zawodowych i egzaminów prowadzą budowy, niż gdy podania w sprawach spornych sporządzone są przez niefachowych.

G-łówne zarzuty, które uczynić można budownictwu w wskazanym kierunku są następujące :

Wentylacya. Brak niekosztownych i prostych urządzeń dla przewietrzania pokoi sypialnych, a mianowicie przedpokoi i kuchen. Staroświeckie kapy nad paleniskami kuchen-nemi i kominy przełazowe bywają usuwane, a nie zastępowane odpowiedniejszemi urządzeniami Pracownie i warsztaty pozbawione wentylacyi są zabójcze dla zdrowia ludzkiego, chociaż zadowalniający rezultat za pomocą kanału (pod podłogą), komina wentylacyjnego i odpowiedniego pieca dałby się z łatwością osiągnąć. Brak racyonalnej wentylacyi lokalów restauracyjnych i kawiarń. (Schmölcke, Die Verbesserung unserer Wohnungen. Wiesbaden. 1881).

Ogrzewanie pomieszkam Praktykowane konstruk-cye pieców, w których zaledwie małą część ciepła, zawartego w paliwie wytwarzamy, świadczą wymownie, iż do urzeczywistnienia problemu całkowitego spalania paliwa t. j. bez wytwarzania dymu, nie zbliżamy się wcale ! Jak dalece lekce ważoną bywa sprawa ogrzewania w ogóle powziąć można małe wyobrażenie z często zdarzającego się faktu, iż przy stawianiu pieców wpuszczane bywają dymy palowisk do nieodpowiednich kominów, tak, że takowe albo wcale nie są albo za nadto są użytkowane. Położenie ciągów kominowych powinno być na ścianach uwidocznione.

Zamiast znosić paliwo (węgle) po schodach do piwnic, należy spuszczać takowe trąbami, których wyloty od frontu, w sieniach lub od podwórza powinne być umieszczone. Wyciągi (Aufzüge), które tylko na wystawach podziwiamy, powinne znaleść zastosowanie dla transportu węgla (paliwa) na piętra, tembardziej, gdy schody często są prawdziwie karkołomnej konstrukcyi.

Konstrukcye wychodków świadczą wymownie o ignorowaniu sztuki budowlanej, Wychodki, które nie są urządzone jako water-klozety, powinne być sytuowane przy kuchniach, gdyż wentylacya w takim tylko razie jest uraożebniona, zaś razie innego umieszczenia wychodków, powinna być rura spadowa za pomocą płomienia gazowego lub naftowego wentylowaną. Gromadzeniu się kału pod siedzeniem należy zapobiedz przez łączenie gańców z rurą spadową pod ostrym kątem i nadanie gładkiej powierzchni misce gańcowej.

W konstrukcyach z drzewa spostrzegamy niepojętą rozrzutność i nieodpowiednie zastosowanie n. p. przy użyciu ich do przykrywania kanałów i rozmaitych zbiorników, gdzie ulegają, prędkiemu zniszczeniu, a co gorsza, że używamy drzewa nawet tam, gdzie już ze względów ogniowych nie powinno być ono cierpiane, jak n. p. w teatrach.

B-acyonalny sposób wykonywania pustych murów t. j. z warstwą powietrza, celem ochrony pomieszkali w pewnych wypadkach od zimna, nie jest obecnie prawie znanym, jakkolwiek już Vitruvius zaleca używanie tego sposobu.

Powały utworzone z belek i z dwóch pokładów desek, które zawierają puste przestrzenie, muszą posiadać własności resonansowe, które przez wypełnienie pustych miejsc, jakoteż przez włożenie pasków filcu lub tektury pomiędzy tramy a deski podłogowe zmniejszyć można.

W dalszym ciągu nadmienia autor o spiżarniach niezaopatrzonych w światło i powietrze, a położonych przy ciepłych murach n. p kuchen; o oknach na zewnątrz otwieranych, które na piętrach z niebezpieczeństwem życia muszą być czyszczone (myte); o drzwiach, które w tylu wypadkach powinne być urządzone do zasuwania; o rurach wodociągowych, które zamiast uczynić widocznemi, a tern samem przystępnemi, zaprawiają starannie; o zawilgoceniu murów stajennych, któremu z góry zapobiegać należy przez warstwę ochronną z dachówek na cemencie i t. p.

Autor czyni wreszcie zarzut tak szkołom politechnicznym, jakoteż i szkołom przemysłowym, że nie zwracają należytej uwagi na kwestye praktycznego wykonania budowli.

(Civil Ing. 27. tom, 4. zeszyt. Gesundheits-Ing. 1881. nr. 16, 17, 18).

— Sposoby badania wilgoci świeżych murów. Zwykle znawcy oceniają mieszkania świeżo wykończone według tego, co oczy widzą lub przez dotykanie ścian ręką. We Włoszech używają z dobrym skutkiem sposobu podanego przez prof. Ratti’ego, a polegającego na zbadaniu stanu hi-grometrycznego powietrza pewnej ubikacyi, po 24 - godzinnem zamknięciu tejże, za pomocą higrometru. Najskładniejszym narządem do spostrzeżeń tych jest higrometr kondenzacyjny, znany pod nazwą RegnauWa

Drugi sposób, nie odznaczający się ścisłością taką jak poprzedni, jest następujący: Bierze się 500 gr. świeżo palonego, niegaszonego wapna, proszkuje się je i wysypawszy na talerz pozostawia się w pokoju, mającym być badanym. Po upływie 24 godzin waży się wapno; jeżeli tylko (mniej więcej) 1 gr. na wadze przybyło, to może pokój być zamieszkanym. Ścisłości nie ma w tem dochodzeniu, bo nie uwzględnia się wielkości pokoju.

(Z. d. o. I. u. Arch. — Czasop. tech. 1881 nr. 9.)

II. Materyały budowlane.

VI. Mechanika.

II. Materyały budowlane.

Opracował L. Badwański.

—    Normy dla jednolitej dostawy i oceny cementu portlandzkiego w B. o s s y i, wydane przez ministerstwo komunikacyi, wypracowane zostały przez osobny komitet, przyczem w użyciu będące normy w Niemczech, Au-stryi i Szwecyi uwzględnione zostały. (Rig. Ind. Z. — D. Töpf. u. Ziegl. Z 1881 Nr. 43).

— Far ba wapienna dla drzewa lub kamienia sporządza się w następujący sposób : Dwadzieścia litrów wypalonego wapna gasi się w odpowiedniem naczyniu takąż ilością gorącej wody, tak, by takowa 15 cm. po nad wapnem stała. Następnie rozpuszcza się otrzymane mleko wapienne i dodaje się 1 klgr. siarkanu, cynku, a następnie ¹/₂ kgr, soli kuchennej. Chcąc otrzymać zaprawę koloru żółtego, dodać należy 1V₂ kgr. żółtego okru, zaś do koloru perłowego dodaje się sadzę i t. d. (Baugew. Ztg. — D. Töpfer u. Z. Z. 1881. nr. 40).

—    Kamienie budulcowe ze sproszkowanego żużla. Żużel z wielkich pieców posiada dużo kwasu krzemowego; przez sproszkowanie część tego kwasu wydziela się w stanie łatwo rozpuszczalnym, a więc łatwo łączyć się może z wapnem i takowe wiąże prędzej i silniej w jednolitą masę, aniżeli piasek lub kwarc. Nadto do takiej zaprawy po ■ trzeba mniej wapna aniżeli przy użyciu piasku.

W Osnabrück założono już w r. 1870 fabrykę takich kamieni, jednakże rozwój tejże datuje się dopiero od czasu wynalezienia odpowiedniej prasy Obecnie wyrabiają tamże (5 prasami) około 30 000 sztuk kamieni (250 mm. X 125 mm. X 65 mm.) dziennie, jako też kamienie innych rozmiarów.

Obszerne zastosowanie mają takie kamienie także przy robotach wodnych. (Inż. i bud. 1881 nr. 62).

—    Balmain’a świecący barwnik, który użyty być może w pokostach lub jako farba wodna, posiada własność absorbowania światła dziennego lub innego silnego światła i wy dzielania takowego w ciemności. Użycie barwnika Balmain’a do malowania sufitów, godeł kupieckich, numerów domów i wagonów kolejowych, w prochowniach, w kajutach okrętowych i t. d., dowodzi już obecnie uznanej ważności wynalazku. Ponieważ barwnik ten nie traci swych własności w wodzie, przeto nadaje się szczególnie do robót pod wodą wykonywanych, jakoteż do uwidocznienia żeglarzom w porze nocnej wszelkich budowli wodnych i znaków ostrzegających.

W składach prochu, spirytusu, nafty i t. p., gdzie światło dzienne nie ma dostępu, używają płyt drewnianych, szklannych lub cynkowych, powleczonych farbą świecącą, które wystawione na krótki czas (kilka minut) na działanie światła dziennego, dostarczają następnie odpowiedniego celowi światła.

Barwnika świecącego jako pokost lub farbę wodną dostać można w handlu „Georg Polack, Berlin, Königgrätzer-Strasse“ po 16 względnie 24 mrk. za 1 kilo, od xf% kilo począwszy.

(Z. d. ö. I. u Arch.-V.)

IV. Budownictwo wodne.

Opracował L. Radwański.

— O rzekomem zmniejszaniu się ilości wód w rzekach Niemiec. Wykład p. Budenay na posiedzeniu tow. arch. i inż. w Bremie. Prelegent starał się wykazać, iż w skutek osuszeń moczarów, wycięcia lasów i t. p. nastąpiły tylko zmiany w opadach atmosferycznych i rozkładzie tychże, żadną zaś miarą nie nastąpiło zmniejszenie ilości w dopływach wód płynących, że zapatrywania więc Wexa i innych, a mianowicie

(Gesundh. Ing. 1881. nr. 19).

III. Kanalizacya i wodociągi.

Opracował L. Radwański.

— Przyczynek do kwestyi czyszczenia miast. Bozprawa skierowana jest przeciwko zastosowywaniu nawodniania (zraszania) pól wodą kanałową, a mianowicie w miejscowościach, gdzie nie ma do rozporządzenia wielkich obszarów ziemi. Przedmiot traktowany objektywnie zamieściło „Czasopismo techniczne“ według Wochensch. d. ö. I, u. Arch. V. dla zwrócenia uwagi reprezentacyi gminy Krakowa na ujemne strony nadmienionego sposobu.

— Nad przedzieraniem się gazów przez syfony względnie zamknięcia wodne (Geruchverschlüsse) klozetów i wylewów kuchennych robił dr. Carmichael (Sanitary Journal, Glasgow, 1880) doświadczenia, z których wynika, iż ze stanowiska hygieny nie można uczynić ważnego zarzutu zamknięciom wodnym. (Gesundh. Ing. 1881, nr. 16).

— Publiczne zakłady w król. Wirtemberskiem dla zaopatrzenia mieszkańców gór t. zw. Rauhe Alb i miast w wodę. Z znakomitego i obszernego dzieła, wydanego w Stuttgarcie 1881 r. pod tytułem: „Die öffentliche Wasserversorgung im Königreich Würtemberg“ wyjmujemy następujące daty tyczące się zaopatrzenia mieszkańców gór t. zw. Rauhe Alb w wodę do picia i gospodarstwa: Miejscowości zaopatrzone w wodę (w ilości 102) tworzą 9 oddzielnych grup, z których każda posiada 1 stacyę do pompowania. Wodę, którą pobiera się ze źródeł i rzek, oraz ze zbiorników wód gruntowych, tłoczy się pompami na bardzo znaczne wysokości (176 do 305 m.!) Jako motory dla uruchomienia pomp służą wyłącznie motory wodne (koła i turbiny). Bezerwoarów o łącznej pojemności 383.440 hi., jest 61. Burociągi posiadają długość 480 kim. Koszta ogólne zakładów wodnych wynosiły 5'7 milionów mark (4’4 gminy, 1*3 państwo), a ponieważ z urządzeń tych korzysta 37.215 mieszkańców, w 6.870 budynkach, przeto wypada na 1 mieszkańca 153⁻5 marki kosztów założenia.

Oprócz 102 gmin, położonych na górach (Rauhe Alb), posiada w Wirtembergii przeszło 200 gmin wodociągi, z których znaczniejsze opisane są fachowo w dziele nadmienionem. (D. Bau Z. 1881, nr. 84).

— Grunt i łączność tegoż ze zdrowiem ludzki em, wykład prof. dra Pettenkofer’a.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa zamieszkiwują porowaty grunt nasz owe nieskończenie małe organizmy, grzyby (Spaltpiltze), których miliony dopiero jeden miligram ważą, a wielkość główki od szpilki zajmują w tej ilości co do przestrzeni. Hygiena odróżnia dwa rodzaje gruntu pod względem warunków sprzyjania rozwojowi epidemij. Grzyby wspomnione i znajdują się w obu rodzajach gruntu, a ponieważ czasami szkodliwie, czasem zaś nieszkodliwie działają, przeto trzeba wnioskować, że są rozmaite gatunki grzybów i że one chwilowo różne własności posiadają, że są lub nie są jadowite.

Powietrze gruntowe t. j. wypełniające liczne pory gruntu, na którym nasze domy stoją, wciska się w znacznej ilości do pomieszkać, a że jest bardzo chętnym pośrednikiem w roz-krzewianiu nadmienionych grzybów, przeto łatwo sobie wytło-maczymy przyczynę, dla czego w niektórych źle przewietrzanych domach panują tak często epidemie.

Należy przeto ochraniać domy od wpływów powietrza gruntowego, i dla tego oczekujemy praktycznego wyzyskania tego doświadczenia w budownictwie. Ze stanowiska hygieny nie można spoglądać z pogardą na budowie palowe lub lepianki chłopskie, gdyż pierwsze wentylacyą, drugie szczelną polepą glinianą odpowiadają nadmienionemu wymogowi hygienicznemu.

Wilgoć gruntu jest także doniosłego znaczenia dla rozwoju zarodków chorób.

W Monachium i Berlinie skonstatowano, że jeżeli woda gruntowa stoi po nad średnią wysokością, zdarza się mniej wypadków tyfoidalnych, niż w razach niższego stanu wody. Przyczyną tego zjawiska są procesy odbywające się w gruncie, zawisłe od większej lub mniejszej wilgoci.

Następnie omawiał prelegent kwestyę wód gruntowych, sprawę wody do picia i kanalizacyę.

— O wpływie gruntu na rozkład ciał organicznych (kwestya grzebania ciał umarłych i pól nawodnianych cieczą kloaczną), a mianowicie o rozkładzie trucizn organicznych, jak strychnina, chinina i t. d. w różnych gatunkach gruntu, mówił dr. Soyka, zaś dr. Benk przedstawił wyniki badań swoich nad ruchem powietrza gruntowego, mianowicie fakt, że powietrze gruntowe przez cały rok wstępuje do wnętrza domu, i że przyczyny tegoż szukać należy w temperaturze wnętrza domu, która jest wyższą niż temperatura w gruncie, a potem w działaniu wiatrów na powietrze gruntowe. Podczas wiatru spostrzegać się daje, przy otwartych oknach lub drzwiach domu, ciąg powietrza ku ziemi. Ponieważ odcięcie powietrza gruntowego od wnętrza domów jest trudne do uskutecznienia, a dalej: ponieważ takowe ku niezabezpieczonym domom musiałoby sobie znaleść dostęp, dr. Benk na podstawie dokonanego spostrzeżenia proponuje, ażeby grunt pod domem zaopatrywać w kanały (rodzaj drenów), które w połączeniu z kominami wyprowadzałyby powietrze zaskórne nieszkodliwie w atmosferę. (Gesundh. Ing. 1881, nr. 19).

— Przekroje gruntu pod obszarem miasta Wiednia, zebrane przy sposobności budowy nowych, głęboko założonych kanałów, które ostatniemi laty wykonane zostały. Po zbudowaniu wodociągów zarzucono czerpanie wody ze studzien kopanych, w skutek czego stan wody gruntowej w piwnicach domów się podniósł, a gmina m. Wiednia zmuszoną była budować w miejsce starych a płytkich kanałów, nowe. Zbieranie i publikowanie dat o miejskich kanalizacyach, aby je uchronić od zapomnienia i uczynić przy-stępnemi ogółowi technicznemu, jest kwestyą wielkiej doniosłości, a w tym względzie publikacya niniejsza jest pożądanym początkiem.

— Gliniane rury wodociągowe. Na.przestrzeni kolejowej Stuttgardt - Freudenstädt wykonano wodociąg 4 y₂ kim. długi, z glazurowanych rur glinianych, 10 cm średnicy, które na dłuższych przestrzeniach wystawione są na ciśnienie prawie 1 atm. i stwierdzają swem funkcyonowaniem pożyteczność takich rur wodociągowych.

Przy fabrykacyi tych rur zachowano potrzebne ostrożności: odpowiednią mięszaninę gliny i wypalenie, następnie wystawiono je na ciśnienie 5 atm. Uszczelnienie odbywało się za pomocą pierścienia z pakułów i zaprawy cementowej, z zachowaniem odpowiedniego odstępu między mufą a końcem rury.

Pojedyncze rurociągi próbowano, po należy tern stwardnieniu cementu, na wytrzymałość ciśnienia 4 atm, z najlepszym skutkiem.

Zalety rur glinianych (przy niezbyt wielkiem ciśnieniu i opornym gruncie) są : niemożliwość tworzenia się rdzy, wielka i trwała czystość wody, wreszcie małe koszta założenia. (Hängewerks-Zeitung).

(D. Bau-Z. 1881, nr. 86).

— Przekopanie cieśniny Korynckiej. Generał Tiirr powierzył, po otrzymaniu koncesyi na przedsiębiorstwo budowy i eksploatacyi kanału dla żeglugi (bez szluz komorowych), wypracowanie projektu nadinżynierowi Gerstnerowi, którego studya wykazują trzy trasy. Pierwsza trasa przecina cieśninę w najwęższem miejscu, jest 6.342 mtr. długą i posiada największą głębokość wykopu nad zwierciadłem wody kanału, czyli nad zwierciadłem mórz 78 mtr. Nad wykonaniem drogi żeglugi w kierunku tej trasy zaczęto pracować już za czasów Nerona, jak to udowadniają ślady pozostałe. Trasa alternatywna nr. 1. wykazuje 6.740 m. długości, a 73 m. głębokości maksymalnej wykopu. Wreszcie trzecia trasa, czyli alternatywna nr. 2., ma 11.400 m. długości, a 50 — 60m. głęboki wykop w miejscu najgłębszem. Trasie pierwszej przyznano pierwszeństwo. Profil poprzeczny wykopu jest 22 m. w spodzie szeroki, głębokość wody 8 m., szkarpy w skalistym gruncie 10:1. Budowa jednego kilometr u bieżącego kanału Su-ezkiego kosztowała 2,743.000 franków, zaś kanał Panamski (z wyłączeniem budowy wielkiego rezerwoaru i budowli morskich) kosztować ma 9,250.000 franków. Przypuszczalne koszta wykonania kanału Korynckiego będą prawdopodobnie znacznie mniejsze aniżeli kanału Panamskiego. (W. d. ö. I. u. Arch.-V. 1881, nr. 44).

— Według projektu, przez c. k. rząd zatwierdzonego, miałaby rzeka Dunaj być zregulowaną w obrębie prowincyi Dolnej Austryi kosztem 24 milionów złr., w ciągu lat dwudziestu. Roczny wydatek P2 miliona złr. ma być pokryty w sposób, że gmina miasta Wiednia zapłaci 100 000 złr., kraj 300.000, a resztę państwo.

(W. d ö. I. u. Arch.-Y. 1881, nr. 43).

wnioski tegoż wyprowadzane z zapisków wodoskazowych, są błędne, wreszcie, że tylko staranne i w ciągu długiej przestrzeni czasu wykonane pomiary mogłyby dopiero dowodnie wykazać, iż ubytek wód płynących istotnie nastąpił. (D. Bau-Z. 1881, nr. 86).

— Akwadukt, wykonany dla wodociągu waszygtońskiego posiada sklepienie kamienne rozpiętości 67 metrów! — jest więc mostem sklepionym posiadającym największą znaną rozpiętość. Łuk sklepienia zakreślony jest promieniem 41 metr., strzałka wynosi 30 8 m. Szerokość mostu jest 6'1 m., na której oprócz wodociągu mieści się jeszcze i droga. Przy wyjęciu rusztowania nie zauważano, ażeby sklepienie choćby cokolwiek osiadło, ponieważ ciosy w kluczu sklepienia osadzano podczas zimy, zaś rusztowanie odjęto z pod skle pienia dopiero w lecie. (Centralbl. d. Bau-Y.).

—    WHollandyi używają siana lub trzciny jako podkładu dla bruków (oskałowań), które wystawione są na zalew wody. Na zgromadzeniu architektów i inżynierów w Bremie -wyrażano się przychylnie o tym sposobie, przyczem p. Böttcher podniósł iż podkład z drobnych pręci (Busch) lub tro-ściny jest z pewnością odpowiedni. (D. Bau-Z., nr. 86).

—    Regulacya górnej Wezery. Wykład dyrektora budownictwa Franzius’a w Bremie. Po omówieniu przebiegu prac regulacyjnych, które dla średniego stanu wód prawie są ukończone, przedstawia prelegent potrzebę dalszego wyrobienia profilu dla niskich wodostanów za pomocą progów (Grund-schwellen) z kamienia lub faszyn. W końcu omawianą jest kwe-stya uspławienia przestrzeni 600 m. długiej, a leżącej w ostrem zakolu, w której koryto jest skaliste, i przy niskich wodo-stanach z powodu płytkości wody stawiało nieprzeparte przeszkody żegludze. Przeszkoda ta usuniętą została przez założę nie kanału, który na wypukłej stronie łożyska wykonany i od głównego koryta groblą oddzielony został.

V. Kolejnictwo

Opracował Paweł Stwietnia.

(Oe. E Z)

‘ Kolej Gotarda ma być połączoną z Adryaty-kiem za pomocą drogi wodnej według projektu inżyniera Gusietti w Medyolanie i tamtejszej Izby handlowej. W tym celu port wenecki ma być połączony za pośrednictwem drogi wodnej z koleją Gotarda. Rzeka Pad, kanał Pavia, kanał Grande i jezioro Lago Maggiore mają być wyzyskane dla utworzenia nowej komunikacyi. Potrzebne kapitały oferują trzy banki w Turynie. Projektowi temu stoi głównie na przeszkodzie trudność zbudowania statków, któreby pomimo płytkiego zanurzania i małej ilości rozporządzalnej pary, mogły dłuższy czas pozostawać w ruchu. Dla próby ma wkrótce statek odjechać z jednego z portów północnej Prancyi i udać się wspomnianą drogą do Wenecyi.

(Oe. E. Z.)

— Stroussberg ubiega się o koncesyę na budowę kolei nad Eufratem, licząc przytem, że pruscy urzędnicy, którzy w tureckiej służbie państwowej wysokie stanowiska piastowali, będą mu pomocni przy dokonaniu tego dzieła. Linia kolejowa ma mieć swój początek w Bejrucie, a następnie ma prowadzić przez Damaszek.

— Tramway parowy wspiął się aż ku górom Himalaja. W ostatnich czasach otwarto ruch tramwajowy między Kalkutą a staęyą Darjeeling (u podnóża góry Himalaja), położoną 7.000 angielskich stóp nad powierzchnią morza. Fakt ten stoi odosobniony w historyi kolejnictwa i wzbudza ogólne podziwienie. Z wielu względów linia ta jest nieprześcigniona i może być pobudką do podjęcia wielu tego rodzaju pożytecznych pomysłów. Nie ma drugiej linii, któraby pomijając liczne inne przeszkody wspinała się do wysokości 7.400 angielskich stóp na przestrzeni 50 angielskich mil. Koszta budowy tej linii wynosiły 3.000 ft. szt. na milę, podczas gdy wschodnio-indyj-ska linia kosztowała 21 000 ft. szt. Do odbycia jazdy do stacyi Darjeeling potrzebowano dawniej dwóch dni, a dzisiaj sylko sześciu godzin. Nowa ta arterya komunikacyjna łączy tym sposobem Kalkutę z jedną z najzdrowszych i najpiękniejszych okolic świata.

—    Rząd rumuński, w porozumieniu z austr. Państwową koleją, prowadzi walkę konkurencyjną przez zniżenie taryf z kolejami galicyjskiemi Karola Ludwika i Czerniowiecką. W ostatnich czasach przybyła galic. kolejom niebezpieczna konkureneya z rossyjską koleją Południowo-zachodnią, która obniżeniem taryf stara się skierować cały przewóz z Jass i Ungheni przez swoją linię ku Królewcowi, zkąd dalej do Niemiec droga otwarta.

—    Celem usunięcia niedogodności, powstających z powodu obowiązywania osobnych norm czasu dla każdej kolei, proponuje dla Ameryki inżynier Newberry zaprowadzenie jednej normy dla czasu kolejowego, któryby sygnalizowano z Waszyngtonu na wszystkie strony. Nadto proponuje przyjęcie dziesiętnego systemu. Do przemiany czasu kolejowego na lokalny służyłby osobny mechanizm w zegarkach. ( Oe. E. Z.)

— Madryt ma być bezpośrednio połączony z Po-łudniowo-francuską linią Lourdes-Torbes - Toulouse. Trasa prowadzi przez Huesca, Ayerbe, Caldearenas, Jaca, Canfranc i Oleron. Przez góry pirenejskie ma prowadzić tunel 2—3 kim. długi. Linia prowadząca z Madrytu do granicy ma wynosić 532 kim.

— Generalna dyrekeya państwowych kolei węgierskich zamówiła w fabryce Ganza i Sp. w Budzinie

wozy kolejowe wartości 'l¹/, mil. złr. i tym sposobem zape- 5.000 podlegać będzie bezpośrednio Radzie dyscyplinarnej, wniła jej zatrudnienie na 2 lata.    (Oe. E. Z.)    (T- B.)

— Międzynarodowa wystawa kolejowa odbędzie się w r. 1883 w Berlinie i obiecuje być bardzo zajmującą, gdyż ma na celu przedstawić wierny obraz rozwoju kolejnictwa we wszystkich krajach świata.

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

(Oe. E. Z.)

( Oe. E. Z.)

— Ministerstwo handlu przygotowało projekt celem objęcia nierentujących się kolei prywatnych na rzecz państwa. Co do organizacyi zarządu ruchu, który ma się dostać w ręce rządu, ustanawia projekt generalnego dyrektora, który w pierwszej linii zarządzać będzie wszystkiemi rząd. kolejami, a do pomocy dodaną mu będzie rada kolejowa. W skład rady kolejowej mają wchodzić reprezentanci handlu i przemysłu, a jej zakres działania ma obejmować wyłącznie regulowanie taryf kolejowych w państwie. Personal kolejowy dochodzący liczby

iż jeszcze przez dłuższy czas te przeszkody panować będą, a chociaż usposobienie inżynierów jest chwilowo przygnębione, przecież spodziewają się za 5 lat ukończyć budowę. Dla 1800 robotników postarano się o wygodne i zdrowe domy mieszkalne. Wentylacya jest dostateczna, a stan zdrowia robotników bardzo zadawalający.

—    ¥ebba system nawierzcliniej budowy, polega na użyciu żelaznych progów poprzecznych o profilu a na nich są umocowane stalowe siodełka, w których spoczywają szyny. Do umocowania takowych służą kliny drewniane. Próby poczynione na jednej z kolei angielskich wydały bardzo pomyślny rezultat.

—    Na niektórych szwedzkich kolejach zaprowadzono samodział a jącą zwrotnicę patentu hrabiego Possesa. Do obsługi takowej używa się jak przy zwykłym systemie zwrotniczego. Nieodpowiednie jej położenie prostuje pierwsze koło wozu u pociągu jadącego w kierunku ku zwrotnicy.

—    Inżynier Do rst podaje daty codo robót przedwstępnych dokonanych przez towarzystwo „Compagnie du chemin de fer du Simplon“ dla budowy kolei Simplon. Koszta robót przedwstępnych wynosiły na kim. 1.040 złr. Z powodu podjętego projektu budowy kolei na Montblanc, doznało zrealizowanie pierwszego projektu znacznych przeszkód, a rząd francuski zarządził poczynienie szczegółowych studyów co do trasy tej ostatniej linii.

—    Projekt nowej kolei górskiej w Hiszpanii, prowadzącej z Leon do Oviedo, stał się przedmiotem ożywionej dyskusyi w kołach hiszpańskich techników kolejowych. Towarzystwo starające się o koncesyę przedłożyło dwa projekta, z których pierwszy zawiera trasę ze spadem 15u/₀₀, drugi zaś zawiera krótszą trasę 2P81 kim. i mniejszą liczbę sztucznych budowli, a natomiast wynosi spad 35u/₀₀. Eządowi technicy zalecają trzecią trasę 37'587 kim. długą ze spadem .20°/₀₀-Rząd nakłania się do przyjęcia dłuższej trasy z mniejszym spadem. Koncesyonaryusze uprosili jako rzeczoznawców pp.

Bontoux (b. dyrekt. kolei Południowej) i Amilhau, o wydanie opinii co do wyboru alternatywy, Rzeczoznawcy odpowiedzieli, iż co do kosztów linia krótsza będzie tańsza, tudzież będzie mogła być w krótszym czasie wybudowaną. Trudności techniczne przy budowie będą na oficyalnej trasie znaczniejsze, niż na krótszej trasie koncesyonaryuszów, gdyż w skutek niekorzystnego położenia terenu w górze, gdzie przeważna część robót według projektu rządowego przypada, będą do usunięcia wielkie zaspy śniegowe, które przy dłuższej linii uczynią ko-niecznem zbudowanie domków roboczych i t. d. — Promienie krzywizn byłyby przy obydwóch trasach jednakowe. Projekt rządowy posiada jeszcze tę słabą stronę, że wymaga koniecznie zbudowania dwóch tunelów o długości 3.600 m.

Geologiczny układ jest przy obydwóch trasach niekorzystny, gdyż teren podlegać będzie w wielu wykopach usuwaniu, a dlatego trzeba się starać jak najprędzej to niebezpieczne miejsce opuścić, co tylko przez wybór krótszej drogi da się uskutecznić. Przy opracowaniu krótszej trasy uwzględniano szczególnie ten warunek, ażeby wzniesienie 3 l/₂ % > przez zaprowadzenie w czterech miejscach poziomych niwelet o długości 400 m., przerwanem było, podczas gdy oficyalna trasa uwzględnia tylko 3 poziome. Co do kosztów ruchu przedstawiają się takowe daleko korzystniej dla krótszej trasy, albowiem na dłuższej linii będą miały miejsce wielkie zaspy śniegowe. Rzeczoznawcy ganią w swojem exposé zastarzałe zapatrywania w kołach kolejowych, jakoby przy wyborze trasy 2°/₀    1000 m. rozszerzenie toru 10 mm.

wzniesienie stanowić miało powód do obrania dłuższej linii z łagodniejszym spadem.

—    Deutsche Bauzeitung omawiając stanowisko techników przy saskich kolejach, czyni uważnymi wszystkich technicznych urzędników kolejowych, by nie zadawalniali się nabytą rutyną biurokratyczną w służbie, która uprawnia do tytułu „zdolny urzędnik“, lecz rozszerzali zakres swojej wiedzy z tak wielkiemi trudnościami i ofiarami w szkołach nabytej. Zachodzi bowiem często wielka różnica pomiędzy zdolnym urzędnikiem kolejowym a zdolnym i inteligentnym technikiem.

—    Na austr. kolei Rudolfa próbowano zaprowadzić elektryczne oświetlenie na lokomotywie. Motor elektryczny pędzono za pomocą małej maszyny parowej montowanej na kotle lokomotywy, a elektryczną lampę mógł maszynista ze swego stanowiska regulować. Lampa skonstruowana przez inżyniera Sedlaczka, wydawała jednostajne światło. Podczas jazdy była linia na odległość 400—500 m. zupełnie oświetloną, a kolor sygnałów można było dokładnie rozróżnić.

—    O niekorzystnym terenie przy bu dowie kolei Arletańskiej piszą: W miejscowości S. Anton liczne pokłady kwarcu stawiają znaczne trudności raźniejszemu postępowi robót, zaś w miejscowości Langen w znacznej ilości 600 m. występujący łupek grafitowy przedstawia niemałe trudności w budowie. Z obawy przed usuwaniem się terenu zarządzono środki ostrożności, przyczem się okazało, że najgrubsze jodły nie wystarczą do pokonania ciśnienia, muszą być przeto zastąpione żelaznemi szynami Z powodu regularności warstw, położonych w stronie zachodniej, należy się spodziewać,

(Oe. E. Z.)

(Z. d. II I V.).

(Z. d. H. T. V.)

(Z. d. H. I. V.).

—    Huberti i Flamache badając w Niemczech, Francyi i Anglii systemy budowy nawierzchniej kolei, na których kursują pociągi pospieszne, zalecają użycie poprzecznych progów drewnianych z szerokostopowemi szynami i kątowemi klepkami. Szyny stalowe 9 m. długie spoczywają na 11 półokrągłych progach drewnianych i są trzema śrubami na nich przymocowane. Końce szyny są pod kątem 60° ścięte. (Z d. H. I.V.).

—    Zabezpieczenie położenia obrotnicy według systemu Woltera, polega na zasadzie, iż tor prowadzący ku obrotnicy dopóty jest zamknięty, dopóki zasuwka służąca do ustalenia obrotnicy nie jest całkowicie usunięta, przez co żaden wóz nie może się dostać na obrotnicę dopóki takowa nie jest

(Z. d. II I. V.).

należycie ustawiona.

— Nasz rodak, p. Herman Dunaj, inżynier pruskiej kolei w Bytomiu, umieścił w „Organ für die Fortschritte des Eisenbahnwesens“ artykuł o żelaznych progach, ich błędach konstrukcyjnych i rozszerzeniu toru w krzywiznach. — Autor zaleca używanie poprzecznych progów żelaznych i upatruje trzy błędy konstrukcyjne w dotychczasowych systemach żelaznych, mianowicie, że progi poprzeczne są za wązkie, za krótkie i wygięte. Co do rozszerzenia toru w krzywiznach krytykuje autor normy przez towarzystwa kolejowe przyjęte, i jest zdania, że należałoby tylko dwie dane zastosować, t. j. dla krzywizn o promieniu mniejszym niż 500 m. rozszerzenie toru winno być jednakowe i wynosić 20 mm., zaś dla krzywizn nad 500 m. do

—    Doświadczenia poczynione na angielskiej kolei Great-Northern co do wytrzymałości stalowych szyn, wykazały, iż najtwardsze szyny nie posiadają największej wytrzymałości. Jedna z szyn twardych, po której 5,251.000 t. przewieziono, zużyła się na ¹/₁₆ cala, podczas gdy szyna o mniejszej twardości okazuje takie samo zużycie dopiero po 8,402.000 t.

(Mining and Scientific Press )

—    Inżynier Löbl dowodzi, iż nie jest dopuszczalnem, ażeby przy drugorzędnych kolejach, które na większy ruch liczyć mogą, umocowanie szyn w wielkich krzywiznach nie było z taką samą dokładnością przeprowadzone, jak przy pierwszorzędnych.

—    Do obliczenia przejściowych krzywych przy drugorzędnych kolejach o normalnej szerokości toru, nie nadają się wzory przyjęte dla kolei pierwszorzędnych. Praktyczne dane byłyby przeto w tym kierunku bardzo pożądane. Na saskiej kolei drugorzędnej Pirna-Berggiesshübel pominięto zupełnie zakładanie krzywych przejściowych, a natomiast przeprowadzono tylko podwyższenie toku. Na kolei drugorzędnej Kriegsdorf-Römerstadt o normalnej szerokości zakładano tylko krzywe przejściowe w lukach o promieniu mniejszym niż

(O. f. d. F. d. E.)

(W. d. I. V.).

( Eisb.)

(D. B. Z.).

— O najkorzystniejszej rozpiętości dachu żelaznego na dworcach kolejowych, podaje „Builder“ następujące uwagi: Stacya Charing Gross nakryta dachem o 35 3 m. rozpiętości, kosztuje na l[]m. 93'5 mrk., stacya St. Paneras przy74 m. rozp., 6 7'8 mrk. Strona estetyczna nie znalazła takiego uwzględnienia jak przy mniejszych rozpiętościach i dlatego

należy się zastanowić, czy w obec większego niebezpieczeństwa, jakie podczas wichru przedstawia wielka rozpiętość, jest wska-zanem budowa dachów takich rozmiarów. ( O. f. d. F. d. E.)

nie zależy od ruchu, t. j. przy większym ruchu osi potrzeba więcej oliwy niż przy słabszym, czyli ilość wydobywającej się oliwy jest proporcyonalną do chyżości osi, a zatem w stanie spoczynku oliwa wcale nie wypływa. Wedle dokonanych prób, przyrząd ten zużytkowuje bardzo mało oliwy, gdyż tylko 40 jramów na 1000 kilometrów przy jednej puszce. (Oe. E. Z.)

— Pomiędzy Wiedniem a Biedermannsdorf kursujący omnibus parowy (systemu Schwinda), składa się z ośmiokołowego wozu osobowego, przy którym jedna para osi dźwiga mechanizm do poruszania wozu. Skrzynia wozowa jest podzielona na 4 oddziały, t. j. maszynowy, dla podróżujących 3. klasy, dla podróżujących 2. klasy i konduktora. Maszynista i palacz mieszczą się w oddziale maszynowym, zkąd przez odpowiednio urządzone okna w ścianach wozu linię obserwować mogą. Konduktor mieści się w tyle wozu na otwar-tem miejscu. Za pomocą tuby i dwóch dzwonków porozumiewa się maszynista z konduktorem i podróżnymi. Z otwartego miejsca może być także poruszany hamulec parowy, zaś zwykły hamulec obsługuje maszynista.

— Starszy mechanik Hoffmann, stawia następujące twierdzenia co do położenia wozów kolejowych poruszających się w krzywej: 1. tylna oś czterokołowego wozu przy sztywnych osiach ustawia się zawsze na torze radialnie ;    2.

byłoby wskazanem nadać obręczom średnich kół przy trzyosio-wych wozach formę więcej cylindrową ;    3. przez dostateczne

poddawanie się średniej osi zmniejsza się u takowej opór przeciw skręcaniu, a tern samem ciśnienie boczne przy przedniej osi ;    4. sześciokołowy wóz o sztywnych osiach porusza się

w krzywej z mniejszym oporem, niż czterokołowy wóz o równym ciężarze i równej odległości kół, jeżeli oś średnia nie est ujęta w system sztywny.

—    Na kilku saskich kolejach odprowadzają w ogrzewalniach nagromadzony dym nie wprost przez otwory w dachu znajdujące się nad lokomotywami, lecz według systemu centralnego za pomocą wysokiego wspólnego komina ogrzewalni.

(Z. d. TL I. V.).

—    Uniwersalny wagon na francuskiej kolei zachodniej mieści oddział 1. klasy z 4 siedzeniami, oddział 2 klasy z 10 siedzeniami, i dwa oddziały 3 klasy z 20 siedzeniami, oprócz tego znajduje się w środku miejsce na pakunki. Ten wóz jest przeznaczony dla takich pociągów, które tylko na główniejszych stacyach się zatrzymują. (Eisb.).

—    Miltimore podaje konstrukcyę osi dla zwykłych wozów, która usuwa ślizganie się wozu przejeżdżającego przez szyny w łuku. Koła są wolno osadzone na zewnętrznej osi, w której jest wetknięta druga oś, na której bezpośrednio ciężar spoczywa. (Annales industrielles).

—    Fabryka Beyer i Peacock wManszestrze zbudowała dla Hollandyi lokomotywy pospieszne. U takowych znajdują się ramy zewnątrz kół i pracują z cylindrami wewnątrz położonemi. Ciężar lokomotywy w czasie służby 39 t.

(Eng.).'

—    Lokomotywa Struvego z 3 cylindrami jest przykładem do zastosowania systemu Compound przy lokomotywach. Struve prowadzi świeżą parę do środkowego cylindra,

—    P. Benjamin Kallay, szef sekcyjny ministerstwa spraw zagranicznych, wydał dzieło o tanich kolejach lokalnych w Węgrzech. Dzieło to napisane nie dla fachowych, lecz właścicieli ziemi, traktuje o sposobie dostarczenia środków mate-ryalnych dla budowy przez pojedyńczych właścicieli gruntów.

(Oe. E. Z.)

Autor powołując się na budowę lokalnej kolei Arad-Körösthal, mniema, iż bez pomocy państwowej i banków, mogliby interesowani bez wielkich ofiar przyczynić się do uzupełnienia krajowej sieci kolejowej.

—    O racyonalnem zestawianiu planów jazdy na kolejach, znajduje się zajmujący artykuł z teoretycznemi wywodami p. Kluge w „Organ für die Fortschritte des Eisenbahnwesens“. (18 tom w IY. i Y. zeszycie.)

(Oe. E. Z.)

(Z. d. H. I. V.).

—    Włoski minister robót publicznych powołał komisyę mającą wydać opinię co do warunków, pod jakiemi miałyby przyszłość koleje drugorzędne we Włoszech. Komisya orzekła, iż oprócz kilku linij pierwszorzędnych przeznaczonych dla wielkiego ruchu lub celów wojskowych, zaleca się przyjęcie 5 kategoryj drugorzędnych kolei. Do pierwszej kategoryi zalicza się koleje, które wprawdzie należą do głównej sieci, jednakowoż czynią możliwem zaprowadzenie znacznych oszczędności w zarządzie ruchu. Urządzenia na tych kolejach mają być takie same jak na pierwszorzędnych. Do drugiej i trzeciej kategoryi należą linie, które dla głównej sieci stanowią ważne połączenia, przyczem normalna szerokość toru winna być zachowana. Przy kolejach trzeciej kategoryi przyjmuje się głównie ruch towarowy, przy czem liczy się na zredukowanie chyżości jazdy. Do dwóch ostatnich kategoryj należą wąskotorowe koleje o szerokości 95 cm. i 75 cm. (W. d. I V.).

—    W Anglii, Szkocyi i Irlandyi wynosi długość kolei konnych 592 kim. Kapitał zakładowy oprocentował się w Anglii na 4n/u, w Szkocyi na 5‘4°/₀, a w Irlandyi na 3'7°/₀.

(Z. d. V. d. JE).

(I). p. I.)

— Hanowerska kolej państwowa zbudowała 4 lo-

pujące: 4 m. odległ. kół, 1*13 m. średnica koła; 0’2 m. średnica cylindra (dla lokomotyw Compound na prawo 0⁻3 m.), 0⁻4 m. skok tłoka; 22 Qm. powierzchni ogrzewalnej; 18 t. ciężar; 96 t. adhezyi. Lokomotywy kursują po pochyłościach 1:100 i 1 :300. Po pierwszej pochyłości przebywa jedna lokomotywa systemu Compound dziennie 266 kim., po drugiej pochyłości druga lokomotywa systemu Compound dziennie 96 kim.

— Do zapalania paliwa w lokomotywach używają na niektórych kolejach gazu. Na pruskiej kolei wschodniej zapalano od maja 1879 r. w 15.000 lokomotywach gazem i za-

(Oe. E. Z.)

—    Na kolei Berlin-Görlitz zaprowadzono lokalne pociągi osobowe, które się składają zmalej czterokołowej lokomotywy tendrowej o sile 25 koni i z piętrowego wozu osobowego, mieszczącego 150 podróżnych. Jeżeli się ma osiągnąć największe oszczędności w kosztach ruchu, natenczas należy siłę i wielkość lokomotywy zastosować do rodzaju kursujących pociągów i trasy kolei. Na kolejach drogowych tego rodzaju lokomotywy są odmiennej konstrukcyi, ze względu na większe bezpieczeństwo ruchu. Wozy piętrowe, również stosownie do potrzeby, mają odmienne urządzenia, i tak używają na kolei Berlin-Görlitz piętrowych wozów 3. klasy, w których mieszczą się podróżni bez pakunków, zaś na austr. kolei Państwowej używają piętrowych wozów 2. i 3. klasy dla podróżnych z pakunkami. Tego rodzaju wozy są w całości z żelaza zbudowane, a konstrukcya jest bardzo lekka (na jedno siedzenie przypada 216 kg. tary, podczas gdy nawet przy omnibusach parowych 416 kg.). Do dolnej części wozu wchodzi się bez schodów wprost z peronu, zaś do górnej po schodach, o 10 stopniach, nachylonych pod kątem 40°. Co do podziału siedzeń, zastosowano system interkomunikacyjny. Doświadczenia wyka- położonego między dwoma cylindrami lokomotywy, a po doko zały, iż wozy nie podlegają silniejszym wstrząśnieniom, a jazda nanej pracy dostaje się dalej para do obydwóch zewnętrz-jest bardzo przyjemna. Fabryka Krausa i Sp. w Monachium nych. buduje ośmio-kołowe wozy piętrowe, które mieszczą w dolnej części 2. i 3. klasę, zaś w górnej, otwarte z boku sie- komotywy, z których dwie według systemu Compound. Są one dzenia, podobnie jak przy spacerowych wozach kolei konnej, wszystkie prawie jednakowej konstrukcyi. Wymiary są nastę-7i uwagi, że tego rodzaju wozy osobowe nie przekraczają normalnego profilu w świetle, przyjętego przez związek kolei, rozpowszechnienie takowych dla celów lokalnych nie napotka na trudności.

— Nowy przyrząd do smarowania osi u wozów kolejowych wynalazł Reimherr, inspektor kolei Dortmund-Enscheder. Podczas gdy dotychczasowe urządzenie polega na użyciu knotów, wprowadza wynalazca sztyft do smarowania, przez co osiąga się tę korzyść, że całkiem pewno i w potrzebnej ilości oliwa bywa doprowadzaną, tudzież że dla każdego gatunku oliwy przyrząd ten jednakowo funkcyonuje. Smarowa

oszczędzono 5.000 mrk. Do zapalenia węgli kamiennych na ruszcie lokomotywy potrzeba 15—20 minut. Odpowiedni do tego przyrząd jest patentu Siegerfa w Berlinie i składa się z poziomej i kilku pionowych rur. Przez pionowe rury dostaje się gaz, który powietrze ze sobą porywając miesza się z ta-kowem, a następnie się spala.

— Do przeładowywania westfalskiego węgla z wagonów na statek i równoczesnego mieszania kilku gatunków ze sobą, używają w porcie Ruhrort żelaznych rusztowań obrotowych.

—- Inżynier Barodin krytykując dotychczasową empiryczną metodę używaną do wypośrodkowania jakości węgla spalanego w lokomotywach, proponuje zaprowadzenie stacyj doświadczalnych dla lokomotyw, któreby miały zadanie badać jakość materyału palnego, procesu palenia w kotłach i analizę pracy lokomotyw.

— Co do oszczędności materyału palnego zrobiono następujące porównanie : Lokomotywa systemu Compound i lokomotywa zwykła wykonywały na przemian przez 40 dni jednę i tę samą służbę z temi samemi wozami. Po 20 dniach zmieniono personal, a w końcu wypośrodkowano dokładnie spotrzebowaną w całym czasie przez obydwie lokomotywy ilość węgla.

( Eisb.)

( Oe. E. Z).

(D. p. I.).

(D. B. Z)

(O. f d. F. d E.)

Po odjęciu węgla potrzebnego do zapalenia i zatrzymania po stacyach okazała się oszczędność przy lokomotywie systemu Compound 16 5 °/₀ węgla podczas faktycznej jazdy, która dla każdej z lokomotyw wynosiła przeszło 5.000 kim.

(Z. d. V. d. L).

— Na londyńskiej kolei Metropolitan Railway czyniono powtórnie próby z lokomotywą powietrzną systemu Beaumont. Lokomotywa o ciężarze li t. ciągła na odległości 20 kim. wóz o ciężarze 9 t. Przed wyjazdem ze stacyi wynosiło ciśnienie 1000 ft. na cal kwadratowy, po odbytej jeździe wynosiło jeszcze ciśnienie 400 ft. (Centralb. f. E. u. JDmpf.)

— Kolej linwowa wolno wisząca kopalni soli w Wilhelmsglück jest od r. 1880 w ruchu. Długość takowej 380 m., a największy spadek 1 : 6 25. Na przejściu przez rzekę wynosi odległość podpór 142 m Zresztą są urządzone podpory kolei w odległości 20—25 m. Grubość linew: linwa do ciągnienia 15 mm., linwa do dźwigania próżnych wozów 25 mm., dla obciążonych wozów 30 mm. Linwy do dźwigania są na końcowej stacyi umocowane i naprężone za pomocą łańcucha obciążonego a nawiniętego na krężku. Dla linwy 30 mm. potrzeba obciążenia 5.000 kg.; dla linwy 25 mm. obciążenia 4.000 kg. Linwa otrzymuje ruch od turbiny. Ciężar wozu 70 kg., ładuga 150kg. Dzienny transport 35—45 t. Chyżość jazdy 1 m.    (W. d. V. d. J.).

— Kolej z Wellington do Woodville (Nowa Ze-landya) używa lokomotyw znanego systemu FelTa. Na 4 kim. długiej i 6'6°/o pochyłej rampie kursują FelTa lokomotywy o ciężarze 32⁻5 t. Każda z nich transportuje 57 t. pod górę.

(Eisb.).

— System Freudenberg’a przenośnych kolei da się zastosować na drogach mniejszego znaczenia. Do budowy nawierzchniej używa się szerokostopowych szyn o lekkim profilu, a wygiętych z boku. Do uchwycenia szyn służy kleszczowe urządzenie, które się umocowuje na lekkich progach. Przez własne naprężenie utrzymują się szyny w należytem położeniu

(O. f d. F. d. E.).

— Szwajcarska fabryka Oehler & Zschocke w Wildegg dostarcza dla celów przemysłowych gotowe koleje przenośne wraz z odpowiedniemi wozami. Tor jest zbudowany z żelaza lub stali i składa się z kawałków 5 m. długich. Do szyn profilu Yignola są dokładnie przynitowane progi z płaskich kawałków żelaza. Na końcu szyny umocowane klepki służą do złączenia pojedyńczych części i utrzymują cały tor w stałem położeniu, dla tego też nie może nastąpić wykolejenie. Dwóch robotników jest wstanie 1000 m. (?) toru ułożyć w 30 minutach. Również wyrabiają odpowiednie zwrotnice, obrotnice i t. d., które umożliwiają wszelkiego rodzaju założenia i kom-binacye. Wozy, z żelaza zbudowane, są lekkich konstrukcją'. Szerokość toru wynosi 400, 500, 600 mm. Wozy wyrabiają różnej wielkości : mogą one być użyte w krzywiznach dochodzących 4 m. Tego rodzaju kolei używają do transportu matery-atów budowlanych, torfu, a szczególnie w fabrykach Cegieł i cementu. Nadto nadają się w gospodarstwie rolniczem do prze wozu siana, słomy i wszelkiego rodzaju płodów.

— Obermayer, dyrektor ruchu kolei Elżbiety miał zajmujący wykład w klubie austr. urzędników kolejowych w Wiedniu o własnym projekcie kolei lokalnej dla miasta Wiednia, któraby łącząc wszystkie dworce kolejowe ze sobą, okalała centrum miasta i tym sposobem służyć mogła do ożywienia i zcentralizowania ruchu w mieście. Dworzec kolei Franciszka Józefa ma stanowić punkt wyjścia linii, następnie ma prowadzić kolej wzdłuż kanału Dunaju wznosząc się po nad ulicami dobiegającemi do mostów Tegethoffa, Schwarcenberga, Elżbiety aż do rzeźni w Gumpendorf, a ztamtąd przechodzi trasa po pod poziomem ulic ; następnie przechodzi kolej wiaduktem dolinę położoną obok linii hernalskiej, a w pobliżu zakładu obłąkanych ma być zbudowany tunel, do którego do chodzić będzie wiadukt prowadzący przez „Althanplatz“ do dworca kolei Franciszka Józefa. Centralna stacya (w pobliżu dworca kolei Franciska Józefa) ma być z wielkim przepychem jako budowa monumentalna wzniesiona, ma przewyższyć co do wielkości, komfortu i piękna wszystkie dotychczas w tym rodzaju znane budowle i urządzenia europejskie. Cały budynek stacyjny, z wyjątkiem środkowej części, ma spoczywać na żelaznych filarach. Pod budynkiem stacyjnym uzyskane miejsce wolne, może być zużytkowane do urządzenia wielkich hal targowych, W miejscach, gdzie kolej wznosić się będziu po nad ulicami, są projektowane długie wiadukty na żelaznych filarach. 'Wszystkich stacyj w mieście ma być 19, z których 15 znajdować się będzie po nad poziomem ulic, a 4 pod takowym. Prelegent sądzi: iż pod względem technicznym wszystkie trudności dadzą się pokonać, a pod względem ekonomicznym można kolej lokalną uważać jako jedyny środek nie czyniący uszczerbku estetycznym wymogom stolicy, a zdołający w wysokim stopniu przyczynić się do rozwoju i ożywienia słabych arteryj komunikacyjnych miasta, których funkcyonowanie dzisiaj tylko na egzystencyi omnibusów i kolei konnej polega. Prelegent opierając się na datach zebranych przy kolei lokalnej Paryża, Londynu, Berlina i Nowego Jorku,’ przycjhodzi do wniosku, że Wiedeń pomimo znacznej liczby mieszkańców zajmuje pod względem ruchu dopiero czwarte miejsce pomiędzy europejskiemi miastami.

— W wiedeńskiej Badzie miejskiej stanowi dzisiaj przedmiot ożywionej dyskusyi projekt lokalnej kolei dla miasta Wiednia, przedstawiony przez cyw. inżyniera Fogerty. Tak samo jak projekt p. Obermayera, polega myśl Fogerty na okoleniu śródmieścia i połączeniu dworców kolejowych. Linię całą dzieli Fogerty na 4 sekcye. I. sekcya wzdłuż prawego brzegu kanału Dunaju od mostu „Brigitta“ aż do „Aspern“. Budowa toru ma być prowadzona na wiadukcie. II. sekcya tworzy linię „Wieden“. Przed portalem mostu „Aspern“ wznosi się kolej nad „Ringstrasse“, zwraca się w ostrym tuku ku lewemu brzegowi rzeki „Wieden“ i ciągnie się dalej wiaduktem. Nie zachodzi tutaj potrzeba usunięcia kamienic. III. sekcya obejmuje niezabudowany pas miasta pomiędzy śródmieściem a przedmieściami. W tej części nie da się zastosować system wiaduktowy, lecz musianoby przeprowadzić wykopy, a obok zakładu obłąkanych 450 m. długi tunel. IV. sekcya rozpoczyna się z drugiej strony linii „Währing“, przecina teren „Himmel-pfortgrund“ i „Thury“, wychodzi na „Althanplatz“ naprzeciw głównego portalu kolei Franciszka Józefa i dochodzi do początkowego punktu około mostu „Brigitta“. W tej sekcyi spoczywa budowa toru na samych wiaduktach z murowanemi lub żelaznemi filarami. Od głównej linii okalającej rozchodzą się odgałęzienia do dworców i znaczniejszych placów. Liczba stacyj wynosi 20, a przeciętna ich odległość 676 m, największa odległość dwóch sąsiednich stacyj 1.364 m. Największy spadek 16⁻7°/₀₀, promień minimalny w bieżącym torze 162'50 m., chyżość pociągów osobowych na godzinę 30 kim. Minimalna wysokość w świetle pomiędzy poziomem ulicy, a dolną krawędzią wiaduktu 4'85 m. Przez zaprowadzenie wia

( O. f. d. F. d. E.)

L. rannych

Liczba ekspl. L. zabitych

85

57

CO 0 CO O) ^ CD O

198

77

142

81

110

93

75

54

47

1878

1879

53

duktów żelaznych, zostają nienaruszone obecnie istniejące ko-munikacye. Centralny dworzec zajmuje 7000 Q m. Zachodnia część budynku stacyjnego ma spoczywać na żelaznych filarach o wysokości 6 m. w świetle. Wolne miejsce nakryte zużytko-wanoby dla hal targowych. Długość linii wynosi 14.773 m. Z tego przypada 8.786 m. na wiadukty żelazne, 816 m. na wiadukty murowane, wykopy 3.243 m., nasypy 1.130 m., tunel 449 m., nakryty wykop 85 m., w poziomie terenu 264 m.

(Civ. Teclm.).

— Kolej linwowa prowadząca na Wezuwiusz jest 700 m. nad morzem, a 100 m. powyżej obserwatoryum położona. Do obserwatoryum prowadzi wygodna droga przez skrzepłą lawę. Długość linii 820 m., a kolej wspina się ze wzniesieniem 1:1*5 ze strony morza po stożku góry aż do podstawy właściwego krateru. Ponieważ stożek góry jest pokryty popiołem do głębokości kilku stóp, przeto tylko system linwowy mógł znaleść zastosowanie. Największą trudność sprawiały roboty około fundamentowania stacyi początkowej i końcowej. Musiauo szukać takich punktów, gdzie się znajduje skrzepła lawa. Na linii 820 m. znaleziono 9 takich punktów i na nich spoczywa cała budowa. Rozpoczynając od dołu, znaj -duje się restauracya, poczta, telegraf, maszyna parowa o sile 30 koni, budynek stacyjny i zbiorniki na wodę. Woda w zbiornikach jest to deszczówka uchwycona na wielkich płaskich dachach i następnie rurami odprowadzona, gdyż studni zwykłych nie można na wulkanach wykopać. Pierwotnie sprowadzano osłami wodę w beczkach. Na odległość 100 m. znajduje się warstwa piasku, a cała budowa opiera się o dolne fundamenta w pojedynczych punktach. W ten sposób prowadzi dość prymitywna budowa aż do najwyższego 9. punktu odległego 100 m. od właściwego krateru. Progi poprzeczne są ze sobą w prze kątni kawałkami połączone w stały system i takowy spoczywa pomiędzy pojedyńezemi punktami stałemi na piasku, jakby oparta o stożek drabina. — Na progach spoczywają podłużne progi dębowe o wysokości 50 cm., z których każdy dźwiga jednę szynę. Wązki wóz porusza się nie po dwóch, lecz tylko po jednej szynie ; w ten sposób mogą dwa wozy być równocześnie w ruchu, jeden jadący do góry, a drugi na dół. Oprócz tego znajdują się na każdym progu szyny boczne, dla kół przewodnich wozu, które służą do zabezpieczenia wozu od przewrócenia. Do każdego wozu są dla większego bezpieczeństwa przyczepione dwie linwy druciane, które są przeprowadzone na krążkach, umocowanych obok i pomiędzy szynami w odległości 15m. Osobna tarcza służy do nawijania linew. Dla górnej stacyi musiano sztuczny fundament utworzyć. W tym celu zbudowano równolegle ze stałej warstwy lawy dwa mury.

Grubość linwy wynosi 25 mm. i takowa jest utworzona z 50 drutów stalowych. Wóz składa się z dwóch oddziałów i mieści 4 osoby. Skrzynia wozu spoczywa na dwóch kołach, jedno z przodu, drugie z tyłu, a oprócz tego znajdują się pod wozem dwa krążki.

W górnej części wozu znajduje się otwarte miejsce dla konduktora, który ma pod ręką hamulec. Budowa rozpoczęła się w jesieni r. 1879, a była ukończoną w czerwcu 1880 r. Kolej ta jest własnością towarzystwa akcyjnego i została zbudowaną według projektu inżyniera Olivieri w Medyolanie pod kierownictwem inżyniera dali’ Ongaro w Wenecyi

— Miejsce kąpielowe Ca u te rets w Pireneach ma być połączone z źródłami siarczanemi w La Raillière koleją górską przy pomocy pionowych, hydraulicznych wyciągów. Źródła te są położone 125 m. wyżej od miejsca kąpielowego, w odległości 300 m. Podnoszenie wozów ma nastąpić z 5-razową przerwą co 27 m. wysokości. Na każdą odległość 40 m. będzie urządzona wieżyca do dźwigania, a wszystkich wieżyc będzie 5. Wieżyce będą ze sobą połączone koleją z łagodnym spadem, ażeby wozy przez własny ciężar dostawały się od dolnej wie życy do podstawy górnej. W końcu biegną wozy od ostatniej wieżycy ze spadem 5 °/₀₀ do Raillière. — Jazda w poziomie odbywa się aż do drugiej wieżycy po zwykłym torze ze spadem 1 : 23 tak, że tylko na odległość 52 m. potrzeba wozy za pomocą wyciągów hydraulicznych transportować. Konstruk-cya wyciągów taka sama, jak przy urządzeniach hotelowych. Do poruszenia będzie wyzyskany wodospad w La Baillière.

(O. f d. F. d. E.)

— Ankieta mająca obradować nad taryfami kolej o we mi zwołaną zostanie przez c. k. Ministerstwo handlu. W skład tej ankiety wchodzą delegaci kolei i izb handlowych. Przedmioty obrad stanowić będą wyłącznie taryfy dla przejściowego i lokalnego ruchu, a mianowicie dla przewozów zboża, spirytusu, rudy, metalów, węgla, drzewa, kamienia, wapna, sody, potażu, maszyn rolniczych i soli. Za podstawę dyskusyi służyć będzie zestawione orzeczenie pojedynczych izb handlowych.

( Oe. E. Z.)

—    Pollitzer wynalazł elektryczny, alarmujący przyrząd dla podróżnych, za pomocą którego mogą oni podczas jazdy porozumiewać się ze służbą Linwę sygnałową zastępuje 5 mm. grubą linwą drucianą, której używa jako przewodnika elektryczności. Linwę tę izoluje i przeprowadza przez krążki. W wozie znajduje się przyrząd do dawania sygnałów elektrycznych, które słyszy konduktor w budce mając u siebie zaprowadzone dzwonki. Przez dawanie sygnałów nietylko poruszają się dzwonki u konduktora, lecz nadto następuje podczas tego dźwięczenie szyby w wagonie, a tern samem wiedzieć można, w którym oddziale wozu zdarzył się wypadek. Z tym przyrządem sygnałowym jest połączony inny, do podawania nazwisk stacyj, przez które pociąg przejeżdża. W każdym oddziale wagonu wystawia się za szybą nazwisko stacyi najbliższej, co uskutecznia konduktor za pomocą odpowiedniego przyrządu elektrycznego do przesuwania kartek papieru.

(Z. d. V. d. E.).

—    Coobaugli skonstruował przyrząd, za pomocą którego można podczas jazdy pociągu wygodnie zatknąć chorągiewkę lub latarnię na ostatnim wozie. (Railroad Gazette).

—    Inspektor Sc h iiing proponuje dla wielkiego ruchu kolejowego, ażeby w celu zaprowadzenia oszczędności służbę nadzoru nad linią nie komulowano ze służbą sygnałową. Należałoby przeto jego zdaniem ustanowić osobnych strażuików dla konsweracyi, a osobnych dla sygnalizacyi. (O. f. d. V. d. E.).

VI. Mechanika.

Opracował J. N. Franke.

— Eksplozye kotłów parowych. E. B. Marten, naczelny inżynier Towarzystwa asekuracyjnego Midland Boiler Inspection and Insurance Company podaje następujące zestawienie eksplozyi kotłów parowych w Anglii w latach 1873 do 1879.

Kok

1873

1874

1875

1876

1877 84 38

Prócz eksplozyi kotłów zdarzyło się w 1879 r. jeszcze 17 innych wypadków przy różnych przyrządach parowych, przy-czem było 6 zabitych, 35 rannych. Przyczyny eksplozyi w r. 1879 były następujące:

1)    Błędy w konstrukcyi lub w naprawie (5 kotłów).

2)    Błędy, które tylko przy inspekcyi bybyły mogły być odkryte (15 k.).

3. Nieostrożność nadzorującego (9 k.).

O reszcie eksplozyi nie można było podać przyczyny. Co do budowy kotłów, dzielą się eksplozye, jak następuje : 7 k. z rurami płomiennemi, 8 k walcowych, 4 k. okrętowe, 11 k. rurowych. (Engineering. 1880. str. 187 z rysunkami).

— W r. 1878 było we Erancyi 48 eksplozyi kotłów paro-wych, przyczem było 37 zabitych, a 31 rannych. Przyczyny eksplozyi: w 15 k. wadliwa konstrukcya lub ustawienie, w 8 k. zły nadzór, w 22 k. zły stan armatury, w 3 przypadkach przyczyna niewiadoma.

(Annales des Mines 1880. str. 22.)

(Engineering 1881, str. 261.)

—    Kocioł stojący E. Tomson’a (patentowany) składa się działają naprzemian. Okręt jedzie wprzód lub wstecz podług z trzech części : z podstawy pierścieniowej, z rur wodnych tego, z którego wylotu rury woda wypływa. Próba z Kiel do i ze zbiornika pary. W dolnej części umieszczono ruszt, któ- Kopenhagi udała się, a wynalazca przebywa obecnie w Anglii rego konstrukcya może być bardzo rozmaita, a gazy wchodzą w celu poparcia swego wynalazku.

z rusztu wprost do rury szerokiej, stojącej i opatrzonej u góry wykrojami, przez które gazy przejść mogą do płaszcza ogniotrwałego, otaczającego rurę. Między rurą a płaszczem znajduje się system pionowych rur, wodą wypełnionych, w których odbywa się właściwe parowanie. Krążenie gazów jest dostateczne w celu zużytkowania ciepła, a ponieważ przeciąg skutkiem silnego rozgrzewania się gazów w rurze centralnej jest wielki, przeto kocioł nie potrzebuje komina, co niepospolitą stanowi zaletę. Na powierzchnię ogrzewalną 80 m. kw., przy 6 atm. ciśnienia i spaleniu 1 ‘/₂ klg. węgla na godzinę i 1 m. kw. pow. ogrz., kocioł ma 2 dm. kw. pow. rusztu, i waży wraz z armaturą 10.700 klg. Spalenie opału jest bardzo dokładne i kocioł bardzo zalecany bywa przez tych, którzy go używają.

(Zeitschrift d. Vereins deutscher Ingenieure 1881 str. 10.)

—    Kotły z cyrkulacyą wody mają zadanie przy-

osiągnąć może. Komórki koła turbinowego są wentylowane. Średnica średnia turbiny = 1'400 m., a ciężar jej bez dźwigara wynosi 4.700 klg. (Zeitschr. d. Ver. d. Ing. 1881, str.

1 — 10, 58 — 70, 129—136; z rys.)

Rozmaitości.

— P. Machalski, inżynier kolei, członek Tow. politech. odszczególniony został na paryskiej wystawie elektrycznej srebrnym medalem za ulepszony telefon swojego pomysłu. Sprawozdanie p. Machalskiego o tej wystawie usłyszymy na jednem z najbliższych zgromadzeń tygodniowych Tow. politeehn.

— Wystawa rolniczo-przemysłowa w Przemyślu, odbędzie się w drugiej połowie sierpnia 1882 r. Wystawa ta dzieli się na 2 części: krajową i okręgową. Dział IV. -wystawy okręgowej obejmuje : wyroby okręgowe przemysłu fabrycznego i rękodzielniczego ; dział Y. plany i modele budowli wiejskich dla przemysłu gospodarskiego, oraz materyały budowlane i drenarskie. Dział III. wystawy krajowej obejmuje maszyny, tudzież narzędzia rolnicze i przewozowe producentów krajowymh i zagranicznych. Jako ostateczny termin zgłaszania się oznaczono dzień 15 kwietnia 1882 r.

— Podziemne linie telegraficzne państwa niemieckiego zbudowane w ciągu 5'/, lat (1876—1881) kosztem BO ł/s milionów mark, łączą 221 miast niemieckich, mierzą prawie 5 */₂ miliona kilometrów długości. (D. Bau. Z. 1881 m. 83).

— Na posiedzeniu związku technicznych stowarzyszeń Niemiec, odbytem w Gdańsku, uchwalono obszerny program prac związku, względnie opracowanie poniżej wymienionych (w streszczeniu) kwestyj, które bądź to przez wszystkie towarzystwa, bądź też tylko przez pewne stowarzyszenia do związku należące, rozwiązane być mają: 1. Które urządzenia zagranicznych towarzystw technicznych dałyby się zastosować dla stosunków niemieckich? 2. Odpowiedziałuość architektów i inżynierów w obec ustawy cywilnej. 3. Odpowiedniejsze wyzyskiwanie wody dla celów rolnictwa, in-dustryi i handlu. 4. W jaki sposób możnaby zapobiedz biedzie młodych techników niemieckich? 5. Środki zaradcze przeciwko wadliwościom publicznych architektonicznych konkursów. 6. Sposoby skuteczniejszego popierania wykształcenia praktycznego techników. 7. Normalia dla dostawy konstrukcyj żelaznych. 8. Jaki wpływ ma sposób nauki architektury w szkołach przemysłowych i rękodzielniczych Niemiec rozwój sztuki architektonicznej. 9. Doświadczenia tyczące się gla-zurowonych dachówek i cegieł. 10. Współudział związku stów. niemieckich w projekcie niemieckiego kodeksu cywilnego. 11. Normalne profile żelaza kutego. 12. Typy domow mieszkalnych. 13. Doświadczenia o żelazie cynkowanem dla celów budowy. (D■ Bau-Z . 1881 nr. 84.)

— Międzynarodowa wystawa sztuk piękn3⁷ch odbędzie się w Wiedniu (1 kwietnia-30 września 1882) i obejmie w grupie architektury szkice, plany, modele i zdjęcia dzieł architektonicznych.

— Elektryczne oświetlenie. Pierwsze w Europie, które zarzuca oświetlenie gazowe a wprowadza elektryczne, jest an-

— Turbiny. Jedną z największych fabryk turbin jest obecnie fabryka H. Queva & Co. w Erfurcie. Turbiny z tej fabryki odznaczają się konstrakcyą wzorową, zaopatrywane bywają najczęściej w regulacyjny przyrząd automatyczny, który nie dopuszcza znacznego obniżenia dzielności, a w kontraktach swoich gwarantuje fabryka do 75°/₀ dzielności. Doświadczenia, wykonane na jednej z turbin, przez tę fabrykę dostarczonych, okazały 78°/₀ do 85°/₀ rzeczywistej dzielności, a zatem takie rezultaty, jakich żaden inny rodzaj motorów dotąd nie dawał. Firma powyższa dostarczyła w 1877 r. 55-konną turbinę do młyna p. A. Halperna w Wołczyńcu koło Stanisławowa. Przy spadzie 3'540 m. i 54 obrotach na minutę pracuje ta turbina z dzielnością 75°/n. Koło kierujące ma 32 kierownic, turbinowe 36 łopatek. Każda połowa koła kierującego regulować się spieszyć parowanie wody i przyczynić się do ekonomicznego ^aje za p0m0Cą suwaka płaskiego, a regulacya wszelki stopień zużytkowania paliwa. Patentowany kocioł F. Demmin’a w Berlinie składa się z dwóch ukośnie leżących parowników i z poziomego ogrzewalnika ; parowniki leżą ponad rusztem i są ze sobą połączone, ogrzewalnik zaś znajduje się za rusztem, jest krótki i połączony z dolnym parownikiem. Woda krąży od ogrzewalnika ku parownikom, parowanie jest silne, a para sucha. W kotle Mac Nicol’a w Algierze, patentowanym w Niemczech, znajduje się wiązka cienkich rur wodnych w ukośnem położeniu nad rusztem, powyżej jest parownik, a poniżej ogrzewalnik. Patentowany kocioł S. Steinmüllera posiada wiązkę rur wodnych, podobnie jak w kotłach systemu Belleville, nad którą jest rura, służąca jako zbiornik pary i porywanej przez nią wody. Para wchodzi do zbiornika za pośrednictwem rury dziurkowanej z falistej blachy, przez co strąca wodę i staje się suchą. Krążenie i parowanie wody jest bardzo silne.

(Zeitschrift des V. deutscher Ing. 1881 str. 211.)

—    Indikator, który służy do wyznaczenia pracy pary w maszynie parowej, i staje się coraz bardziej dla inżyniera-mechanika niezbędnym instrumentem mierniczym, doznał w ostatnich latach wielu ulepszeń. Zamiast dawniejszego kierownika ołówka, jaki w indikatorach Bichards’a był używany, wprowadził Thomson kierownik silniejszy i dokładniejszy, którego drążki są krótkie i mniej podajne. Kraft & Syn w Wiedniu używają głównie kierownika Thomsona. Bosenkranz w Hanowerze użył małego kierownika eliptycznego Evans’a, który jest bardzo dokładny, a połączenie tłoczka z kierownikiem urządził tak, że instrument łatwo rozebrać i nowa sprężyna włożyć się daje. Cylinder tłokowy połączony jest automatycznie z walcem papierowym tak, że walec łatwo w biegu zatrzymać można.

Cały instrument jest niklowany, a krzywa diagramu nie pokazuje licznych falistości, pochodzących z drgań sprężyny przy doświadczeniach z maszyną parową o szybkim biegu. Wiele drobniejszych poprawek podał inżynier Stanek w Pradze.

(Zeitschrift d. V. d. Ing. 1881 str. 170.)

—    Hydromotor. Dr. E. Fleischer wynalazł nowy motor do poruszania okrętów, który nazwał hydromotorem. Ten motor polega na bezpośredniem działaniu pary na powierzchnię wody w zbiorniku, która bywa wypychana, a okręt porusza się skutkiem reakcyi wody przy wypływie. Okręt, na którym wynalazca w podróży z Kiel do Kopenhagi okazał praktyczną doniosłość swego motora, miał dwa wielkie cylindry stojące żelazne, napełnione wodą, na której spoczywały dwa pływaki.

na

Trzon górny każdego pływaka działa na wentyl, dopuszczający parę z kotła, a węższa rura, z cylindra dołem wychodząca, jest wygięta i opatrzona dwoma wylotami, nadto komunikuje się ta rura z kondenzatorem. Jeżeli cylinder jest napełniony wodą, wtedy trzon pływaka odmyka wentyl dopływowy, para wyciska wodę, dopływ po pewnym czasie ustaje, para działa odtąd przez expansyą, aż pływak spadnie do dna. cylindra.

Wtedy odmyka się wentyl odpływowy, para uchodzi pod zmniej-szonem ciśnieniem, a pod pływakiem dochodzi woda gorąca z kondenzatora, która cylinder napełnia. Obydwa cylindry

gielskie miasteczko Godalming. Pomimo iż zaledwie 2.500 mieszkańców liczy, posiada ono w reprezentacyi swej ludzi, którzy powzięli myśl istotnie niezwykłą zużytkowania siły wodnej rzeki, dla wytwarzania elektryczności!... (W. d. n. ö. Gew. Y.)

2.    Dunajec od mostu rząd. w Zgłobicach do ujścia do Wisły „

3.    Wisłoka od Mielca do ujścia do Wisły .    .    .    „

4.    San od Jarosławia „    „    „    „    .

5.    Dniestr od Żurawna do granicy w Okopach

Koszta w przybliżeniu obliczone:

a)    Wisły

b)    Dunajca

c)    Wisłoki

d)    Sanu

e)    Dniestru

9,732.000 złr.

10

57.000 „

14.167 „ 180.000 „ 211.133 „

„ d) San „ e) Dniestr

Ogólny roczny wydatek w pierwszych 6-ciu latach 676.300 złr.

w następnych 4-ch    „

„    5-ciu „

662.133 „

sce

P. S.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — Beforma szkoły średniej. — Kilka słów w sprawie kanalizacyi miasta Lwowa. — O postępie cukrownictwa w najnowszych czasach. (Dok.) — Przegląd czasopism technicznych: I Budownictwo lądowe, II. Materyały budowlane, III. Kanalizacya i wodociągi, IY. Budownictwo wodne, Y. Kolejnictwo, YI. Mechanika. — Bozmaitosci. — Literatura.

— Dnia 30. października b. r. odbyło się w świetny sposób otwarcie koljei r ujm u ń s ki e j prowadzącej z jMarasestie do Buzcu. Do świetności obchodu przyczyniła się przeważnie obecność króla i królowej, którzy umyślnie na tę uroczystość przybyli z Bukaresztu. Uroczystość zgromadziła w Eokszanach bardzo wielu inżynierów rumuńskich zajmujących wybitne stanowisko w służbie publicznej. Z polskich inżynierów został zaproszony reprezentant Towarzystwa politechnicznego w Jassach p. W. Słoniński, dyrektor ruchu kolei czerniowiecko - jasskiej. Naczelny inżynier konserwacyi kolei przy król. dyrekcyi p. Popescu podniósł przy tej sposobności myśl zjazdu inżynierów rumuńskich. Wniosek został jednogłośnie przyjęty, tudzież odbyło się bezzwłocznie posiedzenie w obecności ministra robót publicznych. Zarazem uchwalono zawiązać towarzystwo inżynierów i architektów pracujących wr Bumunii (bez różnicy narodowości). Prezydenturę honorową przyjął minister robót publicznych, prezesem został wybrany generalny dyrektor kolei królewskich, pułkownik Polcoianu, a w skład komitetu między innymi p. Sło-niński. Głownem zadaniem komitetu będzie opracowanie statutów i przeprowadzenie organizacyi towarzystwa.

— Na kolei Albrechta mają być robione ' próby wprowadzenia wiatraków, jako motorów pomp, zasilających wodą rezer-woary stacyjne.

— Eegulacya rzek galicyjskich. Projektem rządowym, Opracowanym przez galicyjski departament techniczny, objęte są następujące rzeki:

1. Wisła od ujścia Przemszÿ pod Gorzowem do Zawichostu czyli

w dług. 299 kim.

89 „ 19 „ 129 „ 345 „

Eegulacya Przemszy od Słupny do ujścia Wisły jest już wy-

konaną.

3,210.000 zł. czyli koszta 1 kilometru 10.750 złr.

14.600 „

4.500 „ 20.930 „ 9.180 „

razem

Kosztami powyższemi ad a) objęte są roboty regulacyjne na obu brzegach Wisły do Niepołomic, zaś od Niepołomic do Zawichostu

tylko na prawym brzegu.

Eozkład robót regulacyjnych co do czasu, ad a) Wisła w latach 15, przeto potrzeba rocznie 214.000 złr. „ b) Dunajec „ c) Wisłoka

15 15

605.133 „

Czas trwania robót obliczony został z uwzględnieniem możności otrzymania materyałów w okolicy. W razie skrócenia powyższych terminów musianoby sprowadzać materyały z odleglejszych okolic, w skutek czego powiększyłyby się znacznie koszta.

Eodzaje i wymiary poszczególnych robót, a) Na Wiśle. Tamy równoległe, skrzydłowe i opaski w długości 205.600 m. bież. Trzy przekopy pod Niedarami długości 2400 m. Dwa j>rzekopy pod Dąbrówką długości 1560 m. Dwa przekopy pod Otałężą długości 1500 m.

b) Na Dunajcu. Tamy równoległe, skrzydłowe, opaski, trawersy i tama separacyjna w długości 26675 m. bież. Przekopanie ujścia Biały w długości 1700 mtr.

c)    îfa Wisłoce. Tamy równoległe, skrzydłowe, opaski i tama separacyjna w długości 5690 mtr.

d)    Na Sanie. Tamy równoległe, skrzydłowe i opaski w długości 110.960 m. bież. Przekopy pod Wiązownicą, Piskorowicami, Sarzyną, Krzeszowem, Kopkami.

e)    Na Dniestrze. Tamy równoległe, skrzydłowe, opaski i zamknięcia w długości 92.060 m. bież.; 27 przekopów i bagrowanie preliminowano w kwocie 650.000 złr.

Do budowli regulacyjnych użyty będzie kamień na Wiśle od Źródeł (wyżej Krakowa) do Niepołomic i na Dniestrze od Maryam-pola do granicy, wszędzie zresztą faszyny.

— Laboratoryum inżynierskie przy kolegium uniwer-syteckiem w Londynie, którego kierownikiem jest prof. Kennedy, urządzone zostało głównie w tym celu, aby studentom nauk inżynierskich i mechanicznych dać możność gruntownego obznajomienia się z takimi przyrządami, które służą bądź do oznaczenia własności materyałów co do ich wewnętrznej budowy i wytrzymałości, bądź do oznaczenia pracy rozmaitych maszyn i motorów. Laboratoryum posiada między innemi wielką maszynę do próbowania materyałów, która daje ciśnienie do 100.000 funtów, pozwala natężać materyały na rozmaite rodzaje sprężystości i mocy i pozwala zmierzyć wydłużenia, skrócenia i zgięcia na dokładność T s j B 5 cala. Główna sala, laboratoryum, 90 stóp długa, 44 stóp szeroka, mieści prócz tego maszynę parową do doświadczeń z indikatorem, rozmaite narzędzia i machiny warstatowe, przyrządy elektryczne i t. p. (Engineering, 18S1. str. 68.)

— Niższe szkoły przemysłowe w Paryżu. W nowszych czasach założono trzy takie szkoły, na szczególną uwagę zasługujące: Ecole communale na ul. Tournefort (zał. 1878.); Ecole professionnelle w drukarni Chaix & Co. na ul. Bergère i Ecole municipale d’apprentis na bulwarze de la Yilette. Szkoła pp. Chaix i Ski. znajduje się w samych warstatach drukarskich, trwa przez 4 kursa roczne, podczas których uczeń zarabia od 50 ct. do 4 fr. dziennie. Uczą składania i druku w rozmaitych typach, historyi druku, ekonomii społecznej, mechaniki, fizyki i chemii. (Annalen f. Gew. & Bauw. 1881. str. 159.)

Literatura techniczna.

— Wiadomości o fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce przez Juliana Kołaczkowskiego. (Odbitka z Przeglądu biblijograficzno-archeologicznego). Warszawa 1881. — Pod powyższym tytułem pojawiła się broszura, która ze wszech miar na bliższą uwagę zasługuje. Jest ona uzupełnieniem pracy poprzednio przez autora wydanej p. t. „Wiadomość o dawnych fabrykach w Polsce“. W spisie alfabetycznym jest podanych 190 artykułów, które w dawnej Polsce wyrabiano bądź to fabrycznie, bądź też ręcznie, przyczem podaje autor na podstawie źródeł historycznych miejsce wyrobu, zbytu i ceny towaru. Nadto znajdujemy w tej publikacyi omówienie czynników politycznych i społecznych, które w pojedyń-czych epokach narodu wpływały na rozwój przemysłu korzystnie lub szkodliwie; zarazem bada autor udział obcych narodów, które w Pol-zajmowały się zakładaniem fabryk i warstatów. Praca, którą mamy przed sobą pod każdym względem sumienna i mozolna, zdradza wielkie zamiłowanie piszącego do zbierania materyałów histo-rjmznych, odnoszących się do pracy realnej naszej przeszłości. Należy się przeto autorowi niezaprzeczone uznanie przedewszystkiem od techników, którzy przez systematyczne nagromadzenie materyału łatwo dowiedzieć się mogą o pracy swoich przodków. Słusznie też autor powiada: „Nędzne dziś mieściny, w których widzimy przedmieścia zaginione, ulice bez domów, rynki puste, ratusze bez okien i dachów, gdzie zaledwie kilkadziesiąt biedaków mieszka bez sposobu do życia, liczyły w XVI wieku po kilkaset różnych warstatów rzemieślniczych, pomiędzy któremi nie brakło takich nawet, które służyły zbytkowi“. Zalecając gorąco powyższą publikacyę do przeczytania, nadmieniamy, iż takową nabyć można w księgarni Seyfartha i Czajkowskiego po cenie 1 złr. 50 ct. a u autora dla członków Towarzystwa politechnicznego po 1 zł. a. w.

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyały do słownika technicznego.    __

4*5

) kosztuje 30 ct. w. a.

JggjF" Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (^cm-

Informacye ustne lub pisemne udziela się z wszelką gotowością.

Kanalizacye według własnych planów

uskutecznia

pod wszelką gwarancyą nawet za spłatą w ratach.

Ceny bardzo umiarkowane.

Art) kuły tu wyszczególnione a zwykle używane są na składzie.

Ozdoby architektoniczne.

Posadzki i chodniki cementowe, terrazo i mozaika,

Płyty kominowe,

Ciosy i płyty wedle żądanych kształtów i rozmiarów,

Budynki z betonu,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Rynny ściekowe,

miarach ,

Bury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i roz

a mianowicie :

wyroby fabryki dla

PT

oraz

>-s

<TS>

(Ti

BUDOWY ZAWODOWEJ

5.

kres przedsiębiorstwa

CS3

h^i

7?

t—'•

>-i

er¹

©-

p-i

cP

'<

P*

w za

poleca się

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

inżynier cywilny

cementu i wapna hydraulicznego

wyrobów z kamienia sztucznego, betonu

•-Ö

SÄ

FABRYKA

CS3

tnrd

0=2

-tPTd

tsd

!=*=>

0=2

ÖÜ

t=J

c$ ■* .2

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, uliea Ossolińskich 1. IO.

A    poleca swoją pracownię

L, KADMMIEGO J>“£“?lgSÄ

bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

„InżyniBrya i Bnflownictwo“

póhniesięczne

pismo techniczne illnstrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i z|a granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują, wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

BIURO

rząd. npoważ. inżyniera cywilnego

znajduje się obecnie

przy ulicy Sakramentek 1. IB. we Lwowie.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4. we Lwowie

Wyrazy do słownika technicznego.

138

2272.    Tłok pełny, n. massiwer Kolben, f. piston plam, a. fuli piston, solid piston.

2273.    t. wałkowaty, t. nurek, n. Taucherkolben, Plungerkolben, Mönchskolben, Plunger, f. piston plongeur, plongeur, a. plunger, ram.

2274.    t. ssący, n. Saugkolben, Saugpumpenkolben, f. piston de pompe, a. clapet, a. valve-piston.

2275.    t. podnoszący, t. przewodowy, n. Hublcolben, Hubpom-penlcolben, f. piston creux d'une pompe êlévatoire, a. buchet.

2276.    t. cisnący, n. Druchholben, Druckpompenkolben, f. piston d'une pompe foulante, a. forcer.

2277.    Cylinder pompy, n. Pumpencylinder, Pumpenstiefel, f. corp de pompe, borillet, cylindre, a. bowel of a pump, ivorking-barrél, pump-chamber, pump-body.

,2278. Trzon pompy, n. Pumpenstange, f. tfw/e cfe pompe, verge de pompe, a pump-rod, pump-speer.

2279.    Trzonisko pompy, ». Pumpengestänge, f. tige de pompe, verge de pompe, a. pump-rod, pump-speer.

2280.    Przewód dolny, przewód ssący, f. tuyau d'aspiration, aspirateur d'une pompe, a. suction-pipe.

2281.    p. górny, wznoszący, n. Druckrohr, f. tuyau de refoulement, a. delivery-pipe.

2282.    Wentyl dolny, ssący, przepustnik dolny, ssący, n.

Saugwentil, Saugklappe, Admissionsventil, f. soupape d'aspiration, départ d'aspiration, a. suction valve, botton-dock.

2283.    w. górny, podnoszący, przepustnik górny, podnoszący,

n. Druckwentil, Druckklappe, Emissionsventil, î. soupape d'execution, a topy-dock.

2284.    Bania, balon, n. Windkessel, Windkammer, Windkasten, î. réservoir à air, chapinette d'une pompe, a. air chamber, air vessel.

2285.    Wlew, n. Säugöffnung, f. orifice d'aspiration, a. Sucking-point.

2286.    Papiernictwo, n. Papier fabrication, f fabrication de papier, a. paper manufacturing, wyrób i nauka wyrobu papieru.

2287.    Plama wodna, n. Wasserfleck, f. goutte, a. water spot, miejsce przejrzyste w papierze.

2288.    Praczka, n. Lumpenwaschmaschine, f. laveuse mécanique, machine à laver, a. Washing machine, maszyna do prania szmat.

2289.    Pranie szmat, n. Waschen der Hadern, f. lavage de chiffons, a washing of the rags, czyszczenie szmat na mokro i środkami chemicznymi.

136

2333.    Pilśń, sukno pilśniowe, n. Filztuch, f. drap feutré, drap feutre, a. felted cloth.

2334.    Baja, n. Boi, f. boie, a. Baire.

Tkaniny wełny czesanej.

2335.    Hamlet, n Kamelot, Kammlot, f. camelot, a- camlot, cam lot, camlet.

2336.    Orlean, n. Orleans, f. Orléans, a. Orleans.

2337.    Barchan, n. Perkan, Berkan, Barrakan, Barchent, f. fu-taine, a. fuetian.

2338.    Sukno na pytle, n. Beuteltuch, f toile à bluteau, a. bul-ding, cloth.

2339.    Krepa, n. Krepp, Krepon, flor, f. crêpe, a. crape.

2340.    Muślin wełniany, n. Wollmusselin, f. mousseline de laine, mousseline laine, a. mousseline laine.

2341.    Ryps, n. Bips, a. reps.

2342.    Baryż, n. barege, f. barêge, a. barege.

2343.    Muślin wełniany czynowaty, n. geköperter Wollmusselin, f. mousseline-laine croisée, a. twillet musseline laine.

2344.    Merynos, n. Merinos, f. mérinos, a. marrino, merino, twe-cled bombaret.

2345.    Tybet, n. Thibet, a. thibet.

2346.    Kaszmir, n. Kaschmir, f. cachemir, a. cashmer, cachemere.

2347.    Adamaszek wełniany, n. Wollen-Damaet. f. damas-laine, a. damast, damask.

2348.    a. przetykany, n. Doppeldamast.

2349.    Szal, n. Shawl, f. châle, schalle, a. shawl,

2350.    Aksamit wełniany, n. Wollen Samet, a. worsted velvet.

2351.    a. kosmaty wełniany, n. Wollener Plüsch, a. worsted shag.

2352 Kobierzec, dywan, n Teppich, f. tapis, a carpet.

'faStiĘU Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I, Związkowej drukarni, hotel Żorża,

2298.    w pilśnie, n. Pressen in befllzten Pauschen, f porse feutre porse-flôtre.

2299.    Sortowanie, przebieranie, n. Sortiren, f. triage, delisage, a. sorting, pierwsza czynność przy wyrobie papieru ze szmat.

2300.    Stępa papiernicza, miazdżarka stępowa, n. Stampfge-schirr, Hammergeschir, Hammerstock, deutsches Geschirr, f. pile, moulin à pilons, moulin à maillets

stamper, przyrząd do wyrobu papki.

2301.    Stos, n. Pausch, Bausch, f. porse, a. post, warstwa papieru w arkuszach przekładana płatami pilśniowemi w prasie.

2302.    Suszarnia, n. Trockenkammer, Trockenboden, Trockenhaus, f. séchoir, etendoir, miejsce suszenia papieru.

2303.    Suszenie, n. Trocknen, f. séchage, a drying, ostatnia czynność przy wyrobie papieru.

2304.    Szmaty, n. Lumpem Hadern, Stratzen, f. chiffons, drilles, pilot, a rags, paper-rags, zmięte częściowo zniszczone tkaniny, służące jako materyał do wyrobu papieru.

2305.    Tektura, karton, n. Pappe, f. carton, a. Paste-Board, grubszy gatunek papieru.

2306.    t. klejowa, n. geleimte Pappe, Kartenpappe, f. carton de collage, papier-carte, a. paste-board.

2307.    t. ściskana, n. gequetschte Pappe, f. carton de moulage a. mill board.

2308.    t, formowa, n. geschöpfte Pappe.

a. hammers

2297. Ściskanie, prasowanie, n. Pressen, f. pressage, a. pressing^ ściskanie papieru we warstwach arkuszowych za pomocą prasy.

2290.    Prasa mokra, n. Nasspresse, f. presse humide, a. wet press,

2291.    p. sucha, n. Trockenpresse, f. presse seche, a. dry press.

2292.    Przesiewanie, n Sieben, f. netoyage, a. dusting, czyszczenie szmat na sucho i środkami mechanicznymi.

2293.    Przesiewarka papierniczy, n. Lumpenreinigungsmaschine, Siebmaschine, Lumpenwolf, f. netoyeuse, machine a netoyer, a. ćtóer, maszyna do czyszczenia szmat na sucho.

2‘-'91. Regulator, n. Keugregulator, f. régulateur, mesureur, distributeur, a. pulp-meter.

2295.    Satynowanie, gładzenie, n. Glätten, Satiniren, f. satinage, a. glazing, rodzaj wykończenia papieru.

2296.    Satyniarka, gładziarka, n. Satinirmaschine, f. satineusc, a. glazing machine, przyrząd, maszyna do gładzenia pieru.

pa-

2.j09. Tektura kamienna, n. Steinpappe, f. carton pierre.

2310.    t. skórzana, n. Lederpappe, f. carforc cw*V.

2311.    Oczkowanie, n. TTïrÆew, f. tricotage en metier, a. frame icorh knitting, wyrabianie tkaniny oczkowej.

2312.    Krosna oczkarskie (oczkarstwo), Wirlcstuhl, Wirkerstuhl, f. metier à tricoter, a. knitting frame, przyrząd do mechanicznego wyrobu tkanin Oczkowych.

Rodzaje krosu oczkarskich.

2313.    k. o. ręczne, n. Handwirkerstuki.

2314.    k. o. do tkanin jednonitkowych, n. Ilandkalirstulił.

2315.    k. ręczne pończoszkarskie, n. Handstrumpfstuhl, f. métier à bas, a. stocking frame.

Części składowe.

2316.    igły haczykowe, haczyki, n Ilackennadel, Stuhlnadel, Spitznadel.

2317.    igły uszkowe, n. Lochnadel, Maschinennadel, ICettennadel.

2318.    k. o. do tkanin wielonitkowych, n. Kettenwirkstuhl, f. metier à chaine, a. warp frame.

2319.    k. o. ręczne do tkanin wielonitkowych, n. Ilandketten-stuh'.

2320.    Igiełnik (oczkownictwo), n. Nadelbarre, Nadelträger, f. là barre, a. needle bar, oprawa igieł w krosnach oczkarskich, n. Nadel-foutur, f. foute, igły umieszczone w jednym igielniku!

2321.    Tkanina Oczkowa, n. Wirkwaare, gewirkte Waare.

Rodzaje tkanin Oczkowych.

2^22. t. oczkowa jednonitkowa, n. Kuliswaare.

2323.    t. Oczkowa wielonitkowa, n. Kettenwaare.

2324.    Znak wodny, n. Wasserzeichen, Wassermarke, f. marque füigranne, fdigranne. a. water-mark, znak przejrzysty w papierze wyrabiany we formie.

Tkaniny wełny kędzierzawej gremplowanej.

2325.    Sukno, n. Tuch, f. drap, a. ivoollen-cloth.

232b. Kazimir, n. Lfasimir, f. Casimir, a. cassimere.

2327.    Kazimirek, n. Kaschmir et, f. cachemirette.

2328.    I lancia, n. Flanell, f. flanelle, a. flannel.

2329.    Pilśń, papiernicza, n Fapiermacher fliz, f. feutre, a. felt.

2330.    Buskin, n. Buckskin, f. cuire de laine, a. buck-skin.

2331.    Doeskin, n. Doeskin, a. Doc skin.

2332.    Sukno przetykane, n. Doppeltuch.

184

185