Prenumerata z przesyłką pocztową io Austryi wynosi

.    .    6 złr.

półrocznie .... 3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

rocznie

DŹWIGNIA

JRedalccya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. é.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwrąca Redakoya na żądanie.

Wycłiodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier • kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

Zarząd Towarzystioa.

Zarząd poleca prezydyum uczynić zadość życzeniu tego Towarzy-

— W drugiem piśmie tego Towarzystwa objawił Zarząd za- W takim bowiem razie służy za podstawę do wypracowania patrywanie, iż zgadza się na wysłanie deputacyi przez Towarzystwo kosztorysu, a względnie analizy i cen jednostkowych, cennik politechniczne w imieniu obudwu Towarzystw do J. W. Marszałka kraju z prośbą o poparcie myśli, wyrażonej w memoryale w sprawie konkursu na plany restauracyi zamku królewskiego na Wawelu. Zarząd uchwala wydelegować do p. Marszałka prezesa Towarzystwa, który ma dobrać sobie drugiego delegata. — Koło polskie w Pradze uprasza o przesłanie materyałów do Słownika technicznego, przez Towarzystwo politechniczne wydawanych, p. Spàtnemu w Pradze, który się zajmuje opracowaniem czeskiego słownika technicznego z działu młynarstwa, tudzież o nawiązanie bliższych stosunków celem poparcia usiłowań przez tego pracownika podjętych. Zarząd poleca prezydyum przesłać żądane arkusze słownika, tudzież porozumieć się bliżej z tymże autorem. — Członek Towarzystwa p. Smiałowski przedstawia na piśmie wniosek, ażeby Zarząd wniósł petycyę do Sejmu z prośbą o powstrzymanie prawomocności uchwały przyznającej kolei Transwersalnej subwencyę z funduszów krajowych dopóty, dopóki język polski nie stanie się językiem urzędowym tej kolei, a zarząd jej nie zostanie przeniesiony do kraju, tudzież dotyczące posady krajowcami obsadzone nie będą. Zarząd uchwala uprosić posła miasta Lwowa p. Romanowicza, ażeby sprawę zaprowadzenia języka polskiego i siedziby zarządu przy kolei Transwersalnej, tudzież pokrzywdzenie krajowych techników przy obsadzaniu posad przy budowie tejże drogi żelaznej,

w zu-

Sprawy Towarzystwa.

L. 314. Podziękowanie Składamy serdeczne podziękowanie p. Ferdynandowi, Emilowi Konstantemu trojga imion Czaderskiemu, em. inżynierowi Wydziału krajowego^, za łaskawe ofiarowanie 53 dzieł technicznych bibliotece Towarzystwa.

Lwów, 15. października 1881.

Sprawozdanie

z 7. posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 13. września 1881.

Przewodniczący p. G-ostkowski, obecni pp. Bauer, Bykowski, Raciborski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 16. lipca b. r. przyjęto bez zarzutu. — Przyjęto dwóch nowych członków.— Towarzystwo architektów w Amsterdamie uprasza o udzielenie informacyi, w jaki sposób jest zorganizowane Towarzystwo politechniczne, tudzież o wypełnienie kwestyonaryusza zawierającego pytania co do administracyi zaprowadzonej w Towarzystwie. Zarząd poleca prezydyum dać temu Towarzystwu wyczerpujące wyjaśnienia w języku francuskim, nadto ma być w odpowiedzi podniesionem, iż Towarzystwo politechniczne jest polskiem Towarzystwem. — Sekretarz odczytuje pismo krakowskiego Towarzystwa technicznego, które uprasza, ażeby delegacya Tow. politechn. mająca wręczyć sprawozdanie z I. kongresu austr. inżynierów i architektów - J. E. p. Namiestnikowi hr. Potockiemu, przemawiała w imieniu obydwu krajowych Towarzystw technicznych. —

stwa.

poruszył w Sejmie i odpowiednie wnioski poczynił. — Sekretarz przedkłada projekt petycyi do Sejmu względem stabilizacyi inżynierów okręgowych Wydziału krajowego. Zarząd przyjmuje takowy pełności i poleca prezydyum wnieść tę petycyę do Sejmu na ręce posła Romanowicza, zaś petycyę względem przyznania głosu wirylnege każdoczesnemu rektorowi lwowskiej Szkoły politechnicznej na ręce posła dra Małeckiego. — Sekretarz odczytuje pismo posła do Rady państwa p. dra Kronawettera w Wiedniu wyrażające serdeczne podziękowanie Towarzystwu politechnicznemu za zaszczytne uznanie swojej skromnej działalności w sprawie pragmatyki służbowej dla urzędników kolejowych. Nadto podnosi szanowny poseł, iż dopóki będzie miał sposobność występować w życiu publicznem, zawsze stawać będzie w obronie interesu klasy pracującej. (Powzięto z uznaniem do wiadomości). — P. prof. Bykowski czyni wniosek, ażeby Zarząd wniósł petycyę do Sejmu z prośbą o wezwanie Rządu, iżby po wygaśnięciu koncesyi kolei północnej cesarza Ferdynanda sam objął zarząd ruchu na tejże drodze żelaznej. Zarząd uchwala zasięgnąć w tym przedmiocie opinii posła dra Skałkowskiego, a mianowicie czy pod względem formalnym nie zachodzą przeszkody dla podniesienia tej sprawy w Sejmie. Na tern przewodniczący zamyka posiedzenie.

Cenniki robocizny i materyałów.

Technicy na prowincyi praktykujący, inżynierowie cywilni i budowniczowie, doświadczyli niewątpliwie z jaką trudnością przychodziło im wypracować zgodny z prawdą kosztorys robót w ich zakres wchodzących, w razie, jeżeli sami nie byli dokładnie obznajomieni z cenami miejscowemu robocizny i materyałów, ułożony w myśl obowiązujących przepisów przez miejscowy urząd gminny na podstawie zeznań tak zwanych rzeczoznawców (?).

Jak wyglądają te cenniki, ile tam niedokładności i przeciwieństw w oczy wpadających, dostrzegł zapewne każdy fachowy technik, mający do czynienia z tego rodzaju „urzędowym dokumentem“ !

Na tem miejscu pomijam wszystkie gatunki cen materyałów i robocizny, mając zamiar mówić w szczególności o cenach drzewa budulcowego, to jest materyału stanowiącego bardzo ważną rubrykę w naszem krajowem budownictwie cywilnem.

Materyał drzewny do użytku w budownictwie przeznaczony, sprzedawany bywa głównie: 1)'jako krąglaki w sztukach tak długich, jak je w lasach wyprodukować można; 2) z grubsza w czwmrogran obrobione; 3) nareszcie jako materyał tarty, to jest brusy, dyle, deski lub łaty.

Ponieważ w każdym razie główną podstawę pieniężnej wartości tego materyału stanowi jego objętość, więc we

objętość w metrach sześciennych

żacy ma przeciętną objętość

*0©>00i0 00© CS CS CO CO -śfH lO

O t- CO 00 ^ W lO l> 03 ÇN» IO ® © © © © O "--I r-* i—I

ÎÎ

53

33

33

33

33

33

33

(połowie kwadratu średnicy). Tabela na tej

jeśli krąglak drzewny ma średnicę w cieńszym końcu, równą:

0-01125

0-02

0-03125 0-045 0 06125

0-08

0-10125

0125

Ta bowiem cena c =

3 złr.

5 złr.

= 7 złr. 90 ct.

wszystkich dobrze urządzonych gospodarstwach lasowych sprzedaje się drzewo budulcowe na stopy lub metry sześcienne.

Obrachowanie objętości budulca ociosanego lub tartego jest bardzo proste, inna rzecz gdy do sprzedania są krąglaki drzewa zupełnie nieociosane. Takowe są bowiem zbliżone kształtem do osfcrokręgu ściętego, mówię zbliżone, gdyż średnica ich mierzona w cieńszym końcu nie wzrasta proporcyonalnie do ich długości, lecz zwiększanie się jej zale-żnem jest od wielu okoliczności, a mianowicie: a) od gatunku drzewa, to jest iż dębina więcej stosunkowo grubieje niż każde inne drzewo budulcowe; b) od miejsca, z którego kloce budulcowe są wycięte, to znaczy, że stosunek grubienia kloców wyrobionych od pnia jest inny, niż kloców od wierzchołka.

Dlatego przy sprzedaży tego rodzaju materyału mierzy się jego grubość w połowie długości, a uważając takową jako przeciętną, rachuje się jego objętość jakoby kloc drzewny był geometrycznym walcem.

Z powodu jednak, że dla budowniczego okrąglak ma taką tylko wartość, jaką przedstawia jego rdzeń czworograniasty, to jest belka dająca się z krąglaku danego wyciosać a trzaski, czyli odpadki, po ociosaniu pozostałe, są prawie bez wartości, sprzedaje się w handlu drzewnym na potrzeby budujących krąglaki bardzo często według grubości, chociaż mierzonej w cieńszym kuńcu, jednakże podług objętości znanej z doświadczenia, gdyż jak to wyżej nadmieniłem, kloce takie nie są dokładnemi ostrokręgami ściętemi, to jest figurami, których objętość według zasad geometrycznych obrachować można.

Dyrekcya galicyjskich lasów i domen ułożyła przeto dla swych leśników tablice, według których objętość kloców pewnej długości, znana z doświadczenia, stosownie do średnicy w cieńszym końcu, jest przykładowo następująca :

kloce na 8 m.

długie, których mają w całości czyli 1 m. bie-średnica w cieńszym końcu wynosi :

0 02125 m. sz. 0 03875 0-0625 0 0900 0-12125 0-1575 0-1975 0 2425

Porównajmy teraz, jak ta empiryczna tabela przedsta-wia się budowniczemu, który ocenia wartość materyału drzewnego, jak to wyżej powiedziałem, według objętości belki kwadratowej z danego okrąglaka wyciosać się dającej, opierając się na matematycznej prawdzie, iż powierzchnia kwadratu w koło wpisanego, a więc objętość jednostki miary d²

równa sie —

* 2

zasadzie obrachowana, będzie następująca:

to 1 m. bieżący belki o kwadratowym przekroju z tegoż wyciosać

się dającej

ma objętość

15 cm. 20 „ 25 „ 30 „ 35 „ 40    „

45 „ 50 „

Porównawszy teu rezultat z powyżej podaną empiryczną tabelą widzimy, iż z 8-metrowego krąglaka drzewnego po ostrokrawężnem ociosaniu na belkę o przekroju kwadratowym odpada niemal połowa jego objętości na trzaski.

Niewielka różnica, jaka z tego porównania wypada, nie nie stanowi wobec faktu, iż wartość odpadków po ociosaniu jest prawie żadna, i wynosi najwięcej tyle, co koszta ociosania.

Z zupełną przeto praktyczną dokładnością można przyjąć zasadę, iż 1 m. bieżący kloców drzewa miękie-go (które rośnie smuklej) w sztukach na 10 m. długich, a dębowego w sztukach na8m. długich, ma objętość = d², jeżeli d oznacza średnicę w metrach mierzoną w cieńszym końcu.

Znając przeto cenę 1 m. sześciennego, a względnie 1 stopy sześciennej drzewa budulcowego ociosanego lub nie-ciosanego = iłf, znajdziemy według potrzeby cenę i war tość c, jednego metra bieżącego, krąglaka o średnicy = d.

d²

—- M, a względnie = d² M stosownie do tego, czy M jest podaną dla ociosanego lub nie-ociosanego drzewa.

Naprzykład: Jeśli cena 1 m. sześć, drzewa miękiego wynosi w lesie . zaś dowóz na miejsce budowy

,    razem

to 1 m. bież. krąglaka 30 cm. w cieńszym końcu grubego kosztuje -= 0 3² X 5 złr. = 45 ct.

W okolicach, gdzie sprzedaż drzewa budulcowego nie odbywa się na metry sześcienne lecz na miarę bieżącą, przychodzimy do oznaczenia wartości M, w sposób odwrotny.

Wiedząc naprzykład, iż 1 sążeń bieżący 12 calowego krąglaka dębowego kosztuje 1 złr. 50 ct., czyli że 1 m. bież. krąglaka 31'6 cm. grub, kosztuje 79 ct., dowiemy się, iż M to jest wartość 1 m. sześć, nieociosanej dębiny

0-79

d²    0-316²

Mamy więc punkt wyjścia do oznaczenia cen drzewa jakiejkolwiek grubości w cieńszym końcu ; w danym bowiem razie 1 m. bież. krąglaka dębowego 25 cm. w cieńszym końcu ma wartość = 0"25²X 7 złr. 90 ct. = 60 ct.

Naturalnie pamiętać o tern należy, iż owa wartość M nie jest dla wszystkich rodzajów drzewa choćby jednego gatunku jednakową, albowiem 1 m. sześć, drzewa w sztukach długich lub grubych kosztuje zawsze więcej niż w sztukach krótkich lub cienkich.

Ch.

Należy więc szukając wartości dla M nie opierać się na jednej cenie, lecz próbować podanej metody z cenami drzewa rozmaitej długości i grubości.

Z powyższych spostrzeżeń o cenach drzewa budulcowego wynika, iż każdy „urzędowy cennik robocizny i mate-ryałów“ jako główna podstawa do wyrachowania prawdziwego kosztorysu powinien zawierać nie cenę drzewa na miarę bieżącą, lecz cenę 1 m. sześć, krąglaków lub drzewa ociosanego w' sztukach 8 do 10 długich, według której technik sporządzający kosztorys na zasadzie powyższych wskazówek znajdzie cenę takiej sztuki drzewa, jakiej potrzebuje; cenę proporcyonalną, a więc z pewnością więcej prawdziwą niż wszystkie dotychczas przez organa zwierzchności gminnych układane.

W ogólności co do eenników jestem zdania, aby wydany został przez ludzi fachowych, a więc naprzykład przez nasze Towarzystwo politechniczne formularz takowych, uwzględniający materyały i robociznę, potrzebne do sporządzenia kosztorysów na budowle tak lądowe jakoteż drogowe i wodne.

Formularz taki należałoby zalecić do użytku urzędowego tych przynajmniej miast i miasteczek naszych, dla których obowiązującą będzie nowa ustawa budownicza, a które takowy co roku stosownie układać i wypełniać byłyby obowiązane. Rozumie się, iż aby ten dokument miał rzeczywistą wartość, potrzebnem jest aby był ułożony przez miejscowego inżyniera cywilnego lub rządowego, w ogólności przez organa upoważnione i fachowe na podstawie zeznań kupców, przedsiębiorców i rzemieślników.

i wapno jako takie, czyli wysoka alkaliczność melasy ; środki zaradcze są soda i kwas fosforowy.

Melasa przed wstąpieniem do aparatu powinna przechodzić przez małe filtry, w celu zatrzymania nieczystości mechanicznych, które w aparacie bieg tejże wstrzymać mogą i proces uniemożebnić. Przez zatrzymanie się bowiem melasy w ramach osmozują nietylko obce sole, lecz i cukier, i to w znacznej ilości, podczas gdy bieg regularny melasy powinien być zachowany i ustawicznie kontrolowany. Do osmo-sowania melasy używa się na 1 hektl. melasy 5 — 10 hektl. wody, co od jakości melasy i papieru zależy, a to tak, aby melasa wypływając z aparatu, przynajmniej o 10 procent lepszą była, (. j. jeżeli stosunek cukru do części stałych w melasie jest 60 : 100, aby po osmozowaniu był jak 70 : 100. Melasa wypływająca z aparatu jest zwykle lżejszą, t. j. że wstępując do aparatu przy 80° Bllg., ma przy opuszczeniu go tylko 40° Bllg. Przy osmozie konieczną jest baczność ciągła na wyż wspomniane czynniki, jestto bowiem sposób wymagający nadzwyczajnej uwagi. Oko i ręka, z uwagą i ciepłomierzem zawsze czynne być muszą. Jako punkt oparcia służy odpływająca woda, która zbierana w różnym czasie polaryzowaną być winna, i ona też wskazuje nam jak należy prowadzić robotę. Woda wykazująca w swym składzie stosunek cukru do ciał stałych jak 30 : 100 jest oznaką większych strat cukru, więc tej granicy przekraczać nie wolno.

Opisawszy pobieżnie przebieg osmozowania, zastanówmy się bliżej nad zużytkowaniem melasy, a raczej cukru w niej zawartego. W tym celu podaję tu zestawienie z 3 fabryk zebrane.

Tablica I.

O postępie cukrownictwa w czasach najnowszych.

Nazwa fabryki

Melasa przed Melasa po osmozowan.

osmozie

Bg j Cu. | U. ; Bg. Cu. II.

woda

odpływająca Ca Bg. j Cu. | 11.

różni

(Ciąg dalszy).

Unsenburg ... 76    49‘2 64 7 36’7 25-4 69‘4

62-3 34 8 24 2 70'3 76-6 49    64-4 36    26 5 73 6

Reigern . . . . 78 6 49 Peöek . .

co co

-i

4-2j 1-21 28-8 3-510-8 22-8 3-7Î 0 9 25-9

Aparat pozostał z małemi odmianami ten sam. Ulepszono go wprawdzie, lecz nie zmieniono. Do najlepszych zaliczyć tu musimy aparat Langena, tak zwany: odwracający się (Wendeapparat), który 300—500 złr. kosztuje i może 10 do 15 hektolitrów melasy przeosmozować. Aparat do osmozowania melasy składa się z ram drewnianych, w liczbie 30—40, za pomocą śrub ze sobą spojonych. Pomiędzy pojedyńcze ramy wkłada się arkusze papieru pergaminowego, przez co owe ramy niejako odrębne naczynia tworzą. Przypływ do owych naczyń zrobiony jest w przeciwnej stronie odpływu. Jeżeli n. p. w pierwszej ramie jest melasa z przypływem u góry, a z przeciwnym odpływem na drugiej stronie ramy u dołu, to woda w obok stojącej ramie płynie od spodu, a odchodzi w przeciwnej stronie od góry i t. d. W tym samym porządku dzieje się to w ramach następnych.

Zestawmy skład melasy po osmozowaniu, odpowiednio do koncentracyi melasy przed osmozowaniem, to otrzymamy następujące daty :

Tablica II.

Nazwa

fabryki

Unsenburg . Reigern . . Peèek . . .

w 100 częściach melasy przed osmozą

w 100 częściach meiasy po osmozie

Pole

pszenie

Wyrób

Cukru

Nie''

cukru

Wody

Iloraz

Cukru

Nie

cukru

Wody

Iloraz

Iloraz

przed

osmozą

po

osm. w rzeczywistości

4** ^ 4-co co co

ul

26-8 24 6f7 52 5! 23'5 24 29-6 21-4 62-3 55-5124    21

27 6 23-4 64-4 56 1 20-3 23'4

"1 07 CO O CO 07 po

co co ^

Ul

3'6 10-75 7-15 — 12 8 12*8 2-0 17-77 15-71

Uwzględniwszy straty osmozowama, otrzymamy:

Po nad aparatami, o ilości dowolnej, znajdują się dwa zbiorniki. W jednym jest woda, w drugim melasa. Woda musi być ile możności najczystsza, zagrzana, a raczej utrzymywana ciągle w ciepłocie niemniej jak 50° R., a nie wyżej jak 75° R. Melasa o ile można ma być najgorsza, t. j. produkt ostatni o 75 do 80° Bllg, i ciepłocie wody odpowiedniej. Melasę trzeba stosownie do jej składu tak przyrządzić, aby się stała najodpowiedniejszą do osmozowania. Jako najszkodliwsze części składowe są organiczne związki wapna

Nazwa

fabryki

Unsenburg . Reigern . . PeCek . . .

Tablica III

na 1 hektol. melasy 1 hekt. wody, która w 100 częśc. zawiera

Strata w melasie

Cukru

00

Obcych

soli

W.

U.

Cu «/„

Niecu-kru °/₀

Strata

melasy

Cena melasy Cena me lasy straconej

Ogólna wartość melasy

złr złr. złr.

14-95 79 13-5 82 5

13-7

81-5

N. tO tC Ci tę cc «Ô co co

co co tę

- I tó ©

5-50 1-08 6 58 „ : 0-75 6 25 „ ! 0-89 |6-39

Otrzymany cukier tylko w skutek osmozowania biorąc

me-

liczbę przeciętną wynosić będzie 14*32 k_f_ na 100 k_!L lasy. Te 100 kA melasy powstały jednak po odliczeniu straty w wodzie, jak poniżej w« przecięciu 20*2°/₀, ze 120 2 k_f., więc otrzymaliśmy ze 100 ky melasy, osmozować się mają-

Nazwa fabryki :

7*15

60 8

12-8

60*2

56-8

15-7

ct.

i—i O

złr.

— 00

o CO co

złr.

ct.

Dochód

Zysk (brutto) — 1 złr. 40 ct.

5-18

7-15

-j--„    90 „

—f- 1 „    13 „

czyli Unsenburg otrzymuje wartość jednego k:2- cukru na

7-52

więcej, niż za niego w melasie płaci.

brutto (przy osmozowaniu w po-9"6    7⁻3 = -f- 16 9 równaniu do 20 ct. brutto przy

9 6 -j-    7*2 =+ 16 8

spirytusie)

a licząc koszta przy osmozowaniu na 80 ct. do 1 złr. w połączeniu z całą fabrykacyą, co łatwo taniej wypadnie, przekonamy się, że Unsenburg pracuje rzeczywiście ze stratą (biorąc w przecięciu 90 ct wydatków) ... 1 złr. 40 ct. Eeigern z zyskiem

Pecek

Bug:

16-33

Balling

Cukier

Wapień cukru:

cej, tylko ID6 k.2. cukru surowego, i pozostającą jeszcze ilość melassy, czyli w przeglądzie:

Wyrób

w cukrze °/₀1 w melasie °/₀

Unsenburg Eeigern . .

Pecek ...

Wstawiwszy za otrzymaną ilość cukru i melasy, w melasie osmozować się mającej, wartości, mamy:

7"15 k-2.    cukru à 30    ct.    .    .    2    złr.

razem 7 złr. 52 ct.

Zestawiwszy dochód z rozchodem, otrzymamy : Eozchód 6-58 6-25 6-39

18-7 ct.

Eeigern -f- 7’31 ct. |

Pećek 4 7‘2 ct J

Czyli porównywając z wynikiem otrzymanym przy fabrykacyi spirytusu będzie:

9-6 — 18*7 = —    91

— » 90 »

1    „    13 „

Zestawiwszy te daty widzimy, że osmozowanie melasy ze stanowiska kapitalisty, t. j. fabrykanta, nie wydaje wielkich korzyści, chociaż robota przy osmozowaniu jest nierównie tańsza, a co najważniejsza, że melasa jako produkt surowy opodatkowaniu nie podpada. Ze stanowiska ekonomicznego wypadałoby obstawać za wyrobem spirytusu, a to mojem zdaniem z następujących powodów:

Daty przy osmozowaniu melasy są podane z doświadczeń, a wiemy dobrze czem jest doświadczenie, a czem jego zastosowanie; powtóre, że koszta osmozowania obliczone są w połączeniu z ruchem całej fabryki, a wiemy także i to dobrze, wiele to buraki znieść mogą, czego dowodem ta okoliczność, że pomimo kilkuletniego używania osmozy ni komu jeszcze nie przyszła chęć zrobienia tego z wynalazku przemysłu samodzielnego, jakim jest^bez zaprzeczenia fabry-kacya spirytusu z melasy; wreszcie że przy osmozowaniu mamy straty 20°/₀ melasy, bez wartości, gdy przeciwnie przy fabryce spirytusu wywary mają wartość i zastosowanie.

Biorąc ogólny zysk (brutto) można te dwa sposoby zużytkowania melasy, jako jeden i ten sam dochód uważać. Oświadczam się więc stanowczo za fabrykacyą spirytusu z melasy.

Dodać tu jeszcze wypada, że osmoza nie jest jeszcze owym sposobem, któryby zużytkowaniu cukru zawartego w melasie odpowiadał. Przy osmozowaniu również miliony złr. jako stracone uważać należy, więc osmozowanie nie jest jeszcze ostatecznym postępem, ale tylko słabą ulgą w wielkich stratach w melasie.

E1 u c y a.

Sposób ten wynaleziony w r. 1865 przez dra Scheib-lera, od wynalazcy elucyą nazwany, był pierwotnie co do zasady takim, jakim go i dzisiaj mamy, t. j. polega na tworzeniu połączenia trójzasadowego cukru z wapnem, które to połączenia za pomocą spirytusu wjługowywano. Scheib-lera sposób nie utrzymał się jednak długo, a to z powodu trudności suszenia tego produktu. Staraniom i doświadczeniom dalszym dra Scheiblera, powiodło się w r. 1877 oddać do użycia praktycznego elucyę taką, jaką dzisiaj mamy, jednak z odmianami, które wynalazek Scheiblera na rozliczne patentowane sposoby rozdzieliły. Elucyę w r. 1877 w życie wprowadzoną nazwano : Elucyą podług patentu dra Scheiblera.

Elucyą dra Seifertha.

Elucyą ta znalazła najpierw zastosowanie w Niemczech w Wasserleben koło Brunszwiku i była jak następuje prowadzoną: Za pomocą stosownego przyrządu odmierza się melasę, odpowfedniej ciepłoty, na misę z lanego żelaza i przez dodanie wapna niegaszonego lecz starannie wypalonego i przesianego, za pomocą dwóch kół zastępujących miejsce tłoków na masę ciastowatą się miesza. Ta masa zwana wapnem melasowem (Melasse-Kalk) zlewa się do blaszanych naczyń zwanych skrzynkami reakcyjnemi (Beaktionskästen). Po niejakim czasie w skutek odciągnięcia wody z melasy przez wapno, czyli w skutek »gaszenia się wapna, ulega ta masa reakcyi, czyli wzdymaniu się. Gdy to następuje, mięsza się ją żelaznemi prętami tak długo, póki trwa reakcya. Po ukończeniu reakcyi pozostawia się tę masę w spokoju aż do wychłodnięcia zupełnego.

Tak otrzymana twarda, nadzwyczaj porowata i łatwo się rozbijać dająca masa, nazywa się twardem wapnem melasowem (fester Melasse-Kalk). Za pomocą żelaznych młotów i desintegratora rozdrobniony wapień melasowy wkłada się do naczyń żelaznych szczelnie zamkniętych (w rzędzie 10 do 16 naczyń), w których się wyługowanie obcych soli za pomocą 30—40°/₀ spirytusu uskutecznia. Odciągnięty ług wprowadza się do destylatorów w celu odzyskania zawartego w nim spirytusu. Po niejakim czasie, co 6 do 8 dni trwa, otrzymujemy z melasy po wyługowaniu produkt czysty, wapniem cukru (Zuckerkalk) zwany. Ponieważ po odciągnięciu ługu, wapień cukru jeszcze wiele spirytusu zawiera, a powtóre, ponieważ wydobycie go w stanie stałym wiele sprawia trudności, poddaje się go destylacyi, przez co się płynnym staje (40—60 Bllg.).

Podług tej metody otrzymane produkta są następującego składu:

6972 55-60 30-28 5-56 | „ nieorg. 8-56 f 80 00

4 90

67 37

11-40

30-1.

Woda

Iloraz

Obce sole org.

5260

19-75

Iloraz

za 22 k_J cukru à 33 ct. złr. 7*57 melasa „ 25 „ melasy „ 5b „

Wydatek:

„ 10-50

razem

Wapień cukru :

Balling Cukier Woda

Obce sole org.

„    „ nieorg. 4-05

Iloraz

72-89

62-00

26-61

6-84

85-0

Ług:

19-10

5-50

80-1

13 6

28-7

85-0

20-2

(Dok nast.)

nem

nać, do którychby z zastosowaniem wszelkich prawideł technicznych dziś istniejące kanały wchodziły; wzdłuż miasta zaś w korycie Pełtwi winna się tylko czysta lub bardzo

Melasa zaś była następującego składu: Cukier Woda

Obce sole nieorg. 10-76 „    „ org. 16-89

65-50

Porównawszy melasę z otrzymanym produktem spostrzegamy większy iloraz o 14⁻5. Biorąc za podstawę melasę o ilorazie 60, nie będzie wyrób równał się 100 °/₀, czyli na jeden iloraz wypada mniej więcej 2*5 °/„ cukru, t. j. w naszym wypadku 14 5 X 2*5 = 36 °/₀ cukru. Lecz w praktyce melasa pod najlepszemi warunkami podług dra Seiferta elucyowana daje po odtrąceniu strat zwykłych (12 do 15% cukru) tylko 50% nalewu, a ten wyda zaledwo 50% cukru, wiec ze 100 k:2_ melasy tylko 25 k-2. cukru, najwyżej 85% czyli 22’9 kT. 93°/₀-egoa 33 ct. więc ogółem:

Dochód:

złr. 5 "50

„ 1*37 wydatki w elucyi „ 3"— _ „ w fabr. „ 2-—

razem złr. 8'94 czyli straty 1 złr 56 ct.

Uwzględniwszy to, że przerób melasy na wapień cukru w połączeniu z fabrykacyą buraków się odbywa, można owe straty do minimum zredukować, w żadnym razie jednak nie można zysku wykazać Ogólnie można tu o tym sposobie powiedzieć, że obliczenia i zestawienia teoretyczne ani w przybliżeniu wypadkom praktycznym nie odpowiadają.

Elucya Maurycego Weinricha.

W r. 1877 prawie równocześnie z zaprowadzeniem elucyi w Niemczech, zaprowadził takową także M. Weinrich w Pecek.

Beklamy i wykazy były tak przekonywające, że trudno się było zaprowadzeniu tego sposobu oprzeć, zwłaszcza w fabryce jaka jest w Pecek, gdzie rocznie 20—25 tysięcy cet-narów melasy się otrzymuje. Licząc melasę na 48% cukru, powinniśmy byli otrzymać czystego zysku 96 tysięcy złr. rocznie. Jakież było jednak rozczarowanie, gdy w pierwszym zaraz roku nie mogliśmy zobaczyć cukru z tej melasy. To rozczarowanie było bodźcem do szukania punktu wyjścia z tej biedy. Po długich i nader kosztownych doświadczeniach udało się wreszcie p. Maurycemu Weinrichowi wiele niedogodności usunąć, a niektóre rzeczy ulepszyć.

M. Weinrich używa do melasy zamiast wapna suchego, sucho gaszonego. Melasy używa się w stanie ciepłym. Powstały produkt nie jest porowaty, lecz zbity, daje się lepiej rozdrabiać i posiada daleko lepszą własność wyługowania.

Tak rozdrobniony wapień melasy mięsza się z ługiem pierwszym, mało soli zawierającym, w przyrządzie przed eluterami stojącym. Pociąga to za sobą:

1.    W połowie mniejszy kapitał wkładowy;

2.    robotę tańszą, szybszą i nie tak organizmowi ludzkiemu szkodliwą;

3.    szybkie, łatwe i dobre wyługowanie ;

4.    Możliwość większego przerobu melasy z burakami.

Przy próbie gotowania soków otrzymanych za pomocą

elucyi dra Seiferta nie byliśmy w stanie w vacuum ziarna otrzymać, a soki zagotowane krystalizowały wprawdzie w zbiornikach, lecz technika nie ma dotąd sposobu, za pomocą którego wydobycie tego cukru byłoby możebnem.

Jednera słowem cukier był, lecz bez wartości.

Z zaprowadzeniem patentu Weinricha otrzymane soki czyli nalewy wapienia cukru były już w laboratoryum lepsze, a mianowicie w 3 latach przecięciowo następującego składu :

Melasa :

79-39 51-00 20-56 17-48 10-91 64-8

Balling Cukier Woda Obce sole Iloraz

W fabryce było znacznie lepsze gotowanie i była możność — lubo po dłuższem gotowaniu — otrzymania silniejszego ziarna, dającego się za pomocą centryfugi lub zwykłego odciekania z form otrzymać.

Próby w tym celu odbyte, a trwające przeszło dwa miesiące wykazały przy przerobie wapienia cukru samego 33 Lr cukru 89°l₀-ego, czyli 3U3 kT. 93-%ego wartości 10 złr. 22 ct.

Porównawszy to, co powyżej już powiedziałem i zestawiwszy do tego odnośnie wyż otrzymany wypadek, okaże się z obliczenia następujący wynik :

Wzięta melasa była ilorazu 64’8 Otrzymany produkt Bóżnica czyli polepszenie

0 kanalizacyi miasta Lwowa.

Wykład prpf. Jägermanna miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa polit, dnia 12. lutego 1881. r.

(Dokończenie.)

Aby jednak za miastem, na polach zamarstynowskich, odpowiedni spadek uzyskać, wypadałoby tamże uregulować Pełtew przez wyprostowanie łożyska, do czego potrzeba wykupić dwa młyny i znieść dotyczące młynówki. Takiem zarządzeniem osiągnęłoby się cel uboczny znaczenia ekonomicznego, gdyż kilkaset morgów mokrych i zakwaszonych łąk zostałoby osuszonych, a przez to zwiększyłaby się niepomiernie wartość tychże, czemby wykupno młynów zrównoważyć można.

Zachodzi pytanie, czy Pełtew ma zostać otwartym, czy też krytym głównym kanałem, ‘do którego by boczne kanały wchodziły?

Według mego zdania w mieście przeszło stotysięcznem, w którem chcemy sanitarne stosunki polepszyć , pożądanem jest przedewszystkiem w pierwszej linii, ażeby kanały, jeżeli istnieje w mieście jakaś rzeka albo potok, po za rejonem miasta do tej rzeki lub potoku wchodziły. We Lwowie byłoby wskaza-aby dwa kanały równoległe do koryta Pełtwi wyko

mało zakażona woda unosić, działając orzeźwiająco zwłaszcza w porze skwarów letnich na atmosferę wielkomiejską, aktora to wodę bez najmniejszego skrupułu właściwym sposobem użyć by można na cel skrapiania ulic w porze letniej. Należałoby na razie tylko ujścia kanałów bocznych zmodyfikować, aby się ile możności pod ostrym kątem łączyły z tymi dwoma głównymi kanałami. Gdybyśmy się zdecydowali temi dwiema arteryami odprowadzać po za miasto nieczystości tak stałe, jak płynne, to naturalnie kanały te musiałyby posiadać znaczniejsze przekroje. Ażeby zaś te dwa kanały równocześnie okoliczny teren osuszać mogły, powinno dno tychże być położone w wysokości obniżonego dna koryta Pełtwi, lub nieco wyżej.

Czyszczenie czyli raczej silniejsze spłukiwanie tych kanałów, zwłaszcza w czasie długo trwającej posuchy w lecie możnaby uskutecznić przez gwałtowne wpuszczenie w nie chwilowo zatamowanej wody w korycie Pełtwi, co z łatwością w porze nocnej dokonać by się dało

Trzeba się teraz zastanowić nad położeniem tych dwóch kanałów głównych względem łożyska Pełtwi. Kwestya ta w dwojaki sposób załatwioną być może. Albo te kanały równoległe położone będą w niejakiem oddaleniu od naturalnego ścieku, t. j. od łożyska Pełtwi, albo też stanowić mogą policzki obmurowanogo koryta. Tak jeden jak drugi sposób ma swoje zalety wypływające z warunków położenia. Jeżeli uznamy potrzebę pogłębienia koryta Pełtwi, to w następstwie z powodu znaczniejszego oskarpowania musielibyśmy z terenu dziś istniejącego, t. j. z plantacyj pewien pasek odjąć. Niechcąc jednakże tych pasków tracić, należałoby skarpy podmurować, ażeby dzisiejszą szerokość plantacyj wzdłuż Pełtwi utrzymać. Otóż chcąc na kosztach oszczędzić, najstosowniej byłoby podług mego zapatrywania kanały te w murze podporowym, czyli w tern podmurowaniu skarp umieścić. Ze to się da przeprowadzić nie potrzebuję wykazywać. Również wpływać tu będzie znacznie zrywanie istniejących bruków, a najwięcej tory kolei konnej.

Wiadomo, że dotychczas dolna część skarp koryta Pełtwi jest palowaniem ubezpieczoną, które się ciągle psuje i musi być częściowo rozporami usztywniane, a nawet znacznym kosztem naprawiane.

Podług spostrzeżeń, które w 1872. r. zrobiłem, uważam, że otwarty profil Pełtwi jest za wielki nawet przy takim spadzie wody, jaki jest obecnie, możnaby zatem profil ten nieco ścieśnić przy równoezesnem pogłębieniu dna koryta. Do wysokości najwyższego średniego stanu wody należałoby brzegi podmurować, w których to podmurowaniach równocześnie te dwa równoległe kanały główne założoneby być mogły. W tych miejscach zaś. gdzieby sklepić potrzeba, albo gdzie sklepienia obecnie istnieją, trzeba by w policzkach albo tuż za temiż kanały te założyć *). Sądzę, że koszt zwiększyłby się tylko nieznacznie, gdybyśmy dziś istniejącą zasklepioną część Pełtwi w celu przeprowadzenia tego systemu mieli nawet demolować. W obmurowaniu koryta dały by się w stosownych miejscach urządzić ruchome progi, raz celem wstrzymywania odpływu przy niskim stanie wody, po wtóre celem chwilowego spiętrzenia wody w łożysku, aby

*) Już w r. 1872. na jednem z posiedzeń ówczesnego Towarzystwa technicznego odnośne szkice celem przeprowadzenia powyższej myśli podałem.

w czasie posuchy obydwa kanały główne skutecznie spłukiwać. Gdzieby się potrzeba okazała, podwyższenie podmurowania brzegów możnaby kiedykolwiek uskutecznić. Oskarpowanie brzegów nad podmurowaniem należałoby zadarnić i częściowo odpowiednio zadrzewić, ponieważ skarpy te stanowiłyby integralna część plantacyj. Co się tyczy dalszego ulepszenia to w zupełności zgadzam się na myśli wyrażone poprzednio przez naszego szanownego członka, p. Radwańskiego, a ponieważ te myśli sa panom znane, więc obszerniej nad ta kwestyą zastanawiać się nie będę. Zawsze jednak muszę tu nadmienić, że kanalizacya spławna dla Lwowa jest niemo-żebna i że zwiększenie ilości wody dla mieszkańców tylko częściowo, w miarę postępu czasu, osiągnąć można przez stosowne zadrzewienie nagich stoków i komasacyę wodociągów. Ulepszenie warunków sanitarnych także tylko powoli wykonać się da. Lwów posiada około 20.000 metrów kanałów publicznych, doliczając zaś prywatne kanały razem snadnie można liczyć na 25 kim. całą sieć kanałów, a jeżeli zauważymy, że tutaj różnorodne interesa w grę wchodą i że nie posiadamy ustawy takiej, któraby jednym zamachem złemu zaradziła, dalej jeżeli nie chcemy sprowadzać wielkich ofiar na mieszkańców miasta, nie możemy jednera cięciem tego węzła gordyjskiego przeciąć, tylko musimy powmlnie w tym kierunku postępować.

Pełtew, jako życiodajny potok miałaby tylko wodę ściekową i źródlaną zaskórną z wyższych partyj kotliny odprowadzać, a przy nawalnych deszczach mogłaby się część wody ściekowej z ulic dostawać. Kanały przedstawiam sobie tylko jako ścieki zakryte odprowadzające kuchenną i fabryczną wodę, ekskrementa zaś ludzkie nie będą odprowadzane, ale odwożone celem użyźnienia okolicznych gruntów', a do tego Lwów dążyć powinien stopniowo, bo w miarę zwiększenia miasta zwiększać się będą także i odchody ludności, zaś sąsiedzi nasi, niżej nad Pełtwią położeni mogą protestować przeciw zakażeniu ich wód i okolic, jak to już w miastach zachodniej części Europy podobne protesta, a w następstwie i procesa się zdarzają. Wiem z czasopism, że wielu miastom angielskim, które spławna kanalizacyę bardzo wzorowo zaprowadziły, parlament zakazał puszczać do rzeki te nieczystości, musiano się zatem postarać o to, aby te kolosalne masy ścieków i kałów zebrać, dezinfekcyonować lub w jakikolwiek inny sposób oczyszczać i dopiero tak oczyszczone odprowadzać.

W Niemczech to samo już dążą do tego, ażeby z miast większych kały i brudne użytkowe wody do rzek się nie dostawały. Tam, gdzie kanalizacya jest zaprowadzoną, starają się aby ciecz kanałową zużytkować do nawodniania pól. Miasto Lwów nie ma tych warunków aby mogło tę ciecz kanałową do nawodniania używać. Ogrodnicy na Zamarsty-nowie bardzo mało wody potrzebują, a zresztą chcąc nawadniać, trzeba mieć grunt przepuszczalny o dość głęboko położonej zaskórnej wodzie, takich zaś gruntów wzdłuż Pełtwi ani Zamarstynów ani dalsze sioła nie posiadają. Zaskórna woda tamże jest bardzo płytko położona, zatem dopiero wtenczas, jeżeli teren ten będzie przez zregulowanie Pełtwi cośkolwiek osuszony i przez nasypanie podniesiony (gdyż wiemy, że tam rok rocznie tysięce fur ziemi, rumowiska i śmiecia się wywozi), będzie grunt przysposobiony do nawadniania. Zresztą celem zużytkowania cieczy kanałowej przez nawodnianie przy dobrej kanalizacyi spławnej trzeba

na za-

za-

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyftty do słownika technicznego.    _

Treść : Sprawy Towarzystwa. — Cennik robocizny i materyałów. — O postępie cukrownictwa w najnowszych czasach. (C. d.)

mieć na 500 mieszkańców najmniej hektar gruntu odpowiedniego i cośkolwiek łagodniejszą porę zimową niż u nas. Stawiać zaś propozycję, by ciecz kanałową za pomocą pomp maszynowych rozprowadzać na wyżynie piaszczystej, okalającej miasto, byłoby co najmniej ryzykownem przedsięwzięciem. A zatem trzeba proponować, aby w miarę rozwoju miasta w nowych domach zakładano zbiorniki cementowane, z którychby kał wywożono (lub system beczkowy), płyny zaś kuchenne aby dostawały się do kanałów. W początkach możnaby nawet mocz oddzielać i również do kanałów wpuszczać, gdyż ten większą ilość reprezentuje (12 do 15 razy) niż stałe odchody. Dla porównania podam, że człowiek produkuje rocznie przeciętnie 500 litrów odchodów. Gdybyśmy przyjęli 90 000 mieszkańców musielibyśmy urządzić system beczkowy na 45.000 kubicznych metrów; gdyby zaś nastąpiła separacya, to tylko 4.000 kubicznych metrów wywozić by wypadało.

Kraków zaciągnął pożyczkę półtora miliona złr. na cele melioracji miasta, a przedewszystkiem na wodociągi i kanalizację ; ale wiadomo panom, że pieniądze się rozeszły a do dziś dnia ani wodociągów ani kanalizacyi odpowiedniej nie ma. Reszta pozostałych pieniędzy została użytą sypanie starej Wisły i wybudowanie jednego kanału, który poprzednio był otwartym.

Otóż aby i Lwowa podobny zarzut nie spotkał powinniśmy się już teraz zastanowić co i jak robić. Myśl dobra rodzi się wprawdzie w mózgu jednego, ale ciało zbiorowe zdol niejsze jest zawsze od jednostek do krytyki, wszechstronnego osądzenia i wytworzenia jakiegoś dodatniego wniosku zmyśli przez jednostkę podanej. Nim się więc finansiści do tej sprawy wezmą , przedewszystkiem technicy powinni obrobić myśl odpowiednią i podać ją reprezentacyi miasta. Bez stanowczego wniosku żadna dyskusya w takim przedmiocie nie przyniesie korzyści Otóż ponieważ Lwów powinien się oglądać za środkami, aby stosunki sanitarne polepszyć, ażeby pobyt nam i innym przybyszom uprzyjemnić, a tem samem większą ich liczbę ściągnąć na dłuższy pobyt do miasta, powinniśmy oglądać się za tem, aby pomyśleć o dobrej kanalizacyi i upiększeniu miasta. Przedewszystkiem technicy powinni w tym kierunku myśl obrobić. W tym duchu niech panowie przyjmą moje przedstawienie sprawy przez dwa wieczory, bo innego celu nie chciałem tem urywkowem przedstawieniem osiągnąć.

Jeżeli przyjdzie do skutku jakieś bliższe rozpatrywanie czy to w projektach różnych, czy w myślach i uwagach jednostek, to tylko może obrabiać takowe komisya oddzielna, która z łona Towarzystwa wybraną będzie i dla tego też na zakończenie taki wniosek postawić się ośmielam *).

Rozmaitości.

Rozmaitości.

— Cesarz nadał ponownie najwyższem postanowieniem z dnia 13. września b. r. stypendyum im. Franciszka Józefa wynoszące 1000 złr., członkowi Towarzystwa politechn. p. Oskarowi Stwiertni ,

*) Wniosek wyboru specyalnej komisyi został przyjętym. Wybrani zostali panowie Aleksandrowicz, Górecki, Hochberger, Jägermann prof., Jägermann inż. cyw., Ibjański, Badwański, Bychter, Stelzer, Tuszyński, Setti, Walter, Zachariewicz.

O kanalizacyi miasta Lwowa. (Dok.) — Bozmaitości.

celem dalszego kształcenia się za granicą w zawodzie budowy maszyn. Stypendysta poświęcając się specyalnie studyum motorów wodnych, budowie młynów, tartaków, gorzelni, browarów i cukrowni, zamierza w pierwszem półroczu odbyć podróż naukową po Bawaryi, Szwaj ca-ryi i Saksonii, a następnie pracować jako wolontaryusz w jednej z fabryk saskich, zaś w drugiem półroczu odbyć podróż naukową po Francyi i Belgii, tudzież wstąpić na dalszą praktykę do jednej z fabryk francuskich. Trafnemu wyborowi studyum możemy tylko przyklasnąć, gdyż racyonalne zużytkowanie siły wody dla celów gospodarczych i przemysłowych w naszym kraju ma wielką przyszłość, a brak specyalistów w mechanice rolniczej jest powodem, że przy budowie i kierownictwie tego rodzaju zakładów przemysłowych bywają u nas używani zagraniczni technicy. Z naszej strony nowemu pracownikowi serdeczne „Szczęść Boże“.

— Nowe rogatki żelazne. Kolej Karola Ludwika zaprowadza dla większych przejazdów (ramp) nową konstrukcyę żelazną rogatek patentu Götza, a to na przejeździe ulicy Żółkiewskiej we Lwowie przez tor kolejowy.

Bogatka składa się z 6ciu zapór żelaznych, z każdej strony toru po 3, mianowicie po dwie dla wozów a jednej dla przechodniów, poruszających się na osiach poziomych w płasczyznie równoległej do toru. Każda z tych zapór jest belką dwuramienną o nierównych ramionach, lecz tak obciążonych, iż się utrzymują w równowadze. Za pomocą drążków osadzonych na osiach tycv że, a połączonych prętami i drążkami kątowemi, z mechanizmem, poruszanym przez jednego człowieka, siła tegoż wystarczy, ażeby spuszczać lub podnosić równocześnie cztery główne zapory, dwie zaś poboczne w tenże sam sposób osobno są poruszane. Dokładny opis i konstrukcyę podamy w następnym numerze, tymczasem poprzestajemy na tych kilku słowach, gdyż montowanie tej rogatki jest w toku, można więc mechanizm calÿ na miejscu zobaczyć.

Konkurs. Bada miasta Wiednia postanowiła zbudowanie stałego z żelaza lub stali konstruowanego mostu dla jezdnych i pieszych na kanale Dunaju w miejsce kładki „Karola“. Celem uzyskania odpowiednich projektów dla tej budowy, rozpisuje magistrat publiczny konkurs. Odnośne projekty mają być opracowane według podanego programu i winne być wniesione najpóźniej w trzy miesiące po ogłoszeniu do prezydyum wiedeńskiego magistratu (I. Wipplingerstrasse Nr 8) za potwierdzeniem odbioru. Za najlepsze trzy projekty przeznacza się trzy nagrody po 3.000 złr., 2.000 złr. i 1.000 złr. Przyznanie nagród zastrzega sobie Bada miasta Wiednia, a ewentualnie może powierzyć wydanie oceny komitetowi rzeczoznawców. Premiowane projekty przechodzą na bezwzględną własność gminy. Program wraz z załącznikami zawierającemi bliższe szczegóły co do sposobu opracowania projektów można otrzymać bezpłatnie w miejskim urzędzie budowniczym w Wiedniu (I. Amt Hof. Nr. 9).

Z magistratu miasta Wiednia.

Dnia 28. września 1881.

— Według oficyalnych wiadomości odbędzie się w South-Ken-smgton (Londynie) w dniach 24. października do 26. listopada b. r. wystawa międzynarodowa przyrządów do pochłaniania dymu w połączeniu z odnośnemi doświadczeniami. Ta wystawa ma być bodźcem do poczynienia ulepszeń w metodzie ogrzewania i zapobiegania powstawaniu szkodliwego dymu, następnie podać spsobnosć do okazania wynalazków i ulepszeń dla osiągnięcia oszczędności przy paleniu i zmniejszenia ilości wywiązującego się dymu. Doświadczenia będą wykonane pod kierownictwem komitetu rzeczoznawców. Ochrona nowych wynalazków podczas wystawy i w ciągu następnych 6 miesięcy jest ze strony „Board of trade“ zabezpieczoną. Od naukowych towarzystw i korporacyj zostały przeznaczone cenne nagrody i medale. Nadto postanowiono okazać wszelkie metody ogrzewania i przewietr nia używane na kontynencie i porównać takowe z ang-ielskiemi. Bliższych szczegółów udzielają panowie Gilbert B. Bedgrave Esąr. generalny dvrektor wystawy w budynku wystawy, Arrens Gate, South-Kensington i W. B. E. Coles Esqr. 44. Berners-Street, Oxford-Street w Londynie.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (i4cm ) kosztuje 30 ct

. w. a.

Informacye ustne lub pisemne udziela się z wszelką gotowością.

Ceny bardzo umiarkowane,

pod wszelką gwarancyą nawet za spłata w ratach.

35

=s

so

n'

Ö3

*<

CD

uskutecznia

CO

*<

■o

33

O-

3g

a mianowicie :

Rury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i miarach,

Rynny ściekowe,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Budynki z betonu,

Ciosy i płyty wedle żądanych kształtów i rozmiarów,

Płyty kominowe,

Posadzki i chodniki cementowe, terrazo i mozaika,

Ozdoby architektoniczne.

Art] kuły ta wyszczególnione a zwykle używane są na składzie,

P-.

roz-

wyroby fabryki dla potrzeb budowlauycli

<9

oraz

BUDOWY ZAWODOWEJ

?r

35

5.

35

O CO Ul ESJ

EL

r-J i— . CS! O CD ËT¹

Ul ^3 h—< • O cCD ^

O J^'

¹⁻ 3    ,

2-    ź

<3 O <! tr1 55    5

rP

P⁻

CS!

3=

poleca się

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

inżynier cywilny

FJ

cementu i wapna hydraulicznego

8-^S

wyrobow z kamienia sztucznego, betonu,

*-rd

FABRYKA

J=ö Cr—a

t=

oo

-t=n

td

C=a

o=

öd

t=J

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

do oiwtiflólti elektrycznego

Fr. Rychnowskiego wo Lwowie, iilioa Ossolińskich 1. lO.

oleca swoją pracownię

', i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i ₍ zamiejscowe uskutecznia w najkrót-| szym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie.. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

„Inżynierya i BMownictwo"

półmiesięczne

pismo techniczne iilustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi:

na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują, wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

BIURO

rząd. npoiaż. inżyniera cywilnego

znajduje się obecnie

przy ulicy Sakranientek j 1. 1 B. we Lwowie.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wełslarstiej 1. 4. we Lwowie

Wyrazy do słownika technicznego,

129

2206.    Maszyna, n. Maschine, f. machine, a. engine.

2207.    m. gazowa, n. Gasmaschine, Gaskraftmaschine, f. machine u gaz, a. gas-cngine, maszyna poruszana w skutek wybuchu gazu.

2208.    m. powietrzna, kaloryczna, n. Heiseluft Maschine, Calorische Maschine, f. machine calorique, machine à air chaud, a. colorie engine, hot-air engine, maszyna poruszana prężnością rozgrzanego powietrza.

2209.    m. parowa, n. Dampfmachine, Dampfmotor, f. machine à vapeur, a. steam-engine, maszyna poruszana za pomocą przężności pary.

Rodzaje maszyn parowych:

2210.    m. o działaniu pojedynczem, n. Einfachwirkende Dampfmaschine, f. machine a simple effet, a. single-acting-engine.

2211.    m. o działaniu podwójnem, n. TJoppeltioirlcende Dampfmaschine, f. machine à double effet, a. double-acting engine.

2212.    m. o Wysokiem ciśnieniu, n. Hochdruck Dampfmaschine, f. machine à haute pression, a. high-pressure engine.

2213.    m. o średniem ciśnieniu, n. Mitteldruck Dampfmaschine, f. machine de moyenne pression, a. midie pressure engine.

2214.    m. o niskiem ciśnieniu, n, Niederdruck Dampfmaschine, f machine a hasse pression, a. low-pressure engine.

2215.    m. stała, n. feststehende Dampfmaschine, stationäre Dampfmaschine, f. machine fixe-stationaire, a. stationary engine

2216.    m. przenośna, n. Locomohile, transportable Dampfmaschine, f. locomohile, machine portative, a. locomohile, portable steam-engine.

2217.    m. z rozprzężaniem, z expanzyą, n. Expansions-Dampfmaschine, Dampfmaschine mit Expansion, f. machine a expansion, machine à détente, a. engine with expansion.

2218.    bez rozprzężania, bez expanzyi, n Volldruckmaschine, Dampfmaschine ohne Expansion, f. machine sans expansion, machine sans detente, a. engine ivithont expansion, «ow expansive engine.

2219.    m. wahadłowa, n. oscillirende Dampfmaschine, f. machine à cylindre oscillant, machine oscillante, a. oscillating engine.

2220.    m. obrotowa, n. rotirende Dampfamaschine, f, machine à vapeur a rotation, a. rotating steam-engine.

2221.    m. sprzężona, n. Zwillingsdamfmaschine, f. machine à vapeur jumelle, a. twin steam-engin.

2222.    m. dwucylindrowa, n. Zweizylinder Dampfmaschine, î. ma-' chine àvapeur à double cylindre, machine à deux cylindres, a. double cylinder steam engine, compound engine.

182

2258.    p. tętnicza, pulzometer, n. Dampfvacuumpwnpe, Pulsometer.

2259.    p. o działaniu pojedynczem, n. einfachwirkende Pumpe, f. pomp a simple effet, a. single acting pump.

2260.    p. o działaniu podwójnem, n. doppeltwirkende Pumpe, f pompe à double effet, a. double acting pump.

2261.    p. ręczna, n. Handpumpe, f. pompe à main, pompe a bras, a. hand-pump.

2262.    p. parowa, n. Damfpumpe, f. pompe à vapeur, a. steam-pump.

2263 p. zasilająca, n. Speisepumpe, f. pompe alimentoire, pompe d'alimentation, a. feed pump.

2264.    p. wahadłowa, pompa o tłoku wahadłowym, n. Pumpe mit oscillirenden Kolben, Oscïllationspumpe, f. pompe à oscilation, pompe à piston oscillant, a. pump with oscillating piston.

2265.    p. hydrostatyczna, n. Pumpe mit hidrostatischem Gestänge.

2266.    p. powietrzna, n. Luftpumpe, f. machine pneumatique, pompe pneumatique, pompe à air, a. pneumatic machine, air pump.

2267.    p. do gorącej wody, n. Warmwasserpumpe, f. pompe à eau chaude, a. hot ivater-pump.

2268.    p. oziębiająca, n. Kaltwasserpumpe, f. pompe à eau froide, a. cold ivater pump.

2269.    p. wdychająca, exhaustor, n. Saugmaschine, Exhaustor, f. pompe aspirante, a. exhaustor.

Częściskładowepompy:

2270.    tłok pompy, n. Pumpenkolben, Pumpenstempel, f, piston d'une pompe, a. piston, sticker,

2271.    tłok wydrążony, n. durchbrochener Kolben, Ventilkolben, f. piston percé, piston perforé, piston foré, a. hollow-piston, perforoted piston.

Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub tez przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Livowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I. Związkowej drukarni , hotel Żorża.

2230.    przykrywa skrzynki suwaka, n. Schieberkastendeckel, f. couvercle de boite de distribution, a. valve casing-cover.

2231.    trzon suwaka, n. Schieberstange, f. tige de tiroir, bielle de tiroir, a. valve rod, slide-rod.

2232.    stawidło wentylowe, stawidło przepustowe, f. Ventilsteuerung, f. distribution à soupape, a. valve-distributor.

2233.    wentyl parowy, przepustnik pary, n. Dampftventil, Steuenventil, f. soupape de la vapeur, a. valve.

2234.    odwód pary, przewód odpływu pary, n. Dampfabschluss-rohr, {. tuyau de départ.

2235.    trzon, tłoka, n. Kolbenstange, i. tige de piston, pistonrod.

2236.    wodzik, (krzyżulec), n. Kolbenstangenkopf, Kreutzkopf, Joch , f. tête croisée de tige, traverse, joug, tête de piston, coquille, a. cross-head of a piston-rod.

2237.    kierownica wodzika, n. Dampfkolbenführung, Kreutzkopfführung.

2238.    suwak rozprężniczy, rozprężny, expanzyjny, Expansionsschieber, f. tiroir de détente.

2239.    zgęszczalnik, kondenzator, n. Condensator, f. condenseur, condensateur, a. condenser, condensator, condensing vessel.

2240.    regulator, miarkownik, poskramiak, n. Regulator, f. régulateur, modérateur, a. regulator.

2224.    tłok, n. Dampfkolben, î. piston à vapeur, a. stcam-piston.

2225.    suwak, n. DamdfSchieber, Steuerschieber, Dampfvertheiler, f. tiroir, régulateur, distributeur de la vapeur, a. distribu-ting slide valve, steam- distribuer.

2226.    przywód pary, przewód pary z kotła, przewód do pływu pary, n. Dampfführungsrohr, Dampfvertheilungs-roÂr, f. tuyau de distribution, a. distributing pipe.

2227.    przewód pary w cylindrze, n. Dampfweg, Dampfkanal, f. passage de vapeur, a. steam-way.

2228.    stawidło suwakowe, n. Schiebersteuerung, f. distribution à tiroir, a. distributing-valve-motion, walve-gear.

2229.    skrzynka suwaka, n. Schieberkasten, Dampfkasten, Ver-ticalkasten, f. boite à vapeur, boite de tiroir, boite de distribution,a. valve-ehest, slide-box, steam-box, distributing-box, slide-valve case, valve casing.

na-

Części składowe maszyny parowej:

2223. cylinder, n. Dampf cylinder, f. cylindre à vapeur, a. steam-cylinder.

180

Rodzaje pomp:

2248.    p. ssąca, n. Säugpumpe, f. pompe aspirante, a. sucking

pump, suction pump.

2249.    p. podnosząca, n. Hebepumpe, Ilubpumpe, f. pompe levante, pompe élévatoire, a. lifting-pump.

2250.    p. ssąco - podnosząca, n. Saug und Hebepumpe, Saug und Hubpumpe, f. pompe aspirante et soulevante, a. Sucking and lifting pump.

2251.    p. tłocząca, n. Druckpumpe, f. pompe foulante, refouleur, a. forcing pump

2252.    p. ssąco-tłocząca, n. Saug uud Druckpumpe, f. pompe aspirante et foulante, a. sucking and forcing pump.

2253.    p. obrotowa, o tłoku obrotowym, n. Rotationspumpe, f. pompe a rotation, pompe rotative, pompe française, a. rotary pump.

2254.    p. tłokowa, o tłoku posuwistym

pompe à piston, a. piston pump

2255.    pompy sprzężone, n. Pumpe mit doppelten Kolben, f. pompe à double piston, a. double piston pump. pompy o dwóch tłokach posuwistych.

2256.    p. odśrodkowa, centrifugalna, n. Centrifugalpumpe, f. pompe centrifuge, a. centrifugal-pump.

2257.    p. smoczek, injektor, f. injecteur, a. injector.

n. Dampf Strahlpumpe, Injector,

n. Kolbenpompe, f.

-nos

2^42. maszyna o stawidle katarakto wem, u. Pumpe mit Kataraktsteuerung.

2243.    maszyna wodociągowa, n. Wasserhaltungsmaschine, f. iwa-chine d épuisement, machine elevatoire, engin d exhause, a. water-engine, pumping-engine, mine-engine, maszyna do pompowania w wielkiej ilości wody używana w górnictwie i przy wodociągach.

2244.    pompa, n. Pumpe, Pumpapparat, Pumpwerk, f. Pompe pomperie, a. Pump, pump-work, przyrząd do podnoszenia wody.

2245.    wysokość wzniesienia, n. Förderhöhe einer Pumne a. hight of lifting.

2246.    wysokość słupa ssanego, n. Saughöhe, a. hight of suction.

2247.    wysokość słupa pchanego, n. Druckhöhe.

, valve d'admission, robinet modérateur, re^'sfre de mpew, soupape « gorge, a. throttle-valve.

2241. przepustnica, n. Drosselklappe, Drosseliventil, Einlassventil , f. soupape d'admition

131