Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie .    .    .

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

.    .    6 złr.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakeya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobro dzki, koncesyonowany budowniczy ; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Nap oie on K o v ats , inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upowaź. rządowem.

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdanie

z 6. posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 16. lipca

1881.

Przewodniczący p. Raciborski, obecni pp. Bauer, Górecki, Ko-wats, Patelski i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 27. czerwca b. r. przyjęto befc zarzutu. Sekretarz odczytuje pismo austr. Towarzystwa inżynierów w Wiedniu, z doniesieniem, iż przesyła 15 egzemplarzy sprawozdania o kongresie austr. inżynierów i architektów, odbytym w październiku r. z. w Wiedniu. Równocześnie uprasza to. Towarzystwo, ażeby Zarząd w porozumieniu z galic. Izbą inżynierską, zechciał jeden egzemplarz sprawozdania wręczyć JE. p. Namiestnikowi hr. Potockiemu. W końcu donosi to Towarzystwo o życzliwem przyjęciu, jakiego doznała delegacya kongresu u pp. Ministrów spraw wewnętrznych, oświaty i handlu. Delegacya otrzymała zarazem przyrzeczenie ze strony tych dygnitarzy państwa, że Rząd udzieli silnego poparcia rezołucyom, które na kongresie uchwalono. Zarząd wybiera na delegata mającego wręczyć JE. p. Namiestnikowi sprawozdanie z kongresu, Towarzystwa p. bar. Gostkowskiego, tudzież poleca prezydyum

prezesa

ażeby zaprosiło gal. Izbę inżynierską do wybrania drugiego delegata. Sekretarz odczytuje pismo członka Towarzystwa, p. Koszki

w Wieliczce, który donosi, iż przyjmuje zaproponowany mandat na reprezentanta Towarzystwa z siedzibą w Wieliczce. (Powzięto do wiadomości.) Klub inżynierów w Zagrzebiu donosi, iż przesyła 4 zeszyty kroackiego słownika technicznego, wydawanego przez to Towarzystwo. (Powzięto z uznaniem do wiadomości). Przyjęto dwóch nowych

przyznane pewne prawa, jakie obywatelom w służbie publicznej zostającym, przysługiwać muszą.

Statut organizacyjny, ustanowiony dla personalu technicznego przy drogach krajowych, nie zawiera żadnych zastrzeżeń zapewniających inżynierom okręgowym tych praw, które nietylko państwowym urzędnikom, lecz nawet funkcyonaryuszom prywatnych instytucyj od ich chlebodawców przyznane zostały. Mimo, iż inżynierowie okręgowi powołani do trudnej a dla kraju najważniejszej służby wykonawczej, są oni tylko prowizorycznymi urzędnikami Wydziału krajowego, a tern samem nie mogą rościć prawa do zabezpieczenia swego losu na przyszłość, gdy słabość fizyczna, lub inne nieszczęśliwe wypadki uczynią ich niezdolnymi do zapracowania na kawałek chleba. Pozostawieni ciągłej trosce o niepewne stanowisko są ci pracownicy pokrzywdzeni w obec praktykowanej przy Wys. Wydziale krajowym zasady, co do stabilizacyi urzędników. Na poparcie tego twierdzenia pozwala sobie podpisane Towarzystwo Politechniczne przytoczyć następujące dane :

Oddział konceptowy Wydziału krajowego liczy 19 stabilizowanych urzędników pobierających płacy 36.320 złr. ; oddział rachunkowy 29 urzędników z płacą 38.390 złr.; oddział kasowy 6 urzędników z płacą 10.620 złr. a. w. ; oddział sanitarny 1 urzędnika z płacą 2.300 złr. ; oddział statystyczny 3 urzędników z płacą 5.000 złr. a. w. ; oddział manipulacyjny 11 urzędników z płacą 12.010 złr. a. w., a oddział techniczny tylko 5 urzędników z płacą 10.960 złr. a. w.

Na konserwacyę dróg krajowych wydała Galicya znaczne sumy,

członków.

Obecny na posiedzeniu reprezentant Towarzystwa w Krakowie, p. Stadtmüller, profesor instytutu techn. przem., uprasza Towarzystwo, ażeby zechciało udzielić swego moralnego i materyalnego poparcia wydawnictwu dzieła przez niego opracowanego a traktującego : „O budowie maszyn“. Zarząd uchwala wezwać komisyę dla wydawnictwa dzieł technicznych, ażeby zechciała przejrzeć manuskrypt autora i wydać opinię, czy i pod jakiemi warunkami byłoby wskazanem, ażeby Towarzystwo przyszło w pomoc wydawcy. Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

gdyż w latach od r. J877 po koniec roku 1880 kwotę 4,470.000 złr. a. w., a gdy się następnie zważy, że wszystkie odnośne roboty techniczne były wykonane pod kierownictwem i bezpośrednią odpowiedzialnością inżynierów okręgowych, łatwo dostrzedz, że wymagana fachowa wiedza techniczna, tudzież trudne obowiązki, które ma do spełnienia służba techniczna Wydziału krajowego, nie doznały dotych-naleźytego uznania. Z powyższego zestawienia wynika zarazem,

Pełycya

wniesiona do Wysokiego Sejmu krajowego w sprawie stabilizacyi inżynierów okręgowych.

czas

że oprócz oddziału sanitarnego i statystycznego, oddział techniczny liczy najmniej stabilizowanych urzędników, a płaca tychże jest mniej-niź urzędników manipulacyjnych, pomimo ze budowa i utrzymanie środków komunikacjnych należy i należeć będzie do najgłówniejszych zadań autonomicznych władz. Jeżeli w ogólności u najwyższej władzy autonomicznej przyjęty jest system stabilizacyi, winne przedewszyst-kiem z tego dobrodziejstwa korzystać organa, które przez swoją świadomość rzeczy i gorliwe wypełnianie obowiązków przyspoizyc mogą krajowi znacznych oszczędności. Szczególnie stanowisko inżynierów okręgowych jest tego rodzaju, ze niedostateczne wyposażenie i zabez* pieczenie odnośnych posad, więcej szkody krajowi przynieść może, niż chwilowe korzyści, jakie przez odmówienie tymże urzędnikom

szą

Wysoki Sejmie !

Niżej podpisane Towarzystwo Politechniczne we Lwowie, z pra-statutem, ma sobie za jeden z najpierwszych obo-

prawa do stabilizacyi osiągnąć chciano.

Już sama okoliczność, iż urzędnicy techniczni Wydziału krajo-mieć ukończone studya akademickie, podczas gdy n. p.

wa przyznanego mu wiązków (§. 1 a) starać się o polepszenie społecznych stosunków techników pracujących w kraju naszym i dla kraju naszego.

Zasadnicze to zadanie naszego Towarzystwa, wkłada na nas obowiązek baczenia, czy technicy polscy mając sobie za najpierwszy obowiązek służenie dobru i korzyści kraju, korzystają z tych praw i przywilejów, jakie przysługują wszystkim funkcyonaryuszom państwowym i krajowym na których są włożone obowiązki, ale także |

wego muszą

urzędnicy rachunkowi i manipulacyjni studyów tego stopnia nie potrzebują a bywają stabilizowani, dowodzi wymownie, ze pomijając

interes służby wymaga, ażeby funk-cyonaryusze zarządzający majątkiem ogółu, byli przynajmniej równi postawieni z urzędnikami, których zakres działania jest mniej samodzielny i nie pociąga ża sobą tak daleko sięgającej odpowiedzial-Skoro posady urzędników szpitali krajowych uznano ze -względów służbowych za stałe, tembardziej wymaga dobrze zrozumiany

nawet względy słuszności

ności.

sam

na

interes kraju, ażeby dozór nad środkami komunikacyjnemi nie był uznany jako prowizoryczny.

Jest przeto rzeczą słuszną i przez względy służbowe wskazaną, ażeby dobrze zasłużeni słudzy kraju byli wolni od trosk o swoją starość i postawieni na stanowisku, które przez sam wzgląd na powagę, niezbędnie potrzebną każdemu organowi wykonawczemu, winno wzbudzić zaufanie u ogółu.

Jeszcze na szóstej sesyi trzeciego peryodu Wysokiego Sejmu w r. 1875 komisya budżetowa zdając sprawę o projekcie wys. Wydziału krajowego względem ustalenia posad inżynierów okręgowych, wyraziła zapatrywanie w tym duchu, iż podziela w zasadzie zapatrywanie Wydziału krajowego co do stabilizowania posad wr oddziale wykonawczym służby technicznej, lecz jest przekonaną, iż chwila ustalenia tych posad jeszcze nie nadeszła, gdy należy oczekiwać nowej ustawy drogowej, która także silny wpływ wywrzeć może pośrednio na ostateczne urządzenie służby przy drogach.

Zważywszy jednak, że po dziś dzień nowa ustawa drogowa nie została wydaną i że długie jeszcze lata miną nim w życie wprowadzoną będzie, co potwierdza przykład w Prusiech, gdzie dziewięćdziesiąt kilka lat oczekiwano tej ustawy, nie mogliby inżynierowie okręgowi obecnie w służbie czynnej pozostający, korzystać z dobrodziejstwa ustalenia tych posad, gdyż już dzisiaj liczą po kilkanaście lat służby przebytej na stanowisku prowizorycznem.

Z tych powodów ośmiela się podpisane Towarzystwo Politechniczne upraszać:

Wysoki Sejm raczy uchwalić :

„Inżynierowie okręgowi dla dróg krajowych są urzędnikami krajowymi ze wszystkiemi do tychże według ustanowy służby krajowej przywiązanemi prawami i obowiązkami“.

Memoryał w sprawie konkursu na plany restauracyi zamku królewskiego na Wawelu.

Jak szeroko sięga polska mowa i jak długo starczy czci dla wielkich grobów, tak daleko i na wieki stary Wawel naszą dumą, więc i troską naszą będzie. A co ukochał wszystek lud polski, co na tej ziemi największym trudem i najpoprawniejszą sztuką zbudowano, to nie może być obojętną dla polskich techników, dla polskiego budownictwa.

Innym z zawodu i z roli politycznej danem było przygotować zorzę lepszych dni dla pokrzywdzonej rezydencyi królewskiej — niech im chwała będzie pierwsza po Tym, co najłaskawiej wysłuchać raczył pragnienie całego narodu i ziścić postanowił marzenia całych pokoleń, wracając Polsce jej Zamek królewski na Wawelu.

My technicy chętnie i zawsze oddamy hołd ich zasłudze — i jeżeli zabieramy dzisiaj głos w sprawie przez innych poczętej, a czynimy to imieniem obu stowarzyszeń technicznych, a więc imieniem 700 kolegów, to nigdy po to, by wdzierać się w cudze prawa, ale z jedynym zamiarem wypowiedzenia zapatrywań ogółu polskich budowniczych w rzeczy restauracyi najdoskonalszego zabytku budownictwa polskiego. Ufamy więc, że nie będzie źle zrozumianem to, co robimy z miłości dla najwspanialszej pamiątki narodowej, z uznania ważności tych murów w obec historyi sztuki w Pol • sce. Bo jak z jednej strony mury Wawelu odbijały w sobie wszystkie powodzenia i klęski narodu, z jego potęgą wzrastały, z jego ruiną upadały, tak z drugiej strony przodowały one i wywierały wpływ niepomierny na świeckie budownictwo całego kraju.

Kazimierz Wielki, ten wielki król gospodarz a budowniczy, gdy wznosił Polskę „murowaną“ rozpoczął od Wawelu i drewniane zamczysko zamienił w gotycki gmach z kamienia. Dalej ta drogą szli Jagiellonowie, nadając rezy-dencyi królewskiej charakter coraz więcej monumentalny. Ale prawdziwym twórcą świetności Zamku krakowskiego był dopiero Zygmunt I, głęboki znawca i miłośnik sztuki. Zaledwie jednak stanęła hojnością iście królewską, godna wielkiego państwa rezydencya, a już zniszczył ją pożar r. 1536. Odbudowa przez tegoż samego monarchę podjęta, już cokolwiek od pierwszej odbiegła. Dalsze zniszczenia roku 1596 i w czasie wojen szwedzkich sprowadziły nowe zmiany i pozostawiły po sobie wybitne ślady; wreszcie wiek XYIII i XIX dokonały reszty przeobrażeń. To, co widzimy dzisiaj, nie jest zatem utworzonem z jednego odlewu, ale raczej mozajką najrozmaitszych epok i stylów, od gotyckiego aż do barocco. Jeżeli jednak pomimo tego zewnętrzna postać pałacu Zygmuntowskiego łatwiej dałaby się odtworzyć, to za to wnętrze umiejętnym nawet badaniom podać może na wpół tylko wyraźne wskazówki.

Z tych wspaniałych apartamentów królewskich już prawie nic nie pozostało. Tu i owdzie sterczący szczegół marmurowy, złocony sufit, strop drewniany, albo herb królewski na sklepieniu ocalały, udowadnia, kiedy i jak te sale zdobiono. Ale daremnie w dzisiejszych koszarach żołnierskich szukałbyś Izby senatorskiej lub poselskiej, dawnych cennych malowideł, ław rzezanych i t. p. To, co dotąd uszło przed zniszczeniem, będzie dla restauratora niby ową szczęką Cu-viera; studyami i wyobraźnią będzie on ze szczątek stwarzał całość organiczną. Sprzeczne częstokroć opisy łatwo mogą go zbałamucić, jeżeli nie owładnie form i prawa ich budowy, jeżeli nie zbada, jak historyk, bezstronnie charakteru odnośnej epoki. Eola restauratora, to razem rola piszącego i robiącego historyą. Strona form i stylów, to jeszcze nie koniec trudności; stosownie do przyszłego przeznaczenia apartamentów, może i strona konstrukcyjna głębokiego wymagać namysłu. Gdyby wreszcie budowa zamku była dopełnioną tak, aby tworzyła zamknięty czworobok, jak niewątpliwie zamierzano, powstałoby jeszcze nowe skrzydło, zastosowane naturalnie do nowoczesnych wymagań konstrukcyi i wygody. Byłoby to ogniwo łączące przeszłość z teraźniejszością, a jak liczne przykłady stwierdzają, szczęśliwe rozwiązanie takiego zadania tylko mistrzom w swojej sztuce się udaje.

Z powyższego wypływa, że trudności, jakie tutaj czekają architekta, są niezmiernie wielkie i różnorodne. Kiedy bowiem architekt tworząc rzecz nową może puścić wodze fantazyi i w stylu współczesnym lub ulubionym z całą swobodą przelewać w kamień myśli swoje, restaurujący musi się liczyć z tem, co napotkał, bezstronnem okiem oceniać piękność i wartość każdego stylu, który na danjm gmachu wycisnął swoje piętno, do charakteru tych stylów się nagiąć, a gdy zajdzie tego potrzeba, dopełniać i tworzyć harmonijnie z otoczeniem. Nietylko więc restaurujący musi być panem całego szeregu stylów, nietylko że skala form, w jakich myśli swoje objawia, winna być obszerniejszą, ale musi to być charakter wszechstronny, natura artystycznie dojrzała, zdolna do rozeznania piękna czy to w stylu gotyckim, renesansie, lub nawet barocco.

Rozwiązań mniej lub więcej zgodnych z pozostałym fragmentem lub częścią budowy może być nieskończenie wiele. Czyż sprawa nie zyska na tem, jeżeli ją z kilkudziesięciu stron rozświetlimy ! czyż wtedy nie pokaże się, że

Towarzystwo Politechniczne Lwowskie.

Wspomniano już, że punkt przewodu, w którym prąd elektryczny przeobraża się w światło, koniecznie być musi najgorszym przewodnikiem elektryczności.

Jeżeli prąd elektryczny przebiega koło obwodowe z miedzianego drutu, a więc koło z dobrego przewodnika, to drut ten zaledwie tylko się zagrzeje, gdy zaś drut ten przetniemy w dowolnem miejscu i połączymy końce rozcięte drutem platynowym, a wiec gorszym przewodnikiem elektryczności, to drut platynowy żarzeć pocznie, podczas gdy obwód miedziany zaledwie tylko się ogrzeje.

Gdyby w miejsce platynowego drutu wsunięto w obwód przewodowy kawałek gorszego przewodnika, n. p. kawałek węgla drzewnego, przekonanoby się, że węgiel rozpaliłby się do żaru, podczas gdy drut miedziany pozostałby zimnym.

Żar węgla, spowodowany przepływem elektryki, zo-wiemy światłem żaru, lub światłem powstałem przez inkaudescencyę.

Blask węgla wzmocni się znacznie skoro węgiel rozetniemy, a rozcięte końce nieco rozsuniemy, w takim razie wsuwamy bowiem w obwód przewodnika, słup powietrza, a żar rozpalonego powietrza, zwany smugą świetlną, tworzy to, co zwyczajnie światłem elektrycznem nazywamy.

Rozróżniamy dwa gatunki lamp elektrycznych, a mianowicie lampy wydające światło przez żar i lampy świecące

smugą woltaiczną.

Do końca zeszłego roku patentowano 80 rozmaitych konstrukcyj lamp elektrycznych, z tych należy 25 do rzędu lamp świecących żarem, reszta zaś, t. j. 55, do lamp wydających światło smugi woltaicznej.

Do rzędu lamp ostatnich zaliczamy konstrukcye pp. Serrin, Siemens, Brush, Crompton, Rychno-Jamin, Thomson, Jabłoczków

wski, Maxim Rapieff i t. d.

rozwiązanie na pozór dobre, musi ustąpić miejsca drugiemu, zbliżającemu się jeszcze więcej do architektury i ducha epoki.

Więc nim się rozpocznie restauracya budowli tych rozmiarów, dzieła tego znaczenia, pamiątki takiej świętości, klejnotu architektury tak zniszczonego, czy technik polski może bezczynnie stać na uboczu? Czyż nam, podwójnie interesowanym, przystałaby bierna rola widzów? Czyż interes zawodu naszego zgodny z interesem sztuki polskiej, pozwala nam ślepo zaufać dobrym duchom zamczyska? Tego od nas nikt żądać nie może. Jako obywatele mamy prawo, jako technicy mamy obowiązek, wykazać, gdzie leży klucz do rozwiązania tyle trudnego zagadnienia, czego sztuka polska po takim fakcie oczekuje i w jakim stopniu dotyka on honoru i dobra wszystkich architektów na tej ziemi wzrosłych.

Gdzie i kiedy na całym Polski obszarze zabrzmieć może dla budowniczego hasło do pracy szczytniejsze, nad hasło wzywające do konkursu na plany restauracyi Rezydencyi na Wawelu!

Więc im więcej kto może, niech tem więcej zdziała, by taki moment stał się, czem być powinien : epoką w historyi sztuki naszej — niech nie dopuszcza, by wielki czyn stał się połowicznym.

Z dojrzałym namysłem wypowiadamy nasze głębokie przekonanie, że restauracya Wawelu jedynie drogą konkursu publicznego, lub ograniczonego, może być szczęśliwie rozwiązaną. Tylko konkurs uchroni stare mury Wawelu od prób i doświadczeń, popchnie ogół budowniczych do studyów nad zabytkami sztuki krajowej, ochroni prawdziwe talenta od powolnej śmierci zacofania, powstrzyma mierności na ubitych ścieżynach protekcyi, da architekturze w Polsce prawo życia obok innych siostrzyc w dziedzinie sztuki, sprawi, że i architekci dorzucą cegiełkę do gmachu sławy, wznoszonego rękami malarzy, poetów i muzyków w tworzeniu wielkich dzieł mniej zawisłych od sposobności. Konkurs, to godziwa walka talentu i pracy, on nie usuwa nikogo, daje tylko równą broń szermierzom.

Kto najzdolniejszy wśród kolegów, niech zwycięży, a gdy przewyższy drugich talentem i pracą, niech obok mistrzów Zygmuntowskiej epoki zapisze swoje nazwisko nie-tylko jako szczęśliwy, ale jako zasłużony.

A gdyby wśród kilkudziesięciu pomysłów żaden trudnego zadania nie rozwiązywał zupełnie, czy wolno wierzyć, iż jeden mistrz z góry wybrany byłby bliżej dosięgnął ideału, czy może wtedy nawet ktoś twierdzić, że praca tylu a tylu talentów jest bezowocną? Czy jest budowniczy, co biorąc później dzieło w swe ręce, śmiałby z lekceważeniem odrzucić materyał, nagromadzony myślą całego zastępu kolegów i nie zużyć co w niem dobrego na korzyść przyszłej budowy !

Niech więc kraj, gdy chodzi o gmach niezmiernego znaczenia artystycznego, uwierzy w zbiorowy głos techników swoich, a mężowie zaufania i wpływu niechaj zechcą światłem zdaniem poprzeć myśl, wypowiedzianą w imię i dla dobrej sprawy.

Zresztą myśl konkursu to myśl nie nowa, znały ją dawno Francya, Niemcy i Włochy, a że i dotąd kraje te wiernymi jej pozostały, szczególniej tam, gdzie chodzi o re-stauracyę wybitnych pomników narodowych, dowodem już z ostatniego lat dziesiątka: konkurs na restauracyę wspaniałej katedry Florenckiej Sta Maria del Fiore, konkurs na restauracyę ratusza paryzkiego, spalonego podczas komuny, konkurs na wewnętrzne urządzenie cesarskiego niegdyś pałacu w Goslar, konkurs na dokończenie „Teatro Olimpico“, rozpoczętego przez Andrzeja Palladiusza w Yicenzy i wiele innych.

W poczuciu spełnienia moralnego obowiązku, jaki leży na nas technikach tego kraju, wypowiedzieliśmy powyższe nasze zapatrywanie, a teraz oddając sprawę restauracyi Wawelu z największą ufnością pieczołowitości naszych najwyższych reprezentacyj krajowych i państwowych, ze spokojem oczekiwać będziemy ostatecznej decyzyi.

Lwów i Kraków w sierpniu 1881 r.

KraKowskie Towarzystwo Techniczne.

0 oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie.

(Wykład p. Komana Gostkowskiego, miany na posiedzeniu tygodni owem Towarzystwa politechnicznego na dniu 5. marca 1881.)

(Dokończenie.)

III.

Zwróciwszy uwagę z jednej strony na niedogodności oświetlania gazem, z drugiej zaś, na korzyści oświetlania elektrycznego, zastanowić mi się wypada nad przyrządem, w którym światło elektryczne świeci, t. j. nad lampą elektryczną.

Lampy świecące żarem rozpalonego węgla konstruowali pp. Reynier, King, Fontaine, Marcus, André, Swan, Fdison, Werderman i inni.

Lampy służące do oświetlania przez inkaudesceneyę mają tę zaletę, że wstawiać je można kilka a nawet i kilkanaście w jeden i ten sam krąg przewodowy, co polega na tern, że prąd elektryczny nie znachodząc w stykających się ze sobą węglach jednej i tej samej lampy, wcale żadnej przerwy, przepływać może przez wszystkie lampy, bo płynie w nieprzerwanem kole, podczas gdy tego uczynić nie może skoro węgle ze sobą się nie stykają, jak się to zawsze dzieje w lampach świecących smugą woltaiczną.

Ażeby uzyskać światłem żarzącego się węgla, blask równający się blaskowi płomienia gazowego (konsumującego na godzinę 7e metra sześciennego gazu) pracować musi szyna świetlna siłą równającą się y,₀ siły konia, czyli siłą 7'5 meterkilogramów. Zważywszy, że lampa świecąca smugą Wolty konsumuje tylko ²/a, a w najgorszym razie 0'75 me-terkilograma, przychodzimy do przekonania, że lampa świecąca żarem rozpalonego węgla konsumuje co najmniej 7‘5

= 10 razy więcej pracy mechanicznej aniżeli lampa

a przeto:

e²

a -}- b

Gdy opór przypadkowy wynosi pewną część oporu stałego np. 7n część, to będzie

b == 7 n • a

a przeto świetlność światła elektrycznego

e²

n + 1 (a który to wyraz napisać także można w formie :

e²)

ma-

Jeśli n — o° t. zn. gdy niknie opór przypadkowy w porównaniu z oporem stałym, to świetlność smugi wol-taicznej wyniesie

e²

0-75

świecąca smugą Wolty; i właśnie dla tego zdecydował się Wydział krajowy na oświetlenie sali sejmowej lampami świe-cącemi smugą Wolty.

Ze wzoru podanego otrzymujemy dla wartości n = 1, 2, 3, 4....

C = Va L V₃ m-> V* m, 7, m...

Lampy takie mają jednak tę wielką wadę, że światło ich nie zawsze tak spokojnie świeci, jak światło żarzącego się węgla.

Okoliczność ta, byłaby wielką wadą, wykluczałaby wet lampy świecące smugą woltaiczną z rzędu lamp używanych do oświetlania elektrycznego, gdyby nie miano środków zaradczych przeciw migotaniu się światła.

Chcąc zaś należycie zrozumieć w czem właściwie środki polegają, zważyć trzeba co następuje:

W maszynie świetlnej przemienia się mechaniczna praca wirującej osi na światło elektryczne; miarą napiętości światła będzie przeto owa praca, lub ciepło, jako jej równoważnik.

na-

owe

Joule wykazał, że ciepło, które wydaje prąd elektryczny mierzyć można iloczynem kwadratu siły prądu i oporu, a więc wyrazem

zkąd wniosek, że im mniejszy opór przypadkowy w porównaniu do oporu stałego, tern więcej zbliża się świetlność smugi woltaicznej do możebnie największej swej jasności.

Chcąc więc sprawić, aby przypadkowe zmiany w oporze, których nigdy uniknąć nie można, wpływały o ile możności jak najmniej na blask światła elektrycznego, wsunąć trzeba w obwód przewodowy opór sztuczny (opór, który nazwaliśmy literą o), mający znaczną wielkość.

Doświadczenie uczy, że opór zewnętrzny wynosić winien przynajmniej 4 razy tyle co opór w maszynie świetlnej , jakoteż że oprócz tego oporu wsunąć wypada w koło przewodowe, jeszcze opór sztuczny, wynoszący do 10 omad.

W takim razie przypadkowe zmiany w oporze nie będą już wywierały znacznego wpływu na jasność światła.

Oprócz przypadkowych zmian w oporze zjawiają się zawsze zmiany, powstałe z powodu upalania się węgli, co znów w dwojaki sposób wpływa na świetlność smugi woltaicznej.

0 = S². 0 ,

w którym oznacza C napiętość ciepła czyli światła, S siłę prądu, o opór przewodnictwa, a ponieważ podług prawa Ohma

gdzie e wyraża siłę elektromotoryczną, czyli siłę wytwarzającą prąd, więc będzie także

e²

Sztabka węglowa upalając się, stawia prądowi mniejszy opór w miarę ubytku długości, z drugiej zaś strony opór wzrasta w miarę wydłużania się smugi świetlnej z powodu upalania się węgli.

O ile długość sztabki węglanej wpływa na jasność światła, powziąść można już ztąd, że opór węglanej sztabki mającej 60 cm. długości, wynosi 0'3 omady, a zatem równa się oporowi, który sprawia drut żelazny używany w telegrafach (drut 4 mm. grubości), mający 0’3 X 118 = 35 m. długości.

Opór przewodnika składa się z oporów stałych, jako to: oporu w drucie, w sztabee węglowej i t. p. i z oporów przypadkowych np. oporu w szczotkach zbierających prądy, które to szczotki przylegając lepiej lub gorzej do induktora, odprowadzają więcej lub mniej prądu i t p.

Jeżeli a wyraża opór stały, b zaś opór przypadkowy,

Więcej jeszcze aniżeli długość sztabki węglanej wpływa na zmianę światła wielkość odstępu żarzących się węgli, czyli długość smugi świetlnej. Smuga świetlna utrudnia przepływ elektryki w dwojaki sposób, sprawia ona bowiem opór z powodu swej długości (podobnie jak opór, który sprawia sztabka węglowa), jakoteż opór z powodu polary z acyi.

to będzie

Smuga świetlna formując się, działa podobnie jak stos Wolty, wytwarza bowiem samodzielnie prądy, a co gorsza,

dla światła silnego przeciętnie 1 omadę

2 omady 5 omad

er

io m im

55

fi

milimetrów długości, tak więc, że jedną i tą samą mechaniczną pracą uzyskujemy światło, świecące blaskiem 700 płomieni gazowych (konsumujących na godzinę i/s metra sześciennego gazu) skoro smuga ma 5 mm. długości, zaś tylko blask 500 płomieni, gdy smuga zmaleje do 2 mm; długości ; gdy się węgle zetkną ze sobą (długość smugi spadnie do wartości zera) to światło ich żaru jaśnieć będzie już tylko blaskiem 300 płomieni gazowych. Ponieważ jednak i w takim razie oś maszyny świetlnej tak samo spiesznie wiruje, jak wirowała gdy sztabki węglane były od siebie jeszcze rozsunięte, więc maszyna pracuje tą samą pracą co pierwej.

two-

Nareszcie zważyć trzeba

Ln

wyraz |— pozostawał

prądy mające odwrotny kierunek od prądu krążącego w kole przewodowemu

Skutkiem tego, smuga świetlna osłabia prąd elektryczny, któreto osłabianie polaryzacją zowiemy.

Opór zaś całkowity t. j. opór z powodu długości smugi i polaryzacyi, wynosi :

„    „    średniego

„    „    słabego

Przyjąć można, że przeciętny opór smugi świetlnej wynosi 4 omady.

Doświadczenie uczy, że przy maszynie świetlnej, której oś wykonywa 750 obrotów w minucie, a zasilającej światło elektryczne w odległości 100 m., jasność smugi świeci blaskiem

700 płomieni gazowych 640

600

500

450

300

Praca maszyny nie objawia się jednak jako światło, lecz przeobraża się w ciepło, które rozpalając druty, sprawia, że jedwab, którym ich odziergano, spalić się może, w którym to razie maszyna funkcyonować przestaje.

Chcąc więc uzyskać ile możności jak najwięcej światła, starać się trzeba rozsuwać węgle jak najdalej od siebie.

Rozsuwając w~ęgle zanadto daleko, sprawiamy, że końce ich zaostrzą się do tego stopnia, że świetlna czara rżąca się na dodatnim węglu, nie mogąc nabyć potrzebnej wielkości, światło nieregularnie rozrzuca. Zważyć także trzeba, że smuga zanadto długa ulegając najmniejszym wstrzą-śnieniom ciągle drga, a co gorsza, że w miejscu nie pozostaje.

Sięgając bowiem coraz dalszych punktów stożkowatego węgla, natrafia na niejednakowe warstwy tegoż, co sprawia, że światło jej niespokojnie się pali i barw nabiera, które nieprzyjemnie oddziaływają na oko.

Lecz i zéinadto krótka smuga sprawia migotanie się światła, gdyż mała zmiana w napiętości prądu elektrycznego, wywiera znaczny wpływ na jasność światła.

Prąd bowiem, mający tylko tyle siły, że utrzymać zdoła smugę świetlną mającą 2 mm. długości, spadnie do połowy swej wartości, skoro smuga świetlna zwiększy się o jeden milimetr, przy prądzie zaś, zasilającym 4 mm. długą smugę, sprawi wydłużenie się smugi o jeden milimetr ujmę siły prądu, wynoszącą już tylko V« pierwotnej wartości więc o połowę mniej aniżeli w pierwszym razie.

że smuga zanadto krótka bardzo często syczy i pryska, co znów ujmę jej świetlności sprawia.

Wynika ztąd, że długość smugi świetlnej musi być ograniczoną, a doświadczenie uczy, że przy użyciu do oświetlania elektrycznego sztabek węglowych mających 13 mm. średnicy, smuga świetlna nie powinna być krótszą jak 3mm., a nigdy dłuższą nad 5 mm.

Zważając to, co powiedziano, przychodzimy do wniosku, że chcąc uzyskać światło jednostajne, starać się trzeba aby prąd elektryczny był jednostajnym.

Siła prądu elektrycznego wzrasta proporeyonalnie do chyżości obrotu osi maszyny, uruchomiającej maszynę świetlną; wynika ztąd, że wyrazić będzie można siłę prądu jako funkcyę ilości obrotów osi motora.

Jeżeli s wyraża siłę prądu, a więc zarazem i napię-tość światła elektrycznego,

n ilość obrotów osi maszyny świetlnej w minucie, o opór w obwodzie przewodowym, a współczynnik doświadczalny,

to będzie, mając na względzie prawo Ohma, s = a.

Wzór ten uczy, że chcąc uzyskać jednostajność światła (t. j. stałość wartości s), sprawić trzeba, aby podczas

całego trwania obrotu osi motora niezmiennym.

Wyraz ten zatrzyma zaś w tym razie tylko wartość niezmienną, skoro n zmieniać się będzie w miarę zmian wyrazu o, czyli innemi słowy: skoro chyżość wiru osi ma szyny świetlnej pozostanie podczas całego czasu oświetlania, zawsze w jednym i tym samym stosunku do oporu w przewodzie elektrycznym.

Jeżeli się podwoi, zjakiejbądź przyczyny, opór w kole przewodowem, to oś motora dwa razy spieszniej wirować

musi, bo tylko w takim razie iloczynj-^- wartości swej nie

zmieni. Ponieważ chyżość obrotu osi maszyny świetlnej żadną miarą zmieniać się nie może w miarę zmian oporu, więc starać się trzeba, aby opór przewodnictwa się nie zmieniał.

Używając środków już opisanych sprowadzić można zmiany w przewodnictwie do możebnego minimum; uzyskawszy tym sposobem jednostajność oporu, starać się trzeba ze względu na powyższe prawo, o jednostajność obrotu osi maszyny świetlanej t. j. maszyny wydającej prądy świecące w lampie elektrycznej.

Ponieważ maszyna świetlana ruch swój otrzymuje od osi motora, więc starać się trzeba uzyskać jednostajność ruchu tejże osi.

Jednostajność ruchu osi motora zależy od jednostajnego dopływu i jednostajnej prężności pary, lub gazu świetlnego, służącego do urochomienia motora, prężność zaś parj lub gazu zawisła jest od jednostajności ognia lub nacisku wywartego na gaz.

Ponieważ jednak sprawić nie możemy aby ogień jedno stajnie się palił, ani też aby nacisk na gaz nigdy się nie zmieniał, więc też o jednostajności ruchu osi motora mowy być nie może.

Chcąc pomimo to uzyskać światło jednostajne należy zapóbiedz przenoszeniu się nieregularności obiegu osi motora

na wir osi maszyny świetlnej, co się stanie jeśli nadamy krajowy uchwalił przyjąć do oświetlania gmachu sejmowego motorowi ruch wolny, a więc ile możności regularny, i prze- lampę systemu Rychnowskiego. niesiemy go zapomocą multyplikacyi na spiesznie wirującą oś maszyny świetlnej.

Doświadczenie uczy, że skoro oś motora obraca się nie spieszniej jak 180 razy w minucie, to ruch taki może być jednostajnym i przenieść się daje na oś maszyny świetlnej , obracającej się 800 razy w tymże samym czasie. Tym sposobem uzyska maszyna świetlna (potrzebująca zazwyczaj do uruchomienia siły 5 koni) ruch jednostajny i świecić będzie światłem jednostajnem, skoro oprócz tego spełnione będą wszystkie warunki o których była mowa.

Chcąc więc zbudować lampę elektryczną, któraby odpowiadała warunkom dobrego oświetlania, należy uczynić zadość następującym wymogom :

1.    aby pomimo ciągłego upalania się węgla włączoną zostawała w obrębie przewodowym zawsze jedna i ta sama długość sztabki węglowej ;

2.    aby smuga świetlna długości swej nigdy nie zmieniała,

3.    aby oś maszyny świetlnej jednostajnie wirowała,

4.    aby w obrębie przewodowym znajdował się znaczny opór stały.

Lamp, które spełniać mają powyższe warunki, mamy, jak to już wspomniano, znaczną ilość ; najwięcej rozpowszechniła się lampa p. serrin, po niej następuje świeczka Ja-błoczkowa, na ostatku zaś, lampa Siemensa.

Stopień rozpowszechnienia nie jest jednak miarą dobroci konstrukcyi, jakto powziąć można z następującej tabelki, obejmującej także i lampę p. Rychnowskiego, która dotąd wcale nie była jeszcze znaną.

Lampa

na jeden płomień gazowy wypada

Konstruktor

wymaga siły równającej się siłom konia

konsumuje na godzinę węgla, w wartości ct.

wydaje światło świecące blaskiem płomieni gazowych (à '/G metra sześć.

s 11 y

meterkilogram.

węgla w wartości ct„

Dotąd wymieniono warunki, jakim dobra lampa odpowiadać musi ; doświadczenie jednak uczy, że są przypadki, w których pomimo że lampa była odpowiednia, światło jej przecież się migotało.

Poszukiwania wykazały, że w takim razie pochodzi migotanie się światła elektrycznego już tylko z przyczyny nieodpowiedniego węgla, spalającego się w lampie.

Ażeby zrozumieć w jaki sposób węgiel przyczynia się do migotania się światła, zważyć trzeba, że węgiel spalający się w lampie elektrycznej nie jest to węgiel drzewny lub kamienny, lecz jest bryłą wyrobioną sztucznie z grafitu, sadzy, smoły, żywicy i nafty.

Dobry węgiel stawiać musi przechodowi elektryki opór ile możności jak największy, nie będąc przytem zbyt twardym; po spaleniu dobry węgiel nie śmie pozostawiać żadnego popiołu, i musi być czystym, t. j. nie powinien zawierać żadnych domieszek zabarwiających światło, nie powinien mieć nigdzie gruczołek lub miejsc mniej lub więcej twardych, gdyż węgiel nie mający wszędzie jednakiej masy, nie spala się spokojnie i z jednostajną jasnością, lecz sprawia migocące się światło. Palący się węgiel nie powinien wydzielać żadnych gazów oddziaływających szkodliwie na spokój luku woltaicznego, i musi nadto być w całej swej długości jednakich rozmiarów.

Widzimy więc że warunków jest wiele, i że przeto nie jest łatwą rzeczą otrzymać węgiel, któryby im wszystkim zarówno dobrze odpowiadał. Niedziw też, że próbowano w najrozmaitszy sposób wyrabiać węgle, a wyroby pp. G a u-d u i n , Carré, Siemens, G r ay, S a u 11 e r et L e m o n i e r, Straite, Molt, Watson et Siatę r, Lacassaque et Thiers, Cur mer, Jaquelain, Peyret, Ar cher eau zjednały sobie poniekąd już sławę.

Serrin

Jabłoczków

Siemens

Rychnowski

r—t

O »O CO »O

150

35

40

180

1-275    0 06

Z powyższego zestawienia powziąć można, że do uzyskania światła elektrycznego, świecącego blaskiem płomienia gazowego, konsumującego na godzinę ¹/₆ metra sześciennego gazu (167 litrów), potrzebuje lampa Rychnowskiego tylko y₅ tej mechanicznej pracy, którą konsumuje lampa Jabłoczkowa. Pochodzi to ztąd, że w świeczce Jabłocz-kowa stapiać się musi masa porcelanowa (kaolina) odosob-niająca obydwie, jedną całość tworzące, sztabki węglowe, do którego stapiania potrzeba owej nadwyżki mechanicznej pracy. Lampa zaś Rychnowskiego nie ma w cale żadnej masy, do stapiania której zużywaćby się miała siła motora.

Kilkakrotne próby oświetlania sali sejmowej lampą systemu Rychnowskiego wykazały, że lampa ta nie ustępuje w niczem lampie systemu Serrin, uchodzącej za najlepszą; uwzględniając korzyści tej konstrukcyi, Wydział

Węgle Siemensa mają zmienny opór, pozostawiają wiele popiołu, zabarwiają smugę i syczą, węgle Car'ré, posiadają tylko dwie ostatnie z wymienionych niedogodności, węgle pana Cray pozostawiają wiele popiołu i wywięzują w smudze szkodliwe gazy, węgle pana Gauduin odznaczają się wszelkiemi zaletami, nie mają jednak jednakowego przekroju, pomimo to uważać trzeba węgle te za najlepsze.

Co się tyczy ilości węgla spalającego się w lampie, uczy doświadczenie, że lampa wydając światło, świecące blaskiem 150 płomieni gazowych (konsumujących na godzinę ’/₆ metra sześciennego gazu), spala przeciętnie 4 centymetry sześcienne węgla na godzinę.

O ile zaś rozchód węgla zawisł od dobroci wyrobu masy węglanej, powziąć można z następującego zestawienia:

Na godzinę palenia wychodzi węgla, mającego przekrój 100 O milimetrów, a wyrabianego przez Gauduin . . .

Archereau . . .

Carré.....

z retort gazowych Nadmienić wypada, że w celu zmniejszenia rozchodu węgla próbowano w nowszym czasie powlekać galwanicznie sztabki węglowe cienkiemi warstwami metalów, i spostrzeżono, że 9 mm. gruby węgiel będąc wolnym od wszelkiej powłoki, spala sie na godzinę o 154 milimetry, podczas gdy

32 milimetrów

39

40

50

186 „ 144    „

0-55

mniano, jedna lampa systemu Rychnowskiego wydaje blask 180 płomieni, więc potrzeba do uzyskania światła 727 pło-

727

rozrzuca-

2.600 „

800 „ 360 „ 480 „

680 „

180 „

450    „

.... .    444 „

razem . .8.779 złr.

wydawać

trzeba rocznie 877’9 złr., a przyjmując, że salę posiedzeń gmachu sejmowego oświetlać się będzie na rok przez 100 godzin, wynoszą koszta instalacyi światła elektrycznego, na godzinę 8⁻78 złr.

Do kosztów tych doliczyć trzeba koszta na godzinę

rozchód wynosi tylko 132 mm. skoro go powleczono warstwą miedzi, zaś 104 mm., gdy go powleczono niklem.

Rozchód zaś węgla mającego 7 mm. średnicy, przedstawia się jak następuje:

bez wszelkiej powłoki . . 234 mm. powłoka miedzi „ niklu .

Ponieważ węgle powleczone miedzią nieco spokojniej się spalają od węgli niklowanych, więc Wydział krajowy . zdecydował się na węgle wyrobu Gauduin powlekane miedzią.

Obierając światło elektryczne świecące blaskiem smugi Wolty, a wytwarzając go w lampach systemu Rychnowskiego, spalających węgiel Gauduina powleczony miedzią, a zasilanych maszynami świetlnemi również systemu Rychnowskiego, pamiętać należało jeszcze o umieszczeniu lamp w ten sposób, aby światło ich nie raziło posłów, siedzących w sali, ani zbytną jasnością, ani też mocnemi cieniami, które rzuca.

W celu ułagodzenia jaskrawości światła uchwalono otoczyć smugę świetlną szkłem mrożonem, lub otoczyć ją balonem matowym.

Światło przechodząc przez szkła podobne jest daleko przyjemniejsze dla oka traci jednak znacznie na świetlności; doświadczenia paryskich techników wykazały bowiem, że promień świetlny przechodząc przez szkło matowe, traci 45°/₀ swego blasku, tak więc, że po przejściu przez balon, uzyskujemy tylko 55°/₀ ze smugi wytworzonego światła.

Aby więc w sali posiedzeń mieć światło, świecące blaskiem 400 płomieni, wydawać musi smuga świetlna blask 40

= 727 płomieni gazowych, a ponieważ, jak już wspo-mieni — = 4 lampy.

Ustawiając u sufitu cztery lampy, sprawić łatwo można, że konstruktywne części sali oświetlane będą z dwóch sobie przeciwnych stron, przez co znów cienie ich do tego stopnia blednąc muszą, że z dołu wcale ich dostrzedz nie będzie można.

Ze światło lamp takich razić nie będzie, uczy nas nietylko analiza optyczna, wykazująca, że składniki światła elektrycznego nie różnią się w niczem od składników światła słonecznego, ale nadto także i doświadczenie.

Zecerzy w drukarni wiedeńskiej „Neue freie Presse“, odkąd obdarzeni zostali światłem elektrycznem, wracać już więcej nie chcą do oświetlenia gazowego, a zakład wyrabiający w Paryżu instrumenta miernicze, a więc instrumenta, których wyrób wzrok natęża, również zadowolony jest ze światła elektrycznego.

Zważywszy, że lampy elektryczne, z których każdą wsunąć można w klosz wyrobiony artystycznie, przyczynić się muszą w wysokim stopniu do udekorowania sali, przyjdziemy do przekonania, że światło elektryczne będzie zupełnie na miejscu, skoro się wykaże, że nie jest droższe od światła gazu świetlnego.

IY.

Wykazano dotąd, że światło elektryczne odznacza się korzystnie od światła gazu, nie posiadając wcale przywar tegoż oświetlenia; stanowcza jednak decyzya, co się tyczy

zaprowadzenia światła elektrycznego w sali posiedzeń gmachu sejmowego, zależy jednak nietylko od dobroci, ale nadto także i od kosztów takiego oświetlania.

Oświetlenie elektryczne wymaga następujących przyrządów: 1) maszyny wytwarzającej prądy elektryczne, t. z w. maszyny świetlnej; 2) motora, dla utrzymania w ruchu maszyny świetlnej; 3) lampy, w której wytworzone prądy przeobrażają się na światło elektryczne; 4) reflektora, jącego światło, nareszcie 5) przyrządu do kontroli siły prądu, umożliwiającego zarazem włączać lub wyłączać lampę elektryczną z koła przewodowego. Mając to wszystko, pamiętać trzeba o transmissyi przenoszącej siłę motora na ruch osi maszyny świetlnej, jakoteż przeprowadzającej prądy elektryczne wytwarzane w maszynie świetlnej, do lampy, w której się przeobrażają na światło elektryczne.

Oprócz powyższych przyrządów potrzebne są materyały, zużywające się podczas oświetlania, a mianowicie paliwo dla motora i ogrzewania lokalu, w którym motor ustawiono, gaz potrzebny do oświetlania tegoż lokalu, smarowidło, naftę do czyszczenia motora, i węgle spalające się w lampie elektrycznej.

Doliczając do kosztu materyałów, koszta amortyzacyi kapitału wydanego na zakupno maszyn i ich ustawienie, otrzyma się całkowite koszta oświetlania elektrycznego.

P. Rychnowski oferował dostawę światła elektrycznego jak następuje:

Motor gazowy, o sile 6 koni, systemu Otta . . . 2.785 złr. Dwie maszyny świetlne własnego systemu, każda

po 1.300 złr.............

Cztery lampy elektryczne, tegoż samego systemu

sztuka po 200 złr...........

Podwójne ciągi drutów..........

Cztery reflektory po 120 złr.........

Artystycznie wykonane klosze, sztuka po 170

złr., cztery sztuki..........

Przyrządy do wyłączania i włączania lamp, niemniej do kontroli siły prądu, sztuka po 45

złr., cztery sztuki..........

Ustawienie motoru gazowego i wszystkich przyrządów do oświetlania.........

Transmissya, wraz z drutami i pasami, zupełnie zmontowana

Amortyzując kapitał 8.779 złr. po 10°/ zużywających się materyałów, a te wynoszą:

Motor pracujący siłą 6 koni konsumuje na godzinę 4’5 metra sześciennego gazu świetlnego, licząc metr sześcienny po 15'8 centów (t. j. po cenie, za które miasto Lwów otrzymuje gaz do oświetlenia), kosztuje uruchomienie motoru . 0'71 złr. W lampie spala się na godzinę 10 centimetrów węgla, w 4 lampach 40 centim., licząc metr węgla po 150 centów, kosztuje godzina . . . 0⁻60 „

do przeniesienia 1*31 „

0-07 „

Smarowidło motora ¹jl0 kilograma oleju .... 0'04 „ Palacz, po 80 centów dziennie, czyli koszta obsługi na godzinę

8 78 złr.

U45 „

Aby orzec, czy i o ile powyższe koszta oświetlania elektrycznego, różnią się od kosztów oświetlania innym systemem , posłużyć nam może cennik Siemensa, który Wydziałowi krajowemu z Berlina nadesłano.

4.800 złr.

800 „ 420 „ 360 „ 480    „

680 „ 180 „ 444 „

0-32 „

Oświetlenie lokalu, w którym motor ustawiono . . 0'07    „

Smarowidło dla motora

Obsługa

8 16 złr.

149    „

Motor pracujący siłą 2 koni konsumuje na godzinę 2 m. sześcienne gazu, licząc metr po 15'8 centów, wypada :

z przeniesienia 1*31 złr.

Oświetlenie lokalu, w którym motor ustawiono, trzema płomieniami, z których każdy konsumuje na godzinę 150 litrów gazu świetlnego, wypada godzina światła na .

003 „

razem . . U45 złr. Koszta oświetlenia sali posiedzeń gmachu sejmowego, wynoszą przeto na godzinę :

Amortyzacya kapitału zakładowego Utrzymanie światła elektrycznego

w całości . .10 23 złr.

Do uruchomienia czterech lamp systemu Siemensa, potrzebuje wynalazca motoru pracującego siłą 8 koni, a koszta oświetlenia sali posiedzeń gmachu sejmowego oblicza Siemens, jak następuje:

Motor gazowy (wraz z ustawieniem)

Maszyna świetlna . . . . . . .

4 lampy dyferencyalne.....

Ciągi drutów.........

Reflektory i wiszadła......

Klosze artystycznie wykonane . „

Przyrząd do wyłączania.....

* Transmissya..........

razem . .8.164 złr.

Amortyzując ten kapitał po 10°/₀ wypada pod supo-zycyą oświetlenia sali przez 100 godzin rocznie, na godzinę oświetlania 8 16 złr., do których to kosztów doliczyć jeszcze trzeba koszta utrzymania światła, a te obliczają się jak następuje:

Motor pracujący siłą 8 koni konsumuje na godzinę 5⁻5 metrów sześciennych gazu, licząc metr gazu po 15*8 centów, wypada na godzinę .... P03 złr. Lampa Siemensa konsumuje na godzinę węgla w wartości 8 centów, węgle . dla 4 lamp kosztują przeto

. 0-04 „

. 0-03    „

razem . . D49 złr. Koszta oświetlenia sali posiedzeń gmachu sejmowego światłem elektrycznem systemu Siemensa, wynoszą przeto na godzinę:

Amortyzacya kapitału zakładowego LTtrzymanie światła elektrycznego

w całości . . 9'65 złr.

Oświetlenie systemu Rychnowskiego jest przeto droższe od oświetlenia Siemensa o 10-23—9'65 = 0-58 złr. na godzinę, w sezonie 100 godzinnym przeto o 58 złr.

Zważywszy jednak, że w razie uszkodzenia przyrządu elektrycznego, zaprowadzając system S i e m e n s a, nie mamy na miejscu nikogo, któryby szkodę naprawił, a sprowadzenie mechanika od Siemensa, jakoteż poruczenie naprawek na miejscu będącemu mechanikowi, z kosztami jest połą-

czone, dalej że lampy Siemensa nie wydaja światła po 180 lecz tylko po 40 płomieni gazowych, że więc w sali nie będzie 400 lecz tylko 160 płomieni, przychodzimy do przekonania, że światło systemu Rychnowskiego, przy równej dobroci jest tańsze od światła systemu Siemensa.

Za zaprowadzeniem oświetlenia systemu Rychnowskiego przemawia jeszcze i ta okoliczność, że prądy zmieniające swój kierunek, a takiemi obsługuje Siemens swoje lampy, dla nieostrożnych są zabijające, podczas gdy prądy stałe, a więc prądy nie zmieniające swego kierunku, zupełnie są bezpieczne.

Wiemy bowiem, że dotykając się przewodnika, przeprowadzającego choćby prądy najmocniejsze, nie doznajemy wielkiego wrażenia, skoro prądy płyną w jednym i tym samym kierunku, podczas gdy te same prądy, zmieniając co chwila swój kierunek, zabójczemi się stają, jak to się niedawno wydarzyło na carskim statku Livadia, na którym majtek, chwyciwszy lampę Jabłoczkowa w niestoso-wnem miejscu, nieostrożność swą życiem przypłacił.

Powyższe zestawienie wykazuje, że koszta oświetlenia elektrycznego we Lwowie nie różnią się od kosztów oświetlenia za granicą, zestawienie to nie daje jednak sposobności przekonania się, czy i o ile taniej wypada światło elektryczne od światła gazowego, któreby urządzić musiano w miejsce światła elektrycznego.

Chcąc w tej mierze uzyskać pogląd, zauważyć trzeba, że w gmachu sejmowym motor gazowy i wtedy nawet jest potrzebny, gdyby salę posiedzeń oświetlano gazem, motor ten służy bowiem do uruchomiania pompy rozprowadzającej wodę, jakoteż do pędzenia wentylatora. Zadawal-niając się światłem gazowem wystarczyłby tylko motor nieco mniejszy, a mianowicie motor pracujący siłą 2 koni, któryby kosztował przynajmniej 1600 złr.

Kosztorys, zestawiony w biurze budowy Wydziału krajowego wykazuje, że instalacy światła gazowego w sali posiedzeń wyniesie 3625 guldenów, nie licząc w to kosztu budowy kanałów rozprowadzających po pod sufitem gromadzące się ciepło, jakoteż kosztów wydać się mających na zakupno silniejszego wentylatora, potrzebnego z powodu palenia się płomieni gazowych, a na koniec kosztów dostawy nadwyżki siły roboczej, potrzebnej do uruchomienia silniejszego wentylatora.

Pomijając te okoliczności na korzyść instalacyi takiego oświetlenia wyniesie takowa 3625 -f- 1600 = 5225 guldenów, a kapitałowi temu odpowiada kwota amortyzacyjna, wynosząca na godzinę oświetlenia 5-22 guldenów.

Do kosztów amortyzacyi kapitału zakładowego doliczyć trzeba koszta utrzymania, a te wynoszą na godzinę oświetlenia :

0'32 złr.

oświetlenie lokalu w którym motor stoi

smarowidło motora.....

usługa.........

płomień gazowy konsumuje na godzinę 150 litrów, 400 płomieni wypotrzebują przeto 60 metrów sześciennych gazu, a gaz ten kosztuje 60X0'158= 9'48 „

razem .    . 9"91 złr.

Oświetlenie sali posiedzeń gazem świetlnym, kosztuje przeto na godzinę

Amortyzaeya kapitału zakładowego .    .    . 5*22 złr.

utrzymanie oświetlenia

.    . 9-91 „

w całości .    .15-13 złr.

Oświetlenie tej samej sali światłem elektrycznem systemu Rychnowskiego kosztuje, jak to poprzednio wykazano, na godzinę tylko 10’23 guldenów, więc wynoszą koszta oświetlenia elektrycznego 67 °/₀ kosztów oświetlenia czyli: elektryka jest a/₃ razy tańszą od gazu.

Powyższej rachubie zarzucićby można, że aczkolwiek płomień gazowy, jak go używamy na ulicach lub w otwartych halach, spala na godzinę ł/₈ metra sześciennego, czyli ¹b⁰⁼⁼'1ö7 litrów gazu, a w powyższera zestawieniu przyjęto, jako konsum gazu tylko 150 litrów, to przecież ilość ta, ze względu na to, że płomienie świecić mają w sali zamkniętej, jest za wielką.

Lampy gazowe, palące się na ulicach Lwowa konsu-mują na godzinę po 159 litrów gazu; przyjmując, że w sali sejmowej nie chcemy mieć światła tak mocnego, że zada-walniać się będziemy światłem przypuszczalnie najmdlej-szem, a więc światłem konsumującem na godzinę po 105 litrów gazu, to potrzeba do zasilania 400 płomieni, co godziny 42 metrów sześciennych gazu. Licząc metr sześcienny gazu po 15’8 centów, kosztować będzie gaz potrzebny do oświetlania sali sejmowej, na godzinę 6‘63 złr.

Całkowite koszta oświetlania gazem, wynoszą w ta-

gazem,

jeszcze (2.500 —j— 3000) = 5.500 guldenów, koszta instalaeyi oświetlenia gazowego wzrosną do kwoty 3625 -{- 5500 = 9125 złr.; a ponieważ koszta instalaeyi światła elektrycznego wynoszą 8.779 złr., więc przyjąć można, że koszta obydwóch instalacyj stoją na równi.

Uwzględniając to, wyniosą koszta oświetlania gazem konsumującym na godzinę 105 litrów gazu, 12-28—5-22=7-06 złr., podczas gdy koszta oświetlania elektrycznego systemu Rychnowskiego wynoszą 10-23 — 8.78 =U45 złr.

Stosunek kosztów utrzymania światła elektrycznego do kosztów utrzymania światła gazowego jest przeto 145 : 706, czyli oświetlenie sali posiedzeń gmachu sejmowego gazem jest 5 razy droższem od oświetlenia elektrycznego.

Wynik ten nie stoi wcale w sprzeczności z doświadczeniami obcych. Fontaine w Paryżu — przytacza n. p. następującą tabliczkę:

Oświetlanie światłem

gazowem

przez co

elektrycznem

kim razie:

Rozchód gazu .

6.63 złr.

ilość płomieni gazowych

koszta oświetlenia, na godzinę

włącznie z amortyzacją kapitału zakładowego

nieliczne kosztów amortyzacji kapitału zakłado wego.

franków

ilość płomieni gazowych

koszta oświetlenia na godzinę

włącznie z amoftyza-cyą kapitału zakładowego

nie licząc kosztów amor-tyzacyi kapi tału zakładowego.

franków

amortyzaeya kapitału zakładowego .    .    .    5’22 „

• reszta kosztów (jakoto: gaz dla motoraO'32, oświetlenie lokalu w którym motor stoi 0*07, smarowanie i obsługa 0’04 złr.) .

442

¹ ó*n3

11 OS

4421

1-

.    0-43 „

razem na godzinę .    .    12-28 złr.

czyli, że w takim razie obniżą się koszta oświetlania gazem, do wysokości kosztów oświetlania elektryką.

Obliczając koszta oświetlania sali posiedzeń gmachu sejmowego, przyjęto, jakoby sala ta, w ciągu roku oświetlaną być miała przez 100 godzin; ponieważ jednak sala ta przez tyle godzin oświecaną nie będzie, więc też koszta oświetlania światłem elektrycznem wzmogą się znacznie, i osiągną może takąż wysokość, że przewyższą, koszta oświetlania gazem.

Uwaga podobna byłaby zupełnie na miejscu, gdyby koszta instalaeyi oświetlania elektrycznego, znacznie były większe od kosztów instalaeyi światła gazowego, gdyż jedynie tylko koszta instalaeyi wpływają na koszta wypadające na godzinę oświetlania.

W niniejszym przypadku jednak, wyrównywają koszta instalaeyi gazu, kosztom instalaeyi światła elektrycznego.

Obliczając bowiem koszta instalaeyi gazu, uwzględniając zarazem wszystkie okoliczności towarzyszące dobremu oświetleniu, potrzeba przedewszystkiem zwiększyć siłę mo-tora o siłę 3 koni, nadwyżka ta potrzebną jest bowiem do pędzenia znaczniejszego wentylatora. Motor zaś, pracujący siłą 5 koni, kosztować będzie okrągło 2.500 guldenów, budowa kanałów koniecznych do odprowadzania gorąca sprawionego paleniem się 400 płomieni, wyniesie podług kosztorysu, co najmniej 3.000 guldenów, tak więc, że do poprzednio wyliczonych kosztów 3.625 guldenów doliczyć trzeba

Z tabliczki tej powziąć można, że nie licząc kosztów instalaeyi, oświelanie gazem 7 razy jest droższe od oświetlania elektrycznego.

Zwolennik oświetlania gazowego mógłby nareszcie zauważyć, że wynik ów, tak wielce korzystny dla oświetlania elektrycznego, pochodzi jedynie ztąd, że gdyby oświetlać miano salę sejmową gazem, zadawalnianoby się daleko mniejszą ilością płomieni (niż 400 sztuk), a oświetlenie takie, aczkolwiek mniej rzęsiste, zawsze jednak potrzebie by odpowiadało.

Aula na technice lwowskiej małoco jest mniejszą od sali posiedzeń gmachu sejmowego; tam wystarcza od biedy 117 płomieni gazowych, więc by i tutaj, posuwając oszczędność do ostatecznej granicy, wystarczyć mogła ilość 117

nie światłem elektrycznem,

płomieni.

Licząc, że płomień gazowy konsumuje na godzinę tylko 105 litrów gazu, rozchód gazu dla 117 płomieni 12-29 metrów sześciennych, metr po 15*8 centów, wypada, że gaz kosztowałby L94 złr.

W takim razie wynoszą koszta oświetlenia gazem :

.    L94 złr

konsum gazu świetlnego . reszta kosztów ....

. 0-43 —

2 37 złr.

na godzinę; a więc zawsze znacznie więcej, od daleko wspanialszego oświetlenia elektrycznego, bo to ostatnie kosztuje na godzinę tylko U45 guldenów.

Widzimy więc, że nawet i w tym razie, gdyby salę posiedzeń gmachu sejmowego oświetlić chciano tak niedokładnie gazem, jak jest oświetloną Aula szkoły politechnicznej, zawsze jeszcze kosztowałoby to mdłe oświetlenie ga

rażem .

zem przeszło 1 ,/a razy więcej, aniżeli wspaniałe oświetlenie światłem elektrycznem.

Przy oświetleniu sali światłem elektrycznem, zastępującem światło 400 płomieni gazowych, kosztuje oświetlanie gazem 5 razy więcej aniżeli oświetlanie elektryczne, przy jasności zaś 117 płomieni staje się światło elektryczne już droższem, bo gaz nie kosztuje już 5 razy lecz tylko 1*/, razy więcej.

Wynika ztąd, że istnieć musi jakaś granica, poniżej której blask światła elektrycznego schodzić nie może, jeżeli oświetlenie takie nie ma być droższem od oświetlania gazem.

Jeżeli płomień gazowy konsumuje na godzinę 105 metrów sześciennych gazu, a metr sześcienny

10 5 ÏÜÏÏÏT

osa-

litr., czyli

gazu płaci się po Ö-158 złr., to kosztuje gaz potrzebny do oświetlania sali, w której się pali x płomieni TVoV0‘ 158.x złr., a ponieważ koszta gazu dla motora uruchomiającego maszynę świetlną, oświetlenie lokalu w którym motor stoi, smarowanie i obsługa motora, wynoszą, jak to już wspomniano 0*43 guldenów na godzinę, więc wyniosą całkowite koszta oświetlania gazem, nie uwględniając kosztów amortyzaeyi kapitału wydanego na instalacyę

t\hh)-0'158 x -j- 0'43 ,

a ponieważ pod temi samemi warunkami koszta oświetlania światłem elektrycznem, wynoszą, jak również już wspomniano, tylko P45 złr. na godzinę, więc mamy równanie: îVfà 0-158 x 0*43 = 1-45

z którego x = 61, to znaczy : że wszędzie tam, gdzie blask 61 płomieni gazowych, do oświetlenia wystarcza, oświetlenie elektryczne na miejscu będzie, sale zaś, potrzebujące mniej światła, oświetlać trzeba gazem.

W obec tak korzystnego wyniku, nasuwa się pytanie, dlaczego oświetlanie sal posiedzeń światłem elektrycznem dotychczas jest tylko wyjątkiem z ogólnego prawidła, podczas gdy gaz pospolicie jest wziętym. Zapytać by n. p. można, dlaczego parlamentu angielskiego, gdzie koszta oświetlenia podrzędną tylko rolę odgrywają, nie oświetlają światłem elektrycznem, lecz gazem się zadawalniają? Na to odpowiadamy: Gdyby parlament angielski teraz budowano, jak np. gmach sejmowy we Lwowie, a koszta oświetlenia jednym i drugim sposobem pociąganoby pod rozwagę, nie ma najmniejszej wątpliwości, że uchwała wypadłaby korzystnie dla światła elektrycznego. Dzisiaj jednak, gdzie kosztem 40.000 guldenów urządzono oświetlenie gazowe ze wszelkiemi wen-tylacyami itp. — dzisiaj powodu nie ma do usuwania gazu, który wymogom odpowiada — przyjdzie jednak chwila, że i parlament angielski jaśnieć będzie blaskiem światła elektrycznego.

0 pastgpie cukrownictwa w czasach najnowszych.

(Ciąg dalszy.)

W miesiącu lutym 1879 r. przyszła na ręce pana K. Weinrich, w Pecek proźba, o przeprowadzenie następującego doświadczenia, polegająca na patentowanym sposobie Trezona & Oomp. w Paryżu—„Verfahren zur Gewinnung-reiner Rübensäfte“.

Odłączenie obcych soli ma tu być w całych, nietar-tych lub nie krajanych burakach przeprowadzone i to za pomocą wody ciepłej, która stosowne chemiczne odczynniki

zawiera. Obce sole występują z buraka, a cukier jako taki ma w buraku pozostać.

Sposób przeprowadzenia jest następujący :

Burak zupełnie oczyszczony i wymyty, wkłada się do rozczynu chlorku wapniowego w ciepłej wodzie o */, — 1° Bé, a to odpowiednio do jakości buraków. W tym to roz-ezynie gotują się buraki przez 1 — 1V₂ godziny, następnie odpuszcza się ów płyn, buraki myje się zimną wodą, a następnie całe lub roztarte wytłacza. Wytłoki służą do karmy bydła. Do otrzymanego soku, smaku nieprzyjemnego, dodaje się na 10 hektolitrów soku 500 gramów amoniaku i gotuje z początkiem kampanii 8—10 minut, w końcu tejże do 30 minut, stosownie do tego daje się także większą ilość amoniaku, aż do 1000 gr.

Po ukończeniu gotowania dodaje się znowu takiej samej ilości amoniaku jak przed gotowaniem. Czyszczenie i dzanie się strątu trwa następnie 30 minut. Osad ten zawiera obce sole i jako takie odłączają się one od czystego soku, który się wprost do 150° Bé odparowuje. Tak otrzymanemu na I pół czystemu i gęstemu sokowi dodaje się znowu na 10 hektolitrów 1.000 gramów amoniaku, mięsza dobrze i pozostawia w spoczynku, dopóki się strat nie osadzi. Po oddaleniu osadu, odparowuje się ten 15-stopniowy sok, na sok gęsty t j. 25° Bé, i zdowu w wyż wymieniony sposób ogrzewa a w końcu na ziarno zagotowuje. Otrzymany nalew ma być piękny i czysty.

Wstrzymuję się tutaj od wszelkiej możliwej krytyki powyższego sposobu, powiedzieć jednak muszę, że na tej drodze dalsze doświadczenia mogą wydać błogie skutki dla rozwoju cukrownictwa. Otrzymywać soki czyste wprost z buraków będzie prawdziwą i jedyną przyszłością cukrownictwa.

Scheibler używa w laboratoryum przy polaryzacyi (oznaczeniu cukru w sokach burakowych) następującego sposobu :

Do cylindrycznego naczynia wkłada krajanki buraka. W drugiem, obok stojącem naczyniu, spojonem z pierwszem, jest spirytus. Za pomocą lampki odparowuje się spirytus, który jako lotny przechodzi do cylindra, gdzie się krajanki znajdują z dołu do góry, skrapla się i powraca do cylindra zkąd wyszedł. Ta operacya powtarza się, lub utrzymuje przez pewien przeciąg czasu. Po ukończeniu tej czynności odparowuje się ów spirytus, w którym wszystek cukier krajanek jest rozczyniony.

Ten sposób zastosowany w laboratoryum, dający możność otrzymania wszystkiego, od obcych soli wolnego eukru, jest mojem zdaniem w życiu praktycznem nie do zastosowania, gdyż nie otrzymując melasy, tego tak bardzo rozpowszechnionego surowca w fabrykacyi spirytusu, okaże się spirytus jako kosztowny środek i będzie do otrzymania cukru z buraków nie do opłacenia.

Tyle co do czyszczenia soków wprost.

Na zakończenie muszę jeszcze raz powtórzyć, że tylko czyste soki, otrzymane wprost z buraka mogą cukrownictwo wznieść do stopnia doskonałości. Lecz jak wszystko tak i to potrzebuje jeszcze wiele czasu i pracy, wiele doświadczeń i badań, na drodze chemicznej przeprowadzonych.

Dzisiaj mamy jeszcze wiele cukru w połączeniu z ob-cemi solami w melasie. Jest ona znaną od zawiązku, od przeprowadzenia wyrobu cukru z buraków i trzciny. Zastanówmy się bliżej nad zużytkowaniem tejże. Najdawniejsze i najpierwsze zużytkowanie jej było, jako paszy dla bydła,

nia wnikania i wynikania. Jeden arkusz takiego papieru odciąga dziennie 1 kL obcych soli z melasy. Licząc melasę na 10% obcych soli, potrzeba by było do wyosmozowania ze 100 k4 melasy wszystkich obcych soli 27 arkuszy. Ponieważ jednak arkusz wytrzymać może 6 do 8 dni, więc potrzeba tylko 4'5—34 arkuszy papieru po 20 cent. arkusz, czyli koszta papieru wyniosą 68 ct.

jako surowca do wyrobu czernidła na buty, wreszcie jako surowca do fabrykacyi spirytusu i do wyrabiania potażu. Zużytkowanie melasy w fabrykacyi spirytusu miało dotychczas znaczenie przemysłowe. Fabrykacya spirytusu z melasy stoi dzisiaj jako przemysł samodzielny, a jako taki przynosi korzyści krajowi. Lecz w skutek coraz wyższego i wygórowanego opodatkowania produktu już raz opodatkowanego, z trudnością przychodzi jakikolwiek zysk ztąd osiągnąć. Pomimo to jednak nie można i dzisiaj jeszcze odmówić fabrykacyi spirytusu z melasy znaczenia. Weźmy skład melasy o 4ö% cukru, licząc jeden % n. p 48 centów, to wartość zawartego w melasie cukru będzie: 23 złr. i 4 ct. Melasa kosztuje jednak tylko 5 złr 50 ct., więc mamy stratę 17 złr. 54 ct., czyli; że fabrykant dostaje za jeden % cukru zamiast 48 centów tylko 9‘6 centa, t. j 5 razy mniej od wartości. Rolnik dostaje od fabrykanta cukru za 1 %, (przy składzie buraka n. p. 13 % cukru), płacąc za cetnar buraków po 115 centów także prawie te same pieniądze t. j. 8 ct., a gdzież są koszta otrzymania cukru z melasy?

Weźmy teraz pod uwagę wyrób spirytusu podług teoryi : 48°/₀ cukru dadzą 24 h£_ spirytusu = 3.024 lit. % (10.000lit. 33‘5 złr.) wartości 10 złr., czyli 1 k° cukru przyniesie 20 centów brutto, a zatem o 28 centów mniej niż jako taki ma wartość. Weźmy przerób buraków w państwie austryackiem na 40,000.000 cetnarów buraków, a 4°/₀ melasy z tego, czyli 1,600.000 ctr. melasy o 48°/₀ cukru, to będziemy mieli 2,150.400 złr. straty z dołączeniem wszelkich kosztów przy otrzymaniu spirytusu z melasy.

W obec tego cukrownicy nie mogą być obojętni a to ze względu korzyści własnej i kraju. Kwestyą tą zajmowano się już dawno i liczne pod tym względem robiono doświadczenia, a jeżeli dotychczas nie przyszło do zastosowania którego z tych sposobów, to jednak nie odstraszyło nikogo od doświadczeii i obecnie rzucono się z całym zapałem na pole doświadczeń i patentów, a niektóre z tych zdobyczy oddano zastosowaniu praktycznemu. Zastosowano też w dzisiejszych czasach wiele już znanych założeń i pewników, że się tak wyrażę, laboratoryjnych.

Odsolanie melasy.

Uboczny produkt przy cukrownictwie, melasa, zawierająca jeszcze od 46—50% cukru obok 26—30% obcych soli, jest ową osią , około której obracają się wszystkie dzisiejsze wynalazki w cukrownictwie. Te procenta cukru, które jak powyżej powiedziałem, znaczny reprezentują kapitał, starać się trzeba wyzyskać. Bardzo wielu chciało ten cukier wydobyć z melasy i w tym celu robiono rozliczne badania i doświadczenia, znaczne sumy pochłaniające. Między innemi nadmienię tu tylko to, które dzisiaj jest w zastosowaniu, a mianowicie sposób Dubrunfauta i Scheiblera. Nie powtarzam zasad tychże sposobów, gdyż są one ogólnie znane.

Odsolenie melasy jest dzisiaj w życiu praktycznem zastosowane, i w bardzo rozliczny sposób przeprowadzane. Oprócz już zarzuconych sposobów Divisa, Sebora i innych znamy obecnie 1) Osmozę Dubrunfauta, 2) Elucyą Scheiblera podług patentów dra Seiferta, dra Bodenbendera, Maurycego Weinricha, Manoury’ego i Pauly’ego, 3) Substancyą patentowaną Steffensowa.

Osmoza.

Sposób ten jest już dawno przez francuskiego chemika Dubrunfauta wynaleziony i patentowany, a tylko wygórowane honoraryum za ów patent nie dozwoliło go zastosować w obszerniejszem użyciu. Z upłynięciem i unieważnieniem patentu zaprowadzono ten sposób w cukrownictwie.

Podstawą tego sposobu jest własność wnikania i wynikania niektórych płynów, stosowną od siebie oddzielonych materyą. Jako płyny różnorodne, są w naszym wypadku czysta woda i melasa, a materyą oddzielającą papier pergaminowy. W melasie mają obce sole daleko większą skłonność do wynikania z niej do wody, jako płynu, z którym się melasa zrównoważyć usiłuje.

W czasach najnowszych zdołano otrzymać papier, który się wiele do rozpowszechnienia osmozy przyczynił. Papier ten może melasę i wodę należycie od siebie oddzielić, a mimo to posiada wszystkie własności do uskutecznie

(Dok. n.).

Rozmaitości.

— Kolej Transwersalna. Personal techniczny, który dla trasowania, a względnie budowy kolei Transwersalnej zamianowany został, składa się wbrew przyrzeczeniom, które delegacya Zgromadzenia inżynierów i przedsiębiorców Galicyi w Wiedniu otrzymała, *) w przeważnej części z obcokrajowców, którymi wyższe, to jest lepiej płatne posady obsadzone zostały. Dyrekcya budowy kolei państwowych postępuje tedy w podobny sposób, jak zarządy kolei galicyjskich, które na źle płatnych stanowiskach wysługują się naszymi, a rezerwują lepsze i dobrze płatne posady obcokrajowcom. Nominacye te świadczą także wyraźnie o tern, iż w jednym oddziale c. k. Mini-stestwa handlu (t. j. w dyrekcyi budowy kolei państwowych) panuje dotąd jeszcze system Excellencyi Bahnhansa, który z budowy kolei Leluchowskiej Polaków wykluczył.... Jeżeli system ten nie zostanie złamany, jakież widoki mogą mieć przy budowie tej kolei przedsiębiorcy, dostawcy, przemysłowcy i rzemieślnicy krajowi?

Wszyscy, którym dobro kraju nie jest obojętne, przyjęli z oburzeniem taki początek urzędowania dyrekcyi kolei państwowych ; a jak się dowiadujemy, znajdzie też to sprawiedliwe oburzenie kraju odpowiedni wyraz w rozprawach Sejmu, w których nietylko kwestya posad, ale także sprawa języka urzędowego, rozdawnictwa przedsiębiorstw i subwencyi podniesiona zostanie.

— Memoryał w sprawie konkursu na plany restauracyi Zamku królewskiego na Wawelu wręczony został JW. Marszałkowi Sejmu krajowego dr. Zyblikiewiczowi przez delegacyę złożoną z pp. R. br. Gostkowskiego i Z. Kędzierskiego.

— Rada miejska w Krakowie uchwaliła budowę teatru. Nadarza się więc znowu sposobność, ażeby wypracowanie projektu wielkiej budowy dokonanem zostało w drodze konkursu publicznego, jak się tego słusznie domagają fachowi.

— Nad nową ustawą budowniczą dla miasta Lwowa toczą się obecnie rozprawy w łonie sekcyi budowniczej Rady miejskiej, a niebawem wejdzie ona na porządek obrad Rady miasta.

*)    „70, 80 sogar 90% der technischen Anstellungen können und

werden mit Polen besetzt werden“.

Sprostowanie : str. 81 druga szpalta, 6 wiersz od góry zamiast Rantu ?t, ma być Ramułt.

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyały do słownika technicznego.

Treść : Sprawy Towarzystwa. — Petycya do Wysokiego Sejmu krajowego. — Memoryał w sprawie konkursu na plany restauracyi zamku królewskiego na Wawelu. — O oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie. (Dok.) O postępie cukrownictwa w najnowszych czasach. (C. d.) — Rozmaitości.

lL

CD

cl

89

CD

5-

03

N

CD

5*

ho

N

co

CD

#cS

85

CD

h!

CSJ

CD

CD

CD

bć

FT¹

ea

hi

et-

Cl*

C7l| o*

Ti

GO

N

ct-

«5.

cd

CO

crt-

cd

a mianowicie :

Iiury kanałowe z betonu we wszelkich kształtach i miarach,

Rynny ściekowe,

Zbiorniki na wodę, olej, naftę i t. p.,

Budynki z betonu,

Ciosy i płyty wedle żądanych kształtów i rozmiarów,

Płyty kominowe,

Posadzki i chodniki cementowe, terrazo i mozaika,

Ozdoby architektoniczne.

Art) kuły tu wyszczególnione a zwykle używane są na składzie.

Kanalizacye według własnych planów

uskutecznia się

pod wszelką gwarancyą nawet za spłatą w ratach.

2WP** Ceny bardzo umiarkowane.

Infoimacye ustne lub pisemne udziela się z wszelka gotowością.

roz-

dla

oraz

inżynier cywilny

Lwów, ulica Mickiewicza, 1. 20.

poleca się

do wykonania wszelkich robót, wchodzących kres przedsiębiorstwa BUDOWY ZAWODOWEJ

♦i

w ża

wyrobów z kamienia sztucznego, betonu cementu i wapna hydraulicznego

FABRYKA

Ogłoszenie.

Kolej Arcyksięcia Albrechta ma do zbycia około 3.600 metrów kwadratowych łupku do pokrycia dachów, a mianowicie :

11.000 płyt łupku szląskiego 34 ctm.

3.800 „    „

8.000 „

10.000 „    „

długich a 34 dni. szerokich, a 40 „ a 23 „

a 11 „

Zgłoszenia przyjmuje i bliższych wyjaśnień udziela we Lwowie przy ulicy Teatralnej Nr. 7.

40 „ „ francuskiego 45 „

99

99

99

99

99

99

99

99

99

Dyrekcya ruchu.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4. we Lwowie

G-.

poleca swoją pracownię

introligatorslcą i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i Zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

Ogłoszenie konkursu.

Niniejszem ogłasza się konkurs do 2B. września i), r.. celem obsadzenia posady asystenta przy katedrze nauk inżynierskich w tutejszej c. k. Szkole Polit.

Ta posada, do której przywiązane jest wynagrodzenie w kwocie rocznych 600 zł. w. a., będzie nadana przez Kolegium Profesorów na czas od 1. października b. r. po koniec września 1883. r.

Podania o powyższą posadę, wystosowane do Kolegium Profesorów c. k. Szkoły Politechnicznej i zaopatrzone w potrzebne dokumenta, tudzież dowody dokładnej znajomości języka polskiego, należy wnieść do podpisanego Rektoratu przed upływemter-miuu konkursowego.

L. 581.

„Inżynierya i Budownictwo"

Z Rektoratu c. k. Szkoły Politechn.

We Lwowie dnia 25. sierpnia 1881.

pólmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i ma-przemyslowców, górników, czych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na p r o win c y i i za granicą Rocznie 9 rubli Sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

szyn,

budowni-

we Lwowie,

przy nlicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

Wyrazy do słownika technicznego.

125

2137.    Zawiasa ze wstawką, n. Nussband, f. charnière à coq, zawiasa składana ze wstawką, pomiędzy blaszkami.

2138.    z. czopowa, n. Angelband, f. penture à crapaudine, a. socket-hinge, składa się z:

2139.    czopa, n. Zapfen, f. pilon, a. pin, umieszczonego w przedłużeniu osi pionowej drzwi, i z :

2140.    panewki, n. Pfanne, f. pivot, a. socJcet, zagłębienie w progu lub nadprożu drzwi, w którem czop się obraca.

2141.    z. czopowa podwójna, Sothesa, n. Mothes-sche Gabelband, i. penture à double crapaudine, a. Motheśes double socket-hinge, z widełkowato rozwartym pasem obracającym się dwóch czopach.

2142.    Bielenie szmat, (papiernictwo), n. Bleihen der Lumpen, f. blanchiment des chiffons, a. bleaching, odbarwianie szmat.

2143.    Forma papiernicza, (papiernictwo), n. Papierform, f. forme moulée, a. mould, skrzynka o dnie ze sita do wyrobu papieru.

2144.    f. żłobkowana, n. gerippte Form, f. forme à nervure, a. laid mould.

2145.    f. welinowa, n. Velinform, f. forme à velin, moulds.

2146.    Gotowanie szmat, n. Kochen der Hadern, czyszczenie szmat w ukropie.

2147.    Holender, rafinator, n. Feinzeugholländer, Ganzzeug -holländer, Ganzholländer, f. cylindre affineur, cylindre broyeur, pile raffineuse, a. beater, finisher, beating engine, przyrząd do wyrobu papki rafinowanej.

2148.    h. razownik, n. Halbzeugholländer, Halbholländer, f. cylindre effilocheur, cylindre degrossiseur, pile defdeuse, a. ivasher, przyrząd do wyrobu papki surowej.

2149.    h. miażdżarka walcowa, n. holländisches Geschirr, Holländer, Stoffmühle, f. cylindre, pile à cylindre, moulin à cylindre, a. engine, rag-engine, przyrząd do wyrobu papki.

2150.    Kadź papiernicza, n. Schöpfbütte, Bütte, f. cuve, cuve à ouvrer, cuve de fabrication a. Val, zbiornik na płynną papkę rafinowaną zkąd się ją czerpie. Część jej :

2151.    młynek, łapka, n. Knotenfänger, Knotenmaschine, f. f. épurateue de pâte, machine â boutons, a. pulp strainer.

2152.    Klejenie papki, n. Leimen des Zeuges, f. collage en pâte, collage à la cuve, a. sizing, napuszczanie papki klejem.

2153.    Kocioł papierniczy, n. Lumpenkocher, Lumpenkochkessel, f. bouilleur, lessiveur, a. rag boiter, przyrząd do gotowania szmat.

na

a. wove

128

2192.    p. alabastrowy, a. Perlmuttcrpapier, Cispapier, Alabasterpapier, f. papier nacré, a. nacreons-papcr.

2193.    p. Złoty, n. Goldpapier, f. papier doré, a. gold-paper, p. nakrapiany, n. Granitpapier, gesprengtes Papier, f. papier jaspé, a. Jaspe paper.

2194.    p. safianowy, n. Marokanpapier, Saffianpapier, f. papier maroguiné, a. marocco-paper.

2195.    p. koronkowy, n. Papier mit Spitzenmuster, f. papier dentelle, a. lace-paper.

2196.    p. adamaszkowy, n. Damastpapier, f. papier liage, p. étoffe, a. damask-paper.

2197.    masa tektnrowa, n. Papierteig, papier-maché, f. papier -mâché, carton moulé, a. paper mâchée.

2198.    p. na obicia, p. tapetowy, n. Tapetenpapier, f. papier peint, papier de tenture, papier à tenture, a. paper hangings.

2199.    p. do pisania, pisarski, n. Schreibpapier, f. papier â ecrir, papier d'écriture, a. writing-paper.

2200.    p. rysunkowy, n. Zeichnenpapier, f. papier â dessins, a. designpaper, drawing-paper.

2201.    kalka, n. Kopierpapier, Kalkirpapier, Vauspapier, f. papier à calquer, a. tracing paper, przeźroczysty do kopiowania (odrosowywania).

2202.    kalka olejna, n. Oelhapier, Firnispapier, f. papier verni, papier huilé ä calquer, a. oiled tracing paper, napuszczony olejem lub pokostem.

2203.    Papiernia, n. Papierfabrik, Papiermühle, f. usine â papier, papeterie, moulin â papier, a. paper manufactory, paper mili, zakład wyrobu papieru.

2204.    Papiernik, n. Papiermüller, Papiermacher, robotnik wyrabiający papier.

2205.    Papiernica, papierniarka, n. Papiermaschine, f. machine a papier, a. paper machine, maszyna wyrobu papieru.

Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych icyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie(C. — Ulica Wałowa ł. 4.

Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

Rodzaje papieru:

2165.    p. linwowy, n. Hanf papier, f. papier corde, papier de corde a. hemp-paper, papier wyrabiany z linew okrętowych.

2166.    p. gładki, n. Tafftpapier, geglättetes papier, î. papier lissé a. glazed-paper.

2167.    p. ze słomy, n. Strohpapier, f. papier de paille, papier paille, a. Straiv-paper, papier wyrabiany ze słomy.

2168.    p. lniany, n. Flachspapier, Werg papier, î. papier végétal, a.

flax-tracing-paper, wyrabiany z przędziwa konopnego lub czystych kłaków.    ’

2169.    p. maszynowy, n. Maschinenpapier, f. papier à la nique, a. machine madę paper, papier wyrabiany piernicy.

2170.    p. ręczny, n. Hmdpapier, Büttenpapier, i papier puisé, a. hand madę paper, robiony ręcznie.

mcca-na pa-

Rodzaje papki są:

2160.    p. surowa, Halbzeug, f. effilochée, demi pâte, défié,

a. half stuff, frst-stuff.    ’

2161.    p. rafinowana,

raffinée, a.

²¹⁶² pomału* ’ ^*⁶^eS f‘ PâtG grasse ’ wydzielająca wodę

2163.    p. chuda, n

wodę szybko

2164.    Papier, n. Papier, f. papier, a. paper, wyrób z materyi włóknistych, płaski i giętki.

mageres Zeug, f, pd/e maigre, wydająca

n Ganzzeug, Feinzeug, f. pâte raffinée

2156.    Krajarka, nożyce, n. Papierschneidemaschine, f. machine a couper, copeuse, a. pa^er cutting machine,

krajania papieru maszynowego na arkusze. *

2157.    Krajarka, rzezarka, n. Lumpenschneider, Hadernschneide, i- dérompoir mécanique, helisseuse, a. coupe-chiffons chine à cnuper les chiffons, a. rag-cutting-machine, szyna do krajania szmat.

2158.    Krawędziarka, n. Beschneidmaschine, f machine à rogner, rogneuse, a. cutting machine, maszyna do obcinania papieru.

2159.    Papka, n. Papier zeug, Zeug, Sto/f, f. pâte, a. ma-teryał włóknisty, przysposobiony do wyrobu papieru środkami mechanicznymi.

mama-

maszyna do

2154.    Krajadło, Rzezudło, n. Lumpenschneider, f. dérompoir , a. cutting table, przyrząd do krajania szmat.

2155.    Krajanie, n. Zershneiden, f. dêrompre les chiffons, a. cW th'i rags, druga czynność przy wyrobie papieru ze

SZUlclt.

i\S

Ci

2182.

paper.

p. drukarski, n. Bruclcpapier, f. papier ainprimer, papier d'inpression, papier sans colle, a. printing paper.

2174.    p. biletowy, Kreidepapier, Visitkartenpapier, î. papier celaine, a. enamelled paper.

2175.    p. galwaniczny, n. galvanisches Papier, f. papier galvanique, a. paper covered with zinc-powder.

2176 p. ceratowy, cerata papierowa, n. Wachstuchpapier, Wachspackpapier, Wachspapier, f. papier toile cirée, papier ciré, a. waxed-paper,

2177.    p. hydrograficzny, n. hydrographisches Papier, î. papier hydrogrrjpihque, a hydrographie paper.

2178.    p. dokumentowy, n. Sicherhenspapier, Documentpapier, f. papier de sûreté, a. paper of sa fety, paper of surety.

2179.    p. kratkowany, n. Quadrdlirtes Papier, f. papier quadrillé, a. cross ruled paper.

2180.    p. liniowany, n. rastrirtes Papier, a. ruled paper.

2181 p. wyciskany, n. gepresstes Papier, f. papier gaufré, a. or-namenta paper.

p. pakunkowy, n. Packpapier, f. papier d'embalage, a. wrap-ping-paper, packing paper.

2183.    bibała, n. Loschpapier, ungelerntes Papier, î. papier fluant, papier sans colle, a. floetmg paper, wlsised paper.

2184.    p. barwny, kolorowy, n. Buntpapier, f. papier de couleur,

loured paper, stainedpaper, malowany po jednej stronie.

2185.    p. barwny drukowany, n. bedrucktes Papier, f. papier coloré à la planche, a. paper printed in coleur.

Rodzaje papieru barwnego.

2186.    p. pospolity, n. Buntpapier, f. papier mat, papier commun, a₍ mat paper.

2187.    p. kwieciarski, p. na kwiaty, n Blumenpapier, f papier â fleurs, a. paper of which flowers arc made.

2188.    p. irysowy, n. Irispapier, f. papier irisé, a, inised paper.

2189.    p. marmurkowy, n. Marmorpapier, marmorisirtes Papier, f. p. marbré, a. marbled paper.

2190.    p. srebrny, n. Silberpapier, f. p. argenté, a. silverpaper.

2191.    p. aksamitny, omszony, n. Sammtpapier, veloutirtes Papier f. papier velouté, a. flock-paper.

a. co

por-

2171.    p. pergaminowy, pergamin roślinny, n. Pergamentpapier, 1 apierpergament. tvegetabilisches Pergament, f. papier chemin, a. paper-parchement.

2172.    p. pastelowy, n. Pastellpapier, f. papier pumicif, a. pastil-

2173.

par-

127